IOB Studie Nieuwsbrief
# 14 06
Invloed van bilaterale hulp op
Nederlandse export

OB
‘Horizonregel’,Altijd1RegelNetBovenOfNetOnderHet
Studie Nieuwsbrief # 14 06 | Invloed van bilateraleMiddenZonderSpatiesElkWoordBegintMetEenHoofdletter‘Horizonregel’,Altijd1RegelNetBovenOfNetOnderHet
hulp op Nederlandse export | OB Studie Nieuwsbrief # 14 06 | Invloed van bilaterale hulp op Nederlandse exportMid
|O

De regering heeft er voor gekozen om ontwikkelings-

Daaruit blijkt dat een belangrijk deel van de bilaterale

samenwerking en buitenlandse handel meer met

OS-uitgaven via hogere exporten terugvloeit naar

elkaar te verbinden. Een van de doelstellingen is om

Nederland.

Nederlandse bedrijven een grotere rol te geven bij de
uitvoering van de hulp. Het kabinet wil zo ook de

Uit het onderzoek blijkt dat één Euro hulp leidt tot een

effectiviteit van de hulp vergroten, door meer te

extra export van 0,7-0,9 Euro. De bijdrage aan de

kiezen voor activiteiten waar Nederland goed in is.

economie is 0,40 tot 0,55 Euro per Euro hulp.
De werkgelegenheidseffecten van de export van

Een nog onbeantwoorde vraag is in hoeverre hulp en
handel al verbonden zijn. IOB heeft onderzoek laten
doen naar de invloed van bilaterale hulp op de
Nederlandse export.

goederen bedragen naar schatting 15.000 banen.

De context

De relatie tussen hulp en export

Ontwikkelingslanden en opkomende economieën spelen een
steeds grotere rol in de wereldeconomie. Ook voor de Nederlandse
economie neemt het belang toe. In de jaren negentig ging ruim 5%
van de Nederlandse export naar lage- en middeninkomenslanden;
dat cijfer is toegenomen tot bijna 11% in 2012.

De sterke groei van de export naar ontwikkelingslanden maakt de
vraag actueel naar de relatie tussen hulp en export.
Ontwikkelingshulp vergroot het beschikbaar inkomen en daarmee
de mogelijkheden om te importeren. Mits goed besteed, leidt hulp
daarnaast tot economische groei en daarmee tot een verdere
stijging van de import.

50

5

40

4

30

3

20

2

10

1

0
1970

ODA in EUR miljard

Export in EUR miljard

Figuur 1 Ontwikkeling van bilaterale hulp en export (1970-2012)

0
1975

1980

1985

1990

1995

2000

2005

Lage inkomens

Lagere midden-inkomens

Hogere midden-inkomens

ODA Bilateraal

2010

ODA Totaal

De groei komt vooral van export naar hogere middeninkomenslanden als China, Turkije en Brazilië. Daarnaast exporteert Nederland
ook steeds meer naar lagere middeninkomenslanden, zoals Nigeria,
India en Egypte. Op een bescheidener niveau maakt ook de export
naar de armste landen, zoals Kenia, Benin en Bangladesh, een groei
door. Rond de eeuwwisseling ging minder dan 0,3% van de
Nederlandse export naar deze landen; in 2012 was dat bijna 0,8%.
De Nederlandse import uit lage- en middeninkomenslanden neemt
eveneens toe, maar in mindere mate en vooral uit hogere middeninkomenslanden (waaronder China). In 2012 kwam 16% van de
import uit deze landen en nog eens 5% uit de lagere
middeninkomenslanden.
De uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking contrasteren met de
groei van de handel. De klassieke ontwikkelingsrelatie wordt steeds
meer een handelsrelatie. Dit geldt zelfs voor de armste landen. In de
eerste tien jaar van deze eeuw was de hulp aan een aantal landen
omvangrijker dan de export (bijvoorbeeld in Afghanistan,
Mozambique en Rwanda). Dit beeld verandert snel. De export naar
de lage inkomenslanden is nu drie maal zo hoog als de ontwikkelingshulp; voor de lagere middeninkomenslanden is dit zelfs 40
maal. Uiteindelijk is dit precies wat het beleid beoogt, al moet
hierbij wel bedacht worden dat veel lagere middeninkomenslanden
een inkomen per hoofd van de bevolking hebben dat beneden het
dagtarief van de meeste organisatieadviseurs ligt, exclusief BTW.

Uit verschillende onderzoeken blijkt dat hulp een positief effect
heeft op de export van donoren. Zij profiteren meer van de groei
van de import van ontwikkelingslanden dan andere (ontwikkelde)
landen. Drie factoren verklaren dit effect: binding van hulp,
goodwill en gewoontevorming. Binding van hulp betekent dat het
ontvangende land de hulp (deels) moet besteden in het land van
herkomst. In de eerste jaren van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking was de hulp vooral gebonden, en financierde zo
onder meer baggerprojecten, de aanschaf van vrachtwagens en
vliegtuigen, kunstmestleveranties en medische apparatuur.1 In de
afgelopen decennia is een groot deel van de hulp geleidelijk
ontbonden. Vanaf 2001 hebben westerse landen de hulp aan de
minst ontwikkelde landen volledig ontbonden.
Gewoontevorming treedt op doordat donoren in het verlengde van
OS-projecten specifieke goederen of diensten naar het partnerland
exporteren. Gewoonte – ontstaan door lopende contacten of de
ervaring met de Nederlandse producten – kan er toe bijdragen
dat bestaande handelsrelaties gehandhaafd blijven. Goodwill
(of reputatie) ontstaat doordat de ontwikkelingsrelatie een brede
handelsrelatie bevordert en de deur opent voor handelsmissies.
De donor kan een voorsprong hebben op concurrenten, omdat er
goede netwerken bestaan en men op de hoogte is van de lokale
regels en procedures.
Enkele studies concluderen dat de ontwikkelingsrelatie de wederzijdse handel bevordert: de hulprelatie draagt ook bij aan hogere
importen uit partnerlanden. Dit kan onderdeel van het beleid zijn.
Het Nederlandse Centrum tot Bevordering van de Import uit Ontwikkelingslanden (CBI), bijvoorbeeld, heeft als doel om de mogelijkheden voor
bedrijven uit ontwikkelingslanden te vergroten om naar de
West-Europese markt te exporteren.

Onderzoek voor Nederland
Onderzoekers van de Universiteit van Göttingen onderzochten op
verzoek van IOB voor Nederland de relatie tussen ontwikkelingshulp
en export voor de periode 1973-2009. Zij maakten daarbij gebruik
van verschillende ‘state of the art’ econometrische technieken, zoals
die ook worden gebruikt voor onderzoek naar effecten van
economische diplomatie. De aanpak maakt het mogelijk om het
1	Zie ook IOV (1990), Hulp of Handel, een evaluatie-onderzoek van het programma
Ontwikkelingsrelevante exporttransacties. Den Haag: Ministerie van Buitenlandse Zaken.

effect van Nederlandse (bilaterale) hulp te onderscheiden van
andere factoren, zoals economische groei, geografische afstand, de
grootte van het land of de hulp van andere landen. Ten tweede
kunnen de onderzoekers zo corrigeren voor een mogelijk omgekeerd effect: goede handelsrelaties kunnen ook een effect hebben
op de ontwikkelingsrelatie.
Het onderzoek laat zien dat het effect van hulp op de Nederlandse
export het grootst was voor de periode 1999-2009. Afhankelijk van
het gekozen econometrisch model komen de schattingen op 0,90
tot 1,05 Euro per geïnvesteerde Euro: voor iedere Euro ontwikkelingshulp nam in die periode de export gemiddeld ook met
ongeveer één Euro toe. Als we rekening houden met een aantal
onzekerheden, dan ligt het effect tussen 0,7 Euro en 0,9 Euro per
Euro hulp.
Tussen de onderzochte landen bestaan grote verschillen. Dat
verklaart mede de genoemde onzekerheden. De Nederlandse export
profiteert meer van hulp aan de wat rijkere inkomenslanden dan
van hulp aan de armste landen. Voor de lage- en lagere middeninkomenslanden bedraagt het effect van een extra Euro hulp ongeveer
0,55-0,60 Euro. De export naar deze landen stijgt echter snel en men
mag verwachten dat de effecten van gewoonte en goodwill voor
deze landen in de komende jaren zullen toenemen.

Netto-effecten
De toegevoegde waarde voor de Nederlandse economie is niet gelijk
aan de totale waarde van de additionele exporten. Voor een fors
deel van de export hebben bedrijven grondstoffen en halffabricaten
moeten invoeren. Het netto inkomenseffect is dus lager. Voor de
onderzochte landen bedraagt de toegevoegde waarde van de export
voor Nederland gemiddeld 57%-60%: iedere Euro export leidt tot
een stijging van het inkomen in Nederland van ongeveer 0,60 Euro.
Dat betekent dat gemiddeld iedere Euro bilaterale hulp voor
ongeveer 0,40 tot 0,55 Euro toch weer bijdraagt aan de Nederlandse
economie.
Op basis van afzonderlijke sectorberekeningen komen de onderzoekers voor 2008 tot een extra export van 1,5 miljard Euro op een
totale exportwaarde van 45 miljard Euro. De toegevoegde waarde
hiervan bedraagt voor Nederland ongeveer 900 miljoen Euro, bij
een omvang van de bilaterale hulp voor dat jaar van bijna 1,4
miljard Euro.
De resultaten zijn vergelijkbaar met die in andere landen. Volgens
onderzoek in Italië leidt in dat land een stijging van de hulp met 1
Euro tot een stijging van de export met 0,93 Euro. Voor Duitsland
vonden de onderzoekers, die ook de analyse voor Nederland hebben
uitgevoerd, dat een stijging van de hulp met één Euro leidt tot een
stijging van de export met 0,83 Euro. Het werkgelegenheidseffect is
echter groter dan in Nederland. Redenen daarvoor zijn een grotere
omvang van de bilaterale hulp, een hogere toegevoegde waarde van
de export en een arbeidsintensievere productie.

Werkgelegenheid
De werkgelegenheid die met de extra export samenhangt, bedraagt
ongeveer 15.000 banen. Deze werkgelegenheid is vooral het gevolg
van de export van elektrische apparaten, voertuigen en diverse
andere fabricaten. De chemische industrie exporteert eveneens veel
naar lage- en middeninkomenslanden, maar door een hoge
kapitaalintensiteit zijn werkgelegenheidseffecten daar lager.
Een groot deel van de werkgelegenheidseffecten is geconcentreerd
bij de dienstensector (zie figuur 2). Het gaat hierbij alleen om
diensten voor de productie van goederen (bijvoorbeeld transport).
Voor de export van goederen wordt de werkgelegenheid vooral
bepaald door de export van elektrische apparaten, voertuigen en
diverse fabricaten.
Figuur 2 Verdeling werkgelegenheidseffecten (2008)

Overig
6%

Chemische
Papier en industrie
drukwerk 4%
4%

Voertuigen
8%

Diensten
39%

Elektrische
apparaten
9%
Diensten
Diverse fabricaten
Elektrische apparaten
Voertuigen
Overig
Papier en drukwerk
Chemische industrie
Diverse
fabricaten
30%

Bron Martínez-Zarzoso et al. (2013).

Conclusie
Het kabinetsbeleid zet in op een sterkere relatie tussen ontwikkelingshulp en buitenlandse handel. Een van de doelstellingen is om
het Nederlandse bedrijfsleven meer te laten profiteren van de
middelen voor ontwikkelingssamenwerking. De vraag naar
traditionele ‘binding’ van de hulp is dan snel geboren. Het is maar
de vraag of dit de meest geschikte weg is. Uit verschillende
onderzoeken blijkt niet dat binding van hulp een effectiever
instrument is om hulp te vergroten dan ongebonden hulp.
Onderzoek voor Nederland sluit hierbij aan. Ontwikkelingshulp
draagt bij aan hogere exportopbrengsten, niet alleen door binding
van de hulp, maar vooral ook door gewoontevorming en goodwill.
Verschillende landen die lange tijd van Nederland hulp hebben
ontvangen, hebben hoge groeicijfers. De export naar deze landen
neemt sterk toe. Wil Nederland hiervan blijven profiteren, dan is het
van belang om in het beleid ook rekening te houden met deze
effecten. De netto opbrengsten van beëindiging van de bilaterale
relatie kunnen anders tegenvallen.

De Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB)
van het ministerie van Buitenlandse Zaken verricht onafhankelijk
onderzoek naar de doelmatigheid, doeltreffendheid, relevantie
en consistentie van het Nederlandse buitenlandbeleid. Daarmee
wordt verantwoording afgelegd over de resultaten van het beleid
en informatie verschaft voor de verbetering van beleidsvoering.
De kwaliteit van het IOB-onderzoek wordt gewaarborgd door
systematische en transparante procedures.
Alle IOB-evaluaties zijn openbaar en worden ter kennis gebracht
van de Tweede Kamer. Daarnaast wil IOB evaluaties toegankelijk
maken voor het Nederlandse publiek en de partners in de betrokken
landen. Rapporten zijn gratis beschikbaar en een samenvatting van
de belangrijkste bevindingen wordt gepubliceerd als IOB Evaluatie
Nieuwsbrief.

IOB Studie 392 (april 2014)
Good things come to those who make them happen:
Dolutatio
Peraessim
Return on aid for Dutch exports
Dolutatio exer ilisis am quat, commod
Peraessim alit lore magnibh endipsu
ISBN: 978-90-5328-456-8
dionsequipit ad magnit vulluptatue diam
803050959292-9-3 --33--350-50
Te downloaden op:
zzriureet del eraessed dolorpe feugiamewww.ipipqropopowrw.nl
www.government.nl/foreign-policy-evaluations | www.iob-evaluatie.nl
tuer sequatu msandre eugue consenisl.
tel. 070 348 56xxx

Eriuscipit
Ugue consenisl dolobortis dolutem
etEriuscipit lan eraeseq uamconum
henim vent prat alit dolor sent digna
core. 		

OB Studie Nieuwsbrief # 14 06 | Invloed van bilaterale hulp op Nederlandse export | IOB Studie Nieuwsbrief # 14 06 | Invloed van bilaterale hulp op Nederlandse export | O‘

Uitgebracht door: Ministerie van Buitenlandse Zaken | Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB)
Postbus 20061 | 2500 EB Den Haag | www.rijksoverheid.nl/bz-evaluaties | www.iob-evaluatie.nl
© Ministerie van Buitenlandse Zaken | juni 2014 | ISSN 2214-630X | 14BUZ625583|N