Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

Bouwsteen 4
kwaliteit
rijinstructeurs

Bouwsteen 3
kwaliteit
rijscholen

Van rijles naar rijonderwijs
Advies Verbetering Autorijscholenbranche
April 2021

Van rijles naar rijonderwijs
Advies Verbetering Autorijscholenbranche

Van rijles naar rijonderwijs | 3

Inhoudsopgave
Voorwoord

6

Samenvatting Advies ‘Van rijles naar rijonderwijs’

8

1

Inleiding
1.1 Aanleiding
1.2 Wat eraan voorafging
1.3 Aanpak advies
1.4 Context: advies in coronatijd

18
18
19
20
21

2

Probleemduiding

22

3

Beschrijving en analyse van het veld van rijopleiding en rijexaminering
3.1 Bouwsteen 1: kwaliteit van de rijopleiding voor rijbewijs B
3.1.1 De huidige situatie
3.1.2 Probleemanalyse rijopleiding
3.2 Bouwsteen 2: kwaliteit van het examentraject voor rijbewijs B
3.2.1 De huidige situatie
3.2.2 Probleemanalyse examentraject
3.3 Bouwsteen 3: kwaliteit van de rijscholen
3.3.1 De huidige situatie
3.3.2 Probleemanalyse kwaliteit rijscholen
3.4 Bouwsteen 4: kwaliteit van de rijinstructeurs
3.4.1 De huidige situatie
3.4.2 Probleemanalyse kwaliteit rijinstructeurs
3.5 Ontwikkelingen of juist de afwezigheid daarvan in de sector
3.6 Consumentenperspectief
3.7 Analyse van het systeem

25
26
26
27
28
28
32
32
32
33
34
34
37
37
38
39

4

Structurele oplossingen voor de autorijscholenbranche
4.1 Inleiding
4.2 Uitgangspunten
4.3 Doel van de maatregelen
4.4 Klaverblad met maatregelen
4.5 De Curriculumcommissie Autorijonderwijs (CCA)
4.6 Bouwsteen 1: kwaliteit van de rijopleiding
4.7 Bouwsteen 2: kwaliteit van het rijexamen
4.8 Bouwsteen 3: kwaliteit van de rijscholen
4.9 Bouwsteen 4: kwaliteit van de rijinstructeur

41
41
42
43
45
46
48
55
58
61

5

Gevolgen voor marktstructuur, rijdocent en consument
5.1 Inleiding
5.2 Effect op markstructuur
5.3 Gevolgen voor het inkomen van de rijdocent/rijschool
5.4 Gevolgen voor de samenleving en de consument
5.5 Kosten van de Curriculumcommissie Autorijonderwijs (CCA)
5.6 Samenvattend

65
65
66
66
67
68
69

4 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

6

Hoe nu verder?
6.1 Inleiding
6.2 Curriculumcommissie Autorijonderwijs
6.3 Veranderingen in wetgeving
6.4 Waarmee kan nu al worden begonnen?
6.5 Doorontwikkelingsperspectief nadat de CCA operationeel is

70
70
70
71
71
72

Bijlagen
74
Bijlage 1
Samenstelling begeleidingsgroep en adviesteam verbeteren autorijscholenbranche 74
Bijlage 2 Overzicht werkbezoeken
75
Bijlage 3 	Resultaten enquête ‘Mogelijke verbeteringsopties rijschoolbranche’
76
Bijlage 4 Samenvatting sessies met jongeren uit het TeamAlert-panel
80
Bijlage 5 Bestaande methodes theorie-opleiding
82
Bijlage 6 Modulaire opbouw van de Rijopleiding in Stappen
83
Bijlage 7 Kwaliteitsborging CBR-praktijkexaminatoren
84
Bijlage 8 Matrix met ‘Goals of Driver Education’
86
Bijlage 9 Fasering van de WRM-examens
87
Bijlage 10 Slagingspercentages WRM categorie B in de periode oktober 2019 – september 2020 88
Bijlage 11 Rapport Zedenpolitie
89
Bijlage 12 Taken Curriculumcommissie Autorijonderwijs (CCA)
94
Bijlage 13 Toekomstige klantreis naar het rijbewijs B
95
Bijlage 14 Berekening lesprijs per uur
96
Referenties
97

Van rijles naar rijonderwijs | 5

Voorwoord
Veilig deelnemen aan het verkeer vereist goed verkeerstechnisch inzicht, goede voertuigbeheersing en de
juiste houding. Het is belangrijk dat toekomstige bestuurders hierin goed worden opgeleid. Het relatief
hoge aantal jonge bestuurders dat betrokken is bij ernstige ongevallen, maakt het noodzakelijk dat hierin
nu stappen worden gezet.
In de periode 2006-2010 was ik in de Tweede Kamer woordvoerder namens de Socialistische Partij voor
Verkeer en Waterstaat. Ook toen waren er al discussies over de kwaliteit van de rijopleiding en helaas is
de conclusie dat de verbeteringen tot nu toe onvoldoende zijn. Daarom stelt dit advies een fundamentele
verandering voor: het examengestuurde systeem dat we nu hebben, uitbreiden met sturing op de
kwaliteit van de rijopleiding en in het verlengde daarvan ook sturing op de kwaliteit van de examens, de
rijinstructeursopleiding en de -examinering. Om dit mogelijk te maken, is een institutionele ingreep
nodig: het oprichten van de Curriculumcommissie Autorijonderwijs (CCA), die de leerinhoud en de
leermethoden van het rijonderwijs vaststelt en toezicht houdt op de rijscholen. Daarnaast stel ik nog 18
maatregelen voor die met elkaar in samenhang de kwaliteit van het rijonderwijs verbeteren én het vak
van rijinstructeur opwaarderen: van rijles naar rijonderwijs.
Dat stelt eisen aan de mensen die in de autorijscholenbranche werken en daar hoort ook de erkenning bij
van een redelijk inkomen dat in normale werktijden kan worden verdiend. Tevens geven de voorgestelde
maatregelen meer consumentenbescherming tegen de misstanden die in de sector plaatsvinden en blijft
het rijbewijs halen betaalbaar voor iedereen.
Als oud-docent weet ik dat herhaling een belangrijk didactisch instrument is. Het rijonderwijs zou dan
ook niet beperkt moeten zijn tot een eenmalige inspanning om het rijbewijs te halen. In het basisonderwijs wordt al structureel aandacht geschonken aan verkeerslessen, maar dat zou ook structureel in het
middelbaar onderwijs moeten gebeuren. Tevens zou na het behalen van het rijbewijs meer aandacht
moeten zijn voor het bijhouden van kennis van bestuurders.
Uit de bijeenkomsten met de begeleidingsgroep, de vele gesprekken en werkbezoeken in de sector
blijkt dat de autorijscholensector de problemen onderkent en zelf ook naar verbetering streeft. De
voorgestelde maatregelen kunnen dan ook op steun in de sector rekenen blijkens de reacties in de
begeleidingsgroep. Naast de voorgestelde maatregelen zal de sector zelf ook de nodige stappen moeten
zetten. Het verbeteren van de organisatiegraad aan werkgeverszijde is daar een belangrijk onderdeel van,
evenals het verbeteren van de organisatiegraad van de vele zzp’ers die in de sector werken. Met de
oprichting van de CCA wordt gestuurd op de kwaliteit van de rijopleiding, maar dat kan niet zonder
nauwe afstemming met een goed georganiseerde autorijscholensector.
Dit advies is in een bijzondere tijd tot stand gekomen. Als gevolg van de coronalockdown hebben
rijlessen en rijexaminering stilgestaan. Dat was een grote aanslag op de sector en leidt tot veel acute
problemen bij autorijscholen, leerlingen en het CBR. Het zal enige tijd duren voordat de achterstanden
kunnen worden ingelopen. Dit zal een grote inspanning van alle partijen vragen. De voorgestelde
maatregelen beogen een structurele verbetering tot stand te brengen en het siert alle betrokken partijen
dat ze ondanks alle coronaproblemen ook zeer gemotiveerd zijn om te blijven werken aan een structurele
verbetering van de sector.
De voorstellen zijn gericht op rijopleidingen voor het rijbewijs B. Het blijkt helaas dat misstanden die in
eerste aanleg in relatie tot het rijbewijs B ontstaan, overgaan naar opleidingen voor andere rijbewijzen.
Nadat de voorgestelde maatregelen zijn ingevoerd voor rijbewijs B, kunnen deze ook voor andere
rijbewijsopleidingen worden doorgevoerd.

6 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Dit advies is tot stand gekomen met betrokkenheid van velen. Mijn dank is groot aan iedereen die
hieraan heeft bijgedragen. Ik spreek de hoop en verwachting uit dat het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat in nauwe samenwerking met het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap én de
sector op basis hiervan stappen kunnen zetten ter verbetering van het rijonderwijs in Nederland.
Emile Roemer, april 2021

Van rijles naar rijonderwijs | 7

Samenvatting Advies
‘Van rijles naar
rijonderwijs’
Aanleiding
De autorijscholenbranche kampt al langere tijd met problemen en is al langer onderwerp van discussie.
Ondanks dat er ook veel goed gaat, zijn er regelmatig misstanden in het nieuws, waaronder misleiding
van consumenten, oneerlijke concurrentie en examenfraude. Daarnaast is het aantal verkeersongevallen
onder de leeftijdsgroep jonge, beginnende bestuurders (18-24-jarigen) relatief hoog. Het slagingspercentage voor zowel theorie- als praktijkexamens is relatief laag. Vernieuwing blijkt nauwelijks van de grond
te komen, waardoor de sector moeizaam de technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen kan
volgen.
De sector zelf is ook ontevreden met deze situatie en heeft geprobeerd om veranderingen door te
voeren, onder meer bij monde van de Alliantie Samen Sterk. Aanpassingen tot nu toe blijken onvoldoende kwaliteitsverbeteringen voor het vak van rijinstructeur, de rijopleiding en de rijscholen te hebben
geboden. Ook de veranderingen in de Wet rijonderricht motorrijtuigen (WRM) die tot nu toe zijn
doorgevoerd, hebben geen kentering gebracht.

8 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

De minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft aan Emile Roemer gevraagd om een onafhankelijk advies uit te brengen over de kwaliteitsverbetering in de autorijscholenbranche voor rijbewijs B.

Probleemduiding
De consument volgt over het algemeen maar één keer in zijn of haar leven een reeks rijlessen voor
rijbewijs B en bouwt daardoor beperkt kennis op over de werking van de markt. De consument heeft
relatief weinig informatie om een kwaliteitsoordeel over rijlessen te kunnen vellen en gaat ervan uit dat
eigenlijk alle rijscholen aan minimum kwaliteitsvoorwaarden voldoen. Veel consumenten maken
daardoor een afweging op basis van prijs. Dit leidt tot een sterke concurrentie op de lesprijs.
Als gevolg daarvan staan rijscholen onder druk om sterk op de kosten te sturen waardoor de kwaliteit
van de lessen ondergeschikt raakt aan het geld dat ermee wordt verdiend. De huidige gemiddelde lesprijs
per uur van € 42 inclusief btw is te laag om met een normale werkweek een modaal inkomen inclusief
pensioenvoorziening te kunnen verdienen.
Vanwege de sterke prijsconcurrentie wordt gezocht naar aanvullende verdienmogelijkheden naast het
lesgeven, zoals het verdienen aan het examen en het drukken van de kosten voor zo weinig mogelijk
kilometers te maken tijdens de lessen.
In de sector zijn circa 8.000 rijscholen actief (waarvan ruim 6.600 B-rijscholen) en zijn circa 14.500
rijinstructeurs geregistreerd bij het IBKI (Instituut voor certificering en examinering in de mobiliteits­
branche). De meesten (circa 80%) zijn werkzaam als zzp’er. De branche is weinig georganiseerd, ongeveer
20% van de rijscholen is aangesloten bij een van de brancheverenigingen. Er is geen CAO voor de
instructeurs die in loondienst zijn. Er is geen sectoromvattende klachtenregeling en ook geen garantiefonds. Het toezicht op en in de branche is niet of nauwelijks georganiseerd.
Verder zijn misstanden bekend als gevallen van ongewenst en onzedelijk gedrag van de rijinstructeur
jegens de leerling, gevallen van agressie en geweld jegens examinatoren, gaan incidenteel rijscholen
failliet waardoor de consument het rijlestraject niet kan afronden terwijl er wel voor betaald is, wordt
examenmateriaal van het CBR (Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen) op oneigenlijke gronden
verkregen, zijn gevallen bekend van rijinstructeurs die WRM-onbevoegd lesgeven en vindt incidenteel
examenfraude plaats.
In Nederland is sprake van een examengestuurd systeem: het CBR bepaalt de eisen (inhoud en vorm)
voor het examen en neemt het examen af. Aan de opleiding worden geen eisen gesteld en in de sector
is geen breedgedragen norm ten aanzien van leermethoden en leermiddelen. Daarnaast bestaan er
trainingen voor het theorie- en praktijkexamen die verkeerde vormen hebben aangenomen. Het gaat
daarbij om het slagen voor het examen en niet om het opdoen van de kennis die nodig is om een
volwaardige verkeersdeelnemer te worden. Ook komt het voor dat examenblokken bij het CBR op
verkeerstechnisch meest gunstige momenten worden gekocht, waardoor leerlingen opgaan voor het
examen terwijl ze daar nog niet klaar voor zijn.
Ook ten aanzien van de opleiding tot rijinstructeur is sprake van een examengestuurd systeem. Het is
relatief makkelijk om als rijinstructeur aan de slag te gaan. Daarvoor is een WRM-certificaat nodig en
moet een examentraject bij het IBKI worden doorlopen. In het algemeen volstaat een opleiding van
ongeveer een half jaar bij een van de private opleidingsinstituten inclusief stageperiode. Er zijn signalen
van stagefraude en er zijn slechts beperkte bijscholingsvereisten.

Advies
Het doel van dit advies is een betere en gegarandeerde opleidingskwaliteit door rijscholen te bieden,
waardoor de verkeersveiligheid wordt verbeterd, de slagingskans toeneemt en de consumenten in
bescherming worden genomen tegen uitwassen in de sector. Daarnaast moet ook de waardering voor
het vak van rijinstructeur verbeteren en evenals het daarbij behorende inkomen met normale werkuren.
Het is nodig om een fundamentele verandering aan te brengen om de gewenste kwaliteitsverbetering

Van rijles naar rijonderwijs | 9

over de volle breedte te kunnen realiseren: van opleiding door de rijscholen tot en met examinering door
het CBR, van opleiding tot rijinstructeur tot en met examinering door het IBKI.
Om structurele verbeteringen in de autorijscholensector tot stand te kunnen brengen, is een fundamentele verandering nodig: een omslag van een examengestuurd systeem, waarin de inhoud van de
rijopleiding bijna uitsluitend wordt bepaald door de inhoud van het rijexamen, naar een examen- en
opleidingsgestuurd systeem.
Met het stellen van kwaliteitseisen aan het rijonderwijs dienen in het verlengde daarvan ook eisen te
worden gesteld aan het rijexamen, de rijscholen en de rijinstructeurs. Dit advies stelt daarom een
samenhangend pakket van 19 maatregelen voor, gepresenteerd aan de hand van onderstaand
klaverblad.
Visual klaverblad met maatregelen
1. Organiseer een Curriculumcommissie Autorijonderwijs.

7. Laat het theorie- en praktijkexamen
bestaan uit meerdere toetsmomenten.

2. Introduceer een standaard nationaal
leerplan praktijk en theorie voor
rijbewijs B opleiding.

8. Voer een meer competentiegerichte
beoordeling in.

3. Bouw de rijopleiding op in fasen of modules.

9. Neem de onderdelen die niet betrouwbaar
en valide te toetsen zijn in het examentraject,
verplicht op in de opleiding.

4. Introduceer een verplicht landelijk
leerlingvolgsysteem voor theorie en praktijk.
5a. Bouw per leerling een leerportfolio op.
5b. Doorbreek de afhankelijkheidsrelatie.
6a. Werk toe naar een systeem van
permanente verkeerseducatie.
6b. Benader de bestuurders in bezit van een
rijbewijs actiever in hun kennis van het verkeer.

16. Introduceer een nationaal leerplan
voor instructeursopleidingen, inclusief
stage- en bijscholingsvereisten.
17. Stel eisen aan de docenten van de
instructeursopleidingen.

Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

Curriculumcommissie
toezicht op
rijonderwijs
Bouwsteen 4
Bouwsteen 3
kwaliteit
kwaliteit
rijinstructeurs
rijscholen

10. Laat het CBR één examenmoment
per leerling toewijzen.

11. Stel eisen aan de bedrijfsvoering
van de rijscholen.
12. Voer een verplichte keuring van dubbele
bediening inen regel toezicht op de inbouw van
het systeem.

18. Geef het IBKI en de CCA bevoegdheden
om op te kunnen treden tegen slecht
functionerende rijinstructeurs.

13. Voer een verplicht rijscholenregister in.

19. Start met lokaal en regionaal overleg over
samenwerking en arbeidsmarktomstandigheden
enricht een commissie voor inkomensverbetering
in.

15. Organiseer een landelijke sectoromvattende klachtenregeling bij
de CCA.

10 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

14. Stel verzekering bij een garantiefonds verplicht.

Maatregel 1: de Curriculumcommissie Autorijonderwijs

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

urriculumommissie
oezicht op
jonderwijs
Bouwsteen 3
kwaliteit
rs
rijscholen

Curriculumcommissie
toezicht op
rijonderwijs

Het is nodig een nieuwe organisatie te introduceren die het
nationale leerplan vaststelt, toeziet op de (samenhangende)
Bouwsteen 1
Bouwsteen 2
kwaliteit
van de rijscholen,
examens, rijinstructeurs en
kwaliteit
kwaliteit
opleiding
examen
examinatoren

Maatregel Curriculumcommissie Autorijonderwijs
1.	Richt een Curriculum­
De CCA dient de volgende taken te hebben:
commissie Autorijonder• 4vaststellen Bouwsteen
nationaal leerplan
rijonderwijs;
Bouwsteen
3
kwaliteit• toezicht houden
kwaliteit
wijs (CCA) op als publieke
op rijscholen en examinering;
rijinstructeurs
organisatie
• vaststellen rijscholen
leerplan en exameneisen rijinstructeursopleidingen.
• in stand houden landelijk leerlingvolgsysteem
Oprichting van de CCA is een randvoorwaarde om de andere aanbevelingen
te kunnen implementeren.

In het hart van het klaverblad, staat een nieuw op te richten publieke organisatie: de Curriculum­
commissie Autorijonderwijs (CCA).
Deze CCA stelt het nationaal verplichte leerplan vast, houdt toezicht op de rijscholen, stelt samen met het
CBR exameneisen vast en stelt ook het nationale leerplan en exameneisen vast voor de rijinstructeursopleidingen in overleg met het IBKI. De CCA houdt toezicht op de rijscholen, ontwikkelt en beheert
daartoe een leerlingvolgsysteem en heeft een klachtenregeling ten aanzien van rijscholen, rijinstructeurs
en examinatoren. Deze CCA dient onafhankelijk ten opzichte van het CBR en het IBKI te worden geposi­
tioneerd als zelfstandig bestuursorgaan. Oprichting van de CCA is een randvoorwaarde om de andere
voorgestelde maatregelen te kunnen invoeren.
De CCA dient een breed spectrum aan disciplines in huis te hebben om het hele takenpakket goed te
kunnen uitvoeren: onder meer onderwijskundig, toetsdeskundig, verkeersdeskundig, rijtechnisch,
gedragsmatig en ervaringsdeskundig uit de sector. Het is belangrijk dat de CCA werkt vanuit een stevige
verankering in de sector en daartoe een blijvende overlegstructuur met vertegenwoordigers uit de sector
(brancheorganisaties, Alliantie Samen Sterk, uitgeverijen, softwarebedrijven, etc.) en uit andere kennisgebieden (bijvoorbeeld wetenschap) in het leven roept. Van belang is dat de sector zich daartoe ook
organiseert, zo mogelijk met een samengestelde koepelorganisatie die als gesprekspartner voor de CCA
kan optreden.

Van rijles naar rijonderwijs | 11

2

3

Bouwsteen 1: kwaliteit van de rijopleiding

Curriculumcommissie
toezicht op
rijonderwijs

Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

Het start met een kwalitatief hoogwaardige rijopleiding,
waarbij naast examengestuurd ook wordt gestuurd
Bouwsteen 2
op
de kwaliteit van het rijonderwijs:
kwaliteit
examen
‘Van rijles naar rijonderwijs’

Om de kwaliteit van de rijopleiding te verbeteren, wordt een vijftal maatregelen voorgesteld:

Maatregelen
rijopleiding
Bouwsteen 4kwaliteitBouwsteen
3
kwaliteit

kwaliteit

2.1 Introduceer een standaard
Dit leerplan beschrijft de leerdoelen, de leerstof, de leermethoden en de wijze
rijinstructeurs
rijscholen
nationaal leerplan theorie
waarop de leerstof moet worden geëxamineerd. Het is zowel sturend voor de
en praktijk voor de
inhoud en de vorm van de rijopleiding als voor de inhoud en de vorm van het
rijopleiding rijbewijs B.
rijexamen.

1

3. Bouw de theorie- en
praktijkopleiding in fasen
of modules op.

Door de theorie- en praktijkopleiding in modules of fases op te bouwen,
verloopt het leerproces op een systematische wijze van eenvoudige naar meer
complexe taken en van eenvoudige naar meer complexe verkeerssituaties.

4. Introduceer een verplicht
landelijk leerlingvolg­
systeem voor theorie en
praktijk.

De rijschool (theorie en/of praktijk) legt hierin de leervorderingen vast en de
leerling heeft hier toegang toe en maakt zelfreflectieverslagen.

5a. Bouw per leerling een
leerportfolio op.

a. Tijdens de rijopleiding worden de leervorderingen vastgelegd in het landelijke
leerlingvolgsysteem. Het leerportfolio documenteert wanneer de verplichte
voortgangstoetsen en verplichte opleidingsonderdelen zijn uitgevoerd en met
welk resultaat. Bij verandering van rijschool of rijinstructeur blijft het
leerportfolio bestaan.

5b. Voer een systematiek van
collegiale toetsing in
tussen rijinstructeurs.

b. Met een collegiale toets wordt de afhankelijkheid van de leerling in de
een-op-eenrelatie doorbroken. De uitkomst van de collegiale toets wordt
vastgelegd in het leerlingvolgsysteem. De momenten waarop een collegiale
toets uitgevoerd moet worden (bijvoorbeeld na welke module) wordt
vastgelegd in het nationale leerplan.

6a. Voer permanente
verkeerseducatie in.

a. Voer een systeem van permanente verkeerseducatie in, waarbij op gezette
momenten in het basis- en voortgezet onderwijs sprake is van verkeers­
educatie.

6b. Benader de groep bestuurders in bezit van een
rijbewijs actiever over hun
kennis van het verkeer.

b. De groep bestuurders in bezit van een rijbewijs moet actiever worden
benaderd over hun kennis van het verkeer, bijvoorbeeld bij het verlengen van
het rijbewijs. Digitale middelen bieden hiervoor mogelijkheden.

De geadviseerde maatregelen hebben een doorlopende nummering.

12 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

mie
op
ijs

Bouwsteen 2: kwaliteit van het rijexamen

Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

Het rijexamen moet passen op de leerinhoud die de
leerling aangeboden krijgt in de rijopleiding (theorie en
praktijk) en moet op de inhoud voorspelbaar zijn

De kwaliteit van het rijexamen wordt bevorderd met de volgende vier maatregelen:
Bouwsteen 4
kwaliteit
rijinstructeurs

Maatregelen
Bouwsteen 3 kwaliteit rijexamen
kwaliteit

7. Laat het theorie- en
rijscholen
praktijkexamen bestaan
uit meerdere toets­
momenten.

De leerling moet starten met een eerste theorie-examen gericht op regelkennis
en -toepassing. Dit eerste theorie-examen moet gehaald zijn voordat de
tussentijdse praktijktoets wordt afgenomen. In een latere fase doet de leerling
het theorie-examen gevaarherkenning.
Bij het afsluitende rijexamen wordt het hele leerportfolio betrokken en
meegewogen in het eindoordeel.

8. Voer een meer competentiegerichte beoordeling in.

Nastreven van een meer integrale beoordeling van iemands sterke en zwakke
punten bij het praktijkexamen en daarbij aansluiten bij de beoordelingen door
de rijinstructeur en de zelfevaluatie die vastgelegd zijn in het verplichte
leerlingvolgsysteem.

9. Neem die onderdelen die
niet betrouwbaar en valide
te toetsen zijn in het
examentraject, verplicht
op in de opleiding.

Denk daarbij aan elektrisch rijden, gebruikmaken van ADAS en Talking Traffic,
en aandacht voor sociaal en verantwoordelijk verkeersgedrag.

10. Laat het CBR één
examenmoment per
leerling toewijzen en de
leerling geeft feedback na
het examen op rijschool,
rijinstructeur en examinator.

Het CBR wijst per leerling één examenmoment toe op naam van de leerling.
Dat geldt zowel voor de theorie- als de praktijkexamens. Na afloop van het
examen geeft de leerling feedback op zowel de rijschool en rijinstructeur als de
examinator.

Het advies geeft hiermee richting aan de gewenste opleidingskwaliteit, namelijk een modulaire opbouw
van de rijopleiding met meervoudige toetsmomenten. Het is aan de CCA om dat verder uit te werken en
vast te stellen, waarbij voor de CCA de ruimte moet zijn om op basis van wetenschappelijke inzichten tot
bijgestelde keuzes te komen. Dit advies geeft dus geen nadere uitwerking van het nationale verplichte
leerplan. Wel is als richtinggevend voorbeeld een uitwerking van een individuele klantreis gemaakt.

Van rijles naar rijonderwijs | 13

mie
op
ijs

Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

Bouwsteen 3: kwaliteit van de rijscholen

Bouwsteen 4
kwaliteit
rijinstructeurs

Bouwsteen 3
kwaliteit
rijscholen

Rijscholen zijn verplicht het nationaal leerplan
te volgen en kunnen zich niet onttrekken aan de
kwaliteitsverbeteringen

Een viertal maatregelen is gericht op verbetering van de kwaliteit van de rijscholen:

Maatregelen kwaliteit rijscholen
11. Stel eisen aan de
bedrijfsvoering van de
rijscholen.

De administratie en de leermiddelen moeten op orde zijn.

12. Voer een verplichte
keuring van dubbele
bediening in en regel
toezicht op de inbouw van
het systeem.

Leg wettelijk vast aan welke eisen de dubbele bediening moet voldoen. Zorg dat
de inbouw wordt verzorgd door gecertificeerde inbouwstations en regel
toezicht hierop door de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW). Leg wettelijk
vast dat bij privégebruik van de lesauto de dubbele bediening uitgeschakeld
moet zijn.

13. Voer een rijscholenregister
in dat door de CCA wordt
bijgehouden.

Laat de CCA een rijscholenregister bijhouden. Uit het register moet blijken dat
de rijscholen voldoen aan de bedrijfsvoeringsvereisten en aan de vereisten uit
het landelijk leerplan. De consument mag ervan uitgaan dat in het register
ingeschreven rijscholen voldoen aan de kwaliteitsvereisten. Alleen in het
register ingeschreven rijscholen hebben toegang tot het leerlingvolgsysteem en
mogen rijlesonderwijs aanbieden.

14. Stel verzekering bij een
garantiefonds verplicht.

Werk met een verplicht garantiefonds, dat door de sector wordt geregeld via
een (door de CCA verplichte) verzekering.

15. Organiseer een landelijke
sectoromvattende
klachtenregeling bij de
CCA.

Het gaat dan om klachten met betrekking tot rijscholen, rijinstructeurs,
examinatoren, opleidingsinstituten voor rijinstructeursopleidingen en
exameninstituten (CBR en IBKI) die door de CCA zullen worden afgehandeld.

14 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

2

Curriculumcommissie
toezicht op
rijonderwijs

Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

Bouwsteen 4: kwaliteit van de rijinstructeurs
3
Bouwsteen 4
kwaliteit
rijinstructeurs

De opleiding tot rijinstructeur moet aansluiten
Bouwsteen
3
op
de leerinhoud
die de leerling aangeboden krijgt
kwaliteit
in
de rijopleiding (theorie en praktijk):
rijscholen
‘Van rijinstructeur naar rijdocent’

En ten slotte is een viertal maatregelen nodig om de kwaliteit van de rijinstructeurs te verbeteren:

Maatregelen kwaliteit rijinstructeurs
16. Introduceer een nationaal
leerplan voor instructeursopleidingen, inclusief
stage- en bijscholingsvereisten.

Een nationaal leerplan voor de rijbewijs B opleiding vraagt om een instructeursopleiding die opleidt voor alle bekwaamheden die nodig zijn om theorie- en
praktijklessen te kunnen geven: een uniform nationaal leerplan voor rijinstructeurs, waarin eisen aan de leerinhoud, leermethoden en stage worden gesteld.
De verplichte bijscholing is onderdeel van dit nationale leerplan. Geef de CCA de
bevoegdheid dit leerplan vast te stellen dat in nauwe samenwerking met IBKI
tot stand komt.

17. Stel eisen aan de docenten
van de instructeursopleidingen.

De CCA moet ook, in afstemming met het IBKI, eisen stellen aan de docenten
die lesgeven aan de instructeursopleidingen.

18. Geef het IBKI de
bevoegdheden om op te
kunnen treden tegen
slecht functionerende
rijinstructeurs (theorie en
praktijk), waarbij de CCA
een aanwijzing aan het
IBKI kan geven.

Het IBKI moet de bevoegdheid krijgen instructeurs hun WRM-bevoegdheid af te
kunnen nemen. IBKI kan dit op eigen onderzoek doen. De CCA moet het IBKI
kunnen verzoeken de WRM-bevoegdheid in te trekken indien daartoe
aanleiding is vanuit de toezichthoudende rol van de CCA (bijvoorbeeld naar
aanleiding van klachtenprocedures).

19. Start met lokaal en
regionaal overleg over
samenwerking en
arbeidsmarktomstandigheden en richt een
commissie voor inkomensverbetering in.

Er moet meer aandacht zijn voor de ontwikkeling en arbeidsvoorwaarden van
rijinstructeurs. In een markt met veel zzp’ers is dat ingewikkeld, maar dat zou
kunnen door te starten met lokale en regionale initiatieven door rijscholen.
Roep een commissie in het leven, waarin branchepartijen en vakbonden
vertegenwoordigd zijn en die zich bezighoudt met inkomensverbetering voor
rijinstructeurs.

Effect op inkomen rijdocent en kosten consument
De verwachting is dat als gevolg van deze 19 maatregelen de toetreding voor rijinstructeurs en rijscholen
minder makkelijk wordt, waardoor de concurrentiedruk zal afnemen en eenzijdige prijsconcurrentie ten
koste van de kwaliteit verminderd. Daardoor verbetert de inkomenspositie van de rijdocent. Het is echter
op voorhand niet duidelijk hoe groot die prijsverandering gaat zijn.
Voor de consument is het belangrijk dat het rijexamen betaalbaar blijft. De voorgestelde maatregelen
zullen een gering kosteneffect voor de consument hebben. De meerkosten (zoals de kosten voor de CCA,
de extra toetsmomenten en de mogelijk oplopende lesprijs per uur) worden grotendeels gecompenseerd
door minderkosten, zoals het feit dat er minder examens nodig zijn om te slagen (hogere kans om te
slagen) en mogelijk minder rijlessen. Ervaringen met de rijopleiding in stappen laten dat ook zien.
De gemiddelde kosten voor het halen van een rijbewijs bedragen momenteel ongeveer € 2.500 voor het
hele traject, inclusief examenkosten. De direct aanwijsbare kostenstijging betreft de kosten voor de CCA
en dat is ongeveer 1 à 1,5% van de totale kostprijs van het halen van een rijbewijs.

Van rijles naar rijonderwijs | 15

Implementatie
Het is nodig de CCA wettelijk te verankeren. De verwachting is dat het zeker drie jaar zal duren voordat de
CCA operationeel is en alle structurele maatregelen zijn geïmplementeerd. In die periode moeten ook de
wetswijzigingen die nodig zijn voor enkele andere maatregelen, worden geregeld. Hieronder valt ook de
WRM. Om te voorkomen dat in de tussenliggende jaren geen vooruitgang wordt geboekt, besteedt dit
advies ook aandacht aan acties die op de korte termijn in gang kunnen worden gezet.
In onderstaande tabel staan deze acties op korte termijn opgesomd.

Acties die op korte termijn kunnen worden opgepakt
Leerplannen voor
rijbewijs B en opleidingssystematiek van modulair
opleiden én toetsen

• Ondersteun de bestaande initiatieven om te komen tot een modulaire
rijopleiding met tussentijdse (leervorderings)toetsen (RIS/ROM-opleiding) en
stimuleer dat deze vooruitlopend op het nationale leerplan de norm wordt voor
rijscholen; ontwikkel een werkwijze voor collegiale toetsing en voer dat op basis
van vrijwilligheid in, vooruitlopend op de vastlegging daarvan in het nationale
leerplan. Hiermee kan gestart worden op regionaal niveau.
• Ontwikkel een werkwijze dat een andere instructeur dan de vaste instructeur een
proeftoets afneemt en voer dat op basis van vrijwilligheid nu al in. Indien deze
leswijze is toegepast en wordt doorgegeven aan het CBR, kan het CBR dat
betrekken bij het examenoordeel.

Eisen voor examen
rijbewijs B

• Laat de divisies theorie en rijvaardigheid van het CBR, in overleg met de partijen
die op dit moment betrokken zijn bij de samenstelling van de examens, nadere
eisen formuleren waaraan moet zijn voldaan alvorens op te gaan voor het
rijbewijs B en laat de vaste instructeur van een leerling de leerling examengereed
verklaren in relatie tot die eisen.
• Doe voorbereidingen en experimenten met het vastleggen van het rijexamen
(rijdata, beelden en wellicht gesproken woord) gebruikmakend van lesauto’s met
de nodige voorzieningen.
• Pas de exameneisen dusdanig aan dat een meer competentiegerichte beoordeling mogelijk wordt.
• Stimuleer het gebruik van de tussentijdse toets c.q. het RIS-toetsingstraject als
voorbeeld van meervoudig toetsen.
• Sluit aan bij bestaande ontwikkelingen (nieuwe dynamische toets gevaar­
herkenning, Proeftuinen Beginnende Bestuurders).

Examenaanvragen

• Voer in dat de vaste rijinstructeur van een leerling bij het aanvragen van het
praktijkexamen moet verklaren dat de leerling examengereed is.
• Laat het CBR per leerling één examenmoment voor zowel theorie- als praktijkexamens aan de rijschool toewijzen binnen een aantal door de rijschool/leerling
opgegeven dagen.

Rijdocentopleiding

• Start met certificering van opleidingsinstituten door het IBKI.
• Laat het IBKI ook een start maken met het vaststellen van de leerinhoud van de
instructeursopleidingen.
• Laat het IBKI starten met het stellen van eisen aan docenten van de instructeursopleidingen.

16 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Eisen WRM-examen en
WRM-bijscholing

• Laat het IBKI samen met de Adviesraad WRM en de examenopgavencommissie
een verzwaard rijinstructeursexamen ontwikkelen.
• Onderzoek welke aanpassingen nu al mogelijk zijn, waaronder het actualiseren
van de brondocumenten (gedetailleerde beschrijving van de examenonderdelen)
van de WRM-examens.
• Laat het IBKI de praktijkstage aanpassen zodat alleen bij gecertificeerde
stage­leerbedrijven stage kan worden gelopen en ontwikkel daartoe een
systematiek om rijscholen als stageleerbedrijf door het IBKI te certificeren.
• Laat het IBKI een systeem van stageportfolio introduceren dat onderdeel wordt
van het examen.
• Breidt de bijscholing uit met een jaarlijkse verplichting met een minimum aantal
te behalen punten voor vastgestelde thema’s. Controle van de kwaliteit van de
bijscholingscursussen gebeurt door het IBKI.
• Laat het IBKI een start maken met het opleidingsportfolio voor rijdocenten.

Door de voorgestelde 19 maatregelen uit dit advies te implementeren, ontstaat een nieuwe werkelijkheid. Met de CCA ontstaan nieuwe verhoudingen in de sector. Hierdoor zijn vervolgstappen in de sector
mogelijk die nu nog niet mogelijk zijn. Deze zijn in een langetermijnperspectief opgenomen.

Van rijles naar rijonderwijs | 17

1 Inleiding
1.1

Aanleiding
De rijscholenbranche is al langer onderwerp van discussie vanwege de problemen in de
sector. Herhaaldelijk zijn misstanden in het nieuws en onderwerp van gesprek in de
Tweede Kamer. De aanpassingen die sinds de eeuwwisseling zijn doorgevoerd in wet- en
regelgeving waren vooral gericht op het verbeteren van de verkeersveiligheid en minder op
bestaande problemen in de sector. De autorijscholenbranche trekt zich de problemen aan
en streeft actief naar verbetering. In de sector zijn initiatieven genomen om het vak van
rijinstructeur, de rijopleiding en de rijscholen een kwaliteitsimpuls te geven.

Het aantal verkeersongevallen onder de leeftijdsgroep jonge, beginnende bestuurders
(18-24-jarigen) is relatief hoog. Het slagingspercentage voor zowel theorie- als praktijk­
examens is relatief laag.2 Er zijn uitwassen in de sector die moeilijk aan te pakken zijn, zoals
misleiding van consumenten, oneerlijke concurrentie en soms zelfs regelrechte examenfraude. Daarnaast blijkt vernieuwing niet van de grond te komen, waardoor de sector
moeizaam de technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen kan volgen.

2

Het slagingspercentage was 40,7% voor de theorie-examens B en 49,1% voor de praktijkexamens B (bron:
Jaarverslag CBR).

18 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

In de sector zijn veel rijscholen, rijinstructeurs en examinatoren actief. De meesten proberen naar eer en
geweten een goede rijopleiding aan te bieden en een fatsoenlijk inkomen te verdienen met hun onderneming. Er zijn evenwel al langer signalen van excessen, die steeds meer aandacht krijgen en daardoor het
imago van de hele sector een negatieve klank geven. Voorbeelden daarvan zijn fraude door rijscholen bij
theorie- en praktijkexamens, het her en der ontbreken van kwaliteit wat zich onder meer uit in extreem
lage slagingspercentages, onjuiste voorlichting aan consumenten en verlies van les- en examengeld bij
faillissementen.
Deze problemen zijn aanleiding geweest voor de minister van Infrastructuur en Waterstaat om de heer
Roemer te vragen voorstellen te doen ter verbetering van de autorijscholenbranche voor rijbewijs B. Deze
zijn neergelegd in dit advies ‘van rijles naar rijonderwijs’.

1.2

Wat eraan voorafging
Motie Sienot 3 en onderzoek rijscholenregister 4
Op 21 november 2018 is de motie Sienot aangenomen. Daarin is de regering verzocht om, samen met de
sector, de mogelijkheden voor een rijscholenregister te onderzoeken. Ter uitvoering van deze motie is
onderzoek gedaan naar een kwaliteitskeurmerk en een rijscholenregister. Het onderzoek onderscheidt
drie mogelijke scenario’s van een rijscholenregister en beschrijft de voor- en nadelen daarvan.
Het gaat daarbij om:
• de invoering van een rijscholenregister op basis van een verplichting;
• de invoering van een rijscholenregister op basis van vrijwilligheid (‘certificering’);
• de optimalisering van het huidige stelsel (bijvoorbeeld aanscherpen inschrijvingsvoorwaarden CBR).
Onderzoeken in Duitsland (Hoffmann, 2008) en Noorwegen (Sagberg, 2013) laten zien dat een rijscholenregister en daaraan gekoppeld kwaliteitscontrolesysteem aantoonbaar een positieve invloed heeft op de
kwaliteit van de rijscholen en de rijinstructeurs. Dat uit zich onder andere in een betere houding en beter
rijgedrag bij de opgeleide, jonge, beginnende bestuurders.
De onderzoekers benadrukken dat de kwaliteit van de rijinstructie niet op zichzelf staat. Het moet in
samenhang met de inhoud van de rijopleiding en de examinering van de beginnende bestuurder worden
bekeken. Daarom is voor dit advies gekozen voor een bredere aanpak dan alleen een kwaliteitsimpuls via
de invoering van een al dan niet verplicht rijscholenregister. Er is gekeken naar mogelijkheden voor
verbeteringen vanuit vier, onderling met elkaar samenhangende, invalshoeken: kwaliteit van de rijopleiding, kwaliteit van het rijexamen, kwaliteit van de rijinstructeur en kwaliteit van de rijscholen.

Alliantie Samen Sterk 5
Op 24 juni 2020 heeft de Alliantie Samen Sterk (een initiatief vanuit de sector om zaken te verbeteren)
een rapport uitgebracht aan minister Van Nieuwenhuizen van Infrastructuur en Waterstaat, waarin een
groot aantal adviezen en verbetervoorstellen voor een kwaliteitsimpuls in de rijscholenbranche zijn
opgenomen (Alliantie Samen Sterk, 2020).
Het eindrapport van de Alliantie bevat onder meer voorstellen gericht op:
1. het realiseren van een koepelorganisatie, het certificeren van rijscholen door middel van een
kwaliteits­label en het instellen van een garantiefonds;

3
4

5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 34 182, nr. 29.
Onderzoek ‘Kwaliteitsimpuls rijscholen. Onderzoek naar een Rijscholenregister en een kwaliteitscontrolesysteem ’zie:
Vissers & Tsapi, 2020)
De Alliantie Samen Sterk is een samenwerkingsverband tussen een groot aantal stakeholders in de sector: FAM, LBKR, VRB,
Lens Verkeersleermiddelen, Smit Rijschoolservice, Vekabest, Verjo bv, de Verkeersacademie, LBVI, BOVAG afdeling
rijscholen en partners: CBR, IBKI.

Van rijles naar rijonderwijs | 19

2. de verbetering van de kwaliteit van de rijinstructeur, bijvoorbeeld door het ontwikkelen van een profiel
voor het vak van rijinstructeur, de stage te verbeteren en/of eisen te stellen aan docenten;
3. de vervanging van het huidige examengestuurde model voor het behalen van het rijbewijs door een
ontwikkelingsgericht model.6
Sommige voorstellen van de Alliantie Samen Sterk vragen een meer sturende rol van de rijksoverheid.
Ook hier is het van belang dat het vraagstuk over de kwaliteit van de rijscholenbranche integraal en in
samenhang wordt benaderd. Dit houdt in dat de kwaliteit van de rijinstructie en de rijscholen in samenhang moeten worden bezien met de kwaliteit van de opleiding en de examinering van de beginnende
bestuurder.
De Alliantie Samen Sterk stelt voor om te komen tot een ontwikkelingsgerichte rijopleiding. In het project
Proeftuinen Beginnende Bestuurders wordt een ontwikkelingsgerichte rijopleiding en examinering
uitgewerkt in de vorm van nieuwe examenalternatieven (tussentijdse toetsen en verlengd afsluitend
examen) en een doorontwikkeling van het begeleid rijden (het ‘2toDrive’-traject).
In de Kamerbrief van 4 september 20207 reageert de minister van Infrastructuur en Waterstaat op de
motie Sienot, het uitgevoerde onderzoek en het rapport van de Alliantie Samen Sterk. Hierin meldt de
minister dat zij een onafhankelijke commissie zal instellen. Het doel is om een heldere probleemanalyse
te schetsen aan de hand waarvan varianten worden onderzocht die het meest kansrijk zijn om de sector
een stevige kwaliteitsimpuls te geven. Daarbij staat de vergroting van de verkeersveiligheid voorop.

Proeftuinen Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
In het Strategisch Plan Verkeersveiligheid 2030 (SPV; ministerie IenW, 2018) zijn activiteiten beschreven
om de stijgende trend in het aantal verkeersdoden te keren. In het Landelijk Actieplan (LAP; ministerie
IenW, 2019) zijn de uitgangspunten van het SPV uitgewerkt in meer concrete maatregelen met betrekking
tot beginnende bestuurders: de maatregelen ‘Nieuwe aanpak beginnende bestuurder’ en ‘Vernieuwing
praktijkexamen’. In beide rapporten is een belangrijke rol weggelegd voor het traject naar het rijbewijs.
In een recent door Rijkswaterstaat – Water, Verkeer en Leefomgeving (RWS-WVL) opgesteld maatregelenoverzicht (Nägele, 2018) is een aantal mogelijke maatregelen voor jonge, beginnende bestuurders op
effectiviteit en haalbaarheid beoordeeld. Voor het opleidings- en examentraject zijn de volgende
maatregelen voorgesteld: een modulaire rijopleiding met een daaraan gekoppeld examentraject én
trainen en toetsen van hogere orde vaardigheden (zoals gevaarherkenning, risicobewustzijn en zelf­
management). Daarnaast worden maatregelen genoemd die te maken hebben met een trapsgewijze
toelating tot het verkeerssysteem, zoals begeleid rijden en opleggen van gedragsbeperkingen in de eerste
fase van zelfstandig rijden. Dit maatregelenoverzicht is de basis geweest voor een aantal experimenten
die op dit moment als onderdeel van de Proeftuinen Beginnende Bestuurders worden uitgewerkt.

1.3

Aanpak advies
De totstandkoming van dit advies heeft plaatsgevonden aan de hand van consultatie van vele betrokkenen in het werkveld en bestudering van bestaande onderzoeken. Het advies is tot stand gekomen in
afstemming met een begeleidingsgroep, samengesteld uit een groot aantal stakeholders.8 De begeleidingsgroep is vijf keer (deels digitaal) bij elkaar geweest om te reflecteren op bevindingen, analyses en
6

7

8

Een belangrijk principe van het ontwikkelingsgerichte model is, dat leerlingen leerstof in fasen krijgen aangeboden op
momenten waarop zij eraan toe zijn. Dat vraagt om een gestructureerde manier van opleiden met bijbehorende manier van
examinering, én waarbij onderdelen die niet betrouwbaar getoetst kunnen worden op het rijexamen, verplicht in de
rijopleiding zijn opgenomen.
Reactie eindrapport Alliantie Samen Sterk (rijscholenbranche) en aanbieding onderzoek kwaliteitsimpuls rijscholen, IenW/
BSK-2020/174388, 4 september 2020.
De begeleidingsgroep bestaat uit afgevaardigden van de volgende stakeholders: FAM, VRB, LBKR, RST, VVB, LBVI, BOVAG,
ANWB, VVN, TeamAlert, CBR, IBKI, CNV, FNV, ministerie van OCW en ministerie van IenW. Zie ook bijlage 1, samenstelling
begeleidingsgroep.

20 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

verbetervoorstellen. In kleinere groepen hebben verdiepende gesprekken plaatsgevonden waaronder
met enkele wetenschappers9. Daarnaast zijn diverse werkbezoeken bij individuele stakeholders en
rijscholen afgelegd, zijn aparte gesprekken gevoerd met belanghebbende organisaties en zijn bredere
onlinebijeenkomsten georganiseerd voor individuele, geïnteresseerde belanghebbenden. Het volledige
overzicht van werkbezoeken en gesprekken is opgenomen in bijlage 2. Ook is een oriënterende enquête
uitgezet via de kanalen van het IBKI, de leden van de begeleidingsgroep en twee facebookgroepen,
waarin naar de mening is gevraagd rondom mogelijke oplossingen. Voor de resultaten daarvan wordt
verwezen naar bijlage 3. Ten slotte zijn ook de consumenten geraadpleegd over een aantal voorstellen.
Dat is gebeurd in de vorm van discussies met twee jongerenpanels (zie bijlage 4).
Alvorens tot een advies te komen, is de huidige situatie in Nederland in kaart gebracht, zijn de problemen
beschreven en geanalyseerd en zijn mogelijke oplossingen op een rij gezet. Die oplossingen zijn in een
spreekwoordelijke trechter gegoten en besproken in het hierboven beschreven proces met stakeholders
en andere belanghebbenden. In dit advies zijn de oplossingen opgenomen die naar verwachting leiden
tot het meeste effect en kunnen rekenen op draagvlak, én haalbaar en betaalbaar zijn.

1.4

Context: advies in coronatijd
Dit advies is in een bijzondere context tot stand gekomen. Onder de strikte maatregelen van COVID-19
heeft het proces zo goed als mogelijk vorm en inhoud gekregen. Veel gesprekken zijn digitaal gevoerd en
werkbezoeken hebben binnen de geldende mogelijkheden plaatsgevonden.
De maatregelen van de COVID-19-crisis hebben de sector niet onberoerd gelaten. Zo heeft de lockdown
gezorgd voor het niet kunnen doorgaan van rijlessen en rijexamens. Rijscholen en rijinstructeurs missen
inkomsten en hebben leerlingen die moeten wachten op het moment waarop ze examen mogen doen.
Er is een lange wachtrij ontstaan voor zowel het theorie- als het praktijkexamen bij het CBR. De druk op
het toewijzen van examentijden door (theorie)rijscholen zal daardoor de komende tijd alleen maar
toenemen. Het CBR verwacht een lange periode bezig te zijn met het wegwerken van achterstanden.
Ook in de branche vraagt het extra inspanningen om achterstanden weg te werken en aan de vraag naar
rijlessen te kunnen voldoen.
Dit advies is niet gericht op het wegnemen van de actuele problematiek van de autorijscholen en het
CBR, maar op het tot stand brengen van structurele verbeteringen.

9

Michelle Doumen (SWOV), Marieke Martens (TNO) en Marian Hagenzieker (TU Delft).

Van rijles naar rijonderwijs | 21

2 Probleemduiding
De consument volgt over het algemeen maar één keer in zijn of haar leven een reeks rijlessen voor
rijbewijs B en bouwt daardoor beperkt kennis op over de werking van de markt. De consument heeft
relatief weinig informatie om een kwaliteitsoordeel over rijlessen te kunnen vellen en gaat ervan uit dat
eigenlijk alle rijscholen aan minimumvoorwaarden voldoen. Veel consumenten maken daardoor een
afweging op basis van prijs. Dit leidt tot een sterke concurrentie op de lesprijs en maakt het voor
rijscholen moeilijk om op kwaliteit te concurreren.
In de markt zijn ongeveer 8.000 rijscholen actief (waarvan ruim 6.600 B-rijscholen) en zijn circa 14.500
rijinstructeurs geregistreerd door het IBKI. De meesten zijn actief als zzp’er (80%) en de overigen zijn in
loondienst of werken als franchisenemer. Er is geen CAO in de sector en de organisatiegraad is laag.
Slechts circa 20% van de rijscholen is aangesloten bij een van de brancheverenigingen. Er is geen
sectoromvattende klachtenregeling en ook geen garantiefonds. Er is geen gericht toezicht op de
autorijscholenbranche.
Als gevolg van de aanzienlijke concurrentie op prijs staan rijscholen onder druk om sterk op de kosten te
sturen, waardoor het leerproces van de leerling en het opleiden tot volwaardige verkeersdeelnemers
onder­geschikt kan raken: de kwaliteit van de lessen is daarmee ondergeschikt aan het geld dat ermee
wordt verdiend. Daarnaast komen innovatieve initiatieven moeizaam van de grond en stoppen meestal
na enige tijd. Consequentie hiervan is dat wetenschappelijke inzichten over bijvoorbeeld lesmethoden en
instructeursvaardigheden onvoldoende worden opgepakt in de sector.

22 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Vanwege de sterke prijsconcurrentie wordt gezocht naar verdienmogelijkheden naast het lesgeven.
Het gaat dan om het verdienen aan het examen, het drukken van de kosten door zo weinig mogelijk
kilometers te maken tijdens de lessen en het kopen van examenblokken bij het CBR op verkeerstechnisch
de meest gunstige momenten. Hierdoor komen leerlingen op het examen terwijl ze er nog niet klaar voor
zijn.
Daarnaast bestaan er trainingen voor het theorie- en praktijkexamen die verkeerde vormen hebben
aangenomen. Het gaat daarbij om het slagen voor het examen en niet om het opdoen van de kennis
die nodig is om een volwaardige verkeersdeelnemer te worden.
Verder zijn misstanden bekend als gevallen van ongewenst en onzedelijk gedrag van de rijinstructeur
jegens de leerling, gevallen van agressie en geweld jegens examinatoren, gaan incidenteel rijscholen
failliet waardoor de consument het rijlestraject niet kan afronden terwijl er wel voor betaald is, wordt
examenmateriaal van het CBR op oneigenlijke gronden verkregen, zijn gevallen bekend van rijinstructeurs die WRM-onbevoegd lesgeven en vindt incidenteel examenfraude plaats.
Het Openbaar Ministerie gaf een overzicht van jurisprudentie en signalen in de afgelopen jaren, waarbij
ID-fraude en een technisch hulpmiddel een veelvoorkomend delict bij het theorie-examen bleken te zijn.
Ook waren er veel meldingen bij de politie, FIOD en het OM van gedupeerde consumenten als gevolg van
faillissementen. Deze consumenten hadden voor een volledig pakket betaald.
In de sector bestaan veel uiteenlopende opvattingen over hoe zaken werken, wat goed of slecht is en
hoe het beter zou kunnen. Er is geen gedeelde ‘body of knowledge’, de meesten praten vanuit hun eigen
ervaringen en opvattingen. Er is veel wantrouwen en weinig samenwerking in de sector. Het ontbreekt in
de sector aan gezaghebbende identiteitsdragers die richting kunnen geven aan de vakinhoudelijke
ontwikkeling van de sector. Het beroep van rijinstructeur heeft een laag maatschappelijk aanzien en
wordt niet erkend als een volwaardig docentenberoep. Er zijn hoge verwachtingen ten aanzien van het
CBR en IBKI om zaken in de sector te regelen, terwijl de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden
van het CBR en IBKI niet zover reiken.
Bovenstaande betekent overigens niet dat alles mis is in de sector. Het overgrote deel van de rijscholen
en rijinstructeurs zijn op een oprechte en integere wijze bezig met hun vak en verdienen daarmee een
eerlijk inkomen. De sterke prijsconcurrentie in de sector maakt dit geen eenvoudige opgave. De huidige
gemiddelde lesprijs per uur (€ 42 inclusief btw) is te laag om met een normale werkweek een inkomen
(inclusief inkomensvoorziening bij ziekte en pensioenvoorziening) te verwerven dat past bij het opleidingsniveau. Men moet veel uren maken om het hoofd financieel boven water te houden of andere
inkomstenbronnen hebben.
Er is sprake van een examengestuurd systeem: het CBR bepaalt de eisen (inhoud en vorm) voor het
examen en neemt het examen af (ruim 566.000 theorie- en ruim 410.000 praktijkexamens voor de
categorie B in 2019). Aan de opleiding worden geen eisen gesteld, de uitgevers van de leermiddelen
en de (theorie)rijscholen bepalen zelf op welke wijze de leerlingen worden voorbereid op het examen.
In de sector is geen breedgedragen norm ten aanzien van leermethoden en leermiddelen.
Ook ten aanzien van de opleiding tot rijinstructeur is sprake van een examengestuurd systeem. Het is
relatief makkelijk om als rijinstructeur aan de slag te gaan. Daarvoor is een WRM-certificaat nodig en
moet een examentraject bij het IBKI worden doorlopen. Het IBKI neemt ruim 14.000 WRM-examens op
jaarbasis af. De gewenste vooropleiding is VMBO-T of VMBO Gemengde Leerweg en een Verklaring
Omtrent Gedrag (VOG) is een vereiste.
In het algemeen volstaat een opleiding van ongeveer een half jaar bij een van de private opleidings­
instituten, inclusief stageperiode. Over het algemeen betalen aankomend rijinstructeurs voor een
stageplek. De kwaliteit van uitgevoerde stages is moeilijk meetbaar. Er zijn signalen van stagefraude.
In de rijinstructeursopleiding is onvoldoende aandacht voor integratie van theorie en praktijk. Het accent
ligt op het instrueren van praktijklessen. Er zijn slechts beperkte bijscholingsvereisten (elke vijf jaar zes

Van rijles naar rijonderwijs | 23

dagdelen theoriebijscholing volgen en één praktijkbeoordeling doen met voldoende resultaat). Het IBKI
stelt – afgezien van de stage-eisen – geen eisen aan de opleiding tot rijinstructeur. Kandidaten kunnen
ook examen doen zonder formele opleiding tot rijinstructeur.

24 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

3 Beschrijving en analyse
van het veld van
rijopleiding en
rijexaminering
In dit hoofdstuk beschrijven we het systeem van rijopleiding en rijexaminering zoals dat in Nederland
bestaat. Daarbij onderscheiden we vier bouwstenen, zoals op de volgende pagina weer­gegeven in het
klaverblad, die samen de kwaliteit van de rijopleiding en rijexaminering bepalen:

Van rijles naar rijonderwijs | 25

Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

Bouwsteen 4
kwaliteit
rijinstructeurs

Bouwsteen 3
kwaliteit
rijscholen

•
•
•
•

Bouwsteen 1: kwaliteit van de rijopleiding
Bouwsteen 2: kwaliteit van het rijexamen
Bouwsteen 3: kwaliteit van de rijscholen
Bouwsteen 4: kwaliteit van de rijinstructeurs

Figuur 1 Klaverblad met vier bouwstenen

3.1

Bouwsteen 1: kwaliteit van de rijopleiding voor rijbewijs B

3.1.1

De huidige situatie
Het rijexamen stuurt de rijopleiding
Nederland kent een examengestuurd systeem. Dit betekent dat de inhoud van de rijopleiding bijna
uitsluitend wordt bepaald door de inhoud van het rijexamen. Er worden geen eisen gesteld aan de
inhoud, de duur of de vorm van de rijopleiding.

Europese rijbewijsrichtlijn
Net als alle EU-landen is Nederland wat betreft het rijexamen gebonden aan de minimumeisen die zijn
vastgelegd in de Europese rijbewijsrichtlijn (2006/126/EC). Deze bevat richtlijnen over de inhoud van de
rijexamens en over de bekwaamheden van examinatoren die het examen afnemen. Hoewel onderzoeksprojecten, zoals MERIT en HERMES aanbevelingen hebben opgeleverd met betrekking tot de bekwaamheden van rijinstructeurs, zijn deze laatste niet vertaald in wettelijke eisen en richtlijnen. Datzelfde geldt
voor de inhoud van de rijopleiding. Ook daar zijn vanuit de EU geen eisen aan gesteld. Hierdoor verschilt
het opleidings- en examensysteem van de Europese landen sterk, niet alleen voor beginnende bestuurders maar ook voor rijinstructeurs en rijscholen.

Inhoud en opzet van de rijopleiding
In het Nederlandse systeem is iemand niet verplicht om een rijopleiding te volgen. Desondanks volgt
bijna iedereen een opleiding bij een rijschool en laat de aanvraag voor het rijexamen door een rijschool
die is ingeschreven bij het CBR, doen. Er bestaat wel een mogelijkheid om zelf het examen aan te vragen,
maar dat is weinig bekend en komt ook in de praktijk weinig voor.

Theorieopleiding
Was het vroeger gebruikelijk om theorielessen te volgen bij de rijschool waar ook de praktijkopleiding
werd gedaan of zich voor te bereiden met behulp van een theorieboek, tegenwoordig kan een leerling
kiezen uit een rijk aanbod aan opleidingen en leermiddelen. Zie bijlage 5 voor een overzicht van de
mogelijkheden voor voorbereiding op het theorie-examen.
De voorbereiding op het theorie-examen is steeds vaker vooral examengericht. In zelfstudie of in
theorieopleidingen ligt een sterke nadruk op examentraining. Hierdoor leren aspirant-bestuurders
onvoldoende om regels toe te passen in concrete verkeerssituaties. Gevolg is dat de kennis van de

26 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

theorie snel vervliegt. Tijdens de praktijklessen blijkt vaak dat leerlingen basale verkeersregels niet
kennen en niet op een juiste wijze kunnen toepassen.
Er is een snelgroeiende nichemarkt voor kortdurende, intensieve examentrainingen voor het halen van
het theorie-examen. Er zijn meerdere aanbieders van instructiematerialen voor deze trainingen. Veel van
deze examentrainingen bestaan uit het eerst zelf digitaal oefenen van de theorie- en examenvragen.
Daarna vindt een intensieve dag training plaats waarbij in sommige gevallen de intensieve training direct
wordt gevolgd door het theorie-examen zelf, de zogenaamde ‘turbo-theorie’-opleidingen. De grootste
aanbieder van intensieve theorie- en examentrajecten geeft aan jaarlijks ongeveer 10% van alle theorieexamens af te nemen (volgens het jaarverslag van het CBR werden in 2019 ruim 566.000 theorie-­
examens voor het rijbewijs B afgenomen).
Er zijn signalen van misstanden bij sommige aanbieders van ‘turbo-theorie’-opleidingen, variërend van
inbreuk op auteursrechten tot bijvoorbeeld het gebruikmaken van illegaal verkregen examens, of
beeldmateriaal afkomstig uit examens of uit leerboeken van een van de uitgeverijen van
verkeersleermiddelen.

Praktijkopleiding
Gemiddeld zijn leerlingen ruim een half jaar bezig om het rijbewijs te halen. In die tijd nemen zij gemiddeld 40 rijlessen van 60 minuten (praktijkgedeelte). Gemiddeld hebben zij ongeveer 2 examenpogingen
nodig om voor het praktijkexamen te slagen. Het halen van het rijbewijs kost in totaal circa € 2.500,
inclusief de kosten voor de gezondheidsverklaring, (eventuele) theorielessen, theorie-examen(s),
praktijklessen en praktijkexamen(s) (zie o.a. Roelofs & Vissers, 2017).10
Aangezien de inhoud en de opzet van de rijopleiding in Nederland vrij zijn, is de variatie in de manier van
lesgeven groot en is sprake van grote kwaliteitsverschillen. Er zijn rijscholen die gestructureerd opleiden
en belangrijke veiligheidsthema’s behandelen, ook al worden ze niet getoetst op het examen. Er zijn ook
rijscholen die vooral examengericht opleiden en zich beperken tot de onderwerpen die op het examen
worden getoetst. Uitwas hiervan is dat bijvoorbeeld bij het CBR examentijden worden gereserveerd
waarop niet of nauwelijks op autosnelwegen gereden kan worden vanwege files. Daarnaast wordt de
leerling in de eindfase van de opleiding vooral getraind op specifieke examenroutes.
In 2004 is de methodiek van de Rijopleiding in Stappen (RIS) na regionale experimenten landelijk
geïntroduceerd (Nägele & Vissers, 2003). Via de methodiek van de RIS leert iemand gestructureerd in vier
modules wat nodig is voor veilig en verantwoord rijgedrag (zie bijlage 6 voor een beschrijving van de
modules). Bij de RIS-opleiding hoort een RIS-examentraject waarbij de leerling aan het einde van module
3 een speciale RIS-toets bij het CBR doet. Dit officiële traject wordt slechts door een klein percentage
(circa 4%) van de examenkandidaten gevolgd. In de praktijk worden waarschijnlijk meer leerlingen
volgens de RIS-methodiek opgeleid gegeven het aantal rijinstructeurs dat RIS-rijinstructeur is: bijna 1.800
rijinstructeurs van de 14.500 bij het IBKI geregistreerde WRM-certificaathouders zijn RIS-rijinstructeur.
Uit onderzoek naar de RIS en meer recent naar de Rijopleiding op Maat (ROM; Roelofs & Vissers, 2017)
blijkt dat een modulaire rijopleiding met een daaraan gekoppeld toetstraject ongeveer € 100 duurder is
dan een traditionele, niet-modulaire rijopleiding. Weliswaar zijn de lesprijzen bij RIS en ROM gemiddeld
iets hoger, maar er zijn niet meer lessen nodig en leerlingen slagen eerder.

3.1.2

Probleemanalyse rijopleiding
Redenen waarom de huidige kwaliteit van de rijopleiding tekortschiet:
• Er zijn geen eisen aan de rijopleiding. De theorie- en praktijkscholen bepalen zelf op welke wijze de
leerlingen worden voorbereid op het examen.
10

Volgens CBR-onderzoek in 2019 onder geslaagde examenkandidaten kost een rijles gemiddeld ruim € 42 per uur. De
lesprijzen variëren sterk tussen rijscholen. Volgens het CBR-onderzoek zijn de kosten voor het behalen van het rijbewijs
ongeveer € 2.450. Zie: https://www.cbr.nl/rijbewijstips/kosten-rijbewijs-halen/.

Van rijles naar rijonderwijs | 27

• In de rijopleiding is bij het geven van praktijklessen over het algemeen sprake van een vrij gesloten
een-op-eenrelatie tussen rijinstructeur en leerling waardoor geen bredere oordeelsvorming mogelijk is
over de leerling en de leskwaliteit.
• Theorie en praktijk zijn in de rijopleiding onvoldoende met elkaar verbonden.
• Er is vaak sprake van examengerichte training, zowel voor de theorie als voor de praktijk. Er zijn
opleidingen die hierin doorschieten en die verkeerde vormen hebben aangenomen, waarbij alleen het
meest minimale wordt geleerd om te slagen, het diepere inzicht ontbreekt en de bekwaamheid is
onvoldoende.
• Hoewel voor het geven van theorielessen voor het rijbewijs een WRM-certificaat is vereist, werken veel
theoriescholen met niet-gecertificeerde docenten.
• Het slagingspercentage is laag (40,7% voor B-theorie-examens en 49,1% voor B-praktijkexamens
volgens het CBR-jaarverslag) en varieert sterk tussen rijscholen en rijinstructeurs. Ondanks dat er
discussie is over de waarde van deze indicator, laat het lage slagingspercentage zien dat de keten van
opleiden en examineren als geheel onvoldoende presteert.
• Er is een groep rijscholen en rijinstructeurs, die vooral uit is op financieel voordeel en daarmee het
leerproces van de leerling en het opleiden tot een volwaardige verkeersdeelnemer minder belangrijk
vindt. De kwaliteit van de lessen is daarmee ondergeschikt aan het geld dat ermee verdiend kan
worden. Deze relatief kleine groep zet daarmee de toon voor het negatieve beeld van de branche.
Voorbeelden van verkeerde elementen in het verdienmodel van deze rijscholen zijn:
- Leerlingen naar het examen brengen en verdienen aan het examengeld, terwijl men weet dat de
leerling daar nog niet aan toe is (examen als verdienmodel).
- Kosten drukken door zo weinig mogelijk kilometers te maken.
- Examenblokken inkopen bij het CBR op verkeerstechnisch gunstige momenten (bijvoorbeeld op
filetijdstippen, zodat men niet de autosnelweg op hoeft).
• Hoewel niet meer vooraf bekend is wie de examinator is, bouwen sommige rijscholen en rijinstructeurs
gericht kennis op over examenroutes en trainen zij hun leerlingen om moeilijke situaties in deze routes
gericht te trainen.
• Examenmateriaal voor het theorie-examen wordt op oneigenlijke gronden van het CBR verkregen en
wordt gebruikt om leerlingen gericht te trainen voor het theorie-examen.
• Er is in de rijopleiding onvoldoende aandacht voor hogere orde vaardigheden, zoals het inschatten van
gevaarlijke situaties en sociaal en verantwoordelijk verkeersgedrag, zoals ander verkeer ruimte
gunnen, fouten van anderen kunnen opvangen en omgaan met stress.
• Er vindt weinig innovatie plaats in de rijopleiding. Nieuwe ontwikkelingen krijgen moeilijk een plek in
de opleiding (denk aan gebruik ADAS, Talking Traffic en rijden in elektrische auto’s). Nieuwe technologie (zoals rijsimulatoren) wordt slechts mondjesmaat ingezet.
• Rijvaardigheden die niet op het rijexamen kunnen worden getoetst (bijvoorbeeld rijden in bijzondere
omstandigheden), worden niet behandeld in de rijopleiding terwijl het wel belangrijk is deze vaardigheden te beheersen om een goedgeoefende bestuurder te zijn.

3.2

Bouwsteen 2: kwaliteit van het examentraject voor rijbewijs B

3.2.1

De huidige situatie
Inhoud en opzet van het rijexamen
Om het rijbewijs te halen moeten kandidaten slagen voor het theorie- en het praktijkexamen bij het CBR.
Daarnaast is er voor alle leerlingen de mogelijkheid om een tussentijdse toets te doen of het toetstraject
van de Rijopleiding in Stappen (RIS) te volgen. Voor faalangstige leerlingen is er een speciaal
faalangstexamen.
Het afnemen van het rijexamen is uitsluitend voorbehouden aan het CBR. Het CBR voert als zelfstandig
bestuursorgaan (ZBO) deze publieke taak uit.

28 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

De inhoud van de rijexamens is wettelijk verankerd in exameneisen. Deze eisen sluiten aan bij die
van de eerdergenoemde derde Europese rijbewijsrichtlijn.
Jaarlijks neemt het CBR 566.000 theorie-examens af voor de categorie B en ruim 410.000 praktijk­
examens. In 2019 was het slagingspercentage voor het theorie-examen B 40,7% en dat voor het
praktijk­examen B 49,1%.11
Voor de theorie-examens geldt dat de termijn tussen aanmelden voor het examen en het examen­
moment binnen de 4 weken moet blijven. In 2019 heeft het CBR daar bijna het hele jaar aan kunnen
voldoen en haalde nagenoeg de gewenste norm (99%). Voor de praktijkexamens B (alleen eerste
examens) geldt dat de reserveringstermijn binnen 7 weken moet blijven. Voor de herexamens B geldt
(na de 14-daagse wachttijd) een termijn van 5 weken. In 2019 voldeed het CBR bij de praktijkexamens B
volledig aan de norm. De jaren 2020 en 2021 zijn uitzonderlijke jaren vanwege de coronapandemie
waarbij examens gedurende meerdere periodes niet afgenomen konden worden met als gevolg dat er
een grote achterstand is ontstaan.

Theorie-examen
Het theorie-examen voor het rijbewijs B bestaat (per 1 november 2019) uit drie onderdelen: 1) gevaar­
herkenning, 2) kennis en 3) inzicht. Kandidaten slagen alleen als ze voor ieder onderdeel een voldoende
halen. Het onderdeel gevaarherkenning bestaat uit 25 vragen, hiervan moet een kandidaat 13 of meer
vragen goed beantwoorden. Het onderdeel kennis bestaat uit 12 vragen, hiervan moet de kandidaat 10 of
meer vragen goed beantwoorden. Het onderdeel inzicht bestaat uit 28 vragen, hiervan moet de kandidaat 25 of meer vragen goed beantwoorden.
Het CBR is op dit moment bezig met een nieuwe dynamische toets gevaarherkenning, waarbij gebruik
wordt gemaakt van bewegende beelden (Vissers & Roelofs, 2020).
Er is sprake van incidentele fraude met betrekking tot de theorie-examens. Dat heeft o.a. te maken met
‘lookalike- en identiteitsfraude’ en ‘opnames van/verkrijgen van CBR-examenmateriaal’. Na een daling
van het aantal geconstateerde gevallen van ‘lookalike- en identiteitsfraude’ van 2015 tot 2017 is in 2018
en 2019 weer sprake van een stijging. In 2018 ging het om 14 gevallen en in 2019 om 18 gevallen.

Tussentijdse praktijktoets
Een tussentijdse praktijktoets door het CBR is een soort proefexamen en een leerling legt deze op circa
driekwart van zijn of haar opleidingstraject af. De praktijktoets duurt even lang als een rijexamen en de
kandidaat wordt op dezelfde onderdelen getoetst. Zo kan een kandidaat wennen aan de examensituatie.
Bovendien krijgt de kandidaat (én de rijinstructeur) tips van een CBR-examinator over de verdere
invulling van het opleidingstraject. Als de kandidaat het onderdeel bijzondere verrichtingen goed
uitvoert, kan de leerling daarvoor een eenmalige vrijstelling verdienen voor het afsluitende praktijk­
examen. Op dit moment doet 40% van de kandidaten een tussentijdse toets. In 2019 legden ruim
102.000 kandidaten een tussentijdse toets af.

RIS-toets
De RIS-praktijktoets sluit aan bij de RIS-opleidingsmethodiek. Speciaal bijgeschoolde RIS-examinatoren
nemen dit praktijkexamen af. Qua timing en inhoud is de RIS-toets vergelijkbaar met de tussentijdse
praktijktoets. Ook hier kunnen de kandidaten een vrijstelling voor het onderdeel bijzondere verrichtingen
verdienen.

Regulier afsluitend praktijkexamen
Voor de afname van het praktijkexamen is in totaal 55 minuten beschikbaar, inclusief introductie en
afsluitende bespreking. De examenrit duurt gemiddeld 35 minuten. De examenrit begint en eindigt altijd

11

CBR-jaarverslag 2019. Het gaat over een gemiddeld slagingspercentage over alle examens.

Van rijles naar rijonderwijs | 29

bij een vestiging van het CBR, het aantal toetsbare scenario’s is hierdoor beperkt. Veel rijscholen oefenen
om die reden met kandidaten op trajecten nabij de CBR-vestiging.
Tijdens het examen rijdt een kandidaat voor een deel zelfstandig naar een bepaalde bestemming (met
behulp van een navigatiesysteem). Voor het andere deel rijdt de kandidaat op aanwijzingen van de
examinator (links, rechts en als er niets gezegd wordt rechtdoor). De examinator beoordeelt of een
kandidaat veilig en zelfstandig rijdt. Daarbij let de examinator onder meer op de beheersing van de auto,
het kijkgedrag en voorrang verlenen. Een kandidaat wordt op zeven examenonderdelen beoordeeld.
Leidraad voor de beoordeling is de Rijprocedure B. Daarin staat het meest wenselijke rijgedrag
beschreven.

Faalangstexamen
Als iemand last heeft van faalangst bij examens of een kandidaat té zenuwachtig is om te laten zien wat
hij of zij kan tijdens het praktijkexamen, dan kan bij het CBR een faalangstexamen worden gedaan. De
examinator is getraind om mensen met faalangst te begeleiden en heeft dan meer tijd om de kandidaat
gerust te stellen. Voor het faalangstexamen is in totaal 1 uur en 20 minuten beschikbaar. Daarvan is
35 minuten voor de examenrit. De overige tijd is voor een time-out en om zoveel mogelijk voor rust te
zorgen. De manier van beoordelen is gelijk aan die bij het reguliere examen.

Samenstelling van de examens
De theorie- en praktijkexamens zijn gebonden aan de minimumeisen die vastgelegd zijn in de Europese
rijbewijsrichtlijn. De wetgever heeft het CBR in de Wegenverkeerswet (WVW 1994) belast met de taak van
het beoordelen van de rijvaardigheid. De examens zijn gebonden aan de eisen die zijn uitgewerkt in de
betreffende ministeriële regelingen.12 Conform artikel 2 van de WVW 1994 moet een bestuurder naast het
criterium veiligheid rekening houden met andere maatschappelijke criteria als verkeersdoorstroming,
bereikbaarheid, leefbaarheid en milieu.
Ten behoeve van het theorie-examen is door het CBR een ‘theorie-examenplan auto’ samengesteld.13
De concrete inhoud van de theorie-onderdelen is verder uitgewerkt aan de hand van toetsmatrijzen.
Bij de ontwikkeling, het onderhoud en de verbetering van de examenvragen werkt het CBR samen met
een college van deskundigen. Daarnaast wordt periodiek onderzoek gedaan naar de psychometrische
kwaliteit van de examens door een eigen team van toetsdeskundigen. Daarbij wordt gekeken naar de
betrouwbaarheid van de scores, de validiteit van de examenvarianten en de constructie en mutatie van
de examenvarianten en hieraan gerelateerd de gewenste omvang van de vragenbank. Periodiek wordt
door het Research Center voor Examinering en Certificering onderzoek gedaan naar de voorspelbaarheid
van de vragenbank.
Richtlijn voor de beoordeling van het praktijkexamen is de Rijprocedure B (CBR, 2020). Daarin is het
meest wenselijke gedrag van automobilisten (categorie B) beschreven. De inhoud van de Rijprocedure is
gebaseerd op actuele verkeerswetgeving en op de geldende exameneisen. De Rijprocedure is door het
CBR samen met branchepartijen (BOVAG, FAM en VRB), het exameninstituut IBKI, het Opleidings- en
Trainingscentrum Rijden (OTCRij) van Defensie en de Politieacademie ontwikkeld. Aanvullend is de
inhoud van het praktijkexamen B geoperationaliseerd in eind- en toetstermen. In 2020 is de kwaliteit van
het praktijkexamen B getoetst door het Research Center voor Examinering en Certificering (RCEC, 2020).
Daarbij is gekeken naar zes criteria: 1) doel en gebruik, 2) toets- en examenmateriaal, 3) representativiteit,
4) betrouwbaarheid, 5) standaardbepaling en normhandhaving en 6) afname en beveiliging. Alle criteria
scoorden voldoende of goed.

Meer precies ziet de wettelijke grondslag er hiërarchisch als volgt uit:
EU-richtlijn 2000/56 (21.9.2000);

Wegenverkeerswet 1994;

Reglement rijbewijzen;

Ministeriële regeling eisen theorie-examen categorie B respectievelijk praktijkexamen categorie B.
13
Zie: https://www.cbr.nl/nl/voor-rijscholen/nl/inhoud-theorie-examen-auto-motor-en-bromfiets.htm
12


30 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Opleiding en bijscholing van examinatoren
Iemand die examinator bij het CBR wil worden, moet aan een aantal strenge toelatingseisen voldoen en
vervolgens een toelatingsassessment doen. Toelatingseisen zijn onder meer: in bezit van minimaal
rijbewijs B, minimaal tien jaar rijervaring als automobilist, MBO4 werk- en denkniveau én een Verklaring
Omtrent Gedrag (VOG). Een examinator moet over goede sociale vaardigheden beschikken, een evenwichtig oordeel kunnen vellen en voldoende overwicht hebben om de examenuitslag over te kunnen
brengen. In het toelatingsassessment wordt nagegaan of iemand over deze basiskwaliteiten beschikt.
Als de uitkomst van het toelatingsassessment positief is, mag iemand aan de opleiding tot examinator
beginnen. Dat betekent een intensieve training van drie maanden, met tijdens de eerste acht weken vier
dagen les in het opleidingscentrum van het CBR. Na drie maanden wordt beoordeeld of de betrokkene
het gewenste niveau heeft om als examinator bij het CBR aan de slag te gaan. Als dat zo is, krijgt iemand
een contract van één jaar en daarna een vast dienstverband.
Ervaren examinatoren volgen jaarlijks een bijscholingsprogramma bij het eigen opleidingscentrum van
het CBR. Er wordt aandacht besteed aan de praktische vaardigheden en ook worden actuele onderwerpen behandeld. Daarnaast wordt elke examinator jaarlijks gecontroleerd op de volgende terreinen: 1) de
prestaties tijdens het werk (op basis van een beoordeling tijdens het afnemen van examens én op basis
van de resultaten van alle afgenomen examens), 2) het jaarlijks volgen van bijscholing en 3) het op peil
houden van beroepsvaardigheden. Bovendien is er een vijfjaarlijkse controle van de examinator tijdens
het afnemen van examens, van minimaal een halve dag. Zie bijlage 7 voor een meer uitgebreide
beschrijving van de kwaliteitsborging van CBR-examinatoren.

Slagingspercentage naar soort examentraject
Het slagingspercentage van een eerste praktijkexamen zonder een tussentijdse toets (TTT) ligt volgens
het CBR de laatste jaren rond de 43% en dat van een eerste praktijkexamen met TTT rond de 57%.
RIS-leerlingen slagen gemiddeld in circa 62% van de gevallen voor hun eerste praktijkexamen. Een
kandidaat met TTT heeft dus een slagingspercentage dat 14 procentpunten hoger is, bij een RISkandidaat bedraagt de winst zelfs 19 procentpunten. Het slagingspercentage voor rijbewijs
B-herexamens zonder TTT ligt rond de 43% (bron: CBR).

Examentraject begeleid rijden (2toDrive)
Met ‘2toDrive’ kunnen jongeren vanaf 17 jaar rijexamen doen. Tot hun 18e verjaardag rijden jongeren
vervolgens onder begeleiding van een of meer coaches (alleen binnen Nederland). Vanaf 2011 hebben al
ruim 240.000 17-jarigen hun rijbewijs gehaald via het ‘2toDrive’-systeem. Bij het behalen van het
rijbewijs krijgen jongeren ook het bromfietsrijbewijs (AM). Met name in landelijke gebieden is dit voor
jongeren een bijkomende reden om aan ‘2toDrive’ mee te doen.

Beginnersrijbewijs
In Nederland bestaat sinds 2002 voor beginnende bestuurders een tamelijk eenvoudig puntenstelsel.14
Wie in de eerste vijf jaar van het rijbewijsbezit twee ernstige overtredingen begaat, moet een rijvaardigheidsonderzoek bij het CBR doen. Als de rijvaardigheidscapaciteiten onvoldoende blijken te zijn, moet
men opnieuw een rijexamen afleggen. Onderzoek heeft geen preventief effect kunnen aantonen
(Vlakveld & Stipdonk, 2009). Na invoering van het beginnersrijbewijs is het aantal ernstige ongevallen bij
de groep van jonge bestuurders (waarvan er veel het beginnersrijbewijs hebben) niet sterker afgenomen
dan bij een groep van iets oudere bestuurders (waarvan maar een klein percentage het beginnersrijbewijs
heeft). Een reden van het gebrek aan effectiviteit kan zijn dat in Nederland alleen grove overtredingen
meetellen die via staande houdingen zijn geconstateerd. De pakkans voor dit soort overtredingen is naar
verhouding laag.
14

Het beginnersrijbewijs maakt het mogelijk om beginners strenger aan te pakken bij verkeersovertredingen, zoals te snel
rijden of bumperkleven, zie o.a. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/rijbewijs/vraag-en-antwoord/welke-strafbarefeiten-tellen-mee-voor-het-beginnersrijbewijs. Het doel is minder ongelukken te veroorzaken. Na twee overtredingen
(strafpunten) neemt de politie het rijbewijs in. De agent moet persoonlijk hebben vastgesteld wie achter het stuur van de
auto zat. Bij het behalen van deze punten volgt een mededeling van het OM aan het CBR en kan door het CBR de geldigheid
van het rijbewijs worden geschorst en een onderzoek naar de rijvaardigheid worden opgelegd.

Van rijles naar rijonderwijs | 31

3.2.2

Probleemanalyse examentraject
Redenen waarom de huidige kwaliteit van het examentraject tekortschiet:
• In de huidige situatie legt de kandidaat slechts één theorie-examen en slechts één praktijkexamen af.
Dit maakt examengericht opleiden waarbij geen zicht is op de leerweg die in de opleiding is afgelegd,
mogelijk. Risico van examengericht opleiden is dat kennis en vaardigheden onvoldoende verdiept zijn
en na het examen snel verdampen.
• Het theorie-examen wordt veel gezien als een losstaande, noodzakelijk te nemen drempel om toegang
te krijgen tot het praktijkexamen.
• Gevaarherkenning wordt getoetst op een moment waarop de kandidaat nog onvoldoende rijervaring
heeft. Om vaardigheden met betrekking tot gevaarherkenning ook daadwerkelijk in complexe situaties
te kunnen toepassen, is het belangrijk dat de kandidaat de basisvaardigheden als automatisme heeft
aangeleerd en in de praktijklessen al voldoende heeft kunnen oefenen met het waarnemen en
herkennen van gevaarlijke situaties.
• Het praktijkexamen is te veel een momentopname. Met één afsluitend examenmoment, waarbij er
gemiddeld 35 minuten rijtijd is om de rijprestaties te beoordelen, is het moeilijk om een breed en
alomvattend oordeel te vellen over de rijbekwaamheid van de kandidaat. Tijdens de beperkte duur
van het praktijkexamen zijn de mogelijkheden beperkt om alle onderdelen van de rijprocedure met
voldoende diepgang aan de orde te laten komen.
• Er is geen afstemming tussen de beoordeling gedurende de opleiding en het afsluitende rijexamen,
zoals in veel andere onderwijssituaties wel het geval is: presteren gedurende het schooljaar is onderdeel van de eindbeoordeling. Daardoor is het examen een éénmalige momentopname en is er geen
voorafgaand oordeel of de leerling examengereed is.
• Niet alle onderdelen die relevant zijn voor een veilige en verantwoorde verkeersdeelname kunnen
worden beoordeeld tijdens het rijexamen. Denk aan vaardigheden als het gebruik van ADAS, Talking
Traffic en het rijden onder wisselende weersomstandigheden. Daarnaast kunnen hogere orde
vaardig­heden als risicobewustzijn, zelfinschatting en de sociaal-morele kant van verkeersdeelname
niet tijdens het rijexamen worden getoetst.
• In het praktijkexamen is de beslissing geslaagd/gezakt in belangrijke mate gebaseerd op een integraal
oordeel van de rijvaardigheid van de kandidaat. Toch is de blik van de examinator vaak gericht op het
registreren van wat de kandidaat fout heeft gedaan. Dat heeft te maken met de manier waarop het
eindoordeel onderbouwd dient te worden. Wanneer een kandidaat gezakt is, moet op het uitslag­
formulier worden aangegeven wat de redenen van het zakken zijn geweest.15
• Er vindt (incidenteel) examenfraude plaats (vooral theorie-examen) o.a. door identiteitsfraude.
• Er zijn gevallen van agressie en geweld bekend jegens de examinator door examenkandidaten en
rijinstructeurs.
• Er zijn hoge verwachtingen ten aanzien van het CBR om zaken in de sector te regelen, terwijl taken,
verantwoordelijkheden en bevoegdheden van het CBR niet zover reiken.

3.3

Bouwsteen 3: kwaliteit van de rijscholen

3.3.1

De huidige situatie
Rijonderwijs is een vrije onderwijsmarkt. Iemand met een geldig instructeurscertificaat kan een rijschool
beginnen. Er zijn geen eisen gesteld ten aanzien van de bedrijfsvoering.
Om leerlingen voor te kunnen dragen voor het rijexamen en ze daarbij te begeleiden, moeten rijscholen
een overeenkomst hebben met het CBR. Daartoe moeten ze aan een aantal eisen voldoen.16 Een rijschool
Examinatoren zijn getraind en opgeleid om de rijvaardigheid in al zijn facetten te beoordelen. Maar wanneer een kandidaat
geslaagd is, hoeft de examinator zijn of haar oordeel op het uitslagformulier niet te onderbouwen aan de hand van sterke
en (eventueel) zwakke punten.
16
Zie: https://www.cbr.nl/nl/voorrijscholen/nl/inschrijvingsovereenkomst.htm.
15

32 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

moet ingeschreven zijn bij de Kamer van Koophandel (KvK) met de juiste SBI-code en dient in het bezit te
zijn van een geldig WRM-certificaat bij inschrijving. Voor de controle of een opleider ingeschreven is bij
de KvK krijgt het CBR maandelijks van de KvK een bestand met de aanpassingen die bij de KvK hebben
plaatsgevonden. Dit bestand wordt dan met de gegevens die het CBR heeft, vergeleken. Eind oktober
2020 waren 8.179 rijscholen ingeschreven bij het CBR (6.618 ervan betreffen rijscholen voor de
B-opleiding). Op de website van het CBR staat met welke rijscholen een overeenkomst is afgesloten.
Het CBR controleert of een instructeur die wil meerijden tijdens de TTT en/of het praktijkexamen, over
een geldige WRM-pas beschikt. Als geen pas kan worden getoond, mag de instructeur niet meerijden
met de TTT of het examen. Daarnaast moet een rijschool minimaal één keer per jaar een examen
afnemen bij het CBR. Dit is een jaarlijkse controle.
Grofweg 20% van de rijinstructeurs is in loondienst bij een rijschool of franchiseonderneming; 80% werkt
als zelfstandig ondernemer zonder personeel (zzp’er). Er is een lage organisatiegraad in de sector; slechts
20% is aangesloten bij een branchevereniging. De belangrijkste brancheverenigingen zijn: BOVAG,
Federatie Autorijschool Management (FAM), Landelijke Beroepsvereniging Kwaliteitsbevordering (LBKR)
en Vereniging Rijschoolbelang (VRB). Daarnaast zijn er samenwerkingsverbanden zoals Rijschool
Samenwerking Team (RST).
De autorijlesmarkt is een regionale markt. Momenteel bestaan grote regionale verschillen in de lesprijs:
bijvoorbeeld in de regio Rotterdam minder dan € 40 per lesuur en in Oost-Gelderland rond € 50 per
lesuur. Het CBR geeft aan dat de gemiddelde lesprijs € 42 per uur is17, inclusief btw. Met een dergelijk
uurtarief is het voor rijinstructeurs moeilijk om met een normale werkweek een inkomen te verwerven
dat past bij het opleidingsniveau, te voorzien in een inkomensvoorziening bij ziekte en een pensioenvoorziening op te bouwen. Om als eenmansbedrijf een passend inkomen te kunnen verwerven op basis
van een werkweek van 40 uur inclusief pensioenvoorziening, is een uurtarief van € 50 - € 56, inclusief btw
nodig (zie ook bijlage 14).
Vakbonden hebben een beperkte rol in de sector. Er is geen CAO voor de rijopleidingsbranche. Het CNV
pleit al enkele jaren voor een CAO voor rijscholen. Er is in 2015 een poging ondernomen om tot een CAO
te komen, maar dat heeft niet tot concreet resultaat geleid. Als zzp’er kan men zich aansluiten bij een
aantal vakbonden of vakverenigingen die belangen behartigen van individuen, zoals FNV zelfstandigen,
CNV zelfstandigen (onderdeel van CNV vakmensen), PZO (Vereniging Platform Zelfstandige
Ondernemers) en VLD (Vakbeweging Vervoer, Logistiek en Dienstverlening).
Er zijn geen sectoromvattende klachtenregelingen waar consumenten met klachten over rijscholen of
rijinstructeurs terechtkunnen. Vaak hebben de afzonderlijke brancheverenigingen wel een klachten­
regeling. Ook ontbreekt een sectoromvattend garantiefonds. In het verleden was elke BOVAG-rijschool
aangesloten bij het BOVAG Garantiefonds. Bij het failliet gaan van het bedrijf, zorgde het fonds ervoor
dat de cliënt de vooruitbetaalde lesgelden bij een collega BOVAG-rijschool kon inzetten of werden
vergoed. Op 31 december 2019 is BOVAG gestopt met het fonds.

3.3.2

Probleemanalyse kwaliteit rijscholen
Redenen waarom de huidige kwaliteit van de rijscholen tekortschiet:
• Er is sprake van lage toetredingsvereisten: om een rijschool te kunnen beginnen, volstaat het WRMcertificaat. Er worden geen eisen gesteld aan de bedrijfsvoering en de onderwijskwaliteit.
• Om voor leerlingen het examen te kunnen regelen, moeten rijscholen een overeenkomst hebben met
het CBR. Het CBR heeft geen instrumenten om de kwaliteit van de ingeschreven rijscholen te bewaken.
• Er is een lage organisatiegraad in de sector: slechts 20% is aangesloten bij een branchevereniging.
• Vakbonden hebben een beperkte rol in de sector. Er is geen CAO.
17

Zie eerder aangehaald onderzoek van CBR onder examenkandidaten: https://www.cbr.nl/nl/rijbewijs-halen/auto/
kosten-autorijbewijs-halen.htm. De lesprijzen variëren sterk tussen rijscholen.

Van rijles naar rijonderwijs | 33

• Er is veel onderlinge concurrentie die vooral op prijs plaatsvindt doordat de consument de kwaliteit
moeilijk kan beoordelen. Er is sprake van een ‘race to the bottom’, waarbij de lesprijs per uur dusdanig
laag is, dat er met een normale werkweek geen redelijk inkomen kan worden verdiend, geen voorzieningen kunnen worden afgesloten om inkomensverlies door ziekte of ongevallen te waarborgen en
geen pensioen kan worden opgebouwd. Rijinstructeurs moeten veel uren draaien om het hoofd boven
water te houden. In de Randstad is dat probleem groter dan daarbuiten.
• Rijscholen gaan (incidenteel) failliet waardoor de consument het rijlestraject niet kan afronden, terwijl
er wel voor betaald is.
• Een sectoromvattende klachtenregeling en garantiefonds ontbreken.

3.4

Bouwsteen 4: kwaliteit van de rijinstructeurs

3.4.1

De huidige situatie
Rijinstructeur worden
De Wet Rijonderricht Motorrijtuigen (WRM) regelt de inhoud van de examens voor rijinstructeurs én van
de verplichte bijscholing voor rijinstructeurs. De huidige wet (Wet Rijonderricht Motorrijtuigen 1993) is op
1 januari 1995 in werking getreden. De WRM 1993 heeft ertoe geleid dat rijinstructeurs over een breder
scala aan – voor de verkeersveiligheid relevante – onderwerpen worden geëxamineerd (van der Houwen
& Vissers, 2002). In het streven naar verdere verbetering van de kwaliteit van de rijopleiding is het
instructeursexamen vanaf 2009 meer competentiegericht gemaakt en daarmee meer congruent met de
beroepspraktijk. Er zijn competentiegerichte standaarden voor toekomstige rijinstructeurs opgesteld
(Nägele, Vissers, & Roelofs, 2006). Daarbij is een matrix met leerdoelen voor de rijopleiding als uitgangspunt voor de inhoud van de instructeursexamens gekozen (zie bijlage 8). Een ingrijpende verandering die
aan de nieuw geformuleerde standaarden en normen ten grondslag ligt, is de nadruk op het handelen in
kritieke beroepssituaties met echte leerlingen. Als onderdeel van de opleiding tot rijinstructeur moet
iedere aankomende rijinstructeur stage lopen bij een rijschool.
Net als bij de rijopleiding zijn de inhoud en de opzet van de instructeursopleiding vrij. Om examen te
doen, hoeft iemand niet eerst een opleiding te volgen. De meeste examenkandidaten doen dat overigens
wel. Ook bij de instructeursopleidingen is de variatie in de manier waarop rijinstructeurs worden opgeleid
groot. De opleiders gaan een overeenkomst aan met het IBKI. De voorwaarden zijn vrij algemeen:
aanleveren KvK-inschrijving, kredietcheck op kredietwaardigheid door afdeling F&A van Innovam en
tekenen van een overeenkomst met Innovam. Aan de docenten van de instructeursopleidingen zijn geen
specifieke eisen gesteld.
Opleidingsinstituten bieden verschillende soorten opleidingen aan: dagopleidingen (soms als spoed­
opleiding), zaterdagopleidingen en avondopleidingen. Er zijn ook opleidingen die iemand geheel of
gedeeltelijk online kan doen. De gemiddelde slagingspercentages verschillen sterk van opleiding tot
opleiding.18
Een aantal grotere opleidingsinstituten is verenigd in de Landelijke Belangenvereniging van
VerkeersopleidingsInstituten (LBVI). De Verkeersacademie is met 6 vestigingen verspreid over het land
en een afname van circa 2.000 WRM-examens op jaarbasis de grootste opleider van rijinstructeurs in
Nederland.

WRM-examens
De WRM-examens worden afgenomen door het exameninstituut IBKI. Het IBKI is een deeltijd-ZBO (zie
artikel 38 van de kaderwet) en valt onder het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Het IBKI, een
organisatie naar privaatrecht, is onderdeel van de Stichting VAM (Innovam) en sinds 1985 de examen­
18

Slagingspercentages variëren tussen 86 en 15%. Zie ook de website van IBKI voor een lijst met opleidingsinstituten die in de
periode april 2019 – maart 2020 meer dan 25 examens hebben afgenomen: https://www.ibki.nl/rijinstructie/rijinstructiedirect-naar/slagingspercentages-wrm-examens/.

34 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

instantie voor de APK-examens (voor monteurs die bevoegd zijn algemene periodieke keuring te doen)
en sinds 1995 ook voor de WRM- examens. Het IBKI ontwikkelt theorie- en praktijkexamens voor de
mobiliteitsbranche en voert deze uit. Jaarlijks leggen ruim 50.000 kandidaten examen af bij het IBKI.
Ruim 14.000 daarvan betreffen WRM-examens (alle instructiecategorieën samen).
Het WRM-examen voor de (basis)categorie B bestaat uit fase 1, 2 en 3, waarin vijf examenonderdelen
zitten (zie bijlage 9). Iemand mag de volgorde van de examenonderdelen van fase 1 en 2 zelf kiezen. In de
praktijk lopen studenten bijna zonder uitzondering eerst fase 1 en dan fase 2 door. Het actieve stagedeel
in fase 3 kan iemand pas doen als hij of zij fase 1 en 2 met goed gevolg heeft afgerond. Zie bijlage 10 voor
een overzicht van de door het IBKI in de periode oktober 2019 – september 2020 afgenomen WRMexamens voor de categorie B. Voorafgaand aan de stage moet een geldige VOG zijn ingeleverd (zie ook
verderop onder het kopje ‘Verklaring Omtrent Gedrag’).

Rijinstructeur blijven
Om het WRM-certificaat te behouden, moet een rijinstructeur elke vijf jaar theoretische bijscholing
volgen. Daarnaast wordt zijn of haar instructievaardigheid beoordeeld tijdens een praktijkbegeleiding.
Het IBKI houdt de registratie van de bijscholingsverplichtingen bij. Een onderdeel van de bijscholingsverplichting is het indienen van een VOG die op de datum van de verlenging van de WRM-pas niet ouder is
dan zes maanden. Sinds 1 juli 2020 worden de nieuwe WRM-pas en stagepas voorzien van een pasfoto.

Theoretische bijscholing
In de WRM is vastgelegd dat een rijinstructeur om de geldigheid van zijn of haar WRM-bevoegdheidspas
te behouden zes dagdelen theoriebijscholing moet volgen (1 dagdeel = 3 klokuren). Eén bijscholing moet
over wet- en regelgeving gaan. Verder mag iemand vrij kiezen uit een lijst met cursusonderwerpen, die
elk jaar wordt aangevuld. Dezelfde cursus twee of meer keer volgen in de geldigheidsperiode van het
certificaat is niet toegestaan. De instructeur mag zelf kiezen wanneer hij of zij de theoretische bijscholingen volgt; er is geen verplichting om jaarlijks iets aan bijscholing te doen.

Praktijkbegeleiding
Conform de WRM moet een rijinstructeur elke vijf jaar één praktijkbegeleiding doen met voldoende
resultaat. Het begeleidingsprotocol is hetzelfde als het beoordelingsprotocol ‘Instructie geven en
coachen’ van de stagebeoordeling van het WRM-examentraject. Bij een onvoldoende resultaat heeft
iemand twee herkansingsmogelijkheden. Sinds 1 april 2020 verliest een rijinstructeur niet meer zijn of
haar bevoegdheid na drie onvoldoende begeleidingen. Betrokkene krijgt dan zes maanden verlenging,
met in die periode een verplicht educatief traject (zes dagdelen) en opnieuw een praktijkbegeleiding bij
het IBKI. Als de bijlessen van het educatief traject volledig worden gevolgd, maar de praktijkbegeleiding
wederom onvoldoende is, vindt opnieuw zes maanden verlenging plaats. Met weer de verplichting van
zes dagdelen bijlessen volgen en een praktijkbegeleiding doen. Als een instructeur aan de verplichting
van de bijlessen blijft voldoen, kan dit verlengen voortdurend herhaald worden zonder dat het IBKI de
bevoegdheid ongeldig kan verklaren.
Praktijkbegeleiding uitgevoerd door het CBR bij RIS-instructeurs telt mee als WRM-praktijkbegeleiding.
Hiervoor gelden dezelfde regels en beoordelingsprotocollen als voor WRM-praktijkbegeleiding (één
praktijkbegeleiding verplicht, er zijn twee herkansingsmogelijkheden). Het beoordelingsprotocol is
afgestemd op het WRM-protocol.

IBKI-bestand met bevoegde rijinstructeurs
Het IBKI beheert een bestand met alle instructeurs die een WRM-bevoegdheid hebben. Op 1 oktober
2020 bevatte het bestand 14.583 rijinstructeurs. In het IBKI-bestand wordt niet bijgehouden of iemand
als rijinstructeur actief is.

Van rijles naar rijonderwijs | 35

Via een zogenaamde ‘bevoegdheidschecker’ kan iedereen het IBKI-bestand raadplegen.19 Zo kan een
leerling opzoeken of een rijinstructeur een WRM-bevoegdheid heeft. De leerling hoeft daarvoor alleen de
achternaam te weten en in te voeren. Alleen als de rijinstructeur bevoegd is, worden de naam en het
geboortejaar getoond samen met de categorieën waarvoor de rijinstructeur bevoegd is en tot hoe lang
de WRM-bevoegdheid geldig is.
De bevoegdheidschecker wordt volgens gegevens van het IBKI circa 1.000 maal per maand geraadpleegd.
Het gebruik fluctueert van maand tot maand. Het is niet bekend wie gebruikmaakt van de bevoegdheidschecker. Het kunnen bevragingen zijn van leerlingen die willen controleren of hun rijinstructeur
bevoegd is, maar ook andere bevragingen zoals rijinstructeurs die willen controleren of hun gegevens
kloppen, of een branchevereniging die wil checken of een lid dat zich aanmeldt ook beschikt over een
geldige WRM-bevoegdheid.

Aangifte doen onbevoegd lesgeven
Volgens de wet mag iedereen die kennis draagt van een strafbaar feit, aangifte doen bij de politie. Als een
leerling weet of vermoedt dat een rijinstructeur zonder geldige WRM-bevoegdheidspas lesgeeft, kan
aangifte worden gedaan bij de politie. De website van het IBKI geeft verdere informatie over hoe een
leerling dat kan doen. Hoe vaak aangifte gedaan wordt, onttrekt zich aan het zicht van het IBKI.

Overschrijdend gedrag in de rijscholenbranche
Op basis van onderzoek van de politie (zie bijlage 11) zijn over de jaren 2018, 2019 en 2020 in totaal 67
meldingen gevonden, waarbij sprake was van (seksueel) overschrijdend gedrag door rijinstructeurs en in
één geval door een examinator. Het slachtoffer was nagenoeg altijd vrouwelijk, met uitzondering van
twee meldingen waar het een jongeman betrof. Uit een eerste verkennende analyse van de meldingen
blijkt dat in 66% van de meldingen geen aangifte is gedaan en dat vaak sprake was van grensoverschrijdend gedrag dat evenwel geen strafbaar feit opleverde. De politie heeft stopgesprekken gevoerd met
betrokken rijinstructeurs en rijscholen waarbij door de rijscholen arbeidsrechtelijke consequenties zijn
getrokken.
Volgens de politie is er onvoldoende toezicht op het functioneren van rijinstructeurs vanuit de branche.
Er is geen uniforme klachtenregeling voor de branche en slechts ongeveer één vijfde van alle rijinstructeurs is aangesloten bij een branchevereniging. Hierdoor kunnen misstanden voortduren. Dit wordt
versterkt door de lage meldingsbereidheid van slachtoffers en door het feit dat niet ieder grensoverschrijdend gedrag strafbaar is en daarmee geen invloed heeft op een VOG.

Verklaring Omtrent Gedrag (VOG)
Vanaf 1 april 2020 moeten WRM-kandidaten en bevoegde rijinstructeurs een originele VOG aanleveren.
Bij een VOG-aanvraag wordt onderzoek gedaan naar het justitiële verleden waarbij het belang van de
aanvrager wordt afgewogen tegen het risico voor de samenleving (proportionaliteitsbeginsel). Justis, de
screeningsautoriteit, verstuurt de VOG per post naar de rijinstructeur, die het formulier vervolgens moet
doorsturen naar het IBKI. Voor het IBKI is onduidelijk wat de invloed is van de VOG-eis op het aantal
rijinstructeurs dat hun beroep niet meer kan uitoefenen.

Artikel 21 Wet Rijonderricht Motorrijtuigen
Politieagenten kunnen op basis van artikel 21 van de Wet Rijonderricht Motorrijtuigen een rijinstructeur
aangeven bij het IBKI. Als zij twijfelen aan de vakbekwaamheid van de instructeur kunnen zij een
schriftelijke mededeling sturen naar het IBKI. Het IBKI beslist uiterlijk binnen twee weken na ontvangst
van de mededeling of de betrokken rijinstructeur zich dient te onderwerpen aan een onderzoek.
Afhankelijk van het resultaat beslist het IBKI of het instructiebewijs al dan niet ongeldig wordt verklaard.
Het is in feite de enige manier waarop het IBKI de bevoegdheid ongeldig kan verklaren. Volgens het IBKI
komt dit slechts ‘een enkele keer’ per jaar voor.

19

Zie website van IBKI: https://www.ibki.nl/rijinstructie/rijinstructie-direct-naar/rij-instructeur-checker/.

36 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

3.4.2

Probleemanalyse kwaliteit rijinstructeurs
Redenen waarom de huidige kwaliteit van de rijinstructeurs tekortschiet:
• De eisen aan het beroep van rijinstructeur zijn laag evenals het inkomen en het beroep rijinstructeur
heeft derhalve ook weinig status.
• Er is sprake van lage toetredingsvereisten (VMBO-T of VMBO Gemengde Leerweg) en over het
algemeen volstaat een opleiding van ongeveer een half jaar.
• Er zijn geen eisen gesteld aan de opzet en de inhoud van de instructeursopleidingen.20 Een certificering
van opleidingsinstituten ontbreekt. Er gelden geen eisen voor de docenten van de opleidingen voor
rijinstructeurs.
• Er is incidenteel sprake van fraude tijdens de stageperiode. Een stageportfolio ontbreekt, daardoor
bestaat geen goed inzicht in de inhoud van de stageperiode. Instructeurs in opleiding moeten over het
algemeen betalen voor een stageplaats. Een goede regeling voor stageleerbedrijven ontbreekt.
• Er zijn beperkte bijscholingsvereisten die wettelijk zijn vastgelegd (één keer per vijf jaar theoriecursussen volgen, zonder toetsmoment, en één voldoende praktijkbeoordeling doen). De eisen van de
bijscholing van rijinstructeurs zijn lager dan die voor beroepschauffeurs in het kader van Code 95. Er
gelden geen eisen om jaarlijks iets aan bijscholing te doen en, afgezien van het onderdeel ‘kennis van
het Reglement Verkeersregels en Verkeerstekens’, kan vrij gekozen worden uit het aanbod met
theoriebijscholingen.
• Er zijn gevallen bekend van rijinstructeurs die WRM-onbevoegd praktijklessen geven.
• Er zijn weinig mogelijkheden om onbevoegd lesgeven aan te pakken. Het IBKI heeft geen sanctie­
mogelijkheden jegens onbevoegde rijinstructeurs. Alleen de politie kan optreden. Een complicerende
factor hierbij is, dat de politie alleen verbaliserend kan optreden als iemand op heterdaad wordt
betrapt.

3.5

Ontwikkelingen of juist de afwezigheid daarvan in de sector
Veranderingen in de sector vragen veel tijd. In 2012-2013 is de herziening van de WRM in 2009 (o.a.
invoering van competentiegericht examenmodel) geëvalueerd (Vissers, Nägele & Roelofs, 2013).
Dat heeft tot een aantal aanbevelingen geleid. Die zijn in april 2020 van kracht geworden.
In het verleden zijn er meerdere initiatieven geweest om de rijopleiding inhoudelijk te verbeteren.
De belangrijkste is die van de Rijopleiding in Stappen (RIS; zie o.a. Nägele & Vissers, 2003). Via de
RIS-methodiek worden leerlingen gestructureerd in vier modules opgeleid voor het praktijkexamen.
Meer recent is de RIS doorontwikkeld als onderdeel van een proef met de Rijopleiding op Maat (ROM;
Roelofs & Vissers, 2017). Het RIS-opleidingstraject en het bijbehorende RIS-toetsingstraject is in 2004
landelijk ingevoerd. Deelname aan de RIS is vrijwillig en slechts 4% van alle examenkandidaten volgt het
officiële RIS-examentraject. Er zijn bijna 1.800 RIS-instructeurs en daarom worden tegenwoordig steeds
meer leerlingen volgens de RIS-methodiek opgeleid. Daarnaast worden de leerlingen vaak uitsluitend
examengericht opgeleid en worden leerlingen in de eindfase van de opleiding getraind om moeilijke
situaties in examenroutes op te lossen. Deze verschillen zorgen voor veel variatie in de kwaliteit van de
opleidingen.
Steeds vaker maken leerlingen gebruik van speciale opleidingen die zich uitsluitend richten op het
opleiden voor het theorie-examen. Ook hier ligt een sterk accent op examentraining, waarbij het meest
minimale wordt geleerd om te slagen voor het examen. Op deze manier maken leerlingen zich de theorie
onvoldoende eigen, ontbreekt een dieper inzicht in de materie en gaat de noodzakelijke integratie van
theorie en praktijk vaak verloren.
Er is weinig onderzoek naar de gedragscomponent in het verkeer als onderdeel van de opleiding voor het
rijbewijs. Tot circa 2000 werd rijvaardigheid vooral gezien als het beschikken over de technische vaardig20

Er zijn voorbeelden van instructeursopleidingen waarbij geen sprake is van fysiek onderwijs en de opleiding geheel online
gevolgd kan worden.

Van rijles naar rijonderwijs | 37

heden om de auto onder controle te houden en de vaardigheden om allerlei concrete verkeerssituaties
goed op te lossen. Tegenwoordig wordt autorijden als een complexe bekwaamheid gezien, die ontwikkeld en voortdurend bijgehouden moet worden. Een mijlpaal in het onderzoek naar de gewenste inhoud
van de rijopleiding was het EU-project GADGET (Siegrist, 1999). De in dit project ontwikkelde matrix met
‘Goals of Driver Education’ (GDE-matrix) is tot op vandaag een belangrijk hulpmiddel bij het invullen van
de rijopleiding en het rijexamen.
Nieuwe ontwikkelingen krijgen moeilijk een plek in de opleiding en in het examen. Gebruik van nieuwe
technologie, zoals het gebruik van ADAS en Talking Traffic en de ontwikkeling naar autonoom rijden,
komen slechts mondjesmaat aan de orde. Digitale innovaties, ADAS en zelfrijdende auto’s leiden tot
nieuwe en andere rijtaken. Autonoom rijden leidt niet zonder meer tot een eenvoudiger rijtaak. Vooral
tijdens de overgangsfase naar volledig autonoom rijden, zal sprake zijn van een hybride systeem. Tijdens
die overgangsfase zal eerder sprake zijn van een verzwaring van de rijtaak dan van een vereenvoudiging.
Per 1 januari 2016 is het gebruik van ondersteunde systemen, zoals adaptive cruise control en blind spot
monitor, op vrijwillige basis toegestaan tijdens het praktijkexamen voor het B-rijbewijs. Wanneer de
kandidaat hier daadwerkelijk gebruik van maakt, dan wordt hij of zij ook beoordeeld op het gebruik van
het systeem in relatie tot het goed uitvoeren van de rijtaak. Slechts circa 10% van de kandidaten maakt
hier gebruik van.

3.6

Consumentenperspectief
De consument komt slechts één keer en kortdurend op deze opleidingsmarkt en bouwt daardoor beperkt
kennis op over de werking van de markt. De consument heeft weinig informatie om een kwaliteits­
oordeel te kunnen vellen. Veel consumenten gaan af op ervaringen van vrienden en familie, en maken
vooral een afweging op basis van prijs.
Ouders/verzorgers spelen in ongeveer de helft van de gevallen een belangrijke rol bij de keuze van de
rijschool. Dit heeft te maken met het feit dat de ouders/verzorgers in circa twee derde van de gevallen de
kosten van de opleiding geheel of gedeeltelijk betalen. De prijzen in de markt zijn niet transparant en er
ontbreekt informatie om een geïnformeerde keuze te maken. Het is bijvoorbeeld moeilijk voor een
consument om te doorgronden hoe de prijsopbouw is en om tot een oordeel over kwaliteit te komen.
Consumenten krijgen onduidelijke informatie. Zo worden ze bijvoorbeeld misleid door pakketaanbiedingen met de verwachting dat men na dat pakket dan ook het rijbewijs heeft, wat vaak niet het geval is.
Ook is het lastig om te kunnen doorzien of een rijschool kwalitatief goed is.
Via de website van het CBR is een rijschoolzoeker beschikbaar. Na opgeven van plaats en soort rijbewijs
krijgt de leerling een overzicht met bij het CBR ingeschreven rijscholen in de buurt. Per rijschool is het
slagingspercentage aangegeven en het aantal examens waarop dit percentage is gebaseerd.21
De rijschoolzoeker bevat geen gegevens van individuele rijinstructeurs.
Om examenkandidaten (en hun ouders) te helpen in hun zoektocht naar goede informatie over het halen
van het rijbewijs én bij het zoeken van een geschikte opleider, zijn in 2017 de CBR-Rijbewijstips ontwikkeld, in nauwe samenwerking met de brancheverenigingen BOVAG, FAM en VRB. De rijbewijstips worden
regelmatig via sociale mediacampagnes onder de aandacht gebracht bij de doelgroepen leerlingen/
kandidaten én ouders.
De rijschoolzoeker en de rijbewijstips worden, gezien de bezoekcijfers op de CBR-website, veel geraadpleegd. In augustus 2020 werd de rijschoolzoeker bijna 70.000 keer bekeken en de rijbewijstips ruim
100.000 keer.

21

Zie: https://www.cbr.nl/nl/rijschoolzoeker.htm.

38 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Het consumentenperspectief (op basis van recent uitgevoerd diepteonderzoek naar jongerenperspectief;
Vissers, Reiniers & Dekker, 2019) is als volgt:
• Jongeren zien verbetermogelijkheden in de fase voordat het rijbewijs wordt behaald. Aanvullende
eisen nadat het rijbewijs is gehaald, hebben weinig draagvlak.
• Er moet in de opleiding meer aandacht zijn voor waarom er bepaalde regels zijn en waarom bepaalde
handelingen moeten zoals ze moeten. De instructeur moet meer uitleg geven over uit te voeren taken,
moet minder sturend zijn én meer aan de jongeren zelf overlaten. Ook moet de instructeur het goede
voorbeeld geven (en bijvoorbeeld dus niet voortdurend op zijn of haar mobiele telefoon kijken).
Verplichte uren theorie of praktijk worden afgewezen: het gaat om wat je nodig hebt in je eigen
ontwikkeling.
• Jongeren hebben geen goed beeld van hoe een modulair opgebouwde rijopleiding kan helpen om een
betere automobilist te worden. Maar zij vinden het wel zinvol als de voortgang tijdens de opleiding
nauwgezet wordt gevolgd. Voordat iemand examen mag doen, moet de leerling eerst voldoende
geoefend hebben en alles beheersen.
• Er is bij jongeren weinig draagvlak voor het opsplitsen van het theorie-examen. Belangrijkste bezwaar:
je moet vaker naar het CBR én je maakt meer kosten. Voor het praktijkexamen ligt dat wat genuanceerder. Bijna de helft van de kandidaten doet al een tussentijdse toets of RIS-toets bij het CBR en
jongeren beseffen dat het rijexamen nu te veel een momentopname is.
• Jongeren vinden begeleid rijden (2toDrive) een belangrijke aanvulling op de rijopleiding.
• Het draagvlak voor maatregelen bij jongeren is gekleurd doordat die maatregelen gezien worden als
een verzwaring van het rijbewijstraject (o.a. meer tijd, hogere kosten). Sommige jongeren merken op
dat een nieuw pakket aan maatregelen in het begin altijd enige weerstand zal opwekken. Maar dit zal
na verloop van tijd de nieuwe standaard worden en dan zullen jongeren ‘niet meer anders weten’.

3.7

Analyse van het systeem
Opleiding en examen rijbewijs B
Nederland heeft een examengestuurd systeem. Voor het rijbewijs bepaalt het CBR de eisen (inhoud
en vorm) voor het examen en neemt het CBR de examens af. Daarbij houdt het CBR zich uiteraard aan de
Nederlandse wetgeving, die op haar beurt weer aansluit bij de derde Europese richtlijn voor het rijbewijs.
Er zijn geen eisen gesteld aan de inhoud en de vorm van de rijopleiding. De uitgevers van leermiddelen en
de theorie- en praktijkrijscholen bepalen zelf op welke wijze de leerlingen worden voorbereid op de
examens.
Op dit moment is bij het theorie- en praktijkexamen slechts één examenmoment verplicht. De leerling
heeft hierdoor met name tijdens de praktijklessen onvoldoende zicht op de mate waarin hij of zij op
koers ligt om voor het praktijkexamen te slagen. Leerlingen die op vrijwillige basis voor een tussentijdse
toets kiezen, krijgen een advies over hoe de laatste opleidingsfase het beste ingevuld kan worden. Maar
op dat moment zou de leerling al tot driekwart van zijn of haar opleiding gevorderd moeten zijn. Het zou
daarom beter zijn als voor de rijopleiding en het rijexamen het systeem gehanteerd zou worden dat we
kennen uit het reguliere onderwijs. Daar is naast ‘schoolexamens’ sprake van een afsluitend ‘centraal
eindexamen’. Via de schoolexamens ontstaat meer zicht op de kennis en vaardigheden van leerlingen en
hebben zij inzicht in hoe zij ervoor staan. Als de schoolexamens met goed gevolg zijn afgelegd, kan de
leerling erop vertrouwen dat ook het afsluitende centrale eindexamen met goed gevolg afgelegd kan
worden. Een dergelijke opzet zou ook voor de rijopleiding en het rijexamen effectief kunnen zijn.
Aanwijzingen daarvoor kunnen worden gevonden in een in 2008 uitgevoerd experiment met een
innovatie van het RIS-toetsingstraject (Vissers, Roelofs & Harms, 2009). Als onderdeel van de RISopleiding werden door de instructeurs regelmatig vorderingentoetsen afgenomen. Hierdoor krijgen de
instructeur en de leerling inzicht in de sterke en zwakke punten waaraan vervolgens gericht kan worden
gewerkt. Tegelijkertijd kan worden vastgesteld hoever een leerling is gevorderd op weg naar het
praktijkexamen.

Van rijles naar rijonderwijs | 39

Daarmee ontstaat een leercurve voor de leerling, op basis waarvan kan worden geschat wat de slagingskans wordt voor het CBR praktijkexamen (zie figuur 2).

Ontwikkeling RIS-scores
5,0

RIS-score

4,5
4,0

Niveau om te kunnen slagen

3,5

Goed presterende leerling
Slecht presterende leerling

3,0

Slaagkans

2,5

>80%

2,0

50-80%

1,5
1,0

20-50%
< 20%
M1

M2

M3

M4

RIS-modules
Figuur 2 Leercurve en voorspelling van de slaagkans

Opleiding en examen rijinstructeur
Voor de opleiding en examinering van de rijinstructeurs geldt hetzelfde als voor de opleiding en examinering van autobestuurders: er is sprake van een examengestuurd systeem. Voor rijinstructeurs geldt een
relatief lage toetredingseis: de gewenste vooropleiding is VMBO-T of VMBO Gemengde Leerweg en
daarnaast bestaat ook de mogelijkheid om een geschiktheidstest te doen. Om rijinstructeur te kunnen
worden, is ook een VOG nodig. Over het algemeen volstaat een opleiding van circa een half jaar, die
gevolgd kan worden bij een van de vele private opleidingsinstituten. Aan de docenten aan deze instituten
zijn geen eisen gesteld.
Het IBKI neemt de instructeursexamens af en ziet toe op de inhoud van de verplichte stage. Er gelden
beperkte bijscholingsvereisten voor rijinstructeurs: één keer per vijf jaar een aantal theoriebijscholingen
volgen en één voldoende praktijkbegeleiding halen.

40 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

4 Structurele oplossingen
voor de
autorijscholenbranche
4.1

Inleiding
Een kwaliteitsimpuls in de rijscholenbranche vraagt om een bredere, samenhangende aanpak van
oplossingen, die de kwaliteit van de rijopleiding, het rijexamen, de rijscholen én de rijinstructeurs
verbeteren. De sector zelf heeft dit, onder meer door de Alliantie Samen Sterk, al eerder onderkend en
voorstellen voor verbetering voor gedaan. De versnippering van de sector met zo’n 8.000 rijscholen22
(waarvan 80% zzp), 14.500 geregistreerde rijinstructeurs en een lage organisatiegraad (slechts 20% is
aangesloten bij een branchevereniging), maakt het lastig om op eigen kracht verbeteringen door te
voeren.

22

Ruim 6.600 hiervan zijn B-rijscholen.

Van rijles naar rijonderwijs | 41

Er is behoefte aan een aanpak die de gewenste ontwikkelingen in gang zet op een wijze dat rijscholen
zich niet aan de ontwikkelingen kunnen onttrekken. Dit is belangrijk om het vak van rijinstructeur op te
waarderen en de kwaliteit van de rijopleiding te waarborgen.
De problemen in de autorijscholenbranche bestaan al vele jaren. Tot op heden is het onvoldoende gelukt
om daar wezenlijke veranderingen in aan te brengen, ondanks goede initiatieven vanuit de sector zoals
bijvoorbeeld de voorstellen van de Alliantie Samen Sterk. De ervaring leert dat een oplossing voor de in
hoofdstuk 3 beschreven problemen meer vraagt dan beperkte aanpassingen binnen het bestaande
stelsel. In dit hoofdstuk zijn de voorstellen hiervoor uitgewerkt, waarbij de consument en de verkeers­
veiligheid centraal staan.
Consumenten komen in de regel één keer in hun leven op de rijonderwijsmarkt voor het halen van een
rijbewijs B en kiezen de rijschool vaak op basis van laagste lesprijs of ‘mond tot mond’-reclame.
Consumenten gaan er daarbij vanuit dat rijscholen op de onderwijskwaliteit min of meer gelijkwaardig
zijn, terwijl daar juist grote verschillen bestaan die voor de consument moeilijk te zien en te beoordelen
zijn.
Het borgen van de onderwijskwaliteit is belangrijk. De consument moet erop kunnen vertrouwen dat
rijscholen en rijinstructeurs die actief zijn, aan minimale vereisten voldoen met bijbehorend toezicht
daarop. Het huidige examengestuurde systeem voorziet daar onvoldoende in. Daarom pleit dit advies
ervoor het examengestuurde systeem uit te breiden met borging van de onderwijskwaliteit: van een
examengestuurd systeem naar een examen- en opleidingsgestuurd systeem.
Daarnaast moet er voor de consument transparantie zijn over het presteren van rijscholen en rijdocenten
en over de kosten die aan de leerling in rekening worden gebracht (naast de kosten van theorie- en
praktijklessen ook de kosten voor het aanvragen van examens en het begeleiden naar examens).
Bovendien dient de prijsstelling dusdanig te zijn dat het halen van het rijbewijs voor iedereen betaalbaar
blijft.
Het autorijonderwijs is een vrije onderwijsmarkt waarop de consument zelf bepaalt bij welke rijschool
praktijk- en/of theorielessen worden gevolgd. Dat blijft zo. Als dit advies wordt overgenomen, zullen de
voorwaarden waaronder rijscholen en rijdocenten op deze markt mogen opereren strikter worden,
waarbij tevens bijbehorend toezicht en sanctiebeleid wordt georganiseerd op de opleiding en de
examinering. Dat geeft de consument meer bescherming tegen uitwassen in de sector. In dit hoofdstuk
wordt dit verder uitgewerkt.

4.2

Uitgangspunten
Voor de totstandkoming van de maatregelen zijn de volgende uitgangspunten geformuleerd:
• Hoogwaardig rijonderwijs is essentieel als voorbereiding op het worden van een volwaardige en veilige
verkeersdeelnemer.23
• De minimale opleidingskwaliteit moet zijn geborgd.
• Rijonderwijs is een vak en dient als zodanig te worden gewaardeerd.
• Uitwassen in de sector moeten effectief kunnen worden aangepakt.
• Rijvaardigheid en kennis van verkeersdeelnemers moeten meeontwikkelen met de veranderingen van
23

Het is moeilijk om de effectiviteit van de rijopleiding uit te drukken in concrete besparingen in aantallen slachtoffers. SWOV
komt in haar factsheet ‘Rijopleiding en -examen’ tot de conclusie dat er weinig kwalitatief goed onderzoek beschikbaar is
naar de effecten van de rijopleiding op de ongevalsbetrokkenheid van jonge, beginnende automobilisten. Daarom wordt in
onderzoek naar de effecten van opleidingen vaak gekeken naar het effect op variabelen waarvan bekend is dat ze
samenhangen met verkeersveiligheid. Dan wordt gekeken naar de voorwaarden voor veilig gedrag. Daarbij wordt vaak de
volgende driedeling gehanteerd: voorwaarden met betrekking tot kennis, vaardigheid en houding. Uitgangspunt is dat
verkeerseducatie de voorwaarden van veilig gedrag kan bijbrengen. De aanname daarbij is, dat dit veiliger verkeersgedrag
zich uiteindelijk vertaalt in minder ongevallen.

42 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

de techniek, verkeersregels en wetenschappelijke (gedrags)inzichten en daartoe dient de rijopleiding
ook mee te ontwikkelen. Permanente verkeerseducatie zou de norm moeten zijn om de verkeersveiligheid in Nederland structureel op hoog peil te houden.

4.3

Doel van de maatregelen
De behoefte aan een kwaliteitsimpuls in de rijscholenbranche komt niet uit de lucht vallen. Zoals in de
inleiding is aangegeven, is het aantal verkeersongevallen onder de beginnende, jongere bestuurders
(18-24 jaar) hoger dan gewenst. Het slagingspercentage is laag en, hoewel er heel veel goed gaat in de
sector, zijn er signalen van misstanden. Een beperkt aantal ‘rotte appels in de mand’ bepaalt daarmee het
imago van de branche in negatieve zin.
De verbetervoorstellen die de kwaliteit moeten bevorderen, zijn bedoeld om de verkeersveiligheid onder
jongeren zelf en ook onder andere weggebruikers te vergroten, de kwaliteit van de opleiding te verbeteren én om te borgen dat rijscholen zich daaraan niet kunnen onttrekken.
Beginnende bestuurders dienen te beschikken over alle belangrijke competenties voor een veilige en
verantwoorde verkeersdeelname. De onderwijskwaliteit moet centraal staan en businessmodellen
waarin dat niet het geval is dienen te worden bemoeilijkt. Om dat te kunnen bereiken moet worden
gewerkt aan:
• borging van de minimale onderwijskwaliteit op een manier dat rijscholen zich daar niet aan kunnen
onttrekken;
• meer zicht op het presteren van rijscholen en rijinstructeurs voor consumenten;
• naast het technisch leren bedienen van het voertuig, ook aandacht schenken aan de ontwikkeling van
hogere orde vaardigheden (gevaarherkenning) en van sociaal en verantwoordelijk verkeersgedrag bij
de rijleerlingen (ander verkeer ruimte gunnen, fouten van anderen kunnen opvangen, omgaan met
stress, etc.);
• hogere validiteit en betere betrouwbaarheid van het examen;
• kwalitatief goede rijinstructeurs;
• een gelijk speelveld voor de rijscholen.
Dit gebeurt door maatregelen te treffen die de kwaliteit van de rijopleiding, het rijexamen, de rijinstructeurs en de rijscholen in samenhang verbeteren en door het toezicht daarop te organiseren.

Van rijles naar rijonderwijs | 43

In onderstaande doelenboom is de samenhang en de hiërarchie van de na te streven doelen weergegeven. In het vervolg van dit advies worden de maatregelen één voor één benoemd en toegelicht.
Doelenboom
Verbetering van
verkeersveiligheid van
beginnende bestuurders:
afname aantal ernstige ongevallen
Finale doelen/
effecten

Beginnende bestuurders
beschikken over alle
belangrijke competenties voor
een veilige en verantwoorde
verkeersdeelname

Kwalitatief goede
rijinstructeurs

Hogere validiteit
en betere
betrouwbaarheid
van het examen

Gelijk speelveld
voor rijscholen

Borging van
onderwijskwaliteit

Verbeterde hogere orde
vaardigheden en
bewustzijn (inclusief
sociaal-emotionele
competenties)

Kwaliteit voor
consument beter
zichtbaar

Intermediaire
doelen/effecten

Voorgestelde maatregelen in dit advies
Implementatie:
maatregelen
en prestaties
Verbetering kwaliteit
rijopleiding

Figuur 3 Doelenboom

44 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Verbetering kwaliteit
examentraject

Verbetering kwaliteit
rijscholen

Verbetering kwaliteit
rijinstructeurs

4.4

Klaverblad met maatregelen
Er is een samenhangend pakket aan maatregelen nodig, waardoor de kwaliteit van de rijopleiding, het
rijexamen, de rijscholen en de rijinstructeurs wordt verbeterd. Dat pakket aan maatregelen wordt in dit
hoofdstuk uitgewerkt. Daarbij maken we gebruik van het klaverblad dat in hoofdstuk 3 is geïntroduceerd.
Visual klaverblad met maatregelen
1. Organiseer een Curriculumcommissie Autorijonderwijs.

7. Laat het theorie- en praktijkexamen
bestaan uit meerdere toetsmomenten.

2. Introduceer een standaard nationaal
leerplan praktijk en theorie voor
rijbewijs B opleiding.

8. Voer een meer competentiegerichte
beoordeling in.

3. Bouw de rijopleiding op in fasen of modules.

9. Neem de onderdelen die niet betrouwbaar
en valide te toetsen zijn in het examentraject,
verplicht op in de opleiding.

4. Introduceer een verplicht landelijk
leerlingvolgsysteem voor theorie en praktijk.
5a. Bouw per leerling een leerportfolio op.
5b. Doorbreek de afhankelijkheidsrelatie.
6a. Werk toe naar een systeem van
permanente verkeerseducatie.
6b. Benader de bestuurders in bezit van een
rijbewijs actiever in hun kennis van het verkeer.

16. Introduceer een nationaal leerplan
voor instructeursopleidingen, inclusief
stage- en bijscholingsvereisten.
17. Stel eisen aan de docenten van de
instructeursopleidingen.

Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

Curriculumcommissie
toezicht op
rijonderwijs
Bouwsteen 4
Bouwsteen 3
kwaliteit
kwaliteit
rijinstructeurs
rijscholen

10. Laat het CBR één examenmoment
per leerling toewijzen.

11. Stel eisen aan de bedrijfsvoering
van de rijscholen.
12. Voer een verplichte keuring van dubbele
bediening inen regel toezicht op de inbouw van
het systeem.

18. Geef het IBKI en de CCA bevoegdheden
om op te kunnen treden tegen slecht
functionerende rijinstructeurs.

13. Voer een verplicht rijscholenregister in.

19. Start met lokaal en regionaal overleg over
samenwerking en arbeidsmarktomstandigheden
enricht een commissie voor inkomensverbetering
in.

15. Organiseer een landelijke sectoromvattende klachtenregeling bij
de CCA.

14. Stel verzekering bij een garantiefonds verplicht.

Figuur 4 Het klaverblad met vier bouwstenen en centraal daarbinnen de Curriculumcommissie Autorijonderwijs

In het centrum van het klaverblad is nieuw toegevoegd de Curriculumcommissie Autorijonderwijs (CCA).
Deze nieuw te vormen organisatie ziet toe op de onderlinge samenhang en de kwaliteit van de vier
bouwstenen. Eerst wordt ingegaan op de positie, de taken en de functies van de CCA. Vervolgens wordt
stilgestaan bij de maatregelen voor de vier afzonderlijke bouwstenen.

Van rijles naar rijonderwijs | 45

4.5

De Curriculumcommissie Autorijonderwijs (CCA)
Curriculumcommissie
toezicht op
rijonderwijs

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

urriculumommissie
oezicht op
jonderwijs
Bouwsteen 3
kwaliteit
s
rijscholen

Het is nodig een nieuwe organisatie te introduceren
die
het nationale Bouwsteen
leerplan2 ontwikkelt en toeziet op de
Bouwsteen 1
kwaliteit
kwaliteit
(samenhangende) kwaliteit van de rijscholen, examens,
opleiding
examen
rijinstructeurs en examinatoren

1. Curriculumcommissie Autorijonderwijs
Bouwsteen 4
Bouwsteen 3
Probleem
kwaliteit
Momenteel is er geen institutionele
structuurkwaliteit
die de inhoud van het rijonderwijs op een normatieve
rijinstructeurs
rijscholen
manier kan bepalen en die toeziet op de kwaliteit van dat rijonderwijs, de rijexamens, de instructeurs­
opleidingen, de instructeursexamens en de rijscholen. Iedere rijschool kan zich op dit moment onttrekken aan elke kwaliteitsnorm.

Oplossing
Verbreed het stelsel van een examengestuurd systeem naar een stelsel dat stuurt op de inhoud van
opleidingen én examens. Introduceer daartoe een nieuwe, onafhankelijke organisatie, die het
nationale leerplan ontwikkelt en toeziet op de kwaliteit van de verschillende bouwstenen en die de
samenhang tussen de bouwstenen waarborgt: de Curriculumcommissie Autorijonderwijs (CCA).
De taken van de CCA omvatten (zie ook bijlage 12):
• Het opstellen van het landelijke leerplan rijonderwijs dat voorschrijft op welke wijze theorie- en
praktijkonderwijs plaatsvindt en richting geeft aan de ontwikkeling van leermiddelen door uitgeverijen.
Het gaat daarbij om een leerplan dat leerinhoud (wat moet geleerd worden) en leermethoden
(modulaire rijopleiding) normstellend voorschrijft. Dit geldt zowel voor het rijonderwijs voor auto­
bestuurders (rijbewijs B) als het onderwijs voor rijinstructeurs. Dit leerplan dient periodiek geactualiseerd te worden indien daartoe aanleiding is. Dat maakt het mogelijk om vernieuwing door te voeren.
• Geef de CCA de bevoegdheid het landelijk leerplan bindend vast te stellen na consultatie van de sector.
De totstandkoming van het landelijk leerplan dient op vakinhoudelijke gronden plaats te vinden en
behoeft geen politieke besluitvorming.
• Het ontwikkelen en in stand houden van een landelijk leerlingvolgsysteem. De leervorderingen van de
leerling worden hierin vastgelegd door de instructeur/rijschool die daartoe door de CCA bevoegd is
verklaard. Leerlingen hebben zelf ook inzage in dit systeem. De vaste rijinstructeur van een leerling
dient de leerling examengereed te verklaren alvorens een leerling bij het CBR theorie- of praktijk­
examen mag doen.
• In nauwe afstemming met het CBR en het IBKI24 vaststellen wat een passende wijze van examineren is
in relatie tot het landelijk leerplan voor rijbewijsleerlingen en rijinstructeurleerlingen.
• Het op een onafhankelijke wijze behandelen van klachten over rijscholen, rijinstructeurs en examina­
toren van het CBR en het IBKI.
• Het stellen van eisen waaraan rijscholen moeten voldoen en het houden van toezicht daarop.
Consequentie van deze taakopdracht voor de CCA is dat alle rijscholen en rijinstructeurs bij de CCA
geregistreerd moeten zijn. Alleen door CCA-erkende rijscholen en alleen WRM-bevoegde instructeurs
hebben toegang tot het leerlingvolgsysteem en registreren daarin de leervoortgang. Dit start bij aanvang
van een leertraject. Registratie bij de CCA is nodig om examens te kunnen afnemen bij het CBR.

24

Inclusief de partijen die op dit moment bij de samenstelling van de examens betrokken zijn. Voor de CBR-examens zijn dat
onder meer de partijen die zitting hebben in het college van deskundigen en de partijen waarmee de rijprocedure is
opgesteld. Voor de WRM-examens zijn dat onder meer de Adviesraad WRM en de examenopgavencommissie.

46 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

De CCA dient een breed spectrum aan disciplines in huis te hebben om het hele takenpakket goed te
kunnen uitvoeren: onder meer onderwijskundig, toetsdeskundig, verkeersdeskundig, rijtechnisch,
gedragsmatig en ervaringsdeskundig uit de sector. Het is belangrijk dat de CCA werkt vanuit een stevige
verankering in de sector en daartoe een blijvende overlegstructuur met vertegenwoordigers uit de sector
(brancheorganisaties, Alliantie Samen Sterk, uitgeverijen, softwarebedrijven, etc.) en uit andere kennisgebieden (bijvoorbeeld wetenschap) in het leven roept. Van belang is dat de sector zich daartoe ook
organiseert, zo mogelijk met een samengestelde koepelorganisatie die als gesprekspartner voor de CCA
kan optreden.
De Alliantie Samen Sterk heeft geadviseerd een autoriteit voor de rijscholenbranche in het leven te
roepen. De voorgestelde CCA heeft veel elementen van dit voorstel van de Alliantie in zich.
De CCA geeft invulling aan een publieke taak: het borgen van de kwaliteit van het autorijonderwijs.
Advies is de CCA in het publieke domein te positioneren om de bindende werking richting alle rijscholen
te garanderen en uit te sluiten dat rijscholen op basis van vrijwilligheid moeten participeren. De vergaande sancties die de CCA kan toepassen richting rijscholen of instructeurs (uiteindelijk uitschrijven als
rijschool en het IBKI verzoeken de WRM-bevoegdheid van een rijinstructeur ongeldig te verklaren)
vereisen positionering in het publieke domein.
Verkend is of de CCA kan worden ondergebracht bij bestaande publieke organisaties zoals CBR, RDW,
Inspectie voor de Leefomgeving en Transport of wellicht de Onderwijsinspectie. Ondanks dat de CCA een
toezichthoudende taak heeft jegens de rijscholen, vallen de inspecties af omdat de CCA ook een taak
heeft met betrekking tot het vaststellen van het nationale leerplan. De onderwijskundige taak voor de
CCA staat op grote afstand van het reguliere werk van de RDW. Het CBR werkt momenteel hard aan het
verbeteren van de interne processen en geeft aan daar nog enige tijd voor nodig te hebben, inclusief het
wegwerken van de problemen die zijn voortgekomen door de coronalockdown. Daarbij speelt ook dat
het parlementaire onderzoek naar uitvoeringsorganisaties (waar CBR onderdeel van was) aangeeft dat
uitvoeringsorganisaties overbelast zijn met nieuwe taken, waardoor de uitvoering niet goed verloopt. Dit
geldt ook voor het CBR, ondanks dat hard wordt gewerkt om dat te verbeteren.25
Daarom is het advies de CCA onafhankelijk te positioneren als ZBO onder verantwoordelijkheid van het
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, waarbij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
nauwe betrokkenheid heeft vanwege de onderwijskundige component van de CCA-taak. Alternatief is de
CCA op te bouwen als batenlastendienst binnen het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en pas na
enkele jaren naar behoren gefunctioneerd te hebben de stap naar ZBO te zetten.
Met het toevoegen van de CCA aan de sector ontstaat een andere verhouding van kracht en tegenkracht
in de sector. De CCA heeft vooral de relatie met de rijscholen en het CBR vooral de relatie met de leerling/
consument. Dit leidt voor beide organisaties tot een eenduidige functionele oriëntatie wat de taak­
uitvoering ten goede zal komen.
De CCA kan tarief gefinancierd worden. In hoofdstuk 5 is een uitwerking opgenomen van de kosten. In de
aanloopfase kan nog geen sprake zijn van tarieffinanciering, omdat er nog geen concrete prestatie wordt
geleverd. Daarom dienen de aanloopkosten publiek gefinancierd te worden (door het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat).
Implementatie
Om de CCA-taken naar behoren te kunnen uitvoeren, dient de CCA een juridische basis te hebben met
dwingende bevoegdheden jegens de rijscholen, het CBR en het IBKI. Daartoe is wetswijzing nodig waarbij
nader onderzocht moet worden of dit in de bestaande WRM-wetgeving kan worden geïncorporeerd, of
dat een specifieke wet op de CCA nodig is.
25

35387 Kamerbrief, ‘Klem tussen balie en beleid’, Rapport Tijdelijke Commissie Uitvoeringsorganisaties, 25-02-2021,
20210225_eindrapport_tijdelijke_commissie_uitvoeringsorganisaties.pdf (tweedekamer.nl)

Van rijles naar rijonderwijs | 47

2

3

De taken van de CCA moeten duidelijk worden omschreven (zie bijlage 12 voor nadere omschrijving) en
afgebakend. Helder moet worden beschreven hoe die zich verhouden tot de taken van het CBR en het
IBKI.
Het oprichten van de CCA vereist een wetgevingstraject, het opbouwen van de organisatie, het ontwikkelen van het landelijke leerlingvolgsysteem, het inregelen van de taken in relatie tot het CBR en het IBKI
alsmede het aangaan van een relatie met alle rijscholen. Verwachting is dat het drie tot vier jaar zal duren
voordat de organisatie volledig operationeel zal zijn. Om het binnen deze termijn te kunnen realiseren,
zal parallel aan het wetgevingstraject gestart moeten worden met het opbouwen van de CCA-organisatie
en het ontwikkelen van het nationale leerplan. Advies is dat het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat daartoe een tijdelijke projectorganisatie in het leven roept.
De verdere uitwerking van de CCA dient in nauwe afstemming met de sector plaats te vinden. Wellicht
kan de begeleidingsgroep van dit adviestraject daar in eerste aanleg een rol in spelen, evenals de Alliantie
Samen Sterk. Het is evenwel belangrijk dat de sector zich organiseert en komt tot een volwaardige
koepelorganisatie als gesprekspartner voor het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en de CCA i.o.
alsmede voor de fase daarna.

4.6

Curriculumcommissie
toezicht op
rijonderwijs

Bouwsteen 1: kwaliteit van de rijopleiding

Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

Het start met een kwalitatief hoogwaardige rijopleiding,
waarbij naast examengestuurd ook wordt gestuurd op de
Bouwsteen 2
kwaliteit
van het rijonderwijs:
kwaliteit
examen
‘Van rijles naar rijonderwijs’

Om de doelen te bereiken moet de rijopleiding op een kwalitatief hoogwaardiger niveau worden
gebracht: ‘Van rijles naar rijonderwijs’. Het rijonderwijs zal zich ook in de loop van de tijd moeten
aanpassen aan nieuwe technologische ontwikkelingen in voertuigen en verkeersregulering, wetenschapBouwsteen 4
Bouwsteen 3
pelijkekwaliteit
inzichten en leerwensen
van de consument. Voorgestelde maatregelen gaan uit van een andere
kwaliteit
inrichting
van de sector, waarbij
het examengestuurde model wordt uitgebreid met sturing op de
rijinstructeurs
rijscholen
opleidingsinhoud. Daarmee wordt de onderwijskwaliteit geborgd.
De voorgestelde maatregelen zijn:

2. Standaard nationaal leerplan voor de rijopleiding (theorie en praktijk)
Probleem
Momenteel is sprake van een volledig examengestuurd stelsel. Er kunnen geen bindende eisen aan de
inhoud en de opzet van de rijopleiding worden gesteld. Rijscholen en rijinstructeurs zijn vrij in de manier
van opleiden. Hierdoor bestaat een grote variatie in de aangeboden rijopleidingen en verschilt de
kwaliteit van het rijonderwijs sterk van opleider tot opleider, terwijl de consument er vanuit gaat dat
elke rijschool in Nederland aan bepaalde kwaliteitseisen voldoet.
Oplossing
Introduceer een standaard nationaal leerplan theorie en praktijk voor de rijopleiding rijbewijs B.
Dit leerplan beschrijft de leerdoelen, de leerstof, de leermethoden en de wijze waarop de leerstof moet
worden geëxamineerd. Het is zowel sturend voor de inhoud en de vorm van de rijopleiding als sturend
voor de inhoud en de vorm van het rijexamen. Het leerplan beschrijft zowel de theorie- als de praktijk­
opleiding en examinering, en beschrijft hoe beide geïntegreerd kunnen worden. Het leerplan dient

48 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

minimumeisen te bevatten met een dusdanig detailniveau dat rijscholen zich in positieve zin kunnen
onderscheiden.26
Het leerplan zorgt voor uniformiteit en geeft de garantie dat in het hele land dezelfde educatieve inhoud
aan de orde komt. Het legt daarmee tevens de basis voor de bekwaamheden waarover rijinstructeurs
moeten beschikken om de opleiding adequaat te kunnen uitvoeren (zie maatregel 16). Het leerplan geeft
ook richting aan de leermiddelen die door uitgeverijen worden ontwikkeld.
Het leerplan voldoet aan de minimumeisen die in wetgeving zijn vastgelegd en nu nog uitsluitend als
minimumeisen voor het theorie- en praktijkexamen zijn vastgelegd. De huidige wettelijke grondslag ziet
er hiërarchisch als volgt uit:
1) voldoen aan EU-richtlijn 2000/56 (21.9.2000);
2) aansluiten bij Wegenverkeerswet 1994, Reglement rijbewijzen en de Ministeriële regeling eisen
theorie-examen categorie B respectievelijk praktijkexamen categorie B.
Conform artikel 2 van de Wegenverkeerswet (WVW 1994) moet een bestuurder naast het criterium
veiligheid rekening houden met andere maatschappelijke criteria als verkeersdoorstroming, bereikbaarheid, leefbaarheid en milieu. Het criterium milieu behoeft extra aandacht. De principes van energie­
bewust rijden27 dienen concreet uitgewerkt te worden in het leerplan.
Het leerplan sluit aan bij recente wetenschappelijke inzichten met betrekking tot de opzet en de inhoud
van de rijopleiding. De matrix met ‘Goals of Driver Education’ (zie bijlage 7) is daarbij maatgevend. Dit
betekent dat er minder nadruk ligt op technische vaardigheden en meer nadruk op hogere orde vaardigheden, zoals anticiperen, verkeersinzicht en risicoperceptie, maar ook op sociaal-affectieve, meer
persoonsgebonden vaardigheden.28
Het leerplan beschrijft alle vereiste vaardigheden, ook de vaardigheden die niet op een valide en
betrouwbare manier via een theorie- of een praktijkexamen getoetst kunnen worden. Met andere
woorden: met behulp van het leerplan kan beter dan via exameneisen alleen worden beschreven over
welke kennis, houding, vaardigheden en welk inzicht een veilige en verantwoorde bestuurder moet
beschikken.
Implementatie
Het huidige systeem moet worden aangepast van uitsluitend examengestuurd naar een gemengd
systeem, deels examengestuurd en deels opleidingsgestuurd. Dat is mogelijk binnen het kader van de
derde Europese richtlijn voor het rijbewijs. De Nederlandse wetgeving moet hiervoor worden aangepast.
Regelgeving formuleert algemene doelen, randvoorwaarden rechten en plichten voor leerlingen,
rijinstructeurs en begeleiders.
De CCA is verantwoordelijk voor de inhoud van het leerplan en zorgt dat het leerplan up-to-date blijft.
Het leerplan dient in nauwe afstemming met de sector, inclusief de uitgeverijen, ontwikkeld en onder-

Wellicht kan hier geleerd worden van andere beleidsterreinen. Bijvoorbeeld op het terrein van de arbeidsomstandigheden
worden veiligheidsnormen geformuleerd, waar bedrijven alleen vanaf mogen wijken indien ze kunnen aantonen dat hun
(technische) oplossing veiliger is dan de norm.
27
Het Nieuwe Rijden is de Nederlandse benaming voor een rijstijl die met moderne, computergestuurde motoren in nieuwe
auto’s brandstofbesparend werkt. Het Nieuwe Rijden staat voor zuinig rijden en het bijdragen aan vermindering van de
CO2-uitstoot. Direct gerelateerd daaraan zorgt het voor een verminderd gebruik van fossiele brandstoffen. Vanuit dit
besparingsoogpunt wordt Het Nieuwe Rijden ondersteund door het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.
28
Dit sluit aan bij het SWOV-factsheet ‘Rijopleiding en -examen’. Hier wordt met betrekking tot de inhoud van de rijopleiding
geconcludeerd, dat het toevoegen van aandacht voor hogere orde vaardigheden (in het bijzonder gevaarherkenning; zie
o.a. Horswill et al., 2017) aan de rijopleiding en het rijexamen én een uitgebreide aanvullende opleiding die gericht is op
verkeersinzicht en zelfinzicht wel een positieve invloed kunnen hebben (Senserick, 2009). Nederlands onderzoek naar de
effecten van een gevaarherkenningstraining voor motorrijders toonde aan, dat ook hier sprake was van een duidelijk
positief effect op het rijgedrag van getrainde groep ten opzichte van de niet-getrainde groep (Boele & de Craen, 2014).
26

Van rijles naar rijonderwijs | 49

houden te worden. De inhoud van het leerplan geeft richting aan de ontwikkeling van leermiddelen en
uitgeverijen zijn essentieel bij het uitwerken van het leerplan in leermiddelen.
Voor de inhoud van het leerplan kan worden aangesloten bij ervaringen in Europese ‘best practice’
landen als Duitsland, Noorwegen en Zweden (zie o.a. Vissers & Tsapi, 2020) én bij een recent in
Nederland uitgevoerd literatuuronderzoek naar de mogelijkheden om de effectiviteit van de initiële
rijopleiding te verbeteren (Roelofs, Vissers & Tsapi, 2020).
In wetgeving moet worden vastgelegd dat de rijscholen zich moeten houden aan het nationaal leerplan
voor rijbewijs B.

3. Modulaire opbouw van de rijopleiding en
integratie van theorie en praktijk
Probleem
Veel rijopleiders bouwen de lessen niet in fasen op. Er is niet of nauwelijks sprake van een opbouw van
eenvoudige naar meer complexe taken en van eenvoudige naar meer complexe verkeerssituaties. Tevens
past de rijinstructeur de mate van ondersteuning niet of onvoldoende aan de opleidingsfase van de
leerling aan. Daardoor is voor de leerling niet duidelijk hoever hij of zij is gevorderd in de opleiding en in
welke mate hij of zij examengereed is. Dat leidt tot situaties waarin de leerling te vroeg op examen gaat
en de slagingskans bijgevolg laag is.
Oplossing
Bouw de rijopleiding op in fasen of modules.
Het is aan de CCA om in het leerplan aan te geven hoe de rijopleiding eruitziet. Onderhavig advies
pretendeert niet aan te geven wat de ideale rijopleiding is. Dat dient de CCA in nauwe afstemming met de
sector te bepalen. Er zijn evenwel veel signalen over hoe de kwaliteit van de rijopleiding verbeterd kan
worden, maar door wetenschappers wordt daarbij aangegeven dat een eenduidige wetenschappelijke
onderbouwing ontbreekt. Bij gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing wat wel de beste inrichting
van de opleiding is, is het advies de rijopleiding modulair in te richten met meerdere toetsmomenten, ter
nadere uitwerking door de CCA.
De rijopleiding wordt in fasen/modules opgebouwd: van eenvoudige naar meer complexe taken en van
eenvoudige naar meer complexe verkeerssituaties. Elke leerling begint de opleiding met het leren
beheersen van de voertuigbediening, dan wordt aandacht besteed aan het beheersen van eenvoudige
verkeersituaties, vervolgens komen complexe verkeerssituaties aan de orde. In de eindfase van de
opleiding leert de leerling alle voorkomende verkeerssituaties zelfstandig op te lossen. Elke
opleidingsfase/-module wordt afgesloten met een toets. Pas als een leerling een fase/module beheerst,
gaat hij of zij door naar de volgende fase/module in de opleiding.
Binnen de modulaire opbouw van de rijopleiding zijn alle leertaken opeenvolgend georganiseerd.
Leertaken bevorderen de ontwikkeling van rijroutines (scripts en schemata) bij de uitvoering van
standaard rijtaken. Deze vergemakkelijken de ontwikkeling van automatismen die worden gebruikt
tijdens steeds terugkerende of routinematige aspecten van taken.
In de modulaire rijopleiding wordt aandacht besteed aan nieuwe technologie, zoals ADAS en Talking
Traffic en in de toekomst aan de ontwikkeling richting autonoom rijden. Theorie en praktijk worden meer
geïntegreerd. De leerling start met een module basistheorie. De leerling moet beschikken over kennis van
de verkeersregels en de toepassing ervan, voordat de eerste tussentijdse praktijktoets wordt afgenomen.
Daarmee is geborgd dat in het begin van de rijopleiding theorie en praktijk allebei aan bod komen.

50 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Parallel aan de praktijklessen maakt de leerling zich de kennis en de vaardigheid eigen met betrekking tot
gevaarherkenning.
De modulaire opbouw van het rijonderwijs wordt geborgd via een verplicht landelijk leerlingvolgsysteem
annex leerportfolio (zie maatregel 4) én via een daaraan gerelateerde opbouw van de theorie- en
praktijkexamens (zie maatregel 7).
Implementatie
In wetgeving moet worden vastgelegd dat het rijonderwijs zich dient te houden aan het door de CCA
vastgestelde leerplan en dat de leervorderingen worden vastgelegd in een door CCA in stand gehouden
leerlingvolgsysteem.
De CCA gebruikt het landelijk leerlingvolgsysteem (maatregel 4) bij het controleren of opleidingen c.q.
rijscholen en rijinstructeurs zich aan het leerplan houden.
Mocht de CCA het advies voor een modulair ingerichte opleiding overnemen, dan kan worden aan­
gesloten bij bestaande opleidingsmodellen van de Rijopleiding in Stappen (RIS) en de Rijopleiding op
Maat (ROM). Tevens kan gebruikgemaakt worden van de resultaten van het literatuuronderzoek naar
de mogelijkheden om de effectiviteit van de initiële rijopleiding te verbeteren (Roelofs, Vissers & Tsapi,
2020).

4. Verplicht landelijk leerlingvolgsysteem
Probleem
De inhoud van de opleiding en het leren een volwaardig verkeersdeelnemer te worden, raakt onder­
geschikt aan het halen van het rijbewijs. Bovendien krijgt de leerling onvoldoende feedback en wordt
onvoldoende gestimuleerd om op zijn of haar eigen leren te reflecteren. Daardoor is hij of zij niet of
slechts in beperkte mate actief betrokken bij het eigen leerproces. Leerlingen hebben geen of weinig
inzicht in de eigen leervorderingen waardoor het leren minder effectief is.
Oplossing
Introduceer een verplicht landelijk leerlingvolgsysteem voor theorie en praktijk.
Stel een landelijk systeem verplicht waarin de rijschool/rijinstructeur de leervorderingen van de leerling
moet documenteren en waarin de leerling voortdurend zelfreflectie doet: het landelijke leerlingvolg­
systeem voor theorie en praktijk dat de leerling ook zelf kan raadplegen. Dit geeft de leerling meer inzicht
in de eigen voortgang. Het landelijke leerlingvolgsysteem maakt de leerling minder afhankelijk van de
rijschool en maakt het gemakkelijker naar een andere rijschool over te stappen, omdat de voortgang is
vastgelegd (zie bijlage 13 voor een nadere uitwerking van het leerlingvolgsysteem in de vorm van een
individuele klantreis).
Met behulp van een instructiekaart en periodieke toetsen worden de ontwikkelstappen samen met de
leerling in kaart gebracht. De tussentijdse toetsing van de rijinstructeur om de voortgang van de leerling
vast te stellen, dient toe te werken naar het afsluitende examen bij het CBR naar analogie van de
schoolonderzoeken en het centraal schriftelijke examen op de middelbare school.
De leerling krijgt feedback over de leervorderingen, maar evalueert tegelijkertijd de eigen vorderingen.
Dat maakt hem of haar meer verantwoordelijk voor het eigen leerproces. De leerling leert zelf doelen te
stellen en is daardoor actiever bij zijn of haar leerproces betrokken. Dat maakt het leren effectiever.
Een en ander wordt vastgelegd in een landelijk leerlingvolgsysteem waarvan elke rijschool en rijinstructeur verplicht gebruik moet maken. De leerling heeft ook toegang tot het systeem en voegt zelfreflectieverslagen toe. Bij het afsluitende examen kan het als aanvullend beoordelingsmateriaal worden gebruikt.

Van rijles naar rijonderwijs | 51

Onderzoek de mogelijkheden om het invullen van de gezondheidsverklaring te integreren in het
leerlingvolgsysteem evenals het vastleggen van evaluaties door de leerling van de leraar, de rijschool
en de examinator in het leerlingvolgsysteem.
Implementatie
In wetgeving moet worden vastgelegd dat de rijschool en rijinstructeur gebruik moeten maken van het
landelijke leerlingvolgsysteem. Alleen via het landelijk leerlingvolgsysteem kan een leerling examengereed verklaard worden en het examen aanvragen bij het CBR. Daarmee is ook geborgd dat alle examenkandidaten een rijopleiding hebben gevolgd.
De CCA is verantwoordelijk voor de opzet en de inhoud van het leerlingvolgsysteem. Voor het systeem
moet een softwaretoepassing worden gemaakt. Het is belangrijk om daarbij in de sector actieve
softwareleveranciers te betrekken, zodat koppelingen met administratieve systemen van rijscholen
mogelijk worden. Het systeem moet uiteraard voldoen aan de eisen ten aanzien van privacybescherming
(Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG)) en gegevens. De gegevensuitwisseling met het
CBR en het IBKI moet ingeregeld worden en van wettelijke basis voorzien zijn.
De CCA stelt vast wat de bewaartermijn is voor de in het leerlingvolgsysteem opgeslagen gegevens en
hoelang tussentijds gehaalde toetsen geldig blijven.

5. Meer transparantie in leerproces
a. Opbouwen leerportfolio
Probleem
De rijinstructeur is vrij om te kiezen welke onderdelen al dan niet tijdens de lessen worden behandeld.
Daarnaast ontbreekt systematische vastlegging. Daardoor is onduidelijk welke leerinhoud aan de orde is
geweest en of alle belangrijke onderdelen (theorie en praktijk) getraind zijn. Van onderdelen die niet
betrouwbaar op het examen getoetst kunnen worden, kan niet op een objectieve wijze worden vast­
gesteld of de leerling deze onderdelen beheerst.
Oplossing
Per leerling dient een leerportfolio te worden opgebouwd.
Tijdens de rijopleiding dient een leerportfolio te worden opgebouwd, dat wordt vastgelegd in het
landelijke leerlingvolgsysteem. Het leerportfolio documenteert wanneer en door wie de verplichte
voortgangstoetsen en verplichte opleidingsonderdelen zijn uitgevoerd en met welk resultaat. Het gaat
hierbij om theorie en praktijk. De leerling heeft op deze wijze meer inzicht in zijn of haar eigen leerproces.
Het leerportfolio wordt gevuld door de ‘vaste’ rijinstructeur/theoriedocent, de instructeur/theoriedocent
die tussentijdse toetsen afneemt en de leerling (zelfevaluatie). De examinator kan het leerportfolio inzien
en raadplegen en gebruiken bij het eindoordeel. Daarbij beoordeelt de examinator niet alleen de
praktijkvaardigheden, maar ook of een degelijk theorieleerproces is doorlopen.
Implementatie
In wetgeving moet worden vastgelegd dat voor elke leerling een leerportfolio wordt opgebouwd.
Het landelijke leerlingvolgsysteem dient het opbouwen van een leerportfolio te ondersteunen.

b. Collegiale toets rijinstructeur
Probleem
In de praktijklessen is sprake van een een-op-eenrelatie tussen rijinstructeur en leerling. Nadeel daarvan
is dat er geen uitwisseling met andere instructeurs is en er sprake kan zijn van een ‘tunnelvisie’ tussen

52 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

rijinstructeur en leerling. Ook kunnen zich situaties voordoen waarbij de instructeur oneigenlijke macht
uitoefent over de leerling.
Oplossing
Doorbreek de afhankelijkheidsrelatie van de leerling met de rijinstructeur en voer daartoe een
systematiek van collegiale toetsing in.
Laat de collegiale toets plaatvinden op bepaalde momenten in de opleiding. De momenten waarop een
collegiale toets dient plaats te vinden, wordt vastgelegd in het nationaal leerplan. De uitkomst hiervan en
door welke instructeur afgenomen, dient te worden vastgelegd in het landelijke leerlingvolgsysteem.
Daarnaast zijn voor de ontwikkeling van sociaal en verantwoordelijk verkeersgedrag (zoals ander verkeer
ruimte gunnen, fouten van anderen kunnen opvangen en omgaan met stress) groepsgerichte methodieken nodig. Dit betekent dat bij de praktijkopleiding niet alleen sprake is van een een-op-eenlessituatie,
maar ook leervormen aan de orde komen waarbij aan meerdere leerlingen tegelijk les wordt gegeven en
leerlingen elkaar feedback geven. In het landelijke leerplan moet worden uitgewerkt welke leerdoelen in
groepsverband moeten worden bereikt.
Implementatie
Het systeem van collegiale toetsing is binnen grotere rijscholen, waar meerdere rijinstructeurs werkzaam
zijn, makkelijker te realiseren. Eenmansbedrijven zullen afspraken moeten maken met andere rijscholen,
hetgeen de samenwerking in de sector stimuleert. Voorkomen dient te worden dat steeds dezelfde
collega rijinstructeur de collegiale toets afneemt. Via het leerlingvolgsysteem kan dat gemonitord
worden.
Voor leerlingen met autisme, ADHD of andere specifieke problematiek is maatwerk nodig, waarbij
opgemerkt wordt dat dit maatwerk ook bestaat in de examensituatie.

6. Permanente verkeerseducatie zou de norm moeten zijn
a. Verkeerseducatie in het voortgezet onderwijs
Probleem
De rijopleiding sluit onvoldoende aan bij verkeerseducatie in het voortgezet onderwijs. Dat heeft te
maken met het feit dat verkeerseducatie geen vast onderdeel is van het curriculum in het voortgezet
onderwijs.
Oplossing
Voer permanente verkeerseducatie in.
In een systeem van permanente verkeerseducatie wordt op gezette momenten in het basis- en voort­
gezet onderwijs tijd en ruimte voor verkeerseducatie ingeruimd. In het basisonderwijs is dit al vastgelegd
in de kerndoelen voor het primaire onderwijs. Het advies is om dat in het voortgezet onderwijs ook te
doen. De verkeerslessen in het voortgezet onderwijs moeten dan anticiperen op de rijopleiding en
voorbereiden op de nieuwe rol van bestuurder van een motorrijtuig.
Implementatie
Toevoegen van verkeerseducatie aan het curriculum in het voortgezet onderwijs valt onder verantwoordelijkheid van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Complicerende factor is dat het
curriculum van het voortgezet onderwijs erg vol is.
Zolang een verplichting ontbreekt, kan in het voortgezet onderwijs op vrijwillige basis geëxperimenteerd
worden met het geven van theorielessen door WRM-gecertificeerde docenten. Sluit daartoe aan bij

Van rijles naar rijonderwijs | 53

initiatieven zoals die reeds genomen worden door de Stichting Bevordering Verkeerseducatie in de drie
noordelijke provincies.29
In 2002 is in Nederland het concept Permanente Verkeerseducatie (PVE) geïntroduceerd (Vissers & van
Betuw, 2002). Binnen PVE worden zes doelgroepen onderscheiden: 0-4 jaar, 4-12 jaar (basisschool),
12-16 jaar (voortgezet onderwijs), 16-25 jaar (beginnende bestuurders), 25-60 jaar (rijbewijsbezitters)
en 60 jaar en ouder. Via de digitale Toolkit PVE (zie ook voetnoot 29) zijn voor elke doelgroep verkeerseducatieve projecten beschikbaar, ook voor de doelgroep leerlingen in het voortgezet onderwijs.
Op dit moment wordt erdoor de Verkeerveiligheidscoalitie30 gewerkt aan een actualisatie van haar
Verkeersveiligheidsmanifest. Met name de oplossingsrichtingen ‘veilige voertuigen’ en ‘opleiding en
beïnvloeding van verkeersgedrag’ binnen dit manifest raken aan de doelstellingen van het hier beschreven advies. Als onderdeel van het thema ‘opleiding en beïnvloeding van verkeersgedrag’ wordt gepleit
voor gerichte verkeerseducatie voor jong en oud. Dat betekent dat verkeerseducatie in het voortgezet
onderwijs meer aandacht moet krijgen. Het is belangrijk dat deze initiatieven, ook los van dit advies,
concreet worden opgepakt.

b. Basis leggen voor verder leren in het verkeer
Probleem
Als men eenmaal het rijbewijs heeft, is er geen enkele stimulans (of verplichting) om kennis en vaardig­
heden op peil te houden.
Oplossing
Benader de groep bestuurders in bezit van een rijbewijs actiever over hun kennis van het verkeer.
Dat kan via het geven van informatie over wijzigingen in verkeersregels en met zelftesten, die de eigen
kennis en vaardigheid toetsen. Deze informatie kan worden aangedragen op momenten dat deze ervaren
verkeersdeelnemers ervoor openstaan, bijvoorbeeld bij het verlengen van het rijbewijs. Digitale middelen
bieden hiervoor veel nieuwe mogelijkheden. Bijvoorbeeld bij het digitale bericht van het verlopen van het
rijbewijs een link meesturen met informatie over wetswijzigingen sinds de vorige rijbewijsverlenging én
een zelftest voor toetsen theoriekennis.
Implementatie
Zet experimenten op om ervaren bestuurders van informatie te voorzien op momenten dat zij er gevoelig
voor zijn, zoals bij het verlengen van het rijbewijs.
Sluit aan bij bestaande initiatieven, zoals de ‘Rij Bewust Test’, die beschikbaar is via de websites van CBR
en VVN.31

Dit project is opgenomen in de ‘Toolkit Permanente Verkeerseducatie’. Zie: https://www.crow.nl/mobiliteit-en-gedrag/
tools/toolkit. Deze toolkit bevat verkeerseducatieprojecten voor diverse leeftijdsgroepen, ook voor leerlingen in het
voortgezet onderwijs.
30
Verkeersveiligheidscoalitie is opgericht in 2016 en bestaat uit ruim 30 organisaties (bedrijfsleven, maatschappelijke
organisaties, kennisinstituten en enkele overheden); zie: https://verkeersveiligheidscoalitie.nl/).
31
Zie: https://www.cbr.nl/nl/rijbewijs-houden/nl/gezondheidsverklaring/uw-situatie/doe-de-rij-bewust-test.htm.
29

54 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

mie
op
ijs

4.7

Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

Bouwsteen 2: kwaliteit van het rijexamen

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

Het rijexamen moet passen op de leerinhoud die de
leerling aangeboden krijgt in de rijopleiding (theorie
en praktijk) en moet op de inhoud voorspelbaar zijn

7. Meer toetsmomenten theorie- en praktijkexamen
Bouwsteen 4
kwaliteit
rijinstructeurs

Bouwsteen 3

Probleem
kwaliteit
Het rijscholen
theorie- en praktijkexamen is een momentopname. Dit maakt examengericht opleiden mogelijk,
waarbij geen zicht is op de leerweg die in de opleiding is afgelegd en waarbij belangrijke onderwerpen
tijdens de toetsing niet of onvoldoende aan de orde komen.
Gevaarherkenning wordt getoetst op een moment dat de leerling nog onvoldoende rijervaring heeft.
Om vaardigheid met betrekking tot gevaarherkenning ook daadwerkelijk in complexe situaties te kunnen
toepassen, is het belangrijk dat de leerling de basisvaardigheden als een automatisme heeft aangeleerd
en in de praktijk al voldoende heeft kunnen oefenen met het herkennen en waarnemen van gevaarlijke
situaties.
Eén afsluitend examen van 35 minuten rijtijd is onvoldoende om de rijprestaties van kandidaten te
beoordelen.
Oplossing
Laat het theorie- en praktijkexamen bestaan uit meerdere toetsmomenten en laat de afgelegde
leerweg meewegen in het eindoordeel.
Bij een ontwikkelingsgerichte opleiding, waarbij leerlingen gestructureerd via modules worden opgeleid,
hoort een vergelijkbaar toetstraject.
In de beginfase van de rijopleiding dient het eerste theorie-examen dat gericht is op regelkennis en
regeltoepassing, gehaald te worden. Dit basis theorie-examen dient gehaald te zijn voordat de eerste
tussentijdse praktijktoets kan worden gedaan.
In een latere fase doet de leerling het theorie-examen gevaarherkenning. Meerdere toetsmomenten voor
theorie en praktijk betekent dat de leerling moet laten zien dat de kennis structureel opgedaan is. Het
is aan de CCA om hier verdere uitwerking aan te geven.
Voeg toetsen toe die door de instructeur afgenomen worden ter vaststelling van de leervordering van de
leerling. De uitkomsten hiervan dienen vastgelegd te worden in het leerlingvolgsysteem. Daardoor
ontstaat een systeem dat vergelijkbaar is met dat van het reguliere onderwijs, waarbij sprake is van
‘schoolexamens’ en een afsluitend ‘centraal examen’ wat ook controleerbaar is door de CCA Bij het
afsluitende rijexamen wordt het hele leerportfolio betrokken en meegewogen in het eindoordeel.
Implementatie
De nieuwe exameneisen en toetsmomenten moeten in het nationaal leerplan worden verankerd. De CCA
stelt samen met het CBR de geldigheidstermijnen vast voor de nieuwe theorietoetsen.
De CCA is verantwoordelijk voor de uitwerking van een algemeen geldend leerplan en geeft daarin ook
aan wat de meervoudige toetsmomenten omvatten.

Van rijles naar rijonderwijs | 55

De CCA ziet erop toe, dat de toetsing tijdens de opleiding aansluit bij de toetsing tijdens de examens.
Voor splitsing theorie-examen kan aangesloten worden bij huidige ontwikkelingen: het CBR ontwikkelt
momenteel een nieuwe toets gevaarherkenning op basis van bewegende beelden.
Voor de praktijktoetsen behorende bij een modulair opgebouwde rijopleiding kan worden aangesloten
bij de ervaringen die zijn opgedaan met het RIS-toetsingstraject.

8. Meer competentiegerichte beoordeling
Probleem
In het praktijkexamen is de beslissing geslaagd/gezakt in belangrijke mate gebaseerd op een integraal
oordeel van de rijvaardigheid van de kandidaat. Logischerwijs is de blik van de examinator gericht op het
registreren van wat de kandidaat fout heeft gedaan, aangezien de examinator een negatief oordeel goed
moet kunnen onderbouwen. Alleen wanneer een kandidaat gezakt is, moet op het uitslagformulier
worden aangegeven wat de redenen van het zakken zijn geweest. Wanneer iemand geslaagd is, wordt
feedback over sterke of zwakke punten niet gedocumenteerd.32
Oplossing
Voer een meer competentiegerichte beoordeling in.
Bij de competentiegerichte beoordeling wordt expliciet teruggekoppeld over iemands sterke en zwakke
punten en de relatie gelegd naar de beoordelingen door de rijinstructeur die vastgelegd zijn in het
landelijke leerlingvolgsysteem. Nu ligt de nadruk bij het examen vooral op het eenmalig laten zien van
het kunnen verrichten van specifieke handelingen, en niet op volwaardig en veilig kunnen deelnemen aan
het verkeer in allerlei wisselende situaties.
Implementatie
Binnen de huidige wetgeving heeft het CBR de mogelijkheid om de wijze van beoordeling aan te passen.
Voer binnen het bestaande systeem experimenten uit met een meer competentiegerichte beoordeling.
Onderzoek ook de mogelijkheden om met behulp van rijdata de beoordeling meer competentiegericht te
maken en het examenoordeel meer navolgbaar te maken en daardoor transparanter en objectiever.
Maak daartoe gebruik van registratiehulpmiddelen zodat de examenrit vastgelegd kan worden. Sluit aan
bij de Proeftuinen Beginnende Bestuurders. Pas daartoe de rijprocedure (die de norm is voor de uitvoering van taken tijdens het praktijkexamen) aan.

9. Onderdelen die niet betrouwbaar te toetsen zijn,
verplicht in opleiding opnemen
Probleem
Niet alle onderdelen die relevant zijn voor een veilige en verantwoorde verkeersdeelname kunnen
betrouwbaar en valide worden beoordeeld tijdens het examen.
Oplossing
Neem die onderdelen, die niet betrouwbaar en valide te toetsen zijn in het examentraject, verplicht
op in de opleiding en laat de rijinstructeur die toetsen.
Daarbij kan gedacht worden aan elektrisch rijden, gebruikmaken van ADAS en Talking Traffic en aandacht
voor sociaal en verantwoordelijk verkeersgedrag, zoals ander verkeer ruimte gunnen, fouten van anderen
32

Uiteraard geeft de examinator wel een motivatie van de uitslag. Hij of zij sluit daartoe aan bij het door de kandidaat
ingevulde zelfreflectieformulier. Op het uitslagformulier wordt bij het slagen van de leerling geen verder oordeel over de
prestaties van de kandidaat ingevuld.

56 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

kunnen opvangen en omgaan met stress. Deze onderdelen moeten door de rijinstructeur worden
gedocumenteerd in het leerlingvolgsysteem (leerportfolio).
Implementatie
De CCA stelt de verplichte onderdelen vast in het nationale leerplan en beschrijft op welke wijze ze in het
rijonderwijs aan de orde moeten komen. Er vindt steekproefsgewijs controle plaats op de kwaliteit van
de uitvoering van de verplichte onderdelen.

10.CBR wijst één examenmoment per leerling toe en leerling geeft na het
examen feedback op rijschool, rijinstructeur en examinator
Probleem
Op dit moment is het mogelijk om het moment waarop de leerling examen doet zelf te kiezen door de
rijschool. Ook is het mogelijk om examenblokken in te kopen. Dit maakt het mogelijk om een praktijkexamen te plannen op verkeerstechnisch gunstige momenten (bijvoorbeeld op filetijdstippen, zodat de
leerling niet de autosnelweg op hoeft).
Er is geen systematische feedback-lus van leerling richting rijinstructeur, rijschool en examinator zoals
wel gebruikelijk is in het onderwijs waarbij leerlingen/studenten op een systematische manier terug­
koppeling geven over de docent.
Oplossing
Laat het CBR één examenmoment per leerling toewijzen en op naam van de leerling vastleggen.
Na het examen geeft de leerling feedback over de rijschool, rijinstructeur en examinator.
Maak het proces van aanvragen minder voorspelbaar. De rijschool houdt controle, omdat de vaste
rijinstructeur de leerling examengereed moet verklaren. En uiteraard mag de rijschool de leerling
‘ontzorgen’ bij het aanvragen van de examens.
Het CBR wijst per leerling één examenmoment toe op naam van de leerling. Dat geldt zowel voor de
theorie- als de praktijkexamens. De rijschool kan hierdoor geen examenblokken meer inkopen en niet
meer zelf de gewenste examentijd bepalen. Evenmin kunnen rijscholen blokken op naam van leerlingen
overzetten op andere namen.
Na afloop van het examen en voordat de uitkomst van het examen is gedeeld, geeft de leerling feedback
over de rijinstructeur, de rijschool en de examinator waar betrokkenen pas kennis van kunnen nemen
nadat de uitslag met de leerling is gedeeld. Doel van deze feedback is verbeteren en daarom moet de
feedback ook op een systematische wijze teruggegeven worden aan de instructeur, rijschool en examinator. In afstemming met de sector nader uitwerken op welke wijze deze feedback ook gebruikt kan worden
om de transparantie richting de consument te verbeteren.
Implementatie
Het systeem van reserveren van examens kan door het CBR worden aangepast. Laat de leerling en/of
rijschool een aantal data opgeven waarop het CBR het exacte examenmoment bepaalt.
Regel de feedback-lus in via het leerlingvolgsysteem en het CBR.

Van rijles naar rijonderwijs | 57

mie
op
ijs

Bouwsteen 1
kwaliteit
opleiding

4.8
Bouwsteen 4
kwaliteit
rijinstructeurs

Bouwsteen 2
kwaliteit
examen

Bouwsteen 3: kwaliteit van de rijscholen
Bouwsteen 3
kwaliteit
rijscholen

Rijscholen zijn verplicht het nationaal leerplan te
volgen en kunnen zich niet onttrekken aan de
kwaliteitsverbeteringen

Individuele rijscholen en ook rijinstructeurs kunnen zich in het huidige model onttrekken aan afspraken
over het rijonderwijs. Dat mag niet meer mogelijk zijn.

11. Eisen aan bedrijfsvoering
Probleem
Momenteel worden geen eisen gesteld aan rijscholen met betrekking tot leskwaliteit. Het CBR hanteert
enkele formele vereisten waaraan een rijscholen moet voldoen (bijvoorbeeld inschrijving KvK) om een
overeenkomst met het CBR te kunnen afsluiten. Tegen rijscholen die slechte kwaliteit leveren, kan niet
worden opgetreden.
Oplossing
Stel eisen aan de bedrijfsvoering van de rijscholen
Introduceer eisen voor de bedrijfsvoering:
• De administratie moet op orde zijn (uit de administratie moet bijvoorbeeld op te maken zijn met welke
rijinstructeur(s) de rijschool werkt, zodat getoetst kan worden of met alleen WRM-gecertificeerde
rijinstructeurs wordt gewerkt, het moet duidelijk zijn welke leerlingen door welke instructeur(s) worden
opgeleid, er moet transparantie zijn over de kosten die in rekening worden gebracht (naast kosten voor
theorie- en praktijklessen ook inzicht in kosten van aanvragen examens en van begeleiden naar
examens), alle financiële transacties dienen vastgelegd te worden op het niveau van de leerlingen,
overweeg cashbetalingen uit te sluiten waardoor alle betalingen navolgbaar moeten zijn, verzekeringen moeten op orde zijn e.d.).
• Stel ook eisen aan de leermiddelen zoals de lesauto (zie verderop), de theorieleermiddelen en het
gebruik van het landelijke leerlingvolgsysteem.
Pas de wet zo aan dat alleen door CCA toegelaten rijscholen (die dus aan de eisen voldoen) én WRMgecertificeerde rijinstructeur(s) bevoegd zijn om te mogen rijden met een auto met dubbele bediening.
In het geval zonder bevoegdheid van een auto met dubbele bediening gebruik wordt gemaakt, zijn zowel
de leerling als degene die daarnaast zit en zich voordoet als rijschool/docent in overtreding en bij
eventuele ongelukken niet verzekerd. Stel eisen aan de dubbele bediening en aan de inbouw ervan.
Zorg voor toezicht hierop door de RDW.
Op deze manier wordt voorkomen dat er rijscholen ontstaan die willen verdienen aan illegale lessen
voorafgaand aan de inschrijving in het leerlingvolgsysteem.
Implementatie
De CCA dient eisen te formuleren aan de bedrijfsvoering van de rijscholen. Wetsaanpassing is gewenst
voor het rijden in een auto met dubbele bediening, waarbij een passende sanctie moet worden bepaald
bij overtreding.

58 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

12. Eisen dubbele bediening lesvoertuig
Probleem
Op dit moment zijn er geen eisen gesteld aan de dubbele bediening die in het lesvoertuig aanwezig moet
zijn. Ook is er geen toezicht op de inbouw van de apparatuur. Het aanbod van apparatuur is beperkt en
de meeste systemen zijn al Tüv-gekeurd. In Nederland is in ieder geval een systeem op de markt dat niet
aan deze Tüv-eisen voldoet. Het belangrijkste probleem betreft de inbouw. Hier is geen toezicht op en in
feite mag iedereen de dubbele bediening inbouwen. Door tekortkomingen in de apparatuur en bij een
ondeugdelijk inbouw bestaat de kans dat er technische problemen ontstaan aan de dubbele bediening of
aan het voertuig. Dit kan leiden tot gevaarlijke situaties tijdens de praktijklessen of tijdens het examen.
Het lesvoertuig wordt vaak ook privégebruikt. Ook dan kunnen gevaarlijke situaties ontstaan, bijvoorbeeld wanneer een voorpassagier aan de bedieningspedalen komt. Bij privégebruik zou de dubbele
bediening dan ook uitgeschakeld moeten zijn. Er zijn reeds systemen op de markt waarbij de pedalen
gemakkelijk gedemonteerd kunnen worden.
Oplossing
Voer een verplichte keuring van de dubbele bediening in en regel toezicht op de inbouw van het
systeem.
Leg wettelijk vast aan welke eisen de dubbele bediening moet voldoen. Zorg dat de inbouw wordt
verzorgd door gecertificeerde inbouwstations en regel toezicht hierop door de RDW.
Zorg ervoor dat bij de Algemene Periodieke Keuring (APK) de dubbele bediening onderdeel is van de
keuring.
Leg wettelijk vast dat bij privégebruik van de lesauto de dubbele bediening uitgeschakeld moet zijn.
Implementatie
Vraag de RDW om een systeem uit te werken voor de goedkeuring van de apparatuur, de certificering van
inbouwstations, het toezicht op de inbouw en de periodieke controle van de dubbele bediening als
onderdeel van de APK.
Voor de eisen ten aanzien van de systemen kan worden aangesloten bij de eisen zoals die door de Tüv
zijn ontwikkeld en die al in veel Europese landen worden toegepast. Datzelfde geldt voor de eisen ten
aanzien van de inbouw van de apparatuur. Ook hiervoor zijn door de Tüv al richtlijnen ontwikkeld.

13. Verplicht rijscholenregister met periodieke inspectie
Probleem
Informatie over rijscholen is op dit moment slechts in beperkte mate beschikbaar via de verplichte
inschrijving van rijscholen bij het CBR. Er is geen register waaruit blijkt in welke mate rijscholen voldoen
aan de minimale opleidingseisen en de mate waarin wordt voldaan aan de bedrijfsvoeringsvereisten.
Oplossing
Voer een rijscholenregister in dat door de CCA wordt bijgehouden.
Laat de CCA een rijscholenregister bijhouden waarin de door CCA erkende/toegelaten rijscholen zijn
opgenomen. Uit het register moet blijken dat de rijscholen voldoen aan de bedrijfsvoeringsvereisten en
aan de vereisten uit het leerplan. De consument mag ervan uitgaan dat in het register ingeschreven
rijscholen voldoen aan de kwaliteitsvereisten. Het register moet de huidige praktijk, waarbij een rijschool
met twee inschrijfnummers bij het CBR ingeschreven kan staan, onmogelijk maken.

Van rijles naar rijonderwijs | 59

Er zijn drie soorten rijscholen die kunnen worden onderscheiden: theoriescholen, praktijkscholen en
scholen die gecombineerd theorie- en praktijk aanbieden en die aan dezelfde eisen moeten voldoen.
Het register is op elk van deze soorten van toepassing.
Implementatie
De CCA ontwikkelt en beheert het register.
De CCA houdt toezicht op de rijscholen en voert zo nodig een inspectie uit. Wellicht dat in de opstartfase
meer inspecties nodig zijn dan waarvan is uitgegaan bij de structurele kostenraming. Deze tijdelijke
meerkosten zijn te beschouwen als aanloopkosten en zouden door het ministerie gedekt kunnen
worden.
De CCA kan indien nodig sancties opleggen, zoals het opstellen en uitvoeren van een verbeterplan.
De ultieme sanctie is dat een rijschool definitief uit het register wordt verwijderd, geen toegang meer
heeft tot het leerlingvolgsysteem en daardoor rijinstructeurs werkzaam bij de rijschool geen leerlingen
meer examengereed kan melden en niet meer actief kan zijn als rijschool én geen gebruik meer kan
maken van auto’s met dubbele bediening.
Sluit aan bij ervaringen van ‘best practice’ landen met een rijscholenregister, kwaliteitscontrolesysteem
en toezicht (zoals Duitsland en Noorwegen).

14.Verplicht garantiefonds
Probleem
Rijscholen gaan (incidenteel) failliet, waardoor de consument het rijlestraject niet kan afronden, terwijl
er wel voor betaald is.
Oplossing
Stel verzekering bij een garantiefonds verplicht.
Werk met een verplicht garantiefonds, dat door de sector wordt geregeld via een (door de CCA verplichte)
verzekering. Een van de eisen aan de bedrijfsvoering is dus dat de rijschool aangesloten is bij een
garantiefonds zodat in het geval van faillissement van de rijschool de leerling het vooruitbetaalde lesgeld
terugkrijgt.
Implementatie
Creëer een sectoromvattend garantiefonds, door de sector zelf te regelen.
Om de inning makkelijk te laten verlopen en te borgen dat alle rijscholen meedoen, kan overwogen
worden de CCA de bijdrage te laten innen als onderdeel van de kosten die vergoed moeten worden bij
het inschrijven van een leerling in het leerlingvolgsysteem. Vervolgens wordt het geïnde bedrag uitgekeerd aan het garantiefonds.
Overwogen is de CCA het garantiefonds in stand te laten houden. Daarvoor is niet gekozen, omdat
daarmee een publieke organisatie private risico’s gaat afdekken. Het private garantiefonds dient
uiteraard periodiek de premiehoogte vast te stellen ter afdekking van de risico’s.
Neem als inschrijvingseis op dat de rijschool is aangesloten bij een garantiefonds (zie maatregel 11).
De CCA controleert of de rijschool aan deze voorwaarde voldoet.

60 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

15.Landelijke sectoromvattende klachtenregeling bij de CCA
Probleem
Er ontbreekt een goede klachtenregeling die voor alle rijscholen geldt. Het CBR en het IBKI hebben
klachtenprocedures, waarbij gebruik wordt gemaakt van onafhankelijke beoordelingscommissies. Deze
commissies worden wel door het CBR respectievelijk het IBKI in stand gehouden. In de sector worden de
klachtenprocedures als onvoldoende onafhankelijk beoordeeld.
Oplossing
Organiseer een landelijke sectoromvattende klachtenregeling bij de CCA.
Het gaat dan om klachten met betrekking tot rijscholen, rijinstructeurs, examinatoren, opleidingsinstituten voor rijinstructeursopleidingen en exameninstituten (CBR en IBKI). Dit laat onverlet dat de klachtenregelingen die er al zijn (bijvoorbeeld bij het CBR en het IBKI) kunnen blijven bestaan. De klachtenregeling
bij de CCA is bedoeld als een laatste onafhankelijke instantie waar mensen hun beklag kunnen doen.
Overwogen kan worden de klachtenregelingen van het CBR en het IBKI over te dragen aan de CCA.
Daardoor kunnen klagers direct bij de CCA terecht en hoeft niet eerst een procedure bij het CBR of het
IBKI doorlopen te worden.
2

Curriculumcommissie
toezicht op
rijonderwijs

4.9

Implementatie
Bouwsteen
2 klachtenregeling waarbij de CCA bindende conclusies kan trekken
De CCA
stelt een1procedureBouwsteen
op voor de
kwaliteit
kwaliteit
met eventuele
opleiding maatregelen.
examen

Bouwsteen 4: kwaliteit van de rijinstructeur

3
Bouwsteen 4
kwaliteit
rijinstructeurs

De opleiding tot rijinstructeur moet aansluiten op de
Bouwsteen 3
leerinhoud
die de leerling aangeboden krijgt in de
kwaliteit
rijopleiding
(theorie en praktijk):
rijscholen
‘Van rijinstructeur naar rijdocent’

16. Nationaal leerplan rijinstructeurs, inclusief stage en bijscholing
Probleem
Er zijn geen eisen gesteld aan de opzet en de inhoud van de instructeursopleidingen. Een certificering van
opleidingsinstituten ontbreekt. Daardoor is er veel variatie in kwaliteit van de instructeursopleidingen.
Ondanks steekproefsgewijze controle door het IBKI is incidenteel sprake van fraude tijdens de stage­
periode. Er is een stageportfolio, maar er zijn geen eisen aan de afzonderlijke stagelessen gesteld.
Daardoor bestaat onvoldoende inzicht in de inhoud van de stageperiode. Instructeurs in opleiding
moeten over het algemeen betalen voor een stageplaats. Een goede regeling voor stageleerbedrijven
ontbreekt.
Er zijn beperkte bijscholingsvereisten (elke vijf jaar zes dagdelen theoriebijscholing volgen en één
praktijkbeoordeling doen met voldoende resultaat) die wettelijk zijn vastgelegd. De eisen van de
bijscholing van rijinstructeurs zijn lager dan die voor beroepschauffeurs in het kader van Code 95. Er
gelden geen eisen om jaarlijks iets aan bijscholing te doen en, afgezien van het onderdeel ‘kennis van het
Reglement Verkeersregels en Verkeerstekens’, kan vrij gekozen worden uit het aanbod met
theoriebijscholingen.

Van rijles naar rijonderwijs | 61

Oplossing
Introduceer een nationaal leerplan voor instructeursopleidingen, inclusief stage- en
bijscholingsvereisten.
Een nationaal leerplan voor de rijbewijs B opleiding vraagt om een instructeursopleiding die opleidt voor
alle bekwaamheden die nodig zijn om theorie- en praktijklessen te kunnen geven. Het advies is dan ook
om te werken met een uniform nationaal leerplan voor rijinstructeurs, waarin eisen aan de leerinhoud,
leermethoden en stage worden gesteld. De verplichte bijscholing is onderdeel van dit nationale leerplan.
Geef de CCA de bevoegdheid dit leerplan vast te stellen.
Implementatie
De CCA is verantwoordelijk voor de inhoud en de leermethoden van dit nationaal leerplan, maar
organiseert dat binnen de bestaande, huidige structuur. Dat wil zeggen in nauw overleg met en gebruikmakend van de adviesraad WRM en de examenopgavencommissie bij het IBKI.
Het vastgestelde leerplan instructeursopleidingen kan in eerste aanleg door het IBKI worden gehandhaafd op basis van een in de deelsector in te voeren certificering. De schaal van instructeursopleidingen
is een totaal andere dan die van het CBR. De CCA zal zich eerst moeten richten op het invullen van de
primaire taak richting het rijonderwijs en de rijscholen. Na enige jaren moet de effectiviteit van deze
aanpak blijken uit een evaluatie onder leiding van de CCA, waarvan de evaluatiecriteria door de CCA in
samenspraak met het IBKI vastgesteld worden. Mocht het leerplan onvoldoende effectief kunnen
worden gehandhaafd door het IBKI en het systeem van certificering onvoldoende effectief blijken te zijn,
dan kan voor dezelfde systematiek worden gekozen als de CCA heeft ten aanzien van de rijscholen met
bijbehorend toezicht vanuit de CCA.
Sluit aan bij de ervaringen van ‘best practice’ landen op dit gebied (met name Noorwegen geldt als
voorbeeldland).

17. Eisen aan docenten instructeursopleiding
Probleem
Er gelden geen eisen voor de docenten van de opleidingen voor rijinstructeurs. Daardoor kan niet worden
gewaarborgd of alle docenten over de vereiste inhoudelijke en didactische bekwaamheden beschikken.
Bijgevolg schiet de opleidingskwaliteit soms tekort.
Oplossing
Stel eisen aan de docenten van de instructeursopleidingen.
De CCA moet ook, in afstemming met het IBKI, eisen stellen aan de docenten die lesgeven aan de
instructeursopleidingen, waaronder de eis dat docenten WRM-bevoegd moeten zijn voor zover dat
passend is gegeven het vak dat ze doceren.
Implementatie
De CCA stelt de toegangseisen, de leerinhoud en de leermethoden voor de docenten vast, die lesgeven
aan een van de private instructeursopleidingen. De CCA doet dat in nauwe afstemming met het IBKI,
waarbij het IBKI via de verplichte certificering toezicht houdt.

62 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

18.Regel bevoegdheden, zodat effectief kan worden opgetreden tegen
slecht functionerende rijinstructeurs (theorie en praktijk)
Probleem
Het IBKI heeft geen bevoegdheden om tegen slecht presterende rijinstructeurs op te kunnen treden.
Oplossing
Geef het IBKI de bevoegdheid om op te kunnen treden tegen slecht functionerende rijinstructeurs,
waarbij de CCA een aanwijzing aan het IBKI kan geven.
Het IBKI kent rijinstructeurs de WRM-bevoegdheid toe en neemt hen op in het bestand rijinstructeur
zoals dat nu bestaat en via internet raadpleegbaar is. Het IBKI moet de bevoegdheid krijgen om de
WRM-certificering actief op te kunnen schorten en uiteindelijk in te kunnen trekken indien daar aanleiding toe is. Dat geldt ook ten aanzien van rijinstructeurs die bij herhaling zakken voor de vijfjaarlijkse
praktijktoets en tot het oneindige de hertoets kunnen blijven doen en ondertussen door blijven werken
als rijinstructeur. De CCA moet de bevoegdheid krijgen om het IBKI daartoe een aanwijzing te geven,
indien de CCA daartoe aanleiding constateert, bijvoorbeeld voortkomend uit de landelijke
klachtenprocedure.
Het huidige WRM-bestand dient zich door te ontwikkelen tot een volwaardig register voor rijinstructeurs.
Indien daar aanleiding toe is, moet het voor het IBKI mogelijk zijn nader onderzoek te doen naar de
vaardigheden van een rijinstructeur waarbij de rijinstructeur verplicht is daaraan mee te werken. Bij slecht
presterende rijinstructeurs/theoriedocenten (die ook WRM-gecertificeerd moeten zijn) moet kunnen
worden ingegrepen (bijvoorbeeld verplichte aanvullende bijscholing) en bij structurele tekortkomingen
moet het mogelijk zijn rijinstructeurs uit het register te verwijderen, waardoor ze hun beroep niet meer
kunnen uitoefenen.
Voor de CCA moet het ook mogelijk zijn om via het IBKI maatregelen te nemen jegens een rijinstructeur
gegeven de toezichthoudende taak van de CCA en de landelijke klachtenregeling die de CCA moet
uitvoeren. Het IBKI dient die maatregel dan te effectueren.
Implementatie
Het IBKI geeft vorm aan het nieuwe register voor rijinstructeurs en krijgt daarbij bevoegdheden om de
WRM-bevoegdheid in te trekken indien daar aanleiding voor is.
Onderzoek wat de mogelijkheden zijn om, net als bij beroepschauffeurs (tachograaf), een digitale
instructeurspas te introduceren waarmee alle praktijklessen kunnen worden vastgelegd. Dat maakt
controle door de politie gemakkelijker.
Onderzoek wat geleerd kan worden van ‘best practice’ landen met een register voor rijinstructeurs,
kwaliteitscontrole en toezicht (zoals Noorwegen en Duitsland).
Wellicht kan geleerd worden van andere beroepsgroepen die tuchtrecht kennen over de wijze waarop
met klachten jegens instructeurs omgegaan kan worden.

19.Arbeidsvoorwaarden en ontwikkeling rijinstructeurs
Probleem
Het beroep van rijinstructeur wordt over het algemeen niet op waarde geschat. Arbeidsvoorwaarden zijn
niet goed geregeld. Er is geen CAO voor rijinstructeurs. Het is moeilijk om tot een CAO te komen vanwege
het hoge percentage zzp’ers in de sector.

Van rijles naar rijonderwijs | 63

Oplossing
Start met lokaal en regionaal overleg over samenwerking en arbeidsmarktomstandigheden en richt
een commissie voor inkomensverbetering in.
Er moet meer aandacht zijn voor de ontwikkeling en de arbeidsvoorwaarden van rijinstructeurs. In een
markt met veel zzp’ers is dat ingewikkeld, maar er zou kunnen worden gestart met lokale en regionale
initiatieven door rijscholen, waarbij samenwerking (bijvoorbeeld rondom collegiale toetsing) en
arbeidsmarktomstandigheden (bijvoorbeeld rondom lesprijzen) op de agenda staan.
Implementatie
Creëer een commissie of een ander overlegstructuur waarin branchepartijen en vakbonden vertegenwoordigd zijn en die zich bezighoudt met inkomensverbetering voor rijinstructeurs.
Deze initiatieven kunnen op termijn leiden tot een beter georganiseerd werkgeversperspectief, waardoor
op termijn een CAO tot de mogelijkheden behoort.
De te maken afspraken moeten passen binnen de geldende spelregels van de Nederlandse
Mededingingsautoriteit (NMA).

64 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

5 Gevolgen voor
marktstructuur, rijdocent
en consument
5.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt een doorkijk gegeven naar de gevolgen van de voorgestelde 19 maatregelen op
de marktstructuur, het inkomen van de rijdocent alsook de kosten voor de consument.
Voor de consument is het van belang dat de kwaliteit van het rijonderwijs geborgd is, het presteren van
rijscholen en rijdocenten transparanter wordt en de prijs voor het halen van rijbewijs B dusdanig is dat
het voor iedereen bereikbaar blijft. Wat betekent het voor de consument als er een nationaal leerplan
komt, met een modulair opgebouwde rijopleiding, meerdere toetsmomenten en een landelijk leerlingvolgsysteem? Wordt het dan duurder om een rijbewijs te halen? is de vraag die logischerwijs wordt
gesteld.

Van rijles naar rijonderwijs | 65

De rijdocent en de rijschool willen graag een fatsoenlijke boterham verdienen in een normale werkweek
(36-40 uur) met het werk dat zij dagelijks doen, waarbij er ook een pensioen kan worden opgebouwd.
Voor hen kan de vraag worden gesteld wat de maatregelen betekenen voor het inkomen?
De maatregelen uit dit advies betekenen een fundamentele verandering voor de sector. Borging van de
basiskwaliteit van het rijonderwijs en verhoging van de toetredingseisen voor instructeurs en rijscholen
hebben consequenties voor de concurrentieverhoudingen in de sector. Het is moeilijk om op voorhand
de effecten daarvan op de prijsontwikkeling te voorspellen. Wel is het mogelijk een indicatie te geven van
meer- en minderkosten ten opzichte van de huidige situatie en de consequenties daarvan in te schatten
voor de consument en de rijscholen.

5.2

Effect op markstructuur
Er moet een economische marktstructuur zijn waarin het mogelijk is
om op basis van kwaliteit onderscheid te maken en waarin het mogelijk
is om met een normale werkweek een normale boterham te kunnen
verdienen
Als gevolg van de voorgestelde maatregelen ontstaat naar verwachting een gelijk(er) speelveld voor de
rijscholen: het is immers met een verplicht nationaal leerplan met bijbehorend toezicht niet meer
mogelijk om tegen een laag uurtarief lessen van slechte kwaliteit aan te bieden. Het is wel mogelijk om
bovenop de minimumkwaliteit aanvullende kwaliteit te bieden om op die manier het onderscheid te
maken.
Ook de toetredingseisen worden hoger: doordat rijinstructeurs en rijscholen aan hogere eisen moeten
voldoen, wordt het minder makkelijk om in te stappen in de sector. Daardoor zullen diegenen die denken
met een relatief kleine inspanning, makkelijk geld te kunnen verdienen, geen of minder snel toegang
zoeken tot deze markt. Dat geeft verlichting op de concurrentie op prijs en de verwachting is dat de ‘race
to the bottom’ wordt gestopt. Op termijn zal de markt naar een nieuwe evenwichtslesprijs tenderen. Wat
de effecten hiervan zijn op de nieuwe lesprijs, is op voorhand niet te voorspellen.

5.3

Gevolgen voor het inkomen van de rijdocent/rijschool
De autorijlesmarkt is een regionale markt. Momenteel bestaan grote regionale verschillen in de lesprijs:
vooral in de Randstad is de gemiddelde lesprijs door de grote concurrentie lager dan daarbuiten. Het CBR
geeft aan dat de gemiddelde lesprijs in 2019 € 42 per uur is. Met een dergelijk uurtarief is het voor
rijinstructeurs moeilijk om met een normale werkweek een modaal inkomen te verwerven en ook
voorzieningen voor inkomensverlies door ziekte en/of ongeval en een pensioenvoorziening op te
bouwen. Veel bedrijven werken dan ook meer dan het gemiddelde aantal uren om aan een acceptabel
inkomen te geraken.
Om als eenmansbedrijf een modaal inkomen (€ 36.500 per jaar, wat past bij MBO-opleidingsniveau) te
kunnen verwerven op basis van een werkweek van 40 uur, inclusief pensioenvoorziening en ziekte/
arbeidsongeschiktheidsverzekering, is een uurtarief van € 56 nodig. Indien uitgegaan wordt van een lager
inkomen behorend bij opleidingsniveau VMBO-T of VMBO Gemengde Leerweg (gemiddeld € 29.000 per
jaar) is een uurtarief van € 50 nodig (zie de berekeningen in bijlage 14).
De verwachting is dat door de maatregelen de lage lesprijzen zullen verdwijnen doordat de leskwaliteit
niet meer kan worden uitgehold om goedkoper les te kunnen geven. Iedere rijinstructeur moet immers
voldoen aan de gestelde basiskwaliteitsnorm in het nationaal leerplan om als rijschool door de CCA te

66 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

worden erkend. Het is dus minder makkelijk om te starten als rijinstructeur of als rijschool. Daardoor
zullen mensen die overwegen als rijinstructeur te beginnen een bewustere keuze maken. Ook is de
verwachting dat het aantal instructeurs die dit erbij doen als bijverdienste, zal gaan afnemen. Daardoor
ontstaat er minder aanbod in de markt met daarmee samenhangend prijseffect. Of en wanneer dat gaat
optreden en in welke mate is op voorhand moeilijk te voorspellen. Dat is mede afhankelijk van ontwikkelingen in de markt. Het gaat hier immers om vrije prijsvorming.
In de sector wordt regelmatig gesproken over de introductie van een vastgestelde minimumlesprijs, om
de ‘race to the bottom’ te stoppen. De verwachting is echter dat de introductie van het nationaal leerplan
met bijbehorend toezicht, een dusdanige kwalitatieve bodem in de markt legt, dat het niet meer mogelijk
is dat rijscholen een aanbod doen dat ónder deze bodemkwaliteit ligt. Daarmee is ook geborgd welke
prestatie een rijschool moet leveren, waardoor oneigenlijke concurrentie op de inhoud van de opleiding
niet meer mogelijk is. Dat betekent dat het minder makkelijk is om toe te treden tot de markt. Een
minimumprijs zal concurrentie op andere aspecten die van invloed zijn op de prijs wegnemen en
daarmee de vrije prijsvorming gaan belemmeren. Een minimumprijs zal als verkeerd effect hebben dat
rijscholen de neiging zullen hebben om deze minimumlesprijs in rekening te gaan brengen, ongeacht of
deze te laag is (en dus onvoldoende om een redelijk inkomen mee te verdienen) of te hoog is (en dus
onnodig kosten opdrijvend is voor de consument).

5.4

Gevolgen voor de samenleving en de consument
Door de maatregelen (nationaal leerplan, modulair opgebouwde rijopleiding met meerdere toetsmomenten en een landelijk leerlingvolgsysteem) wordt de kwaliteit van het rijonderwijs geborgd.
Beginnende bestuurders zullen daardoor beter opgeleid gaan deelnemen aan het verkeer met een
afnemende kans om betrokken te raken bij ernstige ongevallen. Het verdriet en de maatschappelijke
kosten die samenhangen met ernstige verkeerongevallen zullen afnemen bij implementatie van de
voorgestelde maatregelen, evenals de maatschappelijke effecten van rijscholen die de consument
misleiden of onheus bejegenen.
Het is van belang dat bij implementatie van de voorgestelde maatregelen het rijbewijs voor iedereen
betaalbaar blijft. Hierboven is al uiteengezet dat deze kwaliteitsverbetering gepaard gaat met een
verwachte stijging van de lesprijs per uur, maar dat op voorhand niet voorspelbaar is hoe groot deze
prijsverandering zal zijn. De branche roept overigens nu al op om de lesprijs te verhogen, omdat het lastig
is om met de huidige gemiddelde lesprijs een fatsoenlijk inkomen te verdienen en een inkomens­
voorziening bij ziekte en ongeval én pensioen op te bouwen.
Ook is het mogelijk dat het aantal lessen verandert, omdat sprake is van een voorgeschreven nationaal
leerplan. Of dat meer of juist minder lessen zijn, zal afhangen van de keuzes die de CCA hierin maakt. Het
is niet logisch om het aantal uren per lesonderdeel of per module te normeren. De ene leerling zal meer
lessen nodig hebben dan de andere leerling per onderdeel. Dat blijft maatwerk en ter beoordeling aan de
rijinstructeur.
De verwachting is dat het slagingspercentage per toets hoger zal worden en dat er dus minder vaak een
tweede keer of zelfs derde keer een theorie- of praktijkexamen zal moeten worden afgelegd. Dat scheelt
kosten voor de consument. Nu al is het slagingspercentage voor leerlingen die een RIS-opleiding hebben
gevolgd, hoger dan voor leerlingen die een traditionele, niet-modulair opgebouwde opleiding hebben
gevolgd.
Aan de andere kant brengen meerdere toetsmomenten wel extra kosten met zich mee. Een extra
theorie-examen kost nu € 37 bij het CBR. Een extra tussentijdse praktijktoets zal ook tot meer kosten
leiden, alhoewel nu al ruim 40% van de leerlingen een dergelijke toets aflegt. Een praktijktoets bij het
CBR kost nu € 120 (exclusief de kosten voor het aanvragen van het examen en van het begeleiden van de
leerling naar het examen door de rijschool).

Van rijles naar rijonderwijs | 67

5.5

Kosten van de Curriculumcommissie Autorijonderwijs (CCA)
Het advies is de CCA in het publieke domein te positioneren als een nieuw publiekrechtelijk ZBO, die
tariefgestuurd kan worden gefinancierd. Onderstaand is een indicatieve berekening gemaakt voor de
kosten van deze CCA.
Er zijn circa 8.000 rijscholen (waarvan ruim 6.600 B-rijscholen). Er wordt vanuit gegaan dat er gebruik­
gemaakt wordt van risicogericht inspecteren (circa 200 rijscholen per jaar), een aselecte steekproef van
1 op 100 rijscholen per jaar (circa 80 rijscholen per jaar) en reactieve controle (alleen bij klachten), circa
100 rijscholen per jaar. In totaal zijn er per jaar gemiddeld 380 inspecties nodig en zal dus circa 5,7% van
de rijbewijs B-rijscholen jaarlijks worden geïnspecteerd.
Een routinecontrole bestaat uit het afleggen van een bezoek, de voorbereiding, de uitwerking en
verslaglegging. Het kan zijn dat er nader onderzoek nodig is, zeker bij die rijscholen waar iets aan de hand
is. Dat nader onderzoek bestaat in ieder geval uit het nemen en monitoren van maatregelen. Er kan ook
sprake zijn van het afhandelen van bezwaar- en beroepschriften van rijscholen tegen interventies.
Voor een routinecontrole is de inschatting dat er gemiddeld vijf mensdagen nodig zijn, inclusief voor­
bereiding en opvolging. Voor een kleinere rijschool is minder tijd nodig dan voor een grotere rijschool
met meerdere rijdocenten. Voor een uitgebreidere controle kan het aantal benodigde mensdagen flink
oplopen. Gemiddeld wordt ervan uitgegaan dat er tien mensdagen per controle nodig zijn. Uitgaande van
220 effectieve werkdagen per jaar zijn voor het toezicht ongeveer 15 – 20 fte nodig.33
Daarnaast zijn er fte’s nodig voor het bepalen van de leerinhoud van het rijonderwijs (zowel het nationaal
leerplan voor rijbewijs B als het nationaal leerplan voor de rijinstructeursopleiding), de afstemming met
de examens bij het CBR en het IBKI, ICT (onder meer het ontwikkelen en beheren van het landelijk
leerlingvolgsysteem voor 200.000 leerlingen op jaarbasis), communicatie, management en regulier
overhead. Daar zijn naar schatting 60-70 fte mee gemoeid.
In totaal zijn er dus 75 – 90 fte nodig voor het reilen en zeilen van de CCA en diens uitvoeringsorganisatie.
Uitgaande van gemiddeld € 75.000 – € 80.000 per fte34, komt dat neer op circa 5,625 – 7,2 miljoen euro
per jaar.
Tariefsturing betekent dat deze kosten gedragen moeten worden door de consumenten, de leerlingen
dus. Uitgaande van gemiddeld 200.000 leerlingen per jaar, kost de CCA circa € 28 – € 36 per leerling.35
De gemiddelde kosten voor het halen van een rijbewijs bedragen gemiddeld € 2.500 voor het hele traject,
inclusief examenkosten. Deze direct aanwijsbare kostenstijging bedraagt daarmee circa 1 – 1,5% van de
totale kostprijs van het rijbewijs B.
Het advies is om deze kosten door de rijschool te laten betalen aan de CCA, op het moment dat de
leerling door de rijschool wordt ingeschreven in het landelijk leerlingvolgsysteem. De rijschool berekent
deze kosten zonder btw door aan de leerling.

10 mensdagen per rijschool betekent in totaal 3800 mensdagen die nodig zijn per jaar. Per fte is 220 mensdagen beschikbaar. 3.800/220 = circa 17 fte.
34
Volgens HFIR 2020 kost een s10 inclusief overhead € 75.000 per jaar en een s11 € 80.000 per jaar.
35
In de aanloopfase van de totstandkoming van de CCA (de CCA in oprichting) zullen de kosten publiek moeten worden
gefinancierd en ten laste komen van het ministerie van IenW.
33

68 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

5.6

Samenvattend
Samenvattend is de verwachting dat als gevolg van de maatregelen de concurrentiedruk zal afnemen,
waardoor een prijsopdrijvend effect op de lesprijs kan ontstaan. Daardoor verbetert de inkomenspositie
van de rijdocent. Het is echter niet duidelijk hoe groot die prijsverandering gaat zijn.
Het is moeilijk een correcte schatting te maken van het effect op de prijs voor de consument. Of het
duurder wordt voor de consument om het rijbewijs B te halen, is op voorhand niet met een eenduidig ‘ja’
of ‘nee’ te beantwoorden. Aan de ene kant zijn er meerkosten, zoals de kosten voor de CCA, de extra
toetsmomenten en de mogelijk oplopende lesprijs per uur, en aan de andere kant zijn er minderkosten,
zoals het feit dat er minder examens nodig zijn om te slagen (hogere slagingskans) en mogelijk minder
rijlessen.
De gemiddelde kosten voor het halen van een rijbewijs bedragen momenteel ongeveer € 2.500 voor het
hele traject, inclusief examenkosten. De direct aanwijsbare kostenstijging betreft de kosten voor de CCA
en dat is ongeveer 1 à 1,5% van de totale kostprijs van het halen van een rijbewijs.

Van rijles naar rijonderwijs | 69

6 Hoe nu verder?
6.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de benodigde acties om te komen tot een Curriculumcommissie
Autorijonderwijs (CCA), de wetgeving die moet worden aangepast alsook acties die meteen kunnen
worden opgepakt door de sector, het CBR en het IBKI. Ten slotte wordt een aantal perspectieven voor
de termijn nadat de CCA operationeel is, geschetst.

6.2

Curriculumcommissie Autorijonderwijs
Voordat de CCA operationeel is, moet er een en ander gebeuren. Inclusief wetgeving zal het drie tot vier
jaar duren alvorens de CCA volledig operationeel is.
De organisatie moet worden ingericht. Daarvoor is een kwartiermaker nodig. In de opbouw van de
organisatie zal gebruik moeten worden gemaakt van inhuur van expertise. Dan kan inhoudelijk worden
gestart met het ontwikkelen van het nationale leerplan en daarna met het (digitale) leerlingvolgsysteem
en bijbehorend leerportfolio. De toezichthoudende taken kunnen als laatste worden ingericht en
opgepakt.

70 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

De kosten voor de opbouwfase zullen door het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat moeten
worden gedragen.
Uiteindelijk zijn er ongeveer 75 – 90 fte gemoeid met het functioneren van de CCA en diens uitvoeringsorganisatie (zie hoofdstuk 5). De kosten van deze organisatie bedragen circa 5,625 – 7,2 miljoen euro.
Zodra de CCA operationeel wordt, kunnen deze kosten met een tarief per leerling worden gefinancierd.

6.3

Veranderingen in wetgeving
In hoofdstuk 4 is per maatregel aangegeven of er een verandering van wetgeving noodzakelijk is.
Hieronder staan die maatregelen op een rij. Onder meer zal de WRM (Wet Rijonderricht Motorrijtuigen)
moeten worden aangepast:
• van examengestuurd systeem naar een gemengd of hybride systeem van examen- en opleidings­
gestuurd systeem;
• rijonderwijs moet zich houden aan het nationaal landelijk leerplan;
• rijonderwijs moet zich houden aan modulaire opbouw;
• rijinstructeur en rijschool moet leerlingvolgsysteem gebruiken;
• rijinstructeur bouwt leerportfolio op voor iedere leerling;
• verplichting verkeerslessen in voortgezet onderwijs;
• nieuwe examen- en toetsmomenten vastleggen;
• het IBKI moet bevoegdheden krijgen de WRM-bevoegdheid op te kunnen schorten en uiteindelijk in te
kunnen trekken;
• bijscholing rijinstructeur verzwaren en wetgeving daartoe aanpassen;
• wetgeving aanpassen zodat het niet meer mogelijk is voor rijinstructeurs tot in het oneindige voor de
praktijktoets te zakken;
• geef het IBKI de bevoegdheid eisen te stellen aan kandidaten die opgaan voor het examen, waaronder
het hebben gevolgd van een gecertificeerde rijinstructeursopleiding;
• bevoegdheden van de CCA moeten een wettelijke basis krijgen.

6.4

Waarmee kan nu al worden begonnen?
Los van het feit dat meteen kan worden gestart met de voorbereidingen voor de CCA en de noodzakelijke
wijzigingen van de wetgeving, waaronder de WRM, kunnen op korte termijn diverse maatregelen in gang
worden gezet door de sector zelf. Om dat voor elkaar te krijgen, is het nodig dat er in de sector sprake is
van betere samenwerking en organisatie dan nu het geval is. Dit advies is dan ook een oproep aan de
sector om zichzelf beter te gaan organiseren als gesprekspartner voor de CCA i.o. Tegelijkertijd zal een
beter georganiseerde sector een betere basis geven voor het op termijn mogelijk maken van een CAO
voor rijdocenten in loondienst.
Leerplannen voor rijbewijs B
• Ondersteun de bestaande initiatieven om te komen tot een modulaire opleiding met tussentijdse
(leervorderings)toetsen (RIS/ROM-opleiding) en stimuleer dat deze vooruitlopend op het nationale
leerplan de norm wordt voor rijscholen.
• Ontwikkel een werkwijze voor collegiale toetsing en voer dat op basis van vrijwilligheid in, vooruit­
lopend op de vastlegging daarvan in het nationale leerplan. Hiermee kan gestart worden op regionaal
niveau.
• Ontwikkel een werkwijze dat een andere instructeur dan de vaste instructeur een proeftoets afneemt
en voer dat op basis van vrijwilligheid nu al in. Indien deze leswijze is toegepast en wordt doorgegeven
aan het CBR, kan het CBR dat betrekken bij het examenoordeel.
Eisen voor examen rijbewijs B
• Laat de divisies theorie en rijvaardigheid van het CBR, in overleg met de partijen die op dit moment

Van rijles naar rijonderwijs | 71

betrokken zijn bij de samenstelling van de examens, nadere eisen formuleren waaraan moet zijn
voldaan alvorens op te gaan voor het rijbewijs B en laat de vaste instructeur van een leerling examengereed verklaren in relatie tot die eisen.
• Doe voorbereidingen en experimenten met het vastleggen van het rijexamen (rijdata, beelden en
wellicht gesproken woord) gebruikmakend van lesauto’s met de nodige voorzieningen.
• Pas de exameneisen dusdanig aan dat een meer competentiegerichte beoordeling mogelijk wordt.
• Stimuleer het gebruik van de tussentijdse toets c.q. RIS-toetsingstraject als voorbeeld van meervoudig
toetsen.
• Sluit aan bij bestaande ontwikkelingen (nieuwe dynamische toets gevaarherkenning, Proeftuinen
Beginnende Bestuurders).
Examenaanvragen
• Voer in dat de vaste rijinstructeur van een leerling bij het aanvragen van het praktijkexamen moet
verklaren dat de leerling examengereed is.
• lLaat het CBR per leerling één examenmoment voor zowel theorie- als praktijkexamens aan de
rijschool toewijzen binnen een aantal door de rijschool/leerling opgegeven dagen.
Rijdocentopleiding
• Start met certificering van opleidingsinstituten door het IBKI.
• Laat het IBKI ook een start maken met het vaststellen van de leerinhoud van de
instructeursopleidingen.
• Laat het IBKI starten met het stellen van eisen aan docenten van de instructeursopleidingen.
Eisen WRM-examen en WRM-bijscholing
• Laat het IBKI samen met de Adviesraad WRM en de examenopgavencommissie een verzwaard
rijinstructeursexamen ontwikkelen.
• Onderzoek welke aanpassingen nu al mogelijk zijn, waaronder het actualiseren van de bron­
documenten (gedetailleerde beschrijving van de examenonderdelen) van de WRM-examens.
• Laat IBKI de praktijkstage aanpassen zodat alleen bij gecertificeerde stageleerbedrijven stage kan
worden gelopen en ontwikkel daartoe een systematiek om rijscholen als stageleerbedrijf door het IBKI
te certificeren.
• Laat het IBKI een systeem van stageportfolio introduceren dat onderdeel wordt van het examen.
• Breidt de bijscholing uit met een jaarlijkse verplichting met een minimum aantal te behalen punten
voor vastgestelde thema’s. Controle van de kwaliteit van de bijscholingscursussen gebeurt door het
IBKI.
• Laat het IBKI een start maken met het opleidingsportfolio voor rijdocenten.

6.5

Doorontwikkelingsperspectief nadat de CCA operationeel is
Met de oprichting van de CCA zullen nieuwe verhoudingen in de sector ontstaan. Als de CCA eenmaal
operationeel is en ook de andere voorgestelde maatregelen zijn ingevoerd, ontstaat een nieuwe
werkelijkheid in de sector. Hieronder zijn vervolgstappen in de sector mogelijk die nu nog niet mogelijk
zijn. Deze zijn hieronder opgenomen.

Evaluatie van structurele maatregelen
Laat na vier jaar een evaluatie doen op de voortgang van de implementatie van de voorgestelde
structurele maatregelen uit hoofdstuk 4 en de acties op korte termijn uit dit hoofdstuk.

Verbreden naar andere rijbewijscategorieën
Laat onderzoeken of andere rijbewijscategorieën op termijn onder de verantwoordelijkheid van de CCA
kunnen worden gebracht. Gestart zou kunnen worden met de categorieën motor (A) en bromfiets (AM),
gevolgd door de categorieën vrachtauto (C), bus (D) en tractor (T).

72 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

MBO-opleiding voor rijdocenten
Laat onderzoeken wat de mogelijkheden zijn voor een rijdocentopleiding die aansluit op het voortgezet
onderwijs. Uitgaande van de huidige VMBO-vooropleidingseis zou dat een opleiding op MBO-niveau
moeten zijn. Wanneer deze mogelijkheid zou bestaan, kunnen jongeren al in een vroege fase een
bewuste keuze maken voor het beroep van rijdocent waarbij deze opleiding een breder beroeps­
perspectief zal moeten bieden dan alleen dat van rijdocent. Een van de voordelen van aansluiting bij de
MBO-systematiek is dat certificering alsook toezicht reeds zijn georganiseerd binnen de systematiek van
het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Laat de leerling zelf het examen aanvragen bij het CBR
Maak de leerling zelf verantwoordelijk voor het eigen leerproces, waarbij de leerling het examen direct
aanvraagt bij het CBR en rechtstreeks aan het CBR betaalt. De rijschool in de persoon van de vaste
rijinstructeur moet wel aangeven dat een leerling ‘examengereed’ is. Daarmee wordt de mogelijkheid om
te handelen in examens voorkomen en is het niet meer mogelijk om examenblokken in te kopen bij het
CBR.

Afrijden in CBR-auto’s met volwaardige ritregistratie
Laat op termijn onderzoeken of de inzet van CBR-examenauto’s behulpzaam en aanvullend is. Dat is pas
zinvol als alle voorgestelde maatregelen in samenhang geïmplementeerd zijn. Dan is sprake van een
situatie die vergelijkbaar is met die in het reguliere onderwijs, waarbij er ‘schoolexamens’ zijn en een
‘centraal eindexamen’. De leerling mag ervan uitgaan dat hij of zij slaagt voor het praktijkexamen, omdat
hij of zij alle stappen in het nationaal leerplan, navolgbaar in het leerportfolio, heeft doorlopen. De finale
praktijktoets is dan eigenlijk niet meer dan een laatste check.

Onderbrengen taken instructeursopleidingen bij de CCA
Het advies is om via certificering van de instructeursopleidingen door het IBKI een kwaliteitsverbetering
tot stand te brengen. Evalueer het resultaat daarvan over vier jaar. Indien de kwaliteitsverbetering
onvoldoende is gerealiseerd, breng dan de uitvoering van de taken rondom de instructeursopleidingen
onder bij de CCA.

Van rijles naar rijonderwijs | 73

Bijlagen
Bijlage 1

Samenstelling begeleidingsgroep en adviesteam verbeteren
autorijscholenbranche

Begeleidingsgroep
Organisatie

Naam

Koninklijke Nederlandse Toeristenbond ANWB (ANWB), consumentenbelang

Marianne

Dwarshuis

Ministerie van IenW

Bart

Olde Agterhuis

Landelijke belangenvereniging voor verkeersopleidingsinstituten (LBVI)

Wilbert

BOVAG

Peter

Niesink

Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR)

Harold

Bekhuis

Het instituut voor certificering en examinering in de mobiliteitsbranche (IBKI)

Herme

Bruin

Vereniging Rijschool Belang (VRB)

Jos

Federatie Auto- en Motorrijscholen (FAM) en Alliantie Samen Sterk

Ruud

Rutten

Vereniging Verkeersveiligheid Belangen (VVB)

Gijs

Kantelberg

Landelijke Beroepsvereniging Kwaliteitsbevordering Rijschoolbranche (LBKR)

Jos

Post

Veilig Verkeer Nederland (VVN)

Evert-Jan

Hulshof

Christelijk Nationaal Vakverbond (CNV)

Michiel

Wallaard

Rijschool Samenwerking Team

Mirjam

Stephanus

TeamAlert

Maartje

Burghgraef

Federatie Nederlandse Vakvereniging (FNV)

Mariëlle

Schoonhoven

Ministerie van OCW

Jerôme

Smits

van

van

Beersum

Zuylen

Adviesgroep
Organisatie

Naam

Onafhankelijk

Emile

Roemer

Ministerie BZK, adviseur

Jaap

Uijlenbroek

Ministerie BZK, adviseur

Barbara

Zeeman

Ministerie IenW, communicatie

Joris

Drost

Ministerie IenW, ondersteuning

Merel

Royal HaskoningDHV

Jan

Vissers

Royal HaskoningDHV

Anastasia

Tsapi

74 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

van

Beekum

Bijlage 2

Overzicht werkbezoeken

CBR-divisie Rijvaardigheid, Arnhem

Harold

Bekhuis

2-12-2020

Bruinsma Verkeersopleidingen, Utrecht

Frank

Hoornenborg

11-12-2020

CBR, Rijswijk

Alexander

Pechtold

18-12-2020

Ruud Rutten Verkeersopleidingen en
FAM Opleiders, Venlo

Ruud
Jean-Paul

Rutten
Lam

21-12-2020

Zoommeeting Landelijke Beroepsvereniging
Kwaliteitsbevordering Rijschoolbranche (LBKR)

Jos

Post

22-12-2020

Vereniging van Rijschoolhouders regio
Doetinchem, Didam

Harold en Karin

Straatsma

8-1-2021

Autorijschool van der V1 en RST, Purmerend

Sandra
Marcel
Mirjam

Laar
Veen
Stephanus

21-1-2021

IBKI, Nieuwegein

Herme
Henk
Dennis

Bruin
Burghout
Dubbers

22-1-2021

De Verkeersacademie, Nieuwegein

Gijs

Kantelberg

22-1-2021

Algemene Leden Vergadering Vereniging Rijschool
Belang (VRB

Jos

Zuylen

29-1-2021

van
van der

van

Van rijles naar rijonderwijs | 75

Bijlage 3 	Resultaten enquête ‘Mogelijke verbeteringsopties
rijschoolbranche’
Voor de verkenning van alternatieven met betrekking tot de mogelijke opties voor de verbetering van de
rijscholenbranche, is een enquête ontwikkeld en verspreid tussen 21 december 2020 en 11 januari 2021.
Deze enquête is bedoeld om aan alle WRM-certificaathouders en personen die niet in het bezit zijn van
een WRM-certificaat gelegenheid te bieden een mening te geven over een aantal verbeteropties voor de
rijscholenbranche.
De werving van de respondenten heeft via twee kanalen plaatsgevonden (zie onderstaande tabel):
• via het IBKI onder WRM-certificaathouders;
• via organisaties van de begeleidingsgroep (aangevuld met een aantal Facebook-groepen).

Totaal # reacties

# volledig ingevuld

# voortijdig gestopt

IBKI-enquête

3.880

2.452

1.428

Algemene enquête

1.095

780

315

Onderstaand kader laat zien wat de belangrijkste redenen zijn voor het voortijdig stoppen met invullen
van de enquête.36 De meest voorkomende reden is technische problemen die de invulling van de
kernvraag van de enquête niet mogelijk heeft gemaakt. De grootste oorzaak van deze problemen is het
gebruik van oude versies van internetbrowsers.

1.	
Technische problemen door gebruik van oude versies van browsers (relevant voor invulling
ordeningsvraag)
2. Niet eens met de inhoud. Voorbeelden van reacties:
• “De antwoorden van deze enquête zijn nogal erg vaag.”
• “Ik heb de enquête afgebroken omdat ik eerst de probleemanalyse wil zien.”
• “Dit is een onzinnige vraag.” (relevant voor invulling ordeningsvraag)
3. Niet eens met vragenstelling. Voorbeelden van reacties:
• “Deze enquête moet opnieuw geschreven worden met omschrijvingen van de vragen.”
• “Een simpelere enquête maken, bijvoorbeeld Wat staat onder ‘modulaire opbouw’?”
• “Ik heb hem afgebroken bij de vraag of je op volgorde met cijfers in wil vullen 1 t/m 12 hoe
belangrijk je dat vindt om te veranderen. Te veel opties in 1 vraag.”
• “Je wordt gedwongen iets te kiezen waar je het niet mee eens bent.”

36

In verhouding tot het aantal ingevulde/afgebroken enquêtes geven de opmerkingen en de e-mail van het IBKI niet meer
dan een indicatie van waarom mensen stopten.

76 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Achtergrondkenmerken respondenten
De meeste respondenten werken als rijinstructeur of rijschoolhouder en zijn zzp’er of in loondienst (zie
onderstaande figuren). Meer dan 75% van de respondenten werkt fulltime en bijna 24% parttime.
Functie respondenten
100%

80%

60%

40%

20%

0%

Rijinstructeur

Rijschoolhouder

Examinator CBR

Examinator IBKI

Anders

Algemene enquête
IBKI-enquête

Functie ondernemers
80%

60%

40%

20%

0%

Zzp’er

Franchisenemer

Franchisegever

In loondienst

Anders

Algemene enquête
IBKI-enquête

Welke oplossingen geeft men prioriteit
Aan de respondenten is een lijst met twaalf oplossingsalternatieven voorgelegd. Er is hun gevraagd om
de opties te rangschikken van één tot twaalf (1 = meest belangrijk; 12 = minst belangrijk).
De modulair opgebouwde rijopleiding en het daaraan gerelateerde examentraject staan bij beide
groepen in de top drie. In beide gevallen staat de modulair opgebouwde rijopleiding op de eerste positie
(zie figuren op de volgende pagina).

Van rijles naar rijonderwijs | 77

De eerste positie van de modulaire opleiding kan worden geïllustreerd met de volgende uitspraken:
“Bij een modulaire opbouw van de rijopleiding kun je je leerdoelen sneller bereiken. Dat stimuleert
de leerling en is goed voor diens zelfvertrouwen.”
“Beter voor de leerling, theorie en praktijk worden beter geïntegreerd.”
“Uit de RIS-opleidingen is gebleken dat leerlingen beter voorbereid zijn op het examen en eerder slagen.”
“Hierdoor ontstaat er meer overzicht en structuur voor de leerling en instructeur.”

22,4%

Modulaire opbouw rijopleiding

15,3%
13,6%

Meer eisen stellen aan rijscholen/beter toezicht
Modulair examentraject

12,2%

Kwaliteit huidige rijinstructeurs verhogen

11,7%

Instructeursopleiding naar MBO-niveau

7,2%
7,1%

Meer eisen stellen aan rijinstructeurs/beter toezicht
Rijopleiding integreren in regulier onderwijs
Grotere voorspelbaarheid van rijexamens

3,7%

Collegiale toetsing rijinstructeurs/examinatoren

3,3%

Permante educatie rijinstructeur

1,4%

Garantiefonds

1,4%
0,8%

Klachtenregeling rijscholen/rijinstructeurs

5%

0%

10%

15%

20%

25%

Ranking van meest tot minst belangrijke verbeteringsopties - algemene enquête

26,1%

Modulaire opbouw rijopleiding

14,6%

Modulair examentraject

11,5%

Instructeursopleiding naar MBO-niveau

9,7%

Meer eisen stellen aan rijscholen/beter toezicht

8,7%

Rijopleiding integreren in regulier onderwijs

7,4%

Kwaliteit huidige rijinstructeurs verhogen

6,7%

Collegiale toetsing rijinstructeurs/examinatoren
Grotere voorspelbaarheid van rijexamens

4%

Meer eisen stellen aan rijinstructeurs/beter toezicht

4%
3%

Garantiefonds
Permante educatie rijinstructeur

3%

Klachtenregeling rijscholen/rijinstructeurs

2%
0%

5%

10%

15%

20%

25%

Ranking van meest tot minst belangrijke verbeteringsopties - IBKI-enquête

Het examentraject dat hoort bij een modulaire rijopleiding staat op de tweede en derde plaats in de
enquêtes. De respondenten stellen dat deze examenstructuur ervoor zorgt dat de leerling niet op
stressbestendigheid maar op vaardigheden getoetst wordt.

78 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

30%

Meer eisen stellen aan en toezicht houden op rijscholen staat in de algemene enquête op plaats twee.
Respondenten noemen hiervoor onder meer de volgende redenen:
“Meer eisen en meer toezicht betekent meer kwaliteit voor de klant, eerlijke concurrentie en transparantie.”
“Toezicht op kwaliteit rijscholen zal ook bijdragen aan kwaliteit rijinstructeurs. Onverwachte controles van
rijinstructeur helpen daarbij.”
“Bij meer professionaliteit horen ook hogere eisen aan een onderneming.”

In de IBKI-enquête staat de opleiding van de instructeur naar MBO-niveau op plaats drie. Toelichtingen
daarbij zijn:
“Door de opleiding naar een hoger plan te tillen, wordt uiteindelijk de kwaliteit beter en wordt er ook met meer
respect naar de rijinstructeur gekeken.”
“MBO-niveau voor instructeurs is beter in verband met werk-en denkniveau van de toekomstige instructeur.
Heeft ook te maken met het omgaan met de leerling. Dus aanpassen aan het leervermogen van de leerling.”

Van rijles naar rijonderwijs | 79

Bijlage 4

Samenvatting sessies met jongeren uit het TeamAlert-panel

Op maandag 15 maart en woensdag 17 maart 2021 zijn twee sessies gehouden met jongeren uit het
TeamAlert-panel. Bij de eerste sessie waren zeven jongeren betrokken, bij de tweede sessie negen
jongeren (zie voor meer details de tabellen aan het einde van deze bijlage). Beide sessies duurden
ongeveer anderhalf uur en hadden een digitale vorm.
Tijdens de sessies zijn drie belangrijke wijzigingen met de jongeren besproken: 1) het opsplitsen van het
theorie-examen, 2) het invoeren van een modulair opleidings- en toetstraject en 3) het invoeren van een
leerlingvolgsysteem.
Wijziging 1: Opsplitsen theorie-examen
Belangrijke elementen van deze wijziging:
• Theorie opgeknipt in basistoetsregels en inzicht en een toets gevaarherkenning.
• Pas als basistheorie is gehaald, begin je aan praktijklessen.
• Gevaarherkenningexamen komt later in het traject en toets bestaat uit opgaven met bewegende
beelden.
• In de praktijklessen word je voorbereid op het examen gevaarherkenning.
Jongeren zijn positief over opsplitsen van het theorie-examen in twee toetsmomenten. Er is wel
aandacht nodig voor de manier waarop leerlingen leren. Sommigen leren de theorie vooral door die in de
praktijk toe te passen, voor die groep is het niet verstandig om te eisen dat ze het theorie-examen halen
voordat ze met de opleiding mogen beginnen. Jongeren vinden het goed als de toets gevaarherkenning
een nieuwe inhoud krijgt en later in het traject komt. Gevaren herkennen moet je in de praktijk leren
vanuit je rol als automobilist.
De jongeren geven aan dat de opsplitsing niet moet leiden tot langere wachttijden bij het CBR. Ook
moeten de kosten binnen de perken blijven.
Wijziging 2: Praktijk
Belangrijke elementen van deze wijziging:
• Praktijk is opgeknipt in stukken; een leerling gaat pas door naar een volgende fase als hij of zij een
eerdere fase gehaald heeft.
• Een andere rijinstructeur beoordeelt.
• Als alles gehaald is, komt de tussentijdse toets en vervolgens het afsluitende examen; beide via het
CBR.
• Eerdere toetsen (ook die van de rijinstructeur) tellen mee, net zoals bij schoolexamens en centraal
eindexamen.
Er is onder de jongeren een breed draagvlak voor een systeem van tussentijdse toetsen, waarin ook een
toetsende rol voor de rijinstructeur is. Om het toetsoordeel van instructeur te kunnen meewegen, is wel
controle op kwaliteit c.q. toezicht nodig. Ook is toezicht nodig op de examengereed verklaring door de
instructeur. Eindkwaliteit moet buiten kijf staan, dat moet tijdens het afsluitende examen afdoende
worden getoetst.
Wijziging 3: Leerlingvolgsysteem
Belangrijke elementen van deze wijziging:
• Het gaat om een landelijk systeem waarin alle voortgang wordt bijgehouden.
• Rijschool en CBR hebben hier inzicht in (en eventuele theorieschool ook) en voegen resultaten toe;
leerling zelf heeft ook toegang tot het systeem.
• Zelfreflecties van de leerling worden in het systeem vastgelegd.
Er is veel draagvlak voor het leerlingvolgsysteem. Goed dat er aandacht is voor de zelfreflectie van
de leerling en dat je zelf inzage hebt, zodat je kunt volgen hoe je ervoor staat. Bij twijfelgevallen op
afsluitend examen moet de examinator kunnen terugkijken in het leerlingvolgsysteem.
80 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Jongeren merken op dat het niet te complex moet worden, want dan is de instructeur te veel tijd kwijt
aan administratie. Zorg ervoor dat het gemakkelijk in te vullen is, bijvoorbeeld met behulp van een app.
Het moet een gebruiksvriendelijk systeem zijn en er moet niet mee gerommeld kunnen worden. Ook hier
maken jongeren kritische opmerkingen ten aanzien van de kosten, die moeten beperkt zijn. Het rijbewijs
is al duur genoeg. Het moet betaalbaar blijven.

Deelnemers sessie 1
Deel- Leeftijd Situatie
nemer

Hoe lang Geslacht Opleidings- Provincie
rijbewijs
niveau
(maanden)

1

17

Ik ga binnenkort starten met
autorijlessen

Pas niet in
een hokje

Vwo

ZuidHolland

2

23

Ik ben nu bezig met autorijlessen

Vrouw

Hbo

Gelderland

3

19

Ik heb mijn autorijbewijs gehaald

Man

Vwo

Utrecht

4

18

Ik ben nu bezig met autorijlessen

Vrouw

Mbo

NoordHolland

5

17

Ik ga binnenkort starten met
autorijlessen

Vrouw

Havo

NoordHolland

6

19

Ik ben nu bezig met autorijlessen

Vrouw

Wo

Overijssel

7

23

Ik ben nu bezig met autorijlessen

Vrouw

Wo

ZuidHolland

3

Deelnemers sessie 2
Deel- Leeftijd Situatie
nemer

Hoe lang Geslacht Opleidings- Provincie
rijbewijs
niveau
(maanden)

1

20

Ik ga binnenkort starten met
autorijlessen

Man

Wo

ZuidHolland

2

17

Ik ben nu bezig met autorijlessen

Man

Vwo

Utrecht

3

21

Ik ben nu bezig met autorijlessen

Vrouw

Havo

Overijssel

4

19

Ik heb mijn autorijbewijs gehaald

11

Man

Wo

Drenthe

5

18

Ik heb mijn autorijbewijs gehaald

6

Vrouw

Vwo

Utrecht

6

17

Ik ga binnenkort starten met
autorijlessen

Vrouw

Mbo

Groningen

7

17

Ik ben nu bezig met autorijlessen

Man

Vmbo

Friesland

8

17

Ik ga binnenkort starten met
autorijlessen

Vrouw

Hbo

Utrecht

9

23

Ik heb mijn autorijbewijs gehaald

Man

Mbo

NoordBrabant

18

Van rijles naar rijonderwijs | 81

Bijlage 5

Bestaande methodes theorie-opleiding

Theoretische opleiding ter voorbereiding op de theorie-examens kan op de volgende manieren worden
gegeven (bron: Vereniging Rijschool Belang):
• Traditioneel lesgeven in de rijschool. Meestal een serie van 6 tot 10 wekelijkse klassikale lessen waarbij
de opleider gebruiktmaakt van systemen van Verjo, Veka Best en andere aanbieders. Leerling heeft dan
thuis ook nog de mogelijkheid om met behulp van een inlogcode, verstrekt door de rijschool, examens
te oefenen.
• Traditioneel klassikaal lesgeven met door de opleider zelfgemaakt materiaal.
• Individueel theorieles met materiaal van een leermiddelenontwikkelaar, waar de rijschool zelf een
abonnement heeft op het materiaal. De leerling krijgt een inlogcode, de rijschool kan de vorderingen
zien. En ook de gemaakte fouten komen in beeld.
• Theorie-on-line cursus verstrekt door de rijschool, waar de leerling in zijn of haar eigen situatie inlogt
op een cursus en de rijschool al dan niet zelf de vorderingen kan volgen.
• Wanneer er onduidelijkheden zijn, kan in de praktijkles tekst en uitleg gegeven worden of de instructeur kan door middel van vragen boven tafel krijgen of de kandidaat alleen achter de pc heeft gezeten
of daadwerkelijk de lesstof (dus kennis heeft) tot zich heeft genomen.
• Theorie-on-line cursus als boven maar dan uitgebreid met een papieren lesboek en een praktijkboek.
Ook dan kan de instructeur de vorderingen bekijken.
• Theorie leren met behulp van een papieren lesboek.
• Leerling schaft zelf e-learning materiaal aan. Rijschool kan dan geen vorderingen inzien.
• Leerling krijgt/leent/neemt boekje over van een vriendje of familielid die eerder op theorie-examen is
gegaan. Grootste nadeel hiervan is dat de leerling maar ook de instructeur niet weet hoe actueel dit
materiaal is. En als ze niet zouden slagen, kun je niet achterhalen of het gebrek aan opgedane kennis is
of dat dit toe te schrijven is aan verouderd materiaal.
• Examenvragen oefenen. Al dan niet verkrijgbaar bij de rijschool voor een aantal uur.
• Eendaagse theoriecursus volgen bij een hierin gespecialiseerde aanbieder.
• ‘Turbo-theorie’: intensieve spoedcursus gedurende de ochtend en vroege middag, om vervolgens
direct aansluitend het theorie-examen af te leggen.
• Mengvorm van een dagcursus volgen waarbij voorafgaand aan de dagcursus al vragen worden
aangeboden. Na de dagcursus tot aan de examendag worden eventueel ook nog oefenvragen
verstuurd.
• Leerlingen kopen geen lesmaterialen en gaan op de bonnefooi deelnemen aan het theorie-examen.
Soms met behulp van examenoefenvragen die ze op internet aantreffen. Grootste nadeel hiervan is
dat ze niet weten hoe actueel dit materiaal is.
• Rijscholen hebben soms ook zelf theorieboeken aangeschaft die de leerling te leen krijgt. Nadeel
hiervan is dat je als rijschool goed in de gaten moet houden of er geen wijzigingen zijn doorgevoerd.
• Rijscholen spreken met een aantal collegae af om gezamenlijk theorielessen te verzorgen voor
leerlingen die klassikaal en goed opgeleid willen worden. Dat doen ze via een jaarrooster waar de
leerlingen zich voor kunnen aanmelden. Beurtelings nemen de aangesloten collegae deze lessen voor
hun rekening.

82 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Bijlage 6

Modulaire opbouw van de Rijopleiding in Stappen

De Rijopleiding in Stappen (RIS) is opgebouwd uit 46 scripts verdeeld over vier modules:
• Module 1 Voertuigbediening en voertuigcontrole
De leerling leert de basistechniek om een auto te besturen en leert een aantal basishandelingen om
veilig te kunnen autorijden.
• Module 2 Eenvoudige verkeerssituaties
De leerling leert eenvoudige, vaak voorkomende verkeerssituaties te beheersen. Hij of zij maakt kennis
met verschillende verkeersgebieden en leert via de toepassing van de taakprocessen waarnemen,
voor­spellen, evalueren, beslissen en handelen om eenvoudige situaties in het verkeer op te lossen.
• Module 3 Complexe verkeerssituaties
De leerling leert om alle taken zelfstandig uit te voeren, in alle verkeersgebieden en complexe verkeerssituaties. De rijinstructeur coacht en ondersteunt zo nodig nog.
• Module 4 Verantwoord gedrag
In module 4 wordt alle leerstof verder verfijnd. In module 4 staat een aantal meer algemene scripts
centraal, die ook al in de modules 1, 2 en 3 aan de orde komen, maar die de leerling nu zelfstandig leert
uitvoeren in alle mogelijke verkeerssituaties.
Coaching loopt als een rode draad door de RIS. Gedurende de gehele rijopleiding leert de leerling
verkeersopgaven steeds bekwamer en zelfstandiger uit te voeren. Onderstaand figuur geeft weer hoe de
verkeersopgaven per module steeds complexer worden. Tegelijkertijd trekt de rijcoach zich steeds verder
terug; dat wil zeggen, hij of zij geeft steeds minder instructie en hulp bij de opgaven en laat de leerling
steeds meer zelf uitvoeren. Via een systeem van zelfbeoordeling en rijcoachbeoordeling worden de
leerlingen gestimuleerd tot een meer zelfstandige en actieve leerhouding: dat leert de leerling om verder
te leren, ook nadat het rijbewijs is gehaald.

Toenemend complexe verkeersopgaven
Verkeersluwe
taakomgeving

Eenvoudige
taakomgeving

Complexe
taakomgeving

Afnemende steun rijinstructeur
Eind module 1

Meest complexe
taakomgeving

Toenemende bekwaamheid leerling
Eind module 2

Eind module 3

Eind module 4

Van rijles naar rijonderwijs | 83

Bijlage 7

Kwaliteitsborging CBR-praktijkexaminatoren

Huidig wettelijk kader kwaliteitsborging
Vanuit (Europese) wet- en regelgeving worden eisen gesteld aan de praktijkexaminatoren van het CBR.
In bijlage IV van de derde Europese rijbewijs richtlijn (RICHTLIJN 2006/126/EG) zijn minimumnormen
opgenomen voor personen die praktijkexamens afnemen. Het gaat daarbij om examinator worden en
examinator blijven. Via een ministeriële regeling is deze bijlage integraal van toepassing op het CBR.
(Potentiële) examinatoren dienen een door het CBR vast te stellen opleidingsprogramma te voltooien om
de in de regelgeving genoemde vaardigheden op te doen. Na afloop dienen zij door examinering aan te
tonen dat zij over voldoende kennis, inzicht en vaardigheden beschikken.
Bijscholing en controle van examinatoren
Eenmaal examinator dienen ze een bepaalde hoeveelheid bijscholing per categorie rijbewijs te volgen:
• vier dagen per twee jaar bijscholing gericht op het op peil houden en actualiseren van de vereiste
kennis en examineringsvaardigheden, het opdoen van nieuwe vaardigheden en het (blijven) hanteren
van eerlijke en uniforme maatstaven;
• vijf dagen per vijf jaar gericht op het op peil houden en verbeteren van de (eigen) praktische
rijvaardigheid.
Het CBR dient daarnaast zorg te dragen voor:
• jaarlijkse controle van de examinator op de volgende terreinen: tijdens het werk, van bijscholing, het
op peil houden van beroepsvaardigheden en van de resultaten van de examens die de examinator
heeft afgenomen;
• vijfjaarlijkse controle van de examinator tijdens het afnemen van examens, minimaal een halve dag.
De persoon die de (jaarlijkse en vijfjaarlijkse) controles uitvoert, moet door het CBR bevoegd zijn
verklaard.
Examinatoren bij wie in het kader van de kwaliteitsborgingsactiviteiten is geconstateerd dat ze ‘ernstig
tekortschieten’, moeten volgens de regelgeving snel speciale bijscholing krijgen.
Wanneer een examinator bevoegd is om in meerdere categorieën examens af te nemen, staat het
voldoen aan de bijscholingseisen in een categorie gelijk aan het voldoen aan de bijscholingseisen voor
meerdere categorieën.
Wanneer een examinator in 24 maanden geen examen heeft afgenomen voor een bepaalde categorie,
dan moet de examinator een passende herbeoordeling ondergaan voordat hij of zij weer toelating krijgt
om voor die categorie examens af te nemen.
Kwaliteitsborging theorie-examen
Met betrekking tot de kwaliteit van de theoretische examens, is de afgelopen jaren de kwaliteitsborging
door het CBR vooral gefocust op de validiteit en betrouwbaarheid van de examenvragen op basis van
onderwijskundige analyses. Er is onvoldoende rekening gehouden met de invloed van de omgeving
(bv. uitlekken van vragen).
Visie/ambitie
Het CBR staat voor aantoonbare kwaliteit van de praktijkexamens vanuit het belang van verkeersveiligheid. Het vakmanschap van de examinator is hiervoor cruciaal. De kwaliteit van de examinator is goed als
hij of zij op betrouwbare, valide en transparante wijze het rijgedrag van de kandidaat heeft getoetst
tijdens het praktijkexamen. Het CBR bepaalt en borgt de kwaliteitsnormen van examinatoren, gebaseerd
op Europese regelgeving, de beroepscompetentieprofielen en toetstechnieken.

84 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Als borging van deze kwaliteit biedt het CBR de examinatoren in een cyclisch leerproces diverse faciliteiten voor de ontwikkeling aan, die inzicht geven in hun eigen vakmanschap. Daardoor wordt de kwaliteit
van de dienstverlening geborgd, zodat kandidaten goed beoordeeld en goed behandeld worden.
Monitor slagingspercentages
Naast de kwaliteitsborging vanuit de Europese regelgeving vindt kwaliteitscontrole op de examinering
plaats door de slagingspercentages van examinatoren te vergelijken. Een afwijkend slagingspercentage
heeft een signalerende functie: mogelijk past deze examinator de norm verkeerd toe.
Het CBR werkt op dit moment, met externe expertise, aan een verbeterde en nieuwe toetsingsmethode
en bijbehorende rapportage van de slagingspercentages, zodat de leidinggevende (examen­manager) met
vertrouwen de resultaten kan gebruiken.
Klantenquête
Het CBR werkt daarnaast met een klantenenquête voor het praktijkexamen B. Maandelijks vullen zo’n
10.000 kandidaten de enquête in. Door het uitvoeren van de klantenquête krijgen examinator en
manager directe input/feedback van de klant op de dienstverlening. Daarmee ontstaat een beeld over
hoe de klant de dienstverlening van het CBR ervaart en indirect over het functioneren van de medewerker
op dit onderdeel. Veelal is het een bevestiging dat de dienstverlening van het CBR op orde is, waarbij het
mooi is dat de klant dat ook ziet en benoemt.
Uitgangspunt bij de klantenquête is dat feedback bespreekbaar wordt gemaakt. De resultaten kunnen
indien nodig gebruikt worden om met de examinator ontwikkelafspraken te maken. Wanneer er
aandachtspunten naar voren komen uit de enquête, dan kan bijvoorbeeld ondersteuning geboden
worden in de vorm van coaching, bijscholing of opleiding. Het continue leren staat daarbij voorop.

Van rijles naar rijonderwijs | 85

Bijlage 8

Matrix met ‘Goals of Driver Education’

Hiërarchisch gedragsniveau

Essentiële elementen rijopleiding
Kennis en vaardigheden

Risicoverhogende factoren

Zelfreflectie/zelfevaluatie

4. Ambities en
competenties

• leefstijl
• normen peergroep
• persoonlijke waarden en
normen

• sensatiezucht
• aanpassing aan sociale
druk

• vaardigheden t.b.v.
impulsgedrag
• risicovolle neigingen
• eigen onveilige motieven

3. Afwegingen en
beslissingen in
de verkeerscontext

• routekeuze
• inschatting reistijd
• noodzaak van de rit

• gemoedstoestand
• sociale context en
gezelschap in de auto

• persoonlijke vaardigheden t.a.v. planning
• typische risicovolle
motieven m.b.t.
autorijden

2. Beheersing van
verkeers­
situaties

• toepassing verkeersregels
• observatie en selectie van
signalen
• anticipatie op gebeurtenissen

• kwetsbare verkeers­
deelnemers
• negeren van verkeers­
regels/onvoorspelbaar
gedrag
• te veel informatie
• moeilijke (weg)
omstandigheden

• sterke en zwakke punten
van basisverkeersvaardigheden
• persoonlijke rijstijl

1. Voertuig­
beheersing

• beheersing over richting
en positie van de auto
• technische eigenschappen van de auto

• geen autogordels
• versleten banden

• sterke en zwakke punten
van basisvaardigheden
voertuigbeheersing

86 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Bijlage 9

Fasering van de WRM-examens

Fase 1: Competente verkeersdeelname
• Examenonderdeel 1.a Theorietoets Theorie van de rijtaak: een computerexamen van 60 meerkeuzevragen. Duur: maximaal 90 minuten.
• Examenonderdeel 1.b Praktijkrit eigen rijvaardigheid: de kandidaat rijdt in een personenauto zelfstandig een route. Duur: 75 minuten (60 minuten rijden).
Fase 2: Didactische voorwaarden
• Examenonderdeel 2.a Theorietoets Lesvoorbereiding: een computerexamen van 60 meerkeuzevragen.
Duur: maximaal 90 minuten.
• Examenonderdeel 2.b Theorietoets Lesuitvoering en beoordelen: een computerexamen van 60
meerkeuzevragen. Duur: maximaal 90 minuten.
Fase 3: Stage en stagebeoordeling
• Bij een voldoende voor de volledige fase 1 en 2 krijgt iemand een WRM-stagepas met een geldigheid
van 12 maanden. Met de stagepas loopt iemand stage bij een rijschool en rijdt iemand minstens één
keer mee bij een CBR-examen (tussentijdse toets of praktijkexamen).
Na een afgeronde stage volgt:
• Examenonderdeel 3.a Stagebeoordeling: het geven van een rijles. Duur: minimaal 50 minuten,
maximaal 80 minuten. Voor de beoordeling wordt het beoordelingsprotocol ‘Instructie geven en
coachen’ gebruikt. Aan de hand van een 4-puntsschaal worden belangrijke onderdelen van het
instructie geven en coachen beoordeeld.37

37

Zie: https://www.ibki.nl/wp-content/uploads/2016/09/Protocol_instructie_geven_en_coaching_A_B_C_D_of_T_les_versie_31-03-2016.pdf.
Van rijles naar rijonderwijs | 87

Bijlage 10 Slagingspercentages WRM categorie B in de periode
oktober 2019 – september 2020
Soort examen

Totaal

Geslaagd

Gezakt

Slagings%

B Fase 1a

1.855

872

983

47,0%

B Fase 1b

1.248

722

526

57,9%

B Fase 2a

1.612

761

851

47,2%

B Fase 2b

1.450

742

708

51,2%

B Fase 3a

905

592

313

65,4%

Herintreder B Fase 1a

47

25

22

53,2%

Herintreder B Fase 1b 48

30

18

62,5%

Herintreder B Fase 2a

57

26

31

45,6%

Herintreder B Fase 2b 50

27

23

54,0%

Praktische
bijscholing B1

2.383

2.060

323

86,4%

Praktische
bijscholing B2

513

472

41

92,0%

Praktische
bijscholing B3

25

20

5

80,0%

Totaal categorie B

10.193

6.349

3.844

62,3%

88 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Bijlage 11

Rapport Zedenpolitie

Van rijles naar rijonderwijs | 89

90 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Van rijles naar rijonderwijs | 91

92 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Van rijles naar rijonderwijs | 93

Bijlage 12 Taken Curriculumcommissie Autorijonderwijs (CCA)
De CCA krijgt de volgende taken:
De CCA stelt het nationaal leerplan vast voor de rijopleiding en de rijinstructeursopleiding. Het nationaal
leerplan omvat ten minste de leerdoelen, de leerstof en de wijze van examineren.

Ten aanzien van het verkrijgen van het rijbewijs B:
1. Het vaststellen van het leerplan rijbewijs B omvattende de leerinhoud en de leermethoden voor
rijlessen voor theorie en praktijk in een verplicht standaard nationaal leerplan rijbewijs B.
2. Het up-to-date houden van dat leerplan rijbewijs B.
3. Het bepalen van de exameninhoud rijbewijs B in het verlengde van het leerplan op basis van input
vanuit het CBR.
4. Het bepalen van de leerinhoud en leermethoden voor de opleiding tot examinator als ook de
bijscholing in een verplicht standaard nationaal leerplan Examinatoren rijbewijs B op basis van input
vanuit het CBR.
5. Het ontwikkelen en in stand houden van een verplicht te gebruiken landelijk (digitaal) leerling­
volgsysteem waarin de leervoortgang van elke rijleerling wordt vastgelegd. Ook tussentijdse toetsen
en overige relevante informatie over de leervoortgang van de leerling wordt in het leerling­
volgsysteem opgeslagen.

Ten aanzien van het verkrijgen van het WRM-certificaat:
6. Het vaststellen van de inhoud en methoden (inclusief stage) voor de opleiding van rijinstructeurs
om het WRM-certificaat te krijgen op basis van input vanuit het IBKI. Dat geldt ook voor de inhoud
en methode die nodig zijn voor bijscholing in een verplicht standaard nationaal leerplan
Rijinstructeurs.
7. Het up-to-date houden van dat leerplan Rijinstructeurs, mede op basis van input van het IBKI.
8. Het vaststellen van de exameninhoud voor Rijinstructeurs op basis van input van het IBKI.
9. Het vaststellen van de leerinhoud en leermethoden voor de opleiding tot examinator en voor de
bijscholing in een verplicht standaard nationaal leerplan Examinatoren Rijinstructeursopleidingen
op basis van input van het IBKI.

Ten aanzien van de docenten rijinstructeurs en examinatoren:
10. Het vaststellen van de leerinhoud en de leermethoden voor de docenten van de rijinstructeurs­
opleidingen en voor de bijscholing in een verplicht standaard nationaal leerplan Docent
Rijinstructeursopleiding op basis van input van het IBKI.
11. Het bepalen van de leerinhoud en de leermethoden voor de docenten van de Examinatoropleidingen
en voor de bijscholing in een verplicht standaard nationaal curriculum Docent Examinatoropleiding
op basis van input van het IBKI.

Erkenning van en toezicht op rijscholen:
1. Het vaststellen van de bedrijfsvoeringsvereisten waaraan rijscholen moeten voldoen. Het gaat hierbij
om administratieve eisen zoals:
a. goede registratie van alle leerlingen en lesmomenten;
b. goede vastlegging van alle financiële transacties i.r.t. alle leerlingen en lesmomenten;
c. goede vastlegging welke rijinstructeur wanneer welke leerling les heeft gegeven;
d.	goede vastlegging van alle rijinstructeurs waarmee wordt gewerkt, inclusief de vaststelling dat ze
WRM-bevoegd zijn.
2. Houden van toezicht op rijscholen ten aanzien van de bedrijfsvoeringsvereisten en het voldoen aan
het nationaal leerplan, inclusief het nemen van maatregelen indien nodig.
3. In stand houden van rijscholenregister dat publiekelijk toegankelijk is.

Overig:
4. Het organiseren en in stand houden van een landelijke klachtenregeling over rijscholen, rij­
instructeurs, examinatoren en docenten.

94 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Bijlage 13 Toekomstige klantreis naar het rijbewijs B
Onderstaande reis gaat uit van een nationaal leerplan met vier modules en sluit daarbij aan op de
Rijopleiding in Stappen. Het is aan de Curriculumcommissie Autorijonderwijs om de inhoud en de
opbouw van het nationaal leerplan vast te stellen. Het kan dus zijn dat er uiteindelijk sprake is van meer
of minder modules en toetsmomenten.
• Leerling meldt zich aan bij CCA erkende rijschool. Dat kan zijn een praktijkschool, een theorieschool of
een praktijk- en theorieschool.
• De rijschool registreert de leerling de eerste keer in het leerlingvolgsysteem. Betaling aan de CCA gaat
via de rijschool.
• De rijschool maakt het leerlingportfolio aan volgens het door de CCA vastgestelde format.
• Als de leerling een andere school heeft voor theorie dan voor praktijk, dan krijgt die rijschool ook
toegang tot het portfolio. De leerling moet daartoe de andere school toelaten tot zijn of haar
leerlingportfolio.
• Ook het CBR krijgt toegang tot het leerlingvolgsysteem in verband met het registreren van behaalde
examens (of met gegevensuitwisseling, nader uit te werken door technici).
• Leerling of rijschool vraagt theorie-examen deel 1 (basistheorie) aan bij het CBR vóór de tussentijdse
toets en daartoe dient een WRM-bevoegde docent leerling ‘examengereed’ te verklaren.
• Leerling doet voorbereiding voor het theorie-examen deel 1:
- via zelfstudie;
- via lessen bij een CCA erkende praktijk&theorie- of theorieschool.
• Resultaten van het theorie-examen deel 1 worden door het CBR in het leerlingvolgsysteem gezet.
• De leerling doorloopt module 1 van de CCA-leerplan. Vorderingen worden door de rijinstructeur
vastgelegd in het leerlingvolgsysteem (digitale leskaart of portfolio).
• Als de leerling alle onderdelen van module 1 beheerst (en dus zijn afgevinkt op de digitale leskaart door
de rijinstructeur), wordt een toets afgenomen door een collega rijinstructeur. Leerling vult bij de toets
een formulier zelfreflectie in. Resultaten van de toets, inclusief de zelfreflectie, worden door de
rijschool vastgelegd in het leerlingvolgsysteem.
• Als alle onderdelen van module 1 op niveau zijn, gaat de leerling door naar module 2. Als onderdelen
nog niet op niveau zijn, moeten die eerst worden herhaald. Pas nadat het niveau 1 aantoonbaar is
gehaald, mag worden gestart met module 2.
• Na module 2 volgt opnieuw een toets door een collega rijinstructeur. Leerling vult bij de toets een
formulier zelfreflectie in. Leerling gaat door naar module 3 als alle onderdelen op niveau zijn.
Resultaten van de toets, inclusief de zelfreflectie, worden door de rijschool vastgelegd in het
leerlingvolgsysteem.
• In module 3 bereidt de leerling zich nadrukkelijk voor op het theorie-examen deel 2 (gevaarherkenning). In de praktijklessen wordt geanticipeerd op dit examen. Daarnaast volgt de leerling een training
gevaarherkenning bij een erkende praktijk- en theorie- of theorierijschool.
• Als alle onderdelen van module 3 op niveau zijn, doet de leerling een tussentijdse toets. De leerling of
rijschool vraagt de toets aan bij het CBR. Voorwaarde is dat de rijschool in de persoon van de vaste
rijinstructeur de leerling ‘examengereed’ heeft gemeld voor de tussentijdse toets. CBR legt de
resultaten van de tussentijdse toets vast in het leerlingvolgsysteem.
• Als de leerling voor de tussentijdse toets is geslaagd, gaat hij of zij verder met de vierde en laatste
module van de opleiding. Ook hier vult de leerling een formulier zelfreflectie in. Als de leerling gezakt
is, moet hij of zij zich bijscholen op de onderdelen die nog niet op niveau zijn.
• Als alle onderdelen van module 4 op niveau zijn, meldt de rijinstructeur de leerling ‘examengereed’
voor de eindtoets. De leerling of rijschool vraagt het praktijkexamen aan bij het CBR.
• De examinator maakt bij de beoordeling tevens gebruik van het leerlingvolgsysteem. De examinator
beoordeelt mede op basis van competenties.
• Het CBR legt de resultaten van het praktijkexamen vast in het leerlingvolgsysteem.

Van rijles naar rijonderwijs | 95

Bijlage 14 Berekening lesprijs per uur
Onderstaand zijn twee berekeningen gemaakt voor de lesprijs per uur:
1. Een rijinstructeur die als zzp'er werkt en een gemiddeld modaal inkomen verdient, aansluitend op
MBO-niveau. Het gemiddelde modale inkomen was € 36.500 bruto in 2020. In deze berekening
wordt de auto niet privégebruikt.
2. Het inkomen van een rijinstructeur in loondienst: gemiddeld € 29.000 bruto per jaar. Dat salaris sluit
aan bij het VMBO-T of VMBO Gemengde Leerweg niveau.
Uitgaande van:
46 lesweken
36 lesuren per week*
46 weken x 36 uren = 1.656 lesuren op jaarbasis
38 kilometer per lesuur = 62.928 km op jaarbasis
Brandstof: 62.928/15,6 x 1.37 =

€ 5.526,00

Auto**:

€ 10.000,00

Totaal autokosten excl. :

€ 15.526,00

Overheadkosten***:

€ 8.000,00

AOV-verzekering:

€ 6.000,00

Pensioenvoorziening:

€ 4.000,00

Totaal excl.:

€ 33.526,00

Kostprijs per gereden kilometer:
€ 33.526,00 / 62.928 km = 0,53 per gereden kilometer
Kostprijs per uur: 38 km* 0,53 =

€ 20,25

Lesprijs per uur 1 :
€ 36.500,00 / 1.656 lesuren =

€ 22,04

Totaal:

€ 42,29

Winstopslag 10%****

€ 4,22

Totaal lesprijs per uur excl. btw:

€ 46,51 = € 56,28 inclusief btw

Lesprijs per uur 2 :
€ 29.000,00 / 1.656 lesuren =

€ 17,51

Totaal:

€ 37,76

Winstopslag 10%****

€ 3,78

Totaal lesprijs per uur excl. btw:

€ 41,54 = € 50,27 inclusief btw

*
**

36 lesuren per week en gemiddeld 4 uur administratie per week
Uitgaande van een Volkswagen Golf 1.6 TDI, Full operational lease dus inclusief onderhoud, belasting, verzekering, onderhoud
auto, etc.
*** Overheadkosten, waaronder beroepskosten, reclame/advertentiekosten, lesmateriaal, telefoon- en computerkosten, financieringskosten, verzekeringen, etc.
**** Winstopslag van 10% over de winst voor belastingen. Is nodig voor investeringen en continuïteit.

96 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Referenties
Alliantie Samen Sterk (2020). Eindrapport Alliantie Samen Sterk. Een leven lang bestuurder.
Bartl, G., Gregersen, N. P. & Sanders, N. (2005). EU MERIT Project: Minimum Requirements for Driving Instructor
Training. Final report of The International Commission for Driver Testing. Vienna, Institut Gute Fahrt.
Bartl, G. (2010). EU HERMES project. Final report. Vienna, Alles-Führerschein.
Bex, P. & Bloemheuvel, M. (2017). Verbeteren kwaliteit/ professionaliteit rijopleiding. Inventarisatie knelpunten en
oplossingsrichtingen voor rijbewijs B. Bilthoven, Sira Consulting.
Boele, M. & Craen, S. de (2014). Evaluatie voortgezette rijopleiding voor motorrijders. Motorrijders rijden veiliger na
training. Den Haag, SWOV.
CBR (2020). Jaarverslag 2019. Rijswijk, CBR.
Helman, S. et al (2016). Study on driver training, testing and medical fitness. Brussels, European Commission.
Hoffmann, L. (2008). Das System der ‘Pädagogisch qualifizierten Fahrschuküberwachung’. Potsdam, Universiteit
Potsdam.
Horswill, M.S., Garth, M., Hill, A. & Watson, M.O. (2017). The effect of performance feedback on drivers’
hazard perception ability and self-ratings. In: Accident Analysis & Prevention, vol. 101, p. 135-142.
Houwen, K. van der & Vissers, J.A.M.M. (2002). Evaluatie Wet Rijonderricht Motorrijtuigen (WRM). Veenendaal,
Traffic Test.
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (2018). Veilig van deur tot deur. Het Strategisch Plan
Verkeersveiligheid 2030. Een gezamenlijke visie op aanpak verkeersveiligheidsbeleid. Den Haag, Ministerie I&W.
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (2019). Landelijk Actie Plan Verkeersveiligheid 2019-2021. Veilig van
deur tot deur. Den Haag, Ministerie I&W.
Nägele, R.C. & Vissers, J.A.M.M. (2003). Rijopleiding in Stappen (RIS). Evaluatie van de vervolgproef in de provincie
Gelderland 2002-2003. Veenendaal, Traffic Test.
Nägele, R.C., Vissers, J.A.M.M. & Roelofs, E.C. (2006). Herziening WRM: een model voor competentiegericht
examineren. Eindrapport. Amersfoort/Arnhem: DHV, Cito.
Nägele, R.C. (2018). Jonge beginnende bestuurders. Beknopt overzicht van maatregelen. Den Haag, RWS-WVL.
RCEC (2020). Formele audit Praktijkexamen B. Apeldoorn, RCEC.
Roelofs, E.C. & Vissers, J.A.M.M. (2017). Rijopleiding op Maat. Resultaten van de praktijkproef in Noord-Limburg.
(Tailor-made Driver Education. Results of the pilot-study in the region Noord-Limburg).
Sagberg, F. (2013). Accidents, driving behaviour and safety attitudes among novice drivers. Evaluation of the effects of
the driver training curriculum from 2005 for driving licence category B. Oslo, Norwegian Institute of Transport
Economics TOI.
Senserrick, T., Ivers, R., Boufous, S., Chen, H.-Y. et al. (2009). Young driver education programs that build
resilience have potential to reduce road crashes. In: Pediatrics, vol. 124, nr. 5, p. 1287-1292.

Van rijles naar rijonderwijs | 97

Siegrist, S. (1999; Ed.). Driver Training, Testing and Licensing. Towards theory-based management of young drivers’
injury risk in road traffic. Results of the EU-project GADGET, Work Package 3. Bern, BFU.
SWOV Factsheet ‘Rijopleiding en -examen’: https://www.swov.nl/feiten-cijfers/factsheet/
rijopleiding-en-examen.
Vlakveld, W.P. (2005). Jonge beginnende automobilisten, hun ongevalsrisico en maatregelen om dit terug te dringen.
R-2005-3. Leidschendam, SWOV.
Vlakveld, W.P. & Stipdonk, H.L. (2009). Eerste verkenning naar de effectiviteit van het beginnersrijbewijs in
Nederland. Leidschendam, SWOV.
Vissers, J.A.M.M. & Betuw, A. van (2002). Naar een succesvolle invoering van Permanente Verkeerseducatie.
Uitgangspunten voor beleid. Veenendaal, Traffic Test.
Vissers, J.A.M.M., Harms, I.H. & Mesken, J.M. (2007). Modernisering CBR-praktijkexamen. Resultaten praktijkproef integraal examen. Amersfoort, DHV.
Vissers, J.A.M.M., Roelofs, E.C. & Harms, I. (2009). Vernieuwing RIS-toetsingstraject. Amersfoort, DHV/
Arnhem, Cito.
Vissers, J.A.M.M., Nägele, R.C. & Roelofs, E.C. (2013). Evaluatie Wet Rijonderricht Motorrijtuigen. Een onderzoek
naar de herzieningen van 2009. Amersfoort, Royal HaskoningDHV/ Arnhem, Cito.
Vissers, J.A.M.M., Reiniers, R. & Dekker, G. (2019). Diepteonderzoek beginnende bestuurders. Haalbaarheid van
en draagvlak voor maatregelen. Amersfoort, RHDHV/ Utrecht, TeamAlert.
Vissers, J.A.M.M. & Tsapi, A. (2020). Kwaliteitsimpuls rijscholen. Onderzoek naar een rijscholenregister en
kwaliteitscontrolesysteem. Amersfoort, Royal HaskoningDHV.
Vissers, J.A.M.M. & Roelofs, E.C. (2021). Toelichting theorie-examen gevaarherkenning nieuwe stijl. Amersfoort,
RHDHV/ Arnhem, Cito.

98 | Advies Verbeteren Autorijscholenbranche

Opmaak: VormVijf Den Haag
April 2021