Visie KIS VTH

Kijk op kennis
Deel A

Gefundeerde en samenhangende visie op kennis, kennismanagement en -infrastructuur opgesteld
vanuit het toepassingsperspectief VTH.
Pijler 4 | Kennisinfrastructuur
IBP-VTH 26 mei 2023

2

INHOUDSOPGAVE
Samenvatting

1. Inleiding
2. Probleemanalyse

4
5

Gefragmenteerd
Vrijblijvendheid
Geen regie
Weglekken kennis en expertise
Toekomst

3. Functionele kennisinfrastructuur VTH

8

I. Basisprincipes
II. Functie eisen

4. De functionerende kennisinfrastructuur VTH| Visie

13

Bijlagen
I

Begrippenlijst
Overzicht van de in de deel A en B gebruikte begrippen
II Overzicht kennisecosysteem
Schematisch weergave samenhang kennisnetwerk, landschap, infrastructuur en ecosysteem.
III Criteria kennisnetwerkanalyse KIS VTH
Overzicht vergelijkingscriteria op basis waarvan het kennislandschap in kaart wordt gebracht.
IV (Voorlopige) observaties kennisnetwerken

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

3

Samenvatting | Een goed functionerende kennisinfrastructuur VTH
Investeren in kennis is investeren in de toekomst. Voor het milieubeleid is kennis over de milieubelasting
van (voorgenomen) activiteiten essentieel om tot een verantwoorde afweging te kunnen komen over
maatschappelijke risico’s van toekomstige ontwikkelingen en om de jaarlijks miljarden aan
milieuschade een halt toe te roepen. Er is een robuuste en toekomstgerichte kennisinfrastructuur VTH
nodig met een vraagarticulatie en ontwikkeling, ontsluiting en toepassing van kennis, passend bij de
maatschappelijke vraagstukken, zoals bijvoorbeeld opgenomen in het Nationaal Milieu Programma.
De Onderzoekscommissie VTH (commissie van Aartsen) constateert:
‘Informatie-uitwisseling en kennisontwikkeling onder de maat zijn voor het opbouwen van
deskundigheid en voldoende specialisatie. Laat staan dat deze zijn toegesneden op de toekomstige
vraagstukken waar bevoegd gezag en omgevingsdiensten mee te maken krijgen… ‘
Kennis is gefragmenteerd georganiseerd en daar vormt het VTH-milieustelsel geen uitzondering op. Het
ontbreekt aan een duidelijke strategie hoe er mee om te gaan. Het gevoelde gebrek aan de
mogelijkheid tot reflectie gecombineerd met een schijnbaar onuitputtelijke hoeveelheid
ongestructureerde informatie geeft alle betrokkenen bij de beleidvorming en uitvoering weinig
comfort. Voor een gefundeerd beleid en uitvoering van dat beleid in het kader van een sluitende
beleidscyclus, zowel landelijk als decentraal, is kennis onontbeerlijk.
Kennis als product van informatie, ervaring, vaardigheden en attitude moet de inmiddels jarenlange
focus op processturing weer meer in evenwicht brengen met de ‘inhoud van het vak’. Bundeling van
kennis uit onderzoek en kennis opgedaan uit de uitvoeringspraktijk draagt bij tot meer inzicht in de
consequenties van plannen en voorgenomen activiteiten.
Informatie en kennis zijn wederkerig aan elkaar. Informatie is noodzakelijk voor het verkrijgen van
kennis en kennis geeft weer informatie aan samenleving in brede zin (overheid, bedrijfsleven en
burgers). Investeringen in valide data, naar aard en plaats, zijn onontbeerlijk voor een functionele
kennisinfrastructuur.
Het versterken van kennis ten behoeve van het VTH-stelsel betekent investeren in zowel de ontwikkeling
als het treffen van een structurele voorziening voor het beheer van zowel de landelijke als regionale
kennisinfrastructuur. De opgave in het Interbestuurlijk Programma VTH is een onderdeel van de totale
opgave voor de fysieke leefomgeving. Daarmee is de kennisinfrastructuur VTH met name gericht op
effecten van (innovatieve) activiteiten in de fysieke leefomgeving. De komst van de Omgevingswet
maakt de urgentie om de kennis ook decentraal toe te kunnen passen hoog.
De infrastructuur heeft betrekking op de kennisontwikkeling (incl. vraagarticulatie), kennisdeling en
toepassing alsmede de zorg voor een goede borging ervan naar de maatschappij. Deze ingrediënten
vormen de ruggengraad van de kennisinfrastructuur voor VTH. Het uiteindelijk doel is een functionele
kennispositie te realiseren waardoor beleid en uitvoering van het VTH-stelsel kunnen worden
geoptimaliseerd. Duidelijk is op voorhand dat sprake zal zijn voor een groeimodel om van het bestaande
naar het gewenste te komen. De transitie is mede complex door de veelheid van bestaande
onderwerpen, partijen en ook belangen. Dat mag echter het beoogde doel niet in de weg staan en
vereist een duidelijke regie vanuit de Stelselverantwoordelijke voor VTH.

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

4

1| Inleiding

Nederland staat voor grote uitdagingen op economisch, sociaal en maatschappelijk vlak.
Veranderingen in het gebruik van de fysieke leefomgeving zijn onlosmakelijk verbonden aan de zorg
voor die gezonde en veilige leefomgeving in de toekomst. De noodzaak om op korte termijn de
belasting door activiteiten van het milieu drastisch te beperken, vereist kennis en kunde van zowel
beleidmakers als uitvoerders.
Het Interbestuurlijk Programma VTH (IBP) is in het leven geroepen ter versterking van het stelsel van
vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH) in relatie tot het realiseren van milieudoelen. Het
doel van dit programma is het creëren van een goed werkend VTH-stelsel. Het stelsel wordt
omschreven als ‘gefragmenteerd en vrijblijvend’ met als kwalijk gevolg vermijdbare milieuschade. Eén
van de genoemde oorzaken is een beperkt gemeenschappelijk begrip van het belang van een
eenduidige informatiepositie en een uniforme kennisstrategie waardoor kennis onvoldoende integraal
ontsloten, geborgd en ontwikkeld kan worden. Een concrete aanbeveling uit het rapport ‘Om de
leefomgeving’ (onderzoekscommissie VTH-stelsel) heeft dan ook direct betrekking op het verbeteren
van de informatiepositie en het versterken van een functionele kennisinfrastructuur VTH (KIS VTH).1

‘Onze leefomgeving verdient hoogwaardige zorg,
nu en in de toekomst’.
Deze aanbeveling krijgt door de komst van de Omgevingswet nog een extra dimensie. De intentie om
de participatie van de samenleving in keuzes voor de toekomst van de leefomgeving te bevorderen,
stelt eisen aan het kunnen beschikken over kennis. In het voornoemde rapport wordt onder meer
geschetst dat sprake is van vermijdbare milieu-economische en bestuurlijke schade als gevolg van het
op steeds meer onderdelen ontbreken van voldoende deskundigheid. Voor het verkrijgen en
behouden van deskundigheid speelt ook de positie op de arbeidsmarkt een rol. Zo zien bijvoorbeeld
steeds meer omgevingsdiensten kennis en ervaring ‘met pensioen gaan’ en adequate vervanging is
steeds vaker onvoldoende voorhanden, onder andere omdat het aanbod aan relevante opleidingen
afgelopen 10-15 jaar is verschraald.
Bovendien is het werkveld complex, continu in verandering en mede daardoor fraudegevoelig. Een
robuust VTH-stelsel moet zorgen voor voldoende kritische massa in de vorm van gespecialiseerde
technische en juridische kennis, naast ruim voldoende vaardigheden om de almaar groter wordende
strijd om de kwaliteit van de schaarse ruimte het hoofd te kunnen bieden. Dit vraagt niet alleen om
voldoende geschoolde mensen (opleidingen en arbeidsmarkt) maar ook om mogelijkheden de
aanwezige expertise ten volle te benutten (kennisuitwisseling). Kennismanagement vraagt behalve om
expertise, ook om een goede informatiehuishouding. Ook hier concludeert Van Aartsen dat dit niet
op het vereiste niveau is om bij te dragen aan een robuuste uitvoering. Data op zich zeggen nog niet
zoveel; deze moeten gevalideerd worden geduid.

1

Om de leefomgeving Omgevingsdiensten als gangmaker voor het bestuur (IenW, 4 maart 2021)

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

5

Toegang tot kennis is een belangrijke randvoorwaarde voor het functioneren van provincies,
gemeenten en waterschappen. De kennis- en leerbehoeften van deze decentrale overheden nemen
snel toe. In de afgelopen jaren zijn steeds met name meer taken en verantwoordelijkheden naar
gemeenten verschoven. In de komende jaren komen daar nog nieuwe taken verantwoordelijkheden
bij, onder meer als gevolg van de Omgevingswet. Doel is te komen tot een kennisinfrastructuur die een
adequate kennisontwikkeling, -deling en toepassing mogelijk maakt.
Deze visie beschrijft dat doel en bestaat uit twee delen met meerdere bijlagen. In deel A wordt op
hoofdlijnen de principiële werking van een functionele Kennisinfrastructuur VTH omschreven en
toegelicht. Deel B geeft een handelingsperspectief door het in deel A beschreven principe uit te
werken voor het VTH stelsel. Mede door het in kaart brengen aan de hand van de huidige situatie ten
opzichte van het geschetste ideaalbeeld en de acties die door worden uitgevoerd om ontbrekende
onderdelen aan de kennisinfrastructuur toe te voegen, wordt de gevraagde en benoemde
functionaliteit op het VTH domein toegepast.
De scope van het IBP VTH programma is leidend voor de visie op kennis. Dit houdt in dat een bredere
invalshoek om kennis in relatie tot de fysieke leefomgeving te beschouwen, achterwege blijft. In
andere gremia als Professionalisering Leer- en Kenniswerken PLeK (opvolging zogenaamde Veluwe
Beraad) en ook recent in het ABDTOPConsult rapport ‘Kennisrijk samenwerken’ wordt aandacht
gegeven aan een kennis in meer algemene zin.2 Specifieke onderdelen van de kennisinfrastructuur
gericht op onderwerpen als Externe Veiligheid zijn in projectvorm buiten IBP-VTH gepositioneerd
bijvoorbeeld in het kader van de Meerjaren agenda Omgevingsveiligheid. Echter, vastgesteld kan
worden dat de uitgangspunten voor een kennisinfrastructuur voor specifieke onderwerpen of voor
een bredere invalshoek niet wezenlijk verschillen en dat sprake is van ‘deelverzamelingen’ in het totale
spectrum. De uitwerking in deel B van de kennisinfrastructuur biedt voldoende aanknopingspunten
om gezamenlijk tot een meer integrale benadering van kennis voor de fysieke leefomgeving te komen.
Zeker omdat vanuit de stelselverantwoordelijkheid deze integraliteit kan worden geborgd.

2 | Probleemanalyse
Er is veel kennis, maar weinig toegankelijk en gestructureerd. Dat is samengevat de conclusie uit het
rapport ‘Ongekende kennis’3.

Fragmentatie
Er is in de afgelopen jaren veel onderzoek gedaan naar het functioneren van het stelsel en in de diverse
studies en (advies)rapporten geconstateerd4 dat het kennislandschap sterk gefragmenteerd is. Het
meest recente rapport ‘Kennisrijk samenwerken’ onderschrijft de eerdere bevindingen over kennis in
2

Kennisrijk samenwerken: verkenning rijksbrede kennisfunctie, ABDTOPConsult (6 april 2023)
Ongekende kennis (IenW, 2022)
4
Rijk aan kennis – Naar een herwaardering van kennis en expertise in beleid en Politiek (AWTI, 2021). Slim
schakelen voor kennis in het openbaar bestuur. In netwerken leren en innoveren, Een inventariserend
onderzoek naar regionale kennis en innovatienetwerken (BZK, 2021). Signalement Kennis Delen (RoB, 2020)
VNG (2019) Kennis voor en van gemeenten (VNG 2019). De Kennisinfrastructuur in relatie tot de Omgevingswet
en andere transities (Verdaas, 2018). Ongekende kennis (IenW, 2022) en verslagen van het Veluweberaad in de
jaren 2020 en 2021.
3

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

6

den brede. Hoewel er veel kennisnetwerken bestaan, wordt nog te weinig integraal samen gewerkt en
zijn netwerken onvoldoende met elkaar en met maatschappelijke opgaven verbonden.
Bovendien blijkt het moeilijk om vanuit opgaven tot goede vraagarticulatie te komen en er zijn lacunes
in kennis en kennisnetwerken, vooral op regionaal en lokaal niveau. Lokale en regionale kennis- en
leernetwerken zijn vaak tijdelijk en kwetsbaar, terwijl niet duidelijk is welke criteria en
randvoorwaarden er zijn voor de verschillende kennisnetwerken. Nationale programma's geven
impulsen aan decentrale netwerken, maar deze zijn sectoraal en niet duurzaam voor het openbaar
bestuur als geheel.

Vrijblijvendheid
Daarnaast lijkt de concrete samenwerking tussen de onderlinge partijen in de praktijk op allerlei
praktische bezwaren te stoten. In theorie worden de principes van een kenniscultuur gebezigd, maar
op de werkvloer is er geen tijd voor. Kennis ontsluiten, dan wel delen wordt niet onderkend als cruciale
activiteit voor het in stand houden c.q. verbeteren van het primaire proces. Dat belemmert niet alleen
de functionele uitvoering van nu, maar ook de mogelijke aanpassingen van de processen van morgen.
Initiatieven om kennis te delen of inhoudelijk met elkaar in gesprek te gaan worden weliswaar gedoogd
maar niet gestimuleerd laat staan structureel geborgd. Er is onvoldoende aandacht voor de
productiefactor kennis en kennismanagement. Dat heeft mede tot gevolg dat het kennislandschap
onoverzichtelijk en divers is ingericht wat wederom de onderlinge samenwerking niet bevordert. Dat
geldt zowel tussen de uitvoerende diensten onderling als tussen de beleidsmakers en de uitvoerende
instanties.

Geen regie
Omdat de onderlinge kennisdeling niet als vanzelfsprekend wordt ervaren is er ook geen adequate
verbindende structuur waarin die wordt gefaciliteerd. Beleid en uitvoering is organisatorisch weliswaar
gescheiden, de verantwoordelijkheid voor de werking van het geheel blijft.

Kennis heeft verbinding nodig
om van betekenis te kunnen zijn
Een kennisinfrastructuur werkt net als fysieke infrastructuur. Men maakt gebruik van de wegen die er
zijn maar weet niet welke wegen er niet zijn. Het wordt vervelend als de weg stuk is, de bus niet rijdt
of de exacte bestemming niet precies bekend is. Een goed wegennet met bewegwijzering en
deugdelijke voertuigen zijn voorwaardelijk, maar weten waar je staat én waar je heen wilt, of wat je
zou willen zien, bepaalt de uiteindelijke functionaliteit van het geheel.
In alle rapporten en analyses rondom het stelsel is sprake van versnippering en fragmentatie. Er zijn
allerlei afzonderlijke applicaties, databases of systemen, die niet of nauwelijks integraal ontsloten zijn.
Lokale, hooguit regionale oplossingen zijn afgestemd op de betreffende problematiek en behoefte.
Vergelijkbaar met de beginnende verstedelijking. Overal ontstaan dorpen en de meesten komen ook

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

7

tot redelijke wasdom. In alle steden worden wegen aangelegd zodat het heen en weer reizen
makkelijker verloopt. Als je vervolgens uitzoomt en het geheel van een grotere afstand bekijkt, lijkt het
gefragmenteerd, maar het ‘ontbreekt’ enkel aan een gemeenschappelijke grootheid die het tot een
geheel maak. Door die toevoeging zijn het geen fragmenten meer, maar bouwstenen, ‘gekende
kennis’. Onderdelen van een dynamisch, zich continu ontwikkelend systeem. Waarbij de waarde
gecreëerd wordt door de intensiteit en de kwaliteit van de verbindingen.
Een kennisinfrastructuur is pas dan functioneel als duidelijk is waartoe de betreffende kennis zou
moeten leiden. In dit geval is dat in eerste instantie, uitvoerbaar beleid, adequate vergunningverlening,
gericht toezicht en, indien nodig, concrete handhaving. En in bredere zin de positionering van dit
taakveld in de complexiteit van de steeds sneller veranderende maatschappelijke context. Dat
betekent in eerste instantie niet alleen nieuwe wegen aanleggen, maar overzicht creëren op basis van
gemeenschappelijk uitgangspunten, eenduidige spelregels en uniforme criteria. Een
kennisinfrastructuur is een veranderlijk iets. Er komen wegen bij en er vallen verbindingen weg, er
worden shortcuts aangelegd, die op sommige punten functioneel blijken, maar voor andere
toepassingen volledig ongeschikt zijn. En net zoals er in de fysieke ruimte om ons heen ordening moet
worden aangebracht om de afzonderlijke elementen te kunnen betekenen, is het noodzakelijk om in
de ons onzichtbare dimensie een overzichtskaart te creëren om houvast te krijgen. Waar sta ik? Waar
wil ik naartoe. Of, wat wil ik weten en hoe kan ik daar het beste komen? Weten waar je staat en welke
vraag je moet stellen, om een volgende stap te kunnen zetten, is dan van wezenlijk belang om de weg
niet kwijt te raken.

Weglekken kennis en expertise
De overheid ziet al een aantal jaren kennis en expertise ‘vertrekken’ door het afscheid nemen van vele
medewerkers. Daarnaast is het aandeel op de arbeidsmarkt niet zodanig dat voldoende compensatie
van het genoemde verlies optreedt. De druk op de overblijvende specialisten neemt daarmede toe
waardoor het begrip ‘in het land der blinden is één oog koning’ op de loer ligt.

De innovaties van het heden zijn de zorgen van morgen
Toekomst
Kennis is nodig voor een goede aanpak van vraagstukken die voortkomen uit groeiende
maatschappelijke opgaven zoals energietransitie en circulaire economie. Daarbij gaat het niet alleen
om specifieke kennis vanuit een beleidsveld, maar ook om de integrale toepassing van deze kennis. De
vele initiatieven in relatie tot transitieopgaven voor meerdere sectoren vereisen ook inzicht in de korte
en lange termijn consequenties. Het niet-gestructureerd kunnen toetsen van deze ontwikkelingen op
de belasting van de fysieke leefomgeving ontbreekt en is daarmede een fors risico. Immers het gebrek
aan inzicht kan uiteindelijk een desastreuze uitwerking hebben. De kennis- en leerbehoeften van
gemeenten en decentrale overheden nemen snel toe. De kennisinfrastructuur is nog onvoldoende
ingericht op deze nieuwe ontwikkelingen. Decentrale overheden hebben behoefte aan kennis en data
die vaak elders aanwezig zijn, maar nog niet altijd vindbaar en toegankelijk. Tegelijk hebben zij nieuwe
vragen die nog niet eerder zijn onderzocht en beantwoord en die dus om nieuw onderzoek vragen.

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

8

3 | Een functionele kennisinfrastructuur VTH
Een goed functionerende of functionele kennisinfrastructuur VTH is een systeem dat zorgt voor een
effectief en efficiënt kennismanagement binnen het VTH-domein. Zo'n kennisinfrastructuur is
afgestemd op de behoeften van de betrokken partijen. Het is een integraal onderdeel van het VTHproces en draagt bij aan het verbeteren van het niveau en effectiviteit van de dienstverlening en
daarmee tot verhoogde veiligheid en kwaliteit van de leefomgeving. Het doel is inzichtelijk maken van
wat er aan kennis nodig is, wat er aan kennis is, welke kennisnetwerken er zijn en wat de verbindingen
c.q. overeenkomsten daartussen zijn. Dat allemaal om een geïntegreerd overzicht te krijgen van wat
er ‘gekend en gekund’ moet worden, en waar die eventuele kennis en kunde aanwezig is. Om
vervolgens het één aan het ander te kunnen verbinden, het zogenaamde ‘makelen en schakelen’ of
om te constateren dat die kennis en/of kunde nog niet aanwezig is. In beide gevallen leidt het tot
mogelijk functionele kennisontwikkeling. In het eerste geval in de vorm van effectieve
kennisoverdracht en in het tweede geval de aanzet tot productie van nieuwe kennis. Hieronder
worden de condities voor een goed functionerende kennisinfrastructuur toegelicht. Met het
benoemen van basisprincipes (A) voor het omgaan met kennis, het stellen van functie eisen (B) en het
formuleren van randvoorwaarden wordt richting gegeven aan een goed functionerende
kennisinfrastructuur.

A. Basisprincipes

Ten grondslag aan de visie op kennis staan een aantal belangrijke basisprincipes die worden
gehanteerd bij het nemen van beslissingen en het formuleren van beleid. Ze vormen de basis voor de
manier waarop betrokken organisaties handelen en communiceren. Door ze expliciet te benoemen
kan er een gemeenschappelijk begrip ontstaan van de principiële achtergronden en dat draagt bij aan
een effectieve en efficiënte uitvoering van de doelstellingen. Dit maakt het mogelijk een strategie voor
kennis te ontwikkelen.
De volgende basisprincipes worden achtereenvolgens behandeld:
1.
2.
3.
4.

Kennis= I*EVA;
Data gedreven en vraag georiënteerd;
Cyclische aanpak;
Collectief en gemeenschappelijk.

Ad 1. Kennis = I x EVA
Data zijn ongestructureerde feiten zonder enige betekenis. Het wordt pas informatie als er samenhang
wordt aangebracht: een structuur op basis waarvan de feiten kunnen worden geïnterpreteerd.
Informatie is nog geen kennis. Het wordt pas kennis op het moment dat informatie wordt verbonden
met ervaring, vaardigheden en attitude (K= I x EVA)5. Waarbij ‘met ervaring’ wordt bedoeld, de reeds

5

Weggemans (1997)

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

9

eerder opgedane praktische kennis. ‘Vaardigheid’ is de bekwaamheid om bepaalde taken effectief uit
te voeren en ‘attitude’ de houding die gebezigd wordt in de omgang met nieuwe informatie.

Wanneer we data,
informatie en kennis
koppelen aan betekenis
toekennen, verrijken
met ervaring,
vaardigheden en
attitude en plaatsen in
context, krijgen we een
verrijkt model. Van
data via informatie
naar kennis en inzicht
neemt zowel de
samenhang als het
begrip toe.
Afb.1 | Data, informatie, kennis hiërarchie

Het proces stopt niet bij het kennismanagement cq. het ontwikkelen, structureren, ontsluiten, delen
en borgen van kennis. Voor een verbetering van de werking van het stelsel VTH, is ook de
daadwerkelijke toepassing van de kennis in de praktijk nodig. In algemene zin noemen we dat ‘inzicht’
en met betrekking tot een specifiek domein ‘expertise’. In dat kader zijn twee begrippen cruciaal
namelijk de kennisbehoefte en het kennisaanbod. Wat moet er geweten worden? Dus welke kennis
is er nodig om bepaalde vraagstukken op te lossen én is die kennis voorhanden en beschikbaar. Wat
betreft de behoefte, die ligt deels vast (ervaring, vaardigheden) maar voor een groot deel ontstaat die
in de praktijk. En dan is het zaak te weten wat je niet weet. Met andere woorden: de juiste vraag te
kunnen stellen om het antwoord te krijgen dat je verder helpt om een volgende stap te kunnen zetten.
Daar komt vervolgens het aanbod van kennis ook om de hoek. Weet je waar je moet zoeken om het
juiste antwoord te vinden? Het huidige kennislandschap wordt gekwalificeerd als ‘gefragmenteerd en
kwetsbaar’6. Dat betekent niet dat de kennis er niet zou zijn, maar wel dat die moeilijk vindbaar is
(misschien) bij elkaar gezocht moet worden. In een functioneel KIS is het kennislandschap
overzichtelijk en fungeren de verbindingen als bruggen. Dat betekent dat de structuur niet alleen leidt
tot het goede antwoord, maar ook de vraag faciliteert.

Ad 2. Data gedreven en vraag georiënteerd
Om aan de steeds toenemende en complexer wordende vraag te voldoen zal er prominent ingezet
worden op het slimme gebruik van data. Dat kan alleen als de onderliggende gegevensbestanden ook
integraal op orde zijn. Met andere woorden de data moeten adequaat en betrouwbaar zijn zodat er
6

Om de leefomgeving (2021)

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

10

betekenisvolle analyses (informatie) opgesteld kunnen worden die leiden tot relevante kennis op basis
waarvan effectieve besluitvorming kan plaatsvinden. Want zoals de vergelijking laat zien: kennis is
primair afhankelijk van de kwaliteit van de informatie (betekenisvolle data). Tegelijk zal het systeem
optimaal ingesteld zijn op de behoefte van de gebruiker. Dat betekent dat ook hier dat het stellen van
juiste vraag bepalend zal zijn voor de kwaliteit van het antwoord. Er zal zorgvuldig gekeken worden of
de gepresenteerde antwoorden adequaat, juist en betrouwbaar zijn. Voor VTH staan data over
milieubelastende activiteiten centraal als basis voor kennismanagement. Data, naar aard en plek,
gevalideerd naar standaarden en protocollen, dragen bij aan ‘een waardevrij kennisgebruik’.
Daarmede is de totstandkoming van het aanbod en ook de uitwisseling van dergelijke data een
randvoorwaarde voor een goed functionerende kennisinfrastructuur.
Vraag-georiënteerd of -gestuurd verwijst naar een benadering waarbij de focus ligt op het identificeren
van de behoeften en vragen van gebruikers of belanghebbenden. Dat betekent in deze context dat de
gebruikers bepalen welke kennis relevant is voor het de uitvoering. In een ‘genetwerkt netwerk’ is
iedereen verantwoordelijk voor zichzelf, maar ook voor het geheel. Dat geldt voor individuele
medewerkers maar ook voor betrokken organisaties c.q. bestuurslagen. De vraagstukken zijn
organisatie overstijgend en houden zich niet aan de organisatorische of bestuurlijke grenzen, de
antwoorden evenmin. Dus om adequaat te kunnen reageren zullen de operationele vragen leidend
zijn als het gaat om het gebruik en de inrichting van de betreffend noodzakelijke infrastructuur. Ook
hier zal de duiding van het kennislandschap het nodige overzicht bieden om de ‘functionele’ wegen te
kunnen aanleggen.

Ad 3. Cyclische aanpak
Kennis en leren zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Leren verwijst naar het proces waarbij
iemand informatie omzet in kennis en vaardigheden, begrip of attitudes verwerft door middel van
observatie, onderwijs of ervaring. Dat gebeurt voortdurend bewust en onbewust, individueel en
collectief. Het is de basis van iedere vorm van vooruitgang en betekent dat men bereid moet zijn om
te reflecteren op het eigen gedrag, het eigen beleid en de eigen uitvoering. En dat ‘eigen’ krijgt in deze
context een bredere connotatie. De uitdagende maatschappelijke opgaven vragen niet alleen om een
brede gemeenschappelijk georganiseerde verantwoordelijkheid maar ook om het collectieve
vermogen als overheid gestructureerd te blijven leren. Een functionele KIS is het gevolg van een
dergelijke houding.
Kennis is veranderlijk en is onderhevig aan voortdurende ontwikkeling en verandering. Nieuwe
inzichten en ontdekkingen leiden tot veranderingen in bestaande kennis en maken nieuwe kennis
mogelijk. Bovendien kan de context waarin kennis wordt toegepast ook veranderen, waardoor de
relevantie en toepasbaarheid van kennis kan veranderen. Het is daarom belangrijk om bij te blijven
met ontwikkelingen in een bepaald vakgebied of domein en te blijven leren om up-to-date te blijven
met de laatste kennis en inzichten.

Ad 4. Collectief én gemeenschappelijk
De betrokken professionals (kennisgebruikers en kennisontwikkelaars) voelen en tonen eigenaarschap
bij - de effectiviteit van het functioneren van - de kennisinfrastructuur. Eigenaarschap bij alle partners
blijkend o.a. uit bestuurlijke betrokkenheid, keuze voor thema’s, monitoring. Investeren in

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

11

kenniscultuur waarin professionaliteit de standaard en samenwerken de norm is. Het vermogen om
nieuwe kennis te ontwikkelen - los van actuele vragen - is geborgd.
Collectief verantwoordelijk betekent dat een groep gezamenlijk verantwoordelijkheid draagt voor een
bepaald resultaat of een bepaalde taak. Dit betekent dat niet één persoon of één organisatie, maar de
hele groep, alle betrokken partijen, verantwoordelijk zijn voor het bereiken van het gewenste
resultaat. Het houdt in dat iedereen binnen de groep zich bewust is van zijn of haar rol en
verantwoordelijkheid, en bereid is om bij te dragen aan het behalen van het gezamenlijke doel. Dit
bevordert samenwerking en kan leiden tot betere resultaten dan wanneer elke organisatie hun eigen
verantwoordelijkheid dragen c.q. doel nastreven. Het idee van collectiviteit gaat uit van het
samenwerken en delen van verantwoordelijkheid om tot een gezamenlijk doel te komen.
Gemeenschappelijk verwijst bovendien naar iets dat gedeeld wordt door alle betrokkenen. Het idee
van gemeenschappelijkheid gaat uit van het delen van hulpbronnen en verantwoordelijkheid om de
gemeenschap als geheel te versterken. De noodzakelijke collectiviteit heeft betrekking heeft op de
voorwaardelijke samenwerking om het VTH-stelsel effectief en doelmatig te laten functioneren, terwijl
gemeenschappelijk betrekking heeft op het delen van kennis en de infrastructuur die nodig is om dat
goed te kunnen doen. Met andere woorden: een functioneel KIS is een collectieve en
gemeenschappelijke verantwoordelijkheid.

B. Functie eisen
Om te kunnen spreken van een goed functionerende kennisinfrastructuur kunnen de volgende eisen,
onderverdeeld in componenten en kenmerken, worden onderscheiden die aan het functioneren van
de infrastructuur moeten worden gesteld :

B1 | Componenten
Een functionele kennisinfrastructuur VTH omvat vier componenten:

Afb.2 | Componenten KIS VTH

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

12

Een integraal overzicht van alle beschikbare kennisnetwerken inclusief centrale en decentrale
databases met informatie over regelgeving, beleid, procedures, richtlijnen en best practices
binnen het VTH-domein.
2. Een cultuur waarin het delen van kennis en ervaring van medewerkers wordt gefaciliteerd en
waar mogelijk geduid, bijvoorbeeld door middel van communities of practice en
kennisdelingsbijeenkomsten.
3. Een op uniforme standaarden gestructureerd informatielandschap waarin informatie
integraal beheerd en ontsloten kan worden.
4. Een systeem voor kwaliteitsbewaking, waarin de betrouwbaarheid en actualiteit van de
informatie en kennis wordt gecontroleerd en geborgd.
1.

B2 | Kenmerken
Een goed functionerende kennisinfrastructuur VTH kenmerkt zich door:
1.
2.
3.
4.
5.

Toegankelijkheid de kennisinfrastructuur is gemakkelijk toegankelijk voor alle betrokken
partijen en kan op verschillende manieren online worden geraadpleegd.
Gebruiksvriendelijkheid de kennisinfrastructuur is eenvoudig te gebruiken en begrijpen voor
alle gebruikers, ongeacht hun niveau van expertise.
Actualiteit en relevantie de informatie in de kennisinfrastructuur is actueel en relevant voor
de specifieke context van het VTH-proces.
Interactie en samenwerking de kennisinfrastructuur stimuleert interactie en samenwerking
tussen gebruikers en draagt bij aan een lerende systeemcultuur.
Duurzaamheid de kennisinfrastructuur is duurzaam en kan worden aangepast aan
veranderende omstandigheden en behoeften binnen het VTH-domein.

De genoemde componenten en kenmerken dragen samen bij aan een effectieve en efficiënte
functionele kennisinfrastructuur VTH, een verbetering van de dienstverlening en daarmee tot een
verhoogde veiligheid en kwaliteit van de leefomgeving.
Naast genoemde componenten en kenmerken zijn er een aantal principieel structurerende spelregels
nodig, die het geheel faciliteren, organiseren en samenhangend laten functioneren. Een
kennismanagement-strategie is erop gericht de kwaliteit van de VTH-diensten te verbeteren.
Onderdeel daarvan is het opstellen van gestructureerde procedures voor het verzamelen, opslaan,
delen en gebruiken van kennis binnen het VTH-domein. Comptabiliteit van de gebruikte software en
tools is een voorwaarde, maar niet minder belangrijk dan de aanwezigheid van een kenniscultuur,
attitudes, waarden en normen binnen het VTH-domein, die de uitwisseling en samenwerking op het
gebied van kennis stimuleren. Daarnaast zullen getrainde kenniswerkers verantwoordelijk zijn voor het
beheren en delen van kennis binnen het VTH-domein en het actief faciliteren. Bijvoorbeeld door het
organiseren van intercollegiale toetsing en kennisdelingssessies. Een kenmerkend onderdeel van een
lerend systeem is het evalueren.

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

13

4 | De functionerende kennisinfrastructuur VTH | Visie

‘Visie is de kunst van het zien
van dingen die onzichtbaar zijn voor anderen.’
Jonathan Swift

Een visie heeft, zoals reeds in de inleiding gesteld, meerdere functies. Het formuleren ervan dwingt
niet alleen tot kijken, maar ook tot (in)zien en uiteraard tot handelen. Alle geformuleerde theorie in
dit document zal ook moeten worden toegepast in de operationele praktijk. De genoemde kenmerken
zijn leidend en daarmee normerend voor het concrete eindresultaat. Het doel is inzichtelijk maken van
wat er aan kennis nodig is, wat er aan kennis is, welke kennisnetwerken er zijn en wat de verbindingen
c.q. overeenkomsten daartussen zijn. Dat allemaal om een geïntegreerd overzicht te krijgen van wat
er ‘gekend en gekund’ moet worden, en waar die eventuele kennis en kunde aanwezig is. Om
vervolgens het één aan het ander te kunnen verbinden, het zogenaamde ‘makelen en schakelen’ of
om te constateren dat die kennis en/of kunde nog niet aanwezig is. In beide gevallen leidt het tot
mogelijk functionele kennisontwikkeling. In het eerste geval in de vorm van effectieve kennisdeling en
in het tweede geval de aanzet tot productie van nieuwe kennis. Dat veronderstelt een infrastructuur
die niet alleen overzichtelijk is, maar ook gebruiksvriendelijkheid. Alle ‘weg’ gebruikers ongeacht
ervaring of rijvaardigheid moeten functioneel gebruik kunnen maken van de beschikbare
infrastructuur en bij voorkeur ongehinderd aankomen op plaats van bestemming, al dan niet met
behulp van andere weggebruikers. De hele KIS VTH is naast een overzichtelijke en verbindende
eenheid ook een faciliterend principe, dat interactie en samenwerking stimuleert.
In deel B van deze visie op kennis worden de hiervoor benoemde aspecten van een goed
functionerende kennisinfrastructuur op hoofdlijnen uitgewerkt voor het VTH stelsel voor de
leefomgeving. Duidelijk is op voorhand dat sprake zal zijn voor een groeimodel om van het bestaande
naar het gewenste te komen. De transitie is complex door de veelheid aan onderwerpen, partijen en
ook belangen. Dat mag echter het beoogde doel niet in de weg staan en vereist een duidelijke regie
vanuit de Stelselverantwoordelijke voor VTH Leefomgeving

IBP-VTH | P4

KIS-VTH _Deel A

05.23

Visie KIS VTH | Handelingsperspectief

Kijk op kennis
Deel B

Concretisering van samenhangende visie op kennis, kennismanagement en -infrastructuur opgesteld
vanuit het toepassingsperspectief VTH.
Pijler 4 | Kennisinfrastructuur
IBP-VTH 26 mei 2023

2

DEEL B | Kennisinfrastructuur VTH

I | Inleiding
‘Wie A zegt, moet ook B zeggen…’

Deel B beschrijft waar we staan ten opzichte van de geambieerde functionaliteit uit de opdracht van
het IBP (Tweede Kamer juli 2022) en welke acties uitgevoerd worden om deze te bewerkstelligen.
Kennis wordt onvoldoende benut. Het doelgericht gebruikmaken van kennis stuit op een ordening en
toegankelijkheid met fors achterstallig onderhoud. Ook wordt, vaak onbedoeld, het kenniswiel bij
herhaling uitgevonden. Dit is niet alleen een ondoelmatige inzet van collectieve middelen maar draagt,
door het vaak te onvolledig karakter, bij aan veel onzekerheid binnen en buiten de overheid over de
relevante aspecten, met name de al of niet bezwarende effecten. De veelheid aan deskundigen bij
pleidooien voor de afdeling Bestuursrecht van de Raad van State geeft aan dat kennis een onderdeel
is geworden van doelredeneringen in plaats van een waardevrij gegeven.
Kennis is nodig voor een goede aanpak van vraagstukken die voortkomen uit groeiende
maatschappelijke opgaven zoals energietransitie en circulaire economie. Daarbij gaat het niet alleen
om specifieke kennis vanuit een beleidsveld, maar ook om de integrale toepassing van deze kennis.
Tegelijkertijd vragen de Omgevingswet technologische ontwikkelingen en nieuwe maatschappelijke
vraagstukken andere kennis en hebben deze invloed op de behoefte waarop kennis wordt ontwikkeld
en gedeeld. Kennis is relevant voor alle onderdelen van de beleidscyclus, alsmede voor doorwerking
van beleid tussen overheidslagen.

1.1 Kennis in relatie tot de beleidscyclus
Kennis in de context van het IBP VTH heeft milieubelastende activiteiten als ordeningsprincipe. Alle
milieuthema’s zijn te herleiden tot enkelvoudige of samengestelde milieubelastende activiteiten. Als
voorbeeld is het thema Externe Veiligheid een ruimtelijke optelsom van meerdere milieubelastende
activiteiten (46). Een duurzame bodem en water van een goede kwaliteit zijn conditionerend voor het
al of niet toestaan van milieubelastende activiteiten. Ook zijn thema’s als klimaatadaptatie, circulaire
economie en energietransitie te koppelen met milieubelastende activiteiten. In feite is er een (kennis)
matrix met milieuthema’s op de ene as en milieubelastende activiteiten op de andere as. In de
vigerende situatie is kennis vooral themagericht georganiseerd. Daarmede komt vaak het zicht op de
cumulatie van effecten pas in de fase van het toestaan van activiteiten aan de oppervlakte. In de
planvorming ontbreekt veelal dit inzicht. Daarnaast hebben provincies en gemeenten de rol van
bevoegd gezag en kunnen die rol in feite slechts waarmaken indien afdoende kennis voor handen is.
Het versterken van de decentrale data- en kennisinfrastructuur is in relatie tot de maatschappelijke
opgaven cruciaal. Naast de inspanningen van decentrale overheden zelf om die te versterken, is
toegang tot data, informatie en kennis die elders beschikbaar is van groot belang.
Nationale kennisinstellingen zoals het PBL, RIVM, SCP en CBS hebben data en beleidskennis die niet
alleen voor ministeries maar ook voor decentrale overheden relevant zijn. Tegelijkertijd beschikken
decentrale overheden ook over data en inzichten die kunnen bijdragen aan de producten van nationale
kennisinstellingen. Provinciale en regionale kennisplatforms dragen bij aan een verbetering van de

IBP-VTH | P4

Visie KIS-VTH_HANDELINGSPERSPECTIEF

05.23

3

bruikbaarheid van kennis op nationaal, regionaal en lokaal niveau. Ook universiteiten en hogescholen
produceren steeds meer ‘lokale kennis’. Dit maakt dat indien kennis bij beslissers en uitvoerende
instanies in alle lagen van de overheid in dezelfde mate beschikbaar is, de kwaliteit van het beleid en
de uitvoering daarvan gaat toenemen. Daarnaast zal transparantie over de beschikbare kennis naar
‘buiten’ de dienende rol van de overheid kunnen expliciteren. Het kunnen volgen en controleren van
de activiteiten van de overheid is zeker in een belangrijke transitiefase van het fysieke domein een
randvoorwaarde.
In reflectie op het commissie onderzoek VTH-Stelsel: de omgevingsdiensten moeten de uitvoerende
en adviserende rol naar de bevoegde gezagen waar kunnen maken en daarbij is kennismanagement
een absolute voorwaarde. Kennis bij omgevingsdiensten is kennis van en voor alle betrokkenen.

1.2 Regie op de kennisinfrastructuur
Sturing en regie op de onderdelen van de
kennisinfrastructuur alsmede op het cyclisch
proces van ontwikkelen, toepassen en delen
(monitoren en evalueren) van kennis, vereist
een governance waarin alle betrokkenen
kunnen participeren. VTH heeft betrekking
op een deel van de beleidscyclus gericht op
de uitvoering van beleid. Bestaande
themagerichte netwerken en bijbehorende
governance hebben met name betrekking op
beleidsvorming. Maar er bestaan ook thema
georiënteerde netwerken gericht op beleid
en uitvoering.

Afb. 1 Kenniscyclus

Inzicht in bestaande netwerken met bijbehorende governance en de wetenschap dat KIS VTH behoefte
heeft aan regie en sturing maakt dat er de opgave is om balans te brengen tussen bestaande en
gewenste regie en sturing. Gelet op de bevindingen van de commissie van Aartsen zal de
kenniscomponent juist in de uitvoering extra aandacht moeten krijgen en doelmatig worden
georganiseerd in het bijzonder om de uitvoerende diensten te faciliteren. Het ligt in de rede dat het
initiatief om het proces van ‘bestaand naar gewenst’ vorm te geven, wordt genomen vanuit de
stelselverantwoordelijkheid.
Een goed functionerende kennisinfrastructuur is binnen het VTH-stelsel voor de leefomgeving een
gedeelde verantwoordelijkheid van alle betrokken onderdelen van overheid. Het expliciteren van de
stelselverantwoordelijk kan door middel van zowel de wetgevende als de uitvoerende bevoegdheid
worden vormgegeven met de mogelijkheid instrumenten in te zetten voor het ontwikkelen en in stand
houden van expertise door middel van het verzamelen en beheren van relevante kennis, het laten
uitvoeren van onderzoek en het zorgdragen voor opleiding en scholing. Het in wet- en regelgeving,
specifiek gericht op de uitvoering van VTH voor de leefomgeving, borgen van de versterking van de
kennisinfrastructuur, zoals dat bijvoorbeeld in de Wet op de Veiligheidsregio’s is vormgegeven, is
daarbij een mogelijkheid die nader onderzocht moet worden. In het coalitie akkoord ‘Omzien naar
elkaar, vooruitkijken naar de toekomst’ (10.01.2022) zijn voor het versterken van omgevingsdiensten
structureel middelen uitgetrokken (budgettaire bijlage coalitieakkoord onderdeel Infrastructuur en
Waterstaat) in relatie tot het opvolgen van de aanbevelingen van de commissie van Aartsen. De

IBP-VTH | P4

Visie KIS-VTH_HANDELINGSPERSPECTIEF

05.23

4

aanwending van (een deel) van deze middelen voor het realiseren van een goed functionerende
kennisinfrastructuur biedt de mogelijkheid in samenhang met de eigen verantwoordelijkheid van de
betrokken bevoegde gezagen een structurele voorziening te treffen.

1.3 Informatie
Het beschikbaar stellen van verzamelde informatie aan de organisaties die betrokken zijn bij de
uitvoering van VTH leefomgeving is een randvoorwaarde voor een goed functionerende
kennisinfrastructuur. Informatie en data vormen immers de basis om kennis te ontwikkelen. Bij de
informatiebehoefte kan gedacht worden aan data over emissies en deposities. Doordat het stelsel in
belangrijke mate op basis van een geografische indeling is ingericht (het werkterrein van een
Omgevingsdienst is in regio’s afgebakend en de rijksinspecties werken veelal landelijk) zullen data op
uniforme wijze moeten worden verzameld en op landelijk niveau geaggregeerd kunnen worden.
Hiertoe dienen data eenduidig te worden beschreven, gemeten of anderszins te worden verkregen.
Om een adequate informatiepositie waar te kunnen maken is een stelsel brede blik van essentieel
belang. Het informatievoorzienings-vraagstuk betreft het optimaliseren van de informatievoorziening
op stelselniveau. Verbetering van de informatievoorziening van een of enkele partijen draagt immers
onvoldoende bij.

1.4 Uitwerking
Zoals omschrijven in deel A bestaat een functioneel Kennisinfrastructuur VTH uit een viertal
componenten en wordt het gekenmerkt door een aantal specifieke karakteristieken die de gewenste
functionaliteit bevestigen. De kennis componenten - overzicht, kwaliteit, kenniscultuur en informatie
- zullen hierbij leidraad zijn. Centraal staat de vraag wat de omschreven zienswijze betekent voor de
huidige situatie en wat moet er nog gedaan worden c.q. wordt er gedaan om de geambieerde
doelstellingen te realiseren. Zoals ook in deel A is aangegeven is de scope VTH gezien de opgave van
het IBP. Het spreekt voor zich dat in bredere context kennisontwikkeling, deling en toepassen in relatie
tot de fysieke leefomgeving aan de orde is. Echter daar zijn andere actoren actief. Centraal staan in dit
kader de invalshoek milieubelastende activiteiten op bodem, water en lucht, kortweg het milieu als
onderdeel van de fysieke leefomgeving.

2 | Componenten
2.1 Overzicht
In de kennisinfrastructuur VTH kunnen drie fasen worden onderscheiden:
-

Het ontwikkelen van kennis (inclusief vraagarticulatie)
Het delen cq. ontsluiten van kennis
Het toepassen van kennis

IBP-VTH | P4

Visie KIS-VTH_HANDELINGSPERSPECTIEF

05.23

5

De fasen zijn uitgewerkt in vier onderdelen te weten:
A | Netwerken
B | Kwaliteitsborging
C | Kenniscultuur
D | Informatie en communicatie

A | Netwerken
In kennisnetwerken is sprake van delen van kennis en toepassen van kennis. Daarnaast kan de opgave
voor kennisontwikkeling worden geformuleerd. Kennisnetwerken bestaan uit kennisplatforms,
kennisschakelpunten en verbindingen waardoor het kennisaanbod en de behoefte aan kennis bij
elkaar wordt gebracht (zie voor schematische samenhang bijlage II). Het gaat daarbij om zogenaamde
expliciete kennis, kennis onafhankelijk van ervaring, vaardigheden en attitude van degenen die
betrokken zijn bij kennismanagement. Daarnaast is er impliciete kennis waarin juist de ervaring,
vaardigheden en attitude bouwstenen zijn.
Kennisnetwerken ondersteunen de gehele beleidscyclus. Immers een gefundeerd beleid is de basis
voor een goede uitvoering in de vorm van vergunnen en toetsen en houden van toezicht en
handhaven. De veelheid aan onderwerpen vraagt om een (her)structurering van de kennisnetwerken.
Kennisnetwerken maken gebruik van expliciete kennis en hebben intrinsiek ervaring, vaardigheden en
attitude tot het onderwerp.
Kennisnetwerken verbinden diverse bestuurlijke- en geografische speelvelden in ons land met elkaar
waardoor ook de relatie tussen rijksbeleid en regionaal/lokaal beleid versterkt kan worden. Bij het
netwerk zijn er op hoofdlijnen twee invalshoeken te onderscheiden. Voor specifieke thema’s (als
bijvoorbeeld Zeer Zorgwekkende Stoffen met een directe relatie tussen de onderzoekswereld en
uitvoering VTH) zal gebruik gemaakt worden van een variant op het zogenaamde RIVM GGD/GHOR
model. Voor de integrale opgave in de regio zullen kennisschakelpunten worden ingesteld.
Kennisnetwerken dragen bij tot een verdere professionalisering en facilitering van beleid en
uitvoeringen vormen als het ware een paraplu waaronder verantwoorde besluitvorming mogelijk is.
Zoals al is beschreven zijn kennisnetwerken er op gericht milieuthema’s in combinatie met
milieubelastende activiteiten toegankelijk te maken voor alle instanties die betrokken zijn bij het VTH
stelsel.
In algemene zin zullen bestaande kennisplatforms geoptimaliseerd worden voor het toepassen van
kennismanagement aan de hand van milieubelastende activiteiten. Dat betekent het gestructureerd
in kaart brengen welke kennis er is (kennisaanbod), maar ook welke kennis er nodig is
(kennisbehoefte) in voorwaardelijke en praktisch, uitvoerende zin (zie voor een gedetailleerd
overzicht van de overzichtscriteria bijlage III). De gedeelde informatie zal actueel zijn en toepasbaar
voor planvorming en uitvoering. Kennisplatforms combineren expliciete kennis (‘I’) met ervaring,
vaardigheden en attitude (‘EVA’). Het thematisch concentreren en structureren van kennisvraag en aanbod biedt oplossingen voor vraagstukken op korte en langere termijn. De kenniscentra
Omgevingsdienst NL en BRZO plus zullen de kennisplatforms faciliteren en daarmede ook de bevoegde
gezagen voor VTH voorzien van de benodigde kennis.

IBP-VTH | P4

Visie KIS-VTH_HANDELINGSPERSPECTIEF

05.23

6

De herstructurering komt erop neer dat naast het landelijk niveau en het lokale niveau er een regionaal
niveau nodig is om de huidige opgaven het hoofd te kunnen bieden, de regionale
kennisschakelpunten. Ten behoeve van deze opgave zal eerst de zogenaamde ‘IST’ in beeld worden
gebracht en vervolgens de ‘SOLL’ situatie worden vormgegeven aan de hand van de gekozen
uitgangspunten.

Regionale kennisschakelpunten
Op dit moment hebben gebieden, die steeds meer geïntegreerd werken, geen natuurlijk
aanspreekpunt om te helpen bij integrale (gebieds)kennis, -informatie en -data op en voor VTH.
Regionale kennisnetwerken en -instellingen zijn voornamelijk sectoraal georganiseerd. Er is behoefte
aan een (aanspreek)punt van waaruit integraal meegedacht kan worden met de (integrale)
gebiedsopgaven, en van waaruit vervolgens de diverse sectorale kenniswerkers, -netwerken en instellingen worden gemobiliseerd (al naar gelang de gebiedsvraag/behoefte). De decentrale
overheden beleids- en uitvoeringspraktijk heeft een aantal bijzondere kenmerken dat gevolgen heeft
voor hun kennis- en leerbehoeften. Veel lokale opgaven kunnen alleen in regionaal verband effectief
worden aangepakt. Om de afstand tussen decentrale overheden, gemeenten, nationale
kennisinstellingen en rijksdiensten/inspecties te overbruggen is het cruciaal om regionale
schakelfuncties in te richten. Deze kunnen allereerst regionaal verbindingen faciliteren tussen
regionale kennisvragers en -aanbieders. Maar zij kunnen ook helpen om kennis- en leerpartners buiten
de eigen regio te identificeren en contacten te leggen. Zo kan ook de afstand tussen nationale en lokale
kennisproductie worden overbrugd. ODNL, IPO en VNG kunnen daarbij een betekenisvolle
agenderende, verbindende en stimulerende rol vervullen.
Decentrale overheden hebben specifiek geformuleerde beleidsdoelstellingen. Zij hebben mede
daarom ook specifieke en onderling verschillende kennis- en leerbehoeften, waarbij beleids- en
uitvoeringsvragen vaak door elkaar lopen. Het ‘hoe’ is dan minstens zo belangrijk als het ‘wat’.
Gemeenten zijn bijvoorbeeld ook meer gericht op de leefwereld van bedrijven en inwoners en minder
op systeemvragen en one-size-fits-all toepassingen.
De instelling van regionale kennisschakelpunten kan meer omvatten dan bodem en ondergrond. Het
zijn met name de regionale gebiedskenmerken die een al of niet thematische of integrale invalshoek
van het kennisschakelpunt kenmerken. Het verdient de voorkeur een dergelijk schakelpunt ook breder
in te zetten en tevens de verbinding met meer regionaal georiënteerde kennisinstellingen te laten
onderhouden. De regionale kennisschakelpunten hebben zowel een structurerende als faciliterende
rol, in bestuurlijke en uitvoerende zin. Door de thematiek concreet te beleggen kan er gericht
geïnvesteerd worden en expertise verzameld, gestructureerd, ontsloten en, indien nodig, integraal
ontwikkeld worden. Dat scheelt niet alleen tijd en geld, maar zorgt ook voor een samenhangende
kennisontwikkeling omdat alle omgevingsdiensten gebruik maken van dezelfde basiskennis.
Kennisschakelpunten ‘makelen en schakelen’ wat duidt op de verbindende rol die voorwaardelijk is
voor iedere vorm van functionele kennisontwikkeling en waarin het schakelpunt een leidende en
letterlijk faciliterende rol heeft (frontoffices).
In samenwerking met VNG en IPO zal het Rijk condities mogelijk maken voor het instellen van regionale
kennisschakelpunten. Omgevingsdiensten en waterschappen zullen deze schakelpunten faciliteren in
nauwe samenwerking met provincies en gemeenten. En in de derde plaats kunnen zij verbindingen
IBP-VTH | P4

Visie KIS-VTH_HANDELINGSPERSPECTIEF

05.23

7

leggen tussen lokale en regionale onderzoeksvragen en nationale instellingen zoals de planbureaus,
RIVM, en andere (inter)nationale instanties. Deze schakelfuncties kunnen gezamenlijk zorgdragen voor
het realiseren van bottom-up vraagarticulatie. Veel maatschappelijke opgaven hebben immers een
regionaal karakter. Kennisschakelpunten dragen daarmede bij aan een kanteling van het
kennislandschap, waardoor de maatschappelijke opgaven van gemeenten en regio’s meer centraal
komen te staan in de productie en distributie van beleidskennis.

Specifieke kennisschakels
In het kader van het IBP is vastgesteld dat er ook ontbrekende schakels zijn in de kennisinfrastructuur
of dat bestaande schakels een aanpassing behoeven. Vooralsnog is aan de volgende thema’s prioriteit
gegeven. Het is daarmede zeker geen limitatieve opsomming. Hierbij is met name ook de invalshoek
die door het zogenaamde Veluweberaad is gekozen betrokken.
Zeer Zorgwekkende Stoffen
Het behoeft geen nadere toelichting dat Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS) in de kennisinfrastructuur
speciale aandacht krijgen. ZZS komen voort uit activiteiten waarbij emissies plaatsvinden in de lucht
dan wel deposities in bodem en water en zorgen op korte en langere termijn voor schade aan
gezondheid en biodiversiteit, kortom het leven op aarde. Kennis over ZZS zal analoog aan het
bestaande model RIVM en GGD/GHOR1 het zogenaamde 1 (RIVM - Omgevingsdienst NL), 6
(Regionale Kennisschakelpunten ZZS met een pilot in de provincie Zuid-Holland) en 29 (alle
Omgevingsdiensten) model worden gedeeld. De kennis over ZZS zal naast de belasting van het milieu
in algemene zin specifiek gericht op de gezondheid van mens en een goede staat van instandhouding
van de biodiversiteit in de nabijheid van de milieubelastende activiteit. De zogenaamde try-out van
deze aanpak biedt de mogelijkheid de toepasbaarheid voor andere vergelijkbare thema’s te
onderzoeken.

Circulaire Economie
Circulaire economie is een dergelijk vraagstuk. De vraag of afval bruikbaar is grondstof vereist kennis
over de consequenties op het gebied van milieubelasting. Bij circulariteit speelt met name de vraag
of de toepassing van vandaag niet de zorgen voor morgen zijn. Dit onderstreept de noodzaak voor
een faciliteit die vanuit de kennis die er is dan wel die er moet komen adviseert zonder commercieel
belang. Om de bevoegde gezagen en haar uitvoerende diensten te ondersteunen wordt een
kennisplatform ‘afval of niet’ in gesteld en ondergebracht in het Kenniscentrum ODNL. Initiatieven
wordt getoetst en voorzien van een advies aan het bevoegd gezag voor het al of niet toestaan van
een dergelijk hergebruik.

Klimaatopgave
Het klimaat is al langs meerdere invalshoeken speerpunt van beleid. De energietransitie, gericht op
en minder gebruik van fossiele brandstof en het in algemeen zin bevorderen van energiebesparing
kent vele initiatieven waarvan de effecten op korte maar ook op langere termijn in beeld moeten
komen om verantwoorde beslissingen te nemen. In de praktijk blijken innovaties op gespannen voet
1

Zie bijlage IV voor toelichting op dit model

IBP-VTH | P4

Visie KIS-VTH_HANDELINGSPERSPECTIEF

05.23

8

te staan met het vigerend beleid vastgelegd in wet- en regelgeving. Het kennisplatform
Energietransitie heeft als doelstelling de milieubelasting van initiatieven in het kader van de
energietransitie te toetsen aan vigerende wet- en regelgeving voor milieubelastende activiteiten.
Niet zo lang gelden waren de effecten van de zogenaamde F stoffen als aantasting van de ozonlaag
topprioriteit in het kader van milieubelastende activiteiten. Ook hiervoor zal een specifiek
kennisplatform gericht op de uitvoering van VTH en geïnitieerd door ILT en Omgevingsdienst NL
worden opgericht.

Bodem en ondergrond
Voor bodem en ondergrond zal worden voortgeborduurd op de opgedane ervaringen in de pilots
regionale kennisschakelpunten boden en ondergrond. Het schakelpunt draagt zorg het bij elkaar
brengen van vraag en aanbod van kennis over de gevolgen voor de fysieke leefomgeving van
(voorgenomen) activiteiten. Een landelijke kennis faciliteit op het gebied van bodem is er in de vorm
van Bodem+ en het sinds 2008 ingestelde programma Bewust Bodemgebruik. Het lijkt niet nodig
hier een nieuwe faciliteit aan toe te voegen.

B | Kwaliteitsbewaking
De effectieve functionaliteit van iedere kennisinfrastructuur wordt bepaald door de kwaliteit ervan. En
die wordt in hoge mate bepaald door de toegankelijkheid en gebruiksvriendelijkheid – zogenaamde
technische aspecten – maar de kwaliteit van de kennis is essentieel. Die kwaliteit wordt deels
geëxpliciteerd in de eerdergenoemde kwaliteitscriteria voor wat betreft informatie (I) en vaardigheden
(V) maar zal op het gebied van ervaring (E) en attitude (A) nog verder uitgewerkt moeten worden. Op
basis van die criteria kunnen kwaliteitsnormen worden vastgesteld voor VTH-kennis. Die zullen
betrekking hebben de juistheid, accuraatheid en betrouwbaarheid van de informatie en op de ervaring
en vaardigheid van de toepassing. Die aspecten samen vormen immers de basis voor het
daadwerkelijke kennisniveau van het individu en samengevoegd van het collectief.
Bij de kwaliteitsbewaking VTH-kennis, gaat het er primair om dat het kennisniveau past bij de eisen die
een functionele uitvoering stelt. Dat betekent, niet enkel de functionaris die het beleid maakt of
uitvoert, maar ook degene die het controleert, en vooral diegenen die voor het blijvend effectief
functioneren van het geheel moeten zorgen. Het gaat dus om voorwaardelijke kennis voor de
uitvoering, en ook om kennis voor de blijvende werking van het gehele stelsel. Ook is niet alleen gedrag
van de medewerker die kennis heeft of moet verkrijgen maar ook de betrokkenheid van het
management van belang. Daarnaast moet de structuur zodanig zijn dat er geen afhankelijkheid bestaat
van de individuele (welwillende) medewerker. Er zal een Onafhankelijk Adviesorgaan worden
ingericht dat structureel toeziet op de kwaliteit van het kennis- en informatieniveau. De primaire
functie van dat adviesorgaan is de beleidsmakers gevraagd en ongevraagd te informeren en adviseren
over de staat van de kwaliteit van de KIS VTH. IBP zal samen met het programma PLeK – dat een
blijvend karakter ambieert – een voorstel opstellen hoe dat permanent in te richten.

IBP-VTH | P4

Visie KIS-VTH_HANDELINGSPERSPECTIEF

05.23

9

C | Kenniscultuur
Voor het goed laten functioneren van de kennisinfrastructuur is er ook een faciliterende kenniscultuur
noodzakelijk. Dit punt wordt in bijna alle analyses en rapporten wel genoemd, maar krijgt in geen enkel
programma de aandacht die het verdient. En het is toch het gedrag dat de functie bepaald van een
persoon in zijn omgeving.2 Een kenniscultuur is een cultuur waarin kennisdeling en kennisontwikkeling
centraal staan. Een omgeving waarin medewerkers gestimuleerd worden om voortdurend nieuwe
kennis op te doen en deze met elkaar te delen. Maar aangezien het binnen het VTH-domein primair
gaat om uitvoeringstaken lijkt dit ondergeschikt te zijn aan de productiecijfers. Kennis en met name de
groei en ontwikkeling daarvan wordt vaak gekoppeld aan innovatie en daarmee aan het bedrijfsleven,
maar de overheid zal hierin mee moeten. Niet alleen om de potentiële gevaren van die innovatieve
ideeën effectief te kunnen beoordelen maar ook om de groei van de economie blijvend te kunnen
faciliteren. Er is geen betere manier om kennis effectief te borgen dan gebruik te maken van het
collectieve potentieel dat aanwezig is: de medewerkers zelf.
Een kenniscultuur bestaat ook uit concrete ‘harde’ elementen. In dit geval is dat de ‘I’ van informatie
die expliciet gemaakt kan worden en als tastbare bouwstenen toegevoegd kunnen worden aan de
collectieve kennisbasis. Want om kennis effectief te kunnen borgen moet duidelijk zijn wie, wat moet
weten en kunnen. Anders gezegd: welke informatie, welke ervaring en welke vaardigheden moeten in
combinatie aanwezig zijn, om te komen tot de voorwaardelijke kennis die nodig is om de betreffende
VTH-taak te kunnen uitvoeren. Kortom een overzicht van gecombineerde kenniselementen (inhoud,
ervaring en toepassing) per taak en/of functie. Op uiteenlopende plekken zijn (delen) van deze
overzichten beschikbaar. Die zullen in de komende tijd naast elkaar worden gelegd en worden
samengevoegd tot één samenhangend geheel. Dat is vervolgens ook de basis voor het stroomlijnen
van het VTH-opleidingen aanbod.
Meerdere instanties verzorgen opleidingen op het gebied van de fysieke leefomgeving. Door
samenwerking tussen deze instanties bijvoorbeeld de VNG Academie en Rijkswaterstaat, kunnen over
en weer voordelen worden verkregen in kwaliteit en kwantiteit van het aanbod aan scholing en
opleidingen. Een belangrijk aspect zijn hierbij de zogenaamde kwaliteitscriteria die aan medewerkers
betrokken bij de uitvoering VTH worden gesteld. Het blijvend kunnen voldoen aan deze criteria vereist
toegesneden opleiding en scholing. De ODNL Academie zal in relatie tot op deze criteria organiserende
en regisserende rol spelen op het gebeid van opleidingen en scholing.
Naast de integrale coördinatie van het duurzame borgen en doorgeven van de bestaande kennis, is
het ook nodig dat deze blijvend wordt verrijkt. Dat betekent, het ontwikkelen van een geïntegreerde
nationale VTH-kennisagenda waarin gestructureerd, systematisch en continu wordt gewerkt aan
verbreding en verdieping van de bestaande kennis. Het bevordert niet alleen innovatie, maar
stimuleert ook samenwerking en geeft richting aan onderzoek. Bovendien ondersteunt het bij
beleidsmakers bij het opstellen van nieuw (VTH) beleid.

2

Kurt Lewin (189 -1947), psycholoog en grondlegger Gestaltpsychologie

IBP-VTH | P4

Visie KIS-VTH_HANDELINGSPERSPECTIEF

05.23

10

D | Informatie en communicatie
Onbekend maakt onbemind, dat geldt zeker voor kennis in de hoofden van specialisten. Het structureel
openbaar maken van kennis zal het vertrouwen in de overheid weer kunnen doen toenemen.
Kennisdeling over de uitvoering van VTH is, zoals bijna iedere week weer wordt aangetoond, geen
gemeengoed. Het veronderstellen van het beperken van het inzicht van de samenleving de
milieubelastende activiteiten ondermijnt het vertrouwen in goede oplossingen voor de toekomst.
Door structurele samenwerking tussen Rijkswaterstaat Leefomgeving en Omgevingsdienst NL zal zorg
worden gedragen voor informatie over de uitvoering van wet- en regelgeving in het kader van het IPLO
als voortzetting van INFOMIL

Epiloog
De uitdrukking ‘Wie A zegt, moet ook B zeggen’ is afkomstig van een citaat van de Duitse schrijver en
politieke activist Bertolt Brecht uit zijn toneelstuk ‘Die Maßnahme’ uit 1930. In de context van het
toneelstuk wordt de uitdrukking gebruikt om aan te geven dat een bepaalde actie, eenmaal begonnen,
consequenties heeft en moet worden voortgezet. De uitdrukking heeft echter een bredere toepassing
gekregen en wordt vaak gebruikt in situaties waarin iemand wordt aangemoedigd om de volledige
verantwoordelijkheid te nemen voor de gevolgen van zijn of haar acties. Het betekent dat als iemand
een bepaalde stap neemt of een bepaalde actie onderneemt, hij of zij ook verantwoordelijk is voor het
nemen van de vervolgstappen die nodig zijn om de taak te voltooien. Zo ook in deze context. Het
formuleren van een visie is een actie op zich en kan niet zonder consequenties blijven. De waarde
ervan toont zich in de omzetting.
Het in dit document geschetste handelingsperspectief is een start van een complex proces gericht op
toegankelijkheid, overzicht en verbinding van kennis. Maar er zijn risico’s:
1. Veelheid aan lopende projecten en governance-structuren die het doorvoeren van het
ontwikkelde gedachtegoed bemoeilijken.
2. Pluriforme opdrachtgeverslijnen en onduidelijkheid over doorzettingsmacht in relatie tot
governance van het IBP.
3. Gebrek aan gekwalificeerde mensen.
4. Ontbreken van financiering met een niet-structureel karakter en discussie over toepassing
van het ‘Gouden Koorden principe’.
5. Politieke druk om op korte termijn resultaten te boeken, wat het gestructureerd werken
bemoeilijkt.
Hier ligt primair de opgave aan de kant van de stelselverantwoordelijke als wetgever, nationaal
beleidsmaker en verantwoordelijk voor een goede uitvoering. Vanuit deze optiek is er ten aanzien van
de relevante nationale kennisinstellingen een belangrijke rol weggelegd in het verruimen van de
mogelijkheden van deze instellingen om onderzoek voor gemeenten en regio’s te kunnen doen. Bij
een stelselverantwoordelijkheid voor het functioneren van maatschappelijke sectoren hoort ook de
verantwoordelijkheid voor een adequaat functioneren van het integrale kennislandschap. De
kennisinfrastructuur VTH zal onderdeel zijn van de kwaliteitsborging van het stelsel in zijn geheel. De

IBP-VTH | P4

Visie KIS-VTH_HANDELINGSPERSPECTIEF

05.23

11

ordening van het woud van projecten, met ieder een eigen dimensie en omgeving, kan alleen vanuit
een integrale optiek functionerend worden gemaakt. Dit geldt ook voor het de wijze waarop de
onderlinge verhoudingen tussen de overheden zijn geregeld.

‘Wie denkt dat kennis duur is, weet niet wat domheid kost.’
Alexander Rinnooy-Kan

De uitvoering VTH is, met de komst van de Omgevingswet, in hoofdzaak bij de gemeenten
ondergebracht. Gemeenten hebben uitvoerende omgevingsdiensten ter beschikking om zorg te
dragen voor voldoende kennis bij het doorlopen van de beleidscyclus en het garanderen van een ‘gelijk
speelveld’ voor eenieder. De goede geoutilleerde schakeling tussen wetenschap en praktijk is daarbij
onontbeerlijk. De financiering van een kennisinfrastructuur is eigenlijk een vorm van een
‘verdienmodel’. Op gedeelde kennis gebaseerde besluiten en uitvoering daarvan zullen negatieve
effecten zowel procesmatig als inhoudelijk kunnen voorkomen en daarmede ook de bijbehorende
rekening. Nu investeren betekent op termijn renderen. Het instellen van kenniscentra, juist in relatie
tot VTH, zal deze investering dubbel en dwars waard zijn.

IBP-VTH | P4

Visie KIS-VTH_HANDELINGSPERSPECTIEF

05.23

BIJLAGE I

Begrippenlijst
Onderstaand een overzicht van de definities van relevante en gebruikte begrippen.

Data
Verzamelde, gestructureerde of ongestructureerde gegevens die worden gebruikt voor
analyse, besluitvorming of andere doeleinden. Data kan bestaan uit cijfers, tekst, afbeeldingen,
audio of video en wordt vaak opgeslagen en verwerkt in computersystemen.
Data gedreven betekent dat het nemen van beslissingen of het uitvoeren van activiteiten (mede) wordt
gestuurd door data en analyses, in plaats van alleen op intuïtie of ervaring te vertrouwen. Het gaat om
het gebruik van data als basis voor het nemen van beslissingen, het ontwikkelen van beleid en het
optimaliseren van processen.

Informatie
Informatie verwijst naar gegevens (data) die betekenis hebben en waarde hebben gekregen
door ze te structureren, te verwerken en te interpreteren. Informatie kan bestaan uit feiten,
cijfers, statistieken, meningen, ideeën of andere vormen van kennis die kunnen worden
gecommuniceerd, opgeslagen en verwerkt. In het algemeen kan informatie worden
beschouwd als een hulpmiddel waarmee mensen hun kennis, begrip en beslissingen kunnen
verbeteren.

Kennis
K = I * EVA | Kennis (K) is een samengesteld persoonlijk vermogen dat gezien moet worden als
het product van Informatie (I), Ervaring (E), Vaardigheid (V) en Attitude (A) waarover iemand
op een bepaald moment beschikt. Kennis wordt opgedaan door ervaring, studie en/of
observatie. Het omvat niet alleen feiten, maar ook praktische vaardigheden die nodig zijn om
een taak uit te voeren of problemen op te lossen. Kennis kan zowel expliciet (bewust en
uitgedrukt) als impliciet (onbewust en niet uitgedrukt) zijn. Het is een belangrijke factor in het
nemen van beslissingen en het bepalen van acties. Kennis omvat niet alleen informatie, maar
ook het vermogen om informatie te begrijpen.
Informatie is de ruwe data die we verzamelen, terwijl kennis de interpretatie en begrip van deze
informatie omvat. De begrippen zijn bovendien wederkerig. Informatie kan leiden tot kennis, maar
kennis leidt ook weer tot nieuwe informatie. Het is en cyclisch proces van continue ontwikkeling.

Expertise
Expertise verwijst naar de kennis die iemand heeft op een bepaald gebied of vakgebied. Kennis
en expertise zijn gerelateerd, maar ze zijn niet hetzelfde. Kennis verwijst naar het bezitten van
informatie over een bepaald onderwerp, bijvoorbeeld door te lezen, te studeren of informatie
op te zoeken. Het hebben van kennis betekent, dat je weet wat iets is, hoe het werkt, wat de

Bijlage I KIS VTH Milieu

BEGRIPPENLIJST

20.23

feiten zijn, etc. Expertise gaat echter verder dan alleen het bezitten van kennis. Expertise
omvat niet alleen kennis, het omvat ook de vaardigheden, ervaring en het vermogen om deze
kennis toe te passen om complexe problemen op te lossen, te beslissen en te handelen in een
bepaalde context. Expertise is het resultaat van het toepassen van kennis in de praktijk.

Inzicht
Inzicht is het begrijpen van de betekenis of de diepere essentie van iets. Het gaat verder dan
alleen het hebben van kennis of informatie over een onderwerp; inzicht vereist het vermogen
om verbanden te leggen, patronen te herkennen en een dieper begrip te krijgen van de
onderliggende principes of concepten. Inzicht kan worden verkregen door middel van ervaring,
observatie, analyse en reflectie, en het kan leiden tot nieuwe perspectieven, ideeën en
oplossingen voor problemen.
Kennis en inzicht zijn complementair en worden vaak samen gebruikt om problemen op te lossen en
beslissingen te nemen. Kennis biedt de basis voor inzicht, terwijl inzicht het vermogen biedt om de
kennis op een effectieve manier te gebruiken en toe te passen.

Kennismanagement
Kennismanagement is het proces van het identificeren, verwerven, creëren, delen, opslaan,
verspreiden en toepassen van kennis. Het is gericht op het beheren van de kennis en expertise
en het maximaliseren van de waarde die deze kennis kan bieden. Het richt zich op het
optimaliseren van de manier waarop kennis wordt gebruikt om de prestaties te verbeteren.
Dit kan bijvoorbeeld door het faciliteren van de uitwisseling van kennis en informatie tussen
medewerkers, het vastleggen van best practices en het ontwikkelen van systemen en
processen om kennis te beheren.
Geïntegreerd kennismanagement is een benadering van kennismanagement waarbij de focus
ligt op het integreren van verschillende kennismanagementactiviteiten en -processen om zo
een meer samenhangende aanpak te realiseren. Bij geïntegreerd kennismanagement worden
de verschillende aspecten van kennismanagement, zoals kenniscreatie, -deling, -opslag en toepassing, met elkaar verbonden en op elkaar afgestemd. Dit gebeurt door het ontwikkelen
van een geïntegreerde kennisinfrastructuur die het mogelijk maakt om kennis te creëren, vast
te leggen, te delen en toe te passen. Een belangrijk onderdeel van geïntegreerd
kennismanagement is het creëren van een kenniscultuur waarin kennisdeling en
samenwerking worden gestimuleerd en waarin medewerkers worden aangemoedigd om hun
kennis en expertise met elkaar te delen.

Kennisnetwerk
Een kennisnetwerk is een (in)formeel samenwerkingsverband tussen individuen, organisaties
en instellingen die samenwerken om kennis en expertise te delen en te ontwikkelen. Het kan
een horizontale samenwerking zijn tussen gelijkwaardige partners die samenwerken aan
innovatieprojecten, of een verticale samenwerking tussen verschillende niveaus van
organisaties, zoals een samenwerkingsverband tussen universiteiten en bedrijven om

Bijlage I KIS VTH Milieu

BEGRIPPENLIJST

20.23

gezamenlijk onderzoek te doen. Het doel van een kennisnetwerk kan variëren, zoals het
gezamenlijk ontwikkelen van nieuwe kennis, het delen van best practices, het vergroten van
innovatievermogen of het oplossen van gezamenlijke problemen. Een kennisnetwerk kan
bijdragen aan een betere samenwerking en kennisdeling tussen de deelnemende organisaties,
waardoor de kwaliteit van het werk kan verbeteren en nieuwe inzichten kunnen worden
opgedaan.

Kennisplatform
Een kennisplatform is een online of fysieke omgeving waar kennis wordt gedeeld, verspreid en
uitgewisseld. Het fungeert als een centraal punt waar mensen toegang hebben tot informatie,
expertise en inzichten over een specifiek onderwerp of vakgebied. Een kennisplatform kan
verschillende vormen aannemen, afhankelijk van het doel en de context. Mogelijke functies
van een kennisplatform:
Contentdeling | een kennisplatform biedt een plek waar experts, professionals of gebruikers
inhoud kunnen publiceren. De content is gericht op het delen van kennis en het informeren
van gebruikers.
Kennisuitwisseling | het platform stelt gebruikers in staat om vragen te stellen, discussies te
voeren en feedback te geven. Gebruikers kunnen actief deelnemen aan het delen en
uitwisselen van kennis door het stellen van vragen, het geven van antwoorden en het delen
van hun eigen inzichten en ervaringen.
Gemeenschapsvorming | een kennisplatform kan een gemeenschap van gebruikers
aantrekken die geïnteresseerd zijn in hetzelfde onderwerp of vakgebied. Het biedt de
mogelijkheid om contact te leggen, het opbouwen van professionele netwerken en het
bevorderen van samenwerking en interactie tussen gebruikers.
Curatie en organisatie | een kennisplatform kan de gepresenteerde inhoud cureren en
organiseren, zodat gebruikers gemakkelijk relevante informatie kunnen vinden. Dit kan
worden gedaan door middel van categorieën, tags, zoekfuncties, aanbevelingen of andere
methoden voor het structureren en filteren van de beschikbare kennis.
Leer- en ontwikkelmogelijkheden | kennisplatforms kunnen ook leer- en
ontwikkelmogelijkheden bieden, zoals online cursussen, webinars, workshops of andere
educatieve materialen. Ze kunnen gebruikers helpen hun vaardigheden te verbeteren, nieuwe
kennis op te doen en zich te blijven ontwikkelen in hun vakgebied.

Kennislandschap
Het begrip kennislandschap verwijst naar de verzameling van verschillende kennisbronnen, domeinen, -netwerken en -actoren die aanwezig zijn in een bepaalde context, zoals een regio,
sector of discipline. Het omvat dus de breedte en diepte van kennis die beschikbaar is in een
specifieke context en hoe deze kennis zich verspreidt en wordt gebruikt.
Het begrijpen van het kennislandschap kan helpen om te bepalen welke kennisbronnen en domeinen het meest relevant zijn voor een bepaald probleem of uitdaging, en hoe deze het
beste kunnen worden ingezet om tot oplossingen te komen. Daarnaast kan het bevorderen
Bijlage I KIS VTH Milieu

BEGRIPPENLIJST

20.23

van de samenwerking tussen verschillende actoren in het kennislandschap leiden tot een
betere uitwisseling van kennis en expertise, en daarmee bijdragen aan een meer dynamische
en innovatieve kennisomgeving.

Kennisinfrastructuur
Een kennisinfrastructuur verwijst naar de combinatie van technologieën, systemen, processen
en beleidsmaatregelen die nodig zijn om kennis te creëren, op te slaan, te delen en toe te
passen in een organisatie of samenleving. Het omvat onder meer de fysieke infrastructuur
zoals computers, netwerken en databases, maar ook de sociale en culturele factoren die de
manier waarop kennis wordt gedeeld en gebruikt beïnvloeden. Een effectieve
kennisinfrastructuur kan leiden tot betere besluitvorming, meer innovatie en hogere
productiviteit, omdat het mensen en organisaties in staat stelt om snel en gemakkelijk toegang
te krijgen tot relevante informatie en expertise. Het kan ook helpen om de kloof tussen kennis
en actie te overbruggen, door middel van het ontwikkelen van systemen en processen die het
mogelijk maken om kennis snel en effectief te vertalen naar concrete acties en resultaten.

Kennisecosysteem
Een kennisecosysteem is een netwerk van organisaties, individuen en middelen die betrokken
zijn bij het delen van kennis en het ontwikkelen van innovatieve oplossingen voor complexe
vraagstukken. Het is een open systeem waarin kennis wordt gedeeld en ontwikkeld door
middel van samenwerking en uitwisseling van ideeën tussen verschillende partijen. Een
kennisecosysteem bestaat uit verschillende componenten, zoals universiteiten,
onderzoeksinstituten, bedrijven, overheidsinstanties en non-profitorganisaties, die allemaal
bijdragen aan de ontwikkeling van kennis en innovatie. Een belangrijk kenmerk van een
kennisecosysteem, is de nadruk op samenwerking, openheid en het delen van kennis en
middelen om gezamenlijke doelen te bereiken.

Er is een nauwe relatie tussen kennisecosysteem en kennisinfrastructuur, beiden zijn belangrijke
elementen voor het beheer en de verspreiding van kennis. Een goede kennisinfrastructuur kan bijdragen
aan een effectief kennisecosysteem door het mogelijk te maken om kennis te delen en te gebruiken.
Omgekeerd kan een goed kennisecosysteem ook bijdragen aan de ontwikkeling en implementatie van
een effectieve kennisinfrastructuur, doordat het de behoeften en vereisten van de betrokken partijen
identificeert en hierop inspeelt. Kortom, een goed functionerende kennisinfrastructuur is essentieel
voor een effectief kennisecosysteem en vice versa (zie voor schematisch overzicht bijlage iii).

VTH
VTH staat voor Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving. Deze term verwijst naar de
taken en verantwoordelijkheden van de overheid met betrekking tot het verlenen van
vergunningen, het uitoefenen van toezicht en het handhaven van de wet- en regelgeving op
het gebied van bouw, milieu, brandveiligheid en openbare orde. Het VTH-beleid is erop gericht
om de veiligheid en kwaliteit van de leefomgeving te beschermen en te bevorderen, door

Bijlage I KIS VTH Milieu

BEGRIPPENLIJST

20.23

ervoor te zorgen dat bedrijven, organisaties en burgers zich houden aan de geldende wet- en
regelgeving. Bij vergunningverlening wordt gekeken of een bepaalde activiteit voldoet aan de
geldende regels en of er aan de gestelde voorwaarden kan worden voldaan. Bij toezicht en
handhaving wordt gecontroleerd of de regels worden nageleefd en indien nodig worden er
sancties opgelegd.

Fysieke leefomgeving
Zoals omschreven in de Omgevingswet (01.01.24). De betreffende wet gaat over a. de fysieke
leefomgeving, en b. activiteiten die gevolgen hebben of kunnen hebben voor de fysieke
leefomgeving. De fysieke leefomgeving omvat in ieder geval: bouwwerken, infrastructuur,
watersystemen, water, bodem, lucht, landschappen, natuur, cultureel erfgoed,
werelderfgoed.
Voor het gemak wordt in de hoofdtekst slechts verwezen naar ‘bodem, water en lucht’.

PLeK
PLeK staat voor platform ter Professionalisering van Leer- en Kennisnetwerken leefomgeving
en is de geïnstitutionaliseerde opvolger van het overlegorgaan Veluweberaad. In PLeK werken
overheden, uitvoeringsdiensten en kennisinstellingen lokaal, (inter)regionaal en nationaal
samen aan kennisontwikkeling, kennisdeling en kennisbenutting in de (fysieke) leefomgeving.
Overheden doen dit gezamenlijk, om de grote maatschappelijke opgaven in samenhang aan te
pakken en als één overheid te werken. De missie van PLeK is de transformatie naar een meer
integraal, robuuster en wederkerig kennisecosysteem te faciliteren.

RSP
Een ‘regionaal schakelpunt’ is de operationele bouwsteen van de regionale schakelfunctie. Een
op dit moment in onderzoek zijnde, functie om de integratieve werking van veelal sectoraal
georganiseerde kennisnetwerken en -instellingen te bevorderen. Het is een netwerk van
kenniswerkers uit verschillende betrokken organisaties, die in de regio in bestuurlijke opdracht
(gaan) samenwerken. Op dit moment hebben gebieden, die steeds meer geïntegreerd werken,
geen natuurlijk aanspreekpunt om te helpen bij integrale (gebieds)kennis, -informatie en data. Regionale kennisnetwerken en -instellingen zijn voornamelijk sectoraal georganiseerd.
Er is behoefte aan een (aanspreek)punt van waaruit integraal meegedacht kan worden met de
(integrale) gebiedsopgaven, en van waaruit vervolgens de diverse sectorale kenniswerkers, netwerken en -instellingen worden gemobiliseerd. Dit ‘makelen en schakelen’ vindt in eerste
instantie regionaal en lokaal plaats, en er wordt ook ‘geschakeld’ met landelijke
kennisnetwerken en instellingen. Naast ‘verticaal schakelen’ tussen bestuurslagen, vindt er
‘horizontaal schakelen’ plaats Bijvoorbeeld met regionale schakelpunten in andere gebieden.
De integrale RSP zouden de regionale eerste integrale aanspreekpunten kunnen zijn van de
partijen die gebieden ontwikkelen. Een schakelpunt brengt (mensen uit) de sectorale
kennisnetwerken en -instellingen bijeen ten dienste van de integrale (gebieds)vragen.

Bijlage I KIS VTH Milieu

BEGRIPPENLIJST

20.23

BIJLAGE II | Schematisch overzicht kennisecosysteem

Bijlage III KIS VTH Milieu

KENNISECOSYSTEEM

20.23

BIJLAGE III

Criteria kennisnetwerkanalyse KIS VTH Milieu
Het in kaart brengen van de kennisinfrastructuur VTH Milieu (bestaande uit meerdere netwerken) zal
gebeuren op basis van de volgende criteria.
1. Relevante deelnemers | deelnemers die binnen een VTH netwerk die relevant zijn voor het
onderwerp of de doelstellingen van het kennisnetwerk (individuen, organisaties, instellingen
of andere entiteiten zijn die kennis bezitten of bijdragen aan het betreffende VTH
kennisdomein).
2. Kennisbronnen | de verschillende soorten kennisbronnen binnen het VTH
kennisinfrastructuur, zoals wetgeving, wetenschappelijke publicaties, rapporten,
beleidsdocumenten, best practices, casestudy's, enz.
3. Netwerkstructuur | een beschrijving van de structuur van het kennisnetwerk, inclusief de
verbindingen en relaties tussen de deelnemers om patronen van interacties,
communicatiekanalen, samenwerkingsverbanden en informatieoverdracht.
4. Kennisstromen | een analyse van de stromen van kennis binnen het netwerk wat betreft
kennisdeling, kenniscreatie, kennisoverdracht en kennisabsorptie. Nodig voor benoemen van
de belangrijkste bronnen en ontvangers van kennis binnen het netwerk en daarmee de
effectiviteit van kennisuitwisseling en samenwerking.
5. Expertise en invloed | identificeren van de experts en invloedrijke deelnemers binnen de
VTH kennisinfrastructuur op basis van hun kennis, ervaring, reputatie, positie of
invloedssfeer.
6. Geografische locatie | de geografische locatie van de deelnemers binnen het kennisnetwerk
om regionale of lokale kennisclusters te herkennen.
7. Tijd | breng de tijdsdimensie van een kennisnetwerk in kaart. Nodig bij het identificeren van
historische patronen van kenniscreatie, evolutie van netwerkstructuren en veranderingen in
de dynamiek van kennisstromen over de tijd.
8. Thema's en onderwerpen | een beschrijving van de belangrijkste thema's, onderwerpen of
domeinen van VTH kennis binnen het betreffende netwerk. Dit om focus aan te brengen en
te zijen of er op landelijk niveau thema’s blijven liggen.
9. Interactiepatronen | een beschrijving van de patronen van interactie tussen deelnemers
binnen het kennisnetwerk en als onderdeel van de infrastructuur zodat relaties,
samenwerkingsverbanden en informatie-uitwisseling tussen deelnemers (of deelnemende
netwerken) beter zichtbaar worden.
10. Kennisniveaus | de verschillende niveaus van kennis binnen het netwerk, zoals
fundamenteel onderzoek, toegepaste kennis, praktische toepassingen, beleidsgerichte
kennis, enz.
11. Beschikbaarheid van middelen | zoals financiering, technologie, expertise en andere
hulpbronnen die nodig zijn voor kenniscreatie en -uitwisseling binnen het netwerk. Dit is
relevant om de duurzaamheid van een dergelijk initiatief effectief in te schatten.
12. Stakeholderanalyse | van het netwerk als onderdeel van het grotere geheel (infrastructuur).
13. Dynamiek en verandering | het analyseren en beschrijven van de dynamiek en
veranderingen binnen de kennisinfrastructuur over de tijd, zoals opkomende trends,
verschuivingen in de deelnemerspopulatie, evoluerende interactiepatronen, enz.

BIJLAGE IV KIS VTH Milieu

NETWERK CRITERIA

20.23

BIJLAGE IV

Observaties kennisnetwerken
Eerste globale observaties op basis van gevoerde gesprekken met respondenten uit het
kennislandschap Klimaat, ZZS, Circulaire economie en bodem.
Status
Voor pijler 4 van het VTH-programma brengen we het huidige landschap van netwerken in beeld. Met
dit inzicht is het mogelijk om in te spelen op een nieuw landschap. Bovendien is het een analyse waard:
zijn de netwerken vergelijkbaar of totaal anders? De opdracht gaat uit van onderstaande planning,
waarbij het voornemen is om medio juni 2023 een globale opbrengst te presenteren.

In het kader van het visietraject is behoefte ontstaan om dat landschap te laten zien. Gezien de
planning en de afgesproken oplevertermijn van medio juni is dit een te halen deadline. In deze notitie
is een eerste tussenstand opgenomen.
Op dit moment is de inventarisatie niet af en niet getoetst bij insiders. Dat zijn noodzakelijke stappen
om te komen tot het eerste eindproduct, medio juni.
De stand van zaken is:
• Voor de thema’s ZZS en Klimaat zijn interviews uitgevoerd en is een beschrijving opgenomen.
Deze is nog niet getoetst bij de gesproken personen. Het kan zijn dat de beschrijving tot medio
juni wordt aangevuld.
•

Voor het thema Bodem is gebruik gemaakt van eerdere analyses van het werkveld. Daarbij
dient te worden gezegd dat het werkveld behoorlijk in beweging is, sinds het uitbrengen van
de brief ‘water en bodem sturend’ van minister Harbers (25 november 2022) en het sluiten
van bestuurlijke afspraken over bodem en ondergrond tussen de koepels op nationaal en
decentraal schaalniveau. Door deze ontwikkelingen zijn nieuwe netwerken opgetuigd. In de
komende weken wordt geanalyseerd of het overzicht volledig is.

•

Voor het thema Circulaire Economie is een vooranalyse gepland en zijn interviews ingepland.
De eerste indrukken zijn dat dit thema veel verschillende netwerken kent, die onderling niet
op de inhoud met elkaar zijn verbonden. De komende weken zal dat nader worden uitgewerkt.

Conclusie is dat deze tussenstand niet af is en de komende weken zal leiden tot aanvullingen,
correcties en nieuwe inzichten.

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

KENNISLANDSCHAP(PEN)
Proloog
We staan in Nederland voor aantal grote transities in het fysieke domein. Deze transities vragen om
een integrale blik van opgaven in de fysieke leefomgeving, effectieve samenwerking tussen (nieuwe)
partijen en het herdefiniëren van bestaande verhoudingen en rollen van en tussen actoren in de
fysieke leefomgeving. Het bijelkaar brengen van kennisbehoefte en kennisaanbod speelt hierin een
belangrijke rol. In de fysieke leefomgeving, en volgend op ontwikkeling van het Platform
Professionalisering Leren en Kennis (PLeK), zijn er grofweg vier kennislandschappen te onderscheiden
(1) Klimaat (2) Zeer Zorgwekkende Stoffen (3) Circulaire Economie (4) Bodem & Ondergrond.
Pijler 4 van het VTH-programma heeft de ambitie om te komen tot adviezen voor een nieuw
kennislandschap. Daarin is de eerste stap om het huidige landschap in beeld te brengen. Drie vragen
staan daarbij centraal: 1) Bestaat het overzicht van huidige netwerken per thema of zal dat moeten
worden verzameld? 2) Zijn de landschappen voor de verschillende thema’s vergelijkbaar of zitten daar
grote verschillen in? 3) Op welke wijze kan dit (nieuwe) overzicht bijdragen aan een toekomstig
kennislandschap of kennislandschappen?
Het doorlopen traject
Door het interviewen van specialisten binnen de vier kennislandschappen is en wordt input verzameld.
Het doel is om te komen tot een globaal overzicht van bestaande kennisnetwerken in de vier
kennislandschappen. De eerste gesprekken hebben in april en mei plaatsgevonden en lopen door tot
in juni 2023. Met dit inzicht wordt in juli gewerkt aan een analyse en notitie met bevindingen yen
aanzien van de ‘IST-situatie kennislandschappen’.
In augustus volgt een schets & visualisatie nationaal kennislandschap op basis van de IST analyse
landschappen met de plek van VTH hierin. Dit leidt tot een voorstel voor een ‘SOLL-situatie’ van een
nationaal kennislandschap leefomgeving en randvoorwaarden deze te implementeren en borgen.
Medio september gaan we aan de slag met een evaluatie van praktijktoets geschetste SOLL-situatie
middels integrale casuïstiek, dit kan een coproductie worden met pilot PLeK.
Eerste algemene observaties
Kennisnetwerken binnen een kennislandschap drijven op vijf aspecten:
1. deelnemende actoren die vanuit intrinsieke motivatie willen leren en ontwikkelen (drive en
motivatie zijn sleutelwoorden)
2. de inhoudelijke opgave die opgelost dient te worden;
3. persoonlijke banden en ‘bekende gezichten’ (dit laatste kan ook remmend werken bij
aanhaken van nieuwe partijen binnen een netwerk)
4. ruimte voor innovatieve experimenten
5. gedegen organisatie met transparante financiering en rolverdeling
Constatering | Kennis binnen een kennislandschap is gefragmenteerd
Kennisnetwerken binnen een kennislandschap (zijn) ontstaan vanuit historische casuïstiek of (nieuwe)
overlegvormen en experimenten. Hetzelfde netwerk wordt vervolgens gebruikt voor nieuwe
vraagstukken of doeleinden en transformeert in functie van noodzaak (of experiment) naar oplossing.
Ontsluiting van kennis buiten een specifiek kennisnetwerk binnen een kennislandschap gebeurt
weinig; netwerkpartijen hebben binnen een specifiek kennisnetwerk. Er is beperkt incentive tot delen
van die kennis met andere netwerken. Ook het borgen van kennis heeft binnen een netwerk minder
prioriteit. Dit kan komen doordat kennisnetwerkleden veelal specialisten zijn die op basis van een
inhoudelijk vraagstuk, experimenten of praktijkopgave bij elkaar komen (en elkaar daar vervolgens
blijven vinden).

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

Binnen kennislandschap Bodem & Ondergrond is in 2022 en 2023 met kennisschakels
geëxperimenteerd om sneller verbinding gezocht buiten een specifiek netwerk. Bovendien wordt daar
geschakeld tussen operationeel, tactisch en strategisch niveau in vraagstukken of maatregelen.
In de meeste kennislandschappen ontbreekt het zicht op andere kennisinitiatieven en -netwerken en
op welke manier deze aan elkaar verbonden zouden kunnen worden. Het opstellen van een
dienstencatalogus (menukaart) van kennis ‘producten’ per kennisnetwerk of initiëren van een
kennislogboeken (type vraagstukken ‘loggen’) kan hierbij helpen. Hierin kunnen kennislandschap
overstijgende kennis-helpdesken een belangrijke rol spelen. Denk hierbij aan het Informatiepunt
Leefomgeving (IPLOS) en OD kennisnet.nl (operationele en uitvoerende vragen (ontstaan vanuit een
‘sociaal forum’)). Echter, er liggen nog kansen tot een herformulering op de invulling van IPLO in het
licht van een “robuustere” integrale samenwerkingsstructuur.
In het licht van kennisborging liggen er nog koppelkansen tussen deze ‘helpdesken’ en bestaande ne
besproken kennis binnen kennisnetwerken in een kennislandschap. De rol van private partijen en
educatieve instellingen hebben een versterkende werking op kennisborging en continuïteit van het
netwerk. Echter, er zit een risico in het beleggen van de totale regie en organisaties van een
kennisnetwerk bij ‘externe’ partijen (zogenaamde ‘proces facilitatoren’) die geen inhoudelijke rol
spelen in een netwerk, dit kan de robuustheid en continuïteit op termijn ondermijnen.
Constatering | Kennis tussen kennislandschappen
Kennisnetwerken tussen kennislandschappen zijn weinig verbonden. De meerwaarde wordt wel
gezien en uitgesproken, maar concrete (integrale of landelijke) aanleiding urgentie is (nog) niet hoog
genoeg. De nieuwe Omgevingswet of een Nationale Fysieke Leefomgeving Kennisagenda of integrale
casuïstiek kan daarin de juiste push geven.
Generieke criteria voor een kennisnetwerk
De potentie van een kennisnetwerk wordt optimaal benut wanneer aan deze criteria wordt voldaan
(vooral gebaseerd op geleerde lessen in Programma Kennisschakels bodem en ondergrond):
• Aandacht voor zachte kant van samenwerken. Een kennisnetwerk heeft kans op slagen
als er op basis van gedeelde gedragsprincipes wordt samengewerkt. De ‘meerwaarde
moet gevoeld worden’ en ‘de wil om samen te werken en kennis te delen en borgen
(1+1=3)’ moet aanwezig zijn;
• Fysiek ontmoetingen tussen actoren door facilitatie van letterlijke en figuurlijke ruimte;
• Vermogen om op integrale wijze te schakelen tussen schaalniveaus (praktijk/beleid;
lokaal/nationaal), afhankelijk van de opgave/vraag;
• Bij elkaar brengen van kennisvraag- en kennisantwoord (of kennisontwikkeling).
Belangrijk aspect hierin is het proces van vraagarticulatie;
• Diversiteit aan partijen (triple helix) met meerjarenkennisagenda en loket voor
kennisvraagstukken;
• Financiering en opdrachtgeverschap dient goed te worden ingeregeld: wie doet wat in
welke rol?;
• Werkt aan een gekaderde opgave of informatieproduct;
• Ruimte voor toetsing praktijk aan beleid en vice versa;
• Zichtbaar, dienstbaar (loketfunctie) en vindbaar.

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

EERSTE OBSERVATIES KENNISLANDSCHAP KLIMAAT
Kennisonderwerpen met betrekking tot klimaatadaptatie kunnen ruwweg in drie thema’s worden
ingedeeld: (1) Hitte (2) Droogte (3) Water. Hitte en droogte focussen meer op vraagstukken rondom
gezondheidsvraagstukken en hittestressplannen. Water focust zicht meer op crisissituaties in relatie
tot wateroverlast en het bewapenen tegen water. Nationale klimaatprogramma’s (Deltraprogramma
Ruimtelijke Adaptatie en Nationale Adaptiestrategie) zijn een katalysator voor organisatie van
integrale klimaat- kennisplatformen en themagerichte klimaatnetwerken (ook op regionale schaal).
Dit draagt bij aan kruisbestuiving tussen de klimaatthema’s.
Categorisatie kennisnetwerken kennislandschap Klimaat
Grofweg kunnen kennisnetwerken binnen het kennislandschap Klimaat op basis van drie
verschillende perspectieven gecategoriseerd worden (1) integrale kennisnetwerken/platformen (2)
kennisnetwerken door/voor overheden (3) Kennisnetwerken ontstaan rondom nationale
klimaatprogramma’s. De kennisborging en onderzoeken binnen het kennislandschap Klimaat ligt
vooral bij het (1) Kennisportaal Klimaatadaptatie (samenwerking tussen Climate Adaptation Services
(CAS), I&W en Kennis voor Klimaat), (2) Climate Adaptation Services (CAS; wetenschappelijke kennis
over klimaat toegankelijk maken), (3) RioNED kennisportaal (stedelijk waterbeheer) en (4) StoWa
kenniscentrum -waterschappen & provincies (met een onderzoeksfocus op drie thema’s (a)
klimaatbestendige stad (b) wateroverlast (c) zoetwatertekort & droogte)).
Categorisatie kennisnetwerken kennislandschap Klimaat: integrale kennisnetwerken/platformen
Klimaatverbond Nederland - klimaatadaptatie en klimaatmitigatie
Dit klimaatverbond schakelt tussen lokaal, regionaal, nationaal en Europees niveau. Door het
uitvoeren van onderzoeken en analyses, initiëren van projecten en het uitgeven van magazines
draagt het verbond bij aan kennisontwikkeling en kennisuitwisseling. Aangesloten leden (op basis
van betaalde contributies) zijn onder andere 9 provincies (Gelderland, Friesland, Drenthe, Limburg,
Noord-Brabant, Utrecht, Noord-Holland, Zuid-Holland, Flevoland); gemeenten (meer dan 100) en
waterschappen.
Platform Samen Klimaatbestending
Dit platform speelt een grote rol in het letterlijk en figuurlijk ‘faciliteren’ van ruimte voor een grote
range aan actoren met Nederlands klimaatbelang. Het platform adresseert regionale en nationale
vraagstukken en laveert tussen praktische vraagstukken en beleidsvormende aanbevelingen.
Samen Klimaatbestendig draagt bij aan het opbouwen en onderhouden van overlegstructuren,
proactieve beleidsinvloed en het ontwikkelen van handreikingen, aanpakken en inforgraphics. Het
platform wordt gefinancierd door StoWa en middels het Deltafonds (Deltaprogramma).
Het platform is georganiseerd rondom zes domeinen:
1. Hittestress & gezondheid: dit kennisdomein bestaat uit een samenwerkingsvorm met
Klimaatverbond (zie hierboven) - Community of Practice Hitte: decentrale overheden
(provincies, gemeenten en waterschappen) adviseren bij ontwikkeling van hittebeleid
en hitte-adaptatie
2. Financiële sector: Triple helix samenstelling om in de financiële sector te werken aan
integrale klimaatplannen. Deelnemende partijen zijn onder andere ABN AMRO,
Achmea, ASN Bank, Bouwinvest, Centraal Beheer, MVGM, Nationale Nederlanden,
NWB Bank, De Volksbank, Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling,
Verbond van Verzekeraars, CBS, De Nederlandsche Bank, Gemeente Eindhoven,
Gemeente Rotterdam, Hoogheemraadschap Delfland, Metropoolregio Amsterdam,
Ministerie van Financiën, Ministerie Infrastructuur en Waterstaat, Provincie ZuidHolland, Rijkswaterstaat, Arcadis, Climate Risk Services, Deloitte, Rebel en Stichting
CAS.

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

3. Gebiedsontwikkeling & nieuwbouw: belangrijk domein om het belang van
klimaatmaatregelen aan de start van gebiedsontwikkeling te addresseren.
Deelnemende partijen zijn onder andere BZK & Projectontwikkelaars, bouwbedrijven
en gemeenten
4. Woningbouwcorporaties: gemeenten, provincies en (koepelorganisaties AEDES) –
vereniging van woningbouwcorporaties
5. Groenblauwe bedrijventerreinen: verduurzamen van bedrijventerreinen in relatie tot
fysieke omgeving. Deelnemende partijen zijn onder andere gemeenten (den Haag,
Rotterdam), regio’s (metropoolregio Arnhem-Nijmegen en Rotterdam-Den Haag), IPP
Haaglanden, Ontwikkelbedrijven (Noord-Holland Noord, Midden-Limburg, Utrecht,
Oost-Nederland), provincies (Flevoland, Gelderland, Noord-Brabant, Noord-Holland,
Overijssel, Zuid-Holland), ROM-D, SADC, private partijen (Akro consult, BuCK
Consultants, CTP Invest, ELBA\REC, Kadaster, PT, TwynstraGudde, De Stichting
Kennisalliantie Bedrijventerreinen
6. Groen- en tuinbranche: in de groen- en tuinbranche wordt er volop gepionierd met
klimaatvriendelijke maatregelen. Hier spelen onder andere het Ministerie I&W,
Hoveniers- en tuinbranche verenigingen, Milieu Centraal, private partijen (Intratuin,
Hornbach, Technische Unie), waterschappen (Dommel, Aa en Maas,
Hoogheemraadschap Delftland), gemeenten (Rotterdam, Nieuwegein) een belangrijke
rol.
Domeinoverstijgend houdt het platform Samen Klimaatbestending zich bezig met twee integrale
thema’s: Hitte & Stadsontwikkeling. Hier probeert het klimaatplatform dwars door de verschillende
domeinen op de thema’s hitte & stadsontwikkeling partijen te bundelen.
Nationaal Klimaatplatform
Het Nationaal Klimaatplatform is ontstaan vanuit het ‘Klimaatberaad’ en maandelijkse webinars
over voortgang klimaatakkoord. En heeft als doel zelfstandig de voortgang klimaatakkoord door
samenwerking van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties te monitoren.
Aanbevelingen en nieuwe inzichten met betrekking tot klimaatmaatregelen en praktische
handvaten worden bij elkaar gebracht en gedeeld. Het bereikt de publieke opinie middels webinars.
CityDeals Klimaatadaptatie
Het concept City Deal koppelt steden, overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties en
ministeries aan elkaar omtrent belangrijke thema’s die spelen in de samenleving. Een van die
thema’s is Klimaatadaptatie. Samen werken partijen aan stad gerelateerde klimaatadaptatie
maatregelen, onder andere door bestaande praktijken en vormen van financiering ter discussie te
stellen. Deelnemende steden: Amsterdam, Eindhoven, Dordrecht, Rotterdam, Breda, Zwolle,
Amersfoort, Deventer en Groningen. Overheden: het ministerie van Infrastructuur en Milieu,
Waterschap Drents Overijsselse Delta, Waterschap Amstel, Gooi en Vecht, Waterschap Vallei en
Veluwe, Provincie Overijssel, Hoogheemraadschap van Schieland en Krimpenerwaard en
Hoogheemraadschap van Delfland. Private partijen en kennisinstellingen: Tauw, RDC, NWP,
Kennisland, Heijmans, EcoShape, BPD, Unesco-IHE, Hogeschool Amsterdam, Universiteit van
Utrecht, Hanzehogeschool Groningen en Branchevereniging voor Ondernemers in het Groen (VHG).
Klimaatbestendige Stad
Kennisnetwerk ontstaan door onderzoekslijn op basis van Nationaal Kennis- en
Innovatieprogramma Water & Klimaat (consortium van Nederlandse overheden, kennisinstellingen
en bedrĳven, die samenwerken aan projecten (pilots), kennis uitwisselen en lange termijn visie
ontwikkelen op het gebied van water & klimaat). De Klimaatbestendige Stad levert tastbare
kennisproducten op als de Klimaatschadeschatter en Toolbox Stad en bevat een varia aan
deelnemers waaronder het Kennisnetwerk KAN Bouwen (private partijen, projectontwikkelaars en
gemeenten), provincies, waterschappen, onderzoeks- en kennisinstellingen (Wageningen
universiteit, RIVM, Rauw, Hogeschool Amsterdam, Deltares, HKV, TNO, Sweco, KCAF, Aveco de
Bondt, Stichting CAS, Bosch Slabbers, Atelier Groen-Blauw).

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

Categorisatie kennisnetwerken kennislandschap Klimaat: door en voor overheden
Kennisnetwerk KANS
KANS focust zich op praktische en concrete vraagstukken die spelen in steden rondom
klimaatadaptatie. Het netwerk faciliteert gesprekken en informatie-uitwisseling tussen steden en
creëren (tijdelijke) samenwerkingen tussen 20 middelgrote steden (Amersfoort Apeldoorn Arnhem
Delft Deventer Dordrecht Eindhoven Enschede Groningen Haarlem Leiden Middelburg Nijmegen
Roosendaal Utrecht Zaanstad). De financiering geschiedt door gemeenten.
Gemeentelijk netwerk Klimaatadaptatie (GNK)
Het GNK is een kennisnetwerk georganiseerd en gefinancierd door VNG. Naast de organisatie van
informatiebijeenkomsten speelt het schakelen en klankborden over beleid en uitvoering in relatie
tot klimaatregelen en klimaatinitiatieven binnen dit netwerk een belangrijke rol.
Categorisatie kennisnetwerken kennislandschap Klimaat: rondom nationale klimaatprogramma’s
(DPRA & NAS)
Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatiestrategie klimaatbestendig en water robuust 2050
Het DPRA heeft als doel een visie te vormen over hoe Nederland in 2050 water robuust en
klimaatbestendig is. Het betreft een samenwerking tussen gemeenten, provincies, regio’s,
waterschappen en het Rijk om alle projecten en maatregelen die bijdragen aan de
klimaatbestendigheid en waterrobuustheid in Nederland. Middels het programma worden
eveneens de Impulsregelingen Klimaatadaptatie geregeld. DPRA is georganiseerd rondom drie
pijlers (1) Deltaprogramma Waterveiligheid (2) Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (3)
Deltaprogramma Zoetwater. Het programma wordt gefinancierd uit het Deltafonds en bevat een
formele governance en overlegstructuur. Het programma betreft een onderverdeling in 34
werkregio’s en 7 gebiedsoverleggen (Ijsselmeer gebied, Rijnmond-Drechtsteden, Rivieren Rijk en
Maas, Zuidwestelijke Delta, Kust, Waddengebied, Hoge Zandgronden). Rondom deze werkregio’s
vinden kennisnetwerken elkaar op basis van gerichte regiovraagstukken.
DRA is katalysator voor (regionale en nationale) kennisnetwerken. Voorbeelden hiervan zijn het
Samenwerkingsverbond Klimaatadaptatie Flevoland (KAF): GGD, RWS midden, gemeenten Almere,
Dronten, Lelystad, Nooroostpolder, Urk, Zeewolde. Provincie Flevoland, Waterschap Zuiderzeeland
en ingenieursbureaus en Samenwerkingsverbond afvalwaterketen Flevoland (SAF). Overige
netwerken met een sterke DPRA link zijn het Gemeentelijk Netwerk Water (VNG) en Koninklijk
Netwerk Water (onafhankelijke kennis(sen)netwerk in de watersector met waterprofessionals,
bedrijven en organisaties die lid worden middels een betaald lidmaatschap).
Nationale Klimaat Adaptatiestrategie (NAS)
De NAS zet de koerst uit voor een klimaatbestendig Nederland. Ten opzichte van het DPRA hanteert
de NAS een brede benadering van klimaatadaptatie en heeft een sectorale insteek. Nieuwe
klimaatadaptatie strategieën worden ontwikkeld en bestaande initiatieven worden gemonitord,
versneld en verbreed. Ministerie I&W en EU zijn (financieel) stuwende krachten achter NAS.
Er is sprake van een formele organisatie- en overlegstructuur. NAS heeft een aantal
kennisprogramma’s in het leven geroepen. Deze programma's zorgen voor tijdelijke
samenwerkingsverbanden en ontstaan van nieuwe netwerken. Drie hiervan zijn (1) NWA
(Nederlands Wetenschapsagenda) - programma klimaat adaptatie en gezondheid. Dit programma
valt uiteen in twee onderdelen met een focus op het stedelijk gebied en landelijk gebied. Het
stedelijk gebied bevat een netwerk rondom de samenwerking ‘Benigum’ (consortium: Radboud
universiteit, VU, Wageningen universiteit, Hogeschool Leiden, Deltares, Donders Instituut, private
partijen, NGO’s, gemeente Hilversum, Dordrecht en Leiden). Landelijk gebied werkt samen middels
‘Mantra’ (consortium Maastricht universiteit, Radbound universiteit, Wageningen universiteit,
Hoge School Leiden, RIVM, Planbureau voor Leefomgeving, Naturalis, 14 maatschappelijke en

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

publieke organisaties bijv. regionale GGD’s, Platform 31, Waddenacademie, Movisie. (2) LIFE-IP:
Versnellen uitvoering van NAS (3) ERAUCS: onderzoeksprogramma EU.

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

EERSTE OBSERVATIES KENNISLANDSCHAP ZEER ZORGWEKKENDE STOFFEN (ZZS)
In tegenstelling tot het kennislandschap Klimaat heeft het kennislandschap ZZS een gefragmenteerd
karakter. Dit kan komen doordat ZZS als kennislandschap een rol speelt in andere
kennislandschappen zoals CE, klimaat en Bodem. Kennisnetwerken binnen ZZS zijn te categoriseren
rondom vier typen kennisinitiatieven (1) ZZS milieucompartimenten (2) Kennis community Veiligheid
& Gezondheid in de leefomgeving (3) Kennisschakelpunt Zuid-Holland (4) Try-out
kennisinfrastructuur ZZS.
Categorisatie kennisnetwerken kennislandschap ZZS: Kennisinitiatieven rondom ZZS
milieucompartimenten of regio’s
ZZS (kennis)netwerken houden zich vooral bezighouden rondom het uitwisselen van kennis over de
specifieke uitstoot (emissies) van zeer zorgwekkende stoffen (en potentieel zorgwekkende stoffen)
van organisaties in de samenleving per milieucompartiment. Partijen die hier samenwerken zijn
overwegend de centrale en decentrale overheden, RIVM, RWS, InfoMil en de omgevingsdiensten.
De volgende vier ZZS milieucompartimenten zijn te onderscheiden: (1) ZZS in bodem (2) ZZS in lucht
(3) ZZS in water (4) ZZS in afval. Bovengenoemde partijen welke samen binnen deze
milieucompartimenten. Het gevolg hiervan is een gefragmenteerd karakter in verticale (silo)
samenwerkingsverbanden per milieucompartiment of horizontale benadering in relatie tot een
specifieke maatschappelijke opgave (bijv. energietransitie). ZZS specialisten hebben het doorgaans
al druk genoeg om binnen één milieucompartiment ZZS kennis, kunde en expertise te kunnen delen,
ontwikkelen en verwerken. Binnen de verschillende milieucompartimenten vinden de centrale en
decentrale overheden, RIVM, RWS, InfoMil en de omgevingsdiensten elkaar herhaaldelijk in
dezelfde samenstellingen. Dit versterkt het netwerkgevoel en levert door middel van het bespreken
van praktijk casuïstiek ook input op voor beleidsprogramma’s voor bevoegd gezag (bijvoorbeeld
Impuls Programma binnen milieucompartiment ZZS lucht).
Echter, kennisuitwisseling óver de milieucompartimentsgrenzen heen vindt weinig plaats.
Uitzondering hierop is het nationaal Netwerk ZZS (landelijk gefinancierd – uitvoering RIVM). Dit
netwerk probeert een integrale focus op (decentraal) ZZS beleid te hebben. Deelnemers zijn vooral
OD’s, waterschappen, provincies, rijk (RWS, ILT en IenW) en soms gemeentes. Ook het KSP ZuidHolland (zie hieronder) hanteert een integrale (maar regionale) ZZS benadering.
Categorisatie kennisnetwerken kennislandschap ZZS: Kenniscommunity (KC) Veiligheid &
Gezondheid in de Leefomgeving
De kennis community veiligheid en gezondheid in de leefomgeving is ontstaan vanuit Veluweberaad
(PLeK). Deze community heeft zich tot 2022 beziggehouden met de vraag hoe ZZS kennis integraal
ingeregeld kan worden en hoe een kennischakelpunt (KSP) voor ZZS eruit zou kunnen zien. Nadat
er gestart is met het KSP in Zuid-Holland, ligt de focus nu op kennis- en informatie uitwisseling over
ZZS milieucompartimenten heen. Een goed voorbeeld hiervan is het kennis nemen van wat er
gebeurt op het kennisthema stoffen in de arbeidssituatie. Binnen dit thema is gestart met het LEXUS
kennisplatform. De KC nodigt de trekker van LEXUS uit om hierover te vertellen en over en weer na
te gaan wat de dwarsverbanden zijn. De KC wordt gefinancierd door IPO/Z-Holland en heeft nauwe
band met het regionale KSP ZZS Zuid-Holland.
Categorisatie kennisnetwerken kennislandschap ZZS: Kennisinitiatief Kennisschakelpunt (KSP) ZuidHolland (en andere regionale initiatieven)
Het (experimentele) ZZS KSP Zuid-Holland speelt een belangrijke rol in de regio Zuid-Holland op het
gebied van ZZS-CE en afval. De pilot loopt t/m dec 2023. De primaire focus van het KSP zijn

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

praktische integrale ZSS casuïstiek en uniformeren van werkwijzen (zoals de werkwijzen en taken
en rollen met het oog op andere kennispartijen/structuren (bijvoorbeeld het kennisinitiatief TryOut (zie hieronder) en platform afval-geen afval). De komende periode wordt naast het in kaart
brengen van schakel processen voor het genereren en beantwoorden van vragen, aan de hand van
specifieke casussen gericht inzicht verkregen in vragen als hoe kunnen ZZS instrumenten en
informatie ontwikkeld in ander project of programma in Zuid-Holland gedeeld worden? (dit gebeurt
aan de hand van instrumenten uit het project ZZS-decentraal van VNG/IPO). Daarnaast is het bezig
met vooruitkijken en inspelen op toekomstige kennisvragen of kennisthema’s. Deelnemers van het
KSP zijn onder andere Provincie Zuid-Holland, RIVM, Omgevingsdiensten, Waterschappen,
Gemeenten, RIVM, RWS, 5 Zuid-Hollandse OD’s, CE-loket Rotterdam. Het KSP wordt gefinancierd
door provincie Zuid-Holland.
Regionaal zoeken decentrale overheden (gemeentes, provincies,
kennisinstellingen elkaar regelmatig op rondom een specifieke ZZS casus.

waterschappen)

en

Categorisatie kennisnetwerken kennislandschap ZZS: Kennisinitiatief Try-out Kennisinfrastructuur
ZZS
Experiment om op basis van een kennisinfrastructuur (29:6:1 model) lokale
vraagstukken en ZZS kennis op- en afschakelen tussen drie schaalniveaus
(regio’s, BZRO’s en beleidsmakers) en werkwijzen te uniformeren (factsheets,
ZZS uitvraag standaardiseren, versterken kennisportaal). De drie schaalniveaus
zijn als volgt de onderscheiden:
• Laag 29 (regio OD) hebben een ‘loket’ functie: praktijkgerichte en regionale VTH casussen
en vragen ophalen & beantwoorden
• Laag 6 (BZRO) hebben een ‘schakel’ functie: brengt regionale vraagstukken bij elkaar,
schakelt tussen vraag en aanbod regio’s, borgt regionale VTH kennis (middels OD
Kennisnet) en zet kennis in perspectief tot VTH beleid
• Laag 1 (Tafel) ‘Integratie & Richting’ functie: brengt praktijk en beleid bij elkaar, zorgt voor
integraal perspectief, geeft richting in kennisontwikkeling middels meerjarenagenda of
meerjarenvisie
29 regio OD’s

6 BZRO’s (RSP)
1 Tafel

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

EERSTE OBSERVATIES KENNISLANDSCHAP CIRCULAIRE ECONOMIE
Het kennislandschap Circulaire Economie is diffuus. Dit komt doordat er zowel beleidsmatig als in de
praktijk verschillende bergripsvormingen en definities voor CE worden gebruikt. Vanuit nationaal
perspectief blijft een eenduidige CE-beleidspush achter. Binnen het kennislandschap CE is een
categorisatie op te merken op basis van mate van circulariteit (‘R-ladder’; recycle, re-use, reduce) en
sectoren.

De komende weken zijn gesprekken gepland met VNG, DCMR en PBL CE onderzoeksrapportage team
voor een nadere verkenning.
Categorisatie kennisnetwerken kennislandschap CE: Regionale kennisnetwerken & rol van DCMR
In diverse regio’s bestaan platforms waar ondernemers, overheden en/of onderzoekers elkaar
kunnen vinden in een gezamenlijke transitie naar een circulaire economie. Belangrijke voorbeelden
zijn (vereniging) Circulair Friesland (provincie Friesland, Friese gemeenten, kennisinstellingen (oa
Rijksuniversiteit Groningen, Stenden University, private organisaties (oa Friso Bouwgroep, SC
Cambuur, Oldenboom, Roelofs Groep), CIRCLES (regio Oost-Nederland, provincie Gelderland,
kennisinstellingen (oa Saxion, Wageningen UR, VNO NCW), private partijen (oa Koninklijke
Metaalunie, Cleantech)) en ACCEZ (provincie Zuid-Holland, TU Delft, Universiteit Leiden, VNO CNW
West, Erasmus Universiteit, Wageningen UR).
In Zuid-Holland is DCMR Milieudienst Rijnmond de drijvende kracht achter veel CE initiatieven en
bevordering van kennis over CE.
o Programma CE & ET houdt zich tot 2025 bezig met invulling aan maatschappelijke
duurzaamheid opgaven (DCMR, 13 gemeenten in Rijnmondgebied en de provincies ZuidHolland en Zeeland)
o Circulaire Rotterdam: initiatief van bewoners, ambtenaren en ondernemers om plannen,
voortgang en ideeën rondom CE in Rotterdam te versnellen. Deelnemers zijn Port of
Rotterdam, Rotterdam.Makeithappen (city marketing), gemeente Rotterdam, DCMR.

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

Categorisatie kennisnetwerken kennislandschap CE: Overige netwerken
• Het Versnellingshuis Nederland Circulair helpt ondernemers met het opschalen van circulaire
businessmodellen en wordt gefinancierd en georganiseerd door ministerie I&W
• Servicepunt Circulair: landelijk actie- en kennisnetwerk van 12 regionale natuur- en
milieufederaties rondom het thema circulariteit in de fysieke leefomgeving
• Circulaire loket: juridisch loket voor vragen over afval in relatie tot circulair ondernemen.
• Holland Circular Hotspot: privaat-publiek platform (oa van Oord, Arcadis, Groningen Seaports,
NHN, Rabobank, Envaqua, Philips, Amsterdam Economic Board, Foodvalley, Milgro, TNO,
ministerie I&W en RVO) waarin kennis wordt uitgewisseld over circulair ondernemen. Het
bevordert de internationale samenwerking tussen het bedrijfsleven, kennisinstituten,
overheden en andere relevante partijen op het gebied van circulaire economie
• Sustainable Finance Lab: informeel onderzoeksnetwerk (verschillende academische disciplines
van verschillende Nederlandse universiteiten) naar verduurzaming van banken en markten.
Financiering loopt via de stichting SFL, Triodos Bank en De Nederlandsche Bank. Ministeries
ondersteunen verschillende projectinitiatieven die uit het SFL ontstaan,
• Madaster (onderdeel van Madastar Foundation – non-profit stichting afvaleliminatie):
onafhankelijk triple helix platform wat zich onder andere bezighoudt met archiveren en
produceren van materialenpaspoorten

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

EERSTE OBSERVATIES KENNISLANDSCHAP BODEM & ONDERGROND
Bodem en Ondergrond is een werkveld met veel netwerken.
Besluitvormingsnetwerken
Door het ministerie is een netwerk opgebouwd die bestaat uit een bestuurlijk overleg, een
directeurenoverleg en een ambtelijk overleg. Daaronder functioneren gezamenlijke werkgroepen,
gevuld vanuit waterschappen, provincies, gemeenten en Rijk. Deze opzet gaat over alle
bodemaspecten: van bodemenergie tot bodemkwaliteit, van vitale bodems tot kennisvraagstukken.
Kennisnetwerken
Het bestuurlijke overleg bodem heeft in 2021 besloten tot het opnieuw inrichten van een nationale
kennisinfrastructuur. Een infrastructuur die veel beter in staat is om de nieuwe, decentrale en bredere
kennisvragen te beantwoorden en nieuwe kennis daarvoor te ontwikkelen.
Een nationale kennisinfrastructuur was er al wel, maar vooral ingestoken vanuit een rijksopdracht aan
rijksinstituten. Van daaruit vond kennisdeling naar regio’s plaats. Door de omstandigheden die de
Omgevingswet introduceert, door de opkomst van grote maatschappelijke opgaven die allemaal (en
tegelijk) de bodem nodig hebben én door toenemend inzicht in de waarde van een goed functionerend
water- én bodemsysteem is een infrastructuur vanuit regio’s logischer.
Het is een conclusie die niet alleen voor bodem van toepassing is. Het AEF-rapport ‘Versterking van
de nationale kennisinfrastructuur door regionale schakels’ [referentie 1] beschreef de potentiële
kracht van regionale kennisschakels, gevolgd door een Witteveen + Bos-rapport [referentie 2] die dit
voor bodem duidde. Het was het Veluweberaad, tegenwoordig PLeK, die het initiatief nam voor het
uitproberen van regionale schakels. Bodem in Fryslân was de eerste regio. Op deze eerste bewegingen
heeft het programma Regionale Schakels zich ontwikkeld. De nationale kennisinfrastructuur zal, op
basis van geleerde lessen van het programma, door de samenwerkende overheden worden
ontwikkeld. Dat zal na de zomer van 2023 starten.
Regionale netwerken van bodemexperts zijn er al heel lang. Het zijn veelal ongecoördineerde
netwerken. Wat maakt een regionale schakel anders? In dit rapport is dat vertaald naar 5 principes
van een regionale kennisschakel en een beschrijving van een minimale (basis)variant. Desondanks
verschillen de zeven regionale schakel van het programma. En dat is niet zo vreemd: ze sluiten aan bij
regionale afspraken, samenwerkingscultuur en de beschikbaarheid van energiedragers. Opdracht van
het Directeurenoverleg Bodem aan de VNG: De bestuurders besloten in 2021 tot een andere nationale
kennisinfrastructuur, bestaande uit regionale kennisschakels. Praktijkervaring met deze schakels was
er toen nog niet. Om die reden besloten de bestuurders tot een gezamenlijk programma, dat onder
aanvoering van de VNG zou worden uitgevoerd. De opdracht: “Ondersteun kennispilots door een
programma in te richten dat zorgdraagt voor de synergie tussen regio’s en verbinding met de
landelijke infrastructuur en lessen te trekken ten behoeve van de doorontwikkeling tot een duurzame
kennisinfrastructuur.”
In onderstaand schema is het Programma gevisualiseerd. Regio’s bouwen hun eigen kennisnetwerken.
Als voorbeeld is het regionale netwerk in Twente gevisualiseerd. Deze opzet is, hoewel overal anders
van opzet, in heel Nederland zichtbaar. De ongecoördineerde netwerken ontwikkelen zich richting
regionale kennisnetwerken.

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23

Afzonderlijke netwerken
Naast de genoemde regionalisering van kennisnetwerken zijn meerdere organisaties actief in het
brede bodemwerkveld.
• SIKB: kwaliteitsborging.
• Gemeentelijk platform kabels en leidingen (GPKL).
• IKB: Kennisprogramma bodemdaling en funderingen (gefinancierd door 4 ministeries)
• Rijkswaterstaat en IPLO: ondersteuning decentrale overheden.
• NL ingenieurs.

Bijlage IV KIS VTH Milieu

Observaties Kennisnetwerken

05.23