De heer De Roon (PVV):
Voorzitter. Wij debatteren vandaag met twee ministers.
Mijn inbreng richt zich vooral op het buitenlands beleid.
Ik zal ook nog een enkele opmerking maken die gericht is

aan de minister voor Buitenlandse Handel. Mijn fractiegenoot Madlener zal straks spreken over het beleid met betrekking tot de Europese Unie.
Ik begin met een klein onderwerp, dat ik echter wel belangrijk vind. Ik ben blij dat wij nu een minister voor Buitenlandse Handel hebben. Zij is voortvarend te werk gegaan met allerlei missies in het buitenland. Er is echter
een organisatie die achter het net dreigt te vissen als het
gaat om subsidiëring door de overheid. Deze organisatie, die van belang is voor de verwelkoming en ondersteuning van ondernemers die via Schiphol Nederland binnenkomen, heet Holland Gateway. In het verleden kreeg
zij subsidie van EZ, maar deze is stopgezet. Holland Gateway wordt in haar goede activiteiten ondersteund en
om haar goede activiteiten gewaardeerd door buitenlandse ambassades, door Nederlandse en buitenlandse ondernemers en door VNO-NCW. Ik vraag de minister om
te bezien welke mogelijkheden er zijn om Holland Gateway ook het komend jaar financieel te ondersteunen, zodat deze goede organisatie niet haar deuren hoeft te sluiten. Het is zo vreselijk jammer dat wij van start gaan met
een minister voor Buitenlandse Handel en dat zo'n nuttige organisatie dan de deuren zou moeten sluiten per 1 januari 2013.
Ik ga verder met de begrotingsbehandeling Buitenlandse Zaken. Wij zijn een jaar verder sinds de laatste begrotingsbehandeling van dit ministerie. In dat jaar is er weer
veel onheil aangericht in de wereld. Talloze slachtoffers
zijn gevallen en talloze levens zijn verwoest. Opnieuw
heeft vooral de wereld van de islam daarin de hoofdrol
gespeeld. Terwijl de wereld van de islam zichzelf het huis
van de vrede noemt, is opnieuw gebleken dat deze wereld
voor andersdenkenden – overigens ook voor veel gewone
moslims – een huis van oorlog is. Wij moeten dat onder
ogen zien. De wereld van de islam is voor velen een wereld van dood en verderf, van oorlog en terreur, van onderdrukking en achterstelling van vrouwen en andersdenkenden, van beperking van de vrijheid van meningsuiting
en van religie. Het is een wereld van angst.
Vorig jaar hadden velen de mond vol van de Arabische Lente, een proces van ontluikende vernieuwing, van
nieuw leven, van verbetering van de levensomstandigheden en de vrijheden van mensen. Dat waren hooggespannen verwachtingen. Inmiddels is echter duidelijk dat
er vooral sprake is van een vuurstorm. Deze gaat alle kanten op, verbrandt alles op zijn pad en laat het gebied verwoest achter. Ziet het kabinet dit ook?
Laten we eens wat concreter worden. Ik begin met
de situatie waarmee Israël in de islamitische omgeving
te maken heeft. In het regeerakkoord van de VVD en de
PvdA is opgenomen dat Nederland waar mogelijk bijdraagt aan vrede en veiligheid in het Midden-Oosten en
daarbij de goede betrekkingen met zowel Israël als de Palestijnse Autoriteit benut. Die zinsnede kan regelrecht uit
de koker van de PvdA gekomen zijn. Daarbij worden de
problemen in het Midden-Oosten versmald tot Israël en
de Palestijnse Arabieren en worden de vrede en veiligheid
in het gehele Midden-Oosten volledig afhankelijk gezien
van dit conflict, precies zoals de PvdA in het verleden in
haar standpunten heeft verwoord. Op de website van de
PvdA is nog steeds te lezen dat het Israëlisch-Palestijns
conflict dictators in de regio helpt hun bevolkingen onder
de duim te houden en de oplossing voor een reeks internationale problemen gijzelt. Die standpunten zouden naar
mijn mening niet misstaan in de protocollen van Zion. Ik
constateer dat, terwijl het conflict tussen Israël en de Pa-

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

26
Buitenlandse Zaken
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het
jaar 2013 (33400-V),
en van:
- de motie-Van Klaveren over door de belastingbetaler
gefinancierde ontwikkelingshulp (33400-V, nr. 28);
- de motie-Leegte over private equity (33400-V, nr. 29);
- de motie-Jasper van Dijk over 250 miljoen voor internationale missies (33400-V, nr. 30);
- de motie-Jasper van Dijk over malariaonderzoek en bestrijding (33400-V, nr. 31);
- de motie-Maij c.s. over een nationaal comité van UN
Women in Nederland (33400-V, nr. 32);
- de motie-Agnes Mulder over het niet korten op de vier
speerpunten (33400-V, nr. 33);
- de motie-Agnes Mulder over giften aan particuliere initiatieven (33400-V, nr. 34);
- de motie-Agnes Mulder over de inzet algemene begrotingssteun (33400-V, nr. 35);
- de motie-Sjoerdsma over ontwikkelingsrelevant onderzoek (33400-V, nr. 36);
- de motie-Sjoerdsma c.s. over inzicht in de besteding
van de ontwikkelingsgelden (33400-V, nr. 37);
- de motie-Sjoerdsma c.s. over de klimaatgelden (33400V, nr. 38);
- de motie-Sjoerdsma over een nulmeting naar het
draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking (33400-V, nr.
39);
- de motie-Voordewind/Van Ojik over gebonden hulp
(33400-V, nr. 40);
- de motie-Voordewind over de klimaatfinanciering
(33400-V, nr. 41);
- de motie-Voordewind/Jasper van Dijk over social protection (33400-V, nr. 42);
- de motie-Thieme c.s. over duurzaamheidscriteria
(33400-V, nr. 43);
- de motie-Van Ojik/Jasper van Dijk over de komende
Voorjaarsnota (33400-V, nr. 44);
- de motie-Van Ojik c.s. over de bezuinigingen van het
vorige kabinet-Rutte (33400-V, nr. 45);
- de motie-Van Ojik over een Human Rights due dilligence-proces (33400-V, nr. 46).
(Zie wetgevingsoverleg van 17 december 2012.)
De voorzitter:
Ik heet beide ministers van harte welkom. Zojuist heb ik
met de Kamerleden afgesproken dat zij in eerste termijn
maximaal vijf keer per fractie zullen interrumperen. Elke
interruptie zal uit maximaal twee vragen bestaan.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

Buitenlandse Zaken

36-26-82

De Roon
lestijnen nog steeds bestaat, dictators in islamitische landen ten val zijn gekomen. Het conflict tussen Israël en de
Palestijnen was dus geenszins een voorwaarde voor het
voortduren van hun dictatuur. De hele suggestie dat vrede
in het Midden-Oosten zal neerdalen als het conflict tussen
Israël en de Palestijnen maar eerst wordt opgelost, is gebakken lucht.
De regering geeft aan goede betrekkingen te hebben
met de Palestijnse Autoriteit. Maar de Palestijnse Autoriteit verheerlijkt terrorisme, is zo corrupt als de pest, heeft
geen boodschap aan persvrijheid en pakt geweld tegen
homo's en ook eerwraak niet aan. Hoe kan de regering
betrekkingen met zo'n entiteit nu "goed" noemen? Met
zo'n boevennest kun je toch geen goede betrekkingen
hebben? Graag krijg ik hierop een reactie van de minister.
De Nederlandse regering geeft jaarlijks zo'n 50 miljoen
euro aan de Palestijnse Autoriteit, waarvan 15,3 miljoen
terug te vinden is in de begroting. De PVV vindt het bedrieglijk dat uit de begroting niet blijkt hoeveel Nederland
in totaal, dus ook via EU en VN, aan de Palestijnse Autoriteit geeft. Is de minister bereid om dit inzichtelijk te maken?
Vorig jaar heeft de Tweede Kamer ingestemd met de
motie-Van der Staaij, waarin de regering wordt verzocht
om er in Nederland en in Europa werk van te maken dat
er geen subsidie meer aan de Palestijnse Autoriteit wordt
gegeven als geen concrete en effectieve maatregelen tegen terrorismeverheerlijking worden genomen. Die concrete en effectieve maatregelen tegen terrorismeverheerlijking zijn door de Palestijnse Autoriteit in het geheel niet
genomen. Ik verwijs daarbij naar het rapport Palestinian
Authority glorification of terrorists and paying salaries to
terrorists and Dutch funding van Palestinian Media Watch.
Daarin staan meer dan honderd voorbeelden van terrorismeverheerlijking in het gebied dat onder bestuur staat
van de Palestijnse Autoriteit. Er zijn aldaar meer dan honderd voorbeelden van terrorismeverheerlijking sinds het
aannemen van de genoemde motie-Van der Staaij.
De door ons gefinancierde Palestijnse Autoriteit betaalt
bovendien maandelijks zo'n 3,6 miljoen euro aan salaris
aan Palestijnse terroristen in Israëlische gevangenissen.
Henk en Ingrid moeten zwoegen om de eindjes aan elkaar
te knopen, terwijl dus met hun belastinggeld veroordeelde terroristen van dikke maandelijkse bonussalarissen
worden voorzien. De PVV is ervan overtuigd dat de regering met het rapport dat ik net noemde, voldoende bewijs
in handen heeft dat de Palestijnse Autoriteit geen concrete en effectieve maatregelen tegen terrorismeverheerlijking heeft genomen. Er moet daarom onmiddellijk uitvoering worden gegeven aan de aangenomen motie-Van der
Staaij door de Nederlandse subsidie van de Palestijnse
Autoriteit, zowel rechtstreeks als via de EU, per direct te
stoppen. Is de minister daartoe bereid?
In het rapport van Palestinian Media Watch wordt ook
aangetoond dat de Palestijnse Autoriteit de Joodse historie ontkent en heilige Joodse plaatsen probeert te islamiseren. De islamitische organisatie die het moslimgedeelte
van de Tempelberg van Israël in beheer heeft gekregen, is
al een aantal jaren bezig met de vernietiging van overblijfselen van Joodse tempels die daar hebben gestaan. Met
bulldozers wordt dit werelderfgoed tot puin verpulverd.
Joodse archeologen spoeden zich telkens met zeefjes en
schepjes als een soort crime scene investigators naar de
stortplaats. Deze vernielingen moeten stoppen en wel nu.
De PVV vindt dat Israël het recht heeft om de bevoegdheden van de desbetreffende organisatie in te trekken. Tot

die tijd zien wij hierbij een rol voor UNESCO weggelegd.
Wil de minister zich ervoor inspannen dat UNESCO maatregelen neemt om dit voor de Joodse religie zo belangrijke werelderfgoed te beschermen?
Ik kom op vluchtelingenorganisatie UNRWA, een vluchtelingenorganisatie exclusief voor Palestijnen. Deze kreeg
onlangs nog weer 2 miljoen euro extra toegekend door
de Nederlandse regering. Dat was naar aanleiding van
de recente escalatie van de strijd tussen Hamas en Israël. De minister heeft Hamas terecht tot hoofdverantwoordelijke voor de slachtoffers aan beide zijden benoemd.
De PVV vindt het dan ook inconsistent en onverantwoord
dat de regering vervolgens 3 miljoen euro heeft vrijgemaakt voor Gaza. Daarmee maak je het voor Hamas namelijk wel heel makkelijk om dankzij ons belastinggeld de
financiële consequenties van terrorisme te ontlopen. Zo
kan Hamas ongestraft, zonder consequenties, raketten afschieten. Als Israël dan reageert, financiert de internationale gemeenschap, Nederland voorop, de nadelige financiële gevolgen voor de inwoners van Gaza wel weer.
Gisteren verklaarde de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking in het wetgevingsoverleg dat ook nog 1 miljoen is geoormerkt voor het Rode Kruis. Dat geld is beschikbaar voor alle slachtoffers,
niet alleen voor de Palestijnse maar ook voor de Joodse
slachtoffers van de strijd. Dat is wel in tegenspraak met
wat de minister eerder tegenover Novum heeft verklaard,
namelijk dat besloten was om het geld via het Rode Kruis
niet voor Israël beschikbaar te stellen. Ik vraag de minister
dan ook om hierover morgen opheldering te geven.
Staat Nederland er bovendien achter dat het UNRWA zich voegt naar het verbod van Hamas op het Holocaustonderwijs? Hamas wil dat er geen Holocaustonderwijs wordt gegeven in Gaza en UNRWA legt zich daar gewoon bij neer, terwijl via deze organisatie wel het onderwijs in de Gazastrook wordt gefinancierd. Als Nederland
hier niet achter staat, welke consequenties heeft dat dan
voor de Nederlandse steun aan UNRWA? Wat gaat de Nederlandse regering hiermee doen?
De PVV wil ook dat er een einde komt aan de aparte
vluchtelingenstatus van Palestijnse Arabieren. Dit vluchtelingenprobleem, dat al 65 jaar door de Arabische wereld in stand wordt gehouden met steun van de VN en vele andere landen, wordt almaar groter. Dat komt doordat
ook alle nakomelingen van de vluchtelingen van 1948 als
vluchteling worden geoormerkt en doordat hen de mogelijkheid wordt onthouden om te integreren in de landen
waarin ze verblijven. UNRWA, en daarmee ook Nederland,
financiert het feit dat dit probleem blijft voortbestaan en
almaar groter wordt. Wat de PVV betreft moet daar een
eind aan komen. Ik doe een oproep aan de regering: stop
met de financiering van UNRWA! Laat de Arabische wereld dat zelf maar financieren, als zij het zo belangrijk vinden dat al die Palestijnen in Jordanië, Libanon en Syrië
niet in die landen gaan integreren.
Verder vraag ik de regering om nog eens goed te kijken
naar de stap die het Verenigd Koninkrijk deze week heeft
gezet. Het heeft een technology ambassador in Israël benoemd. Het Verenigd Koninkrijk heeft onderkend dat de
samenwerking met Israël op technologisch gebied enorme toegevoegde waarde kan hebben. Ik denk dat dit voor
Nederland ook zo moet kunnen zijn. Ik vraag de regering
om een reactie hierop.
Tot slot nog dit. De hysterische islamreacties op het
filmpje Innocence of Muslims hebben het gehele westen duidelijk gemaakt hoezeer de islam tegenstander is

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

Buitenlandse Zaken

36-26-83

De Roon
van vrije meningsuiting. De PVV veroordeelt de campagne van de Organisation of Islamic Cooperation om islamkritiek internationaal strafbaar te stellen. Wij vinden deze
campagne gevaarlijk voor de vrije wereld. De landen van
de OIC, die de verklaring van Caïro hebben ondertekend,
vinden bovendien dat mensenrechten ondergeschikt zijn
aan de sharia. Hoe kunnen wij landen in de VN dulden die
dit als uitgangspunt hebben? Graag een reactie van de
minister.

De heer Madlener (PVV):
Voorzitter. Ik heb hier een bord waarop staat: Stop de
Europese zakkenvullers! Namens de Partij voor de Vrijheid presenteer ik met trots de resultaten van de website
stopdeeuropesezakkenvullers.nl. Om te protesteren tegen
de oneindige Brusselse verspilling heeft de PVV op 2 augustus van dit jaar de website gelanceerd. Hier kon men
een button aanklikken als men wilde protesteren tegen de
eurocraten.
Ik zet nog even de feiten op een rijtje. Nederland bezuinigt zich kapot, de koopkracht daalt, de werkloosheid
stijgt en de economie krimpt. Tegelijkertijd staat de geldkraan naar failliete lidstaten zoals Griekenland, Portugal
en Spanje wagenwijd open. Bemoeizuchtige Eurocommissarissen, onder wie mevrouw Kroes, vullen hun zakken met maar liefst € 21.000 per maand. Dat is bijna het
dubbele van uw riante salaris, mijnheer Timmermans.
Falende bureaucraten die Europa en Nederland in de afgrond storten, zoals meesteroplichter Barroso, toucheren zelfs meer dan € 25.000 per maand, terwijl deze charlatans enorme wanprestaties leveren. Eurocommissaris Ashton vroeg zelfs direct na haar aanstelling waarom zij geen privévliegtuig tot haar beschikking had. Alsof een verlengde Mercedes met chauffeur niet goed genoeg was! De staf van voorzitter Schulz bestaat uit tientallen mensen.
De 754 leden van het Europees Parlement – ik ben er
zelf een van geweest – krijgen bovenop hun royale salaris
van € 8.000 per maand ook nog dikke onkostenvergoedingen. Belastingvrij natuurlijk. O nee, niet voor de Nederlanders, want die betalen meestal braaf nog de Nederlandse
belasting. Maar de rest …
Er werken maar liefst 33.000 ambtenaren voor de Europese Commissie, stuk voor stuk tegen enorme salarissen
waar ze nauwelijks belasting over hoeven betalen. Het oneindige verhuiscircus tussen Brussel en Straatsburg kost
ongeveer 120 miljoen per jaar. Miljarden euro's vloeien
naar corrupte lidstaten als Bulgarije en Roemenië. Zelfs
de islamitische staat Turkije krijgt de komende jaren miljardensteun. Oh wat groeit de economie daar hard. Knap
hoor, van die Turken.
Ik heb zelf gezien hoe het werkt in Brussel. IJdele Spanjaarden, chauvinistische Fransen en nationalistische Polen
knokken voor hun land. De Britten onderhandelen messcherp over hun eigen belangen. De nettogrootontvangers van de EU knokken samen om maar geen cent te
verliezen van hun miljardeninkomsten van de Europese
Unie. En Nederland, met dit kabinet, speelt het braafste
jongetje van de klas en doet alsof we allemaal Europeanen zijn. Letterlijk zei een Nederlandse ambtenaar in Brussel: ik ben geen Nederlander, maar een Europeaan. Het
resultaat is dat de Nederlandse belastingbetalers kunnen
dokken. Nederlanders zijn de grootste nettobetalers van
Europa. Oh, misschien mag onze minister van Financiën

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

dan wel voorzitter van de eurogroep worden. Maar dan
niet meer kritisch zijn, niet meer zeuren, gewoon betalen.
Dit land is het zat, c'est ça. De PVV zegt: stop die verspilling en geef het terug aan de Nederlanders. Laat de
Europese landen met elkaar handelen in plaats van dat ze
elkaar subsidiëren. Laat ze samenwerken in plaats van samensmelten. Hef dat Europese schijnparlement op. Europa heeft geen volk en kan dus nooit een democratie zijn.
Europa bestaat uit totaal verschillende landen, volkeren
en culturen waarvan de geschiedenis honderden jaren teruggaat. En de eurocraten vormen geen democratie maar
een bureaucratie.
De mensen in het land zijn boos. Boos op de falende
Europese Unie, boos op de leiders van dit mislukte project en teleurgesteld in dit kabinet dat er niets aan doet.
Nee, we gaan zelfs nog meer betalen.
Ik zal nu laten zien hoeveel mensen de moeite hebben
genomen om een protest te laten horen. 88.921 mensen
hebben geprotesteerd tegen deze Europese Unie. Dat is
88.921 keer "nee" tegen deze verspilling en 88.921 keer
"nee" tegen dit kabinet.

De heer Ten Broeke (VVD):
Voorzitter. Scherp debatteren in dit parlement is altijd
goed en ik vind het ook prima dat daar enorme bijvoeglijke naamwoorden bij worden gebruikt. We zijn wel wat gewend in de loop der jaren en ik vind het weer een prachtige act, maar om iemand een meesteroplichter te noemen
die niet veroordeeld is, vind ik persoonlijk getuigen van
grote wansmaak. Dat is dan bij dezen gezegd.
De heer Madlener (PVV):
Ik vind het toch weer stuitend wat de VVD hier naar voren brengt. Barroso is toch de vertegenwoordiger van deze Europese Unie. Wat heeft de Europese Unie wel niet allemaal beloofd aan de mensen? Beloftes over een groeiende economie, over de beste economie ter wereld, over
werkgelegenheidsgroei. En wat krijgen we? Europa zit totaal in het slop, Nederland zit in het slop, dankzij Barroso,
en wij blijven maar betalen. Daarom vind ik "meesteroplichter" een passende titel voor zo'n voorzitter.
De heer Ten Broeke (VVD):
De heer Madlener gaat vanzelfsprekend over zijn eigen
woorden. Als hij zo veel van Barroso verwacht, namelijk
dat hij de economie in Europa in zijn eentje uit het slop
haalt, dan zijn zijn verwachtingen van Europa en Barroso
nog groter dan de verwachtingen van de grootste eurofiel
die ik ooit ben tegengekomen. Persoonlijk ben ik van mening dat Europa in niet onaanzienlijke mate bijdraagt aan
onze welvaart, onze vrijheid en onze veiligheid. En dat zijn
precies de drie zaken waar het Nederland om gaat.
Ik zal het hier vanavond ook over hebben, want Nederland heeft zich door de eeuwen heen geprofileerd als een
beweeglijk, dynamisch en toonaangevend land. Dat beeld
moet opnieuw worden uitgedragen door onze buitenlandse dienst en moet gereflecteerd worden in ons buitenlandbeleid. Nederland is en blijft een land dat het verschil
kan maken. Dat mag ook, want je bent de zevende economie van de wereld of je bent het niet. Nederland is het
op een na rijkste land van de Europese Unie, zo zeg ik tegen de heer Madlener. Hollandpromotie blijft in deze context van onverminderd belang, waarbij de Nederlandse
kernwaarden moeten worden ingezet voor de Nederland-

18 december 2012
TK 36

36-26-84

Ten Broeke
se kerndoelen van het buitenlandbeleid: mensenrechten,
welvaart en veiligheid.
Het stadium van de opkomende economieën is inmiddels gepasseerd. Meer dan de helft van de wereldgoederen wordt niet meer in deze wereld, de eerste wereld, gemaakt. Dat heeft gevolgen voor de mate en effectiviteit
van de Nederlandse positie in de wereld. Vooral de maakindustrie is verhuisd naar wat wij vroeger "ontwikkelingslanden" noemden. De Chinese economie is dit jaar groter
dan die van de eurozone. De G8 is ingehaald door de G20,
en ook de G20 is ondertussen een zieltogend forum. We
zitten in de G0, zo omschreef Ian Bremmer dat in het boek
Every Nation for Itself. De VS en de EU spelen weliswaar
nog de politiemannen van de wereld, maar China financiert deze indirect.
Ondanks de enorme media-aandacht voor de herverkiezing van Obama, is de Chinese machtsoverdracht van
Hu Jintao aan Xi Jingping voor Nederland misschien
nog wel van veel groter belang. De voornaamste aandacht van ons ging uit naar de leider van de vrije Westerse wereld, maar we zouden ons misschien nog wat meer
moeten richten op de leider van de niet-vrije wereld. Dat
biedt kansen voor Nederland, want Nederland is voor China niet alleen handelspartner nummer zes in de wereld,
maar Nederland is voor China ook nummer twee in Europa. Nederland is nog altijd de vijfde investeerder in de hele wereld. Desondanks is de ruimte voor het Nederlandse
opgeheven vingertje beperkt, of dat opgeheven vingertje
nu van links komt, zoals in de goede dagen van de jaren
zeventig – dat heette toentertijd "Nieuw Links" – of van de
heer Madlener. De eigen welvaart staat onder druk. Nederland is als handelsland voor bijna 70% van de economie afhankelijk van het buitenland. Nederland heeft het
buitenland dus meer nodig dan ooit om uit de crisis te komen. Bij alle recepten die Rutte II verzint om uit die crisis
te komen, mag het belangrijkste punt niet ontbreken, namelijk het buitenland. Het buitenland laat zich alleen niet
in koopkrachtplaatjes vatten. Daar hoort een uitstekend
Corps Diplomatique, een professionele krijgsmacht en
een uitmuntende exportmachine bij.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ik begrijp de woorden van de heer Ten Broeke over China.
Dat is inmiddels een grote wereldmacht. Lovende woorden daarover, maar wat is de visie van de VVD op het
mensenrechtenbeleid in China? We weten namelijk dat er
ook andere dingen gebeuren. We weten dat de doodstraf
daar ontelbare keren wordt uitgevoerd. Amnesty International heeft daar geen concrete cijfers over, omdat China
die niet vrijgeeft, maar waarschijnlijk is China land nummer één op het gebied van de doodstraf. We weten dat
honderdduizenden mensen in de werkkampen zitten.

Mao Hengfeng, die al lange tijd is vastgezet en die wellicht om medische redenen zou kunnen worden vrijgelaten. Ik vraag de Nederlandse regering zich daarvoor in te
zetten. Ook ik ben bekend met de enorme aantallen, die al
dan niet bewezen kunnen worden. Ik ben bekend met het
aantal mensen dat wordt vastgezet. Ik denk alleen – daarom zei ik net dat ons relatieve belang in de wereld is afgenomen – dat we een goed midden moeten zien te vinden
tussen aan de ene kant de belangen die China in de wereld heeft, die we niet kunnen ontkennen en ontlopen, en
aan de andere kant het gebruiken van die positie om effectief op te treden waar wij dat kunnen. De VVD kiest ervoor om dat heel effectief te doen door een aantal gevallen eruit te kiezen. Dat heb ik vorig jaar duidelijk gemaakt
en dat doe ik vandaag weer. Dat doen we ook als het gaat
om Rusland. Ik denk dat dit de meest effectieve methode
is.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
De heer Ten Broeke noemt twee gevallen. Ik neem aan dat
hij die aan het kabinet meegeeft als een soort stille diplomatie. Zijn er ook nog andere instrumenten waar de VVD
aan denkt? Denkt de VVD er bijvoorbeeld aan om mensenrechtenorganisaties te betrekken bij grote handelsmissies?
De heer Ten Broeke (VVD):
Handelsmissies zijn er vooral voor de handel. Het goede van handel is dat hij uiteindelijk ook gebaat is bij een
voorspelbare situatie. En dat heeft ook te maken met de
wijze waarop met mensenrechten wordt omgegaan. Ik
ken geen Nederlandse bedrijven die er baat bij hebben
dat de mensenrechten niet worden gerespecteerd. Integendeel, Nederlandse bedrijven die daar willen investeren, die daar zaken willen doen, zullen dat altijd proberen
overeind te houden. Dat doen ze effectief; daar zijn vele
voorbeelden van. Met andere woorden, ik denk dat elke
handelsmissie zich altijd leent om een mensenrechtenboodschap uit te dragen. Maar een handelsmissie is wat
het is, mijnheer Voordewind: een handelsmissie. Wij moeten niet van alles een mensenrechtenverhaal willen maken.
De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Ten Broeke (VVD):
De visie van de VVD op het mensenrechtenbeleid in China
hebben we vorig jaar al een keer in een debat over mensenrechten besproken. Dat debat hebben we uitgebreid
gevoerd. Ik wil vandaag aandacht vragen voor twee mensenrechtenactivisten. Allereerst vraag ik aandacht voor

De heer Ten Broeke (VVD):
Nederland is op dit moment actief in het buitenland met
maar liefst 1.314 militairen. Ik noem ISAF in Afghanistan,
ik noem de NAVO-antipiraterijmissie, Nederland levert militairen aan UNMIS en vanaf januari staan er wellicht ook
Nederlandse militairen aan de Turks-Syrische grens. De
VVD is trots op deze bijdrage, die internationaal zeer veel
waardering oogst. Het is ook een bijdrage die gemiddeld
gesproken hetzelfde is als toen wij in Uruzgan aanwezig
waren, en dat noemden wij destijds Champions League.
Nederland heeft het buitenland tegelijkertijd meer
dan ooit nodig. Ik heb een aantal prioriteiten in deze inbreng: het versterken van de economische diplomatie,
een constructief en duidelijk geluid ten aanzien van het
Midden-Oosten, Noord-Afrika en Syrië, het voortzetten
van het Matra-programma in Oost-Europa – mevrouw Bonis zal daar straks ook iets over zeggen – een evenwichtige reductie van het postennetwerk die de economische
diplomatie niet schaadt, een buitenlandstrategie die gericht is op handel, een Noordpoolstrategie, een effectieve

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Wat is de visie van de VVD op het mensenrechtenbeleid
in China?

Buitenlandse Zaken

36-26-85

Ten Broeke
en nuchtere besteding van de middelen van het Mensenrechtenfonds en de afdracht aan multilaterale organisaties.
De opdracht voor Nederland is om meer geld te gaan
verdienen en minder geld uit te geven. Dat geldt voor de
Nederlanders, dat geldt voor ons land, dat geldt voor de
overheid en dat geldt dus ook voor Nederlandse diplomaten. Onze diplomaten kunnen dat historisch gesproken
ook heel goed. Economie hoort bij diplomatie, zeker voor
een handelsland als Nederland, een handelsland dat zich
uit de crisis moet werken door de export te bevorderen.
Alleen als wij sterker uit de crisis komen, blijven wij relevant. Alleen als wij relevant zijn, kunnen wij bijdragen aan
mensenrechten, welvaart en veiligheid. De afgelopen jaren zijn ambassades en consulaten zich ook in toenemende mate gaan bezighouden met economische diplomatie.
Het zit in de professionele en voortreffelijke diplomaten
die wij overal op de wereld tegenkomen. Een deel van dit
verhaal hielden wij ook vorig jaar en met een aantal vragen wil ik aansluiten op wat vorig jaar is beloofd en waarvan ik hoop dat dit kabinet het overneemt.
Hoe staat het met de Nederland-Duitslandtop? Van de
bondskanselier is er een positieve reactie gekomen. Is die
top in voorbereiding? Wij hebben vorig jaar gezegd dat
consulaten en handelsposten in groeiregio's nodig zijn,
in China, Brazilië, Chili, Vietnam en Colombia. Welke mogelijkheden ziet de minister van Buitenlandse Zaken om
ook een post te openen in Noord-Irak, in Erbil. Dat is ook
een groeiregio bij uitstek, hetgeen wij een aantal jaren geleden, toen wij in Irak aanwezig waren, niet hadden verwacht.
Hoe gaat de minister werk maken van het verbreden
van het personeelsbestand van de posten nu die ook onder de Algemene Bestuursdienst dreigen te vallen? Hoe
zorgt hij ervoor dat de ABD niet door Buitenlandse Zaken
als een algemene bestuursdreiging wordt opgevat? Wat
ons betreft kunnen diplomatie en rijksdienst van elkaar leren.
Vorig jaar was er veel aandacht voor Noord-Afrika. En
nu is dat weer het geval. Egypte worstelt met een nieuwe grondwet. Tunesië maakt een relatief snelle en succesvolle transitie door. Beide landen doen dat met de Moslimbroederschap aan het stuur. In Syrië komen dagelijks
mensen om in een burgeroorlog die volgde op protesten tegen de regering in Damascus. De Arabische straat
is veranderd en het is onze achtertuin. Het is de achtertuin van de EU. De Pax Americana is passé. Uncle Sam zal
niet meer als buurtwacht komen opereren. En dan moet
de EU het zelf doen. Arabische landen zullen niet transformeren in modeldemocratieën. Onze buren blijven anders en zij noch wij zullen verhuizen. De sharia zal, of wij
het nou leuk vinden of niet, een rol blijven spelen in de regio. De strijd tussen soennieten en sjiieten die in Irak en
Syrië volledig uit de hand is gelopen, zal blijven woeden.
Nederland kan het zich niet permitteren de regio de rug
toe te keren. Wij stonden als VVD niet dansend op de tafel om de Arabische Lente te vieren, maar de VVD is wel
voor een realistische en positieve benadering in het Nederlands belang. Wij geloven dat de krachten van de vrijheid, zo zeg ik tegen de Partij voor de Vrijheid, uiteindelijk die van het nationalisme en geloofsfundamentalisme
zullen overwinnen. De VVD is voor een realistische benadering. Dat is in het belang van onze economie, van onze
veiligheid en ook van de migratieproblemen die ons bedreigen.

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

Om die reden heb ik er al langer voor gepleit, zoals
de minister weet, want wij hebben er vaker over gesproken, in zijn hoedanigheid als lid van een vorig kabinet, om
Frontex uit te rusten met Ocean Patrol Vessels (OPV's),
om onze buitengrenzen beter te bewaken. Ik zou graag
zien dat hij dat onderzoekt, met de minister van Defensie, misschien ook in het kader van de herziening. Amerika gaat dat niet meer voor ons doen. Wij hebben deze
heel hard nodig. De zuidelijke Europese landen kunnen
zich dat niet alleen permitteren. Het is bij uitstek een voorbeeld van solidariteit. Wat mij betreft kunnen er nog heel
veel ongebruikte structuur- en cohesiefondsen voor dit
prima doel worden ingezet.
De heer Sjoerdsma (D66):
Minister Ten Broeke, ik promoveer u in één keer van Kamerlid tot minister.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik weet niet of dat een compliment is, mijnheer Sjoerdsma, want ik ben een rasvolksvertegenwoordiger.
De heer Sjoerdsma (D66):
Zeker is dat een compliment. U ging wat te snel. Daardoor
bent u al bij een volgend blokje beland, maar ik wil nog
even terugkomen op uw economische diplomatie, waar
ik sympathie voor heb. U vraagt het kabinet of het niet
tijd wordt om een post te openen in Erbil in Noord-Irak,
vanwege de economische kansen. Het IMF zegt dat Afrika volgend jaar met 5% gaat groeien en dat zeven van de
tien landen die het snelst groeien, in Afrika zitten, waaronder Uganda. Waarom wilt u dan de ambassades daar
sluiten, zoals u in de Volkskrant betoogt?
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik kom hier nog op, maar ik zal direct op uw vraag ingaan.
Groei in Afrika zien wij ook. Het is logisch dat de VVD
meedenkt met dit kabinet. Wij hebben in ons verkiezingsprogramma ook voorgesteld om te snijden in Afrika. Enkele jaren geleden heb ik zelf met de motie-Nicolaï aan de
wieg gestaan van de hervorming van die posten. Dan kijken wij niet naar Afrika om redenen van Afrika, maar wij
proberen dat gericht te doen. In Afrika zie je een aantal
groeibriljanten, dat klopt, maar je ziet ook landen waar de
groei vertraagd of heel laag is, waar het gemiddelde inkomen onder 500 dollar is, en waar de totale economie
vaak niet groter is dan een paar miljard. Dan kun je wel
inzetten op enorm veel groei, met een ambassade die miljoenen kost, maar dat lijkt ons niet de juiste keus. Voor
een ambassade die 10 miljoen kost, bijvoorbeeld om redenen van veiligheid, kun je in Europa bijna vijf ambassades overhouden. Europa is dus deze keer geen kostenpost
voor de VVD; dat zal de heer Sjoerdsma aanstaan.
De heer Sjoerdsma (D66):
En dat terwijl er in Europa weinig groei of economische
winst te behalen valt. U gaat voorbij aan het feit dat wij al
in snel groeiende landen zoals Rwanda, Uganda en Ghana zitten. U zegt dat wij uit twee van die drie landen weg
moeten gaan en dat wij daar niet meer moeten zitten. U
gaat daar niet op in.
U zegt dat ons buitenlands beleid er is voor onze welvaart, voor onze veiligheid en voor onze mensenrechten.
Ziet u in die landen niet een opdracht voor onze ambassades op het gebied van veiligheid en mensenrechten?
Waarom wilt u die ambassades dan sluiten, terwijl daar

18 december 2012
TK 36

36-26-86

Ten Broeke
groeimogelijkheden zijn en mogelijkheden om onze agenda wat betreft mensenrechten en veiligheid te bevorderen?
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik kom nog op het alternatief dat wij als suggestie willen meegeven. Wij gaan uit van drie vuistregels, zoals ik
vanochtend in het artikel in de Volkskrant heb weergegeven. Er moet voldoende economisch potentieel zijn, zowel voor Nederland als voor het land dat het betreft. Wij
kiezen wel voor Ghana, Kenia, Tanzania en Ethiopië. Een
reden kan zijn dat er bestaande economische samenwerkingsverbanden of kleine douane-unies zijn, en dat zijn er
nogal wat. Je ziet dat in Afrika concentrische cirkels ontstaan rondom economische samenwerking. Dat is precies
waar wij aanwezig moeten blijven. Ik noem de ECOWAS
en de AEC. Het derde punt is dat Nederland iets kan bijdragen aan mensenrechten. De heer Sjoerdsma noemt
Rwanda, maar ik vind niet dat wij een heel relevante bijdrage aan de mensenrechten leveren in een land waar
tegen een meter aan VN-bewijzen is opgestapeld, dat
kindsoldaten opleidt voor Oost-Congo, om het rebellenleger M23 te steunen. Wij zijn er al heel lang. Velen hebben
gedacht dat het een soort Costa Rica van het Grote Merengebied zou worden, maar het omgekeerde is waar. Om
die redenen zeg ik: als wij keuzes moeten maken, maken
wij die hier.
De heer Van Bommel (SP):
U noemde terecht het voorbeeld van Iraaks Koşerdistan,
waar in Erbil een post is geopend. Dat wil zeggen: er is
niet een post geopend; een "laptopdiplomaat" reist vanuit
Bagdad naar Erbil, is daar dan een paar dagen met een lokale kracht en verricht daar nog wat goed werk. Als u, uw
eigen woorden indachtig, kijkt naar gebieden waar economisch enorm veel potentie is en waar ook handelsmissies
naartoe gaan, zou Erbil toch eigenlijk bovenaan uw lijstje
moeten staan om daar een volwaardig consulaat van te
maken om de Nederlandse belangen te dienen? Waarom
pleit u daar niet voor?
De heer Ten Broeke (VVD):
Het stond bovenaan, want het was de eerste die ik noemde. Aan die vereiste heb ik dus in ieder geval voldaan. Het
heeft onze aandacht, maar zoals u weet, zijn de middelen
uitermate schaars. Mijn vraag aan de regering is of wij
daar kunnen upgraden. Dan bedoel ik dus niet: twee laptops of twee mensen. Er zijn allerlei mogelijkheden denkbaar voor opschaling. Ook andere landen doen dat. De
VVD zou daar graag een kleine plus neerzetten, maar wij
geven ook aan waar wij een min zetten. Wij geven dus
ook altijd aan waar wij het geld vandaan denken te kunnen halen. Misschien kan ik ook uw steun daarvoor krijgen.
De heer Van Bommel (SP):
Ik wil graag met u meedenken. Ik maak uit uw woorden
op dat het uw intentie is om te komen tot een volwaardig
consulaat in Iraaks Koşerdistan. Laten we dan gezamenlijk
bekijken waar we gaan schrappen om dat te realiseren.
Mag ik uw woorden zo opvatten?
De heer Ten Broeke (VVD):
De regering maakt uiteindelijk haar mind op over waar
wel en niet meer komt. Daarbij gaat het ook over consulaten en andere posten, waaronder de handelsbevorderen-

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

de posten. Dat is de taak van de regering. Wij geven hier
aan wat de wensenlijst van de VVD is en hoe wij het zouden invullen. Ik denk dat dat eerlijk is. Ik wil niet zeggen
dat wij in dit debat de afgelopen jaren voorop hebben gelopen, maar we hebben onze naam daar behoorlijk aan
verbonden, waarbij we begonnen met de motie-Nicolaï. Ik
vind het dus niet meer dan fair dat de VVD ook aangeeft
waar volgens haar aan gedacht kan worden. Ik heb een
aantal vuistregels meegegeven die gehanteerd kunnen
worden. Wat mij betreft, past Erbil daar prima in, maar zoals dat zo mooi heet, wacht ik de beantwoording door de
minister graag af.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ondanks die heldere vuistregels begrijp ik de visie van de
heer Ten Broeke op het postennet toch nog niet helemaal.
Aan de ene kant worden onder verantwoordelijkheid van
de VVD ambassades gesloten, bijvoorbeeld in Zambia,
waar de KLM diverse malen per week naartoe gaat vliegen en waarvan je dus zou zeggen dat daar economisch
potentieel zit. Aan de andere kant zegt de heer Ten Broeke
dat in een land als Rwanda of Uganda, waar wij door onze
hulp nog een zekere leverage hebben, de mensenrechten
worden geschonden en dat hij daar dus geen ambassade
wil. Ik zou juist zeggen: omdat daar sprake is van schendingen van mensenrechten, kunnen we daar met onze uitstekende diplomatieke dienst iets goeds doen. Het is mij
dus niet helemaal helder waarom de ambassades in Zambia en Rwanda dicht moeten.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik heb net aangegeven dat enkele vuistregels kunnen opgaan en dat je het beste vanuit die vuistregels kunt kijken
naar de enorme opgave waarvoor deze regering zich gesteld ziet, namelijk om in totaal – als je alles, ook de opdrachten vanuit de vorige kabinetsperiode, bij elkaar optelt – een bezuiniging van 108,5 miljoen te realiseren. Dan
is het ondenkbaar dat we alles blijven doen. Ik wil ervoor
waken dat we wederom in het mes lopen dat ooit, toen
met betrekking tot het kabinet-Balkenende IV, zo treffend
werd omschreven door de Wetenschappelijke Raad voor
het Regeringsbeleid, namelijk dat we altijd alles overal
willen doen. Daarom werd het mensenrechtenbeleid omschreven als een donut: veel in de periferie, maar niets
in het centrum. Als je 100 prioriteiten en 100 actielanden
hebt, schiet je met hagel. Wij schieten liever wat trefzekerder. Rwanda heeft onze steun op dat vlak niet meer nodig. De leverage ten opzichte van Rwanda is niet groot.
We hebben deze week nog gehoord dat Rwanda de luchtmacht van Zuid-Sudan weet te financieren. Ik zou daar op
dit moment noch begrotingssteun, noch sectorsteun aan
willen geven. Eigenlijk wil ik dan ook gewoon de conclusie trekken dat wij onze post daar kunnen sluiten.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
De heer Ten Broeke spreekt over de bezuinigingstaakstelling alsof dat iets is wat van buiten komt, maar daar is
door het vorige kabinet en door dit kabinet voor gekozen.
Je kunt grote ambities hebben op het gebied van het buitenlands beleid, maar je moet daar wel de mensen bij leveren. Die bezuinigingstaakstelling komt niet uit de lucht
vallen, maar is een bewuste politieke keuze geweest.
De heer Ten Broeke (VVD):
Zeker en daarom sta ik hier om nu verantwoording af te
leggen over de keuzes die wij in het verleden hebben ge-

18 december 2012
TK 36

36-26-87

Ten Broeke
maakt, die wij in ons partijprogramma hebben gemaakt
en die wij nu willen meegeven aan de minister die een
opdracht te vervullen heeft. Die opdracht hebben wij hem
gegeven en daar loop ik niet voor weg. Integendeel, ik
geef ook precies aan waar naar onze mening die bezuinigingen kunnen worden gehaald.
In de komende periode gaat het structureel om 70 miljoen euro. Voor ons geldt dan: bilateraal als het moet en
multilateraal als het kan. De posten in landen waarmee
Nederland belangrijke handelsrelaties onderhoudt, blijven
open. Anders kan ook worden samengewerkt in EU-verband. Daarvan zijn wij ook groot voorstander. Nu schiet
het niet zo op met EDEO. Ik heb altijd gezegd dat wij ook
met de Baltische landen en de Benelux kunnen samenwerken als wij niet kunnen inwonen bij de Europese Unie.
Ik sprak ook al over economische samenwerkingsplannen.
Die zie je in Afrika, Azië en Zuid-Amerika. Overal kleine
Europese unies. Europa wordt overal als voorbeeld gezien, behalve door de heer De Roon. De Mercosur, ECOWAS, de EAC zijn allemaal samenwerkingsverbanden
waarbij wij zouden kunnen aansluiten. Wij houden graag
in EU-verband de posten overeind, omdat de kosten dan
relatief gering zijn.
De heer De Roon (PVV):
Ik kan mij niet helemaal aan de indruk onttrekken dat bij
de VVD-fractie de mensenrechten toch wel erg gescheiden dreigen te raken van de handelsbelangen. De heer
Ten Broeke was zojuist zo enorm opgetogen over de handelspost die nu door Nederland is geopend in het Koşerdisch deel van Irak. Hij zit nu aan de knoppen, want zijn
partij zit in de regering. Wat vraagt de VVD van de regering voor de bescherming en de veiligheid van de Assyrische christenen in datzelfde Koşerdische Irak, in de Ninevévlakte? Kan hij ook iets betekenen voor die mensen?
De heer Ten Broeke (VVD):
Het is onze opvatting dat je relevant bent als je economische kracht kunt ontwikkelen, aangezien wij niet direct
met legers de grens overtrekken. Als je relevant bent, heb
je invloed en die invloed kun je gebruiken bijvoorbeeld
voor de goede doelen die de heer De Roon nu noemt. Dat
geldt echter voor de positie van christenen in een heel
groot deel van de islamitische wereld, zoals hij als geen
ander weet, of het nu om Indonesië gaat of om de positie van de kopten in Egypte waarvoor wij regelmatig aandacht vragen. Ik zal hierop verder in mijn tekst terugkomen, want ik ben van mening dat wij daarop moeten focussen als wij over Egypte spreken. Je kunt dat alleen
maar doen als je leverage hebt. Het gaat niet meer alleen
met een opgeheven vingertje. De heer De Roon neemt
linkse partijen over van alles en nog wat de maat en tegelijkertijd doet hij mij altijd weer denken aan Nieuw Links
uit de jaren zeventig, met een enorme roeptoeter en een
enorme opgeheven vinger, vooral daar waar het mensen
van het islamitisch geloof betreft. Je kunt een ambassade ook maar één keer sluiten. In Iran had de heer De Roon
dat al tien keer willen doen en in Irak misschien ook wel.
Dat zijn niet de effectieve methoden die wij nastreven.
Ik doe nu voorstellen die onze handelsbelangen koesteren en die tegelijkertijd de mensenrechten proberen te
promoten daar waar het kan. Dat is de manier om het te
doen, mijnheer De Roon.

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

De heer De Roon (PVV):
Dat klinkt theoretisch heel aardig, maar de praktijk is dat
in allerlei islamitische landen waarmee wij goede handelsrelaties hebben, het toch buitengewoon slecht is en
blijft gesteld met de mensenrechten ondanks het feit dat
wij daar dan toch leverage zouden moeten hebben, zoals de heer Ten Broeke dat noemt. Zijn boodschap aan de
Assyrische christenen in Koşerdistan is in wezen: wacht
maar een paar jaar tot wij voldoende economische leverage hebben en dan zullen wij eens kijken wat wij voor jullie kunnen doen. Klopt dat, mijnheer Ten Broeke, of kunnen die mensen toch eerder en sneller iets van de VVD
verwachten?
De heer Ten Broeke (VVD):
Nee, dat klopt niet. In het mensenrechtendebat ben ik uitgebreid stilgestaan bij een aantal projecten dat door Nederland gesteund zou kunnen worden en dat heel succesvol was in het noorden van Irak. Dat waren mensenrechtenprojecten die ten goede kwamen aan allerlei minderheidsgroeperingen bijvoorbeeld ook aan vrouwen. Ik ben
daarover heel enthousiast. De enige manier om daar binnen te komen, is als je al aanwezig bent. Wij kunnen daar
een heel groot verschil maken door er te zijn. Wij hebben in zekere zin ook bijgedragen aan de geboorterechten
van dat land. Ik zie het land niet graag uiteenvallen, dat
is tot nu toe niet gebeurd, maar ik zie ook dat in het noorden van Irak relatieve rust heerst. Je ziet direct dat dat
gepaard gaat met economische welvaart. In ieder geval
doen wij één ding niet en dat is de wijze waarop de heer
De Roon denkt de rechten van christenen te kunnen verdedigen bijvoorbeeld als het ging om de levering van radarapparatuur aan Egypte waar hij tegen heeft gestemd.
Die radarapparatuur had niets te maken met de mensenrechtensituatie in Egypte, maar alles met de bestrijding
van terroristen in de Sinaï. Als de heer De Roon werkelijk
een vriend van Israël was geweest, had hij toen anders
gestemd.
De heer De Roon (PVV):
Voorzitter, dit is uitlokking. Daar mag ik toch op reageren?
De voorzitter:
Weet u, u gaat uw gang maar. Ik wil wel aan de heer Ten
Broeke vragen om zich te beperken in zijn antwoorden en
wat minder aan uitlokking te doen.
De heer De Roon (PVV):
Dat vind ik in ieder geval een goede suggestie, voorzitter.
Ik hoop dat de heer Ten Broeke die zeer ter harte neemt.
Maar om nog even te reageren op zijn opmerkingen: die
slaan natuurlijk volledig de plank mis. Die radarapparatuur voor Egypte is gewoon militaire apparatuur. En
wat de bescherming van Israël betreft: Israël is heel goed
in staat om dat zelf te doen en te financieren. Natuurlijk
vindt Israël het mooi als Nederland dat weer even regelt,
maar dat is gewoon niet nodig, want Israël kan dat heel
goed zelf. Mijn vraag blijft: wat gaat de heer Ten Broeke
concreet doen voor de Assyriërs die in de Ninevévlakte
nog steeds in een onveilige situatie verkeren? Krijgen die
ook radarapparatuur van hem?
De heer Ten Broeke (VVD):
Wij leveren geen radarapparatuur aan Assyrische christenen in het noorden van Irak; daar ben ik wel van overtuigd. Ik vind dit wel een aardig voorbeeld, dat precies de

18 december 2012
TK 36

36-26-88

Ten Broeke
gespletenheid weergeeft die uw fractie elke dag weer tentoonspreidt bij de bescherming van mensenrechten. U
bent uitermate selectief in uw verdediging van mensenrechten. Voor ons geldt dat je, wie het ook betreft, welke
minderheid ook, altijd moet proberen om je invloed – laat
ik het woord "leverage" eens vermijden – aan te wenden,
als je die hebt. Maar dan moet je die wel hebben.

De heer Sjoerdsma (D66):
De heer Ten Broeke zegt: het buitenland is belangrijker
dan ooit. De Nederlandse diplomatie is supergoed, maar
de Nederlandse positie neemt relatief af. Als minister
Timmermans op zoek gaat naar een list om die bezuinigingen op de ambassades ongedaan te maken, staat de
heer Ten Broeke dan achter hem?

De voorzitter:
Nee, u krijgt geen interruptie meer, mijnheer De Roon. Het
idee van een interruptie is dat u een vraag stelt, maar niet
dat u hier vragen gaat beantwoorden. Gaat u door, mijnheer Ten Broeke.

De heer Ten Broeke (VVD):
Als de heer Timmermans zich een Ollie B. Bommel toont
en een list verzint, zal ik dat met buitengewoon veel interesse gadeslaan.

De heer Ten Broeke (VVD):
Nu we het over de economische diplomatie hebben ... Vorige week kregen we een prachtige presentatie van het
ministerie over de vervulling van de consulaire taken en
alles wat daar precies bij komt kijken; indrukwekkend.
Wij leerden onder andere dat er jaarlijks 10.000 vragen
aan de posten worden gesteld over zakendoen in het buitenland. Eigenlijk zou ik weleens willen weten hoeveel
van die vragen over zakendoen de ambassade van Sudan
hebben bereikt, of die van Zimbabwe. Ik heb het vermoeden dat dit er niet heel veel zijn. Ik kan het verkeerd hebben, maar dat zullen we later dan wel horen. Met de bewaking van een aantal Afrikaanse ambassades gaan erg
hoge kosten gepaard, soms oplopend tot wel 10 miljoen
euro. Ik denk dat dit, afgezet tegen hoe groot die markten
zijn waar dan geld verdiend zou moeten worden, de investeringen niet in alle gevallen waard is. Als we toch op
onze centen moeten letten – en dat moet deze minister als
geen ander – lijken landen als Sudan, Zimbabwe, Rwanda, Uganda en Burundi mij in aanmerking te komen voor
een bezuiniging of zelfs sluiting, als straks die 70 miljoen
moet worden opgehaald. In ieder geval voldoen zij aan de
criteria en vuistregels die de minister heeft meegegeven.
Wij zijn benieuwd naar wat hij in de loop van het komende jaar zelf zal antwoorden. In ieder geval krijgt hij bij dezen de opvatting van de VVD daarover mee.
Als wij ons, zoals voorzien, gaan terugtrekken uit Afghanistan, en een ambassade aldaar maar liefst 24 miljoen per jaar kost, vind ik ook dat we moeten bekijken of
een en ander niet op een wat rationelere manier kan worden vormgegeven. Misschien kunnen we gaan inwonen
bij een andere ambassade, of zelfs bij de Europese Unie.
Dat levert aanzienlijke besparingen op. Wij willen dit de
minister in overweging geven. Ook de maar liefst 20 miljoen euro die nu wordt uitgegeven aan de kennis over
ontwikkelingssamenwerking zou een besparing kunnen
opleveren. Wij vragen ons af of het deel daarvan dat nu
aan de ambassades is toegewezen, niet kan worden geclusterd in Den Haag zelf.
De kern van onze boodschap is dat wij op de kortst mogelijke termijn willen weten hoe de minister aan deze forse bezuiniging handen en voeten gaat geven. De kern van
de opmerkingen die wij willen maken, is dat hij daarbij in
allereerste instantie moet kijken naar het verdienvermogen van Nederland. Dat is namelijk weer de kern op basis waarvan wij effectief buitenlands beleid kunnen voeren, in een wereld waarin ons relatieve belang afneemt.
En ja, daarin speelt Europa ook een belangrijke rol, maar
zoals ik al eerder heb gezegd: de EDEO, de Europese buitenlanddienst, is zo ver nog niet.

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

Minister Timmermans:
Tom Poes.
De heer Ten Broeke (VVD):
Inderdaad, het is Tom Poes die de list verzint. Welnu, de
minister moet zich dus geen Ollie B. Bommel, maar een
Tom Poes tonen. Ik zal dat met buitengewoon veel interesse gadeslaan. Ik denk ook dat hij daartoe in staat zal
zijn. Wij geven hem in ieder geval een aantal denkrichtingen mee.
De heer Sjoerdsma (D66):
Gaat u hem daarin dan ook steunen? Los van wat de minister gaat doen, stel dat mijn fractie zou voorstellen om
een hoorzitting te organiseren over het postennetwerk,
met vooraanstaande mensen als de heer Wientjes, de
heer Berlijn en de heer Bot over nut en noodzaak van het
postennetwerk, zou u dan bereid zijn om daaraan mee te
doen?
De heer Ten Broeke (VVD):
Daar ben ik helemaal niet afkerig van. Als het parlement
hoorzittingen wil organiseren, kan het dat altijd doen. Het
is ook altijd goed om de meningen van betrokkenen te
vernemen. Ik ken overigens de meningen van die heren.
Die hebben zij laten weten. Zij scharen zich in een groep
die eigenlijk het liefste wil dat wij helemaal niet op ons
postennetwerk bezuinigen, maar dat is niet de realiteit.
Zo vind je voor elke bezuiniging wel een groep deskundigen die van mening zijn dat het niet moet gebeuren. Dat
geldt voor elke bezuiniging, mijnheer Sjoerdsma, en als
u straks een keer het genoegen mag smaken dat ik u met
minister mag aanspreken, vrees ik dat u ook zelf dat lot
zult moeten ondergaan. Laat ik in ieder geval één ding
zeggen: Het CPB heeft ooit onderzoek gedaan en geconcludeerd dat een ambassade in een land de kans op Nederlandse investeringen met ongeveer 5% vergroot. Dat
bracht de heer Wientjes ook naar voren. Het is een interessant gegeven, maar dan moet je wel bezien waar je investeert. Als dat in een land is met een bnp van ongeveer
6 miljard, denk ik dat onze tweemanspost in Praag relatief
meer kan doen voor de Nederlandse economie dan een
miljoenen kostende post in Afrika. Daar komt het grofweg
op neer.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
De vuistregels van Ten Broeke hebben wij gehoord, maar
wij horen hem nu vooral zeggen dat hij wil kijken naar het
"verdienvermogen" van een ambassade en naar de kosten die onder andere gepaard gaan met bijvoorbeeld bewaking. Zijn dat nu de criteria waarop je uiteindelijk moet
beslissen of het verantwoord is om in een land een diplomatieke vertegenwoordiging te hebben?

18 december 2012
TK 36

36-26-89

Ten Broeke
De heer Ten Broeke (VVD):
Nee, de criteria op basis waarvan je een diplomatieke vertegenwoordiging zou moeten hebben, heb ik net aangegeven. Een voorbeeld daarvan is economisch potentieel
als je opnieuw kijkt naar je postennetwerk. Het is evident
dat wij in Washington, Berlijn, Parijs en Peking aanwezig zullen moeten zijn. Ik denk ook dat het onverstandig
is om nu de vertegenwoordigingen in Europa heel erg te
beperken. Hoezeer Europa ook onder druk staat, ons verdienvermogen wordt in eerste instantie bepaald door de
vraag hoe effectief wij de Europese lijn kunnen blijven beïnvloeden. Laten wij hopen dat de meest verstandige besluiten worden genomen in Brussel. De vuistregels zijn
dan dus helder: is er economisch potentieel? Zijn er bestaande economische samenwerkingsverbanden waarop
wij kunnen inzetten? In Zuid-Amerika hebben wij dat gedaan met de opening van een post in Panama. Hetzelfde
zou je kunnen doen met de Oost-Afrikaanse community,
waar een aantal landen enorme groeicijfers laten zien en
een enorme potentie. Ten slotte vind ik ook dat wij moeten bezien waar wij effectief iets kunnen bijdragen aan de
mensenrechten. Niet overal is dat even effectief meer. Je
kunt je zelfs bij een land als Uganda afvragen wat de netto Nederlandse bijdrage daar nu nog is. Kunnen wij daar
niet beter via internationale organisaties werken? Dat zijn
vragen die je moet stellen als je zo veel moet bezuinigen.
Je kunt niet alles overeind houden.

De heer Ten Broeke (VVD):
Anders dan de heer Van Ojik of zijn partijgenoten in het
verleden in deze Kamer hebben bepleit, geloof ik inderdaad niet dat wij parameters moeten aanleggen zoals
het vermogen tot geluk. Ik heb hier weleens gehoord hoe
de heer Vendrik een welzijnsmeter heeft geïntroduceerd.
Daar slaan wij dan een beetje van achterover. Ik denk dat
wij ons in Nederland sinds onze Gouden Eeuw een unieke
positie in de wereld hebben weten te verwerven dankzij
ons economische vermogen, ons handelsvermogen en de
openheid die Nederlanders eigen is. Dat moet ook vooral zo blijven. Hugo de Groot had het niet voor niets over
de vrije handel en over regels om vrijheid te waarborgen
op zee. Dat is de kern waaromheen ons land is gebouwd.
Dat is het verdienvermogen dat ook nu weer wordt aangesproken. Willen wij effectief zijn met ons buitenlands
beleid op het gebied van welzijn, veiligheid en mensenrechten, dan kan dat alleen als we relevant zijn. En relevant zijn we in deze wereld alleen als we ook economisch
relevant zijn. Zo is het.
Voorzitter. Ik gaf net aan dat er ook wat mij betreft gekeken moet worden naar de kennis over ontwikkelingssamenwerking die bij de posten aanwezig is. Wij willen
hier graag de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
en Handel over horen. Kan de minister toezeggen dat hij
deze zaken, of in ieder geval de overweging ervan, meeneemt in zijn plannen? Kan de minister toezeggen dat hij
uiterlijk in het voorjaar 2013 een brief zal sturen aan de
Kamer over de manier waarop de regering de bezuinigingen op het postennetwerk en het kerndepartement meent

te moeten invullen? Laat ik tot slot hierover nog één ding
zeggen. Met nog meer dan 140 ambassades, consulaten,
permanente vertegenwoordigingen bij internationale organisaties en nog zo'n 360 honorair consulaten bevindt
Nederland zich nog steeds in de wereldwijde top tien, terwijl het zich wat betreft de ratio ambassadeurs per aantal inwoners wereldwijd nog steeds in de top vijftien bevindt en binnen Europa in de top vijf. Niets om ons voor
te schamen dus.
Dan een punt dat hier misschien niet zo vaak is genoemd. Ik ben van mening dat wij ook moeten kijken naar
een Noordpoolstrategie. De trend is helder: het Arctisch
gebied wordt in toenemende mate toegankelijk. Sommige mensen vinden dat prachtig, anderen zien er een groot
klimaatprobleem. Dat wil ik nu even niet aansnijden. Ik zie
vooral een groot nieuw, strategisch politiek vraagstuk. Je
zou het the New Great Game kunnen noemen. Het Noordpoolgebied biedt ook enorme kansen voor heel veel grote
landen. 22% van onze totale koolwaterstofreserves komt
daar vandaan. Nieuwe vaarroutes worden geopend. Willem Barentsz lijkt weer terug. De VVD wil graag dat de Nederlandse regering zich in EU-verband en unilateraal actief inzet om Nederland en Europa een strategische positie te geven in dit spel. Verdere samenwerking met de Noren ligt voor de hand. Bestaat er binnen BZ nu eindelijk
– want ik heb dit vorig jaar ook al gevraagd – een bureau
dat zich met het Noordpoolvraagstuk bezighoudt? Als dat
niet zo is, is de minister bereid om actief een aantal ambtenaren op de taak te zetten om iets als een comprehensive Arctic strategy te formuleren? Is de minister bereid om
hierover de dialoog met Noorwegen aan te gaan? Welke
mogelijkheden bieden de gas- en oliereserves en de LNGterminals aan het Nederlandse bedrijfsleven? Is de minister bereid, dit nader te onderzoeken?
In het verlengde van de Noordpoolstrategie is het eveneens van belang om aandacht te schenken aan het grondstoffenbeleid. Naar aanleiding van de begrotingsbehandeling van vorig jaar is daar inmiddels een notitie over
gekomen, mede als gevolg van de motie-Ten Broeke/
Ormel. Dit jaar hebben we mogen aanschouwen hoe een
langlopend conflict tussen Japan en China over de Senkaku-eilanden bijna uit de hand liep. Kan de minister aangeven wat er sinds de bespreking van de grondstoffennotitie is gebeurd ten aanzien van het grondstoffenbeleid? Zijn er stappen gezet om Nederland te positioneren
als recycling hub? Op welke wijze wordt er nu binnen het
buitenlands beleid vormgegeven aan de wens dat Nederlandse bedrijven meer grondstoffen kunnen winnen? Is
de minister bereid om de Kamer hierover voor het zomerreces een brief te sturen?
Er is ook een forse bezuiniging voorzien op Matra. De
VVD wil dat Matra ook in Oost-Europa actief blijft, conform het amendement-Ten Broeke/Ormel, nu in de andere
volgorde. De VVD ziet dan ook graag dat de voorgestelde
bezuiniging op Matra deels wordt teruggedraaid en dat
er ruimte blijft voor maatschappelijke organisaties en politieke partijen om de sterke banden met name in OostEuropa, de Balkan en de Kaukasus te continueren. In Georgië bijvoorbeeld zien we heel hoopvolle ontwikkelingen. We moeten zien hoe zich dat verder ontwikkelt, maar
in ieder geval is er een redelijk vreedzame overdracht te
zien. Wij hebben ook gezien dat partijen die met name
met Matra-fondsen zijn gesteund daar een aanzienlijke
rol hebben kunnen vervullen. De Nederlandse ambassadeur zat daar zo ongeveer als eerste met de nieuwe president om de tafel. Georgië heeft zich ook ontpopt als een

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik ben het ermee eens dat je die vraag moet stellen, maar
het zou toch een teleurstelling zijn om te horen van de
woordvoerder van de VVD dat uiteindelijk het verdienvermogen van een ambassade of het economisch potentieel
dat je kunt aanboren, de definitieve keuze bepaalt voor
het ergens aanwezig zijn of niet.

Buitenlandse Zaken

36-26-90

Ten Broeke
nummer één hervormer in de wereld. Het heeft bovendien een groot strategische belang voor Nederland op het
gebied van grondstoffen en handel in de regio. Het is een
financiële hub en een grondstofhub voor de hele regio. Ik
zou graag zien, in het kader van dezelfde vuistregels die
ik zo-even bepleitte, dat wij in Georgië in elk geval Matra
kunnen blijven inzetten. Dat geldt ook voor Moldavië en
de Oekraïne, waar de ontwikkelingen in mijn ogen niet
positief zijn. Het geldt zelfs voor Wit-Rusland, waarover
ik twee maanden geleden in De Balie nog een debat heb
mogen voeren. Ik zag daar een theatergroep die zich op
een alternatieve, maar toch buitengewoon krachtige manier als oppositie manifesteerde. Ik zou graag zien dat
wij deze moedige mensen, die er aan de rand van Europa kunnen zorgen dat de laatste dictator van Europa daar
eindelijk wordt verdreven, steunen. Al is dat misschien
nog geen wenkend perspectief, het is iets waar wij ons
voor moeten blijven inzetten. Het ligt misschien niet in
onze achtertuin, maar het ligt wel dichtbij. Ik vind dat Europa daar een taak te vervullen heeft.
Ik wil ten slotte nog aandacht vragen voor de vrijwillige
afdrachten aan multilaterale organisaties. In het regeerakkoord staat dat Nederland zich inzet voor een effectieve
werking van internationale organisaties. Dat is een passage die de VVD uit het hart gegrepen is. Nederland geeft
nog altijd vrijwillig geld aan slecht functionerende multilaterale organisaties. Dat is overigens een oordeel dat het
ministerie van Buitenlandse Zaken zelf geeft. Neem bijvoorbeeld UNAIDS. Nederland geeft deze organisatie 20
miljoen euro per jaar voor aidsbestrijding, terwijl bekend
is dat deze organisatie slecht functioneert. Daar is over
een brief over aan de Kamer gezonden. De afdracht van
Nederland aan UNAIDS is vrijwillig. Het is prima dat Nederland geld uitgeeft aan aidsbestrijding. Gisteren in het
wetgevingsoverleg is daar nog aandacht voor gevraagd
door mijn collega De Caluwé. Waarom dan willens en wetens vrijwillig geld geven aan een organisatie die volgens
het ministerie zelf slecht functioneert?
Wij hebben in de nieuwe begrotingssystematiek afgesproken dat wij elkaar scherp zouden houden op de effectiviteit van het beleid van organisaties waarvan wij zelf
aangeven dat zij niet goed werken. Is de minister bereid
om de Kamer in een brief te informeren over die vrijwillige afdrachten – het laatste oordeel is volgens mij van
2009 – en daarin deze slecht functionerende organisaties nog eens stevig onder de loep te nemen? Ik doel op
UNAIDS, de ILO, UN-HABITAT en UNESCO. Dat waren
de zwakste broeders. Functioneren deze organisaties inmiddels beter dan ten tijde van de evaluatie? Is de minister bereid om een nieuwe evaluatie aan de Kamer te sturen en daarin aan te geven welke gevolgen de regering
meent te moeten verbinden aan haar eigen conclusies
over het functioneren van deze organisaties?Voorzitter. Ik
sluit hierbij mijn bijdrage in eerste termijn. Ik zou graag
via u de mogelijkheid aan mijn collega De Caluwé geven
om nog enige woorden te spreken naar aanleiding van
het debat dat gisteren is gevoerd.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef dan nu het woord aan mevrouw De
Caluwé van de VVD-fractie. Zij heeft nog een spreektijd
van drie minuten.

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ja, voorzitter. Meer heb ik niet nodig.
De begroting voor Ontwikkelingssamenwerking is gisteren al uitgebreid besproken, dus ik zal hier volstaan met
het aanstippen van twee punten. Het eerste betreft het bedrijfsleven. De minister heeft na haar aantreden zes weken geleden al herhaaldelijk aangegeven dat het bedrijfsleven vaak een voortrekkersrol neemt bij ontwikkelingssamenwerking. Zij heeft tijdens haar handelsmissies naar
Turkije en Brazilië ook ervaren dat de combinatie handel
en OS positief kan uitwerken. Ik ben dan ook blij dat de
minister positief heeft gereageerd op mijn suggestie om
experts uit het bedrijfsleven in te zetten op zowel het ministerie als op de ambassades. Ik zie de plannen voor inzet van het bedrijfsleven in ontwikkelingslanden met belangstelling tegemoet.
Mijn tweede punt betreft Rwanda. Zoals ik al eerder
heb gezegd, is de VVD meer voor het toepassen van regionaal beleid in het Grote Merengebied dan voor bilateraal beleid, gezien de problematische situatie aldaar. De
minister heeft ons gisteren verzocht om met een eindoordeel over de betrokkenheid van Rwanda in Oost-Congo te
wachten op de appreciatie van de secretaris-generaal van
de Verenigde Naties en het rapport van de expert group.
De VVD vindt echter dat wij nu een duidelijk signaal moeten geven. Het gaat hierbij niet om een incident. Al vele
jaren schendt Rwanda het wapenembargo in Oost-Congo
en steunt Rwanda daar rebellen. Daarom blijft mijn fractie steun geven aan twee amendementen waarin de regering wordt gevraagd om de sectorale begrotingssteun
aan Rwanda met onmiddellijke ingang stop te zetten.
Ik rond af. Er is nog een vraag die onbeantwoord is gebleven. Zoals de minister wellicht weet, is de VVD een
groot voorstander van eigen verantwoordelijkheid bij het
doneren aan goededoelenorganisaties. De minister heeft
gisteren aangekondigd om met de pet rond te gaan voor
Serious Request. Ze heeft echter verzuimd om te zeggen
wanneer zij dat gaat doen. Ik wil haar vragen om dat duidelijk te maken, zodat wij nog op tijd naar de pinautomaat
kunnen lopen.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik heb nog een vraag over het eerste punt waarover mevrouw De Caluwé sprak. Zij hield een mooi pleidooi voor
een regionale benadering in het gebied van de Grote Meren. Daarvan ben ik een groot voorstander. We hebben
echter zojuist de eerste woordvoerder van de VVD-fractie horen pleiten voor het sluiten van onze ambassades in
Burundi, Rwanda en Uganda. Dat betekent dus dat we, als
het aan de VVD ligt, de drie belangrijke ambassades in de
regio van de Grote Meren sluiten. De andere ambassade
zit namelijk in Kinshasa, ongeveer 3.000 kilometer daarvandaan. Hoe moet ik die opvatting van de VVD combineren met het pleidooi dat ik nu hoor, namelijk voor een regionale benadering voor het gebied van de Grote Meren?
Hoe moet ik dat doen?
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Dat is heel goed te combineren. Tijdens het algemeen
overleg over migratie en ontwikkeling heb ik al gezegd
dat, gezien de problematiek aldaar, een regionaal beleid
beter is dan bilateraal beleid voor de verschillende landen. Ik heb ook gezegd dat wij vanuit Congo het regionale
beleid voor ontwikkelingssamenwerking zouden kunnen

18 december 2012
TK 36

36-26-91

De Caluwé
vormgeven. Dat is dus geheel in lijn met hetgeen mijn
collega Ten Broeke zojuist heeft gezegd.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
We gaan dus wat betreft de VVD de ambassades in de regio van de Grote Meren sluiten. Alleen de ambassade in
Kinshasa, 3.000 kilometer daarvandaan, blijft open. Met
die gesloten ambassades gaan we een regionale benadering hanteren? Stelt mevrouw De Caluwé dat voor?
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Juist daarom pleit ik voor expert groups op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Zij kunnen ambassades steunen en kunnen fungeren als vliegende kiep. Op die manier kun je een regionaal beleid wel degelijk goed uitvoeren.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
O, het moet dus vanuit Den Haag gebeuren.
De heer Sjoerdsma (D66):
Mevrouw De Caluwé heeft drie minuten om over ontwikkelingssamenwerking te spreken. Tijdens die spreektijd
gaat het eigenlijk alleen over Rwanda. Misschien kan mevrouw De Caluwé mij uitleggen waarom er eigenlijk 3 miljard van af moest. Waarom is ontwikkelingssamenwerking eigenlijk niet liberaal, zoals haar collega's in alle zaaltjes stelden tijdens de verkiezingscampagne?
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Mijnheer Sjoerdsma, wij hebben gisteren ik meen zeseneenhalf uur gedebatteerd over ontwikkelingssamenwerking. Ik had gehoopt dat deze vragen toen waren gesteld.
Zij zijn ook gesteld. Ik heb toen gezegd dat wij graag 3
miljard van ontwikkelingssamenwerking af wilden halen.
Wij hadden op dit vlak dus nog veel meer willen versoberen. Wij wilden nog veel meer van hulp naar handel gaan.
Wij zijn echter een regeerakkoord overeengekomen en wij
zijn goed voor onze handtekening.

De heer Sjoerdsma (D66):
Het wordt steeds korter, voorzitter, als u mij het toestaat.
Waarom is het steunen van bijvoorbeeld homogroeperingen in Uganda het afkopen van schuldgevoel? Waarom is
het steunen van jonge entrepreneurs in Ghana het afkopen van schuldgevoel? Waarom is het steunen van moeders in Afghanistan die willen werken het afkopen van
schuldgevoel?
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ik heb een ingezonden stuk geschreven samen met de
heer Stef Blok, de vorige fractievoorzitter van de VVD. Het
is op 16 juni verschenen. Als de heer Sjoerdsma dat stuk
goed had ingezien, had hij daarin kunnen lezen dat het
blijven doneren aan ngo's en goededoelenorganisaties
volgens ons het afkopen van schuldgevoel is. Dat kan namelijk iedereen zelf doen. Ik heb zojuist gezegd dat mijn
fractie een voorstander is van eigen verantwoordelijkheid
voor het doneren aan goededoelenorganisaties. Daarnaast blijven er enige grote problemen over. Ik doel op
voedselzekerheid, watermanagement, vrede en veiligheid
en SRGR, dus seksuele en reproductieve gezondheid en
rechten. Dat zijn dingen die wij ook nog willen aanpakken.
Dat hebben wij uit-en-ter-na uitgelegd, ook in ons verkiezingsprogramma.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Van Bommel van de SP, die
tevens de inbreng van de heer Van Dijk zal doen. De heer
Van Dijk staat nog wel op de lijst, maar hij heeft zich afgemeld. De heer Van Bommel heeft dus een lange inbreng,
twaalf minuten, naar ik begrijp.

De voorzitter:
Ja, ja, vandaar die lange inleiding.

De heer Van Bommel (SP):
Voorzitter. Dit is het eerste algemene debat dat wij met de
nieuwe minister van Buitenlandse Zaken kunnen voeren.
De SP grijpt deze gelegenheid aan om te onderzoeken of
er iets wezenlijks zal veranderen in het buitenlands beleid.
Daar is naar onze opvatting namelijk grote behoefte aan.
De laatste jaren heb ik veel kritiek gehad op de focus van
het Nederlandse buitenlands beleid. Het handelsbelang
kwam voorop te staan. Mensenrechten verdwenen meer
en meer naar de achtergrond. Diplomatie was er in de
eerste plaats voor het behartigen van de economische belangen. Natuurlijk is Nederland in hoge mate afhankelijk
van handel. Dat dit wordt bevorderd, is dan ook meer dan
logisch. Om die reden pleit ik al enkele jaren voor een volwaardig consulaat in Iraaks Koşerdistan. Maar mensenrechten mogen niet op een zijspoor worden gezet. Helaas
was dat bij het vorige kabinet soms wel het geval. Waar
staat dit nieuwe kabinet? Wordt het oude beleid voortgezet of komen mensenrechten weer centraal te staan?
In het regeerakkoord staat terecht dat het buitenlands
beleid de internationale rechtsorde en de mensenrechten
moet bevorderen, maar er staat ook dat economische diplomatie een zware component blijft. Op de vraag naar
de belangrijkste prioriteit in het buitenlands beleid wordt
economische diplomatie wel genoemd maar mensenrechten niet. Dat is verontrustend. Verder wordt bij de
werving van nieuwe beleidsmedewerkers voor het ministerie mensen met een economische achtergrond voorrang
gegeven. Daarmee komt er een andere balans op het ministerie zelf. Gaat dit alles niet ten koste van de capaciteit
voor het bevorderen van de mensenrechten en de rechts-

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

De heer Sjoerdsma (D66):
Ik hoor eigenlijk nog niet het begin van een antwoord.
Waarom 3 miljard eraf? Waarom is ontwikkelingssamenwerking niet liberaal? Wij spraken gisteren ook over de
fractievoorzitter van mevrouw De Caluwé. Ik wil zijn woorden toch nog een keer in herinnering roepen, omdat ze
mij erg tegen de borst stuiten. Ontwikkelingssamenwerking zou het afkopen van schuldgevoel zijn. Het afkopen
van schuldgevoel.
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ja, dat klopt, omdat …
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik ben nog niet klaar met het stellen van mijn vraag, mevrouw De Caluwé.
De voorzitter:
Maar wij zouden de vragen ook kort houden, mijnheer
Sjoerdsma.
De heer Sjoerdsma (D66):
De vragen zijn kort, ja, en dit wordt een korte vraag.

Buitenlandse Zaken

36-26-92

Van Bommel
orde en voor het opkomen voor mensenrechtenverdedigers?
De grootste Nederlandse betrokkenheid in het buitenland heeft al ruim tien jaar plaats in Afghanistan. Het continue grootschalige geweld en de blijvende grote onveiligheid in dit land tonen onmiskenbaar aan dat de NAVO
haar belofte over een beter Afghanistan niet kan waarmaken. Vorige week kwamen de VN met een rapport waaruit
blijkt dat het geweld tegen vrouwen en meisjes blijft toenemen. In de provincie Kunduz werden vorige maand nog
twee mannen gearresteerd omdat zij een meisje hadden
onthoofd, nadat haar vader een huwelijksaanzoek voor
haar weigerde. Ook werden vier politieagenten tot zestien jaar veroordeeld wegens verkrachting van een 18-jarig meisje. Ik wil graag een reactie van de minister op dit
rapport en wil vernemen hoe de door Nederland opgeleide politieagenten zich inzetten om geweld tegen vrouwen
te voorkomen. De missie in Afghanistan is vaak een lakmoesproef genoemd voor de geloofwaardigheid van de
NAVO, onder meer door de voormalige secretaris-generaal van de NAVO Jaap de Hoop Scheffer. Is de minister
het met mij eens dat de NAVO overtuigend heeft gefaald
voor deze lakmoesproef? Kan de minister een algeheel
oordeel geven over de ruim elf jaar westerse militaire betrokkenheid bij Afghanistan? Hoe beoordeelt hij de resultaten hiervan?
Wij zullen in januari de missie uitgebreid bespreken,
maar ik wil er nu al één aspect uitlichten. Nederland
maakt in Afghanistan gebruik van de diensten van particuliere militaire ondernemingen. Is er zicht op het aantal particuliere beveiligers en hun activiteiten? Komt het
voor dat zij geweld gebruiken, en wordt daarover verantwoording afgelegd? Ondertussen kan de Nederlandse missie in Kunduz niet voldoen aan de eigen voorwaarden. Iedereen zag dat aankomen. Ik citeer graag het Kamerlid Timmermans, die een fel tegenstander van de missie was en zei niet te geloven "dat die leidt tot meer vrede
of tot een verbetering van de vrouwenrechten, want het
doel van die missie is gewoon om anderen de strijd met
de taliban te laten voeren." Het doet daarom raar aan dat
de Partij van de Arbeid nu voor de volle honderd procent
achter deze missie staat. Wat de SP betreft, moet het devies zijn: inpakken en wegwezen.
Vrouwenrechten staan overigens niet alleen in Afghanistan onder druk. Hoe staat het met de uitvoering van
mijn motie over het bevorderen van een wereldwijd verbod op steniging? Is de minister bereid om een side event
te organiseren bij de CSW, de VN-vrouwenconferentie die
dit voorjaar plaatsheeft?
Het vorige kabinet wilde een speciale relatie met Israël,
maar in het nieuwe regeerakkoord is die eenzijdige focus
gelukkig verdwijnen. Met zijn uitspraak dat "de uitbreiding
van de nederzettingen de grootste bedreiging voor een
tweestatenoplossing" is, lijkt de minister te willen breken
met de lijn van zijn voorganger. Maar praatjes vullen geen
gaatjes. Wat gaat de minister concreet doen tegen de verdere uitbreiding van die illegale nederzettingen? Ik wil
hem twee suggesties doen. De eerste is deze: stop de belastingaftrek voor donaties aan projecten in nederzettingen. Nog steeds hebben stichtingen als Christenen voor
Israël en Shuva Israël Nederland de anbi-status, terwijl zij
projecten in illegale nederzettingen steunen. Steun aan
die projecten door belastingaftrek is in strijd met Veiligheidsraadresolutie 465 uit 1980 waarin alle staten worden
opgeroepen Israël geen enkele assistentie te verlenen met
betrekking tot de nederzettingen in bezet gebied. Noorwe-

gen ging ons voor en trok de anbi-status van dergelijke
stichtingen in. Volg dat voorbeeld.
Een tweede concrete suggestie betreft producten uit de
illegale nederzettingen die in Nederland worden verkocht.
Dat gebeurt niet zelden onder het label "made in Israël".
Zo wordt de consument misleid en krijgen de Israëlische
exporteurs onterecht belastingvoordeel. Wat de SP betreft
komt hier zo snel mogelijk een eind aan. Dat kan simpelweg door de import van producten uit nederzettingen te
verbieden. Is de minister hiertoe bereid? Zo nee, is hij dan
in ieder geval bereid om er net als in het Verenigd Koninkrijk, Denemarken en Zuid-Afrika voor te zorgen dat er een
einde wordt gemaakt aan deze consumentenmisleiding?
Wil hij ervoor zorgen dat producten uit de bezette gebieden worden gelabeld als producten uit de bezette gebieden?
Het vorige kabinet wilde de relatie met Israël verdiepen door de oprichting van een Nederlands-Israëlische
samenwerkingsraad. Daarmee liep het kabinet uit de Europese pas, zoals vaak gesignaleerd door het Kamerlid
Timmermans. Volgens The Jerusalem Post van gisteren
overlegt de Israëlische minister van Binnenlandse Zaken
deze week met de gemeente Jeruzalem over de bouw van
6.500 appartementen in Oost-Jeruzalem. Een tweestatenoplossing wordt zo op de grond onmogelijk gemaakt. Tegen die achtergrond is de oprichting van een bilaterale
samenwerkingsraad onaanvaardbaar. Deelt de minister
die opvatting?
Nederland zal altijd een bijzondere relatie houden met
de voormalige koloniën Indonesië en Suriname. Over beide wil ik iets zeggen. Deze zomer vroegen die historische
instituten om een breed opgezet onderzoek naar het Nederlandse militaire geweld in Nederlands-Indië in de jaren 1945 tot 1950. In reactie op dit verzoek beweerde het
vorige kabinet dat de instituten beschikken over de benodigde onderzoeksbudgetten daartoe. Dat blijkt niet te
kloppen, maar dat onderzoek is wel gewenst. Nog altijd
zijn zeer essentiële vragen over deze zwarte bladzijde in
de Nederlandse geschiedenis onbeantwoord. Hoe stelselmatig werd door Nederlandse militairen excessief geweld toegepast? Welke oorlogsmisdaden zijn er begaan?
Wie waren eigenlijk verantwoordelijk voor deze ontsporingen? De SP vindt het belangrijk dat de historische instituten een serieuze poging kunnen doen om deze vragen gezaghebbend te beantwoorden. Ook het Kamerlid
Timmermans toonde zich in juni voorstander van een
breed internationaal onderzoek. Deelt de minister zijn en
mijn opvatting en is hij bereid financiële middelen te zoeken voor dit onderzoek?
Met betrekking tot de koloniale oorlog in Nederlands-Indië speelt verder de kwestie van het eerherstel
van de drie moedige mariniers die het dienstbevel om
een kampong in Oost-Java in brand te steken, weigerden.
Het vernietigen van de kampong was geen proportionele maatregel, maar vooral een represaille. Hier werd een
dienstbevel dat zou leiden tot een flagrante schending
van het oorlogsrecht geweigerd. In plaats van een medaille voor getoonde moed werden de drie mariniers veroordeeld tot lange gevangenisstraffen. Deelt de minister mijn
opvatting en die van het Kamerlid Timmermans dat deze
mariniers postuum eerherstel dienen te krijgen?
Ten aanzien van Suriname hoop ik dat deze minister
zich zakelijker zal opstellen dan de vorige. Naar schatting
12.000 Nederlanders hebben zich in Suriname gevestigd.
Grote Nederlandse bedrijven als Ballast Nedam, BAM,
KLM en Heineken doen er goede zaken. De Nederlandse

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

Buitenlandse Zaken

36-26-93

Van Bommel
belangen verdienen het om op ambassadeursniveau in
Suriname aanwezig te zijn. Wanneer vertrekt de nieuwe
ambassadeur, mevrouw Remmelzwaal, naar Suriname?
Een slepende kwestie is de Nederlandse betrokkenheid
bij Suriname in de jaren tachtig. Hoofdrolspelers als ambassadeur Vegelin en militair attaché Valk zijn inmiddels
overleden. Dossiers over die periode blijven gesloten. Dat
blijft ons achtervolgen. Is de minister bereid om alle dossiers uit de jaren tachtig voor onderzoek te openen, zoals
ook bepleit is door zijn partijgenoot Pronk?
Vandaag bood IKV Pax Christi Kamerleden symbolisch
een namaakkernbom aan met het verzoek die terug te
sturen aan de Amerikaanse eigenaren. Wat de SP betreft
moet dit inderdaad gebeuren. Het kabinet is echter nog
niet zover. Zelfs een eenvoudige verklaring over de vreselijke humanitaire gevolgen van kernwapengebruik in
oktober gelanceerd in de VN en onder ander ondertekend door de drie NAVO-lidstaten Denemarken, IJsland
en Noorwegen, kon niet rekenen op Nederlandse steun.
Gaat dit onder de nieuwe regering veranderen? Is de minister het eens met het Kamerlid Timmermans dat zei:
"Die tactische kernwapens zijn net zo nuttig als de tepels
op een mannetjesvarken. Ze kunnen gewoon weg uit Europa. (…) Onze veiligheid zal daardoor toenemen." Hoe zit
het met de afgeblazen conferentie over een kernwapenvrij Midden-Oosten? Is de minister het met mij eens dat
het de hoogste tijd voor een conferentie is? Klopt het dat
de Verenigde Staten op aandringen van Israël de bijeenkomst hebben afgeblazen? Wat gaat de Nederlandse regering hieraan doen?
De Noorse minister van Buitenlandse Zaken organiseert in maart in Oslo een internationale regeringsconferentie over de humanitaire consequenties van nucleaire
wapens. Is de minister bereid daaraan deel te nemen?
De mensenrechten staan onder druk in veel landen met
etnische of religieuze minderheden. Twee groepen verdienen onze bijzondere aandacht: de Tibetanen in China
en de Koşerden in Turkije. De snelle toename van zelfverbrandingen door Tibetaanse monniken, bijna honderd
in een paar jaar tijd, zegt veel over de uitzichtloze positie
van veel Tibetanen. Naar aanleiding van de zeer zorgwekkende escalatie van zelfverbrandingen concludeerde Human Rights Watch onlangs dat China geen serieuze pogingen doet om oplossingen te vinden voor de grieven
van de Tibetanen. Dat wordt onderstreept doordat China
de monniken die tot deze wanhoopsdaad overgaan, steevast aanduidt als terroristen en criminelen. In de begroting is vooral aandacht voor China als economische groeimacht. Ik vraag de minister om minstens evenveel aandacht aan de schending van de mensenrechten in China
te besteden. Is de minister hiertoe bereid? Het recente bezoek van de mensenrechtenambassadeur aan China vat ik
in dit verband op als een goed teken.
De massale hongerstaking van maar liefst 700 Koşerden in Turkse gevangenissen waaraan onlangs na meer
dan twee maanden een einde kwam, maakt duidelijk dat
een oplossing van de Koşerdische kwestie nog ver weg is.
Dat is zeer problematisch omdat de mensenrechtenschendingen in Turkije voor een groot deel direct samenhangen
met de Koşerdische kwestie. De minister gaf kort geleden
aan dat Nederland verbetering van de politieke, economische en sociaal-culturele positie van minderheden in Turkije, waaronder de Koşerdische gemeenschap, steunt. De
SP vindt dit positief. Hoe gaat de minister hier concreet
aan werken?

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

Tot slot wil ik stilstaan bij het drama dat zich momenteel in Syrië voltrekt. Wij hebben al vaak gesproken over
de burgeroorlog die daar nu woedt en die de samenleving aan flarden scheurt. De dagelijkse beelden van de ellende in Syrië zorgen voor een breed gedeeld gevoel van
machteloosheid, niet alleen in de samenleving, maar ook
in de politiek. Wij hebben immers zo weinig invloed op de
situatie daar. Deze machteloosheid mag er echter nooit
toe leiden dat Nederland en de EU niet alles proberen wat
in hun macht ligt om de situatie positief te beïnvloeden.
Humanitaire hulp moet absoluut prioriteit krijgen. Daarnaast moeten volgens de SP twee uitgangspunten leidend
zijn: het tegengaan van verdere escalatie van het conflict
en het volledig inzetten op een diplomatieke oplossing.
Daarom moet niet worden meegewerkt aan het leveren
van wapens aan welke partij dan ook. Erkent de minister
nu eindelijk dat Saudi-Arabië en Qatar wapens leveren
aan de opstandelingen? Vindt hij dit wijs? Er moet meer
worden ondernomen om een diplomatieke oplossing te
bereiken, zoals ook bepleit door oud-ambassadeur Koos
van Dam, dé kenner van Syrië. Of acht de minister dit een
gepasseerd station?
De SP zal deze minister beoordelen op zijn daden, maar
hem blijven herinneren aan zijn woorden. Hij zal zelf bepalen hoe hij de geschiedenis ingaat: als een waardig opvolger van zijn voorbeeld Max van der Stoel of als een
eersteklas Limburgse moelian, in gewoon Nederlands:
een kletskous.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan mevrouw Bonis. Zij spreekt vandaag voor het eerst in de plenaire zaal. Zij houdt dus haar
maidenspeech. Zij kan voor één keer het voorrecht proeven om tijdens die speech niet geïnterrumpeerd te worden. Mevrouw Bonis, ik wens u veel plezier; geniet van
deze maagdelijke momenten.

Mevrouw Bonis (PvdA):
Voorzitter. Vandaag debatteren wij over de buitenlandkoers van het nieuwe kabinet. Het is voor mij een grote
eer om hier te mogen spreken, in deze tempel van de democratie. In de afgelopen 26 jaar heb ik vaak meegewerkt
aan de totstandkoming van de memorie van toelichting
bij de begroting van Buitenlandse Zaken, bijvoorbeeld
vanuit de toenmalige Directie Internationale Organisaties.
Ik hield mij met de VN bezig en een zekere collega Frans
Timmermans bekommerde zich, aan de overkant van de
gang, om de OVSE. Het kan verkeren.
Ik ben geboren onder de rook van de hoogovens in
Velsen. Als jong meisje klom ik, als ik 's nachts niet slapen kon, in de dakkapel om naar de vele duizenden lichtjes van de industriegigant aan de overkant te kijken. Miljoenen tonnen staal, die de wereld inrolden om in schepen, kabels, bruggen of torenflats te worden verwerkt.
Het wekte in mij een diep verlangen om die wereld te ontdekken. Die kans heb ik gelukkig ook volop gekregen.
Vijf jaar geleden werden Koninklijke Hoogovens of Corus Steel, zoals het bedrijf inmiddels heette, opgekocht
door de Tata Group, een Indiaas conglomeraat. India is
een van die nieuw opkomende economieën. Ik heb het
voorrecht gehad er enkele jaren te mogen werken en leven en heb daar veel van geleerd, bijvoorbeeld in de hete,
drukke en stoffige straten van New Delhi toen grote kinderogen mij aankeken en bedelden om een muntje. Een

18 december 2012
TK 36

36-26-94

Bonis
meisje met prachtige krullen en een prachtige lach en ongetwijfeld prachtige dromen. Een meisje met nul kansen
ook op gezondheidszorg, onderwijs, een baan of een eigen huis. Steeds als ik zo'n meisje tegenkom, waar ook
ter wereld, besef ik: ik had dat meisje kunnen zijn. Het zijn
er geen duizenden; het zijn er miljoenen.
Het heeft mij geleerd dat vooruitgang niet alleen gaat
over economische groei van een land, maar vooral ook
over sociale ontwikkeling van de mensen die er wonen.
De Indiase econoom Amartya Sen definieerde menselijke ontwikkeling als het bieden van een zo groot mogelijk
aantal keuzemogelijkheden en aan een zo groot mogelijk
aantal mensen. Het mooie van deze definitie is wat mij
betreft het verband dat erin wordt gelegd tussen de ontplooiing van het individu en die van de maatschappij als
geheel. Dat is voor mij de kern van de sociaaldemocratie. Ik kreeg de kans om iets te maken van mijn leven en ik
vind dat anderen die kans ook moeten krijgen.
Dat brengt mij op het debat van vandaag over het Nederlands buitenlandbeleid. Er is sprake van schuivende
machtsverhoudingen in de wereld. Europa worstelt niet
alleen met zichzelf, maar ook met zijn plek in de nieuwe
wereldorde. Voor het kleine Nederland met zijn grote exportgerichte economie is het cruciaal dat het zich in die
wereld blijft manifesteren via de EU. Samen zijn wij sterk.
Met het regeerakkoord heeft dit kabinet in elk geval duidelijk gemaakt dat Nederland weer bereid is om over de
dijken te kijken. Dat is een zeer positieve ontwikkeling. Die
zet Nederland weer ferm in de internationale traditie die
zo kenmerkend is voor ons land. Wat de Partij van de Arbeid betreft, wordt de bevordering van mensenrechten,
democratie en de rechtsstaat daarbij weer teruggeplaatst
in het hart van het buitenlandbeleid. Wij zien dit als een
belangrijk doel op zichzelf, maar ook als middel om veiligheid en welvaart te vergroten, hier en elders op de wereld. Sta mij toe om dit toe te lichten aan de hand van de
twee regio's waarin ik vele jaren van mijn professionele
leven heb doorgebracht: de Arabische wereld en Afrika.
In de Arabische regio, de directe nabuur van Europa of onze "achtertuin" zoals collega Ten Broeke zojuist
zei, heeft zich de laatste jaren een ware storm voorgedaan. Mijn hart huilt als ik de verscheurdheid zie van het
Syrische volk en het geweld waarmee de strijd gestreden wordt. Die strijd brengt elke dag opnieuw onnoemelijk veel menselijk leed teweeg. De PvdA prijst de regering voor de ruimhartige humanitaire steun die geboden
wordt via de VN en ngo's. Ook de recente erkenning van
de Syrische Nationale Coalitie van de Oppositie- en Revolutionaire Krachten als de wettelijke vertegenwoordiger van het Syrische volk juichen wij toe. Gedurende mijn
driejarig verblijf in Damascus heb ik de leiders van deze coalitie stuk voor stuk leren kennen als dappere mensenrechtenactivisten en integere burgers, die soms meermaals lange jaren in de gevangenis hadden gezeten onder het regime van Assad. Wij zijn benieuwd hoe de minister de samenwerking met deze regering in wording
verder voor zich ziet. Op welke vormen van steun zal de
coalitie mogen rekenen?
Ik kom ook graag terug op een uitstaand verzoek van
mijn kant, namelijk dat Nederland als concrete handreiking een aantal gestrande Syrische studenten in staat stelt
hun studie in Nederland af te maken. Geef hun die kans.
Dit zou kunnen door openstelling van een Syriëloket binnen het Libertas Noodfonds. Eerder leek de minister genegen dit verzoek in te willigen. Ziet hij hiertoe inderdaad
mogelijkheden?

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

Voorzitter, sta mij toe de sprong naar Afrika te maken.
Dat was lang het vergeten continent, maar in de 21ste
eeuw staat het in het centrum van de belangstelling van
landen als China, India, Brazilië en Turkije. Zij zien er
grondstoffen, landbouwgrond, investeringsprojecten en
nieuwe afzetmarkten, want het gaat goed in grote delen
van Afrika. Er is sprake van een opkomende middenklasse van jonge professionals met toenemende koopkracht
in snel groeiende steden. Ook in Afrika heb ik vier jaar
gewoond en ik verzeker u dat steden als Nairobi, Johannesburg of Lagos vandaag de dag niet meer te vergelijken zijn met het Afrika van twintig jaar geleden. Er is daar
sprake van een nieuwe dynamiek. Sommige van de eerdergenoemde nieuwe grootmachten heb dan ook in twee
jaar tijd het aantal ambassades in Afrika verdubbeld.
Ook in Nederland gaan hier en daar geluiden op om
dwars tegen die trend in te gaan en weg te trekken uit
Afrika. Sommigen zeggen: we pikken wel de krenten uit
de pap waar het zo uitkomt. Maar zo werkt het niet in de
buitenlandse betrekkingen. Het is in de diplomatieke relaties niet anders dan ik welke relatie dan ook. Het gaat om
oprecht engagement, een open houding en aanwezig zijn
met de wil om in die relatie te investeren, ook op langere
termijn.
Naast investeren in de economische groei moeten wij
dus ook investeren in de sociale ontwikkeling van Afrika
en in de bevordering van de rechtsstaat in de landen aldaar. Wederom merk ik op dat deze zaken wat de Partij
van de Arbeid betreft een doel op zichzelf zijn, uit solidariteit met de mensen die het slechter hebben getroffen dan
wij. Ik denk hierbij aan de kansen van het meisje waar ik
eerder over sprak. Deze zaken zijn ook een middel, want
zonder stabiliteit en rechtszekerheid is het slecht zaken
doen, waar ook ter wereld.
Het postennetwerk van Buitenlandse Zaken is nog
steeds het belangrijkste instrument voor de behartiging
van Nederlandse belangen in den vreemde. Dat levert ons
land heel veel op, van concrete bemiddeling bij handelsgeschillen tot politiek invloedrijke contacten. Ik wijs ook
op de verlening van consulaire bijstand aan landgenoten
die in problemen zijn geraakt. Bij toenemende internationale verwevenheid zal de vraag van overheid, bedrijven
en burgers naar goede en snelle dienstverlening van onze
ambassades en consulaten alleen maar toenemen. Gezien
de enorme bezuinigingsopgave waarvoor Buitenlandse
Zaken zich gesteld ziet, zal dit met steeds minder diplomaten moeten gebeuren. Dat is een uitdaging van jewelste.
Daarom vraagt de Partij van de Arbeid de minister om
het komende jaar met een visie op de inrichting van het
postennetwerk te komen en die met de Kamer te delen alvorens onomkeerbare maatregelen te nemen. Een post is
snel gesloten, maar het kost heel veel tijd, geld en moeite om een post in betere tijden weer op te bouwen. De
wereld verandert snel, in de Arabische wereld, in Afrika
en elders. Nu Nederland eindelijk zijn nek weer uitsteekt
en over de dijken heen kijkt, zijn die posten onze ogen en
oren in den vreemde. Ook de Partij van de Arbeid beseft
dat in eigen vlees gesneden moet worden, maar laat dit
dan met verstand en beleid gebeuren zodat het lichaam
van Buitenlandse Zaken niet doodbloedt.
Hiermee ben ik aan het einde van mijn bijdrage in eerste termijn gekomen, voorzitter. Ik zie uit naar een goede
samenwerking met uzelf, met de collega's in de Kamer en
met het kabinet.

18 december 2012
TK 36

36-26-95

Bonis
(geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bonis. Ik feliciteer u van harte met
deze maidenspeech. Uw collega houdt nu ook haar maidenspeech. Ik stel voor om daarna even te schorsen, zodat wij u beiden kunnen feliciteren.
Het woord is aan mevrouw Maij. Ook zij spreekt vandaag haar maidenspeech uit en mag dus niet geïnterrumpeerd worden. Ook haar wens ik heel veel genot toe tijdens haar inbreng voor deze begrotingsbehandeling.

Mevrouw Maij (PvdA):
Voorzitter. Velen hebben mij plezier toegewenst en dat ga
ik nu dus ook hebben.
Het is voor mij een eer om vandaag met de Kamer in
debat te gaan over een onderwerp dat mij zeer aan het
hart gaat, namelijk ontwikkelingssamenwerking. Als kind
wilde ik graag het heelal leren begrijpen en weten hoe het
zat met het uitdijen van het heelal. Wat zat daar dan achter? Nog een heelal? Was er een andere planeet, vergelijkbaar met onze aarde, waarvan wij zouden kunnen leren?
Ik wilde graag astronaut worden, maar ik had een ook
fascinatie voor landen, volken, talen en mensen. Mijn ouders namen de tijd om als kinderen zo veel mogelijk te
leren over andere landen en andere volken, totdat ik zelf
oud genoeg was om alleen de wereld in te gaan. Van Barcelona tot Buenos Aires en van Brussel tot Beijing heb ik
gestudeerd, gewoond en gewerkt. Ik woon nu overigens
al een paar jaar met plezier in een stad die met een D begint.
Mijn ouders leerden mij op een ander punt ook iets belangrijks. Zij werkten allebei en zorgden allebei, iets wat
in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw niet
vanzelfsprekend was. Een moeder die werkte en een vader die in de ouderraad van de school zat. Ik ben blij dat ik
mijn grote liefde gevonden heb in een man die ook zo in
het leven staat. Wij werken allebei en zorgen allebei voor
onze twee prachtige zonen. Ik vind het mooi dat mijn vader hier vanavond op dit toch wat ontijdige uur – dat is
het inmiddels geworden – ook aanwezig is, net als mijn
man en mijn schoonmoeder, de vrouw die mijn man deze
waarden heeft bijgebracht. Zoals u ziet, ben ik geen astronaut geworden. Ik zit niet in een ruimteschip, maar mag
als lid van uw Kamer wel voorin de bus van het bestuur
van Nederland zitten. Dat vind ik mooi.
Zoals mijn collega al zei, is Afrika het continent met
de meeste arme landen. Hier liggen echter ook vijf van
de snelst groeiende economieën. De gemiddelde groei
in Afrika is ruim 5%, met enkele uitschieters boven de
10%. De PvdA is verheugd dat Afrika hoog op de agenda
van het ministerie van Buitenlandse Zaken staat. Minister
Ploumen heeft in haar wittebroodsweken Mali al bezocht
en zegde gisteren toe, in 2013 minstens twee handelsmissies naar Afrika uit te gaan voeren.
Speerpunt van beleid voor ontwikkelingssamenwerking blijft natuurlijk armoedebestrijding. De PvdA is wel
van mening dat hierin gedifferentieerd moet gaan worden. Van de 1 miljard armsten in de wereld woont 70% in
middeninkomenslanden. In de allerarmste landen blijven
we wel helpen met de opbouw van basisvoorzieningen,
waarbij wij mensen de spreekwoordelijke hengel in plaats
van een vis geven, maar in middeninkomenslanden, waar
wel veel rijkdom en welvaart is, moet rijkdom beter ver-

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

deeld gaan worden. Nederland moet in deze landen dus
geen geld meer geven aan overheden. Wij kunnen wel bijdragen door burgers mondiger te maken, de democratie
te versterken en emancipatie te bevorderen. In deze landen geven wij mensen geen hengel meer, maar helpen
wij ze om hun eigen hengel op te gaan hijsen.
Ik ben verheugd dat vrouwenemancipatie in ontwikkelingslanden weer hoog op de agenda is komen te staan.
Een traditionele, conservatieve en orthodox-religieuze alliantie lijkt in de wereld de overhand te krijgen, maar vrouwen leveren een belangrijke bijdrage aan ontwikkeling,
vrede en democratisering. Op 6 december lanceerden negen partijen in de Kamer het Meerpartijeninitiatief Gender opgezet. Dat biedt nu al boter bij de vis. Op voorstel
van de PvdA en medeondertekend door VVD, CDA, D66,
GroenLinks, PvdD, 50PLUS en de ChristenUnie heb ik een
amendement ingediend ter verhoging van het fonds Funding Leadership and Opportunities for Women (FLOW)
in 2013 met 10 miljoen euro. Met diezelfde groep partijen heb ik de minister gevraagd om 2 miljoen extra te geven aan de organisatie UN Women. De minister zegde
toe, nog dit jaar 2 miljoen aan UN Women over te maken.
Graag nog een bevestiging van de minister op deze toezegging.
Ik ben verheugd dat de PvdA gisteren in het WGO Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking een
aantal voorstellen heeft kunnen doen die richting geven
aan het beleid van minister Ploumen, een beleid voor een
nieuwe agenda met een nieuw elan. We gaan werken aan
een mondiale agenda die vanaf 2015 armoedebestrijding
en duurzaamheid samenbrengt.
Nogmaals, ik vind het een eer om voorin te mogen zitten in de bus van het Nederlandse bestuur. Ik zal mij er
ook voor inzetten dat Nederland weer voorin komt te zitten in de bus van internationale samenwerking.
(geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Dank u wel. Mag ik ook u van harte feliciteren met deze
mooie maidenspeech? Ik stel de collega's nu in de gelegenheid om u en mevrouw Bonis te feliciteren.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

De heer Omtzigt (CDA):
Voorzitter. Vanaf deze plaats feliciteer ik van harte de
collega's Bonis en Maij met hun rijke levensgeschiedenis.
Zij zijn als meisjes al vroeg begonnen te oefenen met de
behandeling van de begroting van Buitenlandse Zaken,
want ik kan ze verzekeren dat het nog vaak zal gebeuren
in de Kamer dat ze wakker moeten blijven.
De wereld groeit toe naar nieuwe verhoudingen waarin de wereld zich minder snel zal voegen naar de visie van
Europa en de Verenigde Staten. Verhoudingen die vragen om een actief buitenlands beleid van landen in Europa, dus een actieve diplomatie. Dat is niet, zoals eerder door een ambtsvoorganger geduid werd, een "rustiek
tijdverdrijf", maar broodnodig werk voor de versterking
van de internationale positie van Nederland op het gebied
van mensenrechten, economie en veiligheid. Mijn eerste
vraag aan de minister betreft de AIVD. Hoe beoordeelt hij
het regeerakkoord op het punt van de AIVD en de buiten-

18 december 2012
TK 36

36-26-96

Omtzigt
landtak daarvan? Wat acht hij daarbij een acceptabele uitkomst?
Waar stevig bezuinigd wordt, ontkomt ook Buitenlandse Zaken niet aan een lager budget. De grote vraag is echter waarom dit kabinet bezuinigt op buitenlands beleid,
meer dan 1 miljard. Kan de minister zijn tomeloze ambitie
waarmaken met deze bezuiniging? Of waar vallen de gaten? Kan de minister ingaan op de suggestie dat opnieuw
ambassades zullen moeten sluiten? Om welke percentages gaat het en welke ambassades betreft het? Diplomatiek is immers vooral mensenwerk. Voor de CDA-fractie
staat voorop dat de fysieke aanwezigheid zo veel mogelijk moet worden geborgd. Daarbij gaan economische diplomatie, waar mijn collega zo meteen op terugkomt, en
mensenrechten hand in hand.
Ook moeten Nederlanders in het buitenland zich zo
veel mogelijk verzekerd weten van steun op momenten
dat zij in de problemen komen. Is de minister bereid, zoals ook de collega's van de VVD en de Partij van de Arbeid gevraagd hebben, om in het begin van het voorjaar
te onderzoeken aan welke voorwaarden deze operatie kan
voldoen, zodat wij ijkpunten hebben? Collega Bonis zei
het al: het is makkelijker om er een te sluiten, moeilijker
om er een te openen. Tot nu toe heb ik in het debat vooral
suggesties gehoord voor het openen van nieuwe posten.
De mensenrechten vormen al jarenlang terecht de kern
van het Nederlands buitenlandbeleid. De CDA-fractie
heeft zich in de afgelopen jaren zeer sterk gemaakt voor
continuïteit op dit dossier. Als de minister spreekt over
het imago van de Nederlandse buitenlandpolitiek, vraagt
dat in ieder geval om een herkenbaar mensenrechtenbeleid. Het Nederlands buitenlandbeleid wordt herkenbaar
door sterk beleid hier, en misschien kan de minister alvast
aangeven hoe hij zal omgaan met de Mensenrechtentulp
en de uitreiking daarvan in de komende jaren. Die discussies hoop ik namelijk achter ons te laten.
Een effectief mensenrechtenbeleid start niet met een
receptorbenadering en ergens in de binnenlanden van
China. Wij willen graag weten hoe de minister de komende maanden concreet omgaat met een aantal zaken in
Wit-Rusland, waar de dwangarbeid opnieuw is geïntroduceerd en waar al tijdenlang sancties tegen gelden. Hoe
gaan wij daar de mensenrechten bevorderen?
Hoe gaan wij om met de Oekraïne, waar de oud-premier en vooral de oud-minister van Binnenlandse Zaken
in schrijnende omstandigheden in de gevangenis zitten?
Daar worden wetten goedgekeurd, ook op het gebied van
LGBT, die echt niet Europees kunnen worden genoemd.
En hoe gaan we om met Rusland? Amerika heeft doorgepakt. De president staat op het punt de Magnitsky Bill
te tekenen. Dat betekent dat er nu sancties volgen in de
Magnitsky-zaak. Ik heb zelfs een mail ontvangen van de
procureur-generaal van Cyprus, dat naar aanleiding van
onze Kamervragen toch maar een zaak gaat openen, ergens bang om geen hulp van de EU te krijgen. Wat gaat
de Nederlandse regering doen in de Magnitsky-zaak?
Wat Nederlanders in het buitenland betreft, verneem ik
graag van de minister hoe hij op dit moment de consulaire bijstand van Nederland in het buitenlands beoordeelt.
Deelt hij de mening van de CDA-fractie dat hierbij ruimte
is voor verbetering en, zo ja, gaat hij de Kamer informeren op dit punt? Aan collega De Roon zijn onder andere
door de ambtsvoorganger van de minister mysteryguests
toegezegd. Op het punt van het verlenen van visa en de
hulp aan Nederlanders in de problemen, hebben wij recentelijk India gezien. Ook heb ik vragen gesteld over een

zeer concrete casus in het Midden-Oosten. Er valt dus nog
wel wat te zeggen. Hoe zorgen we ervoor dat die informatie up-to-date wordt gehouden?
Ik kom op godsdienstvrijheid, het enige punt waarbij ik
mij als niet-buitenlandwoordvoerder op buitenlands terrein begeven heb, naast mijn lidmaatschap van de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa, waarbij
ik de minister in een andere rol tegengekomen ben. De
constatering dat de positie van religieuze minderheden
in de Arabische regio de afgelopen tijd is verminderd, is
niet nieuw. Ik heb mij keihard ingezet voor de positie van
het klooster Mor Gabriel in Turkije. Dat is vlak bij de locatie waar de Patriots geplaatst worden. Die inzet blijft
nodig, getuige de vorige maand verloren rechtszaak van
het klooster. Hiermee raakt het klooster een groot gedeelte van haar gronden kwijt. Er liggen nu tal van resoluties
op het gebied van buitenlandbeleid, maar feitelijk wordt
er geen druk uitgeoefend op Turkije. Kan de minister mij
aangeven welke acties ondernomen zijn naar aanleiding
van het debat over mijn initiatiefnota over dit onderwerp?
Zo ja, hoe worden die gecoördineerd? Is er in EU-verband
ook iemand aanwezig geweest bij de laatste rechtszaak
tegen het klooster en bij de uitspraak, zoals is toegezegd
door de ambtsvoorganger van deze minister?
In Syrië is de situatie van minderheden en van alle Syrische burgers schrijnend, zoals twee collega's al hebben
aangegeven. Weet de minister waar de Syrische hulp op
dit moment terechtkomt? Bereiken we de mensen die dit
het hardste nodig hebben? Kan hij dat controleren of garanderen? Wij hebben grote zorgen over de christelijke
en andere minderheden. Hoe zorgt de minister ervoor dat
deze mensen en alle andere Syrische burgers geholpen
worden wanneer zij vluchten? Heeft hij ook mogelijkheden om ervoor te zorgen dat er hulp wordt geboden wanneer zij in Syrië blijven? Weet hij zeker dat de coalitie, die
hij nu lijkt te steunen, minderheden ten minste tolereert
en naar een Syrië toe wil waar plaats is voor alle groepen? De revoluties in deze regio van de wereld hebben
namelijk tot nu toe niet geleid tot democratie, maar wel
tot een verslechtering van de positie van religieuze minderheden. De CDA-fractie roept de minister op om vast te
houden aan godsdienstvrijheid als een speerpunt in het
mensenrechtenbeleid. Is hij daartoe bereid?
Hoewel deze minister Egypte graag ziet als tweede democratie in het Midden-Oosten, lijkt onder Morsi steeds
vaker een tegengestelde beweging gaande. De CDA-fractie pleit ervoor een duidelijk signaal af te geven op financieel gebied, als blijkt dat de ontwikkelingen daar de verkeerde kant opgaan. Is de minister daartoe ondertussen
bereid? Ik dring daar al voor de derde keer op aan.
Over Sudan, een land in de buurt van het Midden-Oosten, heeft de regering in een AO toegezegd om niet tot
schuldhulpverlening over te gaan. Staat de schuldhulpverlening voor Sudan al ergens verdekt in de begroting?
Hoe wordt die ingevuld? Wat wordt met dat geld gedaan
indien de schuldhulpverlening niet doorgaat, wat zeer
waarschijnlijk lijkt nu het regime door blijft schieten.
De discussie over de tactische kernwapens in Europa is
er een van lange adem. Er lijkt in 2017 een update van 10
miljard nodig. De CDA-fractie acht een dergelijke investering in strategisch nutteloze wapens ongewenst. Zij past
niet meer in onze strategie. We hebben ook geen tanks
meer, dus waarom zouden we nog tactische kernwapens
hebben? Om op Duitse steden te gooien? Ik zou het niet
weten. Wil de minister de verwijdering van de tactische
kernwapens tot een van de speerpunten van zijn beleid

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

Buitenlandse Zaken

36-26-97

Omtzigt
maken? Wil hij in maart aanwezig zijn in Noorwegen? Wil
hij de inzet daarvoor ten minste al voor januari met de Kamer delen? De minister ziet langs welke lijn wij denken.
Ik kom op Israël. Wij danken de minister voor de brief
over het vredesproces in het Midden-Oosten.
De heer Ten Broeke (VVD):
De heer Omtzigt gaat nu snel door met een volgend onderwerp, maar ik zat nog even bij te komen van zijn aankondiging, die volgens mij meer inhield dan wat hij woordelijk zei, namelijk: u ziet wel waar wij als CDA nu naartoe gaan. Dat loopje daarvoor ging over tactische kernwapens, die onzinnig zouden zijn. Dat vergeleek hij vervolgens met tanks die we ook van de hand hebben gedaan.
Ik herhaal de vergelijking die hij daarbij trok hier maar
even niet. Kan het CDA iets helderder zijn over wat hiermee precies de bedoeling is? Wordt nut en noodzaak van
tactische kernwapens door het CDA in twijfel getrokken?
Daar kan ik mij iets bij voorstellen, maar wat zegt de heer
Omtzigt dan over de NAVO-strategie die wij in Lissabon
hebben afgesproken? Moet die worden herzien? Is dat de
vraag van de heer Omtzigt? Ik heb de portee van zijn opmerking niet helemaal begrepen.

gen over de missie waaraan zij een bijdrage leveren. Dat
geldt met name voor Kunduz. De Duitsers hebben besloten om eerder te vertrekken. Het is aan de regering om
zo snel mogelijk duidelijkheid te geven over de gevolgen
voor de Nederlandse missie aldaar. Ik roep de minister op
om deze duidelijkheid zo snel mogelijk te geven. De nieuwe minister van Defensie sprak bij haar aantreden over de
internationale rechtsorde en zei: daar hebben wij niet zo
veel mee. Wat heeft de minister met deze uitspraak?
Kan de minister aangeven hoe het kabinet aankijkt tegen de rol van de Nederlandse krijgsmacht ter versterking
van de rechtsorde? Kan de minister daarbij een nadere
duiding geven van de inzet van internationale crisisbeheersingsoperaties bij een volkenrechtelijk mandaat en bij
een humanitaire noodsituatie? In de antwoorden schreef
de minister dat er in Syrië een humanitaire noodsituatie
is. Dat is nog niet een voldoende voorwaarde om militair
ingrijpen te rechtvaardigen. Hoe zit het precies? Graag
een nadere duiding.

De heer Omtzigt (CDA):
Ik waardeer de brief over de tweestatenoplossing en ik
dank de minister voor de antwoorden op de E1-locatie.
Wij moeten ervoor zorgen dat bouw daar onmogelijk
wordt gemaakt. Daarnaast moeten wij ervoor zorgen dat
de Iraanse dreiging over het Midden-Oosten wordt weggenomen. Er moet echt aan twee kanten worden gewerkt.
Ik heb een tussenvraag betreffende de Pompidou
Groep. Het past nergens in, maar de groep staat op de begroting. Er zit veel antidrugsbeleid in de begrotingen. Dit
is een heel kleine bijdrage. Waarom hebben wij het lidmaatschap van deze groep twee dagen na de verkiezingen opgezegd? Is dit niet te redden?
Ik wil afsluiten met onze waardering voor het werk dat
Nederlanders in het buitenland tijdens missies doen. De
minister zei bijzonder te hechten aan de artikel 100-procedure. Daar hoort bij dat onze militairen duidelijkheid krij-

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Onlangs pleitte de heer Wientjes van VNONCW voor het behoud van ambassades in het belang van
onze bedrijven en internationale concurrentiepositie. De
economische groei die wij nog hebben, komt met name
uit de internationale handel. Op de vraag van het CDA tijdens het wetgevingsoverleg over Internationale Handel
en Ontwikkelingssamenwerking of duurzaamheid en topsectoren een belangrijke rol spelen tijdens handelsmissies antwoordde minister Ploumen met een volmondig
ja. Vandaag ontvingen wij een brief van de minister waarin zij aangeeft dat het Nederlandse bedrijfsleven in veel
sectoren vooroploopt, zeker op het gebied van duurzaamheid. Daarmee is het een belangrijk asset voor de Nederlandse concurrentiepositie, zo stelt zij. Wij vragen de minister of zij topsectoren en duurzaamheid ook op de verschillende diplomatieke posten van Nederland deze prominente plek wil geven. Wij vragen de ministers om een
brief waarin staat wat het rendement van de verschillende
ambassades is op het gebied van internationale handel,
economie en duurzaamheid. Het is voor het CDA van belang hoe economische netwerken en sectoren in de diverse landen aanhaken bij het bedrijfsleven en bij de kansen
voor Nederland. Dit moet goed in kaart worden gebracht,
alvorens besluiten worden genomen over het sluiten van
ambassades.
Gisteravond heeft het CDA als partij van de samenleving aandacht gevraagd voor de betrokkenheid van onze hele samenleving bij mensen die het minder hebben.
Daarom doen wij aan ontwikkelingssamenwerking. Als
de samenleving dat niet meer zo ziet, dan hebben wij
maatschappelijk een serieus probleem. Het CDA denkt
dat kleinschalig maatschappelijk initiatief bijdraagt aan
de betrokkenheid van onze inwoners bij het OS-beleid.
Kan de minister misschien alsnog ingaan op de rol die zij
ziet voor het maatschappelijk middenveld en kleinschalige
particuliere initiatieven? Onze motie op dit punt heeft de
minister ontraden. Welk traject ziet de minister voor het
maatschappelijk middenveld en de kleinschalige particuliere initiatieven nu zij niet meer doorgaat met MFS III?
De minister heeft tevens onze motie ontraden over het
overeind houden van speerpunten in het OS-beleid. Zij
heeft aangegeven met minder geld hetzelfde resultaat te
willen bereiken. Hoe gaat zij dit nu doen? Als je gaat kor-

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

De heer Omtzigt (CDA):
De portee van mijn opmerking is dat er inderdaad gekeken moet worden naar nut en noodzaak. Indien deze wapens zich in Nederland bevinden, moet bekeken worden
hoe Europa veiliger gemaakt kan worden met minder tactische kernwapens. Dat past overigens ook in onze antiproliferatiestrategie op grond waarvan wij op zo min mogelijk plekken deze wapens willen opslaan. Ik nodig de
minister uit om ons in januari mee te delen of hij meedoet
aan die conferentie in Oslo in maart. Wij moedigen hem
daartoe aan.
De heer Ten Broeke (VVD):
Als ik het goed begrijp, is het eigenlijk gewoon een oproep voor een stellingname op de conferentie in Oslo.
De heer Omtzigt (CDA):
Ja.
De heer Ten Broeke (VVD):
Die steun ik.
De voorzitter:
Mijnheer Omtzigt, u hebt nog één minuut.

Buitenlandse Zaken

36-26-98

Agnes Mulder
ten, kun je toch niet hetzelfde bereiken, maar dan moet je
toch keuzes maken? Graag een antwoord hierop van de
minister.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Sjoerdsma van D66. Ook hij
voert vandaag voor het eerst het woord in deze plenaire
zaal en mag genieten van zijn ononderbroken inbreng van
twaalf minuten bij de begrotingsbehandeling. Mijnheer
Sjoerdsma, geniet ervan.

De heer Sjoerdsma (D66):
Voorzitter. Voordat ik begin met mijn inbreng, moet ik zeggen dat mijn eerste associatie bij dit spreekgestoelte misschien wat raar is. Het is laat, het is een politiek debat en
vele collega's hebben al gezegd dat zij honger hebben.
Bij mij komt dan op: krokettenmotie, maar ik besef dat dit
slechts de eerste termijn is, dus dat zal moeten wachten
tot morgen.
Voordat ik echt begin, allereerst een woord van dank
aan alle bewoners van dit huis voor de gastvrije ontvangst die ik heb mogen genieten, sinds ik hier als Kamerlid begon. Dit is mijn maidenspeech, een privilege,
vind ik. Mochten collega's er zo laat op de avond nog behoefte aan hebben om de benen te strekken en zou dat
ommetje voeren langs de interruptiemicrofoon en zouden
zij, als zij daar zijn, ook nog een vraag willen stellen, dan
zal ik zeker niet te beroerd zijn om daar antwoord op te
geven. Ik zie de heer Ten Broeke al.
Voorzitter. Een verkoper in Tunesië stak zichzelf in
brand en het hele Midden-Oosten lichtte op. De woorden
"brood", "vrijheid" en "rechtvaardigheid" galmden over de
pleinen. Ik was als diplomaat in Kabul en Ramallah. Ook
nu nog zie ik de gebalde vuisten op mijn netvlies, weerklinkt het geschreeuw op straat in mijn oor en hangt de
zanderige geur van revolutie in mijn neus. Het volk was
klaar met de dictaturen en kwam in opstand. Indirect was
dat ook tegen ons, de buitenlandse beschermheren van
deze regimes. Daarom dragen wij nu een speciale verantwoordelijkheid.
Wij moeten die verantwoordelijkheid nemen. Is er een
ander land dat zo verbonden is met het buitenland als Nederland? Een land dat al honderden jaren overal handel
voert, twee vredesconferenties organiseerde en aan de
wieg stond van de Europese Unie. Een land dat 130 internationale organisaties huisvest en de bevordering van
de internationale rechtsorde zelfs in de Grondwet heeft
staan. Uniek, dat is mijn Nederland. Dat is het land dat ik
met trots mag vertegenwoordigen als Tweede Kamerlid,
in binnen- en in buitenland.
We moeten van ver komen. Het eerste kabinet-Rutte,
met het CDA en de PVV, vergat deze geschiedenis, was
bang voor het buitenland, blokkeerde in Europa en
schaadde onze reputatie. Het is aan de VVD en de PvdA
om die schade te herstellen. Er is veel werk te doen.
Helder en geloofwaardig beleid is nodig. Mijn fractie ziet
in deze ministers bekwame kandidaten om dat te doen,
maar dan moeten zij het wel waarmaken.
D66 hoopte op een frisse start en het leek alsof wij die
kregen. In Brussel, Berlijn, Caïro en Istanbul klonken tevreden geluiden. Nederland terug op het toneel. Het is
goed dat wij weer een minister van Buitenlandse Zaken
hebben die veel reist. Contacten zijn cruciaal, maar wij
moeten de wereld ook naar deze Kamer halen, of naar Ne-

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

derland. Mijn fractie wil regeringsleiders voortaan niet alleen ontvangen in zaaltjes achteraf, maar laten spreken in
deze zaal, in het hart van onze democratie. President Obama komt in 2014 naar Nederland. Zou het dan niet mooi
zijn als hij op deze plek staat? D66 komt daartoe met een
voorstel tot wijziging van het Reglement van Orde.
Een frisse start, ook qua communicatie. De vorige minister noemde tweets nog twitterbewegingen. Wat een
feest is het om nu een minister te hebben op Facebook. Ik
had bewondering voor de manier waarop hij op Facebook
de discussie open aanging, maar plotseling was hij weg.
Ik wilde zeggen: minister, wij waren toch vrienden? Kom
terug! Negeer die schreeuwers! Do not tear down this
wall! Maar wat lees ik net op Twitter? De minister is al terug! Ik vraag hem: had hij voorinzage in mijn tekst?
(hilariteit)
De heer Sjoerdsma (D66):
In alle ernst: de frisse start was deels schijn. Het was ook
een valse start. Het regeerakkoord heeft een betere toon
dan Rutte I, maar snijdt harder in het buitenlands beleid:
1 miljard eraf bij Ontwikkelingssamenwerking, waardoor
Nederland voor het eerst in 40 jaar internationale afspraken niet nakomt. Miljoenen eraf bij ambassades, waardoor er mogelijk tientallen dicht moeten. Is dat niet snijden in gezond vlees, vraag ik de ministers. D66 zal hierover binnen deze Kamer graag een hoorzitting organiseren. Ook op Defensie wordt bezuinigd, terwijl de visie van
minister Hennis er op zijn vroegst eind 2013 ligt.
Het regeerakkoord heeft het terecht over de banden
met Israël en de Palestijnen, maar toen collega Van der
Staaij een motie indiende die de Palestijnen eruit haalde,
zagen we verdeeldheid. "Ontraden" zei de VVD-premier,
maar de VVD stemde voor. De PvdA stemde tegen. Ook
over de ophoging van de Palestijnse status was er verdeeldheid. Het kabinet onthield zich van stemming. Dat
is eigenlijk gewoon een tegenstem, zei VVD-collega Ten
Broeke. Hij zag geen verschil met Rosenthal, maar PvdAcollega Bonis zag een majeure stap vooruit. Wat is het
nou, vraag ik de minister.
De minister beloofde ook een nieuw beleid ten aanzien
van het Midden-Oosten, maar de recente brief stelde toch
teleur. Kan de minister aangeven waarin zijn beleid substantieel verschilt van dat van zijn voorganger?
Tot slot was er ook een valse start bij de eerste missie van deze minister, op het punt van de Patriots. De Kamer vroeg: stuur een artikel 100-brief. De minister weigerde. Waarom? Waarom niet gekozen voor de zorgvuldigste weg, die recht doet aan de uitzending van militairen?
Nu moet de Kamer zich in allerlei bochten wringen om de
procedure zorgvuldig te houden. Hoe heeft dit kunnen gebeuren? De minister kent toch het rapport van Davids en
de Grondwet? Graag een reactie.
Voor D66 begint het antwoord op de uitdaging waar
wij voor staan, van de financiële crisis tot het internationaal terrorisme, bij een sterkere Europese Unie. Alleen
dan hebben wij slagkracht in de wereld, zodat we met een
sterke euro financieel stabiel zijn, zodat wij als continent
minder afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen en zodat wij spoedig dat gemeenschappelijke asielbeleid krijgen. Bij een sterkere Europese Unie kan deze meertalige
minister "njet" zeggen als Poetin ons onder druk zet en de
gaskraan dicht dreigt te draaien, "non" als Hollande vasthoudt aan de landbouwsubsidies en "ja" als de Belgen
vragen of de Hedwigepolder eindelijk onder water gaat.

18 december 2012
TK 36

36-26-99

Sjoerdsma
Ook op defensiegebied ziet D66 een Europees antwoord. De NAVO moet hervormen, want het Amerikaanse ongemak over Europa is terecht. De VS betalen meer
dan drie kwart van de kosten en de defensie-uitgaven van
Europese lidstaten zijn in twee jaar met 45 miljard afgenomen. De enige oplossing is dus het bundelen van krachten voor een Europese veiligheidsmacht. Minister Hennis
wil in ieder geval meer samenwerking. Wij kijken uit naar
de concrete plannen.
Net als het vetosysteem is de Veiligheidsraad niet meer
van deze tijd. D66 wil één zetel voor de EU in de Veiligheidsraad, zodat opkomende economieën meer invloed
krijgen en wereldwijd meer verantwoordelijkheid voelen
voor vrede en veiligheid. De minister kent onze voorstellen; graag verneem ik zijn reactie daarop.
Voor D66 moet de internationale rechtsorde het speerpunt van het hele buitenlandse beleid zijn. Dat betekent:
steun voor de rechtsstaat, zoals in Kunduz; wereldwijd
steun voor vrouwenrechten, voor onderdrukte homo's,
zoals in Uganda, en voor de vrijheid van meningsuiting;
bescherming van journalisten; steun voor religieuze minderheden, niet-gelovigen en internetvrijheid. Deze minister noemde het vorige mensenrechtenbeleid "kortzichtig
egoïsme". Wat gaat hij concreet veranderen? D66 wil bevriende landen weer aanspreken. Wij willen dat Nederland weer volop pleit voor de toetreding van de EU tot het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Ook het
Internationaal Strafhof is van groot belang. Mooi dat de
minister het D66-pleidooi volgt om zich in te zetten voor
verwijzing naar het strafhof. Maar wat gaat de minister
doen om meer landen zich te laten aansluiten bij het strafhof en om de kwaliteit van het hof te verbeteren? Graag
een reactie.
Als wij andere landen willen aanspreken op misstanden, moeten wij ook zelf in de spiegel durven kijken. Wil
de minister met ons naar de donkere pagina's van onze
geschiedenis kijken, bijvoorbeeld die over de politionele
acties in Indonesië? Mijn fractie vindt dat de regering een
principale rol heeft bij de transparantie over ons verleden.
Vindt de minister dat ook? Welk initiatieven zal hij hiertoe
nemen?
Mijn meest kritische punt heb ik tot het laatst bewaard,
al heb ik het tijdens mijn interruptie al genoemd: de VVD
en de Partij van de Arbeid kiezen voor een historische korting op ontwikkelingssamenwerking, waardoor Nederland
onder de 0,7%-norm zakt. PvdA-voorman Samsom noemde deze grens "de fatsoensnorm". Wat zei de PvdA toen
Rutte I terugging van 0,8% naar 0,7%? Dat dit "beschamend" was, "kwartetten met de allerarmsten". Maar nu
heeft de PvdA de PVV rechts ingehaald. Waar zal dit miljard terechtkomen, welke landen en welke mensen zullen
minder steun gaan krijgen? Graag een reactie.
Ik rond af. Wat hadden we? Een kabinet dat angstig was
voor het buitenland. Wat hoopten we te krijgen? Een fris
kabinet met elan. En wat kregen we? Een kabinet dat nog
zoekende is. Daarom zeg ik: minister, aarzel niet langer.
Pak die internationale rol en laat u niet verlammen door
de verdeeldheid tussen de VVD en de PvdA. Zet ons weer
op de kaart, dan vindt u mijn fractie aan uw zijde. Dank u
wel.

gadering voor enige minuten, zodat u kunt worden gefeliciteerd.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

De voorzitter:
Meneer Sjoerdsma, mag ik u vanaf deze plek van harte feliciteren met deze mooie maidenspeech. Ik schors de ver-

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Voorzitter. Ik feliciteer allereerst de collega's Bonis, Maij
en Sjoerdsma met hun fantastische en persoonlijke maidenspeeches. Ik zie uiteraard uit naar een heel goede samenwerking met deze drie nieuwe collega's.
Ook ik had in mijn inleiding willen refereren aan de Facebookpagina van deze nieuwe minister, die gesloten zou
zijn. Ook ik constateerde echter dat die inmiddels – ik geloof zelfs een uur geleden – weer heropend is. Ik had al
een motie klaarliggen om vooral openlijke transparantie
te organiseren en wilde die in de eerste termijn indienen.
Maar goed, soms lossen de problemen in de wereld vanzelf op. Dat is een bemoedigend woord, nu wij over de
wereld spreken. Het is weliswaar een fanpagina geworden, maar ik heb begrepen dat de minister er zelf ook op
gaat communiceren. Dat moet dus helemaal goed komen.
Ik wil ook de voormalige minister Rosenthal bedanken
voor de samenwerking. Wij hebben altijd prettig met hem
samengewerkt. Het leek mij goed om daarmee te beginnen. Wij moeten gaan ervaren wat de verschillen zijn met
deze minister, van wie wij grote verwachtingen hebben.
Zijn betrokkenheid bij mensenrechten is uitgesproken positief. Dat weten wij van hem. Wij moeten ook kijken hoe
die vorm gaat krijgen nu hij minister is. We gaan zien hoe
wij een katholieke minister de dominee met de koopman
kunnen laten combineren. Wij kijken of die combinatie
goed gaat werken in de toekomst.
Het gaat natuurlijk, zoals de SER ons al heeft geadviseerd, om een goede economische diplomatie gekoppeld
aan het mensenrechtenbeleid. Daar waar de vorige minister bij vooral de handelsrelaties met landen als India
en China de mensenrechtenagenda op een wat lager pitje
zette, heb ik grote verwachtingen van deze minister. In die
landen ligt het erg moeilijk met mensenrechten. Wij bespraken net in een interruptiedebatje dat wij de hoeveelheid niet weten, maar dat wel erg veel mensen de doodstraf krijgen in China. India is een land waarmee wij graag
zaken doen. Net kwam Tata Steel alweer langs. Wij weten
echter ook – ik ben er zelf geweest – van de moeilijke situatie daar, met name wat betreft de positie van vrouwen,
van Dalits en van kinderen die kinderarbeid moeten verrichten. Ik hoop dat de minister de discussie hierover met
die voor Nederland belangrijke handelslanden niet uit de
weg gaat.
Ik ben benieuwd naar de visie van de minster van Buitenlandse Zaken en de minister van Ontwikkelingssamenwerking op handelsmissies naar landen als Saudi-Arabië.
Ik weet dat de vorige minister van Buitenlandse Zaken zei
dat wij als het Westen eigenlijk boter op ons hoofd hebben gehad als het gaat om de Arabische landen en de democratiseringsbewegingen die toen opkwamen. Over landen als Egypte bestonden grote verwachtingen. De laatste
twee jaar hebben wij het echter met minister Rosenthal
niet gehad over landen als Saudi-Arabië, een olieleverancier en een belangrijke handelspartner van Amerika en
Nederland. Er is zelfs een keer een parlementaire delegatie die kant op gegaan. Saudi-Arabië kent de doodstraf op
bekering, op overspel en op homofilie. Moet Nederland
nu de export naar een dergelijk land stimuleren en facili-

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

(geroffel op de bankjes)

Buitenlandse Zaken

36-26-100

Voordewind
teren met handelsmissies? Ik leg die vraag voor. Wij hebben hier al eerder een motie over ingediend. Ik denk dat
de overheid, dus ook deze minister, terughoudend zou
moeten zijn met het stimuleren van handel naar dergelijke landen. Natuurlijk zal er handel zijn. Je kunt je handelscontacten natuurlijk niet beperken tot landen die alleen
maar schoon zijn. De vraag is echter welke rol de overheid daarin zou moeten spelen.
Ik heb begrepen dat deze nieuwe minister gefeliciteerd
is vanuit Noord-Korea. Dat zijn toch mooie contacten. Ik
hoop dat hij die contacten ook zal gebruiken om in dit
moeilijke gesloten land zijn invloed aan te wenden. Wij
weten immers ook dat daar grote noden zijn op het gebied van mensenrechten, dwangarbeidkampen et cetera.
Wat betreft de balans tussen koopman en dominee, kijken wij ook naar de Arabische landen. Wij hebben eerder discussies gehad over Egypte. Hoe ver moet je meegaan met een nieuwe president die zijn eigen macht alleen maar vergroot en nu zelfs ook weer de macht van de
militairen vergroot? Zijn macht wordt nu al groter geacht
dan die van Mubarak. Ik vraag de minister om een visie
daarop.
Op dit moment is de Europese Unie aan het overwegen om de SPRING-gelden – het gaat om honderden miljoenen – vrij te maken voor Egypte. Ik weet dat de minister aan de ene kant het democratiseringsproces wil stimuleren maar aan de andere kant oog heeft voor mensenrechten, en daartussen een goede balans probeert te
vinden. Ik vraag hem toch om heel harde criteria en voorwaarden te stellen, niet alleen als het gaat om onze betrokkenheid en onze gelden maar ook als het gaat om de
SPRING-gelden uit Brussel. Als wij geen harde voorwaarden stellen – ik heb het daarbij niet zozeer over democratiseringsvoorstellen, maar het gaat mij ook om versterking
van de rechtsstaat en versterking van de positie van vrouwen en minderheden, met name in Egypte – brengen wij
geld naar regimes die alleen maar onderdrukkend werken, ondanks dat zij mogelijk zelfs democratisch verkozen
zijn. Ik hoor daarop graag een reactie van de minister.
Wij hebben het ook gehad over de wapenhandel met
Egypte, het leveren van onderdelen voor radarsystemen.
Ik vraag de minister opnieuw of hij dat een wijs besluit
vindt en of hij van plan is om door te gaan met het eventueel leveren van wapens of wapenonderdelen aan Egypte. Ik weet dat de heer Ten Broeke nu nee schudt, maar
hierbij zijn echt andere overwegingen in het spel dan alleen de veiligheid in de Sinaï voor de Egyptenaren.
Ik ga over tot dat moeilijke land India, met de dalits. In
de Kamer is een motie van mijn hand aangenomen die
vraagt om extra aandacht te besteden aan het denken in
klassen en de positie van de dalits. Die motie is opnieuw
niet uitgevoerd. Ik vraag de minister om daar nogmaals
naar te kijken. Ik zal de motie ook aan hem overhandigen.
Ik vind het heel moedig dat een dalit uit India de Nederlandse mensenrechtenprijs, de Mensenrechtentulp, zal
krijgen. Inmiddels is er ook een pittige resolutie over de
dalits aangenomen in het Europees Parlement. Daar ben
ik enorm blij mee.
Ik ga snel door naar Pakistan. Ook daar is sprake van
gedwongen bekeringen van dalitmeisjes en zijn discriminatie, uitsluiting, geweld en slavernij, grenzend aan
dwangarbeid, nog altijd aan de orde van de dag. Pakistan
is een van de landen die ik dit jaar heb bezocht. Wij zijn
er enorm voor om mensen uit minderheden niet uit hun
land te laten vluchten. Er zitten in Nederland hele groepen Pakistani's omdat zij zich onveilig voelen. Ik vraag de

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

minister om hieraan speciale aandacht te besteden, bijvoorbeeld in verband met de blasfemiewet, die zeer discriminerend is voor minderheden, waaronder christenen.
Ik zeg "waaronder", want het gaat om bredere groepen
dan alleen de christenen. Graag speciale aandacht voor
die minderhedengroepen in Pakistan, waarover ik ook een
rapport heb geschreven. Ik vraag de minister van Buitenlandse Zaken, en misschien ook de minister voor Ontwikkelingssamenwerking, om ngo's die specifiek gericht zijn
op het opkomen voor de positie van minderheden, bijvoorbeeld mensenrechtenorganisaties en advocatenkantoren die dergelijk werk doen, te ondersteunen. Ik heb zelf
een aantal van zulke ngo's bezocht, die enorm goed werk
doen voor het opvangen, re-integreren en beschermen
van deze slachtoffers. Graag krijg ik hierop een reactie.
Ik ga snel door naar het vredesproces in het Midden-Oosten, waarvan ik twee kanten wil belichten. Aan
de ene kant bestaat er een situatie van verheerlijken van
geweld, waarvoor collega Van der Staaij en ik meerdere keren aandacht hebben gevraagd. De Palestinian Media Watch heeft daarover een uitgebreid rapport geschreven. Collega Van der Staaij en ik hebben hierover eerder
een motie ingediend. Wij vragen de minister om opnieuw
naar die motie te kijken. Waar de Palestijnse Autoriteit geweld verheerlijkt en waar zij de tweestatenoplossing niet
respecteert – kijk naar de websites van de Palestijnse Autoriteit en de wijze waarop Palestina daarop wordt afgebeeld als geheel Israël, en niet met gebieden als de Westelijke Jordaanoever – vraag ik de minister om de Palestijnse Autoriteit daarop aan te spreken. Aan de andere
kant hebben wij net de brieven gekregen over Palestijnse
kinderen in Israëlische gevangenissen. Daar vraagt onder
andere Defence for Children aandacht voor. De speciale
rapporteur voor martelingen heeft hier ook aandacht voor
gevraagd. Deze kinderen mogen niet in eenzame opsluiting zitten in een gevangenis in Israël. Daar vraag ik tegelijkertijd ook aandacht voor.
Ik sluit me kortheidshalve aan bij de opmerkingen van
collega Omtzigt over de kernwapens in Nederland.
Ik dank de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
voor de mooie brief over eerlijke supermarkten naar aanleiding van onze motie. Ik waardeer haar inspanningen
op dit gebied en het feit dat zij in gesprek wil gaan met
de supermarktbranche. Hopelijk kan ik uitzien naar een
rapportage via een brief over die gesprekken. Gisteren
hebben we het nog gehad over het Social Protection Program. Ik heb van de ambassadeur in Zimbabwe, een van
de vier landen waar de pilots liepen, begrepen dat het
programma daar is gestopt. Dat programma liep via Unicef en was zeer succesvol. Dat heb ik ook van de aidsambassadeur begrepen. Ik vraag de minister om daar nog
eens specifiek naar te kijken. Kunnen we dat mooie programma misschien doorzetten?

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Voorzitter. De drie collega's die vanavond hun maidenspeech hebben gehouden, zijn voor mij ook oud-collega's.
Ik keek met grote verwachting uit naar hun maidenspeeches en die verwachting is niet beschaamd. Ik wil hen van
harte feliciteren en zie uit naar de verdere samenwerking.
Als we het kortstondige kabinet-Van Agt/Den Uyl niet
meerekenen, is het 40 jaar geleden dat de PvdA in een kabinet de minister van Buitenlandse Zaken leverde. Dat is
op zichzelf al een opmerkelijk feit. Die minister, Max van

18 december 2012
TK 36

36-26-101

Van Ojik
der Stoel, inspiratiebron van minister Timmermans, heeft
een standaard gezet op het gebied van respect voor mensenrechten en conflictpreventie. Het zijn grote schoenen
om te vullen. Ga er maar aan staan. Waar ons buitenlands
beleid ooit gestoeld was op waarden en idealen heeft het
vorige kabinet het ingeruild voor een egocentrisch, naar
binnen gekeerd beleid. Mensenrechten vielen gemakkelijk
van de agenda, van ontwikkelingssamenwerking ging een
miljard af, er was geen stoel meer bij de G20 en in Europa werden we vaak gezien als dwarsligger. Nederland lag
op ramkoers met andere landen. Denk aan het eindeloze
gedoe rond de Hedwigepolder en natuurlijk het stigmatiserende Polenmeldpunt, waarvan het kabinet geen afstand nam. Zo'n mooi voorbeeld als Max van der Stoel,
maar zo'n belabberd beleid om op te volgen: neem dat
maar eens voor je rekening. Er moet een hoop gebeuren. Er dienen zich nieuwe grote vragen aan en crises van
mondiaal niveau: financieel, economisch, maar ook rond
voedsel en klimaat. Er is toenemende schaarste van olie
en water en toenemende ongelijkheid tussen landen en
binnen landen. Dat alles is niet binnen landsgrenzen oplosbaar.
De globalisering biedt echter ook nieuwe kansen voor
onze open economie en voor onze internationale ambities. Om die kansen te kunnen benutten is aanwezigheid in het buitenland van groot belang. Daar knelt het,
want Nederlandse posten die zich bezig zouden moeten
houden met de complexe diplomatie in die nieuwe wereldorde, zijn soms omgebouwd tot winkelfilialen van de
bv Nederland. Ze worden soms gesloten of met sluiting
bedreigd. Dat is kortzichtig en onverantwoord. Net als
mevrouw Bonis vraag ik de minister hoe hij de bezuinigingstaakstelling denkt te gaan combineren met zijn ambities voor het buitenlands beleid.
Voor de Nederlandse diplomatie is een nieuwe beleidsagenda nodig en een andere aanpak. Zoals de Amerikaanse minister Clinton kwam met haar 21st Century Statecraft en haar notitie over de civil society, zal ook dit kabinet met een antwoord moeten komen op de kansen en
bedreigingen die ik zojuist noemde. Dat vraagt ook om
een nieuwe werkwijze waarin diplomaten samen optrekken met maatschappelijke organisaties, bedrijven en kennisinstellingen, waarin allianties worden gesmeed, soms
buiten de gebaande paden om en waarin de inzet van publieke middelen op slimme wijze met private inspanningen wordt gecombineerd. Zo kunnen oplossingen voor
klimaatverandering, waterschaarste, maar ook vrede en
veiligheid dichterbij worden gebracht. Is de minister bereid om zijn visie op de moderne diplomatie op papier te
zetten voor de Kamer? Een stabiele veilige wereld is alleen te realiseren door duurzame oplossingen voor conflicten, door het respecteren van mensenrechten en door
het delen van macht en welvaart. Daarvoor is ook een stevige inzet op internationale samenwerking nodig. Juist
daarop bezuinigt dit kabinet nog eens een miljard. Wat
een kortzichtigheid! Het is een dwaling met grote negatieve gevolgen voor de allerarmsten en voor de reputatie
en invloed van Nederland in de wereld. Het gebeurt opnieuw.
Nederland doet mee aan missies in onder andere Afghanistan en Zuid-Sudan. In het algemeen overleg over
Sudan zei de minister van Buitenlandse Zaken de diplomatieke inzet te willen verhogen. Dat is heel goed. Ministers van Buitenlandse Zaken bemoeien zich meestal weinig met Afrika. Het is positief dat minister Timmermans
met die slechte gewoonte wil breken. Zonder een geïn-

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

tegreerde benadering – wij zijn dat een 3D-benadering
gaan noemen – kun je fragiele staten immers niet goed
ondersteunen. Dat geldt niet alleen voor Sudan, maar ook
voor Afghanistan. Zolang de Nederlandse missie daar een
zinvolle bijdrage levert aan respect voor mensenrechten,
verbetering van de rechtspraak en de veiligheid van burgers op straat, zal GroenLinks die missie blijven steunen.
Het gaat hier om conflicten waar vooral burgers het
slachtoffer van zijn. De evaluatiecommissie van de Uruzganmissie pleitte er om die reden voor om burgerbescherming te verankeren in het toetsingskader. Het vorige
kabinet vond aanpassing van het toetsingskader onnodig.
Ik vraag de minister om dat kabinetsstandpunt te herzien
zodat bescherming van burgers de aandacht krijgt die zij
behoeft.
De internationale gemeenschap heeft ook een verantwoordelijkheid om burgers te beschermen in landen waar
militair ingrijpen geen optie is, zoals Syrië op dit moment.
Hier is extra diplomatieke inzet een van de weinige nog
resterende mogelijkheden.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik kom even terug op de evaluatie van de Uruzganmissie. Destijds heeft GroenLinks ook opmerkingen gemaakt
over burgerslachtoffers. Het is inherent aan de opdrachten van de Nederlandse krijgsmacht om daar altijd rekening mee te houden. Dat volgt uit het toetsingskader.
Volgens mij hebben wij daar zelfs een deel van ons imago aan te danken. Waarom bepleit GroenLinks dit nu opnieuw? Het toenmalige kabinet heeft gezegd dat het niet
nodig is om dit in het toetsingskader op te nemen omdat
het al gebeurt. Dat heeft een van de voorgangers van de
heer Ojik ook moeten erkennen. Waarom doet GroenLinks
nu weer dit voorstel?
De heer Van Ojik (GroenLinks):
De secretaris-generaal van de Verenigde Naties heeft in
zijn concept van de Responsibility to Protect heel duidelijk
gemaakt dat het beschermen van burgers een onderdeel
hoort te zijn van het internationale optreden van lidstaten
van de VN. Als Nederland daar goed in is, zoals de heer
Ten Broeke zegt, is dat des temeer reden om het expliciet
op te nemen in ons toetsingskader. Elke keer dat wij over
een nieuwe missie praten, kunnen wij daar dan expliciet
een discussie aan wijden en een inzet op voorbereiden. Ik
zie niet in waarom dit geen goed idee zou zijn.
De heer Ten Broeke (VVD):
Het is geen goed idee, simpelweg omdat wij het al doen.
De Nederlandse krijgsmacht doet dat goed. Dat moest
ook door de fractie van de heer Van Ojik worden erkend.
Een onderdeel van R2P, Responsibility to Protect, is de bescherming van de burgerbevolking. Sterker nog, dat is
een intrinsiek onderdeel van het hele begrip. Ik zou eerder zeggen dat R2P in het toetsingskader van de volgende GroenLinks-fractie moet worden opgenomen. Ik denk
terug aan de allereerste keer dat we een Veiligheidsraadresolutie hadden die dit principe omarmde. Die resolutie betrof Libië. De fractie van de heer Van Ojik heeft daar
eerst voor, toen tegen en toen weer voor gepleit. Als er
iemand is die zich hier even op moet bezinnen, is dat de
heer Van Ojik zelf.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Eerlijk gezegd begrijp ik niet wat deze sneer naar de vorige fractieleden daarmee te maken heeft. Het toetsingska-

18 december 2012
TK 36

36-26-102

Van Ojik
der is bedoeld om na te gaan of een missie voldoet aan
de verschillende onderdelen waaraan zij hoort te voldoen.
Dat weet de heer Ten Broeke heel goed. Een van die onderdelen is burgerbescherming. Mijn fractie maakt elke
keer haar eigen afweging. Die valt soms uit aan dezelfde kant als die van de VVD en soms niet. Ik denk dat mijn
voorstel een iets serieuzere interruptie verdient dan een
verwijzing naar het toetsingskader dat mijn fractie zou
moeten gaan toepassen.
De voorzitter:
Weet u, mijnheer Ten Broeke, het ligt ook aan wat u doet,
hè?
De heer Ten Broeke (VVD):
Voorzitter, ik word hier duidelijk persoonlijk aangesproken. Ik wil het graag even toelichten. Anders wordt de
sfeer zo onvriendelijk. Dat willen wij toch niet? U zeker
niet.

De heer Sjoerdsma (D66):
Het lijkt er toch op dat de heer Van Ojik zijn positie met
betrekking tot deze missie van dag tot dag bepaalt …
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Nee.
De heer Sjoerdsma (D66):
… en alsof die steun elke dag zou kunnen worden ingetrokken als die missie niet meer volkomen aan zijn voorwaarden voldoet. Ik vind het toch een beetje vreemd dat
hij bij het begin van deze missie wel extreem veel voorwaarden heeft gesteld, maar ondertussen bereid is om
zich tussentijds te herpositioneren.

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Nee, dat is niet voorbij. Wij hebben een aantal zorgen
over deze missie op dit moment. Die hebben te maken
met het feit dat de Duitsers misschien weggaan en dat wij
weten dat niet alle agenten nog in de provincie Kunduz
zijn, waardoor ze niet altijd te volgen zijn. Het heeft te maken met de algehele veiligheidssituatie in Afghanistan en
in de provincie Kunduz. Wat ik vandaag heb gezegd, wat
wij altijd hebben gezegd en wat volstrekt in lijn is met het
standpunt dat GroenLinks altijd inneemt, is dat wij achter de missie staan zolang die daar een bijdrage levert aan
mensenrechten, verbetering van de rechtspraak en veiligheid voor burgers. Wij gaan in januari met het kabinet
praten over de zorgen die wij op dit moment over de missie hebben, maar ik kan de heer Sjoerdsma geruststellen
dat het debat nog niet klaar is. Dat zal ook vast nog wel
even duren.

De heer Van Ojik (GroenLinks):
Nee, ik geloof niet dat deze conclusie getrokken kan worden. Elke keer dat ik mij over de missie heb uitgelaten,
heb ik hetzelfde gezegd, namelijk dat de missie voor ons
geen politiek speeltje is en er geen sprake mag zijn van
jojobeleid. Er zitten meer dan 500 mensen daar, die onder heel moeilijke omstandigheden hun werk doen. Wij
hebben het volste begrip dat wij met die missie geen politiek spelletje kunnen gaan spelen. Het is wel onze verantwoordelijkheid, en van iedere andere fractie, om het
voortbestaan en het voortduren van de missie voortdurend te toetsen. Daarvoor krijgen wij elke drie maanden
een standvanzakenbrief van het kabinet. Elke keer opnieuw proberen wij die afweging in alle integriteit en
openheid te maken. Zolang er geen zaken veranderen in
de zin zoals ik het heb gezegd, steunt GroenLinks de missie in Kunduz.
Voorzitter. Nog steeds voert Nederland wapens uit naar
landen waar mensenrechten worden geschonden. Nederland is ook doorvoerland voor wapens, bijvoorbeeld voor
traangas uit Tsjechië dat naar Indonesië gaat. In dat land
staan de veiligheidsdiensten niet bekend om hun zachtaardige aanpak van demonstraties. Aan de coherentie van
het mensenrechtenbeleid is nog veel te verbeteren. Wat
gaat de minister daaraan doen? Ook vraag ik hem om een
verhoogde diplomatieke inzet de komende maanden om
een stevig VN-wapenhandelsverdrag te realiseren. In 2013
moet dit alsnog van de grond komen. Sterke criteria voor
mensenrechten, corruptie en sociaaleconomische ontwikkeling moeten wat mijn fractie betreft onderdeel worden
van dat verdrag. Ik hoor graag hoe de minister daarover
denkt.
Mensenrechtenverdedigers hebben sinds kort een veilige haven gevonden in Den Haag: Shelter City. Maar met
alle onrust in bijvoorbeeld de Arabische regio en elders,
voldoen de vier plaatsen en de beperking van drie maanden eigenlijk niet. Is de minister dan ook bereid om een
bijdrage te leveren aan het uitbreiden van het Shelter City-programma? Ik ben van plan om hierover een motie in
te dienen.
Ik dank de minister voor zijn brief over het kabinetsbeleid aangaande Israël en de Palestijnse gebieden, een verademing in vergelijking met zijn voorganger. Het is vast
niet eenvoudig om te schipperen tussen VVD en PvdA. De
minister vindt het belangrijk dat de internationale gemeenschap nederzettingen noch de facto noch de jure erkent en koppelt dit onder andere aan de etikettering van
producten uit de nederzettingen. De geschatte waarde
van de importen in de EU uit die nederzettingen – de heer
Van Bommel sprak er ook al over – bedraagt jaarlijks 300
miljoen dollar. Daarmee helpt de EU feitelijk om de neder-

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

De voorzitter:
Ja, maar het is ook een beetje erom vragen.
De heer Ten Broeke (VVD):
Toen de GroenLinks-fractie moest besluiten over het
handhaven van het wapenembargo dat wij over Libië
hebben afgesproken, heeft zij, staande de plenaire vergadering, haar oorspronkelijke positie weer teruggenomen.
Daar werd ze op ondervraagd, ik meen door toenmalig
Kamerlid Timmermans, als ik het wel heb. En dat moest
zij ook toegeven. Daar refereer ik aan.
De heer Van Ojik (GroenLinks):
Ik begrijp absoluut niet wat deze referentie van de heer
Ten Broeke te maken heeft met het punt dat ik probeer te
maken. Daar refereerde ik aan.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik hoorde de heer Van Ojik zeggen dat de steun van
GroenLinks voor de Kunduzmissie staat. Ik wilde dat nog
eventjes checken, want in een debat over Defensie een
paar weken geleden zei hij: een aantal kritische vragen die
wij hebben over de missie, noopt ons tot een intern debat
over de vraag hoe wij op dit moment tegenover de missie
staan. In een brief aan de leden schrijft hij dat zijn Tweede
Kamerfractie de komende periode scherper de koers wil
aanzetten, onder andere op militaire missies en vredesmissies. Is dat debat dan nu voorbij?

Buitenlandse Zaken

36-26-103

Van Ojik
zettingen in stand te houden. Daarom spoor ik de minister
aan tot het spelen van een voortrekkersrol om juist de etikettering van deze producten op korte termijn te realiseren. Ook vraag ik hem wat hij verder gaat doen om nederzettingen niet de facto te erkennen.
Kernwapens zijn het laatste onderwerp van mijn bijdrage in eerste termijn. Nederland kan het goede voorbeeld
geven voor het wereldwijd terugdringen van kernwapens
door in eigen land geen opslagruimte meer te bieden. Die
wapens kunnen retour afzender. Daarmee geeft Nederland, immers het gastland voor een wereldwijde nucleaire
top in 2014, een duidelijk signaal af. Hoe denkt de minister, die ik ken als een voorstander van een kernwapenvrij
Nederland, die voorbeeldrol te vervullen?
Onder andere collega Omtzigt sprak er al over dat op
4 en 5 maart in Noorwegen een internationale conferentie plaatsvindt over de humanitaire consequenties van het
gebruik van nucleaire wapens. Is de regering van plan om
hieraan deel te nemen? Wat GroenLinks betreft, biedt de
conferentie nieuwe kansen om stappen te zetten richting
nucleaire ontwapening. Dank u wel.

De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter. Als je op Google "koopman, dominee,
Timmermans" intypt, vind je een bijdrage in de Volkskrant
van april dit jaar. Daarin is de heer Timmermans kritisch
over de koers van het vorige kabinet. Die koers was toch
te veel "meer koopman en minder dominee". De vraag is
dan ook of wij met het nieuwe kabinet "meer dominee en
minder koopman" krijgen. Zo ja, wat gaat dit betekenen?
Hoe ziet de minister van Buitenlandse Zaken de balans
tussen het opkomen voor mensenrechten en het nastreven van handelsbelangen voor zich?
Omdat wij een minister voor Buitenlandse Handel erbij hebben gekregen, zou je kunnen zeggen dat de nadruk nog meer op koopmanschap komt te liggen. Wellicht
biedt de combinatie met Ontwikkelingssamenwerking
juist extra kansen voor een coherent beleid, waarmee internationale samenwerking daadwerkelijk gediend wordt.
Ook daarbij spelen echter kritische geesten een rol. Want
wie "koopman, dominee, Ploumen" googelt op de computer, vindt de site viceversaonline.nl. Daarop vraagt men
zich af of het geen strijd wordt tussen leven en dood, tussen koopman en dominee, die door de eerste wordt gewonnen.
Het zijn wat clichématige aanduidingen maar het blijft
toch altijd wel leuk dat er in alle debatten over buitenlands beleid toch wel iets van die spanning tussen het opkomen voor allebei zit, het oog hebben voor handelsbelangen en voor mensenrechten. Buitenlands beleid vindt
plaats in een wereld die bloedt uit veel wonden, een wereld met veel dreigingen en onzekerheden waarin niet
makkelijk grote stappen vooruit zijn te zetten. Maar het
is de overtuiging van de SGP-fractie dat het de moeite
waard blijft om het op te nemen voor recht en gerechtigheid. Wij doen dat vanuit het besef dat God zijn wereld
niet loslaat en door alles heen zijn koninkrijk bouwt.
Op het terrein van mensenrechten begin ik met een onderwerp waaraan wij altijd veel aandacht besteden: geloofsvervolging. Nigeria, Oezbekistan, Noord-Korea, Afghanistan, Saudi-Arabië en zo kan ik nog wel even door-

gaan. Als je alle landen zou opnoemen waarin religieuze minderheden geen leven hebben, zou ik door mijn
spreektijd heen zijn. Vaak betreft het christenen, de grootste groep vervolgden vanwege het geloof, maar onlangs
werd ook de noodklok geluid voor atheïsten in moslimlanden, zo viel mij op. Geloofsvrijheid en opkomen voor
je overtuiging is in een flink deel van de wereld een bedreigd goed. Onder het vorige kabinet stelde de minister
van Buitenlandse Zaken er een eer in om dit bilateraal en
internationaal stevig aan de orde te stellen; denk ook aan
de uitbreiding van de pilot godsdienstvrijheid. Is ook de
nieuwe minister bereid om dit beleid met kracht voort te
zetten en uit te bouwen?
Zeer urgent is de situatie in Nigeria. Ik hoor daar recent
weer heel veel berichten over. Er komen berichten over
een etnisch-religieuze zuivering. Christenen en voorgangers worden systematisch verdreven of gedood door radicale moslims. Wat is het perspectief voor de ontwikkelingen in dit land? Elke keer krijg je een nieuw bericht en
denk je dat je dit al eerder hebt gehoord, maar er lijkt niet
echt iets ten goede te veranderen. Wat zijn de mogelijkheden om hier met Europese inzet een wending ten goede
te bewerkstelligen?
Ik wijs ook op een land dat nog te veel buiten de schijnwerpers staat: Noord-Korea. Honderdduizenden mensen
zitten daar in gruwelijke strafkampen, onder wie tienduizenden christenen. Hoe beoordeelt de minister de ontwikkelingen in dit land? Aanvankelijk leek enige verandering zichtbaar onder de nieuwe leider. Rusland en China knoopten nauwere relaties aan. De recente raketlancering is echter een regelrechte provocatie en op het terrein
van godsdienstvrijheid is er geen enkele verbetering. Hoe
moet ik in dit licht wegen dat Nederland twee maanden
geleden een handelsmissie naar Noord-Korea afvaardigde? Was die bedoeld om het land uit een noodlottig isolement te halen of betekent dit een ongewenste positieve erkenning van dit regime? Graag wat uitleg. Daarnaast
informeer ik in hoeverre resultaten behaald worden in de
contacten met China om de Noord-Koreaanse vluchtelingen niet per omgaande terug te sturen.
Mensenrechten beslaan een uitgebreid terrein. Ik noem
nog een paar schendingen die meer aandacht verdienen.
Ik denk aan de politiek van China, maar ook in een land
als India vinden gedwongen sterilisaties en abortussen
plaats. Daarvan zijn in het bijzonder meisjes het slachtoffer. Onlangs zagen wij daarover onthutsende cijfers.
Soms worden pasgeboren baby's zelfs na de geboorte
om het leven gebracht omdat het meisjes zijn. Zijn de
ministers bereid om dit punt internationaal en bilateraal
scherp aan de orde te stellen?
Als wij een historische band met landen hebben, vinden wij dat altijd extra reden om daar een bijzonder oog
voor te hebben. Ik denk aan een land als Indonesië en
hoop dat ook de positie van de Papoea's niet vergeten
wordt. Ik denk ook aan een heel ander onderwerp: de ontwikkelingen in Zuid-Afrika. Pas hoorde ik bij een gesprek
in de Kamer nog dat in het Westen weleens wordt gedacht dat na de afschaffing van de apartheid de zon is opgegaan en alles pais en vree is, maar wij horen nu van
heel andere groepen die zwaar in de problemen zitten.
Blanke boeren hebben bijvoorbeeld te maken met veel
geweld en discriminatie. Wordt de Zuid-Afrikaanse regering daarop aangesproken? Wordt er inzet gepleegd om
daar straffeloosheid te voorkomen?
Op het gebied van handelsbeleid vraag ik aandacht
voor Taiwan. We zien een opvallende toename van de

Tweede Kamer

18 december 2012
TK 36

De voorzitter:
Dank u wel voor uw inbreng.

Buitenlandse Zaken

36-26-104

Van der Staaij
handelscontacten in de afgelopen jaren. Hoe ziet het kabinet de ontwikkeling van de relatie met dit land?
Ik heb nog enkele opmerkingen over de ontwikkelingen in het Midden-Oosten. Wij hebben hierover veel aparte debatten en ik zal er nu dus slechts enkele opmerkingen over maken. De Kamer heeft het kabinet opgeroepen
om te blijven investeren in de band met Israël. Ik lees nog
niets over de beoogde samenwerkingsraad met Israël, die
wel voorzien was. Kunnen wij erop rekenen dat hiervan
na de komende Israëlische verkiezingen werk wordt gemaakt en dat dit punt wordt opgepakt?
Collega's hebben ook aandacht gevraagd voor de massale subsidie aan de Palestijnse Autoriteit, terwijl zij tot
op de dag van vandaag terrorisme verheerlijkt en vergoelijkt. Hoe voert de minister de motie uit waarin de regering wordt opgeroepen om aan de subsidiekraan te draaien als de Palestijnse Autoriteit hiermee doorgaat en er
geen verbeteringen plaatsvinden? Wil hij ook reageren op
de al genoemde bevindingen van de Palestinian Media
Watch?
De minister spreekt over de uitwisseling van waterexpertise met Israël. Dat is een mooi, positief punt. Welke
waterprojecten zouden kansvol zijn? Kan de minister in
kaart brengen welke projecten al zijn geïnventariseerd?
Van de mogelijkheden van Rode Zee naar Dode Zee hoorden we eerder al dat die weinig kansrijk zijn. Ik hoorde recent over berichten van onderzoeken, van projecten voor
waterverbindingen tussen de Middellandse Zee en de Dode Zee, waar ook Jordanië van zou kunnen profiteren.
Hoe kijkt het kabinet daartegen aan? Welke mogelijkheden ziet het kabinet daarvoor?
De voorzitter:
Mijnheer Sjoerdsma, dit is uw laatste interruptie.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik bewaarde mijn laatste interruptie voor de laatste spreker. Ik ken de SGP als een partij die het staatsrecht heel
hoog heeft zitten. Geldt datzelfde voor het internationale
recht?
De heer Van der Staaij (SGP):
Zeker. Het internationale recht is natuurlijk ook belangrijk
om te handhaven, hoewel je bij het internationaal recht
vaak ziet dat het vervuild wordt door politiek.
De heer Sjoerdsma (D66):
Mag ik u dan vragen waarom u destijds voor een PVV-motie hebt gestemd die de bouw van nederzettingen achter
de Groene Lijn in Israël aanmoedigde? Het is eigenlijk een
heel duidelijke schending van internationaal recht, een
standpunt dat feitelijk door de hele Kamer wordt gedeeld.
De heer Van der Staaij (SGP):
Een dergelijke motie lag inderdaad in de vorige periode
voor. Wij vonden en vinden dat de hele kwestie van de
nederzettingen niet verabsoluteerd mag worden. Op die
hele nederzettingenproblematiek ligt weleens een extreme focus. Dat is het antwoord.
De heer Van Bommel (SP):
Dat vind ik niet helemaal duidelijk. Ik heb namelijk ook
weleens de indruk dat de SGP op Bijbelse gronden vindt
dat de Westelijke Jordaanoever aan Israël toekomt. Heb ik
dat verkeerd begrepen of is dat nog steeds het standpunt
van de SGP?

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

De heer Van der Staaij (SGP):
Wij brengen in het debat altijd wel naar voren dat het uiteindelijk, ook al heb je opvattingen over wat historisch bij
een land hoort en uit Bijbels oogpunt is dit zeker een gebied dat erbij hoort, binnen de grenzen van het recht gerealiseerd zou moeten worden.
De heer Van Bommel (SP):
En wat is dan uw uitleg van "binnen de grenzen van het
recht"? Rekent u ook VN-resoluties en andere uitspraken
daartoe? Hoe ziet u dan die verdeling binnen het recht
van dat gebied?
De heer Van der Staaij (SGP):
VN-resoluties zijn daarover natuurlijk naar voren gebracht
en die moeten ook in acht genomen worden. Maar ook op
dat terrein vind ik dat het erg vervuild is met politieke opvattingen.
De heer De Roon (PVV):
Ik heb de indruk dat de heer Van der Staaij mijn vraag met
"ja" gaat beantwoorden, maar voor de zekerheid stel ik
hem toch nog even. Is hij het met mij eens dat de bewering dat de nederzettingen die Israël in Judea en Samaria bouwt in strijd zijn met het internationale recht, een typisch voorbeeld is van die politieke vervuiling waar hij in
het begin al over sprak?
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik weet dat er ook andere visies naar voren zijn gebracht,
bijvoorbeeld in het boek van Matthijs de Blois, dat de heer
De Roon welbekend is.
De heer De Roon (PVV):
Maar wat vindt de SGP?
De heer Van der Staaij (SGP):
De SGP vindt inderdaad dat van het nederzettingenstandpunt niet een soort juridisch punt moet worden gemaakt
dat Israël elke keer wordt tegengeworpen.
De voorzitter:
Gaat u verder. U hebt nog een paar seconden. Gaat uw
gang.
De heer Van der Staaij (SGP):
Een paar seconden? Laat ik dan maar eens een heel onverwachtse invalshoek noemen. We hebben het hier vaak
over heel bijzondere mensenrechtenkwesties, maar bij
een bezoek aan een stad als Caïro in het Midden-Oosten,
zou al enorm veel gewonnen zijn als daar meer aandacht
zou zijn voor de verkeersveiligheid. Dat geldt voor heel
veel steden. Zou het, alleen al gelet op de hoeveel verkeersslachtoffers die in ontwikkelingslanden vallen, niet
heel erg de moeite waard zijn om daar de expertise die
we op het terrein van verkeersveiligheid hebben, ook via
ontwikkelingssamenwerking aan te wenden?
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Hiermee is er een einde gekomen aan de eerste termijn
van de Kamer. Ik dank de leden voor hun inbreng en de
ministers voor hun aanwezigheid. Ik wens u allemaal een
prettige nachtrust.

18 december 2012
TK 36

36-26-105

Van der Staaij
Sluiting 00.14 uur.

Tweede Kamer

Buitenlandse Zaken

18 december 2012
TK 36

36-26-106