Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

28 982

Liberalisering energiemarkten

Nr. 117

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN,
LANDBOUW EN INNOVATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 maart 2011
Hierbij bied ik u mede namens de staatssecretaris van Infrastructuur en
Milieu
de antwoorden aan op de honderden vragen, die zijn gesteld over o.a. het
Kamerstuk 28 240, nr. 111 van 13 maart 2011. Ik heb in de antwoorden de
volgorde aangehouden van de vragen in de tekst van het Kamerstuk.
Aangezien echter verschillende fracties soms nagenoeg identieke vragen
hebben gesteld, heb ik de antwoorden op die vragen gebundeld en
daarbij aangegeven, dat de betreffende passage antwoord geeft op
vragen van met name genoemde fracties. Bijlage 1 is onderverdeeld in 3
delen, te weten; fossiele en duurzame energie, kernenergie en gasopslag
(zie Kamerstuk 32645/28982, nr. 2).
Tevens zijn bijgevoegd de antwoorden op de vragen van de Vaste
Commissie voor het ministerie van EL&I inzake het stijgende niveau van
de olieprijs (brief d.d. 17 maart 2011 met kenmerk 2011Z04822/
2011D13488)(zie bijgaand).
De minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
M. J. M. Verhagen

kst-28982-117
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 982, nr. 117

1

Vragen en antwoorden
1
Wat is de belangrijkste oorzaak van de huidige stijgingen van de olieprijs?
Is de verwachting dat deze stijging een permanent karakter heeft of gaat u
ervan uit dat de prijs weer terugkomt op het verwachte
Lange termijn niveau van 50 tot 75 dollar per vat?
De belangrijkste oorzaak van de stijgingen van de olieprijzen in de
afgelopen periode is de fundamentele marktverhouding tussen de vraag
en het aanbod naar olie en olieproducten. Met name de weer langzaam
aantrekkende vraag naar olie in Azië en Noord Amerika in het afgelopen
jaar hebben de prijs omhoog gedreven. De recente onrust in de Arabische
wereld en de onlusten in diverse Arabische landen hebben bovendien
gezorgd voor een risicopremie in de prijsvorming op de korte termijn
oliemarkt. Door de extra vraag van handelaren naar olie teneinde zich in
te dekken tegen mogelijke aanvoerverstoringen, hebben de olieprijzen een
extra zet omhoog gekregen. Op het moment dat de onrust minder wordt
zal deze risicopremie verdwijnen en dan zal er enige prijsdaling op kunnen
treden.
De ontwikkelingen in Japan hebben als gevolg dat op korte termijn de
oliemarkt iets verruiming heeft gekregen doordat een deel van de Japanse
olievraag is weggevallen. Daardoor is de olieprijs weer wat gedaald ten
opzichte van de aanvankelijke piek rond 120$/vat. De prijs zal op termijn
dus iets kunnen dalen. Een daling naar de genoemde prijsband van
$50–75 lijkt aan de te lage kant om structureel voldoende olie uit de
moeilijker bereikbare gebieden op de markt beschikbaar te krijgen.
Mogelijk dat de prijs dan ook iets boven de genoemde prijsband zal
blijven liggen om vervolgens langzaam weer te gaan stijgen.
2
Vormen de huidige ontwikkelingen een aanleiding om het middellangetermijnbeleid ten aanzien van de energieafhankelijkheid te herzien en sterker
in te zetten op hernieuwbare energiebronnen? Zo ja, welke extra
maatregelen overweegt u daarbij? Zo nee, waarom niet?
De huidige ontwikkelingen bevestigen de noodzaak van de huidige
beleidslijnen, namelijk de noodzaak om risico’s te spreiden door een
beleid te voeren gericht op diversificatie naar energiedragers alsook een
spreiding van regio’s van herkomst na te streven en niet alle eieren in het
zelfde mandje te leggen.
Ook het beleid gericht op een vermindering van het fossiele energieverbruik door verdere verbetering van de efficiency en een beleid gericht op
een toenemend gebruik van hernieuwbare energiebronnen zal met kracht
worden voortgezet.
3
Welke beleidsmaatregelen heeft u op korte termijn beschikbaar om de
koopkracht voor burgers en de concurrentiekracht voor bedrijven
overeind te houden?
Op dit moment worden er geen extra beleidsmaatregelen overwogen of
beschikbaar gesteld om de koopkracht voor burgers of de concurrentie
voor bedrijven overeind te houden. Door de gestegen olie- en energieprijzen vindt er momenteel een globale herallocatie plaats van de globale
koopkracht. Voor Nederland betekent dit dat we meer voor onze olie
importen betalen aan olieproducerende landen, maar bijvoorbeeld ook
dat Nederland meer geld gaat ontvangen voor de gasexporten. Binnen de
economie en bij de economische marktpartijen zullen de nieuwe
prijsverhoudingen leiden tot een evenwichtige herverdeling teneinde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 982, nr. 117

2

weer een structureel evenwicht te verkrijgen, ook van de vraag en aanbod
naar olie.
Het lijkt ongewenst dat proces op voorhand al te verstoren door het
nemen van beleidsmaatregelen t.o.v. de koopkracht van burgers en de
concurrentiekracht van bedrijven.
4
Kunt u daarbij een inschatting geven van de schade die de hoge olieprijs
kan toebrengen aan de economie in het algemeen en de transportsector
in het bijzonder?
In december jongstleden heeft het CPB nog een olieprijsvariant (van $70
naar $90/per vat) doorgerekend voor een olieshock aanvoerverstoring. Het
is echter onduidelijk in hoeverre een dergelijk spoorboekje kan worden
gehanteerd. De mate waarin onze economie schade oploopt hangt
immers buitengewoon sterk af van hetgeen in de globale markten aan
effecten optreedt als gevolg van de huidige omstandigheden. Bij aanhoudende hoge olieprijzen lijkt een terugval van de economische groei
onafwendbaar en zal er een forse impuls aan de inflatie en de lange
rentestand omhoog te zien zijn.
In Nederland en met name binnen de transportsector zijn in het verleden
vele maatregelen genomen om beter voorbereid te zijn op prijsbewegingen op de oliemarkt. Onduidelijk is in welke mate de transportbedrijven zich nog steeds houden aan de noodzakelijke maatregelen om die
effecten op een adequate wijze te kunnen opvangen. Het gaat dan met
name om een volledige en adequate doorberekening van de gestegen
brandstofkosten. Gevreesd moet worden dat er nog steeds veel, veelal de
kleinere transportbedrijven, zijn die zich voor een te lange periode
gebonden hebben aan een vaste ritprijs zonder daarbij voldoende
rekening te hebben gehouden met mogelijke veranderingen in de
brandstofkosten.
5 en 6
Is de hoge prijs die wordt betaald aan de benzinepomp volgens u reëel en
proportioneel? Zo niet, wat gaat u ondernemen om de pijn te verzachten?
Zo ja, kunt u hier een onderbouwing van geven? Kunt u daarbij een
overzicht geven van de veranderingen in het volume van olieleveranties
aan Nederland (of Europa) in de afgelopen 12 maanden?
Kunt u aangeven in hoeverre oliebedrijven baat hebben bij de hogere
benzineprijs? Kunt u daarbij in het bijzonder toelichten of de huidige
doorberekening van de olieprijs reëel is en of deze in uw ogen voldoende
transparant tot stand komt?
Op 2 februari 2011 heb ik tijdens het Algemeen Overleg over de benzinemarkt met uw Kamer gesproken over de benzineprijs en de totstandkoming daarvan. Daarbij heb ik aangegeven dat uit onderzoek uit 2009 is
gebleken dat de Nederlandse «kale benzineprijs» (dus zonder accijnzen,
heffingen en BTW) niet substantieel afwijkt van omliggende landen.1 De
bestaande verschillen in de prijs aan de pomp met het buitenland zijn
voor het grootste gedeelte te verklaren door onderliggende kostenfactoren. Overigens zal ik, ter uitvoering van de aangenomen motie-Van
Bemmel/Dijksma2, een onafhankelijk onderzoeksbureau vragen de
opbouw van de brandstofprijs en de werking van de benzinemarkt in kaart
laten brengen. Daarbij zal tevens worden ingegaan op de rol van de
olieprijs en de mate waarin de olieprijs wordt doorberekend in de
benzineprijs aan de pomp. Ik streef ernaar uw Kamer kort na de zomer te
informeren over de resultaten van dit onderzoek.
1
2

Kamerstukken II 2009/10, 24 036, nr. 367.
Kamerstukken II 2010/11, 24 036, nr. 384.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 982, nr. 117

3

7
Is uw verwachting dat de olieprijzen voorlopig op dit niveau blijven, dan
wel op de middellange termijn zullen blijven fluctueren en deelt u de
mening dat er in ieder geval niet meer gerekend kan worden op een
stabiele lage olieprijs?
De toekomstige olieprijsontwikkeling zal sterk bepaald worden door het
verdere beloop van de huidige ontwikkelingen in de Arabische landen.
Speculeren is nu niet aan de orde. De prijzen zullen waarschijnlijk zeer
volatiel blijven reageren op alle veranderingen.
8
Heeft u kennisgenomen van de uitlatingen van de Britse minister van
Internationale Ontwikkeling, Alan Duncan, dat de olieprijs kan oplopen tot
250 dollar per vat? Wat is uw opvatting hierover en wat zijn
volgens u de mogelijke gevolgen voor de Nederlandse economie?
Mr Duncan (International Development Minister, UK) schetste een
worst-case scenario: als terroristen de huidige instabiliteit in de Arabische
landen gebruiken om bijvoorbeeld olietankers of de Saudische reserves te
bombarderen dan kan de olieprijs oplopen naar 250$ per vat en zou er een
double-dip recession kunnen ontstaan. Deze opmerking is «olie op het
vuur gooien» en draagt enkel bij tot meer onrust.
Uit diverse onderzoeken, zoals onder andere de IEA World Energy
Outlook, blijkt dat er de komende jaren een zware opdracht op tafel ligt
om het evenwicht op de wereld energiemarkten te kunnen bewaren. Bij
achterblijven van de daartoe benodigde investeringen zal de krapte op de
oliemarkt nog sterker kunnen toenemen dan thans wordt voorzien, en dan
zal de resulterende prijsstijging uiteraard ook aanzienlijk boven de
geraamde prijzen uitstijgen.
Indien dan incidenten plaatsvinden, zal dit onmiddellijk zijn uitwerking
hebben op de olieprijs.
9
Hoe taxeert u de situatie, zowel nationaal als internationaal, omtrent de
olie- en gasprijzen in relatie tot de leverantiezekerheid?
De toenemende vraag naar energie en de steeds moeilijker omstandigheden waarin het aanbod van olie en gas tot stand moet komen zullen
naar verwachting een opwaartse prijsdruk laten zien op deze energiemarkten. De surplus capaciteit aan de aanbodkant zal vanwege de
stijgende kosten van de marginale productiecapaciteit dan ook steeds
krapper kunnen worden. Daardoor zal de markt steeds heftiger, volatieler,
kunnen reageren in geval van verstoringen en kan de leverantiezekerheid
in toenemende mate onder druk komen.
10
In het artikel «Minstens 90 dagen olievoorraad» in Het Financiële Dagblad
van 28 februari 2011 wordt gesteld dat de Nederlandse veiligheidsvoorraad ongeveer 5 miljoen ton groot is. Klopt deze stelling? Zo nee, wat
is dan de Nederlandse veiligheidsvoorraad?
Op grond van de huidige Wet voorraadvorming aardolieproducten 2001
wordt er inderdaad door Nederland een verplichte minimum olievoorraad
aangehouden van ongeveer 5 miljoen ton. Met dit volume geeft Nederland invulling aan de internationale verplichtingen van de EU en het IEA.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 982, nr. 117

4

11
Bent u van mening dat Nederland over voldoende olievoorraden beschikt?
Zo ja, waarom? Zo nee, wat zijn hiervan de gevolgen en wat gaat u doen
om te zorgen dat Nederland wel over voldoende olievoorraden gaat
beschikken?
Met de wijze waarop Nederland thans invulling geeft aan zijn internationale verplichtingen, zoals vastgelegd in de Wet voorraadvorming
aardolieproducten 2001 (Wva 2001) beschikt Nederland over een
kwalitatief hoogwaardige vrij inzetbare oliecrisisvoorraden. Deze
voorraden worden deels in de vorm van olieproducten aangehouden
(benzine en gasolie/diesel), en deels in de vorm van een hoogwaardige
lichte crude-soort. Het huidige niveau heeft een omvang waarmee we in
IEA-kader voor 90 dagen netto import voor 100% kunnen vervangen.
Momenteel wordt de hand gelegd aan een wetsvoorstel dat de huidige
Wva 2001 gaat vervangen en dat later dit jaar aan het parlement zal
worden aangeboden. In dat wetsvoorstel worden de aanbevelingen voor
verbetering van de huidige Wva 2001 meegenomen evenals de implementatie van de onlangs aangenomen nieuwe EU Richtlijn 2009/119/EG over
de aan te houden minimum omvang oliecrisisvoorraden.
12
In het artikel «Flink gas terug bij schaarse olie» in Het Financiële Dagblad
van 28 februari 2011 wordt gesteld dat het Internationaal Energie
Agentschap (IEA) regelmatig crisissituaties analyseert, klopt dit? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, welke scenario’s worden door het IEA geanalyseerd
en welke gevolgen hebben deze voor Nederland?
Het IEA analyseert de ontwikkelingen en crisissituaties op de energiemarkt. Om op dergelijke situaties voorbereid te zijn organiseert het IEA
iedere twee jaar een crisisoefening, de zogenoemde Emergency Response
Exercise (ERE). Deze oefening bestaat uit verschillende onderdelen, zoals
een communicatie test, een datatest van de speciale crisisvragenlijsten,
een oefening van de besluitvormingsprocedures in de hoofdsteden, en
een aantal oefendagen op het hoofdkantoor van het IEA te Parijs aan de
hand van diverse scenario’s. De scenario’s variëren van escalaties van
onrusten en stakingen in olieproducerende landen tot grootschalige
militaire conflicten, waarbij diverse mate van ontwrichting en verstoring
van de oliemarkt kunnen optreden. De effecten daarvan zijn van invloed
op de wereldoliemarkt. Dus alle landen, zowel IEA-lidstaten als Nederland,
maar ook alle niet-lidstaten, zowel olieproducerende als olieconsumerende landen krijgen te maken met de effecten van een dergelijke
verstoring, veelal vooral in de vorm van een forse olieprijsstijging en de
daaruit voortvloeiende effecten op de economie en samenleving.
13
Is er bij het ontwikkelen en uitrollen van dit soort scenario’s ook sprake
van afstemming of samenwerking op Europees niveau? Zo nee, waarom
niet? Zo ja, hoe ziet die er uit?
De Europese Commissie is bij alle vergaderingen en bijeenkomsten van
het IEA als toehoorder aanwezig en neemt ten volle deel aan de zojuist
genoemde crisisoefeningen. Bovendien vindt er intensief afstemming
plaats tussen het IEA en de Europese Commissie om ervoor te zorgen dat
in geval van een crisis binnen Europees verband een vloeiende invulling
van de in IEA-verband genomen besluiten kan plaatsvinden, zowel door
de IEA-landen als ook door de niet-IEA-lidstaten binnen de Europese Unie.
Daarnaast is in de nieuwe EU-Richtlijn 2009/119/EG voor de oliecrisisvoorraden een nauwe aansluiting gezocht op de IEA-systematiek en wordt er
momenteel aan gewerkt om ook wat betreft de datasystemen te komen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 982, nr. 117

5

tot een zo goed mogelijke aansluiting van de systemen van beide
organisaties.
14
In het artikel «Automobilist de dupe bij grote olieschaarste» in het
Algemeen Dagblad van 1 maart 2011 wordt gesteld dat het draaiboek dat
de Nederlandse overheid heeft klaarliggen voor als er olieschaarste
optreedt, vrij simpel is en de nadruk met name ligt op het beperken van
het brandstofgebruik door de automobilist. Klopt dit, en zo ja, welke
maatregelen worden daarbij op welk moment overwogen?
In geval van een daadwerkelijke verstoring van de olieaanvoer zal in
eerste instantie de nadruk van de te nemen maatregelen liggen op de
inzet van een deel van de oliecrisisvoorraden en dus niet op vraagbeperkende maatregelen. Immers, inzet van extra olievoorraden is de meest
zekere maatregel om snel en effectief een verstoring van het olieaanbod
te verhelpen en de daarmee verbonden negatieve economische effecten
zo goed mogelijk te voorkomen.
Pas als het gaat om een langer durende, forse olieaanvoerverstoring kan
worden overwogen om vraagbeperkende maatregelen te nemen. In eerste
instantie worden vraagbeperkende maatregelen zolang mogelijk
uitgesteld vanwege de onzekerheden over het daadwerkelijke effect van
dergelijke maatregelen, evenals de vele negatieve economische en
maatschappelijke effecten die met vraagbeperkende maatregelen
samenhangen.
In zowel IEA-kader als binnen de EU zal overleg plaatsvinden over de te
nemen maatregelenpakketten om verstorende grenseffecten en weglekeffecten van maatregelen te voorkomen.
15
Kunt u aangeven hoe het gehele draaiboek inzake energieschaarste er
precies uitziet? Is het up-to-date, toegespitst op elke mogelijke ontwikkeling en situatie en bevat het een overzicht van welke maatregelen er op
welke termijnen genomen zullen worden?
De afgelopen jaren hebben er vele risicoanalyses plaatsgevonden in het
kader van het programma Bescherming Vitale Infrastructuur en de
Strategie Nationale Veiligheid, zoals in het kader van de nationale
risicobeoordeling. Bovendien is intensief gekeken naar de diverse
onderlinge afhankelijkheden van de diverse vitale sectoren. Op grond van
die bevindingen wordt er gewerkt aan een update van het nationale
crisis-respons-plan. In het verlengde van hiervan worden in de loop van
dit jaar de sectorale nationale responsplannen opgesteld, dus ook voor de
sector olie, gas en elektriciteit. Deze responsplannen zullen de bestaande
crisishandboeken voor deze sectoren vervangen en waar nodig een
uitbreiding krijgen voor de risico’s die in het kader van de strategie
nationale veiligheid in beeld zijn gekomen, zoals pandemie, overstromingen, security w.o. cyber crime, en onderlinge afhankelijkheden van
andere vitale producten en diensten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 28 982, nr. 117

6