10 Goede Voorbeelden van Geestelijke Verzorging
Hieronder bieden we best practices aan. Allereerst ingezoomd op vier terreinen waarin geestelijke
verzorging aangeboden wordt, vervolgens in relatie tot zes doelgroepen.
VIER WERKVELDEN
1. Ziekenhuis
De Geestelijke Verzorging van het Radboud UMC werken samen met de Medische Psychologie en
Medisch Maatschappelijk Werk. Er is een stroomdiagram beschikbaar dat zichtbaar gemaakt hoe de
zorg aan patiënten en naasten op de COVID units geregeld is. Daarnaast is er op elke COVID unit
(verpleegafdelingen en IC) een multidisciplinair team voor de Peer Support. Hieronder een globaal
beeld van wat deze Peer Support bijdraagt aan de IC-zorg: Wat doen we in de Peer Support op de IC?
 Elke ochtend 9.30 – 10.30 en elke avond 17.45 – 19.15 (werkdagen) aanwezig op de units in
de pauzes voor Peer Support (PS) aan de verpleegkundigen die uit de COVID units komen
 PS voor de verpleegkundige Teamleiders op de dinsdagmorgen en op de donderdagmorgen
van 10.45 – 11.45
 PS met de Arts -assistenten. We gaan uit van 1x p/w
 PS met de Fellows. We gaan uit van 1x p/w
 PS met zorgmanagers. We gaan uit van 1x p/w
 PS met de Medische Staf. We gaan uit van 1x p/w
 PS bilateraal met wie dat vraagt op afspraak
(bron: Richart Huijzer, Radboud UMC)
2. Ouderenzorg
Narratief: In Viattence worden geestelijk verzorgers in beginsel als ‘vitaal’ aangemerkt. We staan op
één lijn met de zorgverleners en mogen op de woongroepen komen met inachtneming van hygiënemaatregelen en locatie-regels. Dat betekent: gesprekken op de woongroepen met bewoners en met
medewerkers. Fysieke aanwezigheid heeft grote symbolische betekenis: ‘we worden niet vergeten,
we zitten er samen in’. Dat betekent onze aanwezigheid. ‘Off the record’ gesprekken met
medewerkers, waarbij ook privésituatie wordt aangeraakt. Die privésituatie is vaak de ingang voor
wat diepere gedachten, wat er speelt. En speelt een grote rol in het uitvoeren en beleven van het
werk. Toch kun je er niet al te diep op ingaan, want mensen staan in de overlevingsstand.
Symbolische betekenis en erkenning en relationele verbondenheid zijn de belangrijkste waarden.

Voor bewoners betekent bezoeken van gv-er of hun kleine vieringen dat de dingen gewoon
doorgaan. Dat geeft rust. Gebed is belangrijk kanaal voor het vinden van innerlijke rust. Gesprekken
met bewoners gaan soms over de toestand, maar vaak juist ook niet. En dat moet ook niet. Het
gewone leven moet juist aan de orde komen. Bij mensen die er gevoelig voor zijn, laat ik soms
klassieke en/of religieuze muziek horen via de mobiel. Ook hier weer: je moet je ergens aan op
kunnen trekken. Sommigen realiseren zich de situatie, veel dementerende niet of maar half. Vraag je
hen hoe het is, dat hebben velen het over de dingen waar ze het anders ook over hebben. Rustige
uitleg en duiding van de situatie blijkt belangrijk. Extra aandacht voor mensen die in appartementen
wonen en eenzaam zijn. Contact met mantelzorgers is belangrijk, want het verdriet en de
verontrusting is bij hen groot. Naar management toe in overlegsituaties aandacht vragen voor
ethische aspecten. Bijvoorbeeld afweging risicobeheersingsmaatregelen versus niveau van
menselijkheid. Een tunnelvisie ontstaat gauw.
(bron: Job Smit, geestelijk verzorger Viattence (VGVZ) en via NGK (CIO))
3 Mensen met een beperking
Karin Seijdell is geestelijk verzorger bij Severinus en draagt vanuit haar functie bij aan:
 Ondersteuning van personeel bij ethische dilemma’s, ondersteuning van familieleden
(telefonisch).
 Palliatieve en terminale begeleiding van coronapatiënten, hun naasten en verzorgen van
afscheidsdiensten met gebruik van nieuwe media (vlog, film e.d.)
 Nieuwe rituelen voor huisgenoten om afscheid van client in isolatie mogelijk te maken
 Bijdrage aan digitale dagbesteding: filmpjes op Youtube, live radio, vieringen via youtube.
 Ondersteuning van MT en crisisteam rond zingeving en ethiek (wekelijks overleg)
 Bijdrage aan coronagroep van VGVZ, communicatie van vgvz.nl/corona over best practices
rond rituelen, werkmiddelen, e.d.
https://nieuwlicht.eo.nl/artikelen/2020/04/we-stevenen-af-op-een-collectief-trauma
(bron: Karin Seijdell, Severinus)
4 Geestelijke verzorging Thuis
A) inhoudelijk: bijdrage Anne Stael (GV Thuis Rotterdam)
Geestelijke verzorging thuis, Rotterdam en omstreken
1. Het Centrum voor Levensvragen Rotterdam neemt deel aan het crisis team GGD Rijnmond.
Leiding en ondersteuning opschaling PSH, Covid-19.
Dit resulteert in de volgende acties:
 Geestelijke verzorgers worden betrokken bij tijdelijke zorglocaties in Rotterdam. Vanaf
16 april 2020 zijn we in Ahoy, 2 uur per dag fysiek aanwezig en 12 uur telefonisch
bereikbaar. Geestelijk verzorgers zijn voor patiënten en personeel aanwezig. Mogelijk
worden later op de andere noodlocaties voor zorg hotel Wings en hotel Van Der Valk
geestelijke verzorgers betrokken.
 We werken samen met SKIN (Samen Kerk in Nederland) en SPIOR (Stichting platform
islamitische organisaties Rijnmond) en dit crisisteam. Op deze manier bereiken we de
kwetsbare groepen in de Rotterdamse samenleving. We onderzoeken hoe GV-ers
trainingen aan SKIN en SPIOR kunnen geven en hoe we goed naar elkaar doorverwijzen.
Zowel SKIN als SPIOR hebben een goed netwerk in Rotterdam waar (islamitisch)
geestelijk verzorgers kunnen inspringen bij moeilijke begeleiding en crisis.
 De Covid-19 crisis is het startpunt voor samenwerking met Slachtofferhulp. In
samenwerking met de teamleider Rotterdam gaan we scholing organiseren rondom
complexe rouw en levensvragen en kijken we naar goede afstemming en doorverwijzing.



De GV-ers anticiperen op de verwachtte toenamen van werk van huisartsen, rondom
nazorg, complexe rouw en andere existentiële vragen die we verwachten dat juist tijdens
en ook na de crisis op zullen komen. Dat doen we door binnen de PaTz groepen deze
problematiek door de GV-ers aan de orde te laten komen. In alle 24 de PaTz groepen
(Palliatieve Thuiszorg) in Rotterdam is of komt er een GV-er.
Daarnaast zal het crisisteam bij de koepel van huisartsen in Rotterdam juist nu de rol van
de geestelijk verzorgers onder de aandacht brengen en de mogelijkheden om door te
verwijzen. Dit zal de huisartsen juist ook in de nasleep van Covid-19 ontlasten.
2. Het Centrum voor Levensvragen Rotterdam werkt samen met een aantal zorginstellingen en
ziekenhuizen en het netwerk palliatieve zorg. Op deze manier is er aandacht voor complexe
problematiek voor mensen die vanuit de zorginstelling weer naar huis gaan, voor de mensen
die thuis zijn als mantelzorger en voor mensen die een naasten verloren hebben.
3. Het centrum voor levensvragen werkt nauw samen met Welzijns- en vrijwilligersprojecten.
Denk hierbij aan de maatjesprojecten in Rotterdam en aan speciale aandacht voor
begeleiding van Hiv-geïnfecteerde mensen. In samenwerking met de gemeente Rotterdam is
het centrum betrokken bij bezoek aan ouderen in de gemeente die hun partner zijn verloren,
en de problematiek rondom de voltooid leven discussie.
4. In samenwerking met het Psychosociaal crisisteam Rotterdam kijken we hoe we de
financiering precies gaan vormgeven van mensen die buiten de doelgroep van VWS vallen.
(bron: Anne Stael, Projectleider geestelijke verzorging thuis Rotterdam e.o.)
B) narratief: https://www.bndestem.nl/bergen-op-zoom/crisis-gelukkig-is-daar-de-geestelijkverzorger~a8758755/?referrer=https://www.google.nl/
ZES DOELGROEPEN
5 Patiënten
Narratief:

Marieke Schoenmakers, Mustafa Bulut en Marjanne Dijk in Trouw

6 Bewoners ouderenzorg
vlog Beatrijs Hofland, https://www.kro-ncrv.nl/programmas/kruispunt
7 Zorgmedewerkers
Een werkgroep van de VGVZ heeft een overzicht samengesteld van best practices in de
ondersteuning van medewerkers gedurende de Covid-19 crisis: Groeidocument overzicht praktijken
geestelijke verzorging ter ondersteuning van medewerkers gedurende de Covid-19 crisis (ook via
https://vgvz.nl/corona/voor-medewerkers/ beschikbaar). Dit document wordt aangevuld en
bijgewerkt.
Narratief: https://nos.nl/video/2329346-psychische-hulp-voor-zorgverleners-dit-is-geen-sprint-dit-iseen-marathon.html.
8 Sterven/palliatieve zorg
Een werkgroep van de VGVZ heeft een handreiking met afscheidsrituelen gemaakt voor geestelijk
verzorgers en zorgverleners in tijden van COVID-19. Ook dit document wordt aangevuld en
bijgewerkt.
9 Burgers en Naasten
A) Er zijn diverse luisterlijnen ontwikkeld in de afgelopen weken. Wat we hier noemen is maar een
kleine selectie:
1. https://bezinningshuis.nl/agenda/coronacrisis-zoom-sessies

2. Telefonische hulplijn Humanistisch verbond: 020-521 90 11
3. Joodse hulplijnen: 020-5400136 of 020- 5400120
4. Apostolisch genootschap: 035-5488777
5. Moslims: 06-42596238
6. Hindoehulplijn: 06- 1226 8898
Hindoe Raad Nederland heeft een Hindoe Hulplijn op gezet i.s.m. de ouderenbond. Het nummer kan
gebeld worden en de vragen worden doorgezet naar een team van geestelijk verzorgers die dan
contact opnemen met de ouderen. Loopt goed en wij krijgen veel positieve reacties uit de achterban.
7. via lokale gemeenten en parochies
Narratieven
a. Volgens pastoor Marc Oortman hebben mensen in verzorgingshuizen een ander perspectief. „Ze
krijgen geen bezoek”, zegt hij. „Wij hebben een telefonisch spreekuur. Dat liep eerst niet, maar de
telefoontjes druppelen nu binnen van mensen die opgesloten zitten. Die vanachter een raam moeten
praten. Ik ervoer dat zelf toen ik afgelopen week bij een stervende, oude vrouw achter glas moest
blijven. Een zeer nare ervaring. Voor die mensen is de zingeving dat je blijft denken aan wat je samen
hebt en had.” Zijn veel ouderen in de kerk bang voor corona? „Dat klopt. Die mensen heb ik aan de
telefoon. ‘Wat als ik het krijg?’, vragen ze dan. Mensen maken zich terecht zorgen om hun
gezondheid. Daarover praten we.
b. Een remonstrants predikant uit Wassenaar meldt:
In Wassenaar in mijn kerk gaat het vooral om bellen met mensen. Voor sommigen mensen volstaat
een kort belletje. Anderen met name mensen die alleen wonen vinden het fijn wat langer te praten.
Daarnaast verandert de communicatie van de kerk. Online zijn er diensten. Dat hebben we bij ons
omgedoopt tot “Liefs uit Wassenaar”. Met Pasen preekt de burgemeester. Ook zet ik zelf in op het
maken van filmpjes. Mijn punt is vooral dat alle acties (bellen, nieuwsbrief, online ) communicerende
vaten zijn. Je kunt de gesprekken niet helemaal voeren zonder ook wat gemeenschappelijks aan te
bieden en de online activiteiten en de boodschap die je brengt. Het opvallende is dat ik na een online
kerkdienst weer mailtjes krijg voor de nazorg. En nu na twee filmpjes van twee minuten maar, loop
het gisteren en vandaag helemaal storm. Dat zorgt ervoor dat mensen hun verhaal willen doen en
willen praten. Verder gaat het niet alleen om aandacht. Ik merk ook dat mensen inspiratie en duiding
fijn vinden.
B) hulp aan familie: Het laatste sacrament bij stervensbegeleiding biedt naasten een ritueel
afscheidsmoment. Bij gebrek aan een aangeklede uitvaart helpt het de naasten bij de
rouwverwerking. Zo meldt een zelf ongelovige dochter na het overlijden van haar dementerende
moeder.
C) https://www.pastoraatencorona.nl
10 Daklozen
Narratief:
https://www.nu.nl/haarlem/6038947/stem-in-stad-zet-luisterlijn-ennoodfonds-voor-daklozen-op.html
Tenslotte
 Een overzicht van informatie mbt Corona is te vinden op de website https://vgvz.nl/corona/.
Deze informatie wordt geregeld ververst.
 Een artikel van Hanneke Muthert c.s. is beschikbaar en presenteert de eerste uitkomsten van
het volgen van geestelijk verzorgers bij de corona pandemie. Hanneke Muthert is
projectcoördinator van dit onderzoek waar meerdere onderzoekers bij betrokken zijn. Data
analyses kunnen geestelijk verzorgers tijdig van goede informatie voorzien. (bron: Hanneke
Muthert).
Het artikel schetst de achtergrond van waaruit we geestelijk verzorgers bij de corona pandemie over
een langere periode volgen. En we presenteren de uitkomsten van de eerste data uit dit lopende
onderzoek. Dit project bouwt voort op ons bredere onderzoeksproject naar geestelijke verzorging bij

rampen. Eerst schetsen we wat we hebben geleerd over geestelijke zorg in de aardbevingsregio en
van eerdere rampen in Nederland. Daaruit ontlenen we vier centrale thema’s die ook relevant zijn
voor de geestelijk zorg in de huidige Corona-pandemie: 1) Wat zien geestelijk verzorgers? 2) Wat
doen zij? 3) Wat zijn de dilemma’s? 4) En waar ontvangen zij zelf steun? Het tweede deel presenteert
de eerste uitkomsten waarbij afstand en nabijheid het belangrijkste thema blijkt. De gebruikte
inventarisatietool wordt kort gepresenteerd. Met deze tool blijven we volgen wat geestelijk
verzorgers aan concrete acties en best practices gaandeweg ontwikkelen, en wat zij waarnemen aan
en ondernemen aangaande corona-gerelateerde dilemma’s. Hoe zij zelf steun bieden en willen
ontvangen, is een derde aandachtspunt. Onze analyses en reflecties zullen ondersteunend bijdragen
aan de ontwikkelen van nieuwe praktijken en theorie.

Danielle Woestenberg, CIO
Guido Schürmann, Agora
Robert Koorneef, VGVZ