Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

28 982

Liberalisering energiemarkten

Nr. 88

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 december 2009
Hierbij bied ik u, mede namens de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en de minister van Financiën, de antwoorden aan op de openstaande vragen uit het Algemeen Overleg Energie/
gasopslag d.d. 19 november 2009, die 25 november 2009 werden
toegestuurd met kenmerk 2009Z22312/2009D59002. Hierin wordt tevens
gereageerd op vragen van de ChristenUnie, die ons op een later moment
bereikt hebben.
Vragen van de SP-fractie:
1
Wat is voor de Nederlandse overheid de meerwaarde van het bezit van
een Duitse nutsvoorziening?
TenneT krijgt door de overname meer mogelijkheden om marktkoppeling
te bewerkstelligen en versnelde prijsconvergentie tot stand te brengen.
Verder stelt de overname TenneT in staat om twee verschillende netten
optimaal op elkaar aan te laten sluiten, waardoor de balanshandhaving
efficiënter kan plaatsvinden en investeringen kunnen worden afgestemd.
Bovendien biedt de overname de mogelijkheid om de kennis van Transpower, dat meer ervaring heeft met de inpassing van duurzame energie,
te benutten. Een onafhankelijke adviseur van de Staat heeft de maatschappelijke baten van deze aspecten gewaardeerd en positief bevonden.
Daarmee sluit de overname aan bij de kabinetsambities en publieke
belangen betaalbaarheid, betrouwbaar en schoon.
2
Heeft de Nederlandse overheid na de aankoop van de Duitse hoogspanningsnetten nog een poot om op te staan als een buitenlands publiek
bedrijf een Nederlands netwerk wil overnemen?
Ja. In artikel 93 van de Elektriciteitswet, respectievelijk artikel 85 van de
Gaswet is bepaald dat iedere wijziging met betrekking tot de eigendom

KST139107
0910tkkst28982-88
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

1

van een net of van de aandelen in een netbeheerder de instemming
behoeft van de minister. Voorts is bepaald dat de minister deze instemming onthoudt indien de wijziging met betrekking tot de eigendom van
een net ertoe zou leiden dat een natuurlijke persoon of een rechtspersoon
buiten de kring van de overheid rechten op een net zou krijgen. Ook in de
statuten van TenneT is de kring van mogelijke aandeelhouders beperkt.
3
In 2007 heeft de Kamer een wetsvoorstel (Kamerstuk 30 934) aangenomen
dat meer bevoegdheden creëert voor een Europese overkoepelende
netbeheerder. Is het eigendom van het E.ON-net noodzakelijk om de
netwerken te integreren om zo de stroomprijzen in Nederland te verlagen?
Er wordt langs verschillende sporen aan marktkoppeling gewerkt. Een
belangrijk instrument is het pentalateraal forum, dat inzet op een verdere
flexibilisering van de elektriciteitsvoorziening door middel van verbetering
van de internationale markt. De overname van Transpower is geen noodzakelijke voorwaarde om te komen tot een meer concurrerende markt in
Noordwest-Europa, maar geeft TenneT wel mogelijkheden om marktkoppeling te bewerkstelligen en versnelde prijsconvergentie tot stand te
brengen. Ondermeer deze versnelling leidt tot de eerder genoemde maatschappelijke baten.
4
Gezien de feitelijke prijsontwikkeling van stroom (op grond van gegevens
van de APX) blijkt dat de prijzen sinds de integratie van de markten al naar
hetzelfde niveau zijn toegegroeid. Waaruit zou blijken dat de aankoop van
het E.ON-netwerk tot een daling van de stroomprijzen zal leiden?
Het prijsverschil is van verschillende factoren afhankelijk en kan sterk
fluctueren. Analyses van prijsverschillen over de jaren 2007 en 2008 laten
een verschil zien van rond de 4 euro. Zo geven analyses aan dat het prijsverschil sterk afhankelijk is van de hoeveelheid interconnectiecapaciteit,
de ontwikkeling van productievermogen in zowel Duitsland als Nederland
en de prijsontwikkeling tussen gas en kolen. De prijs van gas is op dit
moment erg laag, maar de verwachting is dat de prijzen weer zullen
stijgen.
Bij de beoordeling van de strategische rationale zijn de maatschappelijke
baten in kaart gebracht, waaronder de baten van versnelde prijsconvergentie. Bij deze beoordeling is uitgegaan van prijsverschillen over 2007 en
2008.
5
Bent u van mening dat E.ON de Nederlandse staat gematst heeft voor
anderhalf miljard euro? Zo ja, hoe is met zekerheid uit te sluiten dat er
geen lijken zich in de kast bevinden, en wat betekent dit voor de Duits –
Nederlandse betrekkingen?
Nee. De overnameprijs die TenneT betaalt, is EUR 885 miljoen. Er heeft
een uitgebreid boekenonderzoek plaatsgevonden, waarbij verschillende
adviseurs van TenneT, E.ON en de Staat zijn ingeschakeld ter advisering
over de juridische, financiële, fiscale, technische en reguleringsaspecten
van de overname. Aan de hand van deze adviezen en de hierboven
geschetste positieve maatschappelijke baten, heeft de Staat een positief
oordeel geveld over de transactie die voor beide partijen, TenneT en E.ON,
aantrekkelijk is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

2

Vragen van de VVD-fractie:
1
Hoe gaat de monitoring precies plaatsvinden en kunt u uitleggen hoe u
kunt zeggen dat de veiligheid geen probleem is als we nog niet eens
weten hoe de monitoring gaat plaatsvinden?
Uit alle rapporten blijkt dat de opslag in Barendrecht veilig kan. Deze
conclusie trekken wij aan de hand van de integrale veiligheidsbeoordeling
die onder leiding van de DCMR Milieudienst Rijnmond is opgesteld en
waaraan de verschillende betrokken veiligheids- en toezichtsinstanties1
hebben bijgedragen. De geldende harde veiligheidsnormen worden
nergens overschreden en in geval van een eventueel incident is
voldoende capaciteit bij de veiligheidsdiensten beschikbaar om adequaat
optreden te garanderen. Het veiligheidsoordeel en de MER bieden
voldoende basis voor het afgeven van de benodigde vergunningen.
De betrokken diensten hebben wel aangegeven dat extra technische en
organisatorische maatregelen moeten worden voorgeschreven in de te
verlenen vergunningen. Naar aanleiding hiervan zullen in de vergunning
extra eisen worden opgenomen om ook de hier geconstateerde zeer
beperkte risico’s te verkleinen. Ook de suggesties uit het rapport ten
aanzien van de hulpverlening en zelfredzaamheid worden overgenomen
in de vergunningeisen.
Voorts wordt geadviseerd om intensief te monitoren en in ieder geval
nabij de injectielocatie en de buisleidingtunnels permanente monitoring
en detectie van CO2 te laten plaatsvinden, opdat bij een eventueel vrijkomen van CO2 direct maatregelen kunnen worden getroffen. Dit onderschrijven wij. Staatstoezicht op de Mijnen adviseert over de monitoringsvereisten. De gedetailleerde monitoringseisen zullen worden vastgelegd
in een monitoringsprotocol dat juridisch wordt verankerd in het opslagplan en het meetplan. Deze plannen behoeven mijn goedkeuring en ik zal
er op toezien dat de monitoring aan de hoogste eisen zal voldoen. Ook
zullen we in de vergunning eisen dat monitorgegevens die voor het
publiek van belang zijn, voor iedereen eenvoudig toegankelijk zijn. Zodra
de monitoringsvoorschriften gereed zijn, zal ik uw Kamer daarover nader
informeren.
2
Voldoet de proef in Barendrecht wel aan de tendervoorwaarden? Het
kleine veld is 0,8 Mton groot en de tender spreekt over 2 Mton. Als u
alleen het kleine veld goedkeurt, is dat dan juridisch OK? Is in de tender
überhaupt sprake van het tweede en grotere veld? Zo niet, hoe kan de
tender dan zijn goedgekeurd en wat zijn de juridische implicaties?
Ja, er wordt voldaan aan de tendervoorwaarden. Het uitgangspunt, zoals
ook verwoord in de brieven aan de Tweede Kamer van 18 november jl.2
en van 24 november jl., is dat – mits veilig – de vergunning voor het
tweede veld kan worden verleend en dat de opslag in beide velden kan
plaatsvinden. Deze fasering is in lijn met de tendervoorwaarde van minimaal 2 Mton CO2. Het maakt voor het voldoen aan de tendervoorwaarden
niet uit of deze opslag in één of meer velden zal plaatsvinden.

1

DCMR, Staatstoezicht op de Mijnen en de
Veiligheidsregio Rotterdam Rijnmond.
2
Kamerstuk 31 209 nr 103, Tweede Kamer
2009–2010.

De opslag in Barendrecht zou niet in lijn zijn met de tendervoorwaarde als
wij nu al de opslag in het tweede veld zouden uitsluiten, dan wel op het
moment van vergunningverlening voor het tweede veld om andere
redenen dan vastgelegd in de Mijnbouwwet deze vergunning niet zouden
verlenen. Beide is niet ons voornemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

3

3
Klopt het dat in de MER alleen het kleine veld is opgenomen? Is de MER
daarmee wel toepasbaar indien er sprake is van mogelijke uitbreiding
naar het tweede en grotere veld? Wat zijn hiervan de juridische implicaties?
In de MER zijn zowel het kleine veld (Barendrecht) als het grotere veld
(Barendrecht-Ziedewij) opgenomen. Omdat er nu alleen een vergunningenprocedure voor het eerste veld loopt, is de MER alleen daar nu in
procedure.
4
Op welke wijze gaat u voorkomen dat er een CCS-verplichting komt? De
VVD-fractie zal geen CCS accorderen indien dit direct of indirect leidt tot
een wettelijke CCS-verplichting.
Wij hebben in onze brief van 18 november jl. aangegeven te kiezen voor
een vorm van wettelijke verplichting. Voorjaar 2010 komen we daar met
voorstellen voor bij u terug. De vormgeving van deze wettelijke verplichting zal in samenhang met de bredere kabinetsdoelstellingen worden
bezien. Hierbij speelt bijvoorbeeld het nieuw te ontwikkelen kader voor
biomassabij- en meestook een rol. Immers, zowel CCS als biomassabij- en
meestook dragen beide bij aan de broeikasgasdoelstelling van dit kabinet
en zouden als zodanig communicerende vaten kunnen zijn.
5
Welke toezegging gaat het kabinet doen op het gebied van kernenergie,
zodat het voor marktpartijen duidelijk wordt dat ook dit kabinet in deze
regeerperiode volop ondersteuning verleent aan de totstandkoming en
bouw van kerncentrales in Nederland?
In het coalitieakkoord is afgesproken dat er in deze kabinetperiode geen
nieuwe kerncentrales worden gebouwd. Naar aanleiding van het indienen
van een startnotitie voor een milieueffectrapport, door DELTA, voor een
tweede kerncentrale heeft kabinet toegezegd de aanvraag in behandeling
te nemen, maar geen voorschot te nemen op de toekomst.
In het Energierapport heeft het kabinet aangegeven op voorhand geen
enkele energieoptie voor de toekomst uit te sluiten, inclusief kernenergie.
Daartoe worden een aantal scenario’s over de mogelijke inzet van kernenergie uitgewerkt en in voorjaar 2010 naar de Tweede Kamer gestuurd,
zodat een volgend kabinet op een verantwoorde wijze een besluit kan
nemen over de rol van kernenergie in de brandstofmix.
Dit betekent dat dit kabinet nu geen besluiten neemt die daarop vooruitlopen en waarover een volgend kabinet moet beslissen. Het kabinet
neemt voor dit onderwerp zogenaamde «no-regret» maatregelen, waaronder:
• het waarborgingsbeleid, wat betekent dat in de betrokken locaties
Borssele, Eemshaven en Maasvlakte I geen ruimtelijke ontwikkelingen
mogen plaatsvinden die de eventuele komst van een kerncentrale
ernstig belemmeren;
• het Wetsvoorstel tot wijziging van de Kernenergiewet, waarin de
grootste knelpunten opgelost en storende leemten opgevuld in een
oude Kernenergiewet;
• het beleid tot instandhouding van de competentie en deskundigheid
op het gebied van kernenergie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

4

6
Hoe kunt u een beslissing over Barendrecht hebben genomen als er nog
onderzoek over Barendrecht uitstaat bij de Universiteit van Utrecht (vraag
mede gesteld door de fractie van GroenLinks)?
Zoals toegelicht in mijn brief van 24 november jl.1 is het onderzoek dat nu
uitstaat bij de Universiteit van Utrecht niet in opdracht gegeven om een
beslissing over het opslagproject in Barendrecht te kunnen nemen. Het
onderzoek richt zich op de vraag of de door Ecofys ontwikkelde grofmazige screeningmethode voor CO2-opslag verder verdiept kan worden.
Deze screeningmethode heeft betrekking op een eerste screening van
velden om te bezien of deze in aanmerking zouden kunnen komen voor
CO2-opslag. Dit is een nuttig instrument voor een eerste grofmazige
selectie van velden, maar is geen aanvulling op een gedetailleerd en
nauwkeurig MER zoals in het geval van het project in Barendrecht werd
uitgevoerd. Uiteindelijk zal voor opslag in een specifiek veld altijd een veel
gedetailleerder en nauwkeuriger MER-studie naar het veld moeten
worden verricht.
Vragen van de PVV-fractie:
1
Binnen de wetenschap groeit de twijfel over de schadelijkheid van CO2 als
broeikasgas. De menselijke uitstoot van CO2 is slechts 3 tot 4%. Is het
verstandig om in te zetten op de afvang en opslag van CO2 terwijl er in de
toekomst wellicht blijkt dat de mens geen enkele invloed op het klimaat
heeft? Zo ja, waarom wel. Zo nee, waarom niet?
Het inzicht dat de mens het klimaat beïnvloedt door de uitstoot van broeikasgassen wordt breed gedragen door de wetenschappelijke en politieke
wereld. Op internationaal en nationaal niveau worden afspraken gemaakt
om klimaatverandering tegen te gaan. Nu niets doen is onverantwoord.
2
CO2 wordt al jaren toegepast door tuinders die in hun kassen de CO2
concentratie op kunnen laten lopen tot wel 1000 ppm. Uit alle onderzoeken die zijn gedaan in dit veld blijkt dat gewassen bij hogere CO2
concentraties gedijen. Ze groeien sneller en gaan efficiënter om met
water. Is het gezien deze wetenschappelijk waarneembare feiten wellicht
niet verstandig om CO2 als atmosferische meststof niet af te vangen en op
te slaan? Zo ja, waarom wel?
Gewassen groeien inderdaad beter bij hogere concentraties CO2. Het
benutten van CO2 in de kassen, en mogelijk ook op andere plaatsen, vind
ik een positieve manier om met CO2 om te gaan. Echter, de hoge concentraties van CO2 in de atmosfeer zijn voor het klimaat schadelijk en zijn
helaas niet afdoende op deze wijze te bestrijden.
3
De regering dwingt de burger van Nederland te bezuinigen door o.a. de
100 watt gloeilamp te verbieden. De afvang en opslag van CO2 kost minimaal 15% van de opgewekte energie die de CO2 productie veroorzaakt.
Hoe rijmt de regering deze botsende belangen, ook de vorige twee vragen
in ogenschouw nemend?
Toepassing van CCS leidt tot een hoger energiegebruik bij de centrale,
maar het percentage CO2 dat afgevangen kan worden (ca. 85%) is veel
hoger dan de extra CO2-uitstoot die nodig is voor CCS. Dus per saldo erg
gunstig voor het klimaat. Ook het vervangen van gloeilampen door spaar1

Kamerstukken 2009–2010, 31 510, nr. 39.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

5

lampen krijgt van mij alle steun. Hierdoor hoeft er minder energie te
worden opgewekt en minder CO2 te worden opgeslagen.
4
Bij massale ontsnapping kan CO2 als puur gas levensgevaarlijk zijn en
kunnen mensen erdoor bezwijken in enkele minuten. De vorige drie
vragen in ogenschouw nemend waaruit blijkt dat nut en noodzaak
ontbreken en waarbij de gigantische kosten nog niet zijn berekend.
Waarom neemt u de risico’s die de opslag van CO2 met zich meebrengen?
De veiligheidsrapporten waren helder, er zijn geen grote of onbeheersbare
risico’s bij dit project. Ik verleen alleen toestemming voor CO2-opslag
wanneer dit op een veilige manier gebeurt.
Vraag van de SGP-fractie:
1
Wat kan er van het CCS-project in Barendrecht geleerd worden (technisch
en bedrijfseconomisch) wat niet geleerd kan worden van de verschillende
CCS-projecten in de ons omringende landen en van de Nederlandse
projecten op de Noordzee en in Geleen, maar wat wel noodzakelijk is voor
het doorvoeren van grootschalige demonstratieprojecten?
Door nu te starten met een kleinschalig project op land kunnen de grote
projecten op land straks naar verwachting sneller, beter en goedkoper
worden uitgevoerd. En Barendrecht is nu de enige locatie waar kleinschalig leereffecten kunnen worden opgedaan voor in 2015 te starten met
grootschalige projecten op land. Het project in Barendrecht is specifiek
ook waardevol aangezien het hier gaat om een opslag in lege gasvelden.
Ervaringen die hier worden opgedaan, kunnen direct worden meegenomen in volgende grootschalige project in Noord-Nederland waar het
ook gaat om lege gasvelden.
Zoals u weet loopt er al enkele jaren een succesvol project op zee. Investeerders willen echter ook concreet bewijs zien van kleinschalige opslag
op land, voordat zij met grootschalige projecten starten, dat CCS op land
binnen de Nederlandse context kan worden gerealiseerd. De leereffecten
van een project op zee voor opslag op land zijn bovendien beperkt. Zo is
er bij het project van GDF Suez op zee geen sprake van een buisleidingtraject en zijn de veiligheidsaspecten anders.
Het project in Sittard-Geleen op land is van geheel andere aard dan Barendrecht, omdat er niet in een leeg gasveld wordt opgeslagen, maar in een
zandsteenlaag onder een kolenlaag. Dat ligt technisch echt anders.
Vanwege de mindere technische bekendheid met het opslaan van CO2 in
deze laag in Limburg, zal er eerst een technische pilot worden ondernomen, waarbij een kleine hoeveelheid CO2 zal worden geïnjecteerd. De
opslag kan plaatsvinden op het industrieterrein Chemelot en is bedoeld
om het daar geproduceerde CO2 ter plekke op te slaan. De afstand tussen
de bron en de opslag is erg klein. In een tweede fase van het project in
Sittard–Geleen zal eveneens 2 megaton worden geïnjecteerd, waarbij de
verwachting is dat er, als een gevolg van de opslag, methaan kan worden
gewonnen uit de bovengelegen kolenlaag. De afstand tussen de bron en
de opslag is ook erg klein – er is geen buisleidingtraject. Voor de nabije
toekomst is vooral de opslag van CO2 in de lege gasvelden van NoordNederland belangrijk. Daarvoor is het Barendrechtproject direct van
belang.
Er is, zoals u stelt, in het buitenland ook ervaring met CO2-injectie. Ook
daar is het patroon dat er, voordat hele grote projecten worden onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

6

nomen, eerst op een kleinere schaal praktijkervaring in eigen land moet
worden opgedaan. Veel aspecten, zoals wet- en regelgeving, zijn landspecifiek. Een geslaagd Barendrecht-project geeft investeerders concreet
bewijs dat een CCS-project op land in Nederland succesvol kan worden
uitgevoerd, inclusief een betrouwbare overheid ten aanzien van vergunningverlening (op het moment dat het bewezen veilig kan).
Vragen van de CU-fractie:
1
Wat is nu precies het nationale belang? Gaat het vooral om de proef met
juridische en administratieve procedures rondom vergunningverlening?
Het nationale belang is dat Barendrecht een essentiële stap is voor de
ontwikkeling van CCS op land. Barendrecht is nu de enige locatie op land
waar kleinschalig leereffecten kunnen worden opgedaan voor in 2015 te
starten met grootschalige projecten op land, zoals in Noord-Nederland.
Door nu te starten met een kleinschalig project kunnen de grote projecten
op land straks naar verwachting sneller, beter en goedkoper worden uitgevoerd. Het is ook alleen zinvol te praten over een vorm van wettelijke
verplichting als de overheid – mits veilig – ruimte biedt aan opslagcapaciteit op land en op zee.
Een geslaagd Barendrechtproject geeft investeerders concreet bewijs dat
een CCS-project op land in Nederland succesvol kan worden uitgevoerd,
inclusief een betrouwbare overheid ten aanzien van vergunningverlening
(op moment dat het bewezen veilig kan). Ook in andere landen is gestart
met kleinschalige projecten alvorens grootschalig te gaan. Bijkomend
voordeel is dat dit ook economisch efficiënt is. Uiteindelijk zijn CCS-investeringen afhankelijk van de bereidheid van private partijen. Door leereffecten bij een kleinschalig project kan een grootschalig project straks
tegen aanmerkelijk lagere kosten, waardoor investeerders eerder bereid
zullen zijn te investeren in CCS. Het project in Barendrecht is specifiek ook
waardevol aangezien het hier gaat om opslag in lege gasvelden. Ervaringen die hier worden opgedaan kunnen direct worden meegenomen in
het volgende grootschalige project in Noord-Nederland waar het ook gaat
om lege gasvelden.
2
Hoe kunnen de projecten in Noord-Nederland versneld worden? Als
Barendrecht alle juridische en bestuurlijke opties om de CO2-opslag tegen
te houden gebruikt kan dat wel eens zoveel vertraging opleveren dat het
hoofdargument om voor Barendrecht te zijn (op korte termijn beschikbaar) verdwijnt. Zeker als ondertussen de andere elementen van CCS
worden versneld. De locaties in Noord Nederland en op zee moeten op
volle kracht worden voortgezet.
Ik heb uw Kamer aangegeven dat we de projecten op zee en in NoordNederland voortvarend willen starten. Zoals u weet heeft het Rijk een
convenant gesloten met de noordelijke provincies waarbij CO2-afvang en
opslag nadrukkelijk een onderdeel is. In dat Energieakkoord is onder
andere opgenomen dat de overheid Nuon en RWE zal faciliteren om hun
energiecentrales geschikt te maken voor CO2-opslag en realisatie
vanaf 2013/14. De actuele planning is nu dat vanaf 2015 daar echt opslag
gerealiseerd kan worden. Hiertoe is een regionaal consortium opgericht
waarin alle betrokken partijen actief participeren, wij ondersteunen dit
waar mogelijk. Als Rijk zijn we ook nu al intensief betrokken bij de opzet
van het communicatietraject voor CCS in Noord-Nederland om op een
transparante wijze te werken aan meer draagvlak.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

7

Het tempo van de ontwikkelingen hangt deels af van de financiering van
de projecten. Hierbij speelt een EU-subsidie in het kader van de ETS-NER
een belangrijke rol. Maar ook de mogelijke Nederlandse cofinanciering
voor zo’n project is daarbij van belang. Een ander belangrijk deel is het
tijdig in kaart brengen van de transport- en opslagmogelijkheden, zodat er
ook zo snel mogelijk daadwerkelijk kan worden opgeslagen zoals aangekondigd in mijn brief van 18 november jl.
Ik heb uw Kamer in mijn brief van 24 november jl. toegezegd dat we in
contact met de initiatiefnemers willen bezien op welke manier de ontwikkeling van CO2-afvang én opslag in Noord-Nederland kan worden
versneld en uw Kamer daarover zo snel mogelijk, maar in ieder geval in
de eerste helft van 2010, te informeren. De belangrijkste betrokken
bedrijven uit Noord-Nederland hebben mij aangegeven dat zij CO2-opslag
op land voor hun bedrijven erg belangrijk vinden. Tevens hebben zij
aangegeven dat het tijdig opdoen van praktijkervaring met kleinschalige
CO2-opslag op land in Barendrecht een belangrijke stap vormt in het
groeiproces naar hun eigen projecten in Noord-Nederland waarbij sprake
zal zijn van grootschalige CO2-opslag op land.
Gelet op het belang van CCS om in de komende decennia te kunnen
voldoen aan de klimaatdoelstellingen in ons land, is het wenselijk dat
grootschalige CO2-opslag zo spoedig mogelijk in ons land van start gaat,
waaronder grootschalige opslag op land in Noord-Nederland.
Wij verwachten dat in 2012 kan worden begonnen met de injectie in
Barendrecht. Hierbij gaan we uit van het vaststellen van onder meer het
rijksinpassingsplan, de milieuvergunningen en het opslagplan uiterlijk
eind van de zomer 2010 en het afronden van eventuele beroepsprocedures bij de Raad van State binnen 9 maanden daarna. Dat betekent dat
we nog veel leerervaringen vóór 2015 kunnen opdoen.
3
Ten aanzien van de MER geeft de minister aan dat die betrekking had op
beide velden. Dat klopt, en toch ook weer niet helemaal. MER als procedure gaat alleen over kleine veld, MER als rapport gaat over beide velden.
Dat betekent dat het rapport in een eventuele vergunningprocedure voor
het grote veld ongewijzigd zou kunnen worden ingebracht.
De MER rapporten zoals aangeleverd door Shell en beoordeeld door de
commissie m.e.r. gaan, zoals uw vraag aangeeft, over beide velden.
Omdat op dit moment alleen de vergunningaanvraag gestart is voor het
eerste veld (gefaseerde vergunningverlening) speelt dit alleen hier. Maar
als straks ná de evaluaties ook de tweede fase vergund gaat worden,
gelden dezelfde rapporten en adviezen. Als de evaluatie daartoe aanleiding geeft, zal daar waar nodig een actualisatie van de MER plaatsvinden
voor het tweede veld.
4 a)
De mededeling van de minister dat het meetplan en opslagplan aan haar
ter goedkeuring worden voorgelegd roept de vraag op: wie stelt deze
plannen op en op grond van welke wet/bevoegdheid is de minister
degene die hierover mag besluiten?
De vergunningaanvrager doet een voorstel voor het meetplan en het
opslagplan. Die voorstellen worden getoetst door de partijen die de
bevoegde instanties adviseren over de goedkeuring ervan. Ten aanzien
van opslagplannen wordt Minister EZ geadviseerd door het Staatstoezicht
op de Mijnen, TNO en de Technische Commissie Bodembeweging (Tcbb).
De Minister EZ verwerkt deze tot voorschriften die worden verbonden aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

8

de instemming met het opslagplan. Het beoordelen van het meetplan
heeft de Minister EZ gemandateerd aan de Inspecteur Generaal der
Mijnen van SodM. Hierin wordt uitsluitend beschreven hoe de bodembeweging gemeten zal worden. Voor Barendrecht heeft Shell bijvoorbeeld
voorgesteld om dat met waterpasmetingen aangevuld met continue
GPS-metingen te gaan bepalen. Daarnaast heeft Shell nog een Integraal
Monitoringsprotocol opgesteld. Hierin wordt voor de monitoring een
integraal voorstel gedaan dat alle invalshoeken vanuit de wetgeving
beoogde te adresseren. Dit protocol is bijgevoegd als onderdeel bij de
verschillende aanvragen en heeft daarmee juridische status.
De bevoegdheden en wettelijke basis voor deze bevoegdheden zijn als
volgt:
• opslagvergunning, goedkeuring opslagplan en meetplan en goedkeuring sluitingsplan (Mijnbouwwet, Bevoegd Gezag = minister EZ)
• milieuvergunning + Integraal Monitoringsprotocol (Wet Milieubeheer,
bovengrondse inrichting, Bevoegd Gezag = Minister EZ)
• milieuvergunning + Integraal Monitoringsprotocol (Wet Milieubeheer,
ondergrondse inrichting, Bevoegd Gezag = Provincie Zuid-Holland)
• verlening ontheffing lozingenbesluit bodembescherming (Lozingbesluit, Bevoegd Gezag = Provincie Zuid-Holland)
• emissievergunning (Wet Milieubeheer, Bevoegd Gezag = Nederlandse
Emissie Autoriteit)
In deze besluiten, goedkeuringen en vergunningen worden allemaal voorwaarden gesteld aan de monitoring van het project.
4 b)
Wat is de relatie tussen beide plannen en de milieuvergunning? Allereerst
is nodig dat duidelijk is wat men nu precies van plan is anders kan niet
beoordeeld worden of hiervoor een vergunning kan worden verleend.
Vervolgens moet op grond van die vergunningen (volgens mij is de juridische basis de Mijnbouwwet) er een plan komen wat er nu precies
gemeten/gemonitord gaat worden. Ook dat moet akkoord bevonden
worden (en door wie).
Zowel de Wet Milieubeheer als de Mijnbouwwet creëert een bevoegdheid
om aangaande de monitoring eisen te stellen. In zowel de plannen als de
milieuvergunning worden hierover voorwaarden opgenomen. Het integrale monitoringsprotocol is parallel aan de vergunningentoets beoordeeld door de genoemde bevoegde instanties en hun adviseurs (onder
meer Staatstoezicht op de Mijnen en DCMR voor PZH). De bevoegde
instanties weten dus wat Shell voorstelt aan monitoring en wat zij daarboven of daarnaast aan monitoringseisen willen opnemen in de vergunningen.
In de concept instemming met het opslagplan staat bijvoorbeeld als voorschrift dat de monitoring conform het monitoringsprotocol uitgevoerd
moet worden en dat dit protocol jaarlijks geactualiseerd moet worden op
basis van meetgegevens. Een identieke bepaling is opgenomen in concept
Wet milieubeheervergunning van de provincie.
Shell is zelf verantwoordelijk voor de monitoring conform de eisen van de
genoemde besluiten. Er is door de verschillende instanties die nu monitoringseisen voorbereiden, afgestemd over de monitoring zodat hun eisen
elkaar niet overlappen of met elkaar in tegenspraak zijn. Voor de besluiten
van Economische Zaken is dit primair Staatstoezicht op de Mijnen, bijgestaan door TNO. Staatstoezicht, NEa en DCMR zijn gedurende het gehele
proces betrokken bij de opslag en ontvangen rapportages.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

9

4 c)
Tenslotte is er ook nog een afsluitingsplan. Zijn de werkzaamheden klaar
dan moet aangetoond worden dat er sprake is van een stabiele situatie en
dat het veld kan worden overgedragen aan de Staat. Een termijn die je
hierbij veel hoort is 10 jaar, maar dat kan ook korter of langer zijn. Dat is
niet wettelijk vastgelegd. Het gaat om het aantonen van stabiliteit en dat
kan ook zijn na 7, 17, 70 of 700 jaar.
Het sluitingsplan wordt tegen het einde van de injectie in het veld opgesteld. Ook hier doet de vergunninghouder een voorstel dat wordt getoetst
door Staatstoezicht op de Mijnen en goedgekeurd door de minister van
Economische Zaken.
De CO2 wordt eeuwigdurend opgeslagen. In de periode na de afsluiting
(de zg. nazorgfase) zal dat via monitoring nauwkeurig worden gevolgd.
Nadat een aantal jaar is verstreken en de monitoring aantoont dat de
locatie aan alle eisen voldoet, zal het Rijk het beheer van de locatie overnemen. Het Rijk zal vanaf dat moment zorgen dat de locatie wordt gemonitord en dat eventuele maatregelen worden genomen als blijkt dat dit
nodig is. Het moment van overdracht van het beheer wordt dus bepaald
door de monitoringsgegevens. De CCS-richtlijn indiceert 20 jaar na afsluiting van de opslaglocatie maar als de monitoringsgegevens dit uitwijzen
kan dit korter of langer duren. Via de implementatie van de CCS-richtlijn
zal dit in de Nederlandse wetgeving worden verwerkt.
5
Wat betreft fase 2 roept de laatste zin in de brief van de minister vragen
op. Is daaruit af te leiden dat de Richtlijn CCS niet op tijd voor de vergunningverlening van fase 1 zal zijn geïmplementeerd in nationale wetgeving? Dat roept de vraag op, op basis van welke wetgeving de vergunningen voor fase 1 dan wel verstrekt gaan/kunnen worden. Dat zou dan
wel eens kunnen gaan op basis van de nu bestaande wetgeving. Opvallend is dat pas in de loop van het proces de boel wettelijk verankerd wordt
door de richtlijn CCS te verankeren in de mijnbouwwet.
De vergunningen voor fase 1 worden verleend op basis van de huidige
wetgeving. Bijvoorbeeld de milieuvergunning (Wet Milieubeheer) en de
opslagvergunning (Mijnbouwwet). De Mijnbouwwet beschikt al over een
wettelijk regime m.b.t. opslag van stoffen w.o. CO2. Een opslagvergunning
kan op grond van artikel 27 Mijnbouwwet om een aantal redenen worden
geweigerd, waaronder in het belang van de veiligheid. Bij deze veiligheidstoets is meegenomen of er risico’s bestaan van lekkages of milieuen gezondheid. Dit is in lijn met de weigeringsgronden die op grond van
de Richtlijn CCS moeten worden geïmplementeerd.
Op grond van de Richtlijn CCS (Richtlijn 2009/31/EG) moeten aan de
weigeringsgronden die al in de Mijnbouwwet staan en die voor alle
stoffen gelden enkele gronden specifiek voor CO2-opslag worden toegevoegd. Wat veiligheid betreft is in de richtlijn de situatie geformuleerd
waarin er een significant risico van lekkage bestaat of significante milieuof gezondheidsrisico’s bestaan.
De Mijnbouwwet schrijft voor dat er voor de opslag van CO2 een opslagplan wordt opgesteld dat goedkeuring behoeft van de minister van Economische Zaken. Hierin word ik geadviseerd door Staatstoezicht op de
Mijnen.
De CO2-injectie in Barendrecht zal naar verwachting niet plaatsvinden
voor 2012. De door de Europese Commissie voorgeschreven implementatiedatum van deze richtlijn betreft 25 juni 2011. De verwachting is dat deze
datum in Nederland zal worden gehaald. In het voorjaar van 2010 zal het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

10

wetsvoorstel ter implementatie van deze richtlijn uw Kamer bereiken. Er is
geen enkel risico dat de opslag zal plaatsvinden tegen verouderde voorwaarden (d.w.z. minder strikte voorwaarden dan in de CCS-richtlijn). De
opslagvergunning voor de 1e fase zal namelijk, met het oog op een al
vastgestelde richtlijn, al zo worden ingericht dat deze zal voldoen aan de
CCS-richtlijn. Daarbij komt dat – ook al is de vergunning afgegeven
voordat de richtlijn in werking is getreden – de vergunning sowieso vanaf
het moment van inwerkingtreding van de richtlijn in Nederland zal
moeten voldoen aan de eisen in deze richtlijn. Op deze manieren wordt
gewaarborgd dat de vergunning (en daarmee de daadwerkelijk opslag)
ten alle tijde zal voldoen aan de CCS-richtlijn.
In de CCS richtlijn is een aantal onderwerpen nader uitgewerkt; zo is
onder andere bepaald dat de verantwoordelijkheid voor het beheer van de
opslaglocatie, nadat is vastgesteld dat het opgeslagen CO2 volledig en
permanent is opgeslagen – als indicatie wordt 20 jaar na stopzetting van
de injectie genoemd – wordt overgedragen aan de nationale overheid. De
exploitant zal op het moment van overdracht een vergoeding aan de
overheid moeten betalen die de voorziene kosten, tenminste de geraamde
monitoringskosten gedurende een periode van 30 jaar, zal dekken. Bij de
verdere implementatie van de CCS richtlijn zal deze bepaling nader
worden uitgewerkt.
6
Wat betreft het onderzoek van de Universiteit Utrecht valt mij op dat in de
brief van de minister wordt gesproken over een algemeen en niet specifiek op Barendrecht van toepassing zijnd onderzoek. Wij lezen in de media
echter dat de onderzoeker specifieke conclusies trekt t.a.v. Barendrecht.
Uit haar formulering maak ik in elk geval op dat ze niet wacht op het
rapport alvorens voort te gaan.
Het klopt dat dit onderzoek niet bedoeld is en niet nodig is om een besluit
over Barendrecht te kunnen nemen. Het onderzoek dat nu uitstaat bij de
Universiteit van Utrecht is niet in opdracht gegeven om een beslissing
over het opslagproject in Barendrecht te kunnen nemen. Het onderzoek
richt zich op de vraag of de door Ecofys ontwikkelde grofmazige
screeningmethode voor CO2-opslag verder verdiept kan worden. Deze
screeningmethode heeft betrekking op een eerste screening van velden
om te bezien of deze in aanmerking zouden kunnen komen voor
CO2-opslag. Dit is een nuttig instrument voor een eerste grofmazige
selectie van velden. Uiteindelijk zal voor opslag in een specifiek veld altijd
een veel gedetailleerder en nauwkeuriger MER-studie naar het veld
moeten worden verricht, zoals in het geval van het project in Barendrecht
ook gebeurd is.
Het klopt dat betrokken onderzoeker zich in de media over CO2-opslag bij
Barendrecht uitlaat. Hij is zelf al veel langer met CO2-opslag bezig en heeft
daarover contact met diverse media gehad. Dit is echter niet in het kader
van het onderzoek, maar op persoonlijke titel en op basis van zijn eigen
activiteiten. De al dan niet geschiktheid en/of veiligheid in Barendrecht is
geen vraag die wij aan de Universiteit van Utrecht hebben gevraagd.
De minister van Economische Zaken,
M. J. A. van der Hoeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 982, nr. 88

11