Samen in Zee
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

SAMEN IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

1

Inhoudsopgave
Samenvatting

3

Land in Zee

4

Stads aan Zee

7

Kansen

11

Voorwaarden

17

Actiepunten

19

Tot slot

24

2

STUWENDE KRACHTEN
ONDERWERP

SAMEN IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

3

Samenvatting
Wat Zeeland onderscheidt van alle andere regio’s in NoordwestEuropa, ook van andere kustregio’s, is onze ligging. Er ligt hier land ín
zee. De kustlijn is enorm. Bijna 650 kilometer dijk, duin en strand.
Al net zo uniek is onze positie als uitgestrekt en relatief dunbevolkt
eilandenrijk tussen enkele van de meest verstedelijkte regio’s
van Noordwest-Europa: de Rijnmond in het noorden en de as
Gent-Antwerpen in het zuiden. Dat biedt specifieke kansen en
bedreigingen. Zeeland heeft altijd gefungeerd als cultureel en
economisch doorgeefluik tussen Holland en Vlaanderen. Zeeland
heeft ook altijd de blik naar buiten gericht gehad en dreef handel
over de hele wereld. Het leverde een grote diversiteit op die tot op de
dag van vandaag van invloed is op de Zeeuwse cultuur, mentaliteit,
taal, erfgoed en economie.
Tegenover die verbindingen staan ook scheidingen. Sommige
daarvan zijn nog altijd duidelijk zichtbaar, denk aan de Ooster- en
Westerschelde. Andere spelen geen rol meer en zijn veel minder
zichtbaar, denk aan de Staats-Spaanse Linies in Zeeuws-Vlaanderen,
ooit bepalend als rijksgrens én als grens van culturen en religies.
Middelburg was ooit de derde stad van de Nederlanden, maar
Zeeland is naar inwonertal nu de kleinste provincie van het land.
Dat geeft direct de grootste Zeeuwse uitdaging van de afgelopen
decennia aan: het overbruggen van verschillen in schaalgrootte en
het met de kracht van het verhaal opboksen tegen de macht van het
getal.
Die uitdaging speelt ook op cultureel gebied een belangrijke rol. Hier
geen grote landelijke podia, gezelschappen en instituten. Er is wel
veel creativiteit en innovatie in tijdelijkheid en kleinschaligheid.
Dit soort flexibiliteit en continue verandering behoort tot het Zeeuws
DNA – mensen trekken sinds het ontstaan van de provincie weg
en keren weer terug, land werd water en andersom, de bevolking
verandert continu van grootte en samenstelling. Dat geeft een
geheel eigen dynamiek – leven op eb en vloed.
Zeeland is erbij gebaat het culturele profiel en in bredere zin zijn
stedelijke kwaliteiten goed over het voetlicht te brengen. De focus
ligt qua positionering van oudsher op ruimte, zee en strand. En toch
zijn juist die culturele en stedelijke kwaliteiten van groot belang voor
onze toekomst.

Zeeland is er ook bij gebaat jongeren hier te houden en young
professionals over te halen zich hier te vestigen. Er is een groot
tekort aan hooggeschoold personeel in onder meer techniek
en zorg. Een gezond cultureel klimaat komt ten goede aan de
aantrekkelijkheid van onze regio als vestigingsgebied, aan de
kansen voor jongeren om híer hun talenten te ontplooien en
aan de mogelijkheden om te reflecteren op specifieke Zeeuwse
ontwikkelingen.
Dit bidbook signaleert de volgende kansen en formuleert daarbij
negen concrete actiepunten op het gebied van cultuur in relatie tot
de stedelijke kwaliteiten van Zeeland:
1. De stad en het Zeeuws stedencluster Goes-MiddelburgTerneuzen-Vlissingen (de ‘Z4’) als complete attractie.
2. De toenemende populariteit van de kleine grote stad.
3. De veranderende bevolking: vergrijzing, meer diversiteit en hier
en daar krimp.
4. Leegstand en ‘structurele tijdelijkheid’.
5. Food: de rijke Zeeuwse culinaire cultuur in relatie tot het cultureel
aanbod.
6. Health: Zeeland als gezonde bestemming en de kansen die daar
liggen voor cultuur.
7. De kracht van Zeeuwse festivals en de professionaliteit van hun
organisaties.
8. Het Zeeuws decor; het onderscheidend vermogen van onze
ligging.
9. Van eenrichtingsverkeer (voor cultuurbezoek Zeeland uit) naar
tweerichtingsverkeer (Zeeland in).
Bij een aantal van deze punten vragen we het Rijk om steun in
expertise, mensen en middelen. We vragen het Rijk nadrukkelijk
om actief mee te denken over oplossingen voor de specifieke
Zeeuwse schaal en situatie: een eilandenrijk in de Noordzee met een
bescheiden bevolkingsomvang, ingeklemd tussen twee belangrijke
agglomeraties.

4

Land in Zee
Bidbook
Dit bidbook beschrijft de culturele en stedelijke kwaliteiten van
Zeeland, hoe die met elkaar zijn verweven, hoe de unieke ligging van
Zeeland het culturele leven hier dicteert, waar kansen liggen en hoe
de vier grootste Zeeuwse steden die willen grijpen.
Dat kansen gegrepen worden is van groot belang voor de toekomst
van Zeeland. De Zeeuwse economie draait op volle toeren.
Tegelijkertijd heeft de provincie moeite met het hier houden en
aantrekken van jonge, getalenteerde, goed opgeleide mensen.
Stedelijke kwaliteit, met cultuur in de breedste zin van het woord als

belangrijke pijler daarvan, vormt een belangrijk vestigingsargument.
Andere belangrijke aspecten binnen dit bidbook zijn Zeeuwse
uitdagingen op het gebied van schaalgrootte, demografische
diversiteit (in leeftijd en afkomst, maar ook tijdelijke versus
permanente bewoners) en diversiteit in het aanbod (wat soms
conflicteert met de Zeeuwse schaal, maar opgelost kan worden in
tijdelijkheid).
Sleutelwoord is evenwel samenwerking, juist ook gezien onze
unieke ligging - zowat ín zee, maar pal tussen de Rijnmond en de
grootstedelijke as Gent-Antwerpen.

SAMEN IN ZEE
STUWENDE
KRACHTEN
ONDERWERP
CULTUUR
ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

5

Land in Zee

Stad in land in zee

Zeeland is een geografisch unicum in noordwest Europa. Nergens
in dit deel van de wereld vind je zoveel kustlijn op zo’n klein
oppervlak. Een kustlijn van 650 kilometer - dat is een afstand
van Middelburg tot Berlijn. Het maakt ons tot wat we zijn: een
eilandenrijk met een eigen cultuur en een eigen dynamiek. Hier
ligt land in zee.

De verbondenheid tussen en de identiteit van álle plaatsen op
een eiland spelen in Zeeland een grote rol. Stedelijke kwaliteiten
beperken zich van oudsher niet tot de hoofdplaats van een eiland.
Denk bijvoorbeeld aan de rijke buitenplaats- en badcultuur op
Walcheren. Men bracht de stad ‘s zomers naar buiten, naar het
omringende platteland en naar de zee. Culturele voorzieningen en
kunstenaarskolonies kwamen tot bloei in het Domburg van Toorop
en Mondriaan. Stedelijkheid buiten de stad; een eeuwenoud Zeeuws
gegeven.
Alle Zeeuwse eilanden vertonen diezelfde onderlinge verbondenheid.
Dat geldt ook voor de al lang geleden aan elkaar en aan Vlaanderen
vastgeklonken Zeeuws-Vlaamse streken als het Land van Cadzand,
Land van Axel en Land van Hulst - streken die we in dit bidbook
gemakshalve onder de ‘eilanden’ scharen.

Dat specifieke gegeven is bepalend voor het leven in Zeeland.
Elk eiland heeft een eigen hoofdstad met een eigen karakter en
eigen stedelijke culturele voorzieningen. Die hoofdsteden vormen
een stedelijk cluster binnen Zeeland waarvan de grootste vier
samenwerken als Z4, die op hun beurt in nauwe relatie staan
met grote agglomeraties ten noorden (Rijnmond) en ten zuiden
(Antwerpen/Gent) van onze provincie.

6

De zeearmen tussen de eilanden vormden vroeger harde religieuze,
taalkundige en culturele grenzen. Nu zorgen dammen, bruggen
en tunnels voor verbinding en zijn die grenzen zo hard niet meer.
Er is een Zeeuws regionaal gevoel ontstaan. Eilanddenken vloeit
over in archipeldenken. De hoofdsteden van eilandenrijken worden
complementaire steden.

Land overzee
Vanouds fungeert Zeeland als overgangsgewest tussen noord en
zuid. Het hoorde in de middeleeuwen afwisselend bij Holland en bij
Vlaanderen. Holland was en is de natuurlijke partner als het gaat
om handel en bestuur. De banden met Vlaanderen waren en zijn
cultureel en culinair.
Zeeland is groot geworden in de handel. Eerst rondom de Noordzee,
daarna over alle wereldzeeën. Zeeland was ook een belangrijke
vestigingsplaats én springplank voor Hugenoten en zuidelijke
Nederlanders die de Spaanse Nederlanden ontvluchtten en deels
verder trokken naar de Hollandse steden, Nieuw Nederland (New
York) en Zuid-Afrika. Dat leverde op cultureel gebied interessante
uitwisselingen op. Het heeft onze culturele identiteit mede bepaald.

SAMEN IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

Een kleine landelijke provincie ‘in zee’, maar wel een provincie met
de blik volop op de wereld gericht en met een van oudsher grote
culturele diversiteit.
Zeeland ligt op zeer korte afstand van Antwerpen-Gent (2 mln
inwoners), van de Rijnmond (1,2 mln) en van de Brusselse
agglomeratie (1,5 mln). Die gebieden zijn allemaal maximaal een dik
uur rijden vanuit Goes. Dat biedt specifieke kansen en bedreigingen
die we bij andere dunbevolkte gebieden in Noordwest-Europa niet
tegenkomen.
Uit de meer dan 10 miljoen overnachtingen per jaar blijkt
de aantrekkingskracht van Zeeland op toeristen. Dat geldt in
toenemende mate voor mensen die meer willen dan alleen zee
en strand. Het aantal ‘citytrippers’ stijgt, strandgangers vragen
meer en meer om stedelijke voorzieningen en de verwachting
is dat het aantal culinaire toeristen zal toenemen. Met ruim 3
miljoen bezoekers nemen de Duitsers de eerste plaats in onder de
buitenlandse bezoekers. De belangstelling van Vlamingen, Walen
en Noord-Fransen neemt toe en ook Zuid-Europese camperaars
beginnen de weg te vinden.

SAMEN IN ZEE
STUWENDE
KRACHTEN
ONDERWERP
CULTUUR
ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

7

Stads aan Zee
De vier grote Zeeuwse steden: Z4
De vier grootste Zeeuwse steden Goes, Middelburg, Terneuzen en
Vlissingen werken samen onder de naam Z4. Samen tellen ze 185.000
inwoners. Rond elk van de vier steden ligt een aantal kleinere steden
en dorpen met aanvullende culturele, culinaire en andere stedelijke
voorzieningen. De Z4 positioneren zich meer en meer als één
stedelijke zone. Ze zijn complementair aan elkaar en werken aan meer
onderlinge verbinding en afstemming.
Zeeland als geheel, en de Z4 in het bijzonder, heeft meer stedelijke
kwaliteiten dan van zo’n relatief dunbevolkte provincie mag worden
verwacht. Dat komt door de eerder geschetste eilandcultuur, waarbij
elke stad een duidelijke functie als hoofdplaats heeft, en door het
rijke handelsleven in vroeger eeuwen, toen Middelburg een tijd
lang de derde stad van Nederland was en ook andere Zeeuwse
steden internationaal aanzien genoten. Middelburg heeft daaraan
een groot historisch centrum overgehouden. Binnen de Z4 heeft het
verstevigen en uitbouwen van stedelijke kwaliteiten prioriteit. Culturele
voorzieningen spelen daarbij een belangrijke rol.
Er wordt nu al intensief samengewerkt en die samenwerking willen
we in de toekomst alleen maar verder intensiveren. Wat rest van het
Zeeuwse eilanddenken, waarbij vooral werd afgezet tegen andere
eilanden, wordt nu ingezet om zich positief te profileren: het eigen
karakter, het eigen DNA, zorgt voor een natuurlijk onderscheidend
vermogen van de vier steden ten opzichte van elkaar én van de Z4
als geheel. Het zorgt bovendien voor een natuurlijke onderlinge
rolverdeling.

Karakterschets Z4
Terneuzen
De thuishaven van de Vliegende Hollander en een belangrijke
havenstad. De havens van Terneuzen, die samengaan met die van Gent,
vormen samen met die van Vlissingen de derde haven van Nederland
en het economisch zwaartepunt van Zeeland. Terneuzen is het
stedelijk centrum van Zeeuws-Vlaanderen. De Tractaatweg, die wordt
uitgebreid tot vier rijbanen, en de Westerscheldetunnel verbinden de
stad op een natuurlijke manier met de Gentse agglomeratie en met
Midden-Zeeland. Terneuzen is wilskrachtig, daadkrachtig, vertrouwd
en geworteld. Vlaanderen hangt er gevoelsmatig al in de lucht, al

was het alleen maar door de talrijke dagelijkse bezoekers (forenzen,
winkelpubliek, dagjesmensen) van over de grens.
Terneuzen heeft voorzieningen als het Scheldetheater met 800
stoelen, een grote bioscoop en trekpleisters als een grote skihal en een
zwemparadijs. De stad gaat prat op een beroemd jazzpodium, Porgy
& Bess, en op een groot jazzfestival, Zeeland Jazz, dat samen met
Middelburg wordt georganiseerd. Het Festival van Zeeuws-Vlaanderen,
gericht op lichte en klassieke muziek, heeft zijn thuisbasis in de stad.
De jaarlijkse havenfeesten en kleinere, recent begonnen festivals als
Zoute Neuzen verweven op een aangename manier cultuur, vertier,
food en wateractiviteiten. Grote sportevenementen als de Marathon
van Zeeuws-Vlaanderen gaan over veel meer dan alleen sport.
Twee kernen in de gemeente hebben recent ingerichte musea: in
Sas van Gent staat het Industrieel Museum Zeeland en in Axel Het
Warenhuis. Het stadje Axel heeft een eigen cultureel centrum.

Goes
Goes profiteert van zijn ligging in hartje Zeeland. Een stad die groeit
omdat het er fijn is om te wonen, waar zich steeds meer ondernemers
zich vestigen en waar sprake is van een toenemend aantal bezoekers.
Vanwege de centrale ligging zijn er veel stedelijke voorzieningen:
onderwijs- en zorginstellingen, een breed cultuuraanbod met een
theater, een poppodium met filmhuis, een bioscoop, een bibliotheek,
een museum, een internationaal georiënteerde galerie en de
Zeelandhallen, de grootste evenementenlocatie van Zeeland. De Grote
Kerk heeft naast een kerkelijke een culturele functie voor exposities,
concerten en modeshows.
In Goes wordt goed samengewerkt tussen gemeente, ondernemers,
verenigingen en inwoners. Sinds 2005 is er elke vier jaar een
themajaar waarbij amateurverenigingen, professionele instellingen
en individuele deelnemers samenwerken. Een succesvol voorbeeld
is Mural Goes, waarbij op initiatief van de Culturele Raad van Goes
tien grote muurkunstwerken zijn gerealiseerd. Evenementen als Goes
Couture, Culifair en GoesC bieden vertier in een historisch decor.
Goes is een geliefde winkelstad. De winkels zijn er talrijk, de
binnenstad is compact. Dat detailhandel en cultuur goed samen
kunnen gaan, wordt bewezen door het feit dat Goes bekend is komen
te staan als dé modestad van zuidwest Nederland. De stad weet de
laatste jaren steeds meer (Vlaamse) bezoekers te verleiden tot een
dagje winkelen of een citytrip.

8

SAMEN IN ZEE
STUWENDE
UITVOERINGSPROGRAMMA
KRACHTEN
CULTUUR 2017
ONDERWERP
BELEIDSTERREINEN
CULTUUR
ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

Middelburg
De kleinste grote stad van Nederland. Hoofdstad van Zeeland. De
oude binnenstad heeft dankzij het roemruchte handelsverleden een
elegantie die je niet verwacht bij een stad van deze schaal. Met 1.144
monumenten koestert de stad haar geschiedenis, maar laat op de
oude straten en pleinen tegelijk een levendig, eigentijds en jong beeld
zien. De stad heeft de Vleeshal (internationaal centrum voor beeldende
kunst), een schouwburg, twee kleinere theaters, een filmhuis en een
poppodium, is de thuishaven van het Zeeland Nazomerfestival en heeft
met het Zeeuws Museum, het Zeeuws Archief, de Zeeuwse Concertzaal
en de ZB (Planbureau en Bibliotheek van Zeeland) belangrijke
cultuuraanbieders in huis.
Middelburg huisvest het Centrum Beeldende Kunst en Architectuur
Zeeland (CBK) en de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland (SCEZ) en
heeft een bovengemiddeld aanbod aan beeldende kunst, met tal van
galeries. Daarnaast vinden er festivals plaats als Zeeland Jazz, City of
Dance en Middelburg VolKoren. Tenslotte staat aan de rand van de stad
pop- en evenementenpodium Studio A58.
De laatste jaren laat Middelburg vooral in horeca en detailhandel een
zekere stedelijke eigenwijsheid zien. Minifestivals, een bijzondere
en grootse invulling van de landelijke Nacht van de Nacht, de
Stadsfeesten, Culikaravaan en, om een voorbeeld te noemen, wekelijks
bands van internationaal niveau in het gratis toegankelijke Kaffee ’t
Hof. Nieuwe locaties, concepten en allerlei vormen van vermenging van
cultuur en commercie worden uitgeprobeerd. De aanwezigheid van
de sterk internationaal georiënteerde University College Roosevelt en
dito studenten prikkelt de creativiteit van lokale ondernemers. En dat
prikkelt vervolgens Zeeuwse jongeren, die zich in toenemende mate in
hun hoofdstad vestigen.

Vlissingen
Havenstad, omringd door zee. Michiel de Ruyter komt hier vandaan
en wordt gezien als archetype Vlissinger: stoer, maritiem, ongepolijst,
divers, internationaal en kleurrijk. De stad telt veel inwoners van nietwesterse komaf, buitenlandse studenten, lassers en andere arbeiders
uit alle hoeken van Europa. De Ruyter was grondlegger van het Korps
Mariniers, dat zich binnenkort weer in Vlissingen vestigt wat een
impuls kan betekenen voor eigentijdse maritieme cultuur.
Vlissingen is bij uitstek een festivalstad met het Bevrijdingsfestival,
Onderstroom, Wonderstroom, Smartlappenfestival en Film by the
Sea. Een van de grootste bioscopen van Nederland, Cinecity, trekt
mensen uit de wijde omgeving. De grootste zaal, CCXL, fungeert als
cultuurpodium: muziek, theater en film met 700 zitplaatsen en het
grootste filmdoek van Nederland.

9

Vlissingen kent verder een maritiem museum, kleinere podia zoals
Arsenaaltheater en de Sint Jacobskerk als een geliefde concertlocatie.
Het industriële erfgoed van de stad bevindt zich dicht bij het
stadscentrum en wordt daarom cultureel sterk ingezet: dancefeesten,
thema-avonden, culinaire zomers, filmshoots voor modelabels en
dergelijke. In de Machinefabriek vindt jaarlijks het grootste food-event
van zuidwest Nederland plaats. Cuisine Machine tast het snijvlak af
van straatcultuur, streetfood, health en streekproducten. De Lasloods
voegt zich binnenkort in dat rijtje met vooral veel cultuur, food en
jongerencultuur. Uniek is dat dit allemaal private initiatieven zijn die
anders werken dan wat de culturele sector gewend is: er komt amper
subsidie aan te pas en het verdiende geld wordt benut om te groeien in
artistieke kwaliteit.
Vlissingen onderscheidt zich met dergelijke structurele tijdelijkheid in
stoere, industriële kolossen en de unieke ligging in zee moeiteloos van
alle andere stedelijke centra in de buurt. Met wat lef, een uitgekookte
integrale visie en extra inspanning op promotioneel niveau lonkt
internationale aandacht voor deze potentiële culturele broedplaats aan
zee.

Stad en land
Stedelijke faciliteiten in kleinere plaatsen maken in Zeeland
gevoelsmatig altijd deel uit van de culturele identiteit van de
hoofdplaats van het desbetreffende eiland. Die verbondenheid tussen
stad, land en zee is onderdeel van de Zeeuwse identiteit. Middelburg
kan bijvoorbeeld niet zonder de badplaats Domburg en de culturele
faciliteiten daar (musea en festivals). Ook in dorpen rond Goes,
Terneuzen en Vlissingen vind je podia, musea en vinden belangrijke
festivals plaats.
Zeeuwse ‘eilanden’ met kleinere hoofdplaatsen dan de grote vier
doen ook een culturele duit in het zakje, zoals Zierikzee op SchouwenDuiveland, Tholen en in West-Zeeuws-Vlaanderen de steden Oostburg
en Sluis. Popfestivals als Vestrock in Hulst (30.000 bezoekers) en
Concert at Sea op de Brouwersdam (80.000 bezoekers) hebben een
bovenregionale uitstraling. Ze staan voor stedelijke kwaliteit ‘op locatie’
- een krachtig en onderscheidend Zeeuws gegeven. De Grote Kerk in
Veere krijgt een aansprekende programmering van film, beeldende
kunst, theater, muziek en dans en presenteert zich, zoals ook benoemd
in de adviesnota ‘Cultuur voor stad, land en regio’ van de Raad voor
Cultuur (2018), duidelijk als bovenregionale voorziening.
Bouwen aan cultuur en stedelijke kwaliteit is in Zeeland bouwen aan
verbindingen, letterlijk en figuurlijk: een betere toegankelijkheid én een
grotere bekendheid.

10

Versterken stedelijkheid
Stedelijkheid vraagt om een goede basisinfrastructuur. Wat dat betreft
wordt op cultureel gebied al snel gekeken naar grootschalige podia
of evenementen met een populaire programmering. Maar cultuur
in relatie tot stedelijkheid gaat ook over kleinschalige, alternatieve
muziekscenes in kleine poppodia en in cafés, waar je spontaan even
binnenstapt. Het gaat over culturele diversiteit, die we in Zeeland
van oudsher koesteren als onderdeel van onze identiteit. Al dat soort
cultuuruitingen, met een eigenwijs, innovatief en kleurrijk karakter
zijn van groot belang voor de culturele diversiteit en hebben een grote
aantrekkingskracht op de goed opgeleide jongeren die we in Zeeland
zo hard nodig hebben.
Commerciële partijen zorgen voor cultuur in de leegstaande fabrieken
van Vlissingen. Jonge ondernemers organiseren vanuit een winkel of
horecabedrijf concerten en evenementen en weten zo sectoren op een

UITVOERINGSPROGRAMMA CULTUUR
SAMEN IN2017
ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID
BELEIDSTERREINEN
IN ZEELAND

creatieve manier te mengen. Samenwerking met de lokale creatieve
industrie, een belangrijke asset van de Zeeuwse economie, leidt tot een
vernieuwend, fris, grotendeels privaat gefinancierd festivalaanbod.
De culturele en andere stedelijke kwaliteiten van Zeeland kunnen
op meerdere manieren versterkt worden. Dat kan door meer op
projectbasis te stimuleren. Zo krijgen nieuwe, kleinschalige, innovatieve
initiatieven kansen. Ook moet er een betere verbinding komen tussen
de Zeeuwse steden, tussen privaat en publiek aanbod en tussen de Z4
en de grote stedelijke centra ten noorden en zuiden van Zeeland.
Aan de Z4 en de Provincie de taak die bruggen te slaan én dat middels
goede, eenduidige, centrale marketing uit te dragen. De twee grote
Walcherse steden, Middelburg en Vlissingen, werken inmiddels samen
aan één stedelijk profiel. Dat profiel gaat uit van eigen kracht en juist
dat leidt op een natuurlijke manier tot één complementair geheel. Goes
en Terneuzen zoeken daar nadrukkelijk aansluiting bij.

SAMEN IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

11

Kansen
Zeeland heeft altijd op de wind gelegen. Bij wat in het binnenland een
briesje is, waaien hier de pannen van het dak. Dat geldt ook voor de
Zeeuwse economie, infrastructuur en demografie. Zeeland heeft vanuit
Nederlands perspectief gezien weinig inwoners en dat maakt Zeeland
kwetsbaar.
Maar die geringe bevolkingsomvang (380.000 inwoners) is relatief. Het
Nederlandse bestel is simpelweg op andere schaalgroottes ingericht
dan de Zeeuwse.
De meest algemene Zeeuwse uitdaging zit ‘m al jaren in het overbruggen van
verschillen in schaalgrootte en het opboksen tegen de macht van het getal.

De vier Zeeuwse steden hebben samen 185.000 inwoners. In
tegenstelling tot bijvoorbeeld de vele Nederlandse groei-, slaap- en
voorsteden, hebben die alle vier al eeuwenlang een centrumfunctie
en uitgebreide voorzieningen. Het zijn bovengemiddeld aantrekkelijke
middelgrote steden.
Want wat maakt een stad aantrekkelijk? Daarbij spelen zowel goede
publieke voorzieningen in de directe woonomgeving als een sterke
identiteit een rol. Een gevarieerd cultureel en culinair aanbod, een
authentieke binnenstad, aansprekende evenementen en winkels.
Diversiteit, kleinschaligheid, vernieuwing, beweging.
Stedelijke aantrekkelijkheid moet worden gezien als een optelsom
van al die dingen: horeca, winkels, evenementen, toerisme en cultuur.
Sterker nog, die sectoren vloeien in de praktijk al meer en meer in
elkaar over.
Een aantrekkelijke stad is een stad waar ondernemers zich graag
willen vestigen omdat ze er niet alleen klanten, maar ook personeel
kunnen vinden. En een aantrekkelijke stad is een stad waar jongeren
graag willen uitgaan, studeren, werken. Een aantrekkelijke stad is
een stad waar iets gebeurt, waar het borrelt, waar je bij wilt horen en
waarover je anderen met plezier vertelt dat je er woont of graag komt.
De vier Zeeuwse steden zíjn zulke aantrekkelijke steden. Bovendien
liggen er tal van kansen om die stedelijke aantrekkelijkheid verder te
vergroten.

Kans 1: De stad als attractie
De stad is een attractie, voor zowel bewoners als bezoekers. Het gaat
daarbij om de complete mix van cultuur, retail, horeca, evenementen,
toerisme, food en sport. Het is van belang dat stedelijke centra ál die

zaken als geheel gaan benaderen, inzetten op de complete ‘crossmix’,
inclusief oog voor de onderlinge verbondenheid van de steden zelf en
de mogelijkheden elkaar aan te vullen en te versterken.
Een apart horecaplan en een apart evenementenplan zijn niet meer
van deze tijd. De Z4 wil aandacht voor overlapping en kansen over
en weer. En de Z4 wil voor elke Zeeuwse stad werken richting één
compleet stadsplan, afgestemd op de stadsplannen van de andere drie
steden. Zo ontstaat een heldere onderlinge positionering, rolverdeling
en kan gewerkt worden aan gezamenlijke marketing.

Kans 2: De kleine grote stad
Grote steden hebben grote stadsproblemen. Factoren als druk
verkeer, parkeren, milieuzones, wachtrijen, afnemende tolerantie en
gastvrijheid zorgen in toenemende mate voor frustratie en vormen
een aanslag op de leefbaarheid. Het aantal toeristen is nauwelijks nog
te verwerken en ook de terroristische dreiging is helaas nog niet uit
de lucht. En zo gaat schaalvergroting vreemd genoeg ten koste van de
stedelijke aantrekkelijkheid van grote steden.
Het European Cities Marketing Benchmarking Report rapporteert
al sinds 2010 jaarlijks een aanzienlijke groei van stadstoerisme
(citytrips), maar laat sinds 2014 een hele belangrijke trend zien die in
de vier Zeeuwse steden dagelijks waarneembaar is: vooral kleine en
middelgrote steden zitten in de lift, ten koste van de metropolen.
Hier liggen nadrukkelijk kansen voor de Zeeuwse steden en
stedelijke voorzieningen eromheen. Een gezonde groei in het aantal
overnachtingen van precies die doelgroep die cultuur en andere
stedelijke kwaliteiten waardeert, is een mooi vooruitzicht en haalbaar.
Daar is wel een integraal plan van aanpak voor nodig, een stadsplan
zoals hierboven geschetst.

Kans 3: Veranderende bevolking
De Zeeuwse bevolking wordt diverser. Denk aan arbeidsmigranten in
de Zeeuwse havens, nieuwkomers uit crisisgebieden, de grote groep
Vlaamse inwijkelingen in Zeeuws-Vlaanderen. Daarnaast neemt de
gemiddelde leeftijd toe. Vergrijzing, en in sommige streken krimp, zijn
van belang voor de toekomst van Zeeland.
Het ontbreken van één grootstedelijk centrum is daar een factor
in. Grosso modo: jongeren trekken ‘naar de stad’ (steden met
meer stedelijke kwaliteiten dan de Zeeuwse), ouderen zoeken in

12

STUWENDE KRACHTEN
ONDERWERP

SAMEN IN ZEE
UITVOERINGSPROGRAMMA
CULTUUR 2017
BELEIDSTERREINEN
CULTUUR
ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

Zeeland rust op. De Zeeuwse bevolking (nu 380.000 mensen) neemt
naar verwachting de komende twintig jaar met 2,4 procent af. Het
geboorteoverschot daalt, de Randstad trekt.
Die ontwikkelingen leveren zowel kansen als bedreigingen. Enerzijds is
er meer stedelijke kwaliteit nodig om bedreigingen het hoofd te bieden
(vertrekkende jongeren en de moeite die Zeeland heeft hoopgeleiden
in onder meer de zorg aan te trekken). Anderzijds biedt vergrijzing
kansen. De oudere doelgroep heeft veel tijd en middelen, blijft steeds
langer actief en vormt zo de nodige massa om te helpen culturele en
andere stedelijke voorzieningen te dragen. Juist dergelijke op het oog
tegengestelde ontwikkelingen kunnen elkaar positief versterken.
Ontwikkelingen waar Zeeland op die manier kansen in ziet, zijn de
volgende:
• Er wordt in Zeeland stevig ingezet op en geïnvesteerd in hoger
onderwijs. Dat is van grote noodzaak om onze regionale economie
draaiende te houden. Die inspanning moet leiden tot een
toename van het aantal hoogopgeleiden in Zeeland. Een prettige
woonomgeving met goede culturele en andere stedelijke faciliteiten
is juist voor die doelgroep belangrijk. Die faciliteiten kunnen beter en
meer. Ook in de gezamenlijke, integrale marketing en communicatie
ervan valt veel te winnen.
• De inzet op onderwijs gaat steeds meer gepaard met samenwerking
met het bedrijfsleven, is op innovatie gericht en leidt tot nieuwe
banen. De creatieve industrie is een drijvende kracht achter tal
van brede economische en maatschappelijke processen en is een
belangrijke factor voor stedelijke aantrekkelijkheid. Sterker, de
creatieve sector maakt daar zelf deel vanuit (ateliers van beeldende
kunstenaars, een ontwerpbureau dat vanuit de werkruimte een
koffiezaak runt, een reclamebureau dat dancefeesten organiseert).
Zeker in Zeeland kan de creatieve industrie veel nadrukkelijker en
structureler worden ingezet bij het oplossen van specifiek Zeeuwse
economische, maatschappelijke en demografische vraagstukken.
• Een kwart van de jongvolwassenen die zijn weggegaan uit Zeeland,
keert op termijn weer terug naar de provincie. Het merendeel
doet dit binnen zes jaar na vertrek. Het percentage dat terugkomt
is al jaren stabiel. Om terugkeer te stimuleren is niet alleen het
banenaanbod belangrijk, maar in toenemende mate ook de
stedelijke/culturele aantrekkelijkheid.
• De vergrijzing blijkt in de praktijk een prettige bijkomstigheid te
hebben: ouderen hebben niet alleen relatief veel geld en tijd, maar
blijken veel breder geïnteresseerd dan alleen in specifiek aanbod
voor hun leeftijdscategorie. We leven langer, maar we verlengen
liever onze jeugd dan onze ouderdom.
• Een andere demografische trend is de instroom van Belgen in
Zeeuws-Vlaanderen. Alleen al in 2016 trokken 743 Belgen de

13

grens over om zich in de regio te vestigen. Op dit moment zijn deze
Vlaamse nieuwkomers nog erg gericht op onderwijs, winkelaanbod,
horeca en culturele voorzieningen in de streek van herkomst.
Sterker nog, ze zijn vaak slecht op de hoogte van de Zeeuwse
voorzieningen op dat gebied. Goede marketing en communicatie kan
het proces van ‘inburgering’ helpen versnellen.
• Leegte betekent in Zeeland ruimte om te pionieren. Zeeland wordt
meer en meer een provincie waar creatieve entrepreneurs met
lef, doorzettingsvermogen en vindingrijkheid tot bloei komen. Zie
de vele topchefs die onze provincie aflevert en de vele honderden
aanmeldingen voor de jaarlijkse Zeeuwse Pioniersprijs.

Kans 4: Leegstand
Binnen Zeeland trekken mensen naar de stad en hebben sommige
gebieden te maken met krimp. Daarnaast verandert de economische
structuur. Gebouwen verliezen zo hun oorspronkelijke functie en
wachten op een nieuw leven. Door internet, vergrijzing, krimp en
een gebrek aan aantrekkingskracht zullen veel winkelgebieden
ook in de jaren na de crisis een stevige knauw kunnen krijgen.
Kantoorcomplexen en grote industriële ruimtes staan vaker langer
leeg. Hetzelfde geldt voor kerken. Om gebouwen een nieuwe functie te
geven en liefst nog levensloopbestendig te maken, is tijd nodig. Cultuur,
horeca en detailhandel kunnen die tijd al dan niet gezamenlijk helpen
overbruggen. Dit komt in kleine kernen de leefbaarheid ten goede. In
stedelijke gebieden kunnen spannende tijdelijke invullingen zorgen
voor aantrekkelijke stedelijke dynamiek.
Kunstenaars, cultureel entrepreneurs en ondernemers in de creatieve
industrie kunnen nieuw leven brengen in leegstaande winkels en
kantoorcomplexen. Grote industriële ruimtes zijn geschikt of geschikt
te maken voor evenementen of huisvesting van een toneelgroep of
orkest. Leegstaande kerken bieden kansen voor de combinatie kunst
en erfgoed. Een idee is leegstaande kerken te herbestemmen tot een
over Zeeland verspreid liggend museum met een prikkelende mix van
erfgoed, moderne en hedendaagse kunst. Al deze voorbeelden kunnen
gepaard gaan en economisch rendabel worden gemaakt door een
passende mix met horeca en/of detailhandel.

Kans 5: Food
Er is een toenemende behoefte aan goed, eerlijk eten en aan een
duurzame, gezonde levensstijl. De producten die we in Zeeland al
generaties lang uit land en zee halen passen daar uitstekend bij. Denk
aan mossels, oesters, zeekraal, Walcherse kogelboontjes of pré salérundvlees uit Saeftinge. Denk aan bieren gebrouwen met gerst van
eigen bodem, wijn van druiven die baat hebben bij de royale hoeveelheid
Zeeuwse zonuren en bolussen van graan dat in Zeeland groeit.

14

Zeeland is altijd een doorgeefluik van cultuur, taal en tradities
geweest, niet alleen van noord naar zuid en andersom (Holland en
Vlaanderen), maar dankzij de rijke handelsgeschiedenis geldt dat ook
in veel bredere zin. De Zeeuwse bolus van oorsprong een PortugeesJoodse traktatie, de Zeeuwse rijsttafel een op de grote vaart en in
Marinekringen bekende reeks aan Zeeuwse gerechten.
Op het gebied van goede restaurants en chefs scoort Zeeland
buitenproportioneel goed: binnen Nederland heeft Zeeland de hoogste
dichtheid aan Michelin-sterren per 100.000 inwoners. Ongeveer een
derde van alle Nederlandse topchefs komt uit onze provincie. Mede
door deze kwaliteiten trekt Zeeland bezoekers.
Deze trend leidt tot een infrastructuur die onderscheidend is, ook qua
opleiding en educatie. Het streven is dat te versterken en Zeeland
op de kaart te zetten als culinaire topbestemming, met een breed
onderscheidend regionaal aanbod in alle prijsklassen. De Provincie
is al begonnen met het faciliteren en communiceren daarvan en
realiseert zich dat een hoogwaardig cultureel aanbod en aantrekkelijke
overnachtingsmogelijkheden in een stedelijke omgeving daaraan bij
kunnen dragen. De uitdaging is van dat aanbod een totaalpakket te
maken en dat helder te communiceren. Dat kan onder meer door het
ontwikkelen van arrangementen, onder meer in samenspel met een
andere trend: health.

Kans 6: Health
Er is een structurele, universele verandering gaande in de manier
waarop we werken, recreëren, eten, drinken en voor onszelf zorgen.
Recent onderzoek heeft de heilzaamheid aangetoond van een verblijf
aan zee dankzij zeelucht, zand, zon en zout. Onlangs verkregen
Cadzand en Domburg als allereerste Noordzeebadplaatsen na
een lange en complexe toetsing de officiële status van ‘heilzame
zeebadplaats’.
Health en cultuur hebben in Zeeland een lang huwelijk. In het
kielzog van Dr. Mezger, de arts die van Domburg rond 1900 een
kuuroord maakte, togen belangrijke schilders als Mondriaan en
Toorop naar de Zeeuwse kust. Er waren tentoonstellingen, de tram
naar Middelburg zat regelmatig vol met kurende badgasten die een
avondje schouwburg meepikten, kunstliefhebbers kwamen baden en
badgasten werden kunstliefhebbers. Een periode die tot op de dag van
vandaag inspirerend werkt.
Tegenwoordig zijn er veel grote sportieve publieksevenementen met
een cultureel bijprogramma: de Zeeuwse Kustmarathon, Colours by
the Sea, Ride for the Roses, de Eneco Tour, Marathon van ZeeuwsVlaanderen. De culturele component van dergelijke evenementen kan
verder uitgebouwd worden.

STUWENDE
SAMEN
KRACHTEN
IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEIDONDERWERP
IN ZEELAND

Health is sowieso goed in te zetten bij een integrale benadering van
cultuur, toerisme, detailhandel, horeca, onderwijs en evenementen.
Een gezonde levensstijl betekent immers niet alleen fysiek maar ook
geestelijk fris, gezond en uitgedaagd worden. De link met kunst en
cultuur is duidelijk, maar nog niet altijd even tastbaar.

Kans 7: Festivals
Zeeland kent een aantal goed bekend staande en drukbezochte
festivals op gebied van film, food, muziek en podiumkunsten. Zeeland
blinkt uit in tijdelijkheid: theaterproducties op unieke buitenlocaties,
het creatieve tijdelijk gebruik van ruimtes en tijdelijk cultureel aanbod.
Dat is, door het gebrek aan massa, uit nood geboren, maar het is een
‘unique selling point’ geworden. Het aanbod is steeds verrassend, het
publiek blijft hongerig en de exploitatie is te overzien.
De Zeeuwse kleine en middelgrote festivals zijn authentiek,
onderscheidend en creatief. Ze vernieuwen zichzelf continu en
doen dat proactief. Locatie speelt daarbij de hoofdrol. De dramatiek
van de zee in de directe omgeving kan maar op weinig plaatsen in
Noordwest-Europa zo worden ervaren als in Zeeland. Zo is Concert
at Sea een festival dat qua aanbod en omvang grootstedelijk en
universeel is en zich onderscheidt door de unieke locatie op de rand
van zee en land.
De expertise die binnen festivalorganisaties aanwezig is, kan ingezet
worden om het culturele klimaat door het jaar heen structureel te
verlevendigen en verbeteren. Het festivalaanbod kan in traditionele
accommodaties als schouwburgen worden gepresenteerd. Maar dat
kan evengoed, of misschien beter nog, op bijzondere momenten en
locaties. Festivals zijn erg bedreven in het aanspreken van publiek
van buiten de provincie. Willen we, zoals geschetst onder kans 9,
meer tweerichtingsverkeer tussen Zeeland en Rijnmond/Vlaanderen
realiseren, dan zijn kennis en ervaring van organisatoren en de
aantrekkingskracht van onze festivals belangrijk.

Kans 8: Decor en inspiratiebron
Samenhangend met de Zeeuwse festivalcultuur is het onderscheidend
vermogen van ‘het decor Zeeland’. Theaterproductiehuis Zeelandia
pionierde daarmee in de vorm van spraakmakende theaterproducties
als onderdeel van het Zeeland Nazomerfestival. Steeds vaker vinden
producenten hier een gedroomd decor. De film Weg van jou, die zich
afspeelt in Zeeuws-Vlaanderen, is daarvan een recent voorbeeld. Om
film-, serie- en documentairemakers te faciliteren is de Zeeland Film
Commission (ZFC) opgericht. Dat is een organisatie die kan bijdragen
aan het in bredere zin verlevendigen van het culturele klimaat. Creatief,
kleinschalig en sector-overstijgend. De ZFC werkt samen met Cinecity
(een van de grootste bioscopen van Nederland) en het internationaal
filmfestival Film by the Sea.

SAMEN IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

Cultuurhistorische landschapselementen, zoals de Staats-Spaanse
Linies die in Zeeuws-Vlaanderen verscholen liggen, zijn nog te
onbekend en worden ondergewaardeerd.
Behalve voor festivals en grote sportevenementen (1x Tour de France,
2x Giro d’Italia, Kustmarathon, NK Tegenwindfietsen, Eneco Tour en
meer) is Zeeland ook een aansprekend decor voor beeldende kunst.
De combinatie van monumentale stedelijkheid en landschappelijke
kwaliteit biedt kansen voor het creëren van een snoer van bijzondere,
tijdelijke en structurele beeldende kunstuitingen door de gehele
provincie.
Wat nog te onbekend is, is dat Zeeland een land van verhalen is.
Zeeuwse Ankers is een samenwerking die die verhalen, waarvan
het potentieel nog onvoldoende wordt benut, zichtbaar wil maken.
Van legendes tot tastbaar erfgoed, alles kan zichtbaar worden
gemaakt in het landschap en gebruikt worden als inspiratiebron voor
programma’s, films, theaterproducties en tentoonstellingen.
Ons decor in algemene zin is de marketingvisie Land in Zee zoals die
wordt gehanteerd door onder meer de Provincie Zeeland, VVV Zeeland
en NV Economische Impuls Zeeland, één grote handleiding voor het
inzetten van Zeelands meest onderscheidende kwaliteit, onze ligging.
Die marketingvisie kan ook de culturele sector, en in bredere zin
toerisme, retail, horeca en evenementen, helpen daar vruchten van te
plukken.

Kans 9: Tweerichtingsverkeer
Zeeland is in de vroege middeleeuwen voornamelijk vanuit Vlaanderen

15

bedijkt en bevolkt. De Scheldegotiek kwam hier tot bloei. Vlaamse
boerderijtypes verspreidden zich via Zeeland richting Holland. Zeeland
nam eerst samen met Vlaanderen (Gent en Brugge) en later met
Holland het voortouw in grootscheepse internationale handel. De
Zeeuwse streektaal is een overgangstaal tussen Hollands en WestVlaams. Vlissingen stond vanwege de vele zeemanscafés bekend
als het Katendrecht van het zuiden en de oudste herberg van het
middeleeuwse Brugge heet op zijn beurt Vlissinghe. Kortom, Zeeland is
al eeuwenlang een belangrijke schakel tussen Holland en Vlaanderen.
Weinig dunbevolkte streken bevinden zich zo dicht bij zulke grote
agglomeraties als Zeeland. Antwerpen, Gent, de Rijnmond en de
Brusselse agglomeratie bevinden zich allemaal binnen een dik uur
rijden vanuit Goes.
Die steden hebben aantrekkingskracht op Zeeuwen: voor studie,
winkels, uitgaan, ontmoeting en culturele voorzieningen. Daar
liggen zowel kansen als bedreigingen: het ‘weglekken’ van publiek
is een bedreiging, maar het ombuigen van eenrichtingsverkeer
in tweerichtingsverkeer is een enorme kans. Opnieuw is hier een
belangrijke taak weggelegd voor marketing. Het aanbod kan beter
en integraal worden gecommuniceerd, de gevoelsafstand (‘Zeeland
is ver weg’) kan kleiner worden gemaakt, er kunnen arrangementen
aangeboden worden (eten, toegang, uitgaan, slapen) en zo zijn er nog
vele verbeterpunten denkbaar.
De taak die voor ons ligt, is om op cultureel gebied weer die
betekenisvolle schakel tussen noord en zuid te worden, zoals Zeeland
dat bijna duizend jaar is geweest.

16

NOTA PROVINCIAAL CULTUURBELEID 2017-2020
3. CULTUURBELEID 2017-2020 OP ONDERDELEN

SAMEN IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

17

Voorwaarden
Massa
Binnen de Nederlandse context is Zeeland dunbevolkt. Zoals
eerder opgemerkt is dé uitdaging van Zeeland al decennia lang het
opboksen tegen de macht van het getal en het overbruggen van
schaalverschillen. Denk alleen al aan regelgeving en Rijksfinanciering.
Anderzijds is de participatiegraad in Zeeland relatief hoog en leidt de
combinatie professionals-amateurs/vrijwilligers tot projecten van
bijzondere kwaliteit (Zeeuws Orkest, Watersnoodmuseum, diverse
grotere festivals). Daarnaast heeft Zeeland een grote, permanent
aanwezige (maar qua omvang en samenstelling wisselende)
extra massa in de vorm van bezoekers en toeristen (10 miljoen
overnachtingen per jaar, dat zijn er 27.500 per dag, ongeacht het
seizoen). Deze massa wordt nooit meegenomen in de officiële
optelsommen, maar vormt in de praktijk een factor van belang. Het is
belangrijk de culturele infrastructuur nadrukkelijk te toetsen aan en
mede in te richten op hun behoeften én alle partijen van het belang en
de potentie van toeristen en bezoekers te overtuigen.
Zeeland heeft weinig projecten die stevig met Rijksgeld worden
gesteund. Ook voor het participeren in internationale projecten heeft
Zeeland het moeilijker. Terwijl juist daar door het onderscheidende
karakter van de ligging van onze provincie kansen liggen.
Er ligt een belangrijke taak voor ons om onze specifieke Zeeuwse
situatie landelijk en internationaal beter onder de aandacht te brengen.
Er moeten creatieve oplossingen worden bedacht voor problemen ten
gevolge van verschillen in schaalgrootte. Inzet van Rijksexpertise zou
daarbij een flinke stap vooruit betekenen.

Marketing
De typische kenmerken van de Zeeuwse situatie, zowel qua ligging
als qua demografie, economie en de eigen regionale cultuur, vragen
om een stevige inzet op gebied van marketing. Er is veel, maar de
bekendheid kan beter.
De door de Provincie, VVV en Impuls Zeeland ontwikkelde
marketingvisie Land in Zee vormt een mooie, praktische onderlegger
die volledig is gebaseerd op de unieke identiteit en ligging van Zeeland.
Deze visie kan ook voor een integrale marketingaanpak op het gebied
van cultureel/stedelijk aanbod een bruikbare onderlegger vormen.
In zijn algemeenheid draait de regiomarketing van Zeeland om land,
zee, ruimte en vrijheid. Stedelijkheid komt nagenoeg niet voor en dient
daarom snel een belangrijke rol op te eisen.

Qua positionering ten opzichte van grote stedelijke centra rondom
Zeeland is de Land in Zee-visie bruikbaar: onze steden zijn compact,
bieden veel kwaliteit, vullen elkaar aan en liggen zowat ín zee.
Het is hoe dan ook zaak dat de Z4 samen optrekken en zich samen als
stedelijk cluster binnen de context van Land in Zee gaan presenteren
en op die manier samen hun stedelijke kwaliteiten op de markt gaan
zetten. Een integrale benadering en promotie van álles wat potentiële
bewoners (toekomstige werknemers van Zeeuwse bedrijven,
terugkeerders en gepensioneerden) en bezoekers (dagjesmensen,
citytrippers en gewone toeristen) aantrekt in een stad ligt daarbij
voor de hand. Er zou, om eens iets te noemen, een goede website
ontwikkeld moeten worden waarop het complete stedelijk aanbod van
de Z4 is te vinden.

Met elkaar
Om culturele kansen binnen de stedelijke context van Zeeland te
verzilveren, is behalve samenwerking (de software) ook bundeling
van hoogwaardige stedelijke functies nodig (de hardware). Middelburg
en Vlissingen, samen het meest verstedelijkte gebied van Zeeland,
hebben een gezamenlijk cultureel profiel geformuleerd als basis voor
onderlinge afstemming. Wanneer de Z4 hun regionale en provinciale
functies op diezelfde wijze verder uitbouwen, kan stedelijk Zeeland zich
sterk presenteren. Deze werklijn vraagt regie en besluitvaardigheid.
Er is daadkracht op basis van een gedeelde visie voor nodig, net als
het verankeren van afspraken in het beleid van de vier gemeenten en
de Provincie Zeeland. Met voldoende borging creëren de Z4 samen de
inhoud, kwaliteit en uitstraling die nodig zijn om een bovenregionale rol
op het gebied van stedelijkheid en cultuur te spelen.
De Z4 en de Provincie gaan aan de slag met een concreet plan
van aanpak. Het bidbook vormt daarbij het vertrekpunt. Het Rijk
wordt nadrukkelijk gevraagd aan te schuiven voor advies
en feedback.

Middelen
Willen we cultuur minder statisch en kwetsbaar maken, dan is het
van groot belang verder te kijken dan alleen cultuur. Ondernemers
en maatschappelijke organisaties kunnen in cultuur een nuttige
partner vinden. Overheden kunnen hun steentje net zo goed in natura
bijdragen door cultuur een expliciete en structurele plaats te geven
in hun city-/regiomarketing. Bedrijven die gebaat zijn bij een gunstig

18

vestigingsklimaat en dus een stevige stedelijke infrastructuur kunnen
samen met culturele organisaties en initiatieven kijken hoe zij een
bijdrage kunnen leveren aan het versterken van die infrastructuur.
Er kan meer ruimte worden geboden aan nieuwe vormen van al
dan niet tijdelijk stedelijk cultureel aanbod. Denk aan ondernemers
die vanuit een winkel- of horecabedrijf evenementen, concerten,
tentoonstellingen of voorstellingen organiseren.
Vaak loopt men tegen regelgeving aan die zijn doel voorbij schiet.
De landelijke proef met ‘blurring’ (het op kleine schaal toestaan van
horeca-activiteiten binnen de detailhandel en andersom) leidde in

STUWENDE
SAMEN
KRACHTEN
IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEIDONDERWERP
IN ZEELAND

Zeeland tot interessante resultaten, maar wordt nog niet opgevolgd.
Evengoed kan meer ruimte worden geboden aan het tijdelijk
of structureel invullen van leegstaande panden met culturele
voorzieningen of een mix aan voorzieningen (denk aan detailhandel
met horeca en podium). Aangepaste regelgeving of aangepaste
afspraken over handhaving daarvan zijn daarvoor een voorwaarde.
Allemaal middelen waarvan de inzet een nadere uitwerking
meer dan waard is en die blijk geeft van een meer innovatieve
kijk op ‘financiering’ dan eenvoudigweg te leunen op een
subsidiestelsel.

SAMEN IN ZEE
STUWENDE
KRACHTEN
ONDERWERP
CULTUUR
ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

19

Actiepunten
Iedere kans uit het voorgaande hoofdstuk vereist een slagvaardige
uitvoering. Die uitvoeringskracht is er onvoldoende. Ook is het
noodzakelijk om samen met de colleges en gemeenteraden van de
Z4, en met de culturele partners, te bepalen bij wie welke rol, welk
ambitieniveau en welke uitvoeringskracht passen.
Bij die slag naar uitvoering zou het zeer helpen als het Rijk haar
steun uitspreekt voor deze integrale aanpak vanuit Zeeland rondom
stedelijke aantrekkelijkheid, met Cultuur als belangrijke pijler.
Behalve die algehele steunbetuiging voor dit ‘aanvalsplan cultuur/
stedelijke aantrekkelijkheid’, vragen we ook om concrete steun
van het Rijk per actiepunt. Die vragen staan cursief onderaan elke
actiepunt. Daar waar wij steun vragen, vragen wij om een mix van
menskracht, middelen, expertise of netwerken. Uiteraard kan die
steun per actiepunt verschillen. Daarover gaan wij graag met het
Rijk in gesprek.

Actiepunt 0: Zeeland in een Stroomversnelling
Wil je de culturele en stedelijke infrastructuur in Zeeland versterken,
dan dien je om te beginnen de solide basis van bestaande
voorzieningen te koesteren. Dit is een belangrijk uitgangspunt, dat we
voorafgaand aan onze concrete actiepunten expliciet willen benoemen.
Dat geldt net zo goed voor concrete uitwerkingen van voorstellen uit
het rapport Zeeland in Stroomversnelling, waarvan de Z4 al eerder de
intentie hebben uitgesproken deze te willen gaan realiseren. Sommige
van die uitwerkingen zijn al in gang gezet, andere wachten nog op
uitvoering. We citeren uit dit rapport van de commissie Balkenende:
• Het organiseren van een spraakmakend evenement op een
bijzondere locatie waarbij cultuur hand in hand gaat met
duurzaamheid en technologische ontwikkelingen. Daarbij spelen
we in op middelbaar en hoger onderwijs als het gaat om water,
energie en biobased economie.
• Het uitbouwen van de kracht van Zeeuwse festivals met
(inter)nationale uitstraling zoals Concert at Sea, Zeeland
Nazomerfestival, Vestrock en Film by the Sea; zee & land als
decor en inspiratiebron
• Het vestigen van een dependance van een bekend (inter)nationaal
museum dat past bij de Zeeuwse kracht en het jaarlijks naar
Zeeland halen van een grote expositie

• Het versterken, creëren en innoveren van evenementen en
voorzieningen met ten minste nationale uitstraling. Een voorbeeld
is het gebruik maken van stedelijke en landschappelijke kwaliteit
door een virtuele lijn te maken van (beeldende) kunst in de
openbare ruimte waarmee diverse steden en eilanden aan elkaar
worden gelinkt. De Grote Kerk in Veere kan daarbij een centrale
rol vervullen
• Het ondersteunen en versterken van initiatieven op het gebied van
muziek, beeldende kunst, festivals en theater.
• Het benutten van bestaande potentie van musea zoals het
Watersnoodmuseum.
• Het faciliteren van mobiliteit die het aanbod breed ontsluit.

Actiepunt 1: Concept, commitment en concretiseren
Dit bidbook is een gezamenlijk product van de Z4 en de Provincie
Zeeland. Partijen hebben de intentie uitgesproken om samen aan
nadere uitwerking van dit bidbook te gaan werken. Uitgangspunt
is een integrale cultureel-stedelijke schets die moet leiden tot een
werkagenda voor Zeeland. Die schets zal álle relevante terreinen
omvatten en dwarsverbanden daartussen in kaart brengen en
benutten (cultuur, toerisme, horeca, retail, evenementen).
Eerste opdracht voor de Z4 is eerst datzelfde te doen voor de eigen
gemeente. Zo ontstaan er vier integrale schetsen. Vervolgens is het
aan de Z4 om daar samen, met de Provincie, een complete Zeeuwse
schets van te maken. Daarin wordt een en ander niet alleen
inhoudelijk, maar ook geografisch op elkaar afgestemd.
Deze ‘Zeeuwse schets’ vormt een opmaat tot herpositionering van
Zeeland als provincie met een helder stedelijk cultureel profiel.
Dat profiel kent regionale, nationale en internationale aspecten,
benadrukt de korte afstand van grote stedelijke gebieden en is het
product van een creatieve wisselwerking tussen diverse sectoren.
Dat vraagt gerichte en specifieke inzet voor langere tijd waarin
enerzijds het merk Zeeland een extra, stedelijk/culturele lading
krijgt en anderzijds heel concreet het Zeeuwse aanbod in
samenhang over het voetlicht wordt gebracht. Dat kan door slimme
campagnes en aantrekkelijke arrangementen, in samenwerking
met horeca, retail en de toeristische branche. Dus niet langer alleen
maar een dagje stad tijdens een strandvakantie, maar ook een
citytrip met een dagje zee.

20

SAMEN IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

SAMEN IN ZEE
STUWENDE
KRACHTEN
ONDERWERP
CULTUUR
ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

Het realiseren van de plannen zoals we die in dit hoofdstuk in
hoofdlijnen benoemen, vraagt om gerichte inzet van menskracht.
Door de schaal van Zeeland zijn de culturele organisaties én
overheden hier klein. Binnen de personele bezetting en de financiële
kaders is het nauwelijks mogelijk om expertise te mobiliseren die
in staat is de verbindingen te leggen met partijen in de rest van het
land en Vlaanderen, onderlinge, (inter)nationale en intersectorale
samenwerking vorm te geven – met alle financiële trajecten die
daarbij horen – en een bijdrage te leveren aan de marketing en
promotie van het aanbod. Daar willen we verandering in aanbrengen
door als Z4/Provincie Zeeland het Rijk om gerichte personele
bijstand voor specifieke vraagstukken te vragen.
Zoals beschreven in het hoofdstuk Voorwaarden onder Middelen,
willen Z4 en Provincie vanuit het bidbook een concreet plan van
aanpak maken en dat uitvoeren. Het gaat om een periode van
ongeveer drie jaar. Voor die periode willen we het Rijk om twee
fte’s vragen om dit te realiseren. Verder vragen we het Rijk aan
te schuiven voor advies en feedback. Ten slotte willen we het Rijk
vragen om aanvullende expertise voor specifieke vraagstukken. Bij
concrete uitwerkingen wordt gezocht naar creatieve oplossingen en
samenwerkingen. Aan het Rijk willen we bijvoorbeeld vragen aan
te sturen op bereidheid van gezelschappen van nationaal niveau
om voorstellingen te geven op verrassende, alternatieve locaties in
steden/streken waar ze anders niet zo snel zouden neerstrijken. Op
marketinggebied is het voor Zeeland interessant samen te werken
met het Rijk om onze specifieke boodschap in te passen binnen
het nationale marketingbeleid van het merk Nederland. Deze
samenwerking bestaat idealiter uit het bundelen van expertise,
kanalen en middelen.

Actiepunt 2: De kleine grote stad
Het European Cities Marketing Benchmarking Report rapporteert
al sinds 2010 jaarlijks een aanzienlijke groei van stadstoerisme
(citytrips) en laat sinds 2014 een belangrijke trend zien die in de vier
Zeeuwse steden dagelijks op straat waarneembaar is: vooral kleine
en middelgrote steden zitten in de lift, ten koste van metropolen.
Goes ontwikkelt zich sterk als winkelstad, Vlissingen heeft troeven
in handen als stad-/strandbestemming, Terneuzen profiteert van de
ligging dichtbij Gent en Middelburg doet landelijk mee als ‘kleinste
grote stad’ van Nederland.
Op dit moment bestaat er nog geen specifiek Zeeuws beleid op
stedelijke kwaliteit. Er is nog geen integrale website over de vier
Zeeuwse steden en er zijn nog geen campagnes gevoerd om
die steden nog nadrukkelijker onder de aandacht te brengen als

21

aantrekkelijke kleine en middelgrote alternatieven voor trips
naar grote steden. Door als Z4 samenwerking te zoeken met VVV
Zeeland en het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen
kan daar verandering in worden gebracht. Op cultureel vlak wordt
gedacht aan het gezamenlijk landelijk onder de aandacht brengen
van tentoonstellingen en evenementen om zo niet alleen het aantal
bezoekers op te krikken, maar ook inhoudelijk en kwalitatief een
slag te kunnen maken.
Het NBTC wordt grotendeels gefinancierd door het ministerie van
Economische Zaken en Klimaat. We vragen het Rijk om het NBTC
te verzoeken om nog meer dan nu gebeurt, specifieke aandacht
te schenken aan aantrekkelijke, kleinere Nederlandse steden
(waaronder de vier Zeeuwse). Dat sluit aan op bovengenoemde
internationale trend en speelt in op de toenemende overlast door
massatoerisme in de grote steden. Om inhoudelijk en kwalitatief
een slag te kunnen maken, vragen we steun van het Rijk om
tijdelijke tentoonstellingen en evenementen met bovenregionale
capaciteiten, te helpen die capaciteiten beter te benutten door
opname in nationale programma’s.

Actiepunt 3: Demografie
In relatie tot de veranderende samenstelling van de Zeeuwse
bevolking, spelen cultuur en stedelijke kwaliteit een faciliterende
rol. Het aanbod kan flexibeler, zodat er beter kan worden ingespeeld
op demografische ontwikkelingen of toeristenstromen. Door het
aanbod én de accommodaties te flexibiliseren, kunnen we onze
voorzieningen levensloopbestendig maken. Een concreet actiepunt
dat aansluit bij het voorbeeld zoals geschetst onder kans nummer 3
in het hoofdstuk Kansen, is meer marketinginzet op Vlamingen. Sinds
enkele jaren wonen er steeds meer Vlamingen ín Zeeuws-Vlaanderen,
die voor hun vertier, boodschappen en verteer echter zelden voor de
Nederlandse kant van de grens kiezen. Door het beter vermarkten van
onze voorzieningen kunnen Vlamingen in Zeeland én in aangrenzend
Vlaanderen worden verleid tot het gebruikmaken daarvan.
Een ander concreet actiepunt is het zorgen voor een veel
nadrukkelijker relatie tussen de historische culturele diversiteit
in Zeeland en de diversiteit in de huidige Zeeuwse samenleving.
Zeeland is altijd een land van nieuwkomers en vertrekkers geweest.
Van Hugenoten tot Syrische vluchtelingen; er zijn veel kleine,
lokale initiatieven op gebied van culturele en religieuze diversiteit
en die verdienen meer steun, belangstelling en participatie. Er is
een inspanning nodig om deze initiatieven van de kantlijn naar het
hoofdpodium te krijgen.

STUWENDE
SAMEN
KRACHTEN
IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEIDONDERWERP
IN ZEELAND

22

We willen het Rijk vragen ons te steunen om initiatieven op
gebied van culturele diversiteit van de provinciale kantlijn naar
het hoofdpodium te krijgen, bijvoorbeeld door te zorgen voor
aansluiting bij landelijke of internationale initiatieven.

Actiepunt 4: Leegstand
De culturele sector heeft mogelijkheden om een rol te spelen bij
het omgaan met leegstand. Opnieuw nemen mengvormen en
samenwerking met bijvoorbeeld horeca, toerisme of evenementen
een belangrijke plaats in. We zien leegstand van winkels, horeca,
openbare en bedrijfsruimtes in en rond stedelijke centra als een
kans om kwaliteit en dynamiek toe te voegen. Ook leegstaande
open ruimte, braakliggende terreinen, zogenoemde rafelranden of
pauzelandschappen zijn daar bijzonder geschikt voor.
Het optimaal benutten van deze mogelijkheden vraagt gerichte inzet
en regie. Vraag en aanbod worden nu nog niet samengebracht. Dat
zou wel moeten gebeuren (bijvoorbeeld via een website); wat staat
er leeg, van wie is het, wat zou er onder welke voorwaarden (borg,
huur, verzekeringen, duur) van de eigenaar plaats mogen vinden
en welke ideeën hebben Zeeuwse jongeren, kunstenaars, cultureelentrepreneurs en dergelijke voor een bepaalde plek? Van belang
is dat Z4/Provincie hergebruik en transformatie van leegstaand
vastgoed faciliteren én particuliere initiatieven stimuleren en
ondersteunen, zoals dat bijvoorbeeld is gebeurd bij Slot Oostende
in Goes. De Z4 committeren zich tot het zoeken naar praktische
manieren om tot uitvoering te komen, zodat initiatieven niet in
vergunningen en regelgeving blijven hangen.
Met het Rijk willen we nagaan of er een Herstructureringsfonds
kan komen, voor hergebruik en transformatie van leegstand
vastgoed.

Actiepunt 5: Food
Zeeland is een culinaire topregio. De culinaire cultuur is een belangrijk onderdeel van stedelijke kwaliteit in Zeeland en vormt een
belangrijk onderdeel van het totale cultuuraanbod. Door nadrukkelijk
de verbinding te zoeken tussen food, horeca, toerisme en cultuur
kan Zeeland dit ‘unique selling point’ beter en breder gaan inzetten.
Daartoe werkt de Provincie op dit moment aan een onderlegger voor
een marketingaanpak/-inzet op het gebied van food om Zeeland op
de kaart te zetten als internationale culinaire topbestemming. Topbestemming betekent overigens niet dat de aandacht alleen uitgaat
naar onze topchefs. Het gaat om een breed spectrum aan typisch
Zeeuwse producenten en eetgelegenheden.

Een uitdagend culinair klimaat is een belangrijk onderdeel van
stedelijke kwaliteit en in bredere zin van cultuur. We vragen
het Rijk ons streven te steunen om de provincie internationaal
op de kaart te zetten als culinaire topbestemming, specifiek in
relatie tot cultuur; eetcultuur en culturele activiteiten zijn hier
tenslotte al nauw verweven en kunnen juist als ‘package deal’
internationaal tot de verbeelding spreken.

Actiepunt 6: Health
Zeeland en gezondheid zijn niet van elkaar te scheiden. De badplaats
Domburg werd er beroemd door. De verbinding van gezondheid met
cultuur kwam er vanzelfsprekend tot stand.
Die lijn pakken we op en versterken we. Het initiatief Gezond in
Zeeland van de Provincie Zeeland en een aantal andere partijen
inventariseert mogelijkheden voor (onder meer culturele)
organisaties om in te haken op de health-trend en adviseert
daarover. Cultuur en health kunnen elkaar versterken, al was het
alleen maar vanuit de gedachte dat cultuur bijdraagt aan een
gezonde geest.

Actiepunt 7: Festivals
Zeeland is een land van eb en vloed. Wat ooit land was, is nu zee
en andersom. Zeeland blinkt op dezelfde manier op cultureel vlak
uit in tijdelijkheid. Festivals zijn daar het belangrijkste voorbeeld
van. In het rapport Zeeland in stroomversnelling van de commissie
Balkenende wordt hier over gezegd dat:
‘Door de Zeeuwse festivalzomer, culturele activiteiten en
organisaties blijft Zeeland levendig en aantrekkelijk voor inwoners,
het bedrijfsleven en toeristen. Zeeland heeft een aantal festivals met
nationale uitstraling, zoals Concert at Sea, Film by the Sea en het
Zeeland Nazomerfestival. Deze festivals concurreren om de gunst
van bezoekers met het gestegen aantal vergelijkbare evenementen
in de rest van Nederland.’
Het hierbij behorende advies is opgenomen onder de opsomming bij
actiepunt 0.
In aansluiting hierop erkennen de Z4 het belang en de kwaliteit
van onze festivals met nationale uitstraling en potentieel nationale
uitstraling en bekijken per festival of die nog beter gefaciliteerd
kunnen worden, of er qua positionering een betere aansluiting op
de Land in Zee-visie mogelijk is, of er groei verwacht kan worden bij
een marketinginspanning buiten de eigen regio, et cetera.
Tegelijkertijd vragen we de festivals ons als stedelijke centra bij
te staan in het versterken van onze stedelijke infrastructuur. In
algemene zin zit er veel expertise bij festivals op het gebied van

SAMEN IN ZEE
CULTUUR ALS PIJLER VAN STEDELIJKE AANTREKKELIJKHEID IN ZEELAND

ontwikkeling, productie en promotie. Die kan breed ingezet worden
voor bijvoorbeeld kleinschalige activiteiten in het verlengde van
festivals op onverwachte locaties of het professionaliseren van
kleine, beginnende festivals en andere initiatieven.
Meer ondersteuning voor onze regionale festivals, van muziek
tot food, is van levensbelang. Het helpt ze verder te groeien, te
professionaliseren en op bovenregionaal vlak voor verrijking
te zorgen. Het Rijk kan hierbij steunen met expertise, landelijke
exposure en samenwerkingconstructies met andere soortgelijke
festivals.

Actiepunt 8: Decor en inspiratiebron
Het Zeeuwse landschap wordt al ingezet als decor en inspiratiebron,
al kan dit nog wel veel vaker, beter en structureler. Daar is een
inspanning voor nodig, die voortborduurt op het werk van de Zeeland
Film Commission en dat werk breder trekt dan alleen op het gebied
van film.
In feite maakt dit actiepunt deel uit van de marketingaanpak,
waarvan in het hoofdstuk Voorwaarden de contouren zijn geschetst,
om het unieke Zeeuwse decor, waar land in zee ligt, nog beter in te
zetten.
Om dat goed ingebed te krijgen, zal de Provincie Zeeland
samen met de Z4 en alle overige Zeeuwse gemeenten culturele
evenementen, producties en voorzieningen vragen aansluiting
te zoeken bij ons onderscheidende decor. Er zijn bijvoorbeeld
wereldwijd talloze straatfestivals, maar nergens zo pal aan zee als
Festival Onderstroom in Vlissingen. Aandacht hiervoor betekent
ook automatisch meer aandacht voor de productiekant van
cultuur, waarbij we denken aan de pioniersrol op dit gebied van
Theaterproductiehuis Zeelandia.
Uiteraard is hier ook veel aandacht nodig voor content; een mooi
decor garandeert nog geen goed verhaal. Ons cultureel erfgoed
kan wat dat betreft inspireren, maar levert ook volop kant-en-klare
verhalen, onderwerpen en anekdotes. Zeeland biedt niet alleen
mooie decors, maar is ook een land van verhalen.

Actiepunt 9: Tweerichtingsverkeer
Geconstateerd is dat Zeeuwen de grote agglomeraties ten noorden
en ten zuiden van ons goed weten te vinden voor cultuur en
stedelijke voorzieningen, maar dat dat andersom minder het geval
is. Stedelingen uit Antwerpen, Gent en Rotterdam kennen Zeeland
als bestemming om uit te waaien, te fietsen, te duiken en mosselen
te eten. De uitdaging is hen meer bekend te maken met onze
culturele voorzieningen, festivals en uitgaansleven. Er is al sprake

23

van grensoverschrijdende samenwerking op cultureel gebied (denk
aan het project Grensverleggers), maar er ligt erg veel ruimte voor
versterking daarvan.
Aan ons de taak om op cultureel gebied weer die betekenisvolle
schakel tussen noord en zuid te worden, zoals Zeeland dat bijna
duizend jaar is geweest. Opnieuw is de startpositie een integrale
presentatie van het aanbod van de vier grotere Zeeuwse steden in
een zo breed mogelijk verband.
Als die basis staat, kunnen gerichte campagnes worden gelanceerd.
De twee belangrijkste kanalen daarvoor zijn in dit geval social
media en andere vormen van online promotie enerzijds en een
directe benadering ter plaatse anderzijds. Denk aan het uitdelen van
cityguides in winkelgebieden, het gebruik van bioscoopreclames en
andere vormen van reclame op plaatsen waar van cultuur genoten
wordt, het sponsoren van voorstellingen of optredens - ‘deze avond
wordt u aangeboden door Zeeland’.
We noemen opnieuw het aanbieden van complete arrangementen
zoals een ticket voor een concert/museum/voorstelling, een diner in
een goed Zeeuws restaurant, een overnachting en mogelijke opties
richting detailhandel en uitgaansleven. De bijzondere uitdaging van
Zeeland op gebied van mobiliteit - Zeeland voelt ver weg, maar is
voor wie niet met eigen vervoer kan of wil, ook echt wel ver weg.
Van groot belang is ten slotte een goed en blijvend contact met
relevante partijen in de genoemde stedelijke gebieden. Op die
manier kan een structurele culturele uitwisseling ontstaan,
waardoor Zeeland niet alleen geografisch (door het trekken van
Vlaams en Hollands publiek) maar ook artistiek inhoudelijk de
aloude rol van overgangsgebied zinvol kan invullen.
In 1323 werd de Vrede van Parijs getekend. Dit betekende het
einde van ongeveer 300 (!) jaar Hollands-Vlaamse strijd om
Zeeland. Als Z4 en Provincie Zeeland willen we het Rijk en het
Vlaams Gewest uitnodigen om in de aanloop naar de 700-jarige
verjaardag van deze Vrede de Hollands-Vlaamse culturele
banden in Zeeland te komen aanhalen. Door bovengenoemd
actiepunt aan dit historische feit te koppelen, hopen we nieuwe,
originele, innovatieve en bovenal nuttige deuren te openen.
Diversiteit is belangrijk en historisch vaak bepalend geweest
voor Zeeland. Daarom willen we ook andere regio’s en landen die
nauwe culturele en/of economische banden met Zeeland hebben
gehad bij deze viering betrekken. Te denken valt aan Guyana
(ooit Zeeuws privé eigendom), Tobago (idem), Zuid-Afrika, Taiwan
(Formosa), Sri Lanka (Ceylon), de Molukken, steden met oude
Zeeuwse forten aan de Afrikaanse westkust en zo zijn er nog wel
meer interessante cultuurhistorische aanknopingspunten.

24

Tot slot
Het is een aantal keren benoemd in dit
bidbook: de grootste Zeeuwse uitdaging
van de afgelopen decennia zit hem in het
overbruggen van verschillen in schaalgrootte
en het opboksen tegen de macht van het
getal. Dat geldt zeker ook voor ontwikkelingen
op het gebied van cultuur. In Zeeland geen
grote internationaal belangwekkende
gezelschappen, musea, festivals. Maar in
Zeeland is wel veel ruimte om te pionieren
in cultuur, bijvoorbeeld met leegstand,
tijdelijkheid, een veranderende bevolking,
de unieke ligging in zee en tussengrote
agglomeraties.
Sleutelwoord bij het overbruggen van
verschillen in schaalgrootte is samenwerking.
Samenwerking tussen overheden en
culturele organisaties én samenwerken
met detailhandel, horeca en de toeristische
industrie.
Dit bidbook is het product van een
intensieve samenwerking tussen de vier
grootste Zeeuwse gemeenten (Z4) en
de Provincie Zeeland. Deze vijf partijen
hebben al aangegeven verder te willen met
samenwerking op het gebied van cultuur (in
relatie tot stedelijke aantrekkelijkheid). Dit
bidbook fungeert daarbij als onderlegger.
Aan het Rijk de nadrukkelijke uitnodiging
Zeeland hierin de hand te reiken. Want onze
specifieke Zeeuwse situatie vereist maatwerk,
innovatieve oplossingen en flexibiliteit waar
we het Rijk als adviserende partner hard bij
nodig hebben.

COLOFON
Uitgave
Provincie Zeeland
Tekst
Marco Evenhuis
Nico Out
In opdracht van:
Gemeenten Goes, Middelburg, Terneuzen, Vlissingen
en Provincie Zeeland
Fotografie
Beeldenbank laatzeelandzien.nl
Juni 2018

www.zeeland.nl / G provinciezeeland / U provzeeland