Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

32 623

Actuele situatie in Noord-Afrika en het
Midden-Oosten

Nr. 200

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VOOR
BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 maart 2018
VN secretaris-generaal António Guterres noemde de situatie in delen van
Syrië vorige week met recht de «hel op aarde». Het geweld is op
meerdere plaatsen opgelaaid en de beelden die ons bereiken uit bijvoorbeeld Oost-Ghouta tarten elke verbeelding. Deze brief benoemt de laatste
ontwikkelingen, beschrijft op verzoek van de leden van Ojik en Ploumen
de actuele Nederlandse inzet in Syrië en geeft een appreciatie van het
Turkse offensief in de Afrin-regio, indachtig de toezegging van Minister
Kaag tijdens het debat over Afrin van 15 februari 2018 (Handelingen II
2017/18, nr. 53, item 8).
Ontwikkelingen aan de vijf fronten
De strijd in Syrië kan begin maart worden onderverdeeld in vijf frontlinies:
Oost-Ghouta, Idlib, de Eufraat-vallei in oost-Syrië, Afrin, en het zuiden.
Oost-Ghouta
Oost-Ghouta ligt op een steenworp afstand van de hoofdstad Damascus
en er wonen naar schatting 400.000 mensen in de belegerde enclave. Bij
de aanvallen van het Assad-regime op het door extremistische oppositiegroepen gecontroleerde Oost-Ghouta vielen de afgelopen weken volgens
de VN ruim 700 slachtoffers, waarvan het merendeel burgers. De strijd om
de enclave volgt hetzelfde patroon als eerdere offensieven van het
Assad-regime in Homs en Aleppo: omsingeling, bombardementen op
civiele infrastructuur zoals ziekenhuizen, en uiteindelijk een grondoffensief. Bij een dergelijk offensief vallen veel burgerslachtoffers en
worden oppositiestrijders en hun families gedwongen om te vertrekken.

kst-32623-200
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 623, nr. 200

1

Idlib
De situatie in de noordwestelijke provincie Idlib is evenmin hoopgevend.
In de provincie wonen naar schatting twee miljoen mensen, waaronder
veel intern ontheemden die – na gedwongen vertrek uit hun eerdere
woonplaats – door het regime naar Idlib zijn gebracht. Sinds december
vorig jaar hebben het regime en Rusland hun bombardementen op Idlib
opgevoerd. Het regime heeft in de afgelopen maanden veel terrein
veroverd in de provincie waardoor ruim 300.000 mensen zijn gevlucht in
de richting van de Turkse grens. Recent hebben Turkse troepen, als
onderdeel van de met Rusland en Iran gemaakte afspraken in Astana over
de-escalatie, verschillende extra observatieposten in en rond Idlib
ingericht. Door deze militaire observatieposten wordt de frontlijn met het
regime bewaakt en zijn de gevechten tussen enerzijds extremistische
strijdgroepen en anderzijds het regime en bondgenoten voorlopig
gestaakt. Ook zijn luchtaanvallen in het gebied afgenomen. In het door
oppositiegroepen gecontroleerde deel van Idlib woedt een machtsstrijd
tussen het aan Al Qaeda gelieerde Hay’at Tahrir es-Sham (HTS) en enkele
strengreligieuze strijdgroepen die zich voor de gelegenheid presenteren
onder de noemer Jabhat Tahrir Souria (JTS). Meer gematigde strijdgroepen houden zich vooralsnog afzijdig en hebben ook niet de slagkracht
om een doorslaggevende rol te spelen. Wel zijn er sinds enige tijd
berichten dat de plaatselijke bevolking zich in meerdere plaatsen afkeert
van HTS en de organisatie dwingt te vertrekken.
De Eufraat
De afgelopen maanden is de strijd tegen ISIS in een versnelling gekomen.
Hoewel ISIS in Irak geen grondgebied meer beheerst en ook in Syrië geen
kritieke bevolkingscentra of essentiële infrastructuur meer controleert, is
de strijd tegen ISIS nog niet voorbij. Het zwaartepunt van de strijd ligt nu
langs de rivier de Eufraat, met name in het oosten van Syrië. Op 8 februari
jl. vielen strijders gelieerd aan het Assad-regime een basis van de Syrian
Democratic Forces (SDF) op de oostelijke oever van de Eufraat aan,
waarop de anti-ISIS coalitie zich verdedigde en de strijders zich terugtrokken naar de andere kant van de rivier. Vertegenwoordigers van de
coalitie hadden voorafgaand, tijdens en na de aanval contact met Rusland.
Nederlandse F-16s waren niet betrokken bij dit incident. Over de
voortgang in de strijd tegen ISIS wordt uw Kamer binnenkort geïnformeerd via de reguliere voortgangsrapportage.
Afrin
In Afrin zet Turkije het militaire offensief tegen Koerdische strijders voort.
Waar het merendeel van de gevechten zich de afgelopen weken beperkte
tot de grensstroken van de Afrin-enclave, is er inmiddels ook sprake van
operaties dieper in de Afrin enclave. Het Turkse optreden is echter nog
steeds minder grootschalig dan in Turkse media wordt gesuggereerd.
Volgens Turkse woordvoerders kwamen bij de operatie tot 5 maart ruim
40 Turkse militairen en ruim 100 aan Turkije gelieerde Free Syrian Army
(FSA)-strijders om het leven. Volgens Turkije zouden daarnaast meer dan
tweeduizend Koerdische strijders zijn omgekomen. In de afgelopen
periode verschenen er verschillende verontrustende nieuwsberichten over
aanzienlijke aantallen burgerslachtoffers in de enclave. Het kabinet kan
deze verschillende cijfers niet verifiëren.
Op 1 maart jl. heeft een konvooi van het Internationale Rode Kruis
goederen voor 50.000 mensen afgeleverd in Afrin. Sinds de Turkse aanval
op Afrin zijn er YPG-strijders (de militaire tak van de PYD) onttrokken aan
de strijd tegen ISIS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 623, nr. 200

2

Zuid-Syrië
Van de vijf fronten is de situatie in het zuiden op dit moment het meest
stabiel. De de-escalatiezone in het zuiden die is afgesproken tussen de VS,
Jordanië en Rusland, is de enige zone waar het geweld daadwerkelijk is
afgenomen. In het gebied liepen de spanningen tussen Israël en aan Iran
gelieerde groepen de laatste weken echter op. Op 10 februari onderschepte Israël een vermeend Iraans onbemand luchtvaartuig (Unmanned
Aerial Vehicle of «drone»). Israël voerde daarop een aanval uit op doelen
in Syrië, waarna een Israëlische F16 werd neergehaald door Syrische
luchtafweer. Israël voerde vervolgens een militaire aanval uit op twaalf
Syrische doelen, waarbij naar eigen zeggen vier Iraanse doelen en
Syrische luchtafweerinstallaties werden uitgeschakeld. De situatie in het
zuiden blijft derhalve fragiel.
Nederlandse inzet
Binnen de complexe context in Syrië, richt het Nederlandse beleid zich op
vijf pijlers: ondersteuning van vreedzame politieke transitie, militaire
steun in de strijd tegen ISIS, humanitaire steun voor de noodlijdende
bevolking, stabilisatie van gebieden onder controle van gematigde
oppositie, en het tegengaan van straffeloosheid.
Politiek en militair
Nederland is realistisch over de kans dat op korte termijn significante
voortgang geboekt zal worden in het politieke proces. Tekenend is de
hierboven geschetste geweldsescalatie in Syrië in februari. Op politiek
vlak blijft Nederland, samen met gelijkgezinde landen binnen en buiten de
EU, evenwel sterk inzetten op een geloofwaardige politieke transitie in
overeenstemming met Veiligheidsraad-resolutie 2254. Zo steunt
Nederland in multilateraal verband de inspanningen van VN-gezant De
Mistura om, mede als opvolging van een door Rusland georganiseerde
conferentie in Sotsji, op korte termijn een grondwettelijk comité samen te
stellen en bijeen te laten komen in Genève. Op 19 maart zal de Raad
Buitenlandse Zaken een brede discussie over Syrië voeren waarvoor ook
VN-gezant De Mistura is uitgenodigd. Daarnaast zal Nederland deelnemen
aan de tweede EU Syriëconferentie die op 24 en 25 april in Brussel zal
worden gehouden.
Ook bilateraal zet Nederland zich in om een politieke oplossing dichterbij
te brengen. Van 18–21 februari bracht Minister Kaag een bezoek aan
Saoedi-Arabië en Iran. Daarbij is uitgebreid met vertegenwoordigers van
beide landen gesproken over de mogelijkheden om een eind te maken
aan het conflict en heeft de Minister beide landen nadrukkelijk gewezen
op hun medeverantwoordelijkheid. Ook heeft Minister Kaag Iran
opgeroepen om in Syrië geen activiteiten te ondernemen die de
spanningen met Israël voeden.
Voor de Nederlandse militaire bijdrage aan de strijd tegen ISIS verwijs ik u
naar de voortgangsrapportage die het kabinet volgende maand zal sturen.
Humanitair
De humanitaire noden in Syrië zijn enorm: momenteel telt Syrië 13,1
miljoen hulpbehoevenden. 5,6 miljoen van hen verkeren in acute nood en
bijna 3 miljoen daarvan bevinden zich in belegerde of moeilijk te bereiken
gebieden. Vanuit humanitair perspectief is het grootste probleem in Syrië
niet zozeer de noodzakelijke financiering (in 2018 is 3,51 miljard dollar
nodig), maar vooral de toegang tot de meest hulpbehoevenden. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 623, nr. 200

3

afgelopen weken heeft Nederland in New York, samen met penvoerders
Koeweit en Zweden, alles in het werk gesteld om een staakt-het-vuren tot
stand te brengen, zodat Syriërs bereikt kunnen worden met humanitaire
hulp. Op 24 februari 2018 heeft de VN-Veiligheidsraad unaniem resolutie
2401 aangenomen, waarin wordt oproepen tot een staakt-het-vuren voor
heel Syrië van ten minste 30 dagen om humanitaire toegang mogelijk te
maken. De strijd tegen door de Veiligheidsraad erkende terroristische
organisaties is uitgezonderd van het bestand. Het aannemen van de
resolutie heeft vooralsnog niet geleid tot minder geweld waar dit
momenteel het meeste nodig is, zoals in Oost-Ghouta. Nederland roept
alle strijdende partijen op, waaronder het Assad regime, Rusland, Iran en
Turkije, om over te gaan tot het onmiddellijk verlenen van humanitaire
toegang en hulp aan de noodlijdende bevolking.
De Russische aankondigingen van humanitaire corridors en humanitaire
«pauzes» van vijf uur per dag zijn volstrekt onvoldoende en leiden, net als
ruim een jaar geleden in Aleppo, niet tot veranderingen op de grond. De
aankondigingen van humanitaire corridors wakkeren angst aan voor
detentie, gedwongen vertrek, scheiding van families en aanvallen op
burgers. De aankondigingen zijn daarnaast weinig overtuigend, omdat
bondgenoot Assad ongehinderd doorgaat met bombarderen en het
grondoffensief. Nederland heeft daarom in zowel de Veiligheidsraad als
de Mensenrechtenraad onderstreept dat humanitaire corridors op geen
enkele wijze een alternatief kunnen zijn voor de in resolutie 2401
vastgelegde humanitaire pauze van 30 dagen en heeft opgeroepen tot
onmiddellijke uitvoering van de resolutie.
Nederland levert een actieve bijdrage aan het lenigen van de humanitaire
noden, zowel door financiering aan de VN, het Rode Kruis en ngo’s als
door humanitaire diplomatie te bedrijven in New York, Geneve, Brussel en
in de Syrië regio.
Stabilisatie
Het kabinet is van mening dat het steunen van de gematigde oppositie
van belang is voor duurzame stabiliteit in Syrië, waarbij Nederland alleen
steun verleent als aan belangrijke criteria wordt voldaan (zoals het
uitsluiten van operationele samenwerking met extremistische groepen,
het nastreven van een inclusieve politieke oplossing en de naleving van
het humanitair oorlogsrecht). Het versterken van de oppositiegroepen
vergroot de kans op een uitonderhandelde politieke oplossing en kan
Syriërs een alternatief bieden voor aansluiting bij extremistische groepen.
Het ondersteunen van lokaal bestuur en lokale diensten in van ISIS
bevrijde gebieden, vergroot de leefbaarheid en biedt Syriërs enig
toekomstperspectief. Zo redden de «White Helmets» dagelijks met
Nederlandse steun mensen in gebombardeerd gebied en gaan er mede
dankzij Nederland meer Syrische kinderen naar school.
De huidige opmars van het regime in Syrië heeft echter gevolgen voor de
Nederlandse inzet. Het regime en zijn bondgenoten boeken terreinwinst,
waardoor niet-extremistische oppositiegroepen in het gedrang komen. De
ruimte waarin Nederland kan opereren bij het geven van stabilisatiesteun
in gematigd oppositiegebied is kleiner geworden.
De ontwikkelingen in Idlib zijn aanleiding voor het kabinet om het Non
Lethal Assistance (NLA) programma voor de Syrische gematigde
gewapende oppositie in die provincie te beëindigen. Het kabinet constateert dat de mogelijkheden om deze groepen te ondersteunen met NLA te
beperkt zijn geworden, vanwege de complexe situatie op de grond en het
verlies van grondgebied door de gematigde oppositiegroepen. Nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 623, nr. 200

4

blijft de Syrische gematigde gewapende oppositie ondersteunen waar dit
kan. In het relatief stabiele zuiden van Syrië wordt het NLA programma
voortgezet. In de komende periode zal het kabinet bezien of en op welke
wijze het stabilisatieprogramma moet worden bijgesteld om de
gematigde oppositie zo effectief mogelijk te kunnen blijven ondersteunen.
Tegengaan straffeloosheid
In Syrië worden internationale normen dagelijks geschonden, onder
andere door het gebruik van chemische wapens of het doelbewust
bombarderen van civiele infrastructuur. Het kabinet zet zich in om
straffeloosheid tegen te gaan en naleving van internationaal recht te
bevorderen. Zo geeft Nederland logistieke en financiële steun aan het
door de Algemene Vergadering van de VN opgerichte International,
Impartial and Independent Mechanism on international crimes committed
in the Syrian Arab Republic (IIIM). Dit onderzoeksmechanisme zal bewijs
van schendingen van humanitair oorlogsrecht en mensenrechten
verzamelen, analyseren en bewaren. Ook worden dossiers voorbereid
voor mogelijke strafrechtelijke vervolging. Nederland steunt daarnaast de
in 2011 door de Mensenrechtenraad ingestelde Commission of Inquiry on
the Syrian Arab Republic en pleit consequent voor doorverwijzing door de
VN-veiligheidsraad van de situatie in Syrië naar het Internationaal
Strafhof.
Toen het VN-onderzoekmechanisme voor chemische wapens door een
Russisch veto in de Veiligheidsraad in oktober niet kon worden verlengd,
lanceerde Frankrijk op 23 januari 2018 het International Partnership
Against Impunity for the Use of Chemical Weapons. Nederland was hierbij
aanwezig, steunt het initiatief en heeft op 28 februari jl. tijdens de
ontwapeningsconferentie in Genève overleg gevoerd met Frankrijk en
andere landen over de implementatie.
Onderbouwing Turkse inval in Afrin
De afgelopen weken heeft Nederland intensief overleg gevoerd met
EU-lidstaten en NAVO-bondgenoten over het Turkse militaire offensief in
Afrin. De Nederlandse zorgen zijn zowel in bilaterale gesprekken in
verschillende hoofdsteden, als in EU-, NAVO- en VN Veiligheidsraadverband opgebracht. Ook in bilaterale contacten met Turkije zijn de
Nederlandse zorgen bij verschillende gelegenheden aangekaart.
Nederland heeft richting Turkije in duidelijke bewoordingen zorgen geuit
over deze operatie en Turkije met klem opgeroepen om grote terughoudendheid en proportionaliteit te betrachten.
Bijkomend negatief effect van de Turkse inval betreft het wegtrekken van
verschillende elementen van de Syrian Democratic Forces (SDF) uit de
Eufraatvallei, waar zij strijden tegen ISIS, naar Afrin. Bij verschillende
gelegenheden heeft Nederland daarom aangegeven dat het Turkse
optreden in Afrin de strijd tegen ISIS niet mag bemoeilijken. Op
13 februari heeft de Minister van Defensie tijdens een ministeriële
defensiebijeenkomst van de anti-ISIS coalitie in Rome deze boodschap
overgebracht; op dezelfde dag deed Nederland dit tijdens de algemene
ministeriële bijeenkomst van de coalitie in Koeweit en enkele dagen later
in de bijeenkomst van Ministers van Defensie van de NAVO in Brussel.
Desalniettemin heeft het Turkse offensief geleid tot verminderde inzet van
de SDF tegen ISIS. Het kabinet betreurt het zeer dat de strijd tegen ISIS
hiermee wordt bemoeilijkt.
Nederland sprak op 15 februari jl. tijdens de informele Raad Buitenlandse
Zaken («Gymnich») in een sessie met de kandidaat-lidstaten de Turkse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 623, nr. 200

5

delegatie aan op de gebrekkige onderbouwing van de aanval op Afrin
(Kamerstuk 21 501-02, nr. 1834). Tijdens de formele Raad Buitenlandse
Zaken op 26 februari jl. riep Nederland ook andere EU-lidstaten op om
Turkije te blijven vragen om onderbouwing te leveren (Kamerstuk
21 501-02, nr. 1837). Ook de Nederlandse Permanent Vertegenwoordigers
bij de VN (zowel in New York als in Genève) en de NAVO hebben de
zorgen over het offensief in Afrin tijdens verschillende vergaderingen
kenbaar gemaakt. Op 12 maart jl. heeft Nederland de situatie in Afrin
expliciet aan de orde gesteld in de VN Veiligheidsraad in het kader van de
urgente naleving van het staakt-het-vuren, zoals neergelegd in
VNVR-resolutie 2401. Ook de secretaris generaal van de VN Guterres heeft
de situatie in Afrin tijdens deze VNVR sessie aangekaart.
Turkije heeft, mede naar aanleiding van de oproep door Nederland,
aanvullende informatie gedeeld om het beroep op het recht op zelfverdediging te onderbouwen. Turkije heeft deze informatie zowel bilateraal als
via de NAVO gedeeld. De gedeelde informatie betrof vooral Turkse
nieuwsberichten. Volgens deze Turkse nieuwsberichten hebben beschietingen vanuit Afrin op Turks grondgebied plaatsgevonden voordat het
militaire offensief op 20 januari jl. begon. Het kabinet heeft deze berichten
bestudeerd, maar beschikt niet over eigenstandige informatie die deze
berichten bevestigt of ontkracht. Het kabinet is van mening dat Turkije met
deze informatie het beroep op het recht op zelfverdediging ten aanzien
van de operatie in Afrin niet heeft onderbouwd op een manier die voor
Nederland overtuigend is. Het kabinet verwacht niet dat Turkije concrete,
door ons vast te stellen, onderbouwing zal leveren voor het beroep op het
recht op zelfverdediging. Wel is duidelijk dat in algemene zin sprake is van
legitieme Turkse veiligheidszorgen, zoals blijkt uit de vele terroristische
aanslagen op Turks grondgebied de laatste jaren.
Nederland heeft – in overeenstemming met de gewijzigde motie van het
lid Van Helvert c.s. (Kamerstuk 32 623, nr. 197) – met bondgenoten en
EU-lidstaten intensief gesproken over een gezamenlijke positie met
betrekking tot het Turkse optreden in Afrin. Veel landen delen de Nederlandse zorgen over het optreden, het risico op burgerslachtoffers en de
mogelijke nadelige gevolgen voor de strijd tegen ISIS. Uit de gevoerde
gesprekken blijkt dat er onder de leden van zowel de EU als de NAVO
geen draagvlak bestaat om Turkije gezamenlijk aan te spreken op de
onderbouwing van het beroep op zelfverdediging. Een aantal landen stelt
dat er sprake is van een legitiem beroep op zelfverdediging, terwijl andere
landen stellen dat zij hier als derde land (met de daarbij horende
gebrekkige informatiepositie) geen uitspraak over kunnen doen. Het is dus
vooralsnog niet mogelijk om op dit punt te komen tot een gemeenschappelijke positie met EU-lidstaten of NAVO-bondgenoten. Wel delen de
partners de Nederlandse zorgen over de effecten van de Turkse acties op
een reeds zeer fragiele situatie in Syrië, met risico’s voor de voortgang in
de strijd tegen ISIS, voortgang in het politieke proces, burgerslachtoffers
en verdere vluchtelingenstromen.
Het kabinet uit zijn ongenoegen over de gebrekkige informatie die Turkije
bilateraal en via de NAVO heeft gedeeld. Het kabinet roept Turkije
bovendien onomwonden op om het door de VN Veiligheidsraad afgekondigde staakt-het-vuren (resolutie 2401) ook in Afrin te respecteren en
betreurt ten zeerste dat Turkije hier vooralsnog geen gehoor aan geeft.
Nederland sluit zich met deze oproep om het staakt-het-vuren te respecteren aan bij o.a. de Verenigde Staten, Duitsland en Frankrijk. Nederland
zal zich er daarnaast voor inzetten dat de zorgen over het Turkse optreden,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 623, nr. 200

6

de noodzaak van proportionaliteit alsmede het grote belang van humanitaire toegang tot Afrin door de EU in duidelijke bewoordingen en op het
hoogste niveau worden aangekaart in contacten met Turkije.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
S.A.M. Kaag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 623, nr. 200

7