Ruimtelijke concentratie van niet-westerse migranten:
achtergronden, gevolgen en aangrijpingspunten voor het beleid

Jaco Dagevos

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, 2009

1

Vooraf
Deze notitie is opgesteld in het kader van de integratiebrief die de minister van Wonen,
Wijken en Integratie naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. Het is bedoeld als achterliggend
stuk dat in kort bestek informatie geeft over (1) de ruimtelijke spreiding van migranten, (2) de
factoren achter woonconcentratie, (3) de betekenis van de ruimtelijke concentratie op
uiteenlopende indicatoren voor integratie en leefsituatie (‘buurteffecten’) en (4)
aanknopingspunten biedt voor beleid.

1. Feiten en achtergronden
Er wonen op dit moment ruim 1,7 miljoen niet-westerse migranten in Nederland. Met 373.000
vormen Turkse Nederlanders de grootste groep. De Surinaams-Nederlandse en MarokkaansNederlandse groep telt rond de 335.000 personen. Er wonen iets meer dan 130.000 personen
van Antilliaanse en Arubaanse komaf in Nederland. Daarnaast leven er 590.000 personen in
Nederland met een andere niet-westerse herkomst. Inmiddels behoort 42% van de nietwesterse migranten tot de tweede generatie; bij de vier grote migrantengroepen is dit aandeel
hoger dan bij de overige niet-westerse migranten. Laatstgenoemden zijn gemiddeld later naar
Nederland gekomen.
Het aantal personen met een niet-westers herkomst is in de afgelopen jaren snel gegroeid. In
de periode 2000-2008 is het aantal niet-westerse migranten met 357.000 toegenomen, een
relatieve stijging van 25%. De autochtone bevolking is in dezelfde periode met 101.000
personen gegroeid, een relatieve stijging van 1%.
Bevolking en bevolkingsgroei, 1-1-2008

%

Toename
sinds
1-1-2000
x 1.000

%

373

48

64

21

335

45

73

28

Surinamers

336

50

33

11

Antil/Arubanen

132

40

25

23

Overig niet-westers

590

34

162

38

Chinezen

47

31

17

58

Irakezen

46

22

12

36

Afghanen

37

17

16

74

Iraniërs

30

19

7

30

Totaal niet-westers

1766

42

357

25

Totaal westers

1450

59

83

6

Autochtoon

13190

101

1

Totale bevolking

16405

541

3

Aantal
personen

% 2e
generatie

x 1.000
Turken
Marokkanen

w.o.

Bron: CBS Bevolkingsstatistieken (Jaarrapport Integratie 2008), SCP-bewerking

2

De verwachting is dat het aantal niet-westerse migranten in de komende jaren verder zal
toenemen (Loozen en Van Duin 2007). Prognoses wijzen uit dat omstreeks 2018 het aantal
niet-westerse migranten voor het eerst boven de 2 miljoen zal liggen. Prognoses voor de
periode 2007-2020 laten zien dat de omvang van de niet-westerse groep met 18% zal
toenemen, terwijl de autochtone bevolking naar verwachting ongeveer gelijk blijft (teruggang
van 0,5%; de prognose is dat de krimp van de autochtone bevolking inzet na 2020). Vanwege
het verschil in groeitempo zal het aandeel niet-westerse migranten in de bevolking in de
komende jaren dus verder toenemen. Naar verwachting neemt het aantal personen met een
niet-westerse achtergrond tussen 2007 en 2020 met 11% toe.
Concentratie en segregatie
Niet-westerse migranten wonen vaker dan de totale bevolking in het westen van het land.
Ruim tweederde woont daar tegen iets minder dan de helft van de totale bevolking. In het
westelijk deel van het land wonen niet-westerse migranten weer vaak in een van de vier grote
steden: 39% van de niet-westerse bevolking woont daar tegen 9% van de autochtone
bevolking. En binnen de steden zijn leden van migrantengroepen weer sterk
vertegenwoordigd in bepaalde wijken. Hoe die vertegenwoordiging van bevolkingsgroepen
in wijken er uit ziet kan worden afgemeten aan de mate van ruimtelijke concentratie en aan de
mate van segregatie. Deze begrippen worden vaak als synoniem gebruikt, maar zijn niet het
zelfde (zie box 1).

Box 1. Concentratie en segregatie
Van Kempen et al. (2000) definiëren ruimtelijke concentratie als de mate van groepering op een
bepaalde plaats van personen met gelijke kenmerken. Het kan gaan om kenmerken als
sociaaleconomische status, inkomen of etniciteit. De concentratie van migranten in bepaalde buurten
houdt automatisch in dat verschillende bevolkingsgroepen ruimtelijk gesegregeerd wonen.
Ruimtelijke segregatie wil immers niets anders zeggen dan dat een groepering van personen met
gemeenschappelijke kenmerken niet gelijkmatig over de stedelijke ruimte is verdeeld (Massey en
Denton 1988; Van Kempen en Bolt 2003), i.c betekent dit dat migranten niet evenredig over de
buurten in een stad zijn gehuisvest. Beide begrippen zijn uitingsvormen van eenzelfde verschijnsel,
maar dit wil niet zeggen dat een hogere concentratie migranten automatisch tot een grotere mate van
segregatie leidt. Als de groei van het aantal migranten bijvoorbeeld vooral plaatsvindt in buurten waar
al veel migranten wonen, dan neemt zowel de concentratie als segregatie toe. Als de concentratie
echter gelijkmatig toeneemt in buurten waar veel migranten wonen én in buurten waar dit niet zo is,
wonen migranten meer verspreid over de stad en neemt de segregatie dus af terwijl de etnische
concentratie tegelijkertijd toeneemt. Dit laatste is bijvoorbeeld in Rotterdam het geval. (Ontleend aan
Gijsberts et al. 2009)

Concentraties van niet-westerse migranten verdiepen en verbreden zich (Kullberg 2007).
Tussen 1998 en 2008 is het aandeel gemeenten met meer dan 10% niet-westerse migranten
verdubbeld (van 6% naar 13%), terwijl het aandeel gemeenten met tussen de 0 en 5% nietwesterse migranten tussen 1998 en 2008 aanzienlijk is afgenomen (van 79% naar 67%). In
1998 telde de bevolking van Amsterdam, Rotterdam en Den Haag meer dan een kwart nietwesterse migranten, in 2008 is Almere hier bijgekomen.
Postcodegebieden zijn als buurten te beschouwen (in G30 gemiddeld 3000 woningen per pc4gebied). In Nederland zijn er 50 postcodegebieden waar niet-westerse migranten en hun
nakomelingen de meerderheid van de bevolking uitmaken. Relatief gaat het om weinig
postcodegebieden (1% van het totaal), maar in vergelijking met 10 jaar geleden is het aantal
3

wel twee keer zo hoog. In 1998 woonden in 76% van de postcodegebieden tussen de 0 en 5%
niet-westerse migranten; in 2008 geldt dit voor 68% van de postcodegebieden in Nederland.
Tabel 1 Gemeenten en postcodegebieden naar het aandeel niet-westerse migranten, 1-1-1998, 1-1-2008 (absolute aantallen en
percentages).
0 tot 5%
5 tot 10%
10 tot
25 tot
50 tot
75% of
Aantal
25%
50%
75%
meer
(N=100%)
Gemeenten
423
80
27
3a
533
1-1-1998
79%
15%
5%
1%
298
67%

86
19%

55
12%

4b
1%

-

-

443

1-1-1998

2979
76%

494
13%

351
9%

89
2%

21
1%

3c
0%

3937

1-1-2008

2740
68%

588
15%

470
12%

161
4%

43
1%

7d
0%

4009

1-1-2008

Postcodegebieden

a

Amsterdam (30%), Rotterdam (28%), Den Haag (26%)
Amsterdam (35%), Rotterdam (36%), Den Haag (33%), Almere (26%)
c
Den Haag (2 postcodegebieden), Amsterdam (1 postcodegebied)
d
Den Haag (3 postcodegebieden) Amsterdam (2 postcodegebieden); Rotterdam (2 postcodegebieden).
b

Bron: CBS (Statline), Kullberg et al. (2009), SCP-bewerking
Dat etnische woonconcentraties vooral een stedelijk verschijnsel zijn, blijkt uit het feit dat in de G4 in minder dan 10% van de
postcodegebieden de bevolking voor 0-5% uit niet-westerse migranten bestaat. Nagenoeg witte wijken zijn in de G4 nauwelijks
meer te vinden. In circa 20% van de postcodegebieden in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag bestaat de bevolking voor meer
dan de helft uit niet-westerse migranten.
Tabel 2 Postcodegebieden in G4 en Almere naar het aandeel niet-westerse migranten, 1-1-2008 (absolute aantallen en
percentages).
0 tot 5%
5 tot 10%
10 tot
25 tot
50 tot
75% of
Aantal
25%
50%
75%
meer
(N=100%)

Postcodegebieden

Totaal

2740
68%

588
15%

470
12%

161
4%

43
1%

7
0%

4009

Amsterdam
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Almere

7%
4%
2%
9%
11%

7%
10%
25%
26%
11%

36%
28%
26%
40%
33%

30%
36%
28%
19%
44%

17%
19%
15%
6%
0%

3%
3%
5%
0%
0%

81
72
61
47
36

Bron: CBS (Statline), Kullberg et al. (2009), SCP-bewerking

4

De groei van de migranten bevolking in de steden in combinatie met de ruimtelijke
concentratie van deze bevolkingsgroepen heeft ertoe geleid dat in de vier grote steden de
statistische ontmoetingskansen tussen personen van Turkse, Marokkaanse, Surinaamse en
Antilliaanse origine en autochtonen in de afgelopen tien jaar zijn verminderd. Deze kansen
worden berekend op basis van de omvang van verschillende bevolkingsgroepen binnen
postcodegebieden in een gemeente. Ze zeggen op zichzelf niets over de feitelijke contacten,
maar geven informatie over de statistische kans dat leden van bevolkingsgroepen elkaar
ontmoeten. Bij de afgenomen ontmoetingskansen met autochtonen speelt de groei van de
groep overige niet-westerse migranten eveneens een rol. Ontmoetingskansen met leden van de
eigen groep zijn in de afgelopen jaren toegenomen voor Turkse en Marokkaanse Nederlanders
in de vier grote steden. Bij Surinaamse Nederlanders is de onderlinge ontmoetingskans stabiel
gebleven of zelfs wat afgenomen. Bij personen van Antilliaanse komaf wisselt het beeld per
stad.
De ‘segregatie-index’ laat zien in hoeverre bevolkingsgroepen gescheiden van elkaar wonen.
Voor de periode 1998-2008 is de segregatie in Amsterdam licht gestegen en substantieel
gedaald in Rotterdam. Den Haag is de sterkst gesegregeerde stad van Nederland. Concentratie
en segregatie zijn dus niet hetzelfde. Den Haag is weliswaar het sterkst gesegregeerd, maar
het aandeel niet-westerse migranten is er minder hoog dan in Amsterdam en Rotterdam. De
daling van de segregatie in Rotterdam betekent niet dat het aandeel migranten in die stad is
afgenomen. Integendeel, grotere aantallen niet-westerse migranten in deze stad hebben zich
verspreid over een groter aantal wijken.
De niet-westerse bevolking is vanwege natuurlijke aanwas en immigratie in de afgelopen
jaren snel gegroeid. Een belangrijk deel van deze groei is opgevangen door de grote steden en
daarbinnen door bepaalde wijken. De groei van het aantal migranten en het specifieke
vestigingspatroon in specifieke wijken van de grote steden heeft ertoe geleid dat de
ruimtelijke concentratie zich heeft verbreed en heeft verdiept: er zijn steeds meer wijken met
hoge aandelen niet-westerse migranten en het aantal migranten in de meest gekleurde wijken
nemen snel in aantal toe. Hierdoor dalen in de grote vier steden statistisch gezien de kansen
dat leden van migrantengroepen en autochtonen elkaar treffen. Niet in alle steden neemt de
ruimtelijke segregatie toe, maar dat wijst niet zonder meer op een gunstig beeld. In Rotterdam
is de segregatie weliswaar verminderd, maar het aantal wijken met hoge aandelen nietwesterse migranten is juist gestegen.
2. Factoren achter etnische woonconcentratie
In de wetenschappelijke literatuur worden verschillende verklaringen aangedragen voor de
ruimtelijke concentratie van niet-westerse migranten en hun nakomelingen. Dat leden van
deze bevolkingsgroepen geconcentreerd woonachtig zijn in specifieke wijken wordt wel
toegeschreven aan de sociaal-economische achterstand en kenmerken van het huishouden.
Hierdoor zijn wijken met duurdere woningen en een meer gemengde bevolkingssamenstelling
niet bereikbaar. Met de verbetering van de sociaal-economische positie zal ook de instroom in
meer gemengde (buiten)wijken toenemen. Een ander perspectief ontkent het belang van deze
factoren niet, maar legt het primaat bij directe en indirecte discriminatie. Dit leidt ertoe dat
bepaalde delen van de woningvoorraad gesloten zijn voor niet-westerse migranten met
concentratie in bepaalde wijken als gevolg. Het derde perspectief benadrukt het belang van
etnisch-culturele factoren. Etnische woonconcentratie weerspiegelt in belangrijke mate de
specifieke voorkeur voor het wonen in concentratiewijken. Vanwege de aanwezigheid van
familie en vrienden en de beschikbaarheid van op migrantengroepen gerichte voorzieningen
5

(winkels, religieuze instellingen) kiezen migranten er voor om in dergelijke buurten te
(blijven) wonen.
Ongunstige sociaal-economische positie migranten verklaart ruimtelijke concentratie voor
een deel
Onderzoek laat zien dat sociaal-economische factoren en kenmerken van het huishouden
voor een deel verklaren waarom migranten huishoudens vaker dan autochtone huishoudens in
concentratiebuurten wonen (Van der Laan Bouma-Doff 2005, Kullberg et al. 2009). Dat er
sprake is van ruimtelijke concentratie van migrantengroepen heeft zeker te maken met het feit
dat zij vaak moeten rondkomen van lage inkomens. Maar de verschillen met autochtone
huishoudens kunnen er niet volledig door worden verklaard. Ook wanneer rekening wordt
gehouden met de kenmerken van het woningmarktgebied – migranten zijn vaker dan
autochtone Nederlanders als woningzoekende actief op grootstedelijke woningmarkten met
een hoog aandeel concentratiebuurten – blijven grote verschillen bestaan. Er zijn dus andere
factoren in het spel. Het SCP-onderzoek ‘Goede buren kun je niet kopen. Over
woonconcentratie en woonpositie van niet-westerse migranten in Nederland’ (Kullberg et al.
2009) geeft hierover meer uitsluitsel.
Woonruimteverdeling: belang van directe discriminatie beperkt, wel indirecte discriminatie
Genoemde studie geeft weinig aanleiding om te veronderstellen dat heden ten dage directe
discriminatie een belangrijke oorzaak is dat een groot deel van de migrantenhuishoudens is
aangewezen op concentratiebuurten. In de sociale huursector vindt woonruimteverdeling vaak
plaats via het zogeheten aanbodmodel dat via geobjectiveerde criteria (inkomen,
huishoudensomvang, wachttijd) de rangorde bepaalt van kandidaten. Dit model werd in de
jaren negentig ingevoerd en volgde het distributiemodel op. Laatstgenoemde model liet veel
meer ruimte voor ongelijke behandeling (Jansen 2006). Gemeenten en woningverhuurders
hadden een belangrijke stem in de toewijzing en hielden vaak rekening met mogelijke
weerstanden van zittende, vaak autochtone bewoners. Lange wachttijden waren het gevolg en
delen van de woningvoorraad waren voor migranten slecht toegankelijk (Cebeon 1993). Met
het aanbodmodel verdween discriminatie voor een belangrijk deel uit de toewijzing, zo laten
evaluatiestudies zien (Kullberg 2002). Ook de respondenten uit het SCP-onderzoek maken
nauwelijks melding van ervaringen met discriminatie in de sociale huursector, daarbij onder
meer verwijzend naar het aanbodmodel. Dit zou eerlijk zijn en geen onderscheid maken
tussen migranten en autochtone huishoudens. Discriminatie op woningmarkt zou in
vergelijking met de arbeidsmarkt en de vrijetijdssector van ondergeschikt belang zijn.
Onderzoek levert geen duidelijke aanwijzing op over discriminerende praktijken van nietwesterse woningzoekenden in de koopsector. Aalbers (2006) onderzocht zogenoemde
redliningpraktijken in de gemeenten Arnhem, Den Haag en Rotterdam. Bij redlining krijgen
bepaalde groepen of woongebieden zwaardere hypotheekvoorwaarden opgelegd. Dergelijke
praktijken worden in Nederland wel aangetroffen, maar er blijken vaak uitwijkmogelijkheden
te zijn bij andere financiers die wel bereid zijn om redelijke leningen te verstrekken.
Voorzover discriminatie zich nog zou voordoen, zou dit vooral de particuliere huursector
betreffen.
Directe discriminatie lijkt vanwege de toepassing van het aanbodmodel in de sociale
huursector dus niet van wezenlijk belang te zijn. Wel zijn er aanwijzingen dat het
aanbodmodel migranten indirect op achterstand zet en een bijdrage levert aan de toename van
concentratiewijken. Indirect onderscheid of indirecte discriminatie doet zich voor wanneer
onbedoeld gedrag of regelgeving bepaalde groepen uitsluit. Binnen het aanbodmodel lijken
deze vormen van onderscheid zich voor te doen. Zo is in het aanbodmodel de betekenis van
6

de woonduur een belangrijke verdelingsmechanisme. Migranten beschikken echter gemiddeld
gesproken over een minder lange woonduur, waardoor de kansen op een aantrekkelijke
woning in een witte wijk, waarvoor een lange woonduur doorgaans vereist is, betrekkelijk
klein is. Onderzoek naar de betekenis van de woonruimteverdeling in zowel Rotterdam als in
Den Haag wijst hier op (Lindner 2002; Brokken et al. 2001. Zie ook Kullberg, 2006).
Onderzoek naar de woonruimteverdeling via het aanbodmodel van sociale huurwoningen in
Amsterdam, Rotterdam en Utrecht (Bos et al. 2005. Zie tevens Bos en Renooy 2005) laat zien
dat migranten aanzienlijk vaker dan autochtonen met hetzelfde inkomen en dezelfde wachttijd
terechtkomen in concentratiewijken. Een belangrijke oorzaak hiervan lijkt de hogere ervaren
verhuisbehoefte te zijn, onder meer als gevolg van gezinsvorming en gezinshereniging die
noopt tot een grotere woning. Als gevolg hiervan zullen migranten met een korte wachttijd
eerder zoeken en sneller genoegen nemen met woningen in wijken die minder populair zijn
(zie voor vergelijkbare conclusies Kullberg 2002a; 2002b). De vraagdruk in deze wijken ligt
lager en woningzoekenden met een korte wachttijd kunnen hier sneller terecht. Daarnaast zijn
andere redenen van belang. Verschillende onderzoeken wijzen op een sterke oriëntatie van
migranten op de buurt waar ze al wonen. Onder Turkse en Marokkaanse verhuisgeneigden in
Amsterdam en Rotterdam zijn concentratiewijken favoriet. Verder wijst het onderzoek op
gebrek aan kennis over werking van de woningmarkt en het aanbodmodel. Er zijn indicaties
dat niet-westerse woningzoekenden niet altijd weten dat men ook voor woningen buiten de
eigen wijk en andere gemeenten in aanmerking komt (Bolt 2001). Ook vergt het gebruik van
het aanbodmodel kennis van de regels en computervaardigheden, die bij migranten gemiddeld
gesproken minder vaak aanwezig zijn (Kullberg et al. 2009) Mogelijk zijn verder ‘bescheiden
woonwensen’ van betekenis; migranten die een betrekkelijk gering deel van hun inkomen
willen besteden aan huisvesting en om die reden genoegen nemen met mindere delen van de
woningvoorraad (Bolt 2001).
Een ander belangrijk punt is dat het aanbodmodel de woningmarkt segmenteert. De hoogte
van het inkomen is bepalend voor de woning waarvoor men in aanmerking komt. Dit werkt
twee kanten op: hoge inkomensgroepen krijgen geen toegang tot goedkopere woningen, lage
inkomensgroepen krijgen geen toegang tot duurdere woningen. Dit werkt ruimtelijke
concentratie in de hand. Inmiddels hebben verschillende corporaties het inkomenscriterium
laten vervallen, overigens niet altijd met als doel om de ruimtelijke segregatie te verminderen.
Niettemin kan dit wel een belangrijk bij-effect zijn om meer lageinkomensgroepen,
waaronder migranten naar witte wijken te krijgen en meer hogeinkomensgroepen naar
concentratiewijken te laten verhuizen. Woningzoekenden krijgen toegang tot grotere delen
van de woningmarkt, hetgeen een belangrijke voorwaarde is voor het verminderen van
segregatie naar inkomen én etnische achtergrond. Verderop in deze notitie gaan we in op
enkele concrete maatregelen die inmiddels van kracht zijn.
Witte vlucht
Een belangrijk deel van de verklaring voor de ruimtelijke concentratie van niet-westerse
migranten lijkt te moeten worden gevonden in preferenties en specifiek woningmarktgedrag
van zowel niet-westerse als autochtone huishoudens. Dat niet-westerse migranten vaak in
concentratiebuurten wonen hangt samen met het feit dat autochtonen er minder vaak in willen
wonen. Die witte vlucht wordt wel in verband gebracht met het zogenoemde ‘tipping point’
dat bij autochtonen op een lager niveau ligt dan bij migranten. Wanneer de buurt verkleurt,
verhuizen autochtonen eerder dan migranten. Onderzoek laat zien dat het aandeel migranten
in een buurt een sterke impuls is voor verhuisbewegingen (Van Ham en Feijten 2008; Bolt et
al. 2008). Leden van migranten groepen reageren evenwel minder sterk dan autochtonen op
de samenstelling van de wijk: hun tolerantiedrempel ligt hoger, zo luidt de mogelijke
7

verklaring. Autochtone Nederlanders zijn sneller geneigd om uit zwarte wijken te verhuizen
dan migranten, ze verhuizen feitelijk ook vaker en komen dan vaker in witte wijken terecht.
Vooral personen van Turkse en Marokkaanse komaf slagen er minder goed in om een zwarte
wijk te verruilen voor een minder gekleurde wijk en verhuizen vaak van de ene
concentratiewijk naar de andere.
Binding aan concentratiewijk, terughoudend om in witte wijk te wonen
Het SCP-onderzoek ‘Goede buren kun je niet kopen’ onderschrijft de gehechtheid van veel
niet-westerse huishoudens aan de stedelijke concentratiebuurt. Er wordt veel waarde gehecht
aan de nabijheid van de familie en die woont vaak in gekleurde wijken. Dit is een reden om
niet uit de buurt te vertrekken. Ook etnische voorzieningen binden aan concentratiewijken, zij
het in mindere mate dan familiebanden, en remmen het suburbaniseren. Het SCP-onderzoek
laat verder zien dat veel migranten hun concentratiebuurt beschouwen als hun habitat. Men is
in de buurt opgegroeid, kent de mensen en heeft geleerd om te gaan met de nadelen zoals
criminaliteit.
Dit betekent niet dat niet-westerse migranten een concentratiewijk boven alles prefereren.
Over het geheel genomen leeft er een sterke voorkeur voor een gemengde wijk, waarin zowel
migranten als autochtone Nederlanders wonen. Volgens de respondenten van het onderzoek
biedt de gemengde wijk voor verschillende respondenten de beste mogelijkheid voor
integratie en wederzijdse kennismaking. ‘Ik wil Rotterdam niet verdeeld zien in witte en
zwarte wijken. Ik wil dat mensen elkaar vertrouwen. Als je wilt integreren moet het gemixt
zijn’ (respondent van Turkse komaf). De voorkeur voor een gemengde wijk vertaalt zich in
een zekere terughoudendheid om naar een witte wijk te verhuizen. Men vreest daar te worden
weggekeken en geen sociale contacten op te bouwen. ‘Ik zou minder snel gaan wonen in een
witte wijk, als enige allochtoon. Dan voel je je bekeken, mensen kennen je niet’ (respondent
van Turkse komaf).
Hoewel het aandeel huishoudens van Turkse en Marokkaanse komaf met een koopwoning de
laatste 10 jaar aanzienlijk is gestegen (bij Turkse Nederlanders: in 1998 had 15% van de
huishoudens een koopwoning, in 2006 26%, bij Marokkaanse Nederlanders: 3% in 1998 en
16% in 2006), is het aandeel kopers altijd nog beduidend lager dan bij qua inkomen
vergelijkbare autochtone huishoudens. Ook dit is een factor voor de ruimtelijke concentratie
van deze groepen. In Nederland staat het kopen van een huis voor een grotere keuzevrijheid
op de woningmarkt. Dat met name onder de Turken en Marokkanen het aandeel kopers nog
steeds betrekkelijk gering is, heeft onder meer te maken met de nog steeds sterke oriëntatie op
het herkomstland. Men koopt liever daar. De prijs-kwaliteit verhouding wordt gunstiger
ingeschat en men hoeft doorgaans geen langlopende lening aan te gaan. Ook remmen
onzekerheid over het arbeidsmarkt- en het verblijfsperspectief de oriëntatie op de koopsector.
Men weet niet of men nog lang in Nederland wil blijven wonen. Het verslechterde
maatschappelijke klimaat van de afgelopen jaren speelt hierbij een rol. Verder weerhoudt de
weinig stabiele arbeidsmarktpositie (onzekere dienstverbanden, dreiging van werkloosheid)
migranten van koop. Het afsluiten van een hypotheek stuit bij een deel van de moslims op
religieuze bezwaren. De relatieve onbekendheid van de directe omgeving met het kopen van
een huis is een andere reden voor de beperkte animo voor de koopsector.
Conclusie
Ruimtelijke concentratie van migrantengroepen is toe te schrijven aan een aantal clusters van
factoren:
1. groei van het aantal migranten en hun nakomelingen als gevolg van natuurlijke aanwas en
immigratie een belangrijke factor achter de ruimtelijke concentratie en de toename ervan.
8

2. lage sociaal-economische positie van veel migranten waardoor hun mogelijkheden op de
woningmarkt.
3. indirecte belemmeringen in aanbodmodel. Gemiddeld genomen geringe woonduur in
combinatie met urgente verhuisbehoefte, daardoor sterker aangewezen op woningen in
concentratiebuurten. Beperkte kennis van de wijze van woonruimteverdeling lijkt eveneens
een rol te spelen. Belang van directe discriminatie in sociale huursector en in koopsector lijkt
beperkt te zijn.
4. etnisch-specifieke preferenties: zekere gehechtheid aan eigen wijk vanwege nabijheid van
familie en voorzieningen. De geneigdheid om uit een concentratiewijk te verhuizen is minder
groot dan bij autochtonen. Terughoudendheid om in witte wijk te wonen. Er lijkt bij met name
Turkse en Marokkaanse Nederlanders - nog steeds - sprake te zijn van ‘bescheiden
woonwensen’ zodat minder aantrekkelijke woningen in minder aantrekkelijke wijken sneller
worden geaccepteerd.
5. witte vlucht: autochtonen verhuizen sneller dan migranten uit zwarte wijken en de
autochtonen die vanuit zwarte wijken verhuizen komen vaker in witte wijken terecht.
6. relatief sterke oriëntatie op de huursector van personen van Turkse en Marokkaanse
origine. Dit perkt de mogelijkheden op de woningmarkt in.

3. Buurteffecten in Nederland?
Hoe erg is ruimtelijke concentratie eigenlijk? Er is een stroming wetenschappers die stelt dat
concentratiewijken helemaal geen probleem zijn (zie bijvoorbeeld Van Kempen 1999,
Ostendorf en Musterd 2005; en van vroeger datum: Van Doorn (1955)). Mede als gevolg van
moderne transport- en communicatiemiddelen is de ruimtelijke schaal van sociale relaties het
buurtniveau ontstegen. De plek waar men woont is voor contacten, opvattingen en de kansen
op werk onbelangrijk geworden. Positiebepalende individuele kenmerken als het
opleidingsniveau liggen ten grondslag aan de leefsituatie van burgers en die zijn veel
belangrijker, zo stellen verschillende wetenschappers, dan de woonlokatie. De notie van
zelfstandige buurteffecten is overgewaaid uit de Verenigde Staten, maar kan niet zonder meer
van toepassing worden verklaard voor de Nederlandse context. In Nederland dempt de
verzorgingsstaat al te grote sociaal-economische verschillen en de segregatieniveaus zijn niet
vergelijkbaar met die in de Verenigde Staten. Bovendien is de clustering van migranten in
achterstandswijken van grote steden van alle tijden en de geschiedenis leert dat veel van de
migranten hiervandaan hun weg omhoog hebben gevonden. Ruimtelijke concentratie is in
westerse samenlevingen een fact of life, daar moet men niet teveel op willen aangrijpen. Daar
komt bij dat men van ruimtelijk beleid niet al te hooggespannen verwachtingen moet hebben
voor de beïnvloeding van het gedrag.
Maar in hoeverre is schouder ophalen gepast? Er is in Nederland inmiddels aardig wat
onderzoek verricht naar de effecten van het wonen in bepaalde buurten op de integratie van
migranten en vraagstukken met betrekking tot cohesie, criminaliteit en leefbaarheid in buurten
(zie voor een uitgebreid overzicht Dagevos 2009). In dergelijk onderzoek gaat het om de
vraag of het wonen in bepaalde buurten met bepaalde bewoners een zelfstandig effect heeft op
bijvoorbeeld integratie-indicatoren of indicatoren met betrekking tot sociale cohesie. In dat
geval is er sprake van een buurteffect; de buurt is dan meer dan de optelsom van de bewoners.
Het beschikbare onderzoek naar de betekenis van de woonbuurt voor de sociaal-economische
positie ondersteunt in grote lijnen het standpunt van diegenen die weinig belang toekennen
aan de betekenis van de buurt. Onderzoek laat zien dat in Nederland het voor de sociaal9

economische positie weinig uitmaakt in welke buurt je woont. Kansen op werk, een uitkering
of een positie onder de armoedegrens blijken in hoofdzaak door individuele kenmerken als
opleidingsniveau te worden bepaald (Uunk 2002; Van der Laan Bouma-Doff 2005; De Graaf
en Gesthuizen 2006). Buurteffecten worden niet gevonden of zijn klein. Een andere
belangrijke conclusie van Nederlands onderzoek is dat individuele kenmerken altijd veel
belangrijker zijn voor de verklaring van de positie van personen. Voor de verklaring van
verschillen in leefsituatie en integratie hebben individuele kenmerken als opleidingsniveau en
de beheersing van het Nederlands een aanzienlijk groter gewicht dan de buurt waar iemand
woont.
Deze bevindingen voeden de scepsis ten aanzien van de betekenis van de buurt. Maar hier
staan echter andere onderzoeksuitkomsten tegenover. Die hebben betrekking op (sociaalculturele) integratie van migranten en op de cohesie, criminaliteit en leefbaarheid in buurten
Buurten en integratie
Onderzoek naar de relatie tussen etnische woonconcentratie en de etnische signatuur van
vrijetijdscontacten laat bijna zonder uitzondering een effect van de buurt zien: in zwarte
wijken gaan migranten vaker om met leden van de eigen herkomstgroep dan in witte wijken
(b.v. Dagevos 2002, 2004, 2005, Dagevos en Odé, 2003, Gijsberts en Dagevos 2005, Dagevos
et al. 2007; Van der Laan-Bouma-Doff, 2004, 2005, 2007, Martinovic et al. 2008). In dit type
onderzoek is rekening gehouden met de invloed van uiteenlopende individuele kenmerken als
opleidingsniveau en de beheersing van de Nederlandse taal. Dit betekent dat een migrant met
bepaalde kenmerken gemiddeld gesproken in een witte wijk meer contacten onderhoudt met
autochtonen dan wanneer hij of zij in een zwarte wijk zou wonen. Wat steeds blijkt is dat ook
wanneer wordt gecontroleerd voor een brede set van individuele kenmerken als
opleidingsniveau, arbeidsmarktpositie, generatie en beheersing van de Nederlandse taal
allochtonen in zwarte wijken minder omgaan met autochtonen dan allochtonen in witte
wijken. Zeker voor dit type onderzoek gaat het om aanzienlijke buurteffecten. De buurt doet
er dus toe. Omgekeerd lijkt dit ook op te gaan voor de etnische signatuur van de vrienden- en
kennissenkring van autochtonen. Gijsberts en Dagevos (2005, 2007a) stellen namelijk vast dat
autochtonen die in gemengde wijken wonen meer contacten met allochtonen onderhouden dan
autochtonen in witte wijken. Hier lijkt wel een grens aan te zitten. Op een gegeven moment –
in deze analyse lag het omslagpunt rond de 50% niet-westerse allochtonen in de wijk – nemen
contacten tussen autochtonen en allochtonen af. Verder remt een snelle ‘verkleuring’ van de
wijk het contact van autochtonen met allochtonen. Met betrekking tot de
bevolkingssamenstelling van de buurt en contacten van autochtonen met allochtonen lijkt dus
te gelden: niet te veel en niet te weinig en niet te veranderlijk. De bevindingen worden
geïnterpreteerd vanuit de theorie van de etnische competitie. Een te massieve aanwezigheid
van allochtonen in combinatie met een snelle toename werkt bedreigend voor de autochtone
bewoners die zich als gevolg hiervan terugtrekken en zich minder richten op allochtone
contacten.
In verschillende SCP-studies is vastgesteld dat in de afgelopen 10 tot 15 jaar er van een
gestage toename in de vrijetijdscontacten tussen migranten en autochtonen geen sprake is
(b.v. Dagevos 2005). Vervoort en Dagevos (2008) onderzochten of dit is toe te schrijven aan
de toegenomen woonconcentratie van migranten. Dit blijkt deels het geval te zijn. Omdat
steeds meer migranten in zwarte wijken wonen, zijn de contacten met autochtonen
verminderd. Hier staat tegenover dat in de afgelopen jaren steeds meer migranten een hoger
opleidingsniveau hebben behaald, goed Nederlands spreken en dat het aandeel tweede
generatie migranten is gestegen. Kenmerken waarvan bekend is dat ze een gunstig effect
10

hebben op interetnisch contact. De analyses wijzen uit dat positieve – hoger opleidingsniveau,
meer tweede generatie – en negatieve effecten – gestegen etnische woonconcentratie – min of
meer tegen elkaar opwegen. Per saldo is hierdoor de etnische samenstelling van de kennissenen vriendenkring van migranten in de afgelopen acht jaar niet noemenswaardig veranderd. Er
zijn geen duidelijke aanwijzingen dat het effect van etnische woonconcentratie sterker is
geworden. Het is dus niet zo dat in vergelijking met acht jaar geleden migranten in een zwarte
wijk minder contacten met autochtonen onderhouden, maar wel is het zo dat meer migranten
in een zwarte wijk wonen dan acht jaar geleden.
De relatie tussen de etnische woonconcentratie en interetnisch contact wordt in onderzoek
keer op keer gevonden. Ook in het – minder vaak uitgevoerde – onderzoek naar de mate van
identificatie met de eigen herkomstgroep worden effecten van etnische woonconcentratie
gevonden (Dagevos et al. 2007; Havekes en Uunk 2008). Migranten die in witte wijken
wonen voelen zich vaker Nederlander, migranten in zwarte wijken identificeren zich vaker als
lid van de eigen herkomstgroep. Het betreft hier een zelfstandig buurteffect. Daarnaast is ook
sprake van een effect dat loopt via interetnisch contact: migranten die in de vrije tijd vaak met
autochtone Nederlanders omgaan, identificeren zich vaker als Nederlander dan migranten die
weinig vrijetijdscontacten met autochtonen onderhouden. Deze uitkomst is als een indirect
buurteffect te beschouwen; voor de mate van interetnisch contact maakt het dus uit in welke
buurt mensen wonen.
De betekenis van interetnisch contact blijkt ook bij de beheersing van het Nederlands
(Gijsberts en Dagevos 2005, 2007a). Hier zijn niet zozeer directe buurteffecten van betekenis.
Onderzoek laat vooral een sterke samenhang zien met de mate waarin migranten met
autochtonen contacten onderhouden. Diezelfde conclusie dringt zich op in onderzoek naar
beeldvorming (o.a. negatieve stereotiepe opvattingen van autochtonen over migranten en
omgekeerd, opvattingen over mogelijkheden en rechten van migranten in Nederland). Dit
onderzoek laat zien dat niet zozeer het aandeel migranten in de buurt het verschil maakt, maar
dat ongunstige beeldvorming vooral onder invloed staat van een snelle verkleuring van de
buurt. Sociale contacten van migranten vormen hier de achterliggende verklaring: migranten
in een snel verkleurende buurt zijn negatiever over autochtonen omdat zij minder contact met
hen onderhouden.
Buurten en criminaliteit, cohesie en leefbaarheid
Veel onderzoek wijst op de betekenis van de buurt voor criminaliteit en
onveiligheidsgevoelens. Bewoners van buurten met een lage sociaal-economische status, een
hoog aandeel migranten en die een snelle verandering in de bevolkingssamenstelling
doormaken lopen een grotere kans om slachtoffer te worden van criminaliteit en zich onveilig
te voelen dan bewoners in rijkere, wittere buurten met een stabiele bevolkingssamenstelling
(o.a. Wittebrood en Van Dijk 2007; Nieuwbeerta et al. 2008).
Met het verschijnen van Putnam’s artikel E Pluribus Unum heeft de aandacht voor de
betekenis van buurteffecten in Nederland een verdere impuls gekregen. Putnam’s centrale
stelling is dat – in ieder geval op de korte termijn – etnische diversiteit in de directe
woonomgeving tot afnemende solidariteit en minder vertrouwen leidt. Door Putnam wordt dit
verschijnsel hunkering down genoemd. Het vertrouwen neemt af, wederzijdse hulp,
samenwerking en het aantal vriendschappen worden zeldzamer. Mensen kruipen in hun
schulp, ze vertonen ‘schildpadgedrag’.
Deze bevindingen hebben in kringen van beleid en wetenschap tot een intensief debat
aanleiding gegeven. Zijn boodschap is er ook alarmerend genoeg voor. Westerse
11

samenlevingen hebben bijna zonder uitzondering te maken met toename van immigratie, en
daardoor met meer etnische diversiteit. Wanneer dit betekent dat onderlinge sociale
verbanden op de tocht komen te staan, dan geeft dit te denken voor westerse samenlevingen
en voor concentratiewijken in het bijzonder.
Het Nederlandse onderzoek dat is uitgevoerd laat een wisselend beeld zien (Gijsberts et al.
2008, Lancee en Dronkers 2008a,b; Tolsma et al. 2009). Nederlandse studies wijzen meestal
op de betekenis van etnische diversiteit voor onderlinge contacten en samenhang in de buurt.
Wanneer sociale cohesie op deze wijze wordt opgevat, vindt de Putnam hypothese
ondersteuning. Minder steun is er voor de centrale stelling van Putnam dat etnische diversiteit
het sociaal vertrouwen onder druk zou zetten. Ook zijn er twijfels of etnische diversiteit of dat
sociaal-economische kenmerken van de buurt van doorslaggevend belang is. Al het
Nederlandse onderzoek – en ook dat van Putnam zelf overigens – benadrukt dat verschillen in
individuele kenmerken aanzienlijk belangrijker zijn dan verschillen tussen buurten.
Voorzichtigheid is dus geboden bij de Putnam-hypothese. De alomvattende claim van Putnam
dat etnische diversiteit fnuikend is voor ongeveer alle indicatoren van sociale cohesie wordt in
Nederlands onderzoek niet teruggevonden. In die zin zijn etnisch diverse wijken in de VS wat
anders dan etnisch diverse wijken in Nederland.
Concentratiewijken blijken zich voorts te onderscheiden doordat bewoners minder tevreden
zijn met de woonomgeving, meer verloedering ervaren, vaker willen verhuizen en
ontevredener zijn over de woonomgeving. Buurten waaraan de slechtste reputatie wordt
toegekend zijn buurten met een hoog aandeel migranten en een hoog aandeel bewoners met
een lage sociaal-economische positie.
Buurten, integratie en cohesie
Nederlands onderzoek wijst uit dat kenmerken van de buurt mede de verschillen in
interetnisch contact verklaren. Ruimtelijke concentratie versterkt sociale segregatie. Op straat,
in scholen en in het vereningsleven komen bevolkingsgroepen niet met elkaar in contact. De
kans op ontmoeting tussen autochtonen en migranten is in zwarte wijken minder groot dan in
witte wijken. Ook is de buurt van invloed op etnische identificatie. In gekleurde en in sociaaleconomisch achtergebleven buurten staat de cohesie onder druk, is de kans om slachtoffer te
worden van crimineel gedrag groter en ervaren bewoners meer verloedering en onveiligheid.
Deze bevindingen wijzen er op dat de buurt er nog steeds toe doet en van invloed is op
integratie en leefsituatie. De domeinen waarvoor dit in het bijzonder geldt beginnen alledrie
met een C: contact, cohesie en criminaliteit. Het perspectief dat stelt dat de buurt niet langer
van betekenis is voor sociale verschijnselen is dan ook eenzijdig. De critici van het
buurtperspectief hebben evenwel gelijk wanneer ze de nadruk leggen op het belang van
andere, op het niveau van het individu gelegen factoren. Die zijn, zo laat Nederlands
onderzoek overtuigend zien, altijd (veel) belangrijker dan buurtkenmerken.

4. Aangrijpingspunten voor beleid
Moet het beleid wat doen en zo ja wat dan? En waarop moet het beleid dan aangrijpen? Als de
ruimtelijke segregatie van migranten en autochtonen als beleidsprobleem wordt beschouwd,
dan leert het verleden dat beleid dat zich baseert op onderscheid naar etnische herkomst
vanwege juridische beletselen weinig kansrijk is. Op menging gericht beleid wordt dan ook
meestal in inkomenstermen gegoten. Soms is dit ook daadwerkelijk het doel, soms is het
eigenlijk vooral begonnen om de etnische heterogeniteit te vergroten. Vanwege de
12

overwegend lage sociaal-economische positie van veel migranten en hun kinderen is er
onmiskenbaar overlap met inkomenscategorieën en etniciteit, maar die is natuurlijk niet
volledig. We komen hier in het onderstaande nog op terug. Doelstelling van deze paragraaf is
vooral om de verschillende beleidsopties te bespreken en ze te bezien op nut en effectiviteit.
1. niets doen
Het idee om niets te doen sluit aan op de stelling dat ruimtelijke concentratie van
bevolkingsgroepen van alle tijden is. In westerse landen kenmerkt het geclusterd wonen in
achterstandswijken van grote steden het begin van de integratie van migranten. Zij gebruiken
de stad als opstap in hun integratie en die van de kinderen. Dat dergelijke wijken doorgaans
niet de meest aantrekkelijke wijken zijn – verloedering, criminaliteit, geringe cohesie – moet
op de koop toe genomen worden, maar vormt geen aanleiding om actief beleid te voeren. Een
andere reden om niets te doen is dat zelfstandige effecten van ruimtelijke concentratie op
bijvoorbeeld werk, contacten of sociale cohesie van ondergeschikt belang worden geacht.
Het geluid om niets te doen tegen ruimtelijke concentratie is, zeker in kringen van beleid en
politiek, op dit moment niet erg populair. In de discussie circuleren twee argumenten.
Concentratiewijken in Nederland zijn doorgaans ook achterstandswijken, waar problemen
rondom criminaliteit, verloedering en leefbaarheid vaak voorkomen. Een ‘begrensde
menging’ (de term is van Godfried Engbersen) zou wijken robuuster maken tegen sociaal
verval. Een ander argument is dat er buurteffecten zijn op het verloop van de integratie. Beide
argumenten vormen aanleiding voor beleid. Te noemen zijn de volgende aangrijpingspunten,
die aansluiten op de hiervoor gepresenteerde analyse van ruimtelijke concentratie:
2. immigratie inperken
De snelle groei van migranten in Nederland is in belangrijke mate het gevolg van immigratie.
Deze vormt de motor achter de ruimtelijke concentratie van deze groepen. Ruimtelijke
concentratie heeft zich in de afgelopen jaren verbreed – in steeds meer buurten wonen
substantiële aantallen migranten – en verdiept – in buurten waar al veel migranten woonden is
hun aantal snel toegenomen. In dit verband heeft wijlen minister Ien Dales over de integratie
gezegd dat het moeilijk soep koken is wanneer er voortdurend nieuw water bij wordt gegooid.
Regelgeving ten aanzien van immigratie is gebonden aan internationale regelgeving, zodat de
vrijheidsgraden beperkt zijn. Niettemin wijzen recente voorbeelden uit dat beleidsinterventie
mogelijk is, die hebben bijgedragen aan de daling van de immigratie (b.v. verhogen van
inkomens- en leeftijdseis voor gezinshereniging; instellen wet inburgering buitenland).
3. inzetten op onderwijs, taal en werk
Onderzoek laat zien dat ruimtelijke concentratie van migranten voor een deel een
weerspiegeling is van hun overwegend lage opleidingsniveau en ongunstige sociaaleconomische positie. Hierdoor is men aangewezen op minder aantrekkelijke delen van de
woningvoorraad. De sociaal-economische stijging van migranten is in veel gevallen een
motor achter suburbanisatie.
In het in 2006 uitgebrachte advies ‘Stad en stijging’ pleit de VROM-raad expliciet voor de
verbetering van de sociaal-economische positie van bewoners in wijken die onder het
stedelijk vernieuwingsbeleid vallen. Niet als drijvende kracht achter suburbanisatie, maar juist
het behoud en binding van de stedelijke middenklasse zou de belangrijkste doelstelling van
het stedelijk vernieuwingsbeleid moeten zijn. Daarbij horen een adequaat aanbod van
voorzieningen, zoals goede scholen, aantrekkelijke woningen en een intensief beheer van de
woonomgeving. Het behoud van sociale stijgers is van belang voor het sociaal kapitaal van de
13

stad, die kritisch zijn op hun woonomgeving en leefbaarheid van de wijk. In diverse wijken in
de grote steden is de ontwikkeling van een migrantenmiddenklasse die in grootstedelijke
gebieden blijft wonen al aan de gang. De Bijlmer is hiervan het meest aansprekende
voorbeeld. In veel steden is het de niet-westerse middenklasse die geïnteresseerd is in een
koopwoning in de herstructureringswijken. Dit leidt weliswaar niet tot meer etnisch
gemengde wijken, maar wel tot meer sociaaleconomische heterogeniteit. Het ‘DNA van de
wijk’ wordt vastgehouden. Bestaande netwerken blijven behouden, de reputatie van de wijk
verbetert en voorkomen wordt dat herstructurering ertoe leidt dat mensen moeten ‘wijken
voor de rijken’.
Niettemin wijzen Veldboer en Duyvendak (2009) erop dat er soms ook goede redenen zijn om
ook naar etnische heterogeniteit te streven. Dit betogen ze naar aanleiding van hun onderzoek
in Amsterdam Nieuw West. Het binden van de ‘eigen’ middenklasse aan de ‘eigen’ wijk is
niet voldoende. Ze noemen hiervoor twee argumenten. In de eerste plaats willen de sociale
stijgers uit de migrantengroepen een gemengde wijk, waarin ook witte middenklassers
woonachtig zijn. Alleen fysieke vernieuwing is onvoldoende om de migranten-middenklasse
in die wijken te houden. De ‘zwarte vlucht’ komt dan alsnog. Verder heeft de aanwezigheid
van een witte middenklasse een gunstige uitwerking op de status en reputatie van een wijk.
Het gaat bovendien vaak om middenklassers die gemiddeld genomen iets meer bereid zijn om
wat voor de buurt te doen. Naast sociaal-economische menging is - in sommige wijken –
etnische menging dus eveneens nastrevenwaardig.
4. woonruimteverdeling en woningvoorraad
Het volkshuisvestingsbeleid biedt via ingrijpen in de woonruimteverdeling en in de
woningvoorraad aanknopingspunten om de bevolkingssamenstelling van buurten te
veranderen. Daarbij kunnen drie typen interventies worden onderscheiden (vgl. Gijsberts en
Dagevos 2007b; ‘Interventies voor integratie. Het tegengaan van etnische concentratie en het
bevorderen van interetnisch contact’): (a) toegang beperken, (b) meer autochtonen in
concentratiewijken, (c) meer migranten in witte wijken. In Nederland zijn er nauwelijks
beleidsinterventies die expliciet gericht zijn op migranten. Deze zijn in het verleden vaak door
de rechter verboden. Beleid wordt gevoerd onder de noemer om de sociaal-economische
bevolkingssamenstelling te veranderen. In tegenstelling tot Nederland is het beleid in het
buitenland overigens soms wel expliciet in etnische termen gedefinieerd. Hieronder worden
verschillende initiatieven kort genoemd. Een meer uitgebreide beschrijving is te vinden in de
zojuist genoemde studie van Gijsberts en Dagevos (2007b).
Toegang beperken
Het meest bekende voorbeeld in Nederland is het initiatief van de gemeente Rotterdam die op
grond van de zogenoemde Rotterdamwet een aantal wijken en straten aangewezen die niet
toegankelijk zijn voor personen met een laag inkomen die van buiten de regio Rotterdam zich
daar willen vestigen. Een andere manier is om voor wijken inkomensgrenzen te stellen die
erop gericht zijn om lageinkomensgroepen te weren, zoals in Culemborg is gebeurd. In het
buitenland zijn tal van maatregelen genomen om de toegang van immigranten in bepaalde
gebieden tegen te gaan door vestigingsquota in te stellen. Een eerste vorm van quotering richt
zich op het tegengaan van een ongelijkmatige instroom van immigranten (veelal
vluchtelingen) rechtstreeks uit het buitenland in steden waar al veel etnische minderheden
wonen. In landen als Denemarken, Engeland en Duitsland zijn deze quota nog steeds van
kracht. Daarnaast zijn quota ingesteld op een aantal binnenstedelijke woningmarkten. Dit
houdt in dat geen nieuwe instroom van etnische minderheden is toegestaan in wijken waar een
van te voren vastgesteld maximum is bereikt. Men tracht dit te bewerkstelligen door
14

bijvoorbeeld één op de zes woningen toe te wijzen aan etnische minderheden, een één-vooréén regel te hanteren of aparte wachtlijsten te gebruiken voor autochtonen en etnische
minderheden. Bekende voorbeelden van steden waar dergelijke quota zijn ingevoerd zijn
Frankfurt en Birmingham. De meeste maatregelen zijn inmiddels afgeschaft voornamelijk
vanwege juridische problemen, maar het Frankfurter Vertrag is bijvoorbeeld nog steeds van
kracht, zij het dat de quota niet altijd meer strikt worden toegepast.
Evaluatiestudies in binnen- en buitenland wijzen erop dat quotering niet goed lijkt te werken.
Een belangrijke reden is dat het vaak tegen preferenties van mensen in gaat en daarmee
‘ontduiking’ uitlokt (bv. op gegeven moment toch verhuizen naar concentratiebuurt of in een
direct aangrenzende buurt gaan wonen). Bovendien is dit beleid moeilijk te handhaven als
leegstand optreedt in de minder aantrekkelijke gebieden, waar zich toch de woningvoorraad
bevindt waarop veel kansarmen uit etnische minderheidsgroepen uiteindelijk op zijn
aangewezen. Ten slotte is er nog het spanningsveld tussen quoteringsmaatregelen en
discriminatie. Het instellen van quota om bepaalde categorieën uit te sluiten staat op
gespannen voet met de gelijke toegang van burgers tot woningen en buurten. Dergelijk beleid
wordt door de rechter vaak verboden.
Meer hogere inkomens/autochtonen in concentratiewijken
Herstructurering is hier verreweg de belangrijkse interventie. Door sloop, samenvoeging en
nieuwbouw tracht men de woningvoorraad zodanig te differentiëren dat zij ook aantrekkelijk
is voor sociaal-economisch meer welgestelde huishoudens. Een andere woningvoorraad
maakt een wooncarrière binnen de wijk mogelijk van sociale stijgers uit die wijk (zie
hiervoor), maar de nieuwe woningvoorraad kan ook financieel draagkrachtige bewoners van
buiten de wijk aantrekken. Evaluatiestudies laten zien dat in herstructureringswijken vooral de
migranten-middenklasse de gerenoveerde en nieuwe woningen betrekt (b.v Wittebrood en
Dijk 2007; Kleinhans 2005). Meer etnische menging komt dan niet tot stand, maar de wijk
wint wel aan sociaal-economische heterogeniteit.
Een speciale vorm van herstructurering zijn de zogenoemde klushuizen in de gemeente
Rotterdam. Deze huizen worden gratis of tegen een lage prijs aangeboden onder voorwaarde
dat de bewoners zelf een forse investering plegen in het opknappen van de panden. Ook het
meer spontane proces van gentrification leidt ertoe dat de bevolkingssamenstelling van wijken
verandert. De overheid kan dit stimuleren en verder aanjagen, bijvoorbeeld door investeringen
te plegen in de openbare ruimte en in het beheer (veiligheid, verloedering tegengaan, etc.).
Daarnaast kan het woonruimteverdelingsbeleid een rol spelen. Eerder in deze notitie is erop
gewezen dat als gevolg van de wijze van woonruimteverdeling ‘rijke’ huishoudens niet in
aanmerking komen voor goedkope woningen in ‘arme’ wijken. Om dit mechanisme te
omzeilen zijn er in Nederland initiatieven van de grond gekomen waarin gerichte toewijzing
plaatsvindt van woningen in achterstandswijken aan kansrijke huishoudens. Het
Leefstijlexperiment in Overvecht is hier een voorbeeld van. Een deel van de vrijkomende
woningen is gereserveerd voor een huishouden waarvan tenminste een van de leden inkomen
uit arbeid heeft. Ook kunnen gemeenten de maximum inkomensgrenzen voor goedkopere
huurwoningen laten vervallen zodat hogere inkomens toegang hebben tot deze
woningvoorraad. Dit is gebeurd in de Amsterdamse wijk Bos en Lommer. De verkoop van
sociale huurwoningen in concentratiewijken zou in beginsel een meer koopkrachtige vraag
naar achterstandswijken kunnen lokken.

15

Het ‘desegregeren’ van bestaande concentratiegebieden gebeurt in ons omringende landen,
net als in Nederland, voornamelijk door herstructurering van de woningvoorraad (area based
programs). Door een combinatie van fysieke, sociale en economische maatregelen wordt
getracht achterstandsbuurten weer aantrekkelijk te maken. Behalve het aantrekken van de
middenklasse hebben de maatregelen tot doel de zogenoemde middle class leakage te
verminderen, oftewel kansrijke bewoners te behouden voor de wijk. Het zorgen voor meer
diversiteit in het woningaanbod is hiervoor een belangrijke voorwaarde. Het moet de witte
vlucht, die ook in Nederland een belangrijke reden is voor het ontstaan van ruimtelijke
concentratie, beperken.
In de Verenigde Staten zet men in op mixed income projecten om kansrijkere bewoners naar
zwarte en/of lage-inkomenswijken te trekken. Dit gebeurt bijvoorbeeld door gemengd te
bouwen en een deel van de woningvoorraad aantrekkelijk te maken voor hogere
inkomensgroepen. Deze projecten proberen hogere inkomens aan te trekken en zijn dus niet
specifiek gericht op het tegengaan van etnische concentratie. In de praktijk komt het daar
echter wel vaak op neer.
Hoewel de veranderingen langzaam gaan, lijkt een grotere menging van verschillende
bevolkingsgroepen niet mogelijk zonder fysieke veranderingen in de woningvoorraad. Tussen
sociaal-economische en etnische menging bestaat echter geen een-op-een relatie. De opkomst
van de niet-westerse middenklasse hangt hiermee samen. Zij zijn doorgaans sterk gericht op
de nieuwbouw in geherstructureerde wijken en velen behoren tot de kopers van sociale
huurwoningen. Voor het streven wijken sociaal-economisch heterogener te maken en meer
draagkrachtigen te behouden voor de steden zijn dit geslaagde interventies, maar het leidt niet
altijd tot meer etnisch gemengde wijken.
In hoeverre aanpassingen in de woonruimteverdeling hoge inkomensgroepen naar
achterstandswijken hebben geleid, is ons niet bekend. Wat uit het schaarse onderzoek wel kan
worden afgeleid is dat hoge inkomensgroepen zich maar moeizaam laten verleiden om in
achterstandswijken te gaan wonen. Er zou goed bekeken moeten worden welke werking de
aanpassingen in de woonruimteverdeling hebben gehad en onder welke voorwaarden de
beoogde doelstellingen bereikt kunnen worden. Uit buitenlands onderzoek naar onder meer
voorwaarden voor geslaagde interventies blijkt het belang van een aantrekkelijke
woonomgeving. Wil men autochtonen met hogere inkomens naar arme, zwarte wijken krijgen
dan is de lokatie van de buurt belangrijk, moet de architectuur aantrekkelijk zijn en moet de
wijk veilig en netjes zijn. Het werkt bovendien het beste als er voldoende woningen zijn voor
hogere inkomens: men wordt eerder over de streep getrokken wanneer men niet de enige is.
Meer lagere inkomens/migranten in witte wijken
Een andere manier om ruimtelijke segregatie te verminderen is te pogen om meer lage
inkomensgroepen en/of meer migranten in witte wijken te krijgen. Een voorbeeld van een
bestaande regeling is de toewijzing van woningen aan statushouders. Gemeenten moeten naar
rato van het aantal inwoners woningen ter beschikking stellen voor statushouders. De facto
komt deze regeling neer op een spreidingsbeleid over het land. Hoewel betrekkelijk veel
statushouders uiteindelijk naar de grote steden verhuizen, bestaat de indruk dat deze
regelgeving een bijdrage levert aan de spreiding van statushouders over het land, die
aanzienlijk groter is dan bij de vier klassieke migrantengroepen. (Er zijn overeenkomsten met
de Regeling Rijksvoorkeurswoningen, die in de periode 1975-1985 van toepassing is geweest
op recent in Nederland gearriveerde Surinamers en Antillianen. Zij konden via deze een
regeling een woning toegewezen krijgen. Doordat de vier grote steden van deze regeling
uitgezonderd waren, leidde dit tot spreiding over het land van Surinamers en Antillianen die
16

van deze regeling gebruik maakten. Het uiteindelijk effect is betrekkelijk beperkt geweest.
Lang niet alle Surinamers en Antillianen hebben hiervan gebruikgemaakt en velen zijn op
gegeven moment toch verhuisd naar een van de grote steden. In 1995 is deze Regeling
afgeschaft.)
Het aanbodmodel heeft de transparantie in de woonruimteverdeling vergroot en de
discriminatie ingedamd. Toch lijken er voor migranten vaak belemmeringen te bestaan. Zoals
hiervoor al toegelicht vindt de woonruimteverdeling plaats op grond van inschrijvingsduur,
huishoudensomvang en inkomen. Gemiddeld gesproken is de inschrijvings- of woonduur van
migranten betrekkelijk kort, hetgeen de keuze voor woningen en daardoor voor wijken
beperkt, met segregatie als gevolg. Ook het inkomenscriterium werkt concentratie in de hand
omdat veel niet-westerse woningzoekenden alleen toegang hebben tot betrekkelijk goedkope
woningen. In den lande zijn er verschillende nieuwe vaak wat experimentele
woonruimteverdelingssystemen ingevoerd die in theorie de keuzevrijheid van
lageinkomensgroepen vergroten. Zo is er het lotingmodel: onder reagerende
woningzoekenden wordt geloot wie een vrijkomende woning mag huren. Bij loting zijn de
passendheidscriteria met betrekking tot het inkomen en de huishoudensgrootte meestal komen
te vervallen. Iedereen kan meedingen, de woningvoorraad wordt minder dan in het
aanbodmodel al toebedeeld aan bepaalde categorieën woningzoekenden. De Limburgse
corporatie Antares verstrekt vanaf 1 januari 2006 doelgroepkortingen (optiemodel met
doelgroepkortingen). Iedere woning wordt tegen een marktconforme huurprijs aangeboden.
Op de site kan een woningzoekende zijn inkomen en huishoudenstype invoeren, waarna de
computer uitrekent of hij in aanmerking komt voor een doelgroepkorting. De gedachte is dat
de keuzevrijheid toeneemt en meer wijken toegankelijk zullen worden waardoor er meer
differentiatie zal ontstaan. De corporatie Woonbron hanteert het systeem van dubbele huren.
Er zijn geen inkomenseisen en andere passendheidscriteria meer, alleen een huurverschil: wie
een laag inkomen heeft, betaalt een lagere huur. Hogere inkomens betalen de markthuur. Het
onderscheid tussen de vrije en de sociale sector is opgeheven. Door te adverteren met twee
huurprijzen komt iedere klant in aanmerking voor iedere woning. Sturen met huren is het
devies. Gemiddeld verandert 5% van het bezit van de corporaties jaarlijks van bewoner. Op
deze wijze ingrijpen op de bevolkingssamenstelling gaat veel sneller dan gemengd bouwen,
zo stelt bestuursvoorzitter Kromwijk van Woonbron. Woonbron combineert het lotingsysteem
met dubbele huurprijzen, met als doel de keuzevrijheid én de inkomensdifferentiatie in wijken
te vergroten.
Deze nieuwe vormen van woonruimteverdeling lijken een goed antwoord te zijn op de
segregerende effecten van het aanbodmodel. Wat precies de gevolgen zijn, is nog moeilijk te
zeggen. Uitgebreide evaluaties naar de gevolgen van deze modellen voor segregatie zijn ons
niet bekend. In theorie lijken het veelbelovende maatregelen te zijn, die het waard zijn om
nader te worden bestudeerd.
Engeland is in navolging van Nederland overgestapt op het aanbodmodel bij de verdeling van
huurwoningen (Choice Based Lettings). Het doel is huurders meer zeggenschap te laten
krijgen over waar ze terecht komen. In tegenstelling tot in Nederland zijn er aanwijzingen dat
in het aanbodmodel in Engeland wel desegregerend werkt. Een verklaring zou kunnen liggen
in de hogere mate van begeleiding aan kwetsbare groepen huurders die in het Engelse stelsel
is ingebouwd. Zij worden begeleid bij het zoeken van een huis in de (witte) buitenwijken. Dat
begeleiding werkt bij het vinden van een woning buiten de concentratiegebieden in de grote
steden blijkt bijvoorbeeld in Project Stockholm waarin nieuw aangekomen immigranten in de
grote steden worden gewezen op betere huisvesting in omliggende gemeenten. Voor
Nederland zou bekeken kunnen worden of een meer intensieve begeleiding geen navolging
17

verdient. Migranten in Nederland staan soms huiverig tegenover het wonen in een witte
buitenwijk. Meer begeleiding zou verder misschien een bijdrage leveren aan het efficiënter
benutten van de mogelijkheden van het aanbodmodel.
Met betrekking tot het faciliteren van toegang tot wittere wijken wordt met name in de VS al
sinds jaar en dag beleid gevoerd. Dit gebeurt voornamelijk door financiële incentives te geven
aan arme, veelal zwarte bewoners via vouchers. Deze vouchers kunnen worden ingezet om
verhuizen mogelijk te maken van de sociale huursector naar de private sector. De huurder
betaalt 30% van het inkomen aan huur, de overheid subsidieert de rest. In een programma als
Moving To Opportunity gaat het verstrekken van vouchers samen met het stellen van een
vestigingseis en counseling. De vestigingseis houdt in dat de vouchers uitsluitend in buurten
met minder dan 10% armoede mogen worden ingezet. De counseling behelst assistentie bij
het vinden en succesvol bewonen van woonruimte. Het succes van dergelijke programma’s is
waarschijnlijk deels afhankelijk van deze counseling. Deze diensten kunnen er voor zorgen
dat de deelnemers barrières overbruggen om naar witte buitenwijken te verhuizen. Barrières
zijn bijvoorbeeld gebrekkige informatie over woonruimte in deze buurten en weerstanden van
verhuurders om aan arme zwarte huishoudens te verhuren.
Naast het spreiden van bewoners van public housing met behulp van vouchers, wordt in de
VS ook beleid gevoerd om de huisvesting zelf te spreiden. In deze zogenoemde scattered site
programma’s wordt kleinschalige sociale woningbouw gepleegd in witte
middenklassebuurten of worden al bestaande private huurwoningenprojecten in deze buurten
ingezet voor bewoning door kansarme huishoudens.
Autochtonen naar concentratiewijken én migranten naar witte wijken
Beleid dat verschillende interventies combineert is misschien wel het mooist. In Nederland is
in de regio Haaglanden al geruime tijd sprake van een integrale aanpak die gespiegeld
bouwen combineert met gerichte toewijzing aan lageinkomensgroepen. ‘Gespiegeld bouwen’
komt er in de praktijk meestal op neer dat in Vinex-lokaties 30% van de nieuwbouw uit
sociale huurwoningen bestaat. In de regio Haaglanden worden in de randgemeenten meer
sociale-huurwoningen gebouwd en wordt er minder gesloopt en verkocht. In Den Haag en
Delft gebeurt het tegenovergestelde: sloop van corporatiewoningen en bouw van meer
middeldure koopwoningen. Daarnaast zijn tussen de Haaglandgemeenten afspraken gemaakt
waardoor de randgemeenten relatief meer lageinkomensgroepen huisvesten en Den Haag juist
minder. Het op elkaar laten aansluiten van bouwen en verdelen lijkt effect te hebben, al blijkt
uit dit beleid dat het realiseren van verschuivingen in de woningvoorraad en van de
bevolkingssamenstelling een zaak van lange adem is.
Conclusie
Er zijn goede redenen om beleid te voeren dat zich richt op de vermindering van de
ruimtelijke concentratie van migrantengroepen. Ruimtelijke concentratie vermindert
interetnisch contact en hindert daardoor ook de beeldvorming van autochtonen en allochtonen
over elkaar en staat het leren van de Nederlandse taal in de weg. Ruimtelijke segregatie en
segregatie in het onderwijs en in sport en andere verenigingen hangen met elkaar samen.
Zwarte wijken zijn ook achterstandswijken, met meer problemen rondom veiligheid en
leefbaarheid. Interessant is ook dat de migrantenmiddenklasse een gemengde wijk prefereert;
zonder autochtone bewoners is een wijk minder aantrekkelijk.
Wat valt er aan te doen? Het beleid kan zich richten op vier clusters van factoren die
verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van ruimtelijke concentratie. Deze zijn: immigratie,
individuele kenmerken (inkomen, taal, etnisch specifieke preferenties), belemmeringen in de
woonruimteverdeling en investeren in een gemengde en gespiegelde woningvoorraad en een
18

schone en veilige woonomgeving. Gezien de complexiteit van dit vraagstuk is een combinatie
van beleidsmaatregelen noodzakelijk.

Literatuur
Aalbers, M.B. (2006). Direct en indirect onderscheid op de hypotheekmarkt in Arnhem, Den Haag en
Rotterdam. Amsterdam: Amidst.
Bolt, G. (2001). Wooncarrières van Turken en Marokkanen in ruimtelijk perspectief. Utrecht:
KNAG/FRW.
Bolt, G., R. van Kempen and M. van Ham (2008) Minority Ethnic Groups in the Dutch Housing
Market: Spatial Segregation, Relocation Dynamics and Housing Policy. In: Urban Studies (45) 7, p.
1359-1384.
Bos, J. et al. (2005). Concentratie door verdeling? Een onderzoek naar effecten van
woonruimteverdeling op etnische segregatie. Amsterdam: Regioplan.
Bos, J. en P. Renooy (2005). Nijmegen verdeelt? Onderzoek naar de effecten van
woonruimteverdeling op etnische segregatie. Amsterdam: Regioplan.
Brokken, M. et al. (2001). Migranten op de Rotterdamse woningmarkt. Verhuisstromen en
zoekervaringen binnen het aanbodmodel. Rotterdam: COS/Radar.
Cebeon (1993). De plaats door verdeling. Woonruimteverdelingsbeleid en etnische minderheden. Den
Haag: Ministerie van VROM.
Dagevos, J. (2002). Sociale afstand tussen etnische minderheden en autochtonen: stand van zaken,
ontwikkelingen en analyse. In: J. de Hart (red.), F. Knol, C. Maas-de Waal en Th. Roes, Zekere
banden. Sociale cohesie, leefbaarheid en veiligheid (p. 143-162). Den Haag: SCP.
Dagevos, J. (2004). Gescheiden werelden. De etnische signatuur van vrijetijdscontacten van
minderheden. Paper gepresenteerd op de Sociaal-Wetenschappelijke Studiedagen, Amsterdam, april
2004.
Dagevos, J. (2005). Gescheiden werelden. De etnische signatuur van vrijetijdscontacten van
minderheden. In: Sociologie (1) 1, p.52-69.
Dagevos, J., R. Schellingerhout en M. Vervoort (2007). Culturele integratie en religie. In: J. Dagevos
en M. Gijsberts (red.), Jaarrapport integratie 2007 (p.163-191). Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Dagevos, J. en A. Odé (2003). Minderheden in Amsterdam. Contacten, concentratie en integratie.
Amsterdam: Wetenschappelijke Raad voor Amsterdam/Siswo.
Doorn, J.A.A. van (1955). ‘Wijk en stad. Reële integratiekaders?’ In: S.J. Groeneman en H. de Jager
(red.). Staalkaart der Nederlandse sociologie (p. 231-253). Assen: Van Gorcum.
Gijsberts, M. en J. Dagevos (2005). Uit elkaars buurt. De invloed van etnische concentratie op
integratie en beeldvorming. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Gijsberts, M. en J. Dagevos (2007a). The socio-cultural integration of ethnic minorities in the
Netherlands: Identifying neighbourhoods effects on multiple integration outcomes. In: Housing studies
(22) 5, p. 805-831
Gijsberts, M. en J. Dagevos (2007b). Interventies voor integratie. Het tegengaan van etnische
concentratie en het bevorderen van interetnisch contact. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Gijsberts, M., T. Van der Meer en J. Dagevos (2008). Vermindert etnische diversiteit de sociale
cohesie? In: Schnabel, P., R. Bijl en J. de Hart (red.) Betrekkelijke betrokkenheid. Studies in sociale
cohesie. Sociaal Cultureel Rapport (p.309-336). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Gijsberts et al. (2009). Concentratie en sociale cohesie (werktitel). Te verschijnen
Graaf, P.M. de en M. Gesthuizen (2006). Neighborhoods and poverty transitions. The intermediating
influence of changes in household characteristics. Paper voor de RC28-bijeenkomst Nijmegen.
Ham, M. van, en P. Feijten (2008). Who wants to leave the neighbourhood? The effect of being
different form the neighbourhood population on wishes to move. In: Environment and Planning A
(40), p. 1151-1170.

19

Havekes, E. A. en W. Uunk (2008). Identificatie in context. Het effect van de etnische samenstelling
van de buurt op de identificatie van allochtonen met Nederlanders. In: Mens en Maatschappij (83) 4,
p. 376-393.
Jansen, J. (2006). Bepaalde huisvesting. Een geschiedenis van opvang en huisvesting van immigranten
in Nederland, 1945-1995. Amsterdam: Aksant.
Kempen, R van. et al. (2000). Segregatie en concentratie in Nederlandse Steden: mogelijke effecten en
mogelijk beleid. Assen: Van Gorcum.
Kempen, R. en G. Bolt (2003). Tussen fysiek en sociaal. Een literatuuronderzoek naar de relatie
tussen fysieke en sociale verschijnselen in steden. Den Haag: Kenniscentrum Grote Steden.
Kleinhans, R.J. (2005). Sociale implicaties van herstructurering en herhuisvesting (proefschrift).
Delft: DUP Science
Kullberg, J. (2002a). ‘Consumer’s responses to choice based letting mechanisms’. In: Housing Studies
(17) 4, p. 549-579.
Kullberg, J. (2002b). ‘Beren op de integratieweg’. In: Rooilijn, 3, p.138-144.
Kullberg, J. (2006). Hoe lang is het wachten op witte buren? In: Altijd een antwoord. SCPNieuwjaarsuitgave 2006 (p. 141-145). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau
Kullberg, J. (2007). Fysieke en sociale kwaliteit van het wonen in en buiten concentratiewijken. In: J.
Dagevos en M. Gijsberts (red.), Jaarrapport integratie 2007 (p.192-228). Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Kullberg, J., M. Vervoort en J. Dagevos (2009). Goede buren kun je niet kopen. Over de
woonconcentratie en woonpositie van niet-westerse allochtonen in Nederland. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Laan Bouma-Doff, W. van der (2004). Begrend contact. Relatie tussen ruimtelijke segregatie van
allochtonen en de mate van contact met autochtonen. In: Mens en Maatschappij, jg. 79, nr. 4, p. 348366
Laan Bouma-Doff, W. van der (2005). De buurt als belemmering? Assen: Koninklijke Van Gorcum.
Laan Bouma-Doff, W. van der (2007). Confined contact: Residential segregation and ethnic bridges in
the Netherlands. In: Urban Studies, jg. 44, p. 997-1017
Lancee, B. en J. Dronkers (2008a). Ethnic diversity in neighbourhoods and individual trust of
immigrants and natives: A replication of Putnam (2007) in a West-European country. Paper presented
at the International conference on theoretical perspectives on social cohesion and social capital,
Brussels.
Lancee, B. en J. Dronkers (2008b). Etnische diversiteit, sociaal vertrouwen in de buurt en contact van
allochtonen en autochtonen met de buren. In: Migrantenstudies (24) 4, p. 225-250.
Lindner, L. (2002). Ruimtelijke segregatie van afkomstgroepen. Wiens keuze? Den Haag: Bureau
Discriminatiezaken.
Loozen, S. en C. van Duin (2007). Allochtonenprognose 2006-2050: belangrijkste uitkomsten. In:
Bevolkingstrends (2e kwartaal), p. 60-67.
Massey, D.S. en N.A. Denton (1988). The dimensions of residential segregation. In: Social Forces 67,
p. 281-315.
Martinovic, B., F. Van Tubergen en I. Maas (2008). Dynamics of interethnic contact: A panel study of
immigrants in the Netherlands. In: European Sociological Review, p. 1-16
Nieuwbeerta, P. et al. (2008). Buurtkenmerken en slachtofferschap van moord en doodslag. In:
Tijdschrift voor Criminologie (50) 1, p. 17-34.
Ostendorf, W. en S. Musterd (2005). ‘Segregatie en integratie. Feiten en visies’. In: P. Brassé en H.
Krijnen (red.) (2005). Gescheiden of gemengd. Een verkenning van etnische concentratie op school en
in de wijk (p. 77-93). Utrecht: Forum.
Tolsma, J., T. Van der Meer en M. Gesthuizen (2009). The impact of neighbourhood and municipality
characteristics on social cohesion in the Netherlands. Te verschijnen in Acta Politica
Uunk, W. (2002). Concentratie en achterstand. Over de samenhang tussen etnische concentratie en de
sociaal-economische positie onder allochtonen en autochtonen. Assen: Van Gorcum.
Veldboer, L. en J.W. Duyvendak (2009). Bewust gemengd wonen in Nieuw West. In: Adviesraad
Diversiteit en Integratie. Amsterdam West: Topstad! Maar hoe? (p.26-48)

20

Vervoort, M. en J. Dagevos (2008). Stagnatie in de sociale integratie. Waarom vrijetijdscontacten
tussen allochtonen en autochtonen in de afgelopen jaren niet zijn toegenomen. In: Mens en
Maatschappij (83) 2, p. 151-167
VROM-raad (2006). Stad en stijging. Sociale stijging als leidraad voor stedelijke vernieuwing. Den
Haag: VROM-raad.
Wittebrood, K. en T. van Dijk (2007). Aandacht voor de wijk. Effecten van herstucturering op de
leefbaarheid en veiligheid. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

21