1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

29 679

Verslag van de zittingen van de Assemblee van
de Interparlementaire Unie

AK/ Nr. 37

VERSLAG VAN DE 146E ZITTING
Vastgesteld 11 april 2023
Inleiding
In Manama, Bahrein vond van 11–15 maart 2023 de 146ste zitting van de
Assemblee van de Interparlementaire Unie (IPU) plaats. De Nederlandse
groep van de IPU vaardigde naar deze zitting een delegatie af bestaande
uit de Eerste Kamerleden Joop Atsma (delegatieleider, CDA), Arda
Gerkens (SP), Hendrik-Jan Talsma (CU) en Petra Stienen (D66) en het
Tweede Kamerlid Agnes Mulder (CDA).
Ongeveer zevenhonderd parlementsleden uit 136 landen participeerden in
de vergaderingen van de IPU, de oudste internationale samenwerkingsorganisatie van parlementen wereldwijd. Het centrale thema van de
conferentieweek was Promoting peaceful coexistence and inclusive
societies: Fighting intolerance. Veel aandacht ging uit naar de oorlog in
Oekraïne en de elf opeenvolgende aardbevingen in Turkije en Syrië
waarbij meer dan 45.000 mensen omkwamen waaronder één lid van het
parlement en het klimaat. Volgend jaar lanceert de IPU de campagne
Parliaments For the Planet die erop is gericht de uitkomsten van de
klimaatconferentie van Parijs wereldwijd te implementeren. De Nederlandse delegatie had een actieve bijdrage in deze Assemblee met Agnes
Mulder als voorzitter van de Standing Commissie inzake Duurzame
Ontwikkeling, Arda Gerkens als lid van het Comité van de mensenrechten
van parlementariërs, en mevrouw Stienen als panellid van de workshop
over seksuele en reproductieve gezondheid. Nederlandse leden waren ook
nauw betrokken bij de totstandkoming van de resolutie Raising awareness
and calling for action on the serious humanitarian crises affecting the
peoples of Afghanistan, the Syrian Arab Republic, Ukraine, Yemen and
other countries, and on the particular vulnerability of women and children
die door de Assemblee werd aanvaard. De dag voor de opening en tijdens
de zitting vergaderde de 12 Plus Groep, een van de zes geopolitieke
groepen binnen de IPU, waar Nederland lid van is. De Griffier van de
Eerste Kamer, Remco Nehmelman nam deel aan de vergaderingen van de
vereniging van secretarissen-generaal (ASGP), die altijd bijeenkomt
tijdens een IPU-Assemblee. De heer Nehmelman was al lid van het

kst-29679-37
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 29 679, nr. 37

1

dagelijks bestuur en werd tijdens deze vergadering gekozen tot
vice-voorzitter. De delegatie sprak tijdens hun verblijf met de Nederlandse
ambassadeur in Koeweit en Bahrein, de heer Laurens Westhoff en de
militaire attaché, kapitein-luitenant ter zee Peter de Groot. Ook bracht een
aantal delegatieleden een bezoek aan Boskalis die zich bezig houdt met
landwinning in Bahrein. Naast de werkzaamheden van Boskalis in de
regio kwam maatschappelijk verantwoord ondernemen ter sprake.
Plenaire vergaderingen
Op 11 maart werd de conferentie geopend in aanwezigheid van de
vice-premier van Bahrein, Shaikh Khalid bin Abdullah Al Khalifa die sprak
namens Koning Hamad bin Isa Al Khalifa.
De vice-premier verwees naar de uitzonderlijke omstandigheden
waaronder de IPU Assemblee bijeen kwam waaronder vijandschap,
oorlogen, natuurrampen, crises in verband met klimaatverandering,
water- en voedselzekerheidsproblemen en de verergering van extremisme
en terrorisme. «Dergelijke uitdagingen leggen ons allen, leiders,
regeringen en parlementen, veel grotere verantwoordelijkheden op bij de
totstandbrenging van een rechtvaardiger, billijker en samenhangender
mondiaal politiek, veiligheids- en economisch systeem dat gebaseerd is
op stevige fundamenten van vriendschap, wederzijds respect, vreedzame
coëxistentie en internationaal partnerschap,» sprak hij. «De parlementaire
diplomatie kan hieraan bijdragen door samenwerking en de uitwisseling
van ervaringen en er bij de regeringen op aan te dringen doeltreffender
maatregelen en procedures te ontwikkelen en uit te voeren in het belang
van de veiligheid en de welvaart van de mens,» aldus Shaikh Khalid.
IPU-president, Duarte Pacheco, sprak in zijn openingswoorden over de
afname van vreedzame coëxistentie, inclusie en tolerantie ten aanzien van
afwijkende standpunten en de toename van intolerantie en discriminatie,
polarisatie, kritiek op bestuurlijke structuren. «Wereldwijd neemt het
vertrouwen in de overheid en de media af, worden religieuze vrijheden
ingeperkt en nemen religieuze discriminatie, racisme en vreemdelingenhaat toe,» zei Pacheco. Ook de beperking van de toegang van vrouwen
tot – of zelfs hun uitsluiting van – besluitvormingsfuncties, onderwijs of
gezondheidszorg is een bedreiging voor de democratie en de fundamentele mensenrechten. «Wat er in Afghanistan gebeurt, moet krachtig
worden veroordeeld, wanneer vrouwen het recht op onderwijs wordt
ontzegd en parlementsleden worden geëxecuteerd,» stelde Pacheco. Hij
merkte op dat ondanks de inzet van de IPU voor meer gendergelijkheid in
de parlementen, en hoewel er voor het eerst in de geschiedenis geen
enkel functionerend parlement geen vrouwen telt, de vertegenwoordiging
van vrouwen te langzaam groeit. «We moeten onze inspanningen
verdubbelen om de doelen die we voor onze parlementen en onze landen
hebben gesteld, te bereiken,» sprak hij. «We hebben naast meer vrouwelijke parlementsleden ook meer jonge parlementsleden nodig. We kunnen
niet echt inclusief zijn zonder de jongere generatie erbij te betrekken,»
volgens Pacheco. Over de oorlog in Oekraïne zei Pacheco: «Deze oorlog
moet ophouden, deze invasie moet stoppen en het internationaal recht
moet zegevieren.»
Het algemene debat over het thema Promoting peaceful coexistence and
inclusive societies: Fighting intolerance (als bijlage toegevoegd aan dit
verslag) begon op 12 maart met bijdragen van vele voorzitters, ondervoorzitters en leden van parlementen. Op 14 maart nam Petra Stienen het
woord. Tijdens haar inbreng vroeg zij aandacht voor het ingetrokken
visum van de waarnemers van Human Rights Watch kort voor aanvang
van de IPU vergadering. «We moeten allemaal ons huiswerk doen als het

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 29 679, nr. 37

2

gaat om mensenrechten, tolerantie en integratie, hoe moeilijk het soms
ook is om in de spiegel te kijken en te zien dat we fouten maken, als
politici, als mensen,» aldus Stienen. Zij verwees hierbij naar het
onderzoek dat de Eerste Kamer had laten uitvoeren naar de relatie tussen
anti-discriminatiewetgeving en de effecten daarvan in de praktijk in reactie
op het kindertoeslag schandaal waarbij overheidsinstanties discriminerend bleken te zijn op grond van etniciteit en ras. «We moeten in
democratieën openstaan voor kritiek van buitenaf, van onze burgers, van
deskundigen en van niet-gouvernementele organisaties en een manier
vinden om in onze democratieën vreedzaam van mening te verschillen,»
sprak zij. Daarom onderstreepte zij namens de Nederlandse delegatie de
bezorgdheid over het feit dat het visum voor de delegatie van Human
Rights Watch twee dagen voor het begin van deze vergadering was
ingetrokken. «Human Rights Watch verdedigt kernwaarden van de IPU
waarop wij geen enkel compromis kunnen sluiten,» stelde Stienen. Zij
bracht het schriftelijke verzoek van de 12 Plus Groep aan de voorzitter om
namens de gehele IPU een officiële verklaring af te leggen waarin deze
gang van zaken duidelijk aan de kaak wordt gesteld nogmaals onder de
aandacht. Dezelfde dag kreeg Hendrik-Jan Talsma het woord in het
algemene debat. Talsma refereerde aan de uitdagende tijden waarin we
leven en omarmde de aansporing van de IPU om te werken aan
vreedzame coëxistentie, inclusieve samenlevingen en het bestrijden van
onverdraagzaamheid. Talsma verwees naar Hugo de Groot, die een
fundament legde voor de mensenrechten zoals we die tegenwoordig
kennen en het belang van het maken van wetten die de vrijheid van geloof
en godsdienst, de vrijheid van meningsuiting en de toegang tot de rechter
bevorderen benadrukte. «Het maken van wetten is één van de belangrijkste functies van parlementen,» zie hij. Daarom herhaalde hij de oproep
van Hugo de Groot aan ieder van die de verantwoordelijke positie van
parlementariër bekleedt. «Laten wij hoeders zijn van de rechtsstaat,
bezorgers van gerechtigheid en vrede, voorvechters van de mensenrechten. Zodat zelfs in tijden van crisis en wanneer de wapens spreken, de
wetten nooit zwijgen,» zei Talsma.
Op 12 maart vond de plenaire verkiezing van het onderwerp voor het
urgentiedebat, het zogenaamde Emergency Item, plaats. Er waren zes
voorstellen ingediend: een voorstel van Argentinië, The urgent need to
combat violence against women in politics, particularly in light of the
proliferation of hate speech, fake news and violent incidents»; een
voorstel van Qatar, Criminalizing contempt for religions and the spreading
of hatred, and promoting coexistence, tolerance, peace and international
security; een voorstel van Indonesië Combating Islamophobia, fighting
intolerance, eliminating racial discrimination, and promoting peaceful
coexistence among peoples and religions; een voorstel van de Afrikaanse
groep, Creation of a global fund for countries vulnerable to natural
disasters to address loss and damage from climate change, een voorstel
van de democratische republiek Congo, Call for urgent action to stop
aggression, occupation and massive human rights violations in the DRC in
order to preserve its sovereignty and territorial integrity en een voorstel
van Argentinië, Chili, Duitsland, Nederland en Oekraïne met steun van de
Latijns-Amerikaanse en Caraïbische groep en de 12 Plus Groep Raising
awareness and calling for action on the serious humanitarian crises
affecting the peoples of Afghanistan, the Syrian Arab Republic, Ukraine,
Yemen and other countries, and on the particular vulnerability of women
and children.
Het voorstel van Argentinië, Chili, Duitsland, Nederland en Oekraïne met
steun van de Latijns-Amerikaanse en Caraïbische groep en de 12 Plus
Groep ontving de meerderheid van stemmen waarover vervolgens een
actualiteitendebat volgde op 13 maart. Door het Emergency Item te

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 29 679, nr. 37

3

agenderen voor het debat wilden de indieners aandacht vragen voor het
feit dat lage- en middeninkomenslanden 74% van alle vluchtelingen in de
wereld opvangen en voor de kwetsbare positie waarin kinderen en
vrouwen zich bevinden. Het debat op 13 maart over de grote humanitaire
crises die Afghanistan, Oekraïne, Jemen, Syrië, Turkije en andere landen
in de wereld teisteren werd door de Russische delegatie aangegrepen om
de Russische inval in Oekraïne te beschrijven als een burgeroorlog die
sinds de onconstitutionele verandering in Oekraïne in 2014 al aan de gang
is. Dit riep een felle reactie van de Poolse delegatie die hierna aan het
woord kwam en sprak over beweringen die niets met de werkelijkheid te
maken hebben. Er is geen crisis in Oekraïne, en er is daar geen burgeroorlog, er zijn geen twee standpunten, zoals de Russische afgevaardigden
willen doen geloven, er is gewoon sprake van barbaarse agressie door
Rusland wierp het Poolse parlementslid tegen. De heer Atsma gaf in zijn
bijdrage aan de verklaring van Rusland over de oorlog in Oekraïne niet te
accepteren. Hij verwees naar eerdere aangenomen IPU verklaringen
waarin deze inval duidelijk is veroordeeld. «Er is geen enkele twijfel over
de werkelijke positie van Rusland in dit conflict,» zei hij.
Een onderhandelingsteam bestaande uit parlementsleden uit de verschillende geopolitieke groepen hadden gewerkt aan de tekst voor de
gezamenlijke resolutie Raising awareness and calling for action on the
serious humanitarian crises affecting the peoples of Afghanistan, the
Syrian Arab Republic, Ukraine, Yemen and other countries, and on the
particular vulnerability of women and children (als bijlage toegevoegd aan
dit verslag) die op 15 maart in de plenaire vergadering een ruime
meerderheid van stemmen kreeg. Namens de 12 Plus Groep werden
Hendrik-Jan Talsma en de Canadese Michelle Rempel afgevaardigd in het
onderhandelingsteam. De resolutie roept de internationale gemeenschap
op samen te werken om mensenlevens te beschermen, het lijden te
verlichten, de waardigheid te waarborgen en de toegang tot basisvoorzieningen zoals voedsel, medische zorg, water en onderdak voor iedereen,
ongeacht zijn afkomst, te garanderen door middel van wettelijke en
beleidsmaatregelen op nationaal niveau.
Vergaderingen van de 12 Plus Groep
Op 10 maart vergaderde de 12 Plus Groep voor het eerst onder voorzitterschap van de nieuwe voorzitter Andries Gryffroy uit België. Deze groep
van 47 westerse landen bereidde samen de plenaire vergadering van de
IPU voor en het actualiteitendebat (het Emergency Item). Ook werden de
amendementen van de leden van de groep op de verschillende ontwerpresoluties besproken. In de groep waren er zorgen over het risico van
privacy schendingen in de tekst van de ontwerpresolutie van de
commissie Vrede en internationale Veiligheid Cyberattacks and cybercrimes: De nieuwe risico’s voor de mondiale veiligheid (als bijlage
toegevoegd aan dit verslag). De Spaanse rapporteur José Cepeda liet
weten de amendementen die ingediend zijn door de leden van de 12 Plus
Groep te verwelkomen omdat zij de positie van parlementariërs
versterken om mensenrechten, democratie en vrijheid te verdedigen en
deze zal verdedigen zodat zij in de definitieve resolutie worden
opgenomen. Uit haar gelederen werden de parlementsleden gekozen om
vacatures binnen de IPU in te vullen. De heer Talsma werd namens de
groep de kandidaat voor de vacature in het comité voor MiddenOostenvraagstukken dat zich bezighoudt met het bevorderen van de
dialoog en het verbeteren van de relatie tussen de landen in het MiddenOosten. Het visum van de waarnemers van Human Rights Watch dat was
ingetrokken kort voor aanvang van de IPU vergadering leidde in de 12
Plus Groep tot grote verontwaardiging. Voorzitter Gryffroy vroeg per brief

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 29 679, nr. 37

4

namens de groep aan IPU President Pacheco een officiële verklaring om
deze gang van zaken namens de gehele IPU te veroordelen.
Standing Committee on Sustainable Development
Onder voorzitterschap van het lid Agnes Mulder kwam de commissie voor
duurzame ontwikkeling drie maal bijeen op 12, 13 en 14 maart. Tijdens
deze bijeenkomsten bespraken de leden amendementen op de ontwerpresolutie Parliamentary efforts in achieving negative carbon balances of
forests (als bijlage toegevoegd aan dit verslag). Na de behandeling van de
150 amendementen ingediend door 23 lidstaten werd de tekst van de
resolutie bij acclamatie aangenomen, waarbij de Russische Federatie op
een aantal punten voorbehouden had gemaakt. In de resolutie staat dat
ontbossing en de gevolgen daarvan voor de mensheid een gemeenschappelijke strijd zijn die door de internationale gemeenschap als geheel moet
worden aangepakt. Parlementariërs moeten samen opkomen voor de
natuurlijke fundamenten van het leven en ervoor zorgen dat we allemaal
goed kunnen leven op onze planeet. «Dit is niet alleen essentieel vanuit
het oogpunt van klimaatbeleid, maar ook als onderdeel van de agenda
voor vrede, stabiliteit en duurzame ontwikkeling. Er kan geen sprake zijn
van een gezonde economie op een ongezonde planeet,» vatte Mulder het
belang van de resolutie samen.
Bij het vaststellen van het werkplan voor de 147e en 148e vergadering
werd op voorstel van Mulder een drietal verwante onderwerpen die
werden voorgesteld door de delegaties uit India, Verenigde Arabische
Emiraten en Oekraïne samengevoegd tot één thema voor een volgende
resolutie Partnerschappen voor klimaatactie: De toegang tot betaalbare
groene energie bevorderen en zorgen voor innovatie, verantwoordelijkheid en billijkheid. Verder is besloten tot een hoorzitting met deskundigen over voedselzekerheid en het houden van een voorbereidend
gedeelte voor de parlementaire vergadering tijdens COP28 in de
Verenigde Arabische Emiraten over klimaatverandering.
Comité van de mensenrechten van parlementariërs
Een speciaal comité bestaande uit tien parlementsleden houdt zich bezig
met de mensenrechtensituatie van individuele parlementsleden
wereldwijd. Tijdens de vorige IPU vergadering werd Arda Gerkens door de
Assemblee benoemd tot lid van dit comité waarin de 189 meldingen van
gevallen waarin de rechten van parlementariërs zijn geschonden uit 36
landen werden besproken. Op 15 maart werden werd het rapport van dit
comité plenair besproken en aangenomen (als bijlage toegevoegd aan dit
verslag). Ook nam Gerkens deel aan de paneldiscussie op 14 maart over
parlementaire solidariteit met parlementsleden die gevaar lopen met
getuigenissen uit Eritrea, Bolivia, Argentinië en Italië.
Overige
Op 10 maart brachten de leden Atsma en Talsma een bezoek aan Boskalis
die zich bezig houdt met landwinning in Bahrein. Naast de werkzaamheden van Boskalis in de regio kwam maatschappelijk verantwoord
ondernemen ter sprake. Op 11 maart nam Stienen deel aan het Forum of
Women Parliamentarians en sprak daar over de vertegenwoordiging van
vrouwen in het parlement en het belang dat alle geslachten in al hun
diversiteit het gevoel moeten hebben dat hun stem vertegenwoordigd is
in het parlement. Ook nam Stienen op 14 maart deel aan het panel tijdens
een workshop over seksuele en reproductieve gezondheid die werd
bijgewoond door Agnes Mulder. In navolging van de weigering van de
visa voor Human Rights Watch hebben Mulder en Stienen gesproken met

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 29 679, nr. 37

5

organisaties van mensenrechtenverdedigers in Bahrein. De Griffier van de
Eerste Kamer, Remco Nehmelman, nam deel aan de vergaderingen van
de vereniging van secretarissen-generaal (ASGP) die altijd bijeenkomt
tijdens een IPU-assemblee. Sinds maart 2022 maakt hij deel uit van het
bestuur van deze vereniging en op 12 maart 2023 werd hij gekozen tot
vice-president van de ASGP. Op 13 maart had Atsma een ontmoeting met
een aantal Afghaanse parlementariërs in ballingschap die op uitnodiging
van de IPU in Manama aanwezig waren. In het gesprek ging de Afghaanse
delegatie in op de verslechterende situatie in Afghanistan, met name voor
vrouwen en meisjes na de staatsgreep van de Taliban. Ook werd
nadrukkelijk om steun gevraagd aan Nederland en het Ministerie van
Buitenlandse Zaken om parlementariërs en hun naaste familieleden in
veiligheid te brengen. In de avond sprak de Nederlandse delegatie met de
ambassadeur voor Nederland in Koeweit en Bahrein, de heer Laurens
Westhoff en de militaire attaché, kapitein-luitenant ter zee Peter de Groot.
Op 14 maart woonden Talsma en Atsma het side-event over ontmijning bij
dat door de Oekraïne met steun van de 12 Plus Groep was georganiseerd.
Het ging hierbij niet alleen om het probleem van landmijnen in Oekraïne
maar ook in andere (voormalige) oorlogsgebieden. Op 15 maart werd
Talsma gekozen als lid van het comité voor Midden-Oostenvraagstukken
dat zich bezighoudt met het bevorderen van de dialoog en het verbeteren
van de relatie tussen de landen in het Midden-Oosten.
De voorzitter van de delegatie,
Atsma
De griffier van de delegatie,
Christiaanse

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 29 679, nr. 37

6