Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

29 453

Woningcorporaties

Nr. 383

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 mei 2015
Het lid Monasch (PvdA) heeft naar aanleiding van de aanbieding van de
uitkomsten van het onderzoek van het CFV over tussenpersonen
(Kamerstuk 29 453, nr. 368) verzocht om een aanvullende brief waarin
inzicht wordt gegeven in nog niet openbaar gemaakte integriteitskwesties
bij woningcorporaties door het lid Omtzigt (CDA) is verzocht om in die
brief ook aandacht te besteden aan de corporaties die nog een toezichtbelemmerende bepaling hebben bij de derivatenconstructies. Verzocht is om
daarbij specifieke informatie te verstrekken over de stand van zaken per
corporatie over toezichtbelemmerende bepalingen, hoe dit wordt
afgebouwd en welke financiële risico’s er worden gelopen.
In deze brief ga ik eerst in op de ontwikkeling van het toezicht met
betrekking tot integriteit door het CFV en de ILT en de onderzoeken die op
dit terrein thans lopen. Ik sluit af met het onderwerp toezichtbelemmerende bepalingen.
Integriteit
Naar aanleiding van een aantal incidenten met fraude en zelfverrijking is
vanaf 2009 meer aandacht gevraagd bij woningcorporaties voor integriteitsrisico’s en is een beweging ingezet gericht op het versterken van het
toezicht op woningcorporaties, waaronder het toezicht op integriteit. Zo is
in 2009 een nulmeting uitgevoerd door het CFV in de vorm van een
enquête onder woningcorporaties naar de borging van de (integriteits)
waarden van woningcorporaties. Woningcorporaties moesten vragen
beantwoorden over onder meer het formuleren van beleid omtrent
integer handelen, het beschikken over een integriteitscode, de inhoud van
de integriteitscode, het beschikken over een vertrouwenspersoon
integriteit en de rol van de accountant met betrekking tot integriteitskwesties. Doel van het onderzoek was het bevragen van de sector naar de
stand van zaken rond integriteitbewustzijn. In 2010 is er door het CFV in
een vervolgonderzoek gekeken of corporaties ten opzichte van de
nulmeting verbeteringen in hun integriteitsbeleid en -instrumentarium

kst-29453-383
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 453, nr. 383

1

hadden aangebracht. De belangrijkste conclusie was dat corporaties zaken
rond integriteit actief oppakten en op het terrein van intern toezicht zich
voorgenomen hadden verdere verbeteringen door te voeren.
In 2010 is tevens een preventieve doorlichting van de woningcorporatiesector uitgevoerd door het bureau Intraval in opdracht van de toenmalige
VROM-Inspectie. In dit onderzoek is een empirische verkenning uitgevoerd naar de kwetsbaarheden en risico’s van de sector. Door inzage in
geaggregeerde justitiële documenten en belastingdienstgegevens kon een
beeld worden gevormd van de integriteitsrisico’s voor de sector rond
vastgoedtransacties en antecedenten van bestuurders en toezichthouders.
De belangrijkste conclusie van het onderzoek was dat er geen sprake is
van indringing door georganiseerde criminaliteit in de sector.
In 2009 is het Meldpunt Integriteit Woningcorporaties van start gegaan bij
de inspectie. Bij dit meldpunt kon een vermoeden van fraude en/of
zelfverrijking met het vermogen van een woningcorporatie worden
gemeld. Naar elk van de meldingen is onderzoek gedaan. In 2013 zijn er
114 meldingen gedaan en tussen 1 januari 2014 en eind februari 2015 zijn
50 meldingen binnen gekomen. Geen van deze meldingen heeft tot een
strafrechtelijk onderzoek geleid. Het aantal meldingen daalt en de ernst
van de aangebrachte meldingen lijkt ook te dalen. De aard van de
meldingen lijkt ook te veranderen. Vermoeden van fraude is nauwelijks
onderwerp van melding, maar meer meldingen gaan over governance. De
(schijn van) belangenverstrengeling met commerciële bedrijven is in dit
kader regelmatig onderwerp van gesprek tussen de ILT en woningcorporaties.
Tevens zijn er, vooruitlopend op de invoering van de Herzieningswet per
1 juli 2015 regels gesteld – of aangescherpt – om risico’s op integriteitskwesties te verkleinen bijvoorbeeld ten aanzien van derivaten (met ingang
van september 2012) en beleggingen (met ingang van 1 februari 2015).
Het toezicht op de naleving van de derivatenregelgeving is belegd bij het
CFV. In dat kader heeft het CFV het eerder genoemde onderzoek gedaan
naar tussenpersonen. Naar aanleiding van de bevindingen uit dat
onderzoek zijn 18 corporaties een extern forensisch onderzoek gestart of
voeren een nader intern onderzoek uit. Of er daadwerkelijk sprake is van
integriteitsschendingen bij deze woningcorporaties moet nog blijken.
In de werkwijze van zowel de ILT als van het CFV is een omslag gemaakt
naar meer risicogericht toezicht. Onderdeel daarvan is het op basis van
analyses en onderzoek (als hiervoor genoemd) in beeld brengen van
thema’s en corporaties waar problemen kunnen ontstaan, het voorkomen
van problemen en het bevorderen van de naleving door de woningcorporaties zelf. In dat kader is de ILT (bij de invoering van de Herzieningswet
vanaf 1 juli de Autoriteit Woningcorporaties) dit jaar gestart met het
uitvoeren van inspectieaudits naar de governance binnen woningcorporaties, zodat de ILT tijdig kan optreden tegen mogelijke overtredingen en
nieuwe incidenten. Onderdeel van deze analyse is de integriteit van
corporaties. Wanneer een corporatie niet goed scoort in een risico-analyse
vindt er ter plekke een inspectie plaats. Ook in het financieel toezicht zal
blijvend aandacht zijn voor integriteitrisico’s, bijvoorbeeld rondom
vastgoedtransacties. Verder worden er nieuwe methodieken ontwikkeld
gericht op het eerder detecteren van risicovol gedrag. Met de vorming van
het integrale toezicht (volkshuisvestelijk en financieel toezicht onder een
dak) per 1 juli 2015 krijgt dit nog verder gestalte. Integriteit is daarbij een
van de toetspunten van de fit and propertest waaraan bestuurders en
commissarissen op grond van de Herzieningswet toegelaten instellingen
bij (her)benoemingen moeten voldoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 453, nr. 383

2

Mede op basis van de eerder genoemde onderzoeken zijn initiatieven van
Aedes en de Vereniging van Toezichthouders in Woningcorporaties (VTW)
ter verbetering van de zelfregulering van de sector en de kwaliteit van het
interne toezicht gestimuleerd en ondersteund, bijvoorbeeld op het gebied
van scholing (Kamerstuk 29 453, nr. 183). Ook is een groot aantal
maatregelen opgenomen in de Herzieningswet toegelaten instellingen als
waarborgen voor een onafhankelijk, alert en kritisch intern toezicht.
In het afgelopen jaar zijn door de ILT geen zaken overgedragen aan het
Openbaar Ministerie voor strafrechtelijke vervolging. Op het
toezichtsterrein van het CFV vinden er zoals gemeld nog (forensische)
onderzoeken plaats bij woningcorporaties in het kader van het tussenpersonenonderzoek, die zouden kunnen leiden tot nieuwe aangiften. Dit leidt
tot aanpakken van de integriteitsrisico’s zelf en bevordert ook het
risicobewustzijn bij corporaties en stimuleert dat ook de corporatiesector
zelf het thema integriteit op de agenda zet en houdt. Ik kan niet uitsluiten
dat daarbij ook integriteitsschendingen en fraude bij corporaties aan het
licht zullen komen. Door dergelijke zaken tijdig te signaleren kan grotere
schade voorkomen worden. Ik acht het van groot belang dat in de
corporatiesector, waarin jaarlijks vele miljarden zijn gemoeid met
kasstromen, investeringen, aanbestedingen en andere omvangrijke
financiële transacties, blijvend aandacht is voor integriteitskwesties. Dit is
niet alleen een opgave voor het externe toezicht, maar ook voor de sector
zelf. Integriteit laat zich niet enkel vangen in regels, maar vraagt eerst en
vooral om adequaat handelen van alle actoren in de sector: van
bestuurders, leden van de Raad van Toezicht en van medewerkers van
corporaties.
Toezicht belemmerende bepalingen
Van de 23 corporaties die ultimo 2014 toezicht belemmerende bepalingen
(TBB’s) in de derivatencontracten hadden, waren op het moment van
publicatie van het onderzoek, twee corporaties in een vergevorderd
stadium met het wegnemen daarvan. Er zijn momenteel nog 21 corporaties over met contracten met TBB’s. In onderstaande tabel is een
overzicht opgenomen van de onderliggende waarde van de derivatencontracten (de zogenaamde notional waarde) met TBB’s, uitgesplitst naar
banken:
Notional waarde van TBB contracten
(x € 1 miljoen)

Aantal1 corporaties

Barclays
BNP Paribas
Credit Suisse
Nomura
ABN AMRO
City Bank
ING

1.118
386
299
167
138
31
30

6
10
1
3
7
1
1

TOTAAL

2.169

Bank

1

Een aantal corporaties heeft derivatencontracten met meer dan één bank.

Uit opgave van de financieel toezichthouder blijkt dat bovengenoemde
banken niet willen meewerken aan het verwijderen van TBB’s uit de
contracten of alleen tegen voor corporaties niet acceptabele condities,
zoals hoge afkoopkosten. Voorts is van invloed dat het WSW borgingsverzoeken voor een basisrentelening ter afbouw van dergelijke derivatencontracten alleen in overweging neemt als de corporatie niet kan voldoen aan
de vereiste liquiditeitsbuffer of als de TBB’s in het derivaat een substan-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 453, nr. 383

3

tieel risico vormen voor het WSW. De kosten voor het afbouwen van de
derivaten met TBB’s staan dan onvoldoende in verhouding met de risico’s
zoals die op dat moment zijn ingeschat. In mijn brief van 7 juni 2013 (TK
2012–2013, 29 453, nr. 318) heb ik aangegeven te kunnen instemmen met
deze lijn van het WSW. Indien dergelijke risico’s voor het WSW zich niet
voordoen, dan kunnen corporaties de derivaten met TBB’s weliswaar
afbouwen met een basisrentelening, maar komen ze voor deze lening niet
in aanmerking voor borging. Corporaties die in de problemen dreigen te
komen als een bank ontbinding van het contract eist zullen zich een
dergelijke afbouw met een ongeborgde basisrentelening in de regel niet
kunnen veroorloven.
De marktwaarde van de derivaatcontracten met TBB’s bedraagt ultimo
2014 circa € 900 miljoen negatief. Het risico van een lagere (negatieve)
marktwaarde van een dergelijk derivaat is dat wanneer de toezichthouder
de corporatie een toezichtsmaatregel oplegt, de bank kan eisen dat het
contract wordt ontbonden en wordt afgerekend tegen de dan geldende
marktwaarde. De situatie kan zich dan voordoen dat de corporatie
daarvoor onvoldoende middelen heeft en (verder) in de financiële
problemen komt. Overigens is het de vraag of een bank bij een opgelegde
toezichtsmaatregel ook daadwerkelijk de clausule zal inroepen. Een
toezichtmaatregel kan namelijk ook in het belang van de bank zijn of de
bank kiest ervoor om het klantbelang mee te wegen bij zijn beslissing om
al dan niet de ontbinding van een contract af te dwingen. Niettemin zijn
dergelijke clausules die het externe toezicht belemmeren onaanvaardbaar
en is daarom in de afgelopen jaren ingezet op verantwoorde afbouw van
derivatencontracten met TBB’s.
Op dit moment is ongeveer een derde van de 21 corporaties in staat om
bij een gedwongen ontbinding van een contract de marktwaarde daarvan
volledig te financieren uit de liquiditeitsbuffer die zij, op basis van artikel 8
van de beleidsregels derivaten woningcorporaties, moeten aanhouden.
De risico’s concentreren zich bij een viertal corporaties, waarvan er drie
geen buffer aanhouden voor tussentijdse marktwaardeverrekening, omdat
zij geen contracten hebben met een dergelijke verrekening. Op grond van
de recent ontvangen informatie over de stand van zaken rond de
uitvoering van hun plannen van aanpak om TBB’s in de contracten weg te
nemen, wordt bij deze vier corporaties door de financiële toezichthouder
nauwlettend in de gaten gehouden op welke wijze zij de risico’s van de
contracten met TBB’s managen en of er voorzien is in adequate (financiële) maatregelen in geval van gedwongen ontbinding van een contract.
De Minister voor Wonen en Rijksdienst,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 453, nr. 383

4