5
Regeringsverklaring (inclusief Algemene Politieke Beschouwingen)
Aan de orde is de voortzetting van het debat over de regeringsverklaring (inclusief Algemene Politieke Beschouwingen).
De voorzitter:
We gaan verder met het debat over de regeringsverklaring.
Ik geef de minister-president het woord.

en inkomenstoets vallen. Daarnaast gaan wij — dat geldt
ook weer voor het overleg met werkgevers en werknemers
— kijken hoe wij daar verder de arbeidsmarkt in kunnen
ondersteunen en hoe wij eventuele belemmeringen in
bestaande flexibiliteit rondom bijvoorbeeld de pensioenleeftijd weg kunnen nemen, bijvoorbeeld door opties als deeltijdpensionering mogelijk te maken, of in ieder geval breder
mogelijk te maken, via het tweedepijlerpensioen of via
generatiepacten. Ook dat overigens in nauw overleg met
werkgevers en werknemers.
De voorzitter:
Heeft u alle …?
Minister Rutte:
Ik kan het kopje arbeidsmarkt specifiek afronden.

Minister Rutte:
Dank, mevrouw de voorzitter. Wat mij betreft is er nog één
vraag van de heer Krol. Even kijken waar ik die gelaten heb.
Anders komt die later. Ik heb hem hier, zie ik. Die vraag ging
over de onderverdeling van de groep van 400.000 die er
niet in koopkracht op vooruitgaan. Dat zijn in belangrijke
mate mensen boven de 65 met een aanzienlijk aanvullend
pensioen. Dat heeft dan te maken met de indexering van
pensioenen.
Dat brengt mij bij de arbeidsmarktparagraaf. Daar zijn ook
wat vragen over gesteld. Ik wil voorkomen, ook gezien het
tijdsbeslag, dat ik het regeerakkoord steeds voor moet lezen.
Ik beperk me daarom tot de vragen. De minister van Sociale
Zaken is in zijn eerste week meteen begonnen met contact
te leggen met werkgevers en werknemers en te kijken hoe
zij daartegen aankijken. Wij willen met de voorstellen meer
evenwicht op de arbeidsmarkt bereiken, ook tussen flex en
vast. Daar worden de sociale partners natuurlijk bij betrokken. Dat is nodig omdat wij draagvlak willen, maar ook
vanwege het belang van goede cao-afspraken en vanwege
de bijdrage die zij kunnen leveren aan het realiseren van
die evenwichtige arbeidsmarkt. We hebben goed vertrouwen dat we er onderling uit kunnen komen. We denken dat
het een evenwichtig pakket is, waarbij de arbeidsmarkt
toegankelijker maar ook eerlijker is. Flex willen we niet nog
flexibeler maar integendeel minder flex maken. Tegelijkertijd willen we een arbeidsmarkt hebben die voor iedereen
werkt en kijken we ook wat we kunnen doen om de zorgen
van werkgevers weg te nemen om mensen een vast contract
te bieden. Daarnaast is er nog bijzondere aandacht voor de
positie van de zelfstandigen zonder personeel. Er wordt
ook aandacht besteed aan payrolling, zodat het geen
instrument meer is om te concurreren op arbeidsvoorwaarden. Ook komen er aanpassingen in het ontslagrecht, zoals
ze ook in het pakket staan. Ik denk daarmee een heel aantal
vragen te hebben beantwoord.
Een meer specifieke vraag is: wat doe je dan om geld vrij
te maken voor eerder stoppen met werken? Doen jullie dat
wel of niet? Dat was de vraag van de heer Asscher. Hij vroeg
of het klopt dat er geen geld wordt vrijgemaakt voor eerder
stoppen met werken. Dat klopt niet. Wij vinden dat werkgevers en werknemers samen moeten investeren in duurzame
inzetbaarheid. Zeker ook als we ouder worden en de pensioenleeftijd verder stijgt, is het van belang dat mensen ook
gezond en langer kunnen blijven doorwerken. Maar er wordt
ook in geïnvesteerd vanuit de overheid, omdat de Wet
inkomensvoorziening voor oudere werklozen nog eens met
vier jaar wordt verlengd, zodat zij niet onder de vermogens-

Tweede Kamer

De voorzitter:
Ja, dat heb ik liever.
Minister Rutte:
We hebben uitvoerig gesproken over de mensen met een
arbeidsbeperking, dus dat doe ik nu niet opnieuw.
Dan is er de vraag over het belang van vrijwilligers en
mantelzorgers. Daar heeft onder anderen de heer Krol naar
gevraagd. Feit is dat ook gepensioneerden, vooral die met
een laag inkomen, er de komende jaren gemiddeld op
vooruitgaan. We hebben het daar vandaag over gehad. We
willen vooral op dit punt ook met de gemeenten afspraken
maken over ondersteuning, bijvoorbeeld van mantelzorgers.
Daarbij is de dagopvang belangrijk, maar ook de respijtzorg,
zodat mensen die hierin veel doen ook even wat rust krijgen.
Met betrekking tot vrijwilligers wordt onder andere de
maximale onbelaste vrijwilligersvergoeding verruimd. Daar
heb ik het eerder in een ander kader al over gehad.
Ten slotte dit. Ja, het is waar. Er is in 2012 besloten om de
AOW-leeftijd geleidelijk te verhogen naar 67 jaar en dat te
koppelen aan de levensverwachting. Wij vinden het
belangrijk dat mensen ook gezond met pensioen gaan. Daar
ligt een grote verantwoordelijkheid bij sociale partners,
waarover wij ook met hen in gesprek zijn. Dat betekent ook
dat zij moeten nadenken over maatregelen voor om- en
bijscholing. Hier is echt sprake van de noodzaak van een
cultuuromslag, waarbij ik in het bijzonder de werkgevers
wil aanspreken. Ik heb de indruk dat men zich dit aan
werknemerskant realiseert, maar hier kunnen de werkgevers
in het bijzonder echt nog meer doen. Die vond ik iets te
enthousiast reageren op ideeën vanuit de werknemers om
het maar weer te bevriezen. Ik zou juist hen willen oproepen
om verantwoordelijkheid te nemen en er een bijdrage aan
te leveren dat mensen op een fatsoenlijke manier de pensioenleeftijd halen. En ook hier geldt natuurlijk dat wij de
IOW, die bijzondere vermogens- en inkomenstoetsuitkering,
met vier jaar verlengen.
Voorzitter, ik denk dat ik daarmee de vragen heb beantwoord bij implicatie, die gesteld zijn over de arbeidsmarkt.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-1

De heer Asscher (PvdA):
Ik heb een vraag over de voorstellen op het gebied van
arbeidsrecht, met name over het voorstel om een proeftijd
van vijf maanden te introduceren bij een vast contract, en
ook een kortere proeftijd bij tijdelijke contracten, terwijl die
eerder waren verboden. De zorg die ik daarbij heb, en met
mij velen, is dat je daarmee toch eigenlijk een heel vergaande flexibiliteit gaat inbouwen, dat er een draaideur kan
ontstaan waarbij mensen telkens, zonder reden en zonder
geldige gronden, kunnen worden ontslagen, omdat er binnen een proeftijd verder niks nodig is om iemand weg te
kunnen sturen. Kan de minister-president mij bevestigen
dat er voorstellen zullen komen om dat te voorkomen?
Minister Rutte:
Alles is erop gericht om het vaste contract voor meer
mensen bereikbaar te maken. Je moet de zaak zo inregelen
dat dat gemaximeerd wordt en dat je bij het inregelen niet
dingen introduceert waardoor mensen weer snel naar buiten kunnen worden gewerkt; dat wil je voorkomen. Daarover
gaan we ook gesprekken voeren met werkgevers en werknemers. Maar dat is in ieder geval het doel. Uiteindelijk
willen wij een arbeidsmarkt die werkt voor iedereen: de
zpp'er die graag zzp'er wil zijn, een ander die zegt dat hij
een vaste baan wil en een derde die zegt dat hij meer in
een flexibele schil voor bedrijven of overheidsorganisaties
wil werken. Een arbeidsmarkt dus die werkt voor iedereen.
Je moet niet in een bepaald arrangement gedwongen
worden omdat die arbeidsmarkt er voor jou niet is.
De heer Asscher (PvdA):
Helder. Zou ik het zo mogen uitleggen dat in een sociaal
akkoord de afspraken op dit punt moeten worden gelezen
op hun bijdrage aan het daadwerkelijk zorgen voor vaste
contracten?
Minister Rutte:
Ja, precies. Het doel is dan dat de werkgevers de mensen
uiteindelijk in vaste dienst nemen en niet om de werkgevers
een extra handigheidje te geven, wat ze geloof ik ook helemaal niet willen, maar ik doel op hen die daar misschien
verkeerd gebruik van maken.
De heer Asscher (PvdA):
Tot slot op dit punt. Dat betekent dat dus ook het kabinet
kan leven met de discussie die ik gisteren met Klaas Dijkhoff
had: het sociaal akkoord betekent dat er afgeweken mag
worden van de letter van het regeerakkoord. Het is natuurlijk
wel een basis die er niet voor niets is, zei Buma daarop.
Maar het betekent dat de minister de ruimte heeft om de
afspraken te verbeteren. Anders is het ook een totaal zinloos
verhaal.
Minister Rutte:
Uiteraard. We hebben een opvatting. Die staat in het
regeerakkoord. We gaan in gesprek met werkgevers en
werknemers en we sluiten ons niet op in ons eigen gelijk.

Tweede Kamer

De heer Krol (50PLUS):
Ik heb twee vragen. De eerste vraag gaat over de ouderenambassadeur. Van het vorige kabinet mocht die zo niet
genoemd worden. Wordt die functie van het ouderenboegbeeld in de komende regeerperiode voortgezet, met name
om ouderen aan het werk te helpen?
Minister Rutte:
We gaan het uitzoeken, want hier weet zelfs Wouter Koolmees geen antwoord op. We gaan het uitzoeken, ik weet
het echt niet.
De heer Krol (50PLUS):
Wat leuk, in heb voortdurend opzoekvragen!
Minister Rutte:
Zeker, maar we beantwoorden ze dan ook weer.
De heer Krol (50PLUS):
Mijn andere vraag is de volgende. We hebben vorige week
de minister-president in het programma De Monitor aan
stratenmakers in Venlo horen beloven dat als ze op de VVD
zouden stemmen, 65 ook 65 zou blijven. Wat kan hij tegen
die stratenmakers vertellen?
Minister Rutte:
Nee, dat was in 2008 of 2009, toen ik fractievoorzitter was.
Toen sprak ik met een groep stratenmakers die zich zorgen
maakten of zij wel konden doorwerken en welke gevolgen
dat voor hun gezondheid had. Het toenmalige standpunt
van mijn partij was dat je moet kijken of mensen die 40 jaar
gewerkt hebben in een zwaar beroep toch eerder met pensioen kunnen. Dat hebben we moeten loslaten als VVD.
Maar goed, ik sta hier niet voor de VVD, maar dat even in
reactie op uw vragen. Wij hebben nu het standpunt, net
zoals heel veel andere partijen — dat is breed in de Kamer
gedragen — dat de AOW-leeftijd omhoog moet, dat we
geen uitzondering moeten maken voor zware beroepen en
dat we er juist voor moeten zorgen dat ook mensen met
een zwaarder beroep op een fatsoenlijke manier die leeftijd
kunnen halen.
De heer Krol (50PLUS):
En wat gaan we doen voor de mensen die dat niet kunnen
halen? We hoorden gisteren het verhaal. Ik weet wel, u gaat
niet op individuele gevallen in, maar het zijn er echt heel
veel die op een leeftijd zijn dat ze er echt van overtuigd zijn
dat ze die 67 of 68 niet gaan halen.
Minister Rutte:
Nee, daarom ook mijn oproep aan de werkgevers om niet
te snel te denken "o, wat fijn dat sommigen in de kring van
de werknemers roepen tot een bevriezing van de AOWleeftijdsverhoging". Nee, ook werkgevers moeten hun verantwoordelijkheid nemen en zeggen: luister, we hebben
deze mensen nodig. Het is ook ervaring. Het voordeel van
iemand boven de 50 aannemen is dat hij niet 40 jaar bij je
blijft werken. Je bouwt alweer een zekere doorstroming in,
want die persoon is er na zestien, maximaal zeventien jaar

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-2

weer uit. Ik noem het personeelsbeleid: omscholing, bijscholing, mensen inzetten op meer coaching-achtige rollen,
opleidingsrollen, wat we ook in ploegendienstbedrijven
zien waar in de cao vaak is voorzien dat mensen vanaf een
bepaalde leeftijd niet meer in ploegendienst hoeven werken.
Dat vinden we allemaal heel normaal. Ik vind dat we in
Nederland — ik vind dat echt een gezamenlijke opdracht,
waarbij de werkgevers een heel grote rol hebben — ervoor
moeten zorgen dat we dit kunnen meemaken met z'n allen.
We worden ouder, we kunnen langer doorwerken, maar
ook de mensen met zwaardere beroepen moeten dat op
een fatsoenlijke manier kunnen doen.
De heer Krol (50PLUS):
Maar het is toch helder dat er ook werkgevers zijn die dat
onmogelijk kunnen, omdat ze onvoldoende personeelsbestand hebben? Er zijn dus straks altijd mensen die tussen
wal en schip gaan vallen.
Minister Rutte:
Dat laatste wil ik dus voorkomen. Ik kan hier geen individuele garantie geven. Wat ik wel kan zeggen is dat alle kleinere
bedrijven ook weer samenwerken in branches. We hebben
op dit moment ook een noodzaak. Er is een enorm tekort
aan vakkrachten. De werkgevers die ik spreek zeggen dus:
even los van het feit dat mensen langer in dienst blijven,
hebben wij er ook belang bij dat ze op een plezierige manier
de pensioenleeftijd kunnen bereiken en daarna nog gezond
verder kunnen leven.
Als jij een klein bedrijf hebt, werk je samen. Dan zit je bijna
altijd in een branche of organisatie waarin je met andere
bedrijven afspraken kunt maken, bijvoorbeeld: "Ik kan Piet
nu niet een plek bieden waarbij hij even nog zijn laatste
paar jaar kan doorwerken, zonder dat hij dat heel zware
werk doet. Kan hij bij jouw bedrijf, dat iets groter is, een
opleidings- of coachingsrol krijgen?" Dan moet je natuurlijk
ook kijken naar wat dat salarieel betekent. Dat vraagt het
hele pakket. Ik vind dat de werkgevers daarin een heel grote
verantwoordelijkheid hebben. Die hebben ze uiteraard
samen met de vakbonden, maar ik spreek er toch wel in de
eerste plaats de werkgeversorganisaties op aan.
De heer Krol (50PLUS):
Is dan die hele verhoging niet veel te snel gegaan? Dit kun
je toch niet zo snel op deze manier gaan regelen?
Minister Rutte:
Daar ben ik het niet mee eens. Dit moest, omdat we met
z'n allen ouder worden. Bismarck heeft die leeftijd ooit, 140
jaar geleden, op 65 jaar gezet. Ik heb het altijd gek gevonden
dat we daar niet de nieuwe inzichten over levensverwachting in hebben verwerkt. Ik vind ook, zeg ik nogmaals, dat
het heel goed is dat we op een goede manier gebruik kunnen blijven maken van mensen, met hun ervaring.
De voorzitter:
Volgens mij komt u nu op het onderwerp "zorg".

Tweede Kamer

Minister Rutte:
Ik kom inderdaad op het onderwerp "zorg". Laat ik dan
meteen beginnen met de kwestie van de wijkverpleegkundigen, al zijn er ook andere vragen over de zorg. Over die
kwestie diende de heer Asscher gisteren ook een motie in.
Ik zet eerst even de feiten op een rijtje. De heer Asscher
heeft die gisteren ook wel al grotendeels benoemd.
Het is een feit dat er bij het cure-deel van de zorg de
komende jaren heel fors geld bij komt. Dat is het deel dat
niet valt onder langdurige zorg, maar het deel van de ziekenhuiszorg en de wijkverpleging; dat type zorg. In het jargon heet dat "de cure". Daar komt de komende jaren 8 miljard bij. Daar komt dus een hele Defensiebegroting bij, of
anderhalf keer de bijstand, of anderhalf keer de politiebegroting. Wij willen proberen die groei af te remmen met
opnieuw 1,9 miljard, zoals we dat ook in het verleden hebben gedaan, door afspraken te maken en zo die groeiruimte
enigszins te beperken. Dat is nodig, omdat je de komende
jaren opnieuw staat voor de opgaaf, voor de klus om de
kwaliteit van de zorg overeind te houden en tegelijkertijd
de betaalbaarheid overeind te houden, zodat mensen het
ook kunnen blijven betalen. We zien ook nu dat die kosten
alleen maar stijgen. Dat zie je ook vertaald natuurlijk in de
hoogte van de premie. We hebben de berichten gezien de
afgelopen dagen over hoe die premie stijgt. Gelukkig is dat
verwerkt in de koopkrachtplaatjes, maar niettemin gaat het
om aanzienlijke bedragen, ook uit de rijksbegroting. Dat is
de context.
Er zijn dus ook geen plannen voor een bezuiniging, bijvoorbeeld op de wijkverpleging. We hebben gezegd dat we die
1,9 miljard willen. Dan maakt het Centraal Planbureau een
soort aanname over hoe dat dan over de verschillende
sectoren zou kunnen uitpakken. De heer Roemer heeft hetzelfde gemerkt in zijn verkiezingsprogramma. Eigenlijk
gebeurt er precies hetzelfde met onze plannen, zoals de SP
dat ook heeft gezien: er wordt dan zo'n 100 miljoen toegerekend aan de wijkverpleging. Dat is geen bezuiniging, maar
als je die kosten gaat afremmen, dan raakt dat voor 100
miljoen die sector, die er overigens de volgende jaren heel
fors geld bij blijft krijgen. In 2018 is er ongeveer 3,7 miljard
beschikbaar voor de wijkverpleging en dat is een kwart
miljard meer, 250 miljoen meer dan in 2017. Dat over de
context.
Ik versta Lodewijk Asscher zo dat hij zegt, ook namens de
andere partijen, dat we, als we gaan praten met de sector,
ervoor moeten zorgen dat we dit op drie punten niet ten
koste laten gaan van de uitvoering. Die punten zijn kwaliteit,
toegankelijkheid en werkdruk. Dus hoe zorg je ervoor dat
de kwaliteit, de toegankelijkheid en de werkdruk er niet
onder gaan lijden? Wat ik vandaag zou willen proberen —
misschien lukt dat nu of in de tweede termijn, maar het is
een voordeel dat de motie er nu al is — is kijken of ik hier
breed in de Kamer afspraken kan maken dat wij bij het uitvoeren van het hoofdlijnenakkoord erop toezien dat we in
de sector van de verpleegkundige zorg de huidige standaarden behouden als het gaat om de toegankelijkheid, de
kwaliteit en de werkdruk, die niet moet toenemen. Als we
daar ongeveer een landingsgrond zouden kunnen hebben,
dan voorkom ik even dat we in dat woordenspel terechtkomen over de vraag of we wel of niet bezuinigen en over het
uitzonderen van sectoren, wat weer ingewikkeld is als je
dadelijk de gesprekken aangaat. Dat laat ook een beetje
ruimte voor bewindslieden om dadelijk die gesprekken met

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-3

de hele zorg aan te gaan. Anders komt de volgende
natuurlijk met: deze is uitgezonderd, dus nu moet ook ik
uitgezonderd worden. Dat werkt ook niet. Kunnen we vanuit
de inhoud kijken of ik met deze drie criteria de heer Asscher
goed verstaan heb?
De heer Asscher (PvdA):
Ik denk dat het goed is dat we het eens zijn over de context.
Daarbij kan ik voor een groot deel mee met wat de premier
hier schetst. Er is steeds meer vraag naar zorg, omdat er
mooiere, betere behandelingen worden ontdekt, omdat we
ouder worden en omdat we nare ziektes vaak wel kunnen
behandelen, waardoor we langer kwaliteit van leven houden. Dat is een goede zaak, maar het leidt wel tot enorme
kosten voor de samenleving, dus daar moet je wat aan
doen. Dat steun ik ook. Ook ik had in het verkiezingsprogramma van de Partij van de Arbeid staan dat er een
hoofdlijnenakkoord gesloten moet worden. De premier zegt:
het is niet onze intentie om te bezuinigen op de wijkverpleging. Nou, dan is de oplossing al heel dichtbij. Maar het
Centraal Planbureau vertaalt het wel zo. We hadden niet
voor niets de wijkverpleging uitgezonderd in ons verkiezingsprogramma bij de doorrekening. Daar is wel degelijk
een inhoudelijke reden voor. De meeste ouderen wonen
namelijk steeds langer thuis, wat ook gewild is door die
ouderen zelf en door ons allemaal. Er is een terechte
investering in de kwaliteit van de verpleeghuiszorg, als
ouderen wel naar een verpleeghuis moeten. Maar intussen
is de werkdruk voor de mannen en vrouwen die als wijkverplegers werken, hoog.

belangrijk om duidelijk te maken dat je je realiseert dat er
eigenlijk al heel erg hard gewerkt wordt door de wijkverpleegkundigen. Het beeld dat daar inefficiënt door die
mannen en vrouwen gewerkt wordt, herken ik niet. Er is
mogelijk inefficiëntie in de top van die organisaties; daar
wil ik vanaf wezen. Gisteren heb ik in het ordedebatje met
Klaas Dijkhoff gezegd dat het prima is als daar wat te halen
valt. Maar in de motie wordt gevraagd om de wijkverpleegkundigen uit te zonderen. Dit betekent dat je precies de
mensen die het werk doen, van wie heel veel patiënten
afhankelijk zijn, uitzondert van bezuinigingen.
Nou zijn er twee mogelijkheden. Óf het is een bezuiniging.
Ik denk dat dit in de praktijk zo is, want er is meer geld, maar
er is nog meer werk. Dit betekent dat je in feite met minder
geld per patiënt je werk moet doen. Óf het is geen bezuiniging, maar daarmee komen we in een woordenspel terecht.
In beide gevallen hoor ik de premier zeggen dat het niet de
intentie is om te bezuinigen op de wijkverpleegkundigen.
In beide gevallen is het dictum van de motie in mijn ogen
in overeenstemming met ons beider bedoeling en bovendien richtinggevend aan de bewindspersoon. De premier
gebruikt alleen nog een argument, namelijk dat de
bewindspersoon ruimte moet houden om akkoorden te
sluiten. Daar ben ik het ook mee eens. Die ruimte wordt
ook in de overwegingen in de motie zelf geboden. Alleen,
het is ook belangrijk dat er nu zekerheid komt. Dat is een
heel serieus punt. Ik heb de motie niet voor niets gisteren
ingediend, want die onrust is er. Er moet nu zekerheid
komen voor de mensen die dit werk doen. Die zijn wel
degelijk zeer bezorgd. Als u gelijk heeft, is dat ten onrechte,
maar ik ben bang dat het terecht is vanwege wat het Centraal Planbureau daaraan verbindt.

De voorzitter:
En nu de motie.
De heer Asscher (PvdA):
Zeker. Voorzitter, normaal gesproken …
De voorzitter:
Ik begrijp het.
Minister Rutte:
Mag ik een pleidooi houden om eenmalig een heel klein
beetje ruimte te krijgen? Dit is het lastige deel van het debat.
Althans, het kan leuk worden. Het is belangrijk dat we
daarvoor allebei even tijd hebben. Dat is mijn suggestie,
beleefd hoor!
De voorzitter:
Ik zou zeggen: neemt u het over!
Minister Rutte:
Nou, dat zou staatsrechtelijk ongepast zijn, voorzitter.
De heer Asscher (PvdA):
Als de premier tijd zou willen besparen door te zeggen
"oordeel Kamer; ik ben overtuigd", kan dat op ieder gewenst
moment. Dan geef ik daar weer ruimte voor als dat nodig
zou zijn. Waarom is de motie nodig? In mijn ogen is het

Tweede Kamer

Minister Rutte:
Het punt hier is, en dat maakt het ingewikkeld, dat er vorig
jaar in de wijkverpleegkundige zorg 200 miljoen is overgebleven. In 2016 of 2017 blijft dat over. In ieder geval is er
een jaar geweest dat er te weinig besteed is, minder dan
er in de potten zat. O, ik hoor dat dat al jaren het geval is,
sinds 2015. Dat is overigens geen argument om te zeggen
dat het makkelijk kan. Maar in de komende jaren is er heel
veel extra groeiruimte, moeten er heel veel mensen extra
worden geworven en vindt er ook innovatie plaats, innovatie
die niet ten koste gaat van kwaliteit, werkdruk of toegankelijkheid.
Mijn beeld is als volgt. Ik denk dat we het helemaal met
elkaar eens zijn over wat we willen. De vraag is: hoe zeg je
het? Als je het in het dictum hebt over — daar haper ik —
het uitzonderen van de wijkverpleegkundigen van bezuinigingen, dan heb je die groep helemaal apart gezet en heb
je de term "bezuinigen" gebruikt. Als je in het dictum zou
zeggen "verzoekt de regering bij het sluiten van nieuwe
hoofdlijnakkoorden ervoor te zorgen dat er behoud is van
toegankelijkheid en kwaliteit en dat de werkdruk niet toeneemt", dan laten we ruimte om bijvoorbeeld te doen wat
de heer Roemer gisteren suggereerde over hoe hij het SPprogramma had willen uitvoeren, namelijk door te zoeken
naar efficiency boven het niveau van de wijkverpleegkundige, en laten we ook ruimte om te bekijken wat er mogelijk
is aan innovatie op het niveau van de uitvoering door de
wijkverpleegkundige. Ik vraag die ruimte. Mijn vraag is dus:
kunnen we het dictum op die manier aanpassen? Dan kan
ik meteen zeggen: akkoord. Misschien lukt dat voor de heer
Asscher of voor mij nu niet, maar we kunnen er in de

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-4

tweede termijn ook nog verder over spreken. Maar ik zoek
dus naar een uitkomst waarbij het dictum wordt aangepast,
waarbij vrij specifiek wordt gezegd dat de ankers kwaliteit,
toegankelijkheid en werkdruk zijn. Volgens mij zijn we het
daarover eens. Laat dat dan ook in het dictum reflecteren.
De heer Asscher (PvdA):
Ik snap wat de premier zoekt. Hij zegt heel duidelijk dat het
niet de intentie is om te bezuinigen op de wijkverpleegkundigen. Tegelijkertijd zegt hij echter: wat nou als er door
innovatie geld over zou blijven, dan zou het toch zonde zijn
als je daar geen afspraken over mag maken? Daar heb ik
helemaal geen bezwaar tegen. Het gaat erover dat je ervoor
kiest om duidelijk te maken — dat is wat het dictum bedoelt
— dat je niet ten koste van de werkdruk …
Minister Rutte:
Precies.
De heer Asscher (PvdA):
... niet ten koste van de hoeveelheid man- en vrouwuren
en niet ten koste van de kwaliteit van de zorg die wordt
geboden, probeert een hoofdlijnenakkoord te sluiten.
Daarom staat in de overweging ook dat bij het sluiten van
nieuwe hoofdlijnenakkoorden de kwaliteit van de zorg en
het beperken van de werkdruk voorop moeten staan. Ik
denk dat u het dictum dat er is, ook zo mag lezen. Het is
niet bedoeld om de minister ruimte te ontzeggen. Als er
mogelijkheden zijn voor innovatie en efficiency, dan is dat
altijd goed. Dan komt er namelijk meer geld voor de zorg
zelf. Dat is wat we willen bereiken. Maar dan moet wel
duidelijk zijn — inhoudelijk lijkt dat geen bezwaar — dat er
niet wordt bezuinigd op de wijkverpleegkundigen zelf.
Minister Rutte:
Dan zou het mijn voorkeur hebben om het dictum aan te
passen. Dit debat heeft een enorme voorgeschiedenis. Dat
is logisch, want dit thema hebben u en anderen uitvoerig
geagendeerd, wat ik ook heel goed begrijp. We naderen
elkaar nu volgens mij vergaand over wat we willen: die drie
ankers van toegankelijkheid, kwaliteit en werkdruk. Het zou
mijn grote voorkeur hebben om dat in het dictum te zetten
en daarmee het huidige dictum te vervangen.
De voorzitter:
Ik ga hier toch iets over zeggen, mijnheer Asscher. Straks
komen er meerdere moties. Ik weet wel dat deze belangrijk
is, maar we kunnen niet eindeloos over één motie spreken.
Ik zie ook nog de namen van meer collega's, van negen
fractievoorzitters onder de motie staan. Ik vind het een
beetje ingewikkeld om al die negen fractievoorzitters er iets
over te laten zeggen. Ik zou dus toch een beroep op jullie
willen doen om het debat over deze motie nu te gaan
afronden en er dan misschien later, in tweede termijn op
terug te komen.
De heer Asscher (PvdA):
De enige verandering die wordt gevraagd, is om de passage
"uit te zonderen van bezuinigingen" eruit te halen. Dat zou,

Tweede Kamer

denk ik, een vergissing zijn, want daarmee laat je juist de
mogelijkheid open dat er wél wordt bezuinigd op die groep.
Minister Rutte:
Nee.
De heer Asscher (PvdA):
Dat is precies de onzekerheid die is ontstaan. Daar ben ik
dus niet voor. Ik ben wel bereid om met de premier duidelijk
te maken hoe de motie gelezen mag worden, maar daar
zullen we dan in tweede termijn over moeten spreken. Als
er passages gewijzigd of verbeterd kunnen worden, dan
wil ik daarover graag overleggen met de indieners, met het
kabinet en met andere partijen. Daar zit mijn bezwaar niet
in. Maar de betekenis moet wel duidelijk zijn. Na vandaag
is er voor wijkverpleegkundigen de zekerheid: op jullie
wordt niet bezuinigd; natuurlijk wordt de inefficiency bij
het hoofdkantoor aangepakt en natuurlijk zorgen we dat er
meer geld in de zorg terechtkomt, maar niet ten koste van
jullie.
Minister Rutte:
Ik snap wat de heer Asscher zegt. Mijn punt is toch dat we
daarmee expliciet zeggen dat we een sector uitzonderen
van het hoofdlijnenakkoord. Dat vind ik ingewikkeld. Ik vind
het ook beter als er expliciet staat welke drie ankers we erin
willen zetten, ook omdat deze motie de komende tijd vaak
terug zal komen. Ik herinner mij discussies met de heer
Pechtold in een andere rol over het onderwijs. Het luistert
nauw wat we uiteindelijk in een tekst hebben staan waar
we het over eens zijn. Dit kabinet heeft niet de intentie om
te bezuinigen op wijkverpleging. Dit kabinet wil de groei
afremmen in de hele cure, en wil daarbij niet op voorhand
zeggen dat er helemaal niet naar de wijkverpleging wordt
gekeken. Maar als we dat al doen, mag dat niet ten koste
gaan van deze drie elementen. Het zal dan bijvoorbeeld
kunnen zitten in efficiency, in de organisatie, in nieuwe
technologie of in een moderne manier van personeelsbeleid
of wat je ook maar kan bedenken.
Nou goed, ik heb een suggestie gedaan voor hoe ik het
dictum het liefst aangepast zou zien. Misschien is dat het
beste voor dit moment, voorzitter. Als we daar nou allemaal
nog eens even over nadenken, dan hebben we dadelijk nog
een tweede termijn.
De voorzitter:
Prima. De heer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Mijn vraag gaat niet over de motie maar over de algemene
uitgangspunten die worden geformuleerd. De premier zegt
dat er drie ankers zijn. Het mag niet ten koste gaan van de
werkgelegenheid en de werkdruk. Ik mag hopen dat dat
niet alleen geldt voor de wijkverpleging. De motie was
namelijk heel helder. Het gaat niet over bezuinigen specifiek
op deze post. Maar als we — ik noem maar wat — afspraken
gaan maken in de ggz, dan gelden deze uitgangspunten
toch ook, mag ik hopen.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-5

Minister Rutte:
Ja, daar heb ik nu even niet helemaal over nagedacht. Ik
neem aan van wel; dat is mijn gevoel. Maar ik kom daar in
tweede termijn op terug. Ik wil even oppassen dat ik niet
in een grote vlaai trap, maar ik denk dat de heer Klaver
gelijk heeft.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik ben blij dat de minister-president er in tweede termijn
op terugkomt. Nu gaat het toch over de motie, want daarin
wordt heel expliciet door de indieners gevraagd om niet te
bezuinigen, dus om te zeggen: in de wijkverpleging gaan
we de winst even níét halen. Als dan de grote geste van
het kabinet is dat er drie algemene uitgangspunten worden
opgenomen die eigenlijk voor alle sectoren gelden, dan
weet ik niet zo goed waar dan de uitgestoken hand van dit
kabinet zit.
Minister Rutte:
Dat vind ik toch jammer, want dan krijg je: we willen een
uitgestoken hand en we hebben nu een motie opgeschreven
en daar moet je ja tegen zeggen. Ik waardeer het ontzettend
dat die motie er is. Ik ben eigenlijk ook heel blij dat die er
nu ligt, want daardoor kunnen we het er nu over hebben.
Maar als ik kan kiezen tussen ja zeggen of ja zeggen, vind
ik dat niet reëel. Ik vond mijn debat met de heer Asscher
eigenlijk veel leuker.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik zie het niet als mijn …
De voorzitter:
Nou, dan geef ik nu het woord aan de heer Asscher!
De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter, het is noch uw taak noch mijn taak om het de
premier naar de zin te maken in deze Kamer.
Minister Rutte:
Daar begin ik achter te komen!
De heer Klaver (GroenLinks):
We moeten hem zo scherp mogelijk ondervragen om te
kijken of hij niet doet wat hij hier al jaren vakkundig probeert
te doen, namelijk de Kamer met een kluitje in het riet sturen.
Natuurlijk hoeft hij niet zomaar ja te zeggen. Het zal geven
en nemen zijn, maar de drie uitgangspunten of ankers die
hier worden geformuleerd, gelden volgens mij voor alle
akkoorden. Ik vraag me dus af wat het bijzondere is van
deze drie elementen als je alleen kijkt naar de wijkverpleging. Ik wil dat gewoon heel scherp hebben. Ik ken deze
minister-president als een scherpzinnig iemand, dus ik ga
ervan uit dat hij het ook op prijs stelt dat ik juist de scherpte
zoek, om te kijken wat hier precies wordt geboden.
Minister Rutte:
Daar heb ik net op geantwoord. Die vraag over de veralgemenisering snap ik, maar daar ga ik nog even naar kijken.

Tweede Kamer

De heer Segers (ChristenUnie):
In het regeerakkoord wordt veel extra geld uitgetrokken
voor de verpleeghuiszorg. Nu ligt er een begrijpelijke wens
van de PvdA-fractie en andere ondertekenaars om ook te
kijken naar de wijkverpleging. Er zijn ook andere vormen
van zorg voor ouderen, andere woonvormen die niet zozeer
verpleeghuiszorg zijn maar wel buitenshuis zijn. We willen
dat ouderen zo lang mogelijk thuis kunnen wonen. Ik heb
een algemene vraag. Zou bijvoorbeeld richting de begrotingsbehandeling van VWS eens een doorkijkje kunnen
worden gegeven in de samenhang? Zit er evenwicht in de
zorg voor ouderen op al die terreinen? Ik wil weten of het
niet overhelt naar één element van die zorg, terwijl we willen dat ouderen die zelf langer thuis willen blijven dat ook
langer kunnen doen. Misschien zou het goed zijn om dat
doorkijkje te geven. Ik hoop dat de minister van VWS dat
ook zal kúnnen geven.
Minister Rutte:
Het lijkt mij wel, maar misschien kan ik nu al een poging
doen. Natuurlijk investeren we aan de ene kant fors extra
in de verpleeghuiszorg, maar we moeten zeker niet veronachtzamen dat er ook heel veel mensen thuis wonen en
thuis zorg nodig hebben. Wij zoeken natuurlijk naar een
goede balans tussen die verschillende elementen. We
hebben nu primair te maken met de kwestie van de extra
investeringen in de verpleeghuiszorg, maar er moet een
goede balans blijven. Daarover wil ik opmerken dat we dat
onder andere doen door het versterken van de mantelzorgondersteuning, de respijtzorg, de eenzaamheidsbestrijding
en het ter hand nemen van het manifest Waardig ouder
worden. Dat zijn allemaal instrumenten om ervoor te zorgen
dat de balans niet naar een kant doorslaat. Aan die vier
zaken — de mantelzorgondersteuning, de respijtzorg, de
eenzaamheidsbestrijding en het manifest Waardig ouder
worden — gaan we werken. Dat moet zorgen voor die
balans.
De heer Segers (ChristenUnie):
Nog één element: er zijn ook nieuwe woonvormen. We
kennen allemaal het initiatief van Jan Slagter in Rotterdam.
Ik denk dat de minister van VWS dat ongetwijfeld ook kent.
Dat is geen verpleeghuiszorg, maar ergens in dat domein
heeft het een plek. Ik zou het mooi vinden als al die elementen in samenhang gewogen kunnen worden. Ik zou graag
een doorkijkje hebben: hoe zorgen we ervoor dat mensen
op de beste plek op een heel goede manier ouder kunnen
worden en dat er evenwicht blijft tussen die verschillende
domeinen?
Minister Rutte:
Mag ik dan de suggestie doen dat we de ruimte laten voor
de minister om dat óf in een brief te doen óf in de beantwoording in eerste termijn van de VWS-begroting? Dat is
namelijk ook wel een mooi moment om als nieuwe minister
te zeggen: dit is mijn opvatting en visie op dit onderwerp.
Ik laat het even aan de minister of hij het in een brief doet
of op die manier.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik wil ook ingaan op de kwaliteit, de toegankelijkheid en de
werkdruk. De minister-president zei net terecht dat we

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-6

allemaal vinden dat daar niks op ingeleverd kan worden,
want de sector staat al onder druk. Hij vindt ook dat we wel
ruimte moeten bieden voor bureaucratievermindering en
innovatie. Als daar geld mee te halen is, is dat natuurlijk
prima. Mijn vraag is hoe concreet dat straks te maken is.
Hoe is voor de Kamer te controleren of dat niet ten koste
gaat van de toegankelijkheid, kwaliteit en werkdruk?
Minister Rutte:
Het eerlijke antwoord daarop is dat ik daar nu geen harde
totaalgarantie op kan geven. Wel kan ik de inspanningsverplichting aangaan om dat inzichtelijk te maken. We hebben
dat in het verleden bij de eerdere hoofdlijnenakkoorden
ook gedaan. Daar is steeds gepoogd zo goed mogelijk te
schetsen wat de impact zou zijn op de uitvoering. Als we
vandaag specifiek voor de verpleegkundige zorg afspreken
dat die drie ankers leidend zijn, dan verplicht ons dat ook
om, zo er een deal gesloten wordt en er afspraken komen,
te laten zien waarom die afspraken niet leiden tot een aantasting van een van die drie ankers.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik zou het belangrijk vinden dat dit inzichtelijk wordt
gemaakt, want dan kunnen we boven het niveau van de
politieke koehandel komen en echt kijken of het in de praktijk ook zo uitpakt.
Minister Rutte:
Eens.

Het tweede is het beperken van de uitstroom. Hoe kun je
medewerkers behouden? Denk verder ook aan het uitbreiden van deeltijdcontracten en het vinden van slimme
manieren van werken en de inzet van arbeidsbesparende
technologie. Daar had ik het net al even over in het kader
van de wijkverpleging. Daar wordt aan alle kanten vreselijk
hard aan gewerkt. Heel belangrijk zal ook zijn met hoeveel
liefde — om dat woord maar te gebruiken; gisteren
gebruikte het Forum voor Democratie die term, maar nu
doe ik dat voor de zorg — en respect wij over de zorg praten. Als er problemen zijn, moeten we die natuurlijk wel
benoemen, maar we moeten ons realiseren dat er mensen
kijken die wellicht voor de afweging staan om wel of niet
in deze sector te werken. Alles wat wij doen, is onderdeel
van de vraag of mensen die keuze uiteindelijk met veel
plezier gaan maken. Laten we ons dat altijd realiseren,
zonder daarmee te willen zeggen dat we het debat er niet
over mogen voeren als er misstanden zijn.
De voorzitter:
Zijn hiermee alle vragen over de zorg beantwoord?

De heer Asscher (PvdA):
Dat is volgens mij ook de functie van de richtinggevende
uitspraak van de Kamer: geef de minister de ruimte om op
basis van een instructie over wat je zou moeten bereiken
akkoorden te sluiten. De intentie van het kabinet is niet om
te bezuinigen op verpleegkundigen, zoals net is gezegd.
Dat staat in het dictum van de motie. Ik ben graag bereid
om te praten over alle overwegingen en ankers die daaromheen hangen. Volgens mij zijn we dan eigenlijk zover dat
we de minister op weg kunnen sturen met een duidelijke
instructie van de Kamer die overeenkomt met wat Kees van
der Staaij net vroeg.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat.
Minister Rutte:
Ja, voorzitter, nog even, want het luistert heel precies en
heel nauw. Ik denk dat het goed is dat we allebei nog even
goed nadenken over de over en weer gedane suggesties
ten aanzien van het dictum, en dat ook nog wegen richting
tweede termijn. Maar wat er ook precies uitkomt, we zijn
het volgens mij eens over wat we willen bereiken.
Dan de kwestie van de vele mensen die nodig zijn de
komende tijd. Het gaat echt om heel grote aantallen. Ook
daarvoor hebben we geen ei van Columbus. Daarbij zal de
hele samenleving en zeker de hele zorgsector betrokken
zijn. Er is de Arbeidsmarktagenda 2023. Er is ook geld
beschikbaar voor scholing en verbetering van de hele uit-

Tweede Kamer

straling van de zorg en de ouderenzorg. Ik denk dat we
mogen vaststellen dat het mogen zorgen voor anderen
behoort tot de mooiste beroepen die er zijn: leraar, verpleegkundige, politieman en in dit geval zorgmedewerker. Er zijn
heel veel mensen nodig. Ik ga hier niet proberen dat helemaal op te lossen, maar er zijn een paar dingen waar je
naar kunt kijken. Je zult moeten werken aan het opleiden,
bij- en opscholen van het personeel. Dan kun je proberen
om mensen te laten doorgroeien naar wat zwaardere
functies.

Minister Rutte:
Nee, als u het mij toestaat rond ik het onderdeel zorg kort
af. Of nee, laat ik nu even stoppen. Ik ga zo in op andere,
meer medisch-ethische vragen. De vragen over cure en
care, dus de ziekenhuiszorg en de ouderenzorg, heb ik nu
beantwoord.
De heer Klaver (GroenLinks):
Bij de opties die de heer Rutte hier noemt voor het oplossen
van de tekorten in de zorg hoor ik één optie niet. Ik wil vragen of die wel in het rijtje thuishoort, namelijk de marktwerking in de zorg. Bij de aanbesteding door gemeenten zijn
contracten vaak kortlopend en niet voor de lange termijn.
Ik hoor dat daardoor zorgaanbieders steeds meer tijdelijke
contracten moeten geven aan hun medewerkers. Dat geeft
heel veel onzekerheid. Die onzekerheid is een van de redenen waarom mensen minder makkelijk kiezen voor de zorg.
Het bieden van langjarige contracten door de gemeenten
aan zorgaanbieders zou een belangrijke manier kunnen zijn
om het vak aantrekkelijker te maken. Is dat een van de opties
die bijgeschreven mag worden op het lijstje?
Minister Rutte:
We zullen dan toch echt met elkaar een diepere analyse
moeten maken over hoe arbeidsmarktverstorend het werkt.
Ik denk dat daar nog wel een debat over te voeren is. Ik wil
hier niet proberen om via een omweg de beleidsvrijheid
van gemeenten in te perken. Daar leent dit debat zich niet
voor. Ik begrijp wat de heer Klaver wil en respecteer dat

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-7

ook, maar ik vind dat we dan eerst dieper moeten kijken
naar de achterliggende redenen en naar of hier daadwerkelijk sprake is van arbeidsmarktverstoring.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik wilde op dit punt eigenlijk niet interrumperen, omdat het
heel goed bij de Zorgbegroting past. Ik doe het toch, omdat
de minister-president er zelf op ingaat en een aantal opties
noemt. Het is heel opvallend dat deze optie er niet bij zit.
Dit gaat niet over het verkleinen van de mogelijkheden van
gemeenten. Dit gaat over het vergroten van de mogelijkheden, namelijk dat ze niet elke keer in een aanbestedingscircus hoeven te belanden en ze voor de langere termijn
afspraken kunnen maken met zorginstellingen. De premier
kan dan zeggen: daar moeten we nog wat meer onderzoek
naar doen. Maar dit is een wens die bij gemeenten en
zorgaanbieders leeft. En veel belangrijker: dit hoor ik terug
bij heel veel mensen die in de zorg hebben gewerkt. Zij
zeggen: we hadden iedere keer weer onzekerheid door tijdelijke contractjes. Ik heb maar één vraag aan de ministerpresident: voeg deze optie nou toe aan dit lijstje, want dan
staat ze erop en kunnen we met elkaar het gesprek aangaan
over of deze erbij past. In die zin is deze optie net zo zeker
of onzeker als alle andere opties die de premier noemt,
maar ik wil haar er wel bij hebben.
Minister Rutte:
Het lijstje was niet limitatief, maar zoals de heer Klaver het
formuleert — we moeten de zaak hier scherp formuleren
— is het heel erg sturend naar een bepaalde uitkomst. Dat
wil ik niet doen. Als ik hem zo mag verstaan dat hij meer
algemeen wil kijken naar het systeem van gemeentelijke
aanbesteding in relatie tot de arbeidsmarkt in de zorg, dan
snap ik het.
De heer Klaver (GroenLinks):
Het is allemaal wat zuinigjes en magertjes, maar ik vat dit
maar op als dat er inderdaad ruimte is om te kijken naar de
manier waarop wordt aanbesteed, en dat dit ook voor de
langere termijn beter wordt geregeld voor gemeenten en
vooral voor de mensen die werken in de zorg.
Minister Rutte:
Ik was hier al bang voor, want dan zijn we het niet eens.
Dat wil ik hier niet toezeggen. Het kan best zijn dat
bewindslieden op een gegeven moment met voorstellen
dienaangaande komen die de heer Klaver bevallen, maar
het is niet zo dat er op dit moment plannen voor zijn. Ik
verstond hem juist zo dat hij zei: op de arbeidsmarkt zou
dit een probleem kunnen zijn. Dan moet je het in dat licht
wegen en dat kan ik toezeggen. Ik wil niet zover gaan om
te zeggen: ik ga mee met een beperking van de gemeentelijke beleidsvrijheid.
De heer Wilders (PVV):
Iedereen in Nederland is natuurlijk blij met extra geld voor
de ouderenzorg, maar het doet mij toch wel een beetje mijn
wenkbrauwen fronsen als ik de minister-president over
liefde voor de zorg of liefde voor ouderen hoor praten. Het
was zijn kabinet-Rutte II dat er in de afgelopen jaren voor
heeft gezorgd dat tienduizenden mensen in de zorg zijn

Tweede Kamer

ontslagen. Alleen al door het sluiten van de verzorgingshuizen ging het om 37.000 mensen. Daarna zijn door de
bezuinigingen op de thuiszorg tienduizenden mensen ontslagen, hun baan kwijt. Als u dat niet had gedaan, dan had
u nu een veel minder groot probleem gehad om die helden
van de zorg allemaal weer aan een baan te krijgen. Het is
mooi dat er geld bij komt, maar praat niet over liefde. U
heeft eerst weggesneden.
Minister Rutte:
Het kabinet heeft op tal van terreinen maatregelen moeten
nemen om de economie er weer bovenop te krijgen. Het
heeft ook een heel grote transitie doorgevoerd in de zorg
waarbij er een breed gevoelde maatschappelijke wens is
dat mensen langer thuis wonen en daarin goed begeleid
worden en mensen alleen in veel complexere situaties uiteindelijk aangewezen zijn op verpleeghuiszorg. Daarmee
neemt de verzorgingshuiszorg in belang af. Dat is een keuze.
Dat is een grote verandering die gaande is, maar die heeft
wel goede redenen, namelijk dat mensen langer in hun
eigen omgeving willen blijven wonen.
Voorzitter. Ik kom bij een paar medisch-ethische onderwerpen. O, ik kom nog niet bij een paar medisch-ethische
onderwerpen.
De heer Wilders (PVV):
Ik kan er niet tegen als niet de waarheid wordt gesproken,
want dit is niet het mechanisme geweest. U heeft iets
gedaan in uw vorige kabinet dat totaal onlogisch was. U
heeft de verzorgingshuizen gesloten met het idee dat
mensen langer thuis konden blijven wonen. Als de mensen
langer thuis blijven wonen, zou je eerder zeggen dat er
extra geld naar de thuiszorg moet, maar u heeft ook bezuinigd op de thuiszorg. U heeft de plekken in de verzorgingshuizen waar mensen beschermd zouden kunnen worden
voordat ze eventueel naar een verpleeghuis konden, weggesneden en u heeft 37.000 mensen in de zorg ontslagen.
En in plaats van meer geld te geven voor mensen thuis
heeft u daar ook nog op bezuinigd, wat ook nog eens tot
tienduizenden ontslagen heeft geleid. Dus praat nou niet
over liefde. U heeft de zorg kapotgemaakt voor heel veel
mensen.
Minister Rutte:
Toch maar even heel precies: er is een breed gevoelde
maatschappelijke wens, langs de lijnen waarvan we nu
werken, dat mensen langer thuis kunnen blijven wonen.
Daarnaast hebben we natuurlijk te maken met heel moeilijke
maatregelen die moesten worden genomen om in het
geheel van de overheidsbegroting de kosten onder controle
te houden. Ik wijs erop dat de gezondheidzorg inmiddels
behoort tot veruit de grootste begrotingspost die we hebben. Om heel goede redenen, daar is geen twijfel over.
Daarom doen we dat, maar we moeten ons ook realiseren
dat je als politiek ervoor te zorgen hebt dat die totale kosten
in balans blijven met de andere uitgaven. Anders is de zorg
het koekoeksjong dat Defensie, politie en onderwijs het nest
uit duwt. Dus het is de taak van de regering om altijd te
zoeken naar die balans. Dat is moeilijk, maar dat heet
besturen, dat heet verantwoordelijkheid nemen, mijnheer
Wilders.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-8

De heer Roemer (SP):
Bij zo'n antwoord kan ik niet blijven zitten. De heer Wilders
had hier natuurlijk hartstikke gelijk in. Mensen werden
gedwongen thuis te wonen. Een deel wilde het graag en
een ander deel werd gedwongen. Sterker nog, oudere
mensen in verzorgingshuizen werden gedwongen om te
gaan verhuizen omdat het verzorgingshuis gesloten moest
worden. Dit is wat er met de ouderen gebeurd is. Als je dan
de wens of de verplichting uitspreekt dat mensen langer
thuis moeten wonen, dan zou dat impliceren dat je dan
vervolgens extra gaat investeren in de thuiszorg. Nee, dat
is ook niet gebeurd. Mensen is hun salaris voor een groot
deel afgepakt en heel veel mensen in de thuiszorg zijn hun
baan kwijtgeraakt. Dus van twee kanten zijn die mensen
gewoon dubbel en dwars gepakt. Wel het eerlijke verhaal
vertellen.
Bovendien zijn er nog steeds heel veel mensen die ervoor
kiezen om toch in een verzorgingshuis te willen gaan
wonen. Het kost maar 300 miljoen om die verzorgingshuizen
weer open te krijgen, doorgerekend en al. Dus van het
dividendgeld kunnen we ook weer onze verzorgingshuizen
openmaken voor die mensen die dat graag zouden willen.
Want kijk wat er met al die mensen die heel lang thuis blijven wonen gebeurt aan valpartijen, aan ziekenhuiskosten.
We zijn vaak nog veel duurder uit dan ooit. Dus wel het hele
verhaal vertellen.
Minister Rutte:
Ik heb mijn reactie gegeven aan de heer Wilders. Wat de
heer Roemer hier veronachtzaamt, is een breed levende en
breed gevoelde maatschappelijke wens om een transitie te
maken. In de jaren zeventig gingen we als we 65 waren
naar het bejaardenhuis. Dat had ook te maken met het tekort
op de woningmarkt. In de jaren tachtig en negentig gingen
we bij serieuzere klachten naar een verzorgingshuis. Nu is
er een nieuwe keuze gemaakt. De afgelopen tien jaar is er
een nieuwe transitie geweest in de zorg waarbij we hebben
gezegd dat waar het gaat om mensen met niet al te zware
klachten die in de meeste gevallen ook thuis willen blijven
wonen, we dat zo goed mogelijk willen faciliteren, zodat
we het geld ook zo veel mogelijk kunnen richten op de
verpleeghuiszorg voor mensen die aangewezen zijn op
zwaardere ondersteuning. Dat is een veranderingsproces
dat in de afgelopen 30, 40 jaar in de gezondheidszorg heeft
plaatsgevonden. Daar met zevenmijlslaarzen doorheen
racen wat de heer Roemer nu doet, vind ik iets te makkelijk.
De heer Roemer (SP):
Nee, dat is niet makkelijk. Ik weet dat de minister-president
dit niet graag hoort. Feit is dat een aantal mensen langer
thuis wil blijven wonen, maar er is wel enorm in doorgedraafd. Mensen werden verplicht om langer thuis te wonen.
Dat is echt wat anders. Mensen werden verplicht te verhuizen uit verzorgingshuizen omdat die gesloten moesten
worden. Die mensen wilden dat niet. Hoe vaak hebben we
niet te horen gekregen: mijnheer Roemer, oude bomen
moet je niet verplanten. Dat is wat er gebeurd is. Als je dan
een transitie wilt maken naar langer thuis wonen, had je
moeten investeren in meer thuiszorg en meer wijkverpleging. Dat is allebei niet gedaan. Er heeft dus gewoon een
ordinaire bezuiniging plaatsgevonden met een mooi verhaaltje over een soort transitie, en de ouderen zijn daar de

Tweede Kamer

klos van geworden. Ook de 77.000 mensen in de zorg die
hun baan zijn kwijtgeraakt zijn de klos.
Minister Rutte:
Voorzitter, ik herhaal het nog een keer. De kosten in onze
gezondheidszorg in de afgelopen kabinetsperiode en ook
in de komende kabinetsperiode … Ik zei het al: de hele
Defensiebegroting komt er alleen al bij voor dat deel van
de zorg dat in gewoon Nederlands de ziekenhuiszorg heet
met alles eromheen, dus de huisarts en de wijkverpleegkundigen. Daar komt 8 miljard bij. Dat is de hele Defensiebegroting. Dat zijn de enorme kostenstijgingen waarmee we
geconfronteerd worden. Als de heer Roemer op deze plek
zou staan, zou ook hij er niet omheen kunnen om zich af te
vragen hoe hij de kwaliteit van de zorg kan behouden en
tegelijkertijd de kostenstijging enigszins kan dempen.
Waarom is dat nodig? Om het niveau vast te houden van
de beste zorg van Europa, misschien wel van de hele
wereld, die we op dit moment leveren en tegelijkertijd
ervoor te zorgen dat het betaalbaar blijft voor iedereen in
dit land. Daarmee blijft er ook geld op de begroting
beschikbaar voor zaken als onderwijs, defensie, politie,
uitkeringen et cetera.
De heer Roemer (SP):
Erg mee eens, mevrouw de voorzitter.
Minister Rutte:
Dank!
De heer Roemer (SP):
Erg mee eens; dat doen wij ook. Wij doen het echter niet
ten koste van de thuiszorg om mensen langer thuis te laten
wonen, door mensen massaal te ontslaan en daarop te
bezuinigen. Wat we wel doen, is de topsalarissen in de zorg
aanpakken. Een op de vijf zorgbestuurders verdient meer
dan een minister. Pak dat dan eens aan, haal daar de miljoenen weg. We praten al jaren over de bureaucratie in de
zorg. Die wordt nog steeds niet minder. Pak die hele
marktwerking met al die zorgverzekeraars aan. Stop daarmee en we besparen miljarden. Ja, ik doe graag mee om
te kijken hoe we de zorg minder duur kunnen maken, maar
dan pakken we de verspilling aan, dan pakken we de farmaceutische industrie aan en dan pakken we de marktwerking
aan. We doen het niet bij de mensen in de thuiszorg en al
helemaal niet door hen 20% op hun salaris te laten inleveren. We doen het ook niet bij de ouderen die verplicht
moeten verhuizen.
Minister Rutte:
Ik snap wat Roemer zegt. De heer Roemer zegt waar je het
zou kunnen zoeken, maar dan praat je over kleine bedragen.
Dit gaat niet om de miljarden die nodig zijn om de kostenstijging enigszins af te remmen. Dat is echt wat er aan de
orde is. Als je dat niet doet, neem je voor je verantwoording
dat de uitgaven in de gezondheidszorg omhoog blijven
spuiten. Dat gaat uiteindelijk ten koste van andere dingen
in deze samenleving. Ik vind het de taak van de politiek om
keuzes te maken in schaarste en ons constant af te vragen
hoe we de kostenstijging op een verantwoorde manier
enigszins onder controle kunnen houden, zonder dat het

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-9

ten koste gaat van belangrijke afwegingen zoals we net
bespraken bij de wijkverpleegkundige zorg. Tegelijkertijd
moeten we ervoor zorgen dat de kwaliteit overeind blijft.
Dat is de taak die wij als politici hebben.
De voorzitter:
Tot slot.
Minister Rutte:
En ik begrijp best dat de heer Roemer daar misschien
andere keuzes in zou maken.
De heer Roemer (SP):
Tot slot, voorzitter. Het is toch wel heel wrang te horen dat
de minister-president verdedigt dat hij het liever bij de
thuiszorg weghaalt — hij laat de thuiszorgers 20% inleveren
op hun salarissen — en niets zegt over de topsalarissen.
Een op de vijf verdient meer dan een minister. Ook zegt hij
niets over bv's die zich zorgaanbieders noemen en aan
winstuitkeringen doen, zoals we vorige week hebben kunnen lezen. Overigens is de motie van het CDA om dit te
verbieden, breed in de Kamer aangenomen. Het gebeurt
gewoon. Er zijn 12% meer accountantskosten overall.
Daarover hoor ik de minister-president niet. Nee, de kosten
moeten worden gehaald bij de thuiszorgers, want dat is
blijkbaar het vet dat afgesneden moet worden.
Minister Rutte:
Voorzitter, er is natuurlijk niet naar één sector gekeken. De
afgelopen jaren hebben we heel moeilijke maatregelen
moeten nemen, ook in de gezondheidszorg. We zijn er bijvoorbeeld in geslaagd om hoofdlijnenakkoorden te sluiten
waarmee de groei enigszins is gedempt, breed in de hele
ziekenhuissector. Daarmee zorg je ervoor dat die groei niet
ver vooruitloopt op de economische groei. Als dat namelijk
structureel zo is, duwt die groei andere uitgaven uit het
grote overheidsnest. Daarover gaat het, voorzitter.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Rutte:
De dingen die de heer Roemer noemt, leveren niet deze
bedragen op.
Voorzitter, een paar andere onderwerpen. De heer Roemer
blijft roepen, maar we praten er samen nog verder over.
De voorzitter:
Niet uitlokken.
Minister Rutte:
De SGP heeft gevraagd of de doodswens bij psychiatrische
patiënten zo vaak is verbonden met hun ziektebeeld dat dit
reden is om niet de druk op psychiaters op te voeren om
euthanasie toe te passen. Dat was een vraag van de heer
Van der Staaij. Daar heb ik een paar dingen over te zeggen.
Bij psychiatrische patiënten kan inderdaad sprake zijn van

Tweede Kamer

een doodswens die een symptoom is van hun aandoening,
bijvoorbeeld bij een depressie of een psychose. Dat hoeft
echter niet het geval te zijn. Ook bij psychiatrische patiënten
kan er sprake zijn van een stervenswens die ingewilligd kan
worden binnen de euthanasiewet. Indien aan alle zorgvuldigheidseisen uit de wet is voldaan, waaronder een vrijwillig
en weloverwogen verzoek en ondraaglijk en uitzichtloos
lijden, kan de behandelend arts onder die bijzondere
omstandigheden euthanasie verlenen aan een patiënt. Dit
is de algemene lijn van de euthanasiewet die wordt
gehanteerd, ook bij groepen als dementerenden en psychiatrische patiënten. Daarbij moet natuurlijk ieder individueel
geval altijd op specifieke omstandigheden conform de wet
en alle waarborgen worden beoordeeld. Het is belangrijk
om daarbij te benadrukken dat psychiaters — dat geldt
overigens voor artsen in het algemeen — nooit verplicht
zijn om mee te werken aan een euthanasieverzoek. Er
bestaat geen recht op euthanasie. Het blijft altijd een keuze
van de arts om wel of niet in te gaan op een verzoek.
Wij hebben in het regeerakkoord ook afspraken gemaakt
over hoe de komende tijd om te gaan met gevoelige
thema's rondom de medisch-ethische kwesties. We hebben
afgesproken daarbij te kijken naar de stand van de medische
wetenschap, de stand van het maatschappelijk debat dat
daarover plaatsvindt en de bredere politieke discussie die
daarover gevoerd moet worden. Dat heeft geleid tot de
teksten die in het regeerakkoord staan, bijvoorbeeld over
hoe we omgaan met embryoselectie of met embryokweek.
Het heeft ook geleid tot de teksten die in het regeerakkoord
staan over andere belangrijke medische onderwerpen, zoals
het manifest Waardig ouder worden en ook de kwestie van
de eventuele uitbreiding van de euthanasiewetgeving.
Op een punt ben ik de heer Asscher nog uitleg verschuldigd.
Het gaat over de vraag die hij stelde aan mij als fractievoorzitter van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie in het
laatste debat over de uitkomsten van de informatie. De heer
Pechtold heeft daar gisteren al op gereageerd. Ik probeer
het voor mezelf terug te halen. Mijn antwoord was fout,
want we waren wel degelijk van plan die wet in te trekken.
Daar wilden we ook helemaal niet stiekem over doen.
Daarom staat die wet ook in het lijstje van in te trekken
wetsvoorstellen. De heer Pechtold heeft gisteren al het
tuintje voor mij weer aangeharkt, waarvoor dank. Ik kan
bevestigen wat hij toen zei. Of het nou de NIP-test was of
dat ik dacht "hij maakt het heel spannend en ik weet niet
wat het precies is", het was in ieder geval een misverstand
aan mijn kant. Het was op geen enkele manier de bedoeling
om daar geheimzinnig over te doen. De heer Pechtold
refereerde eraan dat het maandag opkwam in het coalitieoverleg. Het kwam iets eerder op, vrijdag vorige week, twee
dagen daarvoor in de ministerraad toen we de lijst in te
trekken wetsvoorstellen hadden. We hebben dat nader
besproken in het coalitieoverleg. Dus sinds afgelopen vrijdag ben ik in ieder geval gewaar dat ik hier heb zitten
prutsen. Ik ga proberen dat in de toekomst tot een minimum
te beperken.
De voorzitter:
Voordat ik de heer Asscher het woord geef: zijn alle vragen
met betrekking tot medisch-ethische kwesties beantwoord?

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-10

Minister Rutte:
Ja, voorzitter. Ik meen dat ik daarmee alle vragen heb
beantwoord.
De voorzitter:
Ja. De heer Asscher.
De heer Asscher (PvdA):
Ik wil het toch hebben over die combinatie van gevoelige
onderwerpen. We hebben gezien dat de abortuspil
geschrapt is, weliswaar zonder geheimzinnigheid, maar het
gebeurt. We hebben gezien dat er voor het onderzoek naar
ernstige erfelijke ziektes waarbij embryo-onderzoek nodig
is, een soort freeze is afgesproken. We hebben ook gezien
dat de NIP-test beschikbaar blijft, maar we weten niet of
die bereikbaar blijft voor mensen die niet de volle mep
kunnen betalen. Dat roept bij elkaar wel degelijk de vraag
op of het prisma, de bezweringsformule, niet toch een uitstelknop is voor een van de vier partijen. Ik zeg dat omdat
er wordt verwezen naar een maatschappelijk debat. Dit zijn
alle drie onderwerpen waar het maatschappelijk debat over
gevoerd is. Ik zeg dat omdat er wordt verwezen naar de
mogelijkheid van alternatieven. Het zijn alle drie onderwerpen waarbij als er alternatieven zouden zijn, we die zouden
kiezen. Het wekt dus erg de indruk dat men niet heeft willen
opschrijven "dit zetten we stil" en daarom dat prisma heeft
gevonden als een manier om comfort te bieden, wat ik op
zichzelf kan begrijpen. Maar wees daar dan transparant
over, met name in de richting van patiënten die hun hoop
vestigen op dit onderzoek, met name in de richting van
vrouwen die zorgen hebben tijdens hun zwangerschap over
wat er mis zou kunnen gaan en in de richting van vrouwen
die voor de vreselijke beslissing staan of ze wel of niet hun
zwangerschap zullen afbreken.
Minister Rutte:
Zo is het niet gegaan. Het is prima dat de heer Asscher zegt
dat het zo gegaan zou kunnen zijn, maar zo is het niet
gegaan. Het is een heel bijzonder onderdeel van de informatie geweest, waarin we heel uitvoerig en met groot respect over en weer hebben gesproken over deze gevoelige
kwesties. We hebben vastgesteld, natuurlijk, dat partijen
daar vanuit heel verschillende invalshoeken naar kijken.
We hebben ook met elkaar vastgesteld dat grote maatschappelijke veranderingen op dit terrein, ook in het verleden,
tijd hebben gekost en niet overhaast tot stand zijn gekomen.
Kijk naar de abortuswetgeving en de euthanasiewetgeving.
Dat heeft tien, vijftien jaar geduurd. Toen hebben we onszelf
voor de vraag gesteld hoe we die discussie moeten voeren.
Hoe doe je dat dan? Om te beginnen hebben we na een
paar moeilijke momenten in de informatie met elkaar vastgesteld dat we hier altijd uit gaan komen, dat we er iedere
keer op een respectvolle manier uit zullen komen. Dat was
niet genoeg om het kabinet te beginnen. Vervolgens hebben
we toen met elkaar een conclusie getrokken, even los van
de precieze partijpolitieke invalshoeken op deze onderwerpen. Mijn eigen partij maakt daar overigens, zeg ik maar
even, altijd vrije kwesties van in de eigen fractie en heeft
daar dus weer een wat andere positie in dan andere partijen.
Maar goed, alle partijen hebben daar een eigen positie in.
We hebben toen vastgesteld dat je die discussie eigenlijk
eerst moet bekijken met de vraag wat er nu eigenlijk

Tweede Kamer

medisch kan, hoe het daarmee staat. Dan zie je bijvoorbeeld
dat er over de Wet afbreking zwangerschap en de abortuspil
bij de huisarts bij de huisartsen zelf heel verschillende
opvattingen bestaan. Vervolgens is de vraag wat gezaghebbende mensen ervan vinden, breder dan alleen puur wat
er medisch-technisch mogelijk is. Tot slot is de vraag hoe
het met het maatschappelijk debat erover staat. Wat is de
maatschappelijke acceptatie? Hoe groeit die? Zo is dat ook
in het verleden gebeurd, met andere onderwerpen. Zo willen we dat ook de komende tijd blijven doen, met groot
respect voor elkaar. Dit is inderdaad een uitgebreidere
paragraaf in het regeerakkoord. Hier hebben we echt lang
over gesproken, maar daar schaam ik me helemaal niet
voor. Ik zou sowieso niet voor de korte klap zijn geweest.
Ook als de VVD hier in haar eentje de absolute meerderheid
had gehad, zou ik daar niet voor geweest zijn. Ik vind echt
dat het goed is dat we het op deze manier doen.
De heer Asscher (PvdA):
Daarom stel ik de vraag ook niet over voltooid leven. Ik
denk dat we in deze zaal allemaal aanvoelen dat die discussie misschien nog niet klaar is, in elk geval nog niet voor
iedereen. De discussie over embryo-onderzoek wordt al
sinds 2006 intensief gevoerd. Dus dat is de tienjaarstermijn
waar u het over hebt. Naar aanleiding van die discussie, de
medische stand en adviezen van anderen heeft minister
Schippers, toen nog, een wat mij betreft heel zorgvuldig
en zeer beperkt wetsvoorstel gemaakt over wat er wel en
niet mogelijk zou moeten zijn, ten behoeve van vrouwen
die kanker hebben gehad en toch een kind willen krijgen
en ten behoeve van het voorkomen van zeer ernstige erfelijke aandoeningen. Ik zou het buitengewoon betreuren als
we hier zouden ontkennen dat het maatschappelijk debat
is geweest, zouden doen alsof dat voorstel niet zorgvuldig
is en patiënten en mensen die zich daar zorgen over maken
in de wacht zetten. Dat is de eerste vraag.
Mijn tweede vraag gaat over de abortuspil. Het is waar dat
er huisartsen zijn die bezorgd zijn — dat is een punt dat
Pechtold gisteren ook maakte — over wat het met zich mee
kan brengen. Er zitten alleen ook heel duidelijke voordelen
aan het via de huisarts verstrekken van die abortuspil. Het
is laagdrempeliger. Je hebt dus kans dat vrouwen eerder
die moeilijke keuze maken, met minder ernstige gevolgen
en meer mogelijkheden van nazorg. Bovendien, zo zeg ik
daarbij in de richting van partijen die moeite hebben met
het onderwerp an sich, kan een huisarts ook een rol spelen
bij het voorkomen van toekomstige ongewenste zwangerschappen. Dus ligt het dan niet veel meer in de rede om
het wetsvoorstel voor te dragen voor wijziging of verbetering? Door het in te trekken zorg je ook hier voor een aanzienlijke vertraging voor iets wat toch voor vrouwen in een
heel kwetsbare positie ongelooflijk belangrijk is. Die krijgen
nu toch … Ik weet niet wat het is wat ik nu hoor.
De voorzitter:
Er is iemand die het met u eens is op de publieke tribune,
ben ik bang. Een kindje.
Minister Rutte:
Wel of niet eens is?

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-11

De heer Asscher (PvdA):
We kunnen nog wel wat jonge kiezers gebruiken, voorzitter.
Ik weet niet of de stemgerechtigdheid al helemaal in orde
is.
Minister Rutte:
Ik hoop het niet.
De heer Asscher (PvdA):
Het gaat om die twee punten. Aannemende dat wat de
premier zegt waar is — het is geen truc voor uitstel en het
is geen bezweringsformule, dat prisma — kan het in elk
geval op het punt van dat heel geselecteerde, gespecificeerde embryo-onderzoek nu door. Dan zou je op het punt
van die abortuspil een andere weg kunnen bewandelen. Ik
zou het zeer waarderen als dat kan. Dat doet niets af aan
de vereiste zorgvuldigheid.
Minister Rutte:
Laten we er even langslopen. Ik begin met de Wafz. Daar
was eigenlijk geen discussie over tussen deze vier partijen,
al kwamen die misschien vanwege verschillende overwegingen tot de conclusie dat het wetsvoorstel beter kan
worden ingetrokken. Bijvoorbeeld omdat de band tussen
de huisarts en de patiënt sterker is. De Raad van State is in
zijn advies buitengewoon kritisch op dat punt, omdat slechts
in de helft van de gevallen de huisarts degene is tot wie de
ongewenst zwangere vrouw zich in een vroege fase van de
zwangerschap als eerste richt, terwijl tegelijkertijd de hele
bureaucratische last en het volledig onder de Wafz brengen
van de huisarts de zaak in bureaucratische zin alleen maar
verder bemoeilijkt. Er is ook onder huisartsen veel discussie
over en met name dus over die administratieve rompslomp.
Dat is reden geweest waarom partijen uiteindelijk tegen
elkaar gezegd hebben dat het beter is als het wetsvoorstel
niet doorgaat.
De heer Asscher (PvdA):
Sorry, mag ik op dat punt …
Minister Rutte:
Nou, misschien mag ik het even afmaken, want u had ook
de vraag over de embryoselectie en de embryokweek. Het
is niet zo dat er geen onderzoek mogelijk is met embryo's
onder dit kabinet. Dat is wel degelijk mogelijk. Alleen, waar
we heel zorgvuldig naar willen kijken, is de vraag of
embryokweek moet worden toegestaan. Dat ligt natuurlijk
uitermate gevoelig in confessionele kring. Daar hoeven we
ook niet geheimzinnig over te doen. Het is wel zo dat in een
paar landen dat onderzoek plaatsvindt. Ik dacht in vijf landen
op dit moment. De Nederlandse wetenschap kan ook
gewoon gebruikmaken van de uitkomst van dat onderzoek.
Het is dus niet zo dat, omdat we dat hier niet zouden doen,
nieuwe inzichten die uit medisch onderzoek voortkomen,
niet voor Nederland ten dienste zouden staan.
Tegelijkertijd gaat het onderzoek dat plaatsvindt met
embryo's die resteren na ivf-behandeling, wel door. We
hebben daarboven afgesproken dat we de mogelijkheden
uitbreiden voor geslachtskeuze bij ziektes waarbij het
geslacht heel bepalend kan zijn voor de ziekte. Dat gebeurt

Tweede Kamer

al in een aantal gevallen, zoals bij het erfelijke borstkankergen, maar er is afgesproken om dat uit te breiden naar een
erfelijke vorm van blindheid, LHON, en andere vormen van
borstkanker. Op basis van die geslachtskeuze heb je een
vrij grote mate van zekerheid dat het alleen bij het jongetje
of meisje voorkomt. Dus dat maken we wel mogelijk. Ook
dat breiden we een klein beetje uit. We doen dus wel
degelijk dingen, maar dat is inderdaad met embryo's die
resteren na ivf.
De gevoeligheid zit zonder meer — daar loop ik niet voor
weg — in de kwestie van embryokweek. Dat is een heel
gevoelige: het creëren van leven met het doel om het ook
weer te vernietigen. Daarvan stel ik wel vast dat wat daar
internationaal aan onderzoek plaatsvindt en de uitkomsten
daarvan, gewoon voor de Nederlandse medische wetenschap ten dienste staan.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Asscher (PvdA):
Tot slot, voorzitter. Op het eerste punt blijf ik het zeer
onbevredigend vinden dat daar waar eigenlijk de parlementaire behandeling begonnen is, in de eerste ministerraad
van het nieuwe kabinet wordt besloten de wet in te trekken
en daarmee het parlement de mogelijkheid ontzegd wordt
om bijvoorbeeld met wijzigingsvoorstellen tegemoet te
komen aan bezwaren van huisartsen, maar ook om tegemoet te komen aan de reële voordelen die in het wetsvoorstel besloten lagen. Dat vind ik geen goede zaak, juist bij
zo'n gevoelig onderwerp, als je de pagina erna zegt dat de
discussie moet plaatsvinden. Hier wordt op de vrijdag de
mogelijkheid van de abortuspil via de huisarts ingetrokken.
Ik denk juist dat het logisch is dat nu maar in de helft van
de gevallen de vrouwen zich tot de huisarts wenden, want
die kan niet zo heel veel doen. Je kunt op z'n minst het volle
parlementaire debat voeren. Dan kun je altijd die wet nog
intrekken. Dus mijn verzoek zou zijn om die intrekking te
heroverwegen, zodat ook daar recht gedaan kan worden
aan een volle maatschappelijke maar ook parlementaire
discussie over dit onderwerp, want het raakt vrouwen diep.
Twee: het punt van de embryoselectie. Ik snap dat. Ik snap
de keuzes die er gemaakt zijn. Alleen zit er een formulering
in waarbij onduidelijk is wat nou de afspraak is. Je kunt niet
tegelijkertijd verwijzen naar de gevoeligheid, en zeggen:
die afspraak is eigenlijk heel normaal, want je moet met dit
soort dingen zorgvuldig omgaan. We waren al zover. Dus
dan is de afspraak: we zetten het stil. Dan heb je geen
prisma nodig. Dan moet je eerlijk zijn en zeggen: dit is een
concessie die gedaan is in dit geval. Ik kan me daar iets bij
voorstellen, gezien de samenstelling van het kabinet, maar
wees daar dan duidelijk over, want anders stuur je mensen
met een kluitje in het riet.
Minister Rutte:
Dat laatste vind ik toch te kort door de bocht. Het moge zo
zijn dat we met de eerste toets, namelijk hoe staat het met
de medische wetenschap, een heel eind zijn. Maar als we
dan kijken naar de tweede toets die wij belangrijk vinden,
het tweede prisma, namelijk de medisch-ethische dimensie
en welke andere belangen er spelen, en zeker ook de derde,

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-12

namelijk de politieke bezinning en de brede maatschappelijke discussie, dan is tien jaar, voor zo'n fundamenteel punt,
het creëren van leven om het vervolgens ook te vernietigen
— misschien met, zeg ik vanuit mijn eigen perspectief, heel
goede redenen, maar niettemin voor andere partijen een
zeer gevoelige kwestie — niet voldoende om het maatschappelijk helemaal uit te harden. Dat geloof ik echt niet.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik kom nog voor een ander onderdeel van de medische
ethiek, namelijk waar de minister-president net over sprak,
de euthanasieregelgeving. De verruiming van de bekendheid met de euthanasiewetgeving is ook een van de punten
uit het regeerakkoord. Wij zijn het daar als SGP, zoals u
weet, niet mee eens, maar het gaat mij nu even om de
interpretatie van die woorden. Mag ik het zo uitleggen, ook
het antwoord van de minister-president net gehoord hebbend, dat het in ieder geval niet de bedoeling is dat die
verruiming een soort van druk op artsen kan geven om juist
meer tot euthanasie over te gaan?
Minister Rutte:
Wat wij hier willen doen, is het volgende. Ik zit het nog even
precies in de tekst na te gaan, want u heeft allemaal die
fijne lettertjes; ik heb nog een eerdere versie. Het gaat hier
om het rapport-Schnabel. Het rapport-Schnabel vond ik zelf
een heel afgewogen rapport, waarbij gezegd werd: er moet
een aantal dingen bekeken worden, ook om te bezien wat
er nog binnen de huidige euthanasiepraktijk mogelijk is.
Dat is op geabstraheerd niveau. Dat is niet bedoeld om druk
te zetten op de artsen. Dit is bedoeld om te kijken wat er
vanuit de systematiek van de wet zoals die nu is, nog verder
zou kunnen en wat er nog meer voor mogelijkheden zijn
binnen de wet. Het is niet bedoeld om druk te zetten op
artsen om meer te doen.
De heer Van der Staaij (SGP):
Dat is in ieder geval goed om te horen, omdat het praktisch
juist wel een verruimend effect heeft als je nadrukkelijk
aangeeft: kijk eens wat er allemaal kan onder die wet; er
kan al veel meer dan wij nu allemaal denken.
Minister Rutte:
Dat snap ik.
De heer Asscher (PvdA):
De premier zou nog antwoorden op het eerste deel van
mijn vraag. Die ging erover, ten behoeve van een brede
maatschappelijke en parlementaire discussie, de intrekking
van het wetsvoorstel rond de abortuspil op te schorten tot
nadat er in het parlement gesproken is over de voor- en
nadelen. Die bal wordt nu door de coalitie opeens helemaal
uit het spel getrokken, terwijl dat eigenlijk niet past bij de
zorgvuldige beschrijving van hoe de discussie zou moeten
worden gevoerd op andere onderwerpen.
Minister Rutte:
Ja, alleen hoeft die discussie niet altijd plaats te vinden aan
de hand van wetsvoorstellen. Wij vinden echt het wetsvoorstel niet goed. Dat zit hem niet alleen op het punt dat ik net

Tweede Kamer

noemde. Er zijn meer aspecten. Een daarvan noemde ik
net: de band tussen huisarts en patiënt wordt verondersteld
sterker te zijn dan die in de praktijk is. Daarachter weg komt
de discussie bij huisartsen over de vrees voor extra administratieve rompslomp. Zoals je ook ziet in het advies van de
Raad van State, die buitengewoon kritisch was over dit
wetsvoorstel, is de huidige praktijk van zwangerschapsafbrekingen goed en zorgvuldig. Daarmee kan wat betreft de
Raad van State de zin van dit wetsvoorstel niet worden
aangetoond. Tot slot komt er nog een tweede evaluatie aan
van de Wet afbreking zwangerschap (Wafz). De Raad van
State zei: is het nou niet gek dat alweer de volgende stap
wordt gezet, terwijl dat allemaal nog speelt en die hele
consultatie nog gaande is? Ik denk dat het goed zou zijn om
dit stap voor stap te doen. Deze wet is nu ingetrokken. Op
enig moment komt die evaluatie. Dan kunnen wij verder
bezien welke vervolgstappen wenselijk zijn.
De voorzitter:
Laatste opmerking op dit punt.
De heer Asscher (PvdA):
Mijn conclusie is dan dat de vier mannen die de coalitie
gevormd hebben, vinden dat die discussie wel klaar is en
dat de wet van tafel kan, op de lange baan. Ik sta hier aan
de kant van oud-minister Edith Schippers en de vrouwen
die daar wel prijs op stellen.
Minister Rutte:
Ik kom dan bij Onderwijs en daarna bij BZK en Justitie en
Veiligheid. Over onderwijs waren veel opmerkingen gisteren
maar niet in conflictueuze zin. Het woord "lerarentekort",
werd opgemerkt, komt niet voor in het regeerakkoord. Nee,
het woord "islam" en andere woorden ook niet, maar wij
gaan wel met het lerarentekort aan de slag. Nou is de vraag:
wat is nou het verhaal voor de leraren in het voortgezet
onderwijs en het mbo? Wij hebben in het regeerakkoord
een paar dingen opgenomen. In de eerste plaats wordt het
collegegeld voor studenten aan de lerarenopleidingen ook
in het tweede studiejaar gehalveerd, zodat het aantrekkelijker wordt om zo'n opleiding te gaan volgen. Wij gaan de
lerarenopleidingen ook differentiëren. Er komen specialisaties die zich specifiek richten op jongere of oudere kinderen.
Het beroep van leraar wordt hierdoor aantrekkelijker, zowel
voor mannen als voor vrouwen. Samen met de sociale
partners, lerarenopleidingen, schoolbesturen en gemeenten
gaan wij werken aan een aantal acties om het tekort terug
te dringen. Daarbij zijn belangrijk het bevorderen van zijinstroom, het verhogen van de in-, door- en uitstroom van
lerarenopleidingen en het behoud van leraren voor het
onderwijs, naast een aantal andere belangrijke afwegingen.
Dan was er een vraag over vroegschoolse educatie. De
bedoeling is om met name kinderen met het risico op een
achterstand te laten profiteren van een extra stimulering
op jonge leeftijd. Onderzoek wijst uit dat zij door het volgen
van voorschoolse educatie een deel van de achterstand
kunnen inlopen voordat zij starten op de basisschool. Daar
is 170 miljoen extra voor beschikbaar. Dus het is niet
bedoeld voor alle 2- tot 4-jarigen, maar voor de kinderen
met een risico op een achterstand.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-13

Het groene onderwijs is verschrikkelijk ingewikkeld. Het is
in ieder geval de bedoeling om per 1 januari 2019 de gelijke
bekostiging vanuit één budget voor het gehele onderwijs
te realiseren. Hoewel ik hier natuurlijk alle feiten beschikbaar
heb en alle vragen zou kunnen beantwoorden, zouden we
kortheidshalve ook kunnen afspreken dat de minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap samen met de minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit een brief stuurt
aan de Kamer over de uitwerking van deze elementen van
het regeerakkoord. Ik zie dat de heer Baudet nu wil weten
hoe het met het groene onderwijs zit. Ik rond eerst even
het stukje over onderwijs af. Ik heb hiermee echter alle
vragen al beantwoord die over het onderwijs zijn gesteld.
De heer Baudet (FvD):
De minister-president zei zojuist: het woord "lerarentekort"
staat niet in het regeerakkoord, net zomin als het woord
"islam", maar we gaan wel aan de slag met het lerarentekort. Gaat de minister-president dan ook met de islam aan
de slag of heb ik dat verkeerd begrepen?
Minister Rutte:
Nee, net als met het boeddhisme gaan we daar niet mee
aan de slag.
De heer Baudet (FvD):
Oké.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik heb ook zo'n korte vraag, namelijk of die brief over het
groene onderwijs voor en niet na de begroting zou kunnen
komen.
Minister Rutte:
Ja, die komt voor de begroting. U ziet, ik neem al die
besluiten zelf. Dit over het onderwijs. We zijn al bij punt
tien.
Dan Binnenlandse Zaken. Daarna kom ik bij Justitie en
Veiligheid en energie en klimaat. De Wet op de inlichtingenen veiligheidsdiensten, waar zo veel over te doen is, is er
met een reden. Ik wil beginnen met uit te leggen waarom
ik in de politiek zit. Ja natuurlijk, voor infrastructuur en
onderwijs en lage lasten en alles van het kabinetsbeleid,
maar uiteindelijk, in de kern, hebben we één taak: het land
veilig houden. We moeten gewoon vaststellen dat op dit
moment de lieden die bereid zijn tot het uiterste te gaan
om onze manier van leven letterlijk omver te werpen, op
dit moment kunnen beschikken over bepaalde technieken
en dat onze diensten niet in staat zijn om hen op dit moment
in voldoende mate onder controle te houden. Dat is de
reden waarom ik hevig ben voor die Wet op de inlichtingenen veiligheidsdiensten. En ja, vervolgens moet je bij zo'n
wet — ook als daar maatschappelijke discussie over is —
buitengewoon zorgvuldig te werk gaan. Om te beginnen
moet je heel scherp te zijn op wat de wet niet is.
De wet gaat niet over het maar lukraak binnenhalen van
allemaal informatie, het ongelimiteerd binnenhalen en
ophalen van datastromen. Dat zou ook totaal niet werken,
want dan zouden de diensten volstrekt overvoerd raken.

Tweede Kamer

Het gaat er niet om datahooibergen binnen te halen, het
gaat erom de spelden uit die hooiberg binnen te krijgen.
We moeten heel precies weten waar we naar op zoek zijn.
Dat is het doel van die wet. Stel dat je heel wantrouwend
zou zijn en zou denken: ja, maar die diensten hebben
eigenlijk ook nog een heel andere bedoeling. Stel dat dat
zo zou zijn, dan mag dat niet van de wetgever en daar wordt
van alle kanten controle op uitgeoefend. Dus al zouden
diensten bereid zijn om dingen te doen die niet mogen —
nogmaals, ik sta ervoor dat dat niet zo is — dan worden
daar absolute veiligheidsklemmen op gezet en wordt er
aan alle kanten door onafhankelijke commissies gecontroleerd dat dat niet gebeurt.
Deze wet is dus nodig, omdat we op dit moment niet meer
alleen via de brief en de oude telefoonlijnen communiceren,
maar ook met moderne datatechnologie. Het is dus echt
cruciaal dat die wet er komt. Wat is dan van belang de
komende tijd? Daar hebben we in het regeerakkoord
afspraken over gemaakt. Dat zijn een paar dingen. Juist
omdat er maatschappelijk zorg over is, hebben we gezegd:
de evaluatie halen we naar voren. Als de evaluatie, die we
naar voren gaan halen, aanleiding geeft om in de wet aanpassingen te doen — dat zal dus over, ik meen, twee jaar
zijn — dan zullen we die aanpassingen ook voorstellen. Dat
is één.
Ten tweede staan in de wet een heel aantal waarborgen,
zoals een voorafgaande en in tijd begrensde ministeriële
toestemming, een rechtmatigheidstoets vooraf door de
Commissie van Toezicht, doelgerichte inzet, een zo kort
mogelijke bewaar- en vernietigingstermijn, functie- en
taakscheiding, compartimentering als het gaat om de toegang tot gegevens en toezicht achteraf door de Commissie
van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten op
een rechtmatige uitvoering. We hebben afgesproken om
van die waarborgen niet alleen te zeggen dat het mooi is
dat die in de wet staan, maar daar ook met voorrang en
met volle aandacht aan te gaan werken. Er komt ook nog
een brief van de minister van Binnenlandse Zaken op dit
punt, waarin zal staan hoe we dit allemaal gaan doen. Dit
is voor mij echt heel wezenlijk. Ik zei het laatst wat lomp in
een RTL-uitzending waar ik samen met de heer Segers zat.
Ik gebruikte toen woorden die ik zeker in de Kamer niet zal
herhalen. Ik heb daar niet een Bijbelse term misbruikt, maar
ik ging wel heel ver. Maar als je ziet hoe op dit moment
terrorisme in Europa en wereldwijd bezig is om stap voor
stap verder te komen en een gevaar te vormen voor ons
type samenleving, dan moeten wij onze diensten de
instrumenten geven om dat werk te kunnen doen. Jongens,
dat is echt cruciaal. En als we dat niet doen, dan lopen we
risico's waarvan ik echt vind dat wij die als politici niet
moeten willen lopen. Vervolgens blijft dus de vraag, maar
nu val ik in herhaling, dus daarna stop ik: wat zijn de waarborgen, wanneer evalueer je, hoe zorg je dat je rekening
houdt met alle zorgen die er bij mensen leven en die
gerechtvaardigd kunnen zijn? Ja, dat snap ik. Dat moeten
we dus ook doen. En nogmaals: Kajsa Ollongren, de
minister van Binnenlandse Zaken, zal daar ook met nadere
berichten over komen.
Mevrouw Thieme (PvdD):
De Partij voor de Dieren is faliekant tegen deze sleepwet
en we zijn dan ook heel blij — we feliciteren de initiatiefnemers via deze weg — dat er een referendum zal plaatsvinden in maart. Daar gaat ook mijn vraag over. Ik heb deze

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-14

week begrepen dat de ingangsdatum van de wet is opgeschoven naar 1 mei, dus tot na het referendum. Bij het
referendum over Oekraïne hebben we gezien dat het kabinet
de reactie op de uitslag van het referendum oneindig lang
uitstelde, onderwijl allerlei dingen al in gang werden gezet
om dat Oekraïneverdrag gewoon in werking te laten treden.
Ik wil van deze minister-president de verzekering dat, als
het referendum is geweest en de uitkomst er ligt, de wet
niet eerder in werking kan treden dan nadat het kabinet met
een reactie op de uitslag van het referendum is gekomen.
Minister Rutte:
Het slechte nieuws is dat de wet al in werking is getreden.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dan vind ik het wel goed om dat hier duidelijk te hebben.
Wat betekent dan de berichtgeving dat het uitgesteld is tot
1 mei?
Minister Rutte:
Dat is dat deel van de wet dat samenhangt met de toetsingscommissie en waar zij toezicht op moet houden. Dat deel
van de wet treedt in werking zodra de toetsingscommissie
zich gevormd heeft. Daar wordt op dit moment hard aan
gewerkt. En volgens mij is de inzet 1 mei of 1 juni. Ik hoor
nu dat 1 mei waarschijnlijk haalbaar is.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het is onbestaanbaar dat, terwijl er nog niet eens een toetsingscommissie is, de wet al in werking is getreden.
Minister Rutte:
Dat is geen nieuws.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het feit dat er een referendum wordt georganiseerd in
maart, geeft nog meer de urgentie aan voor dit kabinet om
een pas op zijn plaats te maken. Het is nu namelijk aan de
burger om hierover een raadgevend referendum te houden.
Minister Rutte:
Wacht even: die wet is aangenomen door de Tweede Kamer
en Eerste Kamer in de wetenschap dat de inwerkingtreding
niet afhankelijk zou zijn van een referendum. Dat is gewoon
een besluit dat we met zijn allen genomen hebben. Dat is
openbaar; dat weet iedereen. Daar is niks geheimzinnigs
aan. Dus die wet is in werking. Er zit een aspect in dat te
maken heeft met dat deel waar ook die commissie toezicht
op houdt. Dat deel kan pas van kracht worden als die commissie er is. We dachten dat die er op 1 januari zou kunnen
zijn, maar het kost meer tijd, want de mensen moeten
worden gezocht en daarna ook nog uitvoerig aan een
screening worden onderworpen. Dat kost meer tijd dan we
dachten, dus dat wordt 1 mei.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Blijft staan dat, als de referendumuitslag er is, het kabinet
dan zo snel mogelijk met een reactie komt en dan ook geen

Tweede Kamer

verdere stappen onderneemt om die wet verder in te vullen
en uit te voeren, aangezien we dan een uitslag hebben waar
we eerst met elkaar over in debat moeten gaan.
Minister Rutte:
Nee. Heel zuiver: we hebben nu twee dingen. We hebben
een wet die in werking is. Een aspect van die wet kan pas
in werking treden als die commissie er is. Dat is één traject.
Dat staat helemaal los van het referendum. Daarnaast is er
een referendum. Als dat referendum is geweest, dan staat
in de wet wat het kabinet moet doen nadat de uitkomst van
het referendum bekend is. Die stappen zullen we natuurlijk
allemaal zetten, maar dat staat los van elkaar.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dan zegt de minister-president hier in feite: het maakt niet
uit dat er een referendum komt, want de wet gaat gewoon
door.
Minister Rutte:
De wet is al ingevoerd.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ja, maar het referendum gaat daar geen verschil in uitmaken.
Minister Rutte:
Nee. Dit is niks geheimzinnigs, dit is gewoon hoe het zit.
Je kunt een referendum houden over een wet en dan wordt
zo'n wet nog even opgehouden totdat het referendum heeft
plaatsgevonden. De Kamer heeft besloten om die wet aan
te nemen in de wetenschap dat de inwerkingtreding niet
wordt opgehouden door een eventueel referendum. Als er
een referendum plaatsvindt met een conclusie die Nederland adviseert met die wet te stoppen, dan moet het kabinet
zich daarover beraden. Dan kunnen wij bijvoorbeeld
besluiten om een wet in te dienen die strekt tot intrekking
van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Het
is overigens een ramp als we dat doen, want dan hebben
we helemaal niks meer. We gaan er hard aan werken om
te voorkomen dat dat de uitslag zou zijn, omdat ik extreem
gemotiveerd ben om Nederland uit te leggen waarom die
wet zo cruciaal is. Maar stel dat het toch fout gaat, dan
moeten wij ons als kabinet beraden conform de tijdelijke
referendumwet.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Thieme.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Goed, voorzitter, dan wil ik heel graag weten van dit kabinet
of het, nadat dit referendum is geweest, bereid is om een
deadline te stellen ten aanzien van een reactie op de uitkomst van het referendum.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-15

Minister Rutte:
Nou zou ik met mijn Duitse collega zeggen: Schritt für
Schritt. Zullen we het even stap voor stap doen? Eerst maar
eens even ervoor zorgen dat het referendum netjes plaatsvindt en vooral ook met z'n allen, iedereen tenminste die
dat wil, proberen om Nederland ervan proberen te overtuigen dat we dit niet doen als speeltje voor wie dan ook, maar
dat dit nodig is om dit land te beveiligen tegen terrorisme,
tegen de schoften die het slechtste met onze samenleving
van zins zijn.
De voorzitter:
Slotopmerking of vraag.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dan heeft de minister-president niets geleerd van de grote
verontwaardiging die er was nadat het referendum over
het Oekraïneverdrag was gehouden en het kabinet pas
maanden later met een reactie kwam. Het is nu dus van
belang om al op voorhand duidelijkheid te hebben over
wanneer het kabinet gaat reageren. Daar neem je een termijn voor, zodat mensen weten waar ze aan toe zijn in
plaats van dat het vervolgens aan het kabinet is om zo'n
reactie eindeloos te traineren, waardoor mensen nog steeds
niet weten of zo'n referendum nou serieus wordt genomen
of niet. Daarom heb ik de vraag gesteld.
Minister Rutte:
Ik snap deze boze reactie niet, want ik heb er volgens mij
geen aanleiding voor gegeven.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Als hij de boze reactie niet snapt, voorzitter, wil ik het graag
nog even toelichten.
De voorzitter:
U krijgt het woord.
Mevrouw Thieme (PvdD):
We willen toch alle twee dat het vertrouwen in het kabinet,
het vertrouwen in de politiek, wordt hersteld? We hebben
bij het Oekraïnereferendum gezien dat mensen woedend
waren dat er niets met de uitslag van het referendum werd
gedaan. In ieder geval waren mensen boos over het feit dat
een reactie uitbleef, dat die maar eindeloos op zich liet
wachten. Ik wil hier heel graag van de minister-president
duidelijk hebben dat hij dit niet nog een keertje gaat doen
als de uitslag van het referendum over de sleepwet bekend
is. Ik wil dus dat we met elkaar een termijn afspreken
waarbinnen het kabinet met een reactie zal komen. Dat lijkt
me procedureel zuiver.
Minister Rutte:
Ook daar is de wet duidelijk over. Wij voeren de wet uit en
de wet zegt daar ook van alles over.

De heer Roemer (SP):
Een heel korte. Wat vond de minister-president van de uitspraak van de heer Buma over het referendum?
Minister Rutte:
Daar heb ik kennis van genomen. Dat is de opvatting van
het CDA over deze wet en over de vraag hoe om te gaan
met een eventuele uitslag van een referendum.
De heer Roemer (SP):
Mag ik daaruit concluderen dat het niet het standpunt is
van het kabinet?
Minister Rutte:
Het kabinet zal de wet uitvoeren, maar ik heb al laten
doorschemeren dat ikzelf, en dat geldt voor deze hele ploeg,
zeer gemotiveerd ben om ervoor te zorgen dat de wet kan
blijven bestaan, want die is cruciaal voor onze veiligheid.
De heer Roemer (SP):
Het siert de minister-president dat hij op campagne wil
gaan. Hij is er erg van overtuigd om het te gaan doen. Ik
zie ernaar uit. Ik heb hem gemist bij het Oekraïnereferendum. Dit kan heel erg leuk worden. Ik denk dat het ook zo
zou moeten. Als je ervan overtuigd bent dat iets goed is of
als je ervan overtuigd bent dat het niet goed is, moet je de
bevolking meekrijgen op basis van argumenten en op basis
van campagne. We hebben de wet op de referenda nog
steeds. Het zou goed zijn om niet op voorhand te zeggen:
ongeacht wat eruit komt, ik lap het aan mijn laars. Ik neem
aan dat u bevestigt dat u dat niet gaat doen, dat u met
overtuiging campagne gaat voeren maar de uitslag serieus
zult nemen.
Minister Rutte:
Even heel precies. Wij zijn zeer gemotiveerd om die wet te
kunnen voortzetten. Wij zullen de referendumwet uitvoeren.
Die schrijft precies voor welke stappen we moeten zetten
in welk scenario. Iedere fractie in deze Kamer heeft het
volste recht om te zeggen hoe volgens haar moet worden
omgegaan met de uitslag van een referendum. Dat staat
iedere fractie hier vrij.
De heer Roemer (SP):
Dat klopt, maar ik vroeg het nu aan het kabinet en ik neem
aan dat het kabinet het wel serieus neemt en dat het, als er
een heel duidelijke uitslag is, niet op voorhand zegt, ongeacht de uitslag: we doen er niks mee.
Minister Rutte:
Daar zitten allemaal suggesties in over collega's die ik maar
even laat liggen.
De voorzitter:
Deze vraag is ook door mevrouw Thieme een paar keer
gesteld.

De voorzitter:
Gaat u verder, tenzij de heer Roemer nog een vraag heeft?

Tweede Kamer

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-16

De heer Roemer (SP):
Jawel, maar ik wil gewoon een helder antwoord hebben.
We nodigen mensen uit voor een referendum. De ministerpresident kan dat ten principale niet leuk vinden omdat hij
niet voor referenda is, dat weet ik. Maar we hebben hem.
Dadelijk vragen we mensen tijdens het stemmen om ook
een stem uit te brengen in een referendum. Zolang die wet
bestaat, mag ik toch aannemen dat we hem serieus nemen.
Ik wil een heel duidelijk signaal hebben. Ook al weet ik welke
uitslag de minister-president graag wil hebben, waar hij
voor gaat, wil ik van het kabinet het signaal hebben dat
zolang de wet op de referenda bestaat, deze wet ook serieus
wordt genomen.
Minister Rutte:
Even nog heel precies. Het kabinet moet de wet uitvoeren.
Dat geldt voor alle wetten. De wet geeft het kabinet een
bijzondere verantwoordelijkheid als er een referendum
plaatsvindt. De wet schrijft precies voor wat je na het referendum moet doen, welke stappen je moet zetten. Die zullen
wij zorgvuldig zetten. Ik ben zeer gemotiveerd om dat hele
proces tot een goede uitkomst te laten leiden. U weet welke
uitkomst ik goedvind, maar we zullen die wet gewoon op
een fatsoenlijke manier uitvoeren. Maar die wet dwingt
fracties in de Tweede Kamer niet om op voorhand te zeggen
dat zij die afweging pas zullen maken nadat het referendum
heeft plaatsgevonden. Dat suggereerde de heer Roemer
namelijk. Fracties hebben het volste recht om nu al te zeggen wat ze daarvan vinden. Dat hou ik ook staande.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Rutte:
Voorzitter. Er is een vraag gesteld over ...
De voorzitter:
Ik zie de heer Buma bij de interruptiemicrofoon.
Minister Rutte:
Ik ben overigens klaar als het gaat over de Wiv en het referendum.
De voorzitter:
Dan de heer Buma.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik wil het iets breder trekken, naar de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Gisteren heb ik het gehad over de bedreigingen die wij in Nederland en in de westerse wereld hebben,
door de invloed van bijvoorbeeld Rusland, maar mogelijk
ook van andere landen, op onze publieke opinie. Amerika
doet nu onderzoek naar wat er in de campagne is gebeurd
en zelfs in Engeland vreest men dat de Russen een rol
hebben gespeeld bij de brexit. Mijn verzoek aan het kabinet
is om deze specifieke dreiging, die van Rusland maar wellicht ook van andere landen komt, serieus te nemen. Wellicht kan het kabinet bij de begroting van het ministerie van
Binnenlandse Zaken, waar de AIVD onder valt, aangeven

Tweede Kamer

hoe wij met die bedreiging omgaan. Wellicht kan het kabinet
ook aangeven of er nader moet worden onderzocht of er
in Nederland daadwerkelijk sprake is van dit soort beïnvloeding en, zo ja, hoe wij ons daartegen moeten verweren en
wat we daartegen kunnen doen. Ik zie wat er in Amerika en
Engeland gebeurt en ik zie niet waarom dat in Nederland
niet zo zou zijn. Daar ben ik heel eerlijk in. Ik vind het een
acuut probleem.
Minister Rutte:
Heel concreet ingaand op uw vraag lijkt me dat een goede
suggestie. Het is een belangrijke kwestie. Zo'n brief voor
de begrotingsbehandeling lijkt mij een goede suggestie,
precies zoals u dat suggereert. Ik hoor achter mij Ank Bijleveld van Defensie al zeggen dat er bij de NAVO deze of
volgende week ook al over dit onderwerp gesproken wordt.
In ieder geval komt de gevraagde brief van de minister van
Binnenlandse Zaken er.
Voorzitter. Over WNT3 zijn eigenlijk niet zo veel vragen
gesteld. Het was meer kritiek. Het regeerakkoord is duidelijk
over waarom we dit zo doen. Alle argumenten staan daar
ook in. Misschien mag ik, gezien de hoeveelheid tijd die we
al met elkaar nemen, naar dat regeerakkoord verwijzen.
Er is ook gevraagd naar de bouwambitie in het regeerakkoord. Daarvoor geldt dat wij ons er ten volle van bewust
zijn dat de woningbouwproductie als gevolg van de recessie
van de afgelopen jaren natuurlijk achterloopt op de vraag.
Dat heeft natuurlijk ook gevolgen. Zeker nu de economie
zich herstelt, trekt de vraag naar woningen snel aan. Dat
gaan wij niet in ons eentje oplossen, zo kan ik u verzekeren.
De minister van Binnenlandse Zaken zal afspraken maken
met heel veel lokale partijen, waaronder gemeenten, commerciële ontwikkelaars en woningcorporaties. Dat staat in
het regeerakkoord ook precies beschreven. De noodzaak
daarvan is voor iedereen helder.
Dan de vraag of er bezuinigd wordt op de huurtoeslag. We
laten de huurtoeslag de komende jaren iets minder sterk
stijgen. Anderzijds schrappen we de harde inkomensgrens
bij de huurtoeslag, waardoor mensen niet langer door een
paar euro extra de huurtoeslag helemaal verliezen. Per
saldo wordt de huurtoeslag daarmee enigszins beperkt.
Dan praat je in 2021 over een bedrag van 29 miljoen.
We gaan de verhuurderheffing niet omzetten in een investeringsplicht. Uit de evaluatie van de verhuurdersheffing,
die vorig jaar met de Tweede Kamer is besproken, blijkt
namelijk dat de verhuurders ruimte hebben om te investeren, ook met handhaving van de verhuurderheffing. Dit zou
een gat slaan van 1,7 miljard in de begroting.
Voorzitter, ik kom bij Justitie en Veiligheid. Ik begin met de
vermeende bezuinigingen. Je ziet dat onder de streep de
uitgaven op de begroting dalen. Daarvoor is een duidelijke
verklaring, namelijk de daling van de geraamde uitgaven
aan asiel en migratie. Die nemen vrij fors af. Je ziet dat het
effect van de grote asielinstroom in 2015 en de nareizigers
daarop aansluitend langzaam afneemt. Dat zorgt de
komende jaren voor fors lagere uitgaven op de begroting
voor asiel. Als je die daarvoor corrigeert, zie je geen daling
meer op de begroting.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-17

Voorzitter. Over de terreurdreiging is een vraag gesteld.
Nee, die hebben we denk ik al met elkaar behandeld bij
eerdere momenten.

minister achter zich. Misschien moet er eerst overleg
plaatsvinden. Dat mag.

Een vraag die ik hier wel moet behandelen, is die over de
wetgeving ten aanzien van prostitutie. Deze vraag kwam
bij de heer Van der Staaij vandaan in een interruptie bij de
heer Segers gisteren. Het kabinet zal de aanpassing van de
prostitutiewetgeving zoals in het regeerakkoord is genoemd,
snel ter hand nemen. Dit betekent onder meer dat het
wetsvoorstel over regulering van de prostitutiebranche, dat
reeds in de Eerste Kamer ligt, aangepast moet worden.
Daarbij is advisering nodig door de Autoriteit Persoonsgegevens en daarna de Raad van State. Dan is er ook nog in
het regeerakkoord sprake van het intakegesprek op lokaal
niveau. Daarvoor is het nodig om in overleg te treden met
gemeenten, die het gesprek moeten voeren.

Minister Rutte:
Nee, ga door. Ik luister naar u allebei tegelijk.

Het pooierverbod uit het regeerakkoord zal wel enige tijd
kosten vanwege de precieze formuleringen die er in het
regeerakkoord over staan. Ik denk dat we daar zes maanden
niet bij gaan halen. We zullen iets meer tijd nodig hebben.
Maar we gaan er hard aan werken.
Voorzitter. Ik kom bij energie en klimaat. Ook daar laat ik
even de doelen …
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, heeft de heer Klaver een vraag op
het vorige punt, denk ik.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb in mijn eerste termijn ook een vraag gesteld over de
investeringen in de politie. Ik ben blij dat er een heel mooie
investering in de politie staat. Maar er staat ook dat eerst
de flexibiliseringsagenda moet worden doorgezet. Dat is
nou een punt waar ik mij zorgen om maak. Als ik kijk naar
de politie — dat geldt ook voor heel andere plekken in de
publieke sector — zie ik dat er bij politieagenten sprake is
van een enorme werkdruk. Je ziet dat er heel veel stressgerelateerde klachten zijn. Als je dan ook nog eens zegt "je
krijgt er meer geld bij om al dat soort problemen op te lossen, maar die flexibiliseringsagenda moeten we doortrekken", vraag ik mij af wat daar de achtergrond van is.
Minister Rutte:
De feiten zijn als volgt. We investeren echt fors: in totaal
0,5 miljard structureel, onder meer dus in de politie, de
versterking van de strafrechtketen en cybersecurity. Dat
komt boven op wat het vorige kabinet al deed: die 0,25
miljard die er toen extra is gekomen in de begroting voor
2016, de 450 miljoen in de begroting voor 2017 en de nog
eens 100 miljoen in de begroting voor 2018. Daarbovenop
komt dus nog die 0,5 miljard. Verder is het wel de bedoeling
om door te gaan met zaken die nu aan de gang zijn binnen
Justitie om daar het werken van de politie te versterken.
Maar er is dus wel fors extra geld beschikbaar.
De heer Klaver (GroenLinks):
De minister-president heeft wel een antwoord voorgelezen,
maar heeft geen antwoord gegeven op mijn vraag. De vraag
die ik stelde … De minister-president praat even met de

Tweede Kamer

De heer Klaver (GroenLinks):
Dat is heel knap.
De voorzitter:
U staat wel met uw rug naar mij toe.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik wacht gewoon rustig. Mij is er alles aan gelegen om een
goed antwoord te krijgen.
Minister Rutte:
Nee, u gaat gewoon door. Dit is een team effort die we hier
doen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Zeker. Daarom ben ik ook heel blij. Overleg zo veel als nodig
is. Als ik maar het antwoord krijg waar ik naar zocht.
Minister Rutte:
Dat is mijn enige doel!
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat siert u.
Voorzitter. Ik zie dat er extra geld naar de politie gaat. Dat
is goed. Daarvoor geef ik een compliment. Ik zie ook dat als
voorwaarde voor het beschikbaar komen van dat geld wordt
gesteld dat de flexibiliseringsagenda wordt doorgetrokken.
Maar als je met de politie spreekt, merk je dat ze zich juist
grote zorgen maken over die flexibilisering, dat dit voor
nog meer stress zorgt, terwijl het wegnemen van de werkdruk daar juist aan gekoppeld is. Mijn vraag aan de ministerpresident is heel concreet: zorg ervoor dat dat geld zonder
deze extra voorwaarde gaat naar de politieagenten, die dat
nodig hebben.
Minister Rutte:
Ik snap niet wat er tegen een op zichzelf breedgedragen
aanpassing van het personeelsbeleid binnen de politie zou
zijn om te proberen een flexibeler inzet te krijgen. Waarom
zou dat zich slecht verhouden tot een extra financiële
investering?
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat is omdat deze flexibiliseringsagenda helemaal niet zo
breedgedragen is, omdat veel politieagenten zich hierover
heel veel zorgen maken, want ze merken dat de druk die ze
nu al ervaren op het werk, onder meer te maken heeft met
de flexibiliteit die er is. Daarom vraag ik meneer Rutte als
minister-president maar ook als VVD-leider — VVD'ers

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-18

komen altijd op voor de veiligheidsketen, voor de politie —
om het los van elkaar te zien, ook als teken van vertrouwen
richting de politieagent. Ik begrijp dat er misschien een
flexibiliseringsagenda nodig is, maar koppel dat nou niet
aan die investeringen. Nu staat het in het regeerakkoord
echt als een voorwaarde: dat geld komt beschikbaar als we
verdergaan met de flexibiliseringsagenda. Die koppeling
zou ik er graag uit willen.
Minister Rutte:
Ik herken dat natuurlijk. Als je diensten meedraait, dan zie
je dat men bezorgd is over een aantal zaken: het aantal
agenten dat instroomt, natuurlijk de salariëring en ook deze
moderniseringen. Maar het aardige nu vind ik dat we heel
fors extra geld kunnen uittrekken voor de politie, maar dan
wel ook doorgaan met de flexibiliseringsagenda, die nodig
is om de politie-inzet flexibeler te laten plaatsvinden. Juist
nu er extra geld beschikbaar is, is het toch niet zo gek om
die koppeling aan te brengen? Dan neem je ook een deel
van de zorg weg bij de dienders op straat, bij de agenten
op straat, die misschien zeggen: zonder die extra investering
zou het me te veel worden. Die extra investering is in feite
randvoorwaardelijk om het goed te laten slagen. Ik denk
juist dat dat heel goed is.

nu er extra geld beschikbaar komt, bijna 300 miljoen, zou
je denken dat dat een extra stimulans is om de moderniserings- en flexibiliseringsagenda vorm te geven.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat is dan een stimulans om misschien in te stemmen met
wat het kabinet wil, terwijl de bonden daar heel anders naar
kijken. Ik hoop echt dat de minister-president bereid is om
toe te geven dat hij de harde voorwaarden die erin zitten,
wil loslaten, en dat de agenten er echt op kunnen rekenen
dat ze dit krijgen, en niet alleen als ze akkoord gaan met de
voorwaarden die dit kabinet stelt. Ik denk dat we nu even
niet in de positie zijn om allerlei voorwaarden te stellen aan
deze agenten. In de afgelopen jaren hebben ze het heel
zwaar gehad met de grote reorganisatie die bij de politie
heeft plaatsgevonden. Dit geld moet er sowieso naartoe.
Ik zou willen dat dat deze middag de boodschap is van de
heer Rutte.

De heer Klaver (GroenLinks):
We hadden zojuist ook een debat over de zorg en de wijze
waarop je spreekt over de mensen die in de zorg werken.
Ik denk dat het erom gaat dat de mensen die bij de politie
werken, zich gerespecteerd weten ...

Minister Rutte:
Ik ga die brug nu niet over. Ik denk juist dat het logisch is
dat je, als je er extra geld in steekt en daarmee een aantal
knelpunten weghaalt, de politie ook vraagt om niet eens
versneld, maar met energie door te gaan met een aantal
heel gerechtvaardigde moderniseringen binnen het politieapparaat. Volgens mij is daar niks op tegen.

Minister Rutte:
Precies.

De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Klaver (GroenLinks):
... omdat ze belangrijk werk doen en dat wij als politici er
voor hen zijn. Het begint in het regeerakkoord met echt heel
mooie zinnen, over 267 miljoen euro extra. Maar vervolgens
staat er: "Voor uitbreiding van de capaciteit zijn extra middelen beschikbaar, onder de voorwaarde dat de flexibiliseringsagenda wordt doorgezet" en dat bijvoorbeeld beperkingen ten opzichte van de Arbeidstijdenwet worden aangepakt. Wat ik nou zo fijn zou vinden, is als we nu gewoon
onomwonden zouden zeggen: welke afspraken we ook met
jullie maken, op dit geld hebben jullie recht, dat krijgen
jullie. Dat u als kabinet vervolgens verder wilt en dat het
uw politieke wens is om aanpassingen in de Arbeidstijdenwet of in de flexibiliseringsagenda aan te brengen, dat snap
ik. Maar ik vind dat we met deze koppeling geen recht doen
aan de agenten. En volgens mij vinden ze dat zelf ook.

Minister Rutte:
Voorzitter. Ik kom bij energie en klimaat. Er is een vraag
gesteld over de doelstelling voor 2050. Die is niet anders
dan de doelstelling van het vorige kabinet. Die had ook in
dit regeerakkoord kunnen staan. Die doelstelling is: tussen
de 80% en 95% in 2050. Dat is de huidige Europese ambitie.
Dit is blijkbaar niet goed in de tekst opgenomen. Het is dus
de doelstelling die het vorige kabinet ook had.

Minister Rutte:
In ieder geval is het niet bedoeld om ook maar op enigerlei
wijze disrespect voor de mannen en vrouwen op straat die
het land veilig houden, te laten doorklinken. Integendeel,
ik heb voor hen het grootst mogelijke respect. Er gaat heel
veel geld naar de politie, en terecht. Er is al heel veel geld
naartoe gegaan en er gaat nog extra geld naartoe. Dat is
allemaal nodig. Maar ik vind het helemaal niet gek dat je
dan vervolgens de discussie voert en zegt: er zijn bepaalde
moderniseringen nodig en daarmee gaan we door. Juist

Tweede Kamer

Het PBL is bevallen van een rapportage over wat het kabinet
precies doet om het klimaatdoel te halen. Volgens mij is
dat een prima verhaal. Het PBL laat zien dat een aantal
dingen al zijn uitgewerkt in het regeerakkoord en dat die
bepaalde effecten hebben, en dat een heleboel dingen
natuurlijk nog moeten worden uitgewerkt. Als dat allemaal
al was uitgewerkt, zouden we de ministerraden op vrijdag
echt kunnen schrappen. Dan zou ik tegen iedere bewindspersoon kunnen zeggen: hier is jouw stukje, doe wat hier
staat en alleen als er nog iets gebeurt in de wereld komen
we bij elkaar. Ik vind dat we voor een regeerakkoord al vrij
ver zijn gegaan met de uitwerking. Die is veel uitgebreider
dan je normaal zou doen. Ik vind dat overigens ook heel
nuttig, want daarmee kun je elkaars nieren testen in de
nieuwe coalitie: zijn we allemaal ook echt bereid om deze
maatregelen te nemen? Er moet natuurlijk nog heel veel
worden uitgewerkt, maar de ambities staan.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-19

Er was een vraag over de reductiedoelstelling. Die staat
precies in het regeerakkoord. Er komt een nationale doelstelling voor 49% in 2030 ten opzichte van 1990. We willen
alle andere doelen die er vroeger onder lagen, loslaten. We
gaan dus voor dat ene doel van maximale en efficiënte
CO2-reductie. Niettemin willen we in Europa eigenlijk proberen om het naar 55% op te krikken. We gaan dus een
pleidooi houden voor een doel van 55% in 2030. Uiteindelijk
zullen we natuurlijk moeten kijken wat er uit de Europese
onderhandelingen komt. Als dat doel ons niet bevalt, zullen
we met omliggende landen gaan proberen om toch weer
naar een hoger doel te komen. Ik denk dat daar ook een
goede kans voor is.
Mijn volgende punt is de ondergrondse opslag. Als ik de
heer Pechtold goed begrepen heb tijdens het vorige debat
hier, waarin ik als fractievoorzitter stond, is het als volgt.
GroenLinks 13% en het kabinet 18% plus 2% is 20%. Ik zou
zeggen: dan maken we het af op 15% of 16%. Dat is
natuurlijk te simpel, maar feit is wel … Ik zie een interruptie,
voorzitter, maar misschien mag ik de verschillende punten
even afwerken. Ik heb niet meer heel veel vragen te beantwoorden.
Feit is wel dat ook het PBL zegt dat CCS, dus de opslag van
CO2, onderdeel moet zijn van een pakket. Ook blijkt uit alle
studies dat vrijwel alle technieken nodig zijn om die enorme
CO2-reductie te gaan halen die nodig is. Dat blijkt ook uit
de studie van 9 oktober. Daar blijkt ook uit dat CCS een
manier is om althans een deel ervan te bereiken tegen de
laagst mogelijke kosten. Het is dus echt een onmisbare
technologie.
De vraag was vervolgens natuurlijk of je daar dan ook SDE+middelen voor mag inzetten. Daar zou ik even geen al te
principiële discussie over willen voeren, maar een praktische. Een euro kan maar één keer worden uitgegeven en
dat willen we zo efficiënt mogelijk doen. Alles is erop gericht
om het centrale doel van het klimaatakkoord van Parijs te
halen. Het PBL heeft aangegeven dat daarbij dus ook CCS
noodzakelijk is. Ook is interessant dat daarnaast uit de
doorrekening blijkt dat door de introductie van een
bodemprijs voor CO2 in de energiesector, het aandeel hernieuwbare energie sowieso sterk zal groeien in deze kabinetsperiode. Dat hebben we niet als een apart doel opgenomen, maar als dat aandeel groter wordt, draagt het wel bij
aan de hele CO2-reductie.
Dan is er gevraagd naar het lesmateriaal van Shell en NAM.
Ik verwijs naar de onderwijsvrijheid, maar ik ben het met
degenen eens die zeggen dat het wel fijn is als wat er in die
boekjes staat, in de verte ook ongeveer klopt met de werkelijkheid. Ik denk dat we, zeker na het sluiten van het klimaatakkoord in Parijs, van de fossielebrandstoffenindustrie
mogen vragen om niet alleen in haar boekjes maar ook in
werkelijkheid met volle energie die omslag te maken naar
duurzame energie. Ik weet dat ze dat zelf ook willen.
Ook naar Groningen is gevraagd. Het regeerakkoord is daar
heel precies over. Het is onze ambitie de gasproductie verder te verlagen op een manier dat we tegelijkertijd twee
dingen bereiken. Ten eerste moeten we geen stukjes van
Nederland moeten afschakelen van het gasnet omdat er
onvoldoende gas beschikbaar is, wat grote gevaren met
zich mee kan brengen. Ten tweede willen we proberen om

Tweede Kamer

een productiemethode te hebben waarbij we zo vlak
mogelijk winnen en zo min mogelijk pieken hebben in de
winning.
Daarnaast spelen er natuurlijk grote dingen boven de grond:
de versterking die plaats moet vinden, het opknappen van
huizen, het op afstand zetten van de NAM en het zo snel
mogelijk komen tot afspraken over het schadeprotocol.
Daar gaat door de minister van Economische Zaken en Klimaat vreselijk hard aan gewerkt worden om te proberen
daarover zo snel mogelijk duidelijkheid te kunnen geven.
De voorzitter:
Heeft u hiermee alle vragen beantwoord?
Minister Rutte:
Ja, alle energie- en klimaatvragen heb ik hiermee willen
beantwoorden.
De heer Klaver (GroenLinks):
Eerst een kleine correctie wat betreft de hoeveelheid CO2
die met CCS bereikt zou kunnen worden. Dat gaat niet over
procenten maar over megaton. Klein punt.
Minister Rutte:
Exact, 13 megaton; 18 plus 2. Eens.
De heer Klaver (GroenLinks):
De vraag die ik heb, gaat over de doelstelling uit het vorige
regeerakkoord. Daarin was een doelstelling voor 2050
opgenomen van 100% duurzame energie. Wordt die doelstelling nu losgelaten?
Minister Rutte:
Ja, want we gaan geen aparte doelstellingen opnemen. We
doen alleen nog een CO2-doelstelling

De heer Klaver (GroenLinks):
Oké. Dus als ik het goed begrijp, wordt er een stap teruggezet ten opzichte van het vorige kabinet toen er in ieder geval
nog voor 2050 de ambitie was om dan 100% duurzame
energie te hebben. Waarom is dat zo belangrijk? Als je die
stip aan de horizon niet hebt, gaat het voor bedrijven ten
koste van hun investeringszekerheid. Willen we onze economie omschakelen, dan moeten we twee dingen doen.
Ten eerste moeten we zorgen dat we de CO2-uitstoot reduceren. Ten tweede moeten we zorgen dat er alternatieve
bronnen van energie komen. Daarvoor heb je ook een
richting nodig voor waar we heen gaan met het aandeel
duurzame energie. Waarom is dit losgelaten?
Minister Rutte:
Het hele punt is het volgende. We hadden in Europa de
discussie over de drie verschillende doelstellingen. Wat je
uiteindelijk wilt, is zo efficiënt mogelijk de CO2-doelstelling
realiseren: de 80% tot 95% in 2050 en de 49% of 55%. Uit-

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-20

eindelijk is er een uitkomst van de Europese discussie en
die wordt het dan. Als die niet bevalt, ga je proberen die
op te krikken met omliggende landen. Het hebben van
meerdere doelstellingen naast elkaar leidt uiteindelijk tot
inefficiency. Het kan best zo zijn dat we 80% tot 95% halen
in 2050 en dat die 100% duurzame energie nog steeds buitengewoon verstandig is, maar dan zullen we daar de
komende tijd met de Kamer over moeten spreken. Maar
van het hebben van aparte doelstellingen naast de hoofddoelstelling van de CO2-reductie zijn we geen voorstander.

De heer Klaver (GroenLinks):
Ik ken deze discussie. In de Klimaatwet die we met onder
andere D66 en ChristenUnie hebben ingediend, staat geen
doelstelling voor 2030, maar wel voor 2050. De duurzameenergiedoelstelling voor de lange termijn staat er dus in.
Waarom vraag ik dit? Ik maak me hier zorgen over als ik de
PBL-doorrekening zie. Het Planbureau voor de Leefomgeving laat zien dat er aan het einde van deze kabinetsperiode
minder duurzame energie opgewekt wordt dan wanneer
dit kabinet geen maatregelen zou nemen. Daarom vraag ik
aan de heer Rutte of hij bereid is om ervoor te zorgen dat
aan het einde van deze kabinetsperiode er in ieder geval
niet minder duurzame energie opgewekt zal worden.
Minister Rutte:
Ik ben heel precies. Dit kabinet zet in op één doelstelling:
de CO2-reductie. Dat is de meest efficiënte manier om de
klimaatdoelen te bereiken. De heer Klaver zegt: voor 2050
had je een doel van 100%. Ik wil aan de minister van Economische Zaken nog wel even vragen om met de Kamer in
de komende tijd nog eens te bezien of er reden is om die
doelstelling voor 2050, niet verder verbijzonderd naar 2030,
te houden als een extra anker. Dat kan ik nu niet precies
inschatten. Het lijkt me goed dat de vaste Kamercommissie
nog eens nader spreekt over die doelstelling voor 2050.
Verder heb ik de heer Klaver de afgelopen dagen veel
gehoord over wat dit kabinet wel en niet gaat doen de
komende tijd. Dat moet nog blijken, want wij moeten al die
afspraken nog uitwerken. Er is maar een stukje in het
regeerakkoord voorzien. Dat zijn de maatregelen die we
daar beleggen. In het regeerakkoord staat ook heel precies,
overgenomen van het PBL, waar wij ongeveer zoeken naar
de meest efficiënte manier om de CO2-uitstoot te verminderen. Gelukkig is het in de praktijk alweer wat lager dan dat
we bij de start van het kabinet dachten. Dat kwam ook uit
de PBL-doorrekening van deze week. Zoals ik gisteren in
de regeringsverklaring heb gezegd, gaan we juist met
gemeenten, provincies, het nieuwe energieakkoord en
maatschappelijke partijen de dingen verder uitwerken,
zodanig dat er straks een plan ligt dat echt tot 2021 en 2030
bestendig is.

De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb gister in de debatten met de collega's aangegeven
dat we de komende tijd zeer bereid zijn om die reductie
heel hard te maken en ervoor te zorgen dat we niet 20% tot
50% maar 100% van de doelstelling halen. Maar ik ga nu
toch echt terug naar de duurzame energie, want daar was
mijn vraag op gericht. Volgens de doorrekening van het
Planbureau voor de Leefomgeving hebben we aan het einde
van de kabinetsperiode minder duurzame energie dan als
het nieuwe kabinet niets zou doen. Hoe gaan we dat voorkomen? Ik wil niet dat we straks minder duurzame energie
hebben dan als dit kabinet er niet zou zijn geweest. Daarom
wil ik de toezegging van de minister-president dat er, hoewel het geen apart doel is, aan het einde van de kabinetsperiode meer duurzame energie is dan voorzien in het
basispad.
Minister Rutte:
Berekeningen van het Planbureau voor de Leefomgeving
laten zien dat het aandeel duurzame energie in Nederland
juist snel toeneemt, zeker als je rekening houdt met alle
duurzame-energieprojecten die op dit moment in de pijplijn
zitten. Daar heeft het vorige kabinet een enorme inzet voor
gepleegd. Dit kabinet gaat daarmee door. Indrukwekkend
is ook de innovatie met windenergie op zee, die mede onder
invloed van het Nederlandse beleid in de afgelopen kabinetsperiode is gerealiseerd. Ook daarmee gaan we door.
Het heeft geleid tot een imposante kostenreductie, van 5
miljard voor een veld naar 300 miljoen voor een veld.
Daarmee is de basis gelegd voor een snelle en kosteneffectieve verdere groei in de toekomst. Ik heb de heer Klaver
er de afgelopen dagen over gehoord. Ik snap wel dat hij
denkt: er ligt een regeerakkoord waar GroenLinks eigenlijk
moeilijk nee tegen kan zeggen, want het ziet er allemaal
heel mooi uit. Vervolgens probeert hij grasping at straws
argumenten te verzinnen waarom hij er wel nee tegen zegt,
bijvoorbeeld omdat het PBL zegt dat nog niet alles is uitgewerkt. Precies, nog niet alles is uitgewerkt; dat klopt. Dat
moet de komende jaren ook gebeuren ...
De voorzitter:
Ik weet niet of het iets met de inhoud te maken heeft ...
Minister Rutte:
Ik krijg bijval van de publieke tribune. Zelfs de baby's zijn
het met me eens, dus de volgende generatie. Dat gezegd
hebbende ...
De heer Klaver (GroenLinks):
Nou, meneer Rutte, als mijn kinderen thuis zo reageren zijn
ze het meestal niet met me eens.

De voorzitter:
Tot slot.
De heer Klaver (GroenLinks):
De CO2-reductie die nu in het regeerakkoord staat, is
boterzacht. Dat hebben we geconcludeerd.

Tweede Kamer

Minister Rutte:
Dat is gewoon niet waar.

(Hilariteit)
Minister Rutte:
Dat is een hele goeie, maar dat komt door die eikeltjespyjama. Daar schrikken ze van.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-21

(Hilariteit)
Minister Rutte:
Dan zou ik ook schrikken!
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik zal u maar niet vertellen dat de hele familie van deze
pyjama's heeft.

De heer Segers (ChristenUnie):
De recensie van het Planbureau voor de Leefomgeving ging
ook over wat het verschil is tussen de coalitiepartijen en de
oppositiepartijen. De oppositiepartijen zeggen dat het glas
halfleeg is, terwijl je ook kunt zeggen dat het halfvol is; al
voor de helft zijn de maatregelen ingevuld en er gaat nog
veel meer ingevuld worden, maar de doelen zijn helder.
Minister Rutte:
Ja.

Minister Rutte:
Dat is kindermishandeling!
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik zie de minister van Buitenlandse Zaken zo ongeveer onder
z'n bankje schuiven. Alle deze gekheid is leuk, maar we
gaan weer even terug. Ik vond het een prachtige poging
van de heer Rutte dat hij zegt: hij probeert wat argumenten
te verzamelen. Nou, dit is toevallig een dossier waar ik het
een en ander van weet. Zo moeilijk is het niet om die
argumenten te vinden. We hebben een prachtig rapport
gekregen van het PBL. Bladert u mee naar pagina 14. Daar
ziet u wat het effect is van CO2-opslag. Voor iedereen die
misschien niet helemaal thuis is in dit debat: in plaats van
minder CO2 uit te stoten is nu het idee om zo veel mogelijk
CO2 onder de grond te stoppen. Dat zouden we moeten
betalen van geld dat we normaal uitgeven aan duurzame
energie, aan zonnepanelen en windmolens. Het PBL schetst
heel duidelijk dat hoe beter je erin slaagt om die CO2 onder
de grond te stoppen, hoe meer dat ten koste gaat van de
hoeveelheid windmolens en zonnepanelen in Nederland.
Dat verzin ik niet. Dat staat hier gewoon opgeschreven. Ik
vraag iets heel simpels. Wil de minister-president toezeggen
dat de komende jaren het aandeel duurzame energie niet
zal afnemen maar verder zal toenemen?
Minister Rutte:
Maar niet in de context van de gevolgen voor duurzame
energie ten opzichte van CCS. De heer Klaver maakt nu een
koppeling. Uiteindelijk wil deze coalitie op een zo efficiënt
mogelijke manier proberen om de CO2-reductiedoelstellingen te realiseren. Daar hoort CCS bij. Je kunt op dit moment
niet overzien wat er precies gebeurt in 2020, 2025 en 2030.
Dat moet in de toekomst verder zijn beslag krijgen. Er zal
nog helemaal moeten worden bezien hoe we het CCS-project vorm gaan geven. De haven van Rotterdam heeft zich
al gemeld; die wil gaan meewerken. Dat is heel positief.
Het regeerakkoord maakt heel veel positieve energie los in
de samenleving, merk ik. We krijgen er heel veel positieve
berichten over. Maar uiteindelijk zul je ook de komende
jaren moeten bezien hoe zich dat stapje voor stapje ontwikkelt. Dat is precies de reden waarom we hebben gezegd:
wij sturen op CO2-reductie; die is het belangrijkste. Het kan
heel goed zijn dat de komende jaren het aandeel duurzame
energie juist veel verder zal toenemen. De afgelopen jaren
is dat gebeurd. Er is alle reden om aan te nemen dat dit de
komende jaren verdergaat.

Tweede Kamer

De heer Segers (ChristenUnie):
Ons is hier gisteren herhaaldelijk de vraag gesteld of er een
uitgestoken hand is op dit punt ofwel: kunnen we meepraten? Ik heb eerder gezegd: volgens mij is die er.
Minister Rutte:
Zeker.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik heb veel vertrouwen in de minister die dit ter hand gaat
nemen. Het moet leiden tot een klimaatakkoord, tot een
Klimaatwet. Maar misschien is het wel goed als het kabinet
de route kan schetsen. Hoe ziet het kabinet heel concreet
de dialoog met de samenleving, met de Rotterdamse haven
en de milieuorganisaties maar ook met de breedte van deze
Kamer? Wat is de route richting dat akkoord en richting die
wet?
Minister Rutte:
Ik heb het gisteren ook al even geschetst in de regeringsverklaring. We moeten met een drietal relevante maatschappelijke actoren of groepen van actoren tot akkoorden komen,
waardoor uiteindelijk het hele regeerakkoord wordt omgezet
in maatregelen. Heel belangrijk daarin is natuurlijk dat we
een klimaat- en energieakkoord krijgen. Dat zou eigenlijk
de kern moeten zijn van dat hele project, zodat we op de
meest kosteneffectieve manier alle mogelijke opties om de
broeikasgassen te verminderen, kunnen uitvoeren. Ik heb
hier niet precies het tijdpad. Misschien kan de minister mij
even een briefje aanreiken waarop staat welk tijdpad hij in
gedachten heeft. Dan kan ik dat zo meteen nog even aangeven, want ik heb dat hier nu niet paraat. Maar we gaan dat
zo snel mogelijk doen. Volgens mij is de minister al bezig.
Overigens niet deze twee dagen.
De heer Segers (ChristenUnie):
De doelen zijn in ieder geval helder. De vraag van collega
Klaver ging over middelen. Wat heb je nodig aan CCS? Hoe
ga je dat financieren? Zie ik het correct als ik zeg dat de
discussie over de middelen ondergeschikt is aan de doelen,
dus dat we nog altijd kunnen bijsturen? Ik betrek hierbij ook
de uitnodiging aan de samenleving. Daarbij denk ik aan de
vakbeweging, de sociale gevolgen en degenen die de
energierekening moeten gaan betalen. Zullen we altijd de
breedte van die samenleving opzoeken bij allereerst het
sluiten van dat akkoord en vervolgens bij de uitvoering
daarvan?

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-22

Minister Rutte:
Zeker. Daarom probeer ik ook vragen die leiden tot een
inperking van opties op een vriendelijke manier te parkeren.
Dit zijn vragen die leiden tot een verruiming van opties,
juist ook waar het gaat om wat we doen in het overleg met
maatschappelijke organisaties. Die omarm ik. Dat is precies
hoe we het willen. We willen voorkomen dat we op die
manier juist onnodige beperkingen aanbrengen. De minister
meldt mij nu dat hij in zijn eerste week bezig is om dat
tijdpad precies in kaart te brengen en dat hij zo snel mogelijk
de Kamer zal informeren over hoe dat tijdpad eruitziet. Hem
kennende, is in zijn hoofd de gehele CO2-reductie al gerealiseerd. Nu moet het nog even in de praktijk gebeuren.
De heer Pechtold (D66):
Ik weet niet of dat problemen oplevert. Een beetje heb je
ergens wel nodig. Er dragen natuurlijk veel zaken bij aan
het terugdringen van CO2. CO2 zorgt voor opwarming en
daar hebben we nu heldere doelen over afgesproken. Dat
kan windenergie zijn. Dat kan CCS zijn. Dat kan isolatie zijn.
Zelfs het dragen van een eikeltjespyjama kan eraan bijdragen, want dat betekent dat je de verwarming wat lager kan
zetten. Dus alles helpt om die CO2-uitstoot te verminderen.
Nou dreigt er elke keer verwarring te zijn. Ik vind dat de
doelen ambitieus zijn. Het PBL geeft aan dat de doelen voor
2030 helder zijn en dat weg ernaartoe ook helder is, dat het
concreet voor de helft al is ingevuld en dat de andere helft
binnenkort naar ons toekomt. De minister is al volop bezig.
Wat betreft het beeld tot 2050 heeft het PBL gezegd: 80-95
en je moet eigenlijk aan de bovenkant gaan zitten. Ik dacht
dat er net even wat verwarring was tussen de heer Klaver
en de minister-president, want de een had het over energiebesparing en de ander over CO2. Het gaat mij erom dat er
een doelstelling achter volgt voor de CO2.

Minister Rutte:
Ja, ja, zeker. Daar ben ik ook mee begonnen. De CO2-doelstelling voor 2050 is niet veranderd, die blijft 80 tot 95,
inderdaad meer leunend naar 95 dan naar 80. Daarna kan
de discussie gevoerd worden over wat dat dan betekent
voor energiebesparing. Daarvan heb ik gezegd dat de coalitie stuurt op CO2. Ik heb ook gezegd: laat de minister van
Economische Zaken nog even kijken of het voor 2050 van
belang kan zijn om nog een ankertje neer te zetten. Omdat
er een magneet staat, wil ik voorkomen dat je dan heel erg
op die magneet moet gaat sturen in plaats van op de
hoofdboodschap: de reductie van CO2.
De heer Pechtold (D66):
Heel fijn, want dat gaat allemaal duidelijkheid geven. Dat
is ook hard nodig. Ik vind het volgende ook van belang. Het
PBL schrijft in zijn rapport, waaruit ik ook gisteren heb
geciteerd, dat het onder de SDE+-regeling brengen van CSS
tot concurrentie zou kunnen leiden, waardoor je meer voor
elkaar krijgt vanuit een subsidie-euro. Liever nog dan zo
veel mogelijk te krijgen uit iedere subsidie-euro, heb ik dat
het bedrijfsleven de euro's erin zet. Hoe zorgen we ervoor
dat, bijvoorbeeld op het gebied van CCS, met name het
bedrijfsleven de kosten op zich neemt en niet wij vanuit die
spaarzame subsidie-euro's?

Tweede Kamer

Minister Rutte:
Daar gaan we natuurlijk naar kijken. Ik ben het daar zeer
mee eens. Dat kan met cofinanciering of met andere stimuleringsprogramma's. Op het eerste deel van de opmerking
van de heer Pechtold zeg ik dat ik denk dat het goed is dat
we ook hier niet op voorhand beperkend zijn door te zeggen
dat de SDE+-regeling hier niet voor mag worden ingezet.
Als dat nou efficiënt is, doen we het. Ik ben het er ook zeer
mee eens dat niet alles uit de zak van de belastingbetaler
moet komen. Gaarne!
Mevrouw Thieme (PvdD):
Mijn grootste probleem is dat het kabinet de maatregelen
voor zich uitschuift en eigenlijk pas met echte maatregelen
begint nadat het uitgeregeerd is, namelijk na 2021. Kijken
we bijvoorbeeld naar de ambitie om de kolencentrales te
sluiten, dan zien we in het regeerakkoord staan: we sluiten
de kolencentrales uiterlijk 2030. Dat is dus ver na Rutte III.
Er staat ook: het tijdpad voor het sluiten van de kolencentrales zal in 2023 worden bezien door de kolencentrales en
andere partijen bij het opstellen van een nieuw nationaal
energieakkoord. Dat betekent dus ook dat het pas in 2023
gaat beginnen, twee jaar nadat deze regering uitgeregeerd
is. Staat het kabinet open voor het openbreken van het
energieakkoord dat er nu is, om op die manier te bezien of
de kolencentrales eerder kunnen sluiten? De ChristenUnie
en D66 hebben beide gezegd, ook tijdens de verkiezingen,
dat de kolencentrales zo snel mogelijk dicht moeten.
Minister Rutte:
Ja, je kunt ze ook morgen sluiten. Dat kost heel erg veel
geld. Volgens mij moet je het ook een beetje efficiënt doen.
We komen nu met de introductie van een bodemprijs voor
CO2 in de energiesector. Vervolgens hebben we gezegd dat
mevrouw Thieme en ik tijdens Rutte VI de laatste centrale
zullen sluiten. Dat spreken we nu af. De komende jaren
komen we met een plan om dat te doen. Je moet echter
vreselijk goed opletten, want als we dit niet slim en op een
verstandige manier doen, gaan we hieraan verschrikkelijk
veel geld uitgeven dat ik veel liever besteed aan andere
dingen. We introduceren nu een CO2-prijs en maken een
plan. Mevrouw Thieme had het over openbreken. Wat ons
betreft gaan we werken aan een klimaat- en energieakkoord
waarin de hele kosteneffectiviteit centraal staat, met het
doel om de doelstellingen te behalen. Maar als je nu zegt
"ze moeten dan of dan dicht", ga je een enorme maatschappelijke prijs betalen.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Hoe kan dit kabinet nou werken aan een energieakkoord
dat pas in 2023 opnieuw moet worden vastgesteld? Dan
pas kunnen de ambities van dit kabinet zijn weerslag krijgen.
Ik moet hier dus staande houden dat het vooral vooruitschuiven is wat dit kabinet doet. Dit kabinet gaat namelijk helemaal niet over 2023. Hoe kunnen we de kolencentrales nou
eerder sluiten dan in 2023? Dat kan kennelijk niet volgens
het kabinet. Dat betekent dat dit kabinet helemaal niet het
groenste is, want kolencentrales zijn ongeveer de vervuilendste fossiele-industriebedrijven ter wereld.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-23

Minister Rutte:
Uiteindelijk is het toch een kwestie van hoe je het op een
beetje slimme manier doet. Als je nu gaat zeggen "op die
datum moeten die dingen dicht zijn" en je hebt nog helemaal geen incentives ingebouwd met de opbouw van een
CO2-prijs et cetera, dan ben je bezig om ongelooflijk veel
geld te verbranden. Ik zou daar echt tegen zijn. Dit regeerakkoord is zo'n beetje het groenste van heel Europa. Dat
vind ik niet alleen; dat is ook in Europa breed erkend. We
hebben ook echt de ambitie om dit te doen, om alle redenen
die ik gisteren in de regeringsverklaring noemde. U kunt er
zeker van zijn dat dat ook voor mij persoonlijk geldt.
Ik wil dat wij dit land schoon krijgen. Het is namelijk een
kwestie van basics dat je niet alleen je overheidsbegroting
op orde hebt, maar dat je ook de rotzooi niet doorschuift
naar de volgende generatie. Zowel voor mij als liberaal als
voor een ieder in deze coalitie vanuit zijn eigen politieke
opvatting geldt dat we zeer gemotiveerd zijn om dit te doen.
Ik wil wel dat het allemaal een beetje gebeurt op een manier
die ook nog financieel te dragen is.
Mevrouw Thieme (PvdD):
De fossiele industrie kost miljarden aan subsidies. Daar
tornt dit kabinet niet aan. Op dit moment gaat er belastinggeld naar de meest onduurzame vormen van energie. Dan
durft de minister-president nog steeds te beweren dat we
het ons niet kunnen veroorloven om die kolencentrales te
sluiten. Het is een zegen, niet alleen voor de belastingbetaler
maar ook voor het klimaat, als we stoppen met kolen. Deze
minister-president, die net nog zo vriendelijk lachte naar
dat huilende baby'tje, neemt, door het vooruit te schuiven
en het aan zijn opvolgers over te laten om die kolencentrales
daadwerkelijk te sluiten, niet de verantwoordelijkheid dat
deze aarde beter leefbaar blijft voor toekomstige generaties.
Ik vind het echt een schande.
De heer Klaver (GroenLinks):
Wat mij betreft, komen we nu bij een vrij cruciaal punt in
het debat. Het is tien over vier, dus dat mag ook wel. Het
gaat over de Klimaatwet. Ik zie het voornemen rond de Klimaatwet in het regeerakkoord staan. Er is ook een Klimaatwet gemaakt door vijf partijen hier in de Kamer. Deze wet
is klaar voor behandeling. De vraag aan de minister-president is hoe hij met deze wet denkt om te gaan.

haast maken wat mij betreft. Die wet ligt klaar. Wat mij
betreft, kunnen we die zo snel mogelijk gaan behandelen.
Gaan we volgende week al om de tafel?
Minister Rutte:
Dat ga ik niet doen. Dat gaat de minister van Economische
Zaken en Klimaat doen, want anders overleef ik het niet.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik vraag het aan de minister-president. Ik vind het mooi dat
we erover gaan praten, maar ik wil een beetje tempo. Zo
ken ik de minister-president ook. Hij kijkt voortdurend links
en rechts. Ik wil eigenlijk dat we volgende week al om de
tafel zitten. Ik kijk ook naar de minister van Economische
Zaken. We moeten zo snel mogelijk met elkaar in gesprek
komen. We moeten ervoor zorgen dat die wet er zo snel
mogelijk komt en dat we afspraken maken over die doelen.
Wij zijn zeer bereid om daartoe te komen. Daarom heb ik
een heel eenvoudige vraag. We hebben voortdurend
samenwerking. Zorg ervoor dat we volgende week met
elkaar om de tafel zitten om ervoor te zorgen dat we tot
overeenstemming komen.
Minister Rutte:
Dat kan ik nu echt niet inschatten. Ik wil ook even de kans
geven aan Eric Wiebes, ook met een IQ van 500, om zijn
voeten daar onder het bureau te krijgen en zich er een beeld
van te vormen. Hij heeft dit deel van de coalitieonderhandelingen wel vanuit VVD-perspectief gevolgd, maar minder
intensief dan andere onderdelen. Dus geef hem even de
kans om de voeten onder zijn bureau te krijgen. Ik versta
de heer Klaver zo — zo ken ik hem ook — dat hij zegt:
tempo. Daar houd ik ook van. Dus we gaan zeker niet enorm
vertragen.
De voorzitter:
Dank u. Ik wil toch voort.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik wilde de minister-president danken.
De voorzitter:
Dat is fijn.

Minister Rutte:
In het regeerakkoord staat precies wat wij graag willen
regelen in de Klimaatwet. Er staat ook in dat wij met de
indieners in gesprek gaan om te kijken naar de verschillende
invalshoeken van de coalitie, die op belangrijke punten
afwijken van de gedachten in het ontwerp van GroenLinks
en de Partij van de Arbeid, maar ook naar dingen waarop
we elkaar kunnen vinden. Ik wil daar positief met elkaar
over in gesprek gaan en kijken of we het eens kunnen
worden.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik ben heel blij met deze woorden. De uitgestoken hand
waar al een hele tijd over wordt gesproken, zie ik hier ook
echt. Ik ben blij dat de minister-president hierover in gesprek
wil. Ik zou het heel concreet willen maken, want we moeten

Tweede Kamer

De heer Klaver (GroenLinks):
Het tempo is prima. Ook al heeft hij inderdaad een IQ van
500, laten we de minister van Economische Zaken even de
ruimte geven. Maar ik zou ook niet willen overdrijven: niet
te veel. Gas erop en zorg dat die Klimaatwet er snel komt.
Minister Rutte:
Gas erop?
(Hilariteit)

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-24

Minister Rutte:
Ik moet hier even melden dat toen de onderhandelingen
tussen GroenLinks en de coalitie in wording aan de Pompstationsweg in Den Haag vastliepen, thuis bij de heer Tjeenk
Willink, de leider van GroenLinks in een grote BMW wegreed en de leider van de VVD naar huis wandelde. Dus ik
snap dat gas erop wel.
(Hilariteit)
Minister Rutte:
En ik complimenteer hem met zijn autokeuze. Een prachtige
auto.
De voorzitter:
Dit wisten wij niet, meneer Klaver. De heer Pechtold.
De heer Pechtold (D66):
Voorzitter …
Minister Rutte:
O, woensdag is er een afspraak met u en de minister van
EZ.
De voorzitter:
We hoeven hier niet over de agenda's te gaan debatteren.
Dit lijkt mij prima. De heer Pechtold.

Maar je moet wel een beetje vaart maken. Dat gaat te
langzaam.
De heer Pechtold (D66):
Ik zal niet "gas erop" zeggen, maar "vliegen met die handel".
Ik wil het wel graag weten, in alle ernst. Juist omdat die
Europese raderen zo langzaam gaan, kunnen we misschien
van het kabinet — dat hoeft van mij niet nu, zelfs niet in
tweede termijn — horen wat nu het draagvlak is in Europa,
welke landen aan onze kant staan en waar we er misschien
via het Europees Parlement of via bevriende parlementen
zelf druk op kunnen zetten om er een Europese oplossing
voor te vinden.
Minister Rutte:
Met andere woorden: even een inschatting, een stand van
zaken, van waar we staan in dat debat en wat de verwachtingen en haalbaarheden zijn et cetera.
De heer Pechtold (D66):
Ja.
Minister Rutte:
Dat gaan we doen en dat komt dan bij de begrotingsbehandeling. Akkoord.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u naar het volgende onderwerp gaat.

De heer Pechtold (D66):
Voorzitter, ik heb de heer Klaver ook geregeld met de bakfiets zien komen waarmee hij een keiharde aanval op mijn
kiezers doet.

Minister Rutte:
Ja, voorzitter. Ik kom nu op landbouw en daarna de laatste
twee onderwerpen: EU en de wereld, de rest van de wereld.

Heel veel sectoren gaan bijdragen. We hebben het al over
de landbouw gehad, we hebben het over het vervoer gehad,
we hebben het over de industrie gehad en we hebben het
over de energie-opwekkers gehad, maar ook over de
luchtvaart. Daarover hebben we nu als coalitie afgesproken
dat we eerst gaan kijken wat er in Europees verband kan.
Ik denk dat dat ook te prefereren is, want dat is natuurlijk
een markt in Europa die ook concurrentie met zich meebrengt. Dat hebben we ook gezien bij vorige pogingen.
Kerosine, tickets en btw, allemaal mogelijkheden om in
Europees verband te bekijken of met name de soms — ik
gun het iedereen — idioot lage prijzen voor toch een
belangrijk vervuilend vervoersmiddel beheerst kunnen
worden. Ik wil graag weten of het kabinet al mogelijkheden
ziet om daarvoor in Europa de handen op elkaar te krijgen.
We hebben ook afgesproken dat we anders als Nederland
dingen gaan doen, maar ik vind het van groot belang dat
Europa die stap zet.

Eerst landbouw. Ik ben blij dat het mooie ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit weer in ere is hersteld. Er zijn gisteren mooie dingen over gezegd. Het een
van de meest innovatieve sectoren ter wereld. Ik heb gisteren ook in de regeringsverklaring gezegd dat als je ziet dat
de wereldbevolking groeit van 7 miljard naar 9 miljard en
je op een acceptabele manier, ook qua milieu-impact, die
9 miljard wilt voeden, de vraag is hoe je dat dan doet en
dat dan toch naar Nederland wordt gekeken. Niet om voor
9 miljard mensen voedsel te produceren, maar wel voor
hoe je dat technisch moet oplossen. Bij handelsmissies is
steeds het mooiste wat je meemaakt dat je ziet met hoeveel
respect en trots wordt gekeken naar die sector en ook naar
het groene onderwijs, waar ik zo nog iets over zeg. De sector
levert tegelijkertijd een zeer belangrijke bijdrage aan onze
economie, in de volle breedte. Ik denk dat het goed is dat
we daar ondernemerschap en innovatiekracht bij elkaar
brengen en dat weer in een gefocust ministerie kunnen
doen.

Minister Rutte:
"Schiet nou eens op!" Dat is eigenlijk wat u zegt. Die man
is net een paar dagen bezig en dan moet hij al een Europees
verdrag hebben gesloten. Dat is toch niet redelijk? Even
kijken wat daarover in het regeerakkoord staat. Het lettertje
ervan is nogal klein. Even zien. Er wordt in ieder geval hard
aan gewerkt. Ik kom er in tweede termijn even op terug.

In het bijzonder wordt er in de komende tijd op een paar
punten hard gewerkt, op heel veel punten. Een ervan heeft
te maken met de varkenshouderij in Brabant. De heer
Pechtold zei dat het toch niet zo kan zijn dat je 200 miljoen
uitgeeft en dat het probleem dan wordt verplaatst. Ik snap
op zichzelf die opmerking, maar ik wil hier wel vragen om
niet nu ook daar alweer al een finaal besluit over te nemen

Tweede Kamer

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-25

en hier de minister even de kans te geven om vorm te geven
aan dat hele plan van de warme sanering van de varkenshouderij in Brabant en ook te bezien wat dat dan betekent
voor de rest van het land. Ik snap heel goed wat daarover
is gezegd, maar toch graag die ruimte.
Er is ook een vraag gesteld over landbouwgif. Gaat het
kabinet komen met een verbod op landbouwgif? Daarover
het volgende. Zowel Europees als nationaal zetten we in
op een geïntegreerde wijze van gewasbescherming: eerst
preventie, dan niet-chemische maatregelen en alleen als
het echt niet anders kan gewasbeschermingsmaatregelen.
De minister gaat verder werken met stakeholders aan een
systeemaanpak duurzame gewasbescherming waarin aandacht is voor het gebruik van laagrisicomiddelen, basisstoffen en niet-chemische maatregelen, waarbij we eraan
hechten dat de beoordeling van voorstellen voor goedkeuring van stoffen vooral plaatsvindt op basis van wetenschappelijke afwegingen, op wetenschappelijke gronden. Alle
werkzame stoffen worden voor goedkeuring in de Europese
Unie beoordeeld op risico's voor mens, dier en milieu en
ook alle gewasbeschermingsmiddelen worden voor toelating in een lidstaat beoordeeld op die risico's. Een middel
kan dus ook slechts worden toegelaten als er geen schadelijke effecten zijn voor mens en dier en geen onaanvaardbare effecten voor het milieu.
Voorzitter, nog tot slot twee punten. De kwestie biodiversiteit. Er is grote zorg in Nederland over de algemene achteruitgang in de biodiversiteit van de afgelopen eeuw. Dat is
en blijft een relevant vraagstuk. We zien dat wereldwijd al
jaren onder druk staan. Je ziet ook inderdaad in Nederland
dat het aantal soorten is afgenomen en leefgebieden drastisch zijn verkleind. Als je kijkt naar de gemiddelden, dan
lijkt op dit moment die dalende trend te zijn gestopt. In
recente berichten van het Planbureau voor de Leefomgeving
zie je zelfs licht herstel, maar dat lichte herstel stagneert
vervolgens weer op onderdelen. Met andere woorden, we
zijn er echt nog niet. Nog steeds worden veel soorten
bedreigd omdat de ruimtelijke milieucondities voor het
voortbestaan van die soorten onvoldoende zijn. Voorbeelden daarvan zijn de boerenlandvogels. Wat wel goed is, is
dat het PBL zegt dat het ingezette beleid, zoals de uitbreiding van het natuurnetwerk, effectief is. Maar het is om dit
moment nog niet voldoende om alle doelen volledig te
realiseren. Daarom moet ook worden doorgegaan met dat
ingezette beleid. Dat doen we ook met een extra impuls in
het regeerakkoord voor natuur en waterkwaliteit.
Dan tot slot. Er is gevraagd naar de 200 miljoen voor het
Provinciefonds. Zoals u weet, is natuur sinds 2010 een
verantwoordelijkheid van de provincies. Sinds 1 januari
2017, dus dit jaar, is de wetswijziging financiële verhoudingen van kracht. Daarmee is de decentralisatie-uitkering
natuur opgegaan in de algemene uitkering van het Provinciefonds. Die is vrij besteedbaar. Dat betekent dat de provincies bepalen waar ze deze middelen aan besteden, in
hun verantwoording ook richting de eigen bevolking. Zo is
het systeem sinds 1-1 dit jaar. Dat neemt niet weg dat het
kabinet ook in de komende tijd in gesprek zal gaan over de
invulling van alle opgaven die er liggen, waarbij we vooral
programmatische afspraken willen maken. Ik gebruik die
term, want die komt voort uit onze gesprekken met IPO en
VNG. Dus geen ingewikkelde, dikke, saaie bestuursakkoorden, maar programmatische afspraken, bijvoorbeeld over
dit onderdeel, natuurdiversiteit. Ook daar gaan we mee aan
de slag.

Tweede Kamer

Voorzitter, dat in antwoord op de verschillende vragen over
landbouw.
Mevrouw Thieme (PvdD):
De minister-president zegt met veel stelligheid dat Nederland een belangrijke bijdrage kan leveren aan het wereldvoedselprobleem en dat wij vooral daarom ook in moeten
zetten op export en handelsmissies. Daaruit lijkt bijna te
blijken dat de minister-president zelf onderzoek gedaan
heeft waaruit blijkt dat Nederland daar inderdaad heel erg
goed in is. Op basis van welke kennis denkt hij dat te kunnen
stellen?
Minister Rutte:
Ik ben dan geen expert, maar wat ik wel vaststel, is dat als
we op pad gaan met bedrijven en we een deel van de handelsmissie openen voor de landbouw- of de tuinbouwsector,
de horticultural of de agricultural sector, die meteen overtekend is. De bedrijven die in die sector meegaan op handelsmissie, hebben een scala aan contacten in het land
waar ze naartoe gaan. De minister van Landbouw zal dat
ook merken als zij handelsmissies gaat leiden. Wij staan
zeer goed aangeschreven. Dat is om een paar redenen. Als
je je vinger op de kaart legt, is Nederland verdwenen, maar
onder die vinger zit de tweede grootste landbouwexporteur
ter wereld. Het heeft te maken met de enorm goede kwaliteit
van ons onderwijs en het feit dat dat verbonden is, in een
verticale kolom, met Wageningen, dus met de beste
researchfaciliteiten die we in de wereld hebben. Er wordt
ook met enige bewondering vanuit de hele wereld naar
gekeken. Waar ik niet voor wil pleiten, is dat wij al dat
voedsel hier gaan produceren, maar wij hebben dus de
innovatieve technieken om andere landen te helpen om op
een milieuvriendelijke manier aan die grote voedselvraag
te voldoen.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Als er al bewondering is, dan is die er vooral tussen
bedrijven over hoe je tegen zo laag mogelijke kosten zo
veel mogelijk bulkproductie kunt produceren. Dus die
bewondering beperkt zich eigenlijk alleen maar tot die
sector zelf. Elkaar in feite een veer in de reet stoppen en
dan zeggen "wat doen we het goed". De VN-rapporteur voor
het recht op voedsel heeft de noodklok geluid en heeft
gezegd: de toekomst van ons voedsel is niet-industrieel;
we moeten af van monocultuur, van landbouwgif en van
kunstmest. En waar is Nederland nou goed in? We staan
in de ranglijst van het meeste gebruik van landbouwgif op
de derde plaats. We gebruiken ontzettend veel kunstmest,
we hebben alleen maar raaigras en monoculturen en we
zijn op dit moment de aarde aan het uitputten. Dus als de
minister-president de volgende keer in een debat zomaar
durft te beweren dat Nederland een bijdrage levert aan het
verzekeren van het recht op voedsel, dan denk ik dat hij
eerst even moet gaan kijken naar onafhankelijke rapporten
waarin juist wordt gezegd dat Nederland het slecht doet en
dat wij over moeten stappen op biologische landbouw. Dan
hebben wij ten minste een echte discussie, in plaats van
iets voor te lezen en op basis van handelsmissies te zeggen
dat er grote bewondering wordt geoogst. Dat gaat alleen
maar over geld.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-26

Minister Rutte:
Nou, nee. Eigenlijk niet. Dat is gewoon niet waar. Ik noem
mijn gesprekken met de president van Tanzania en de grote
problemen die daar leven op het terrein van landbouw.
Daar ligt een enorme klus om mensen op een milieuvriendelijke manier voedsel te geven en de landbouwsector ook
in zijn economische betekenis te ontwikkelen. Wat daar
voor een bijdrage is geleverd vanuit een paar Nederlandse
hbo-instellingen maar ook vanuit de researchfaciliteit van
Wageningen heeft niets te maken met grote massaproductie
of megastallen. Dat heeft alles te maken met de modernste
inzichten gebruiken. Waar je in je eigen land bij een succesvolle sector altijd te maken hebt met elementen van de wet
van de remmende voorsprong, kunnen wij de lessen die
wij geleerd hebben en die wij aan het leren zijn, daar weer
toepassen op een positieve manier. Dat wordt zeer
gewaardeerd. Laten wij daar nou ook met iets meer trots
over spreken. Als ik mevrouw Thieme hoor, dan denk ik:
dat milieu is helemaal niet leuk. Het is allemaal zo negatief.

Minister Rutte:
Ik dacht dat Melanie Schultz, toen zij er nog zat, zo'n beetje
van heel Nederland één groot laboratorium heeft gemaakt
voor de zelfrijdende auto, de elektrische auto, maar als er
nog meer nodig is, dan gaan wij daarnaar kijken. Ja, wij
gaan daarnaar kijken.

De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Thieme.

De voorzitter:
Het volgende onderwerp.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Als wij in China proberen om alle schoolkinderen aan de
Nederlandse melk te krijgen terwijl 80% van de Chinezen
lactose-intolerant is en dus ziek wordt van melk, als wij
weten dat melk ongeveer het meest milieuvervuilende
onderdeel van ons voedselpakket is, dat heel veel
methaanuitstoot veroorzaakt, wat het kabinet ook erkent in
het regeerakkoord, dan hebben wij toch te maken met een
totaal onethische handelsmissie? Dan kunnen wij daar toch
niet trots op zijn? Dan zijn wij toch bezig met het verplaatsen
van problemen naar elders in de wereld door niet duurzaam
gedrag te stimuleren?

Minister Rutte:
Voorzitter, Justitie. Excuus.

Minister Rutte:
Neem het voorbeeld van China. Daar is inderdaad op een
gegeven moment een probleem geweest met de voeding
voor baby's. Natuurlijk zijn er plussen en minnen aan melk
voor baby's, maar laten wij blij zijn dat de Nederlandse
industrie en een aantal grote ondernemingen in staat waren
om daar te helpen en ervoor te zorgen dat die spullen in
China beschikbaar kwamen. Ik vind dat alleen maar goed
nieuws.
De heer Krol (50PLUS):
Ik heb een vrolijkere opmerking voor de minister-president.
Ik zat de hele tijd te wachten op een reactie op iets wat ik
verteld heb in mijn inbreng. Die heb ik niet gekregen, maar
ik hoorde hem nu innovatie in Brabant noemen. Toen dacht
ik: er is ook nog een andere industrie in Brabant die heel
innovatief is. Die zijn bezig met zonne-energie. Die zijn bezig
met zelfrijdende auto's, zelfs op zonne-energie. Die bedrijven vragen maar één ding aan u, dat geen geld kost, dus
dat lijkt mij een makkelijke toezegging: zorg dat ze wat meer
kunnen experimenteren en dat ze zich niet aan alle regels
moeten houden die bedacht zijn op oude technologieën.
Want als ze daarmee aan de gang kunnen, kunnen we dat
ook in de toekomst gebruiken als een prachtig exportproduct.

Tweede Kamer

De heer Krol (50PLUS):
Ik kan u verzekeren namens de regio Helmond-EindhovenTilburg dat men nog tegen een aantal regels aanloopt. Als
ze die zouden kunnen omzeilen, zou dat in de toekomst een
prachtig exportproduct voor Nederland kunnen worden.
Minister Rutte:
Wat zich nu niet alleen op logistiek gebied maar ook op
innovatiegebied in Brabant ontwikkelt, is werkelijk waanzinnig.

De voorzitter:
Nee, geeft niet. Migratie.
Minister Rutte:
Migratie, precies. Europa en migratie. Eerst de Europese
Unie. Ik kan hier nu een hele toespraak gaan houden over
het belang van de Europese Unie. Ik zie D66 enthousiast
worden. Laat ik hem even terugkoken naar een stukje visie.
Stiekem toch een stukje visie, stv. Laat ik hem even terugkoken naar een paar essentials. Wij hebben daar ook in de
formatie over gesproken. Voor een land als Nederland, dat
open is, connected, geen eiland, dat handel drijft en in
connectie staat met de hele wereld, in een wereld die
instabiel is, waar veel onzekerheid is, gegeven de ring van
instabiliteit rond Europa, de onvoorspelbaarheid in Amerika,
de opkomst van Azië en de situatie in het Midden-Oosten
en Noord-Afrika, is het lidmaatschap van organisaties in
de eerste plaats vanuit een veiligheidsoverweging cruciaal.
Denk aan de NAVO, de Verenigde Naties en natuurlijk de
Europese Unie. Het feit dat je ingebed bent in zo'n samenwerking, biedt Nederland en andere landen, andere lidstaten
van de Europese Unie veiligheid. Dat is één reden. Daarnaast is er vanzelfsprekend een groot economisch belang,
want we weten dat we in Nederland voor heel veel banen
afhankelijk zijn van het feit dat we met de hele wereld handel drijven en 70% van die handel is nu eenmaal binnen de
Europese Unie. Ook de munt, de euro, heeft ons heel veel
stabiliteit gebracht in de afgelopen jaren.
Het derde punt is de waardengemeenschap. Natuurlijk zul
je jonge mensen niet meer op de banken krijgen met de
gedachte van nie wieder Krieg. Die zullen zeggen: dat was
vroeger, dat is geschiedenis. Maar toch is het waar. Het feit
dat we erin geslaagd zijn sinds 1945 vrede te hebben in dit
deel van de wereld, dat Frankrijk en Duitsland elkaar niet
meer bestrijden, dat we vanuit een gemeenschappelijke set

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-27

van waarden met elkaar samenwerken, vind ik van een
enorme betekenis. Dat is van een onwaarschijnlijk groot
historisch belang. Het is daarom ook belangrijk dat we
binnen de Europese Unie letten op landen als Hongarije en
Polen.
Ten vierde is er een aantal zaken, los van de economie, die
we niet zelf op kunnen lossen. Een heel groot punt betreft
de bewaking van buitengrenzen en migratie. Dat moeten
we samen doen. Dat hebben we gezien met de afspraken
die we met Turkije hebben gemaakt. Dat type afspraken
laat zich bijna niet sluiten tussen bilaterale landen. Dan is
Nederland gewoon te klein en daarvoor hebben we die
samenwerking binnen de Europese Unie nodig.
Gaat het dan allemaal goed? Nee, we moeten ons gezamenlijk houden aan de gemaakte afspraken, bijvoorbeeld over
de naleving van het Stabiliteits- en Groeipact. Ik maak me
zorgen over de verschuiving van een communautaire
methode naar steeds meer een intergouvernementele
benadering van de Europese vraagstukken. Dat gaat ten
koste van de middelgrote en kleinere lidstaten. Wij zullen
daarom altijd een pleidooi houden voor een sterke Europese
Commissie. De vereenvoudigingsagenda van Europa is een
goede. Frans Timmermans doet daar heel goed werk, maar
daar moet in de volgende vijfjaarsperiode mee worden
doorgegaan.
Ten aanzien van de Europese Monetaire Unie doet zich
natuurlijk een basaal probleem voor dat niet zomaar
oplosbaar is en dat is het onderliggende wantrouwen tussen
Noord en Zuid. Het Zuiden vindt dat het Noorden zegt dat
het Zuiden moet hervormen et cetera, maar dat het Noorden
daar vervolgens de vruchten van plukt. Maar het Noorden
zegt: het Zuiden hervormt niet en als het Zuiden niet hervormt, gaan wij dat niet oplossen met allemaal instrumenten, zoals een schokabsorberingsfonds en noem maar op.
Dat basale wantrouwen kun je alleen weghalen als iedereen
doet wat hij moet doen en dat begint met het naleven van
de regels, zodat het Zuiden alles doet om de basale belofte
van de euro waar te maken, namelijk convergeren naar een
hoger niveau van economische welvaart door te hervormen
en door de noodzakelijke aanpassingen in de economie aan
te brengen. Als je die basale belofte kunt leveren — dan
praat ik in het bijzonder over Frankrijk, waar nu heel veel
gebeurt, en over Italië, dat de goede weg lijkt te zijn ingeslagen, maar nog wel heel langzaam — dan zijn we ook in
staat om met elkaar die stabiliteit te brengen. Als dat
gebeurt, is schokabsorbering ook niet meer nodig, want als
er dan economische tegenwind is, raakt die het geheel en
niet één of twee landen meer dan andere landen, aangezien
alle landen dan een voldoende onderliggende stabiliteit
hebben om met die schokken te kunnen omgaan.
Met andere woorden, het verlaten van de Europese Unie
zou dodelijk zijn voor ons land. We zien op dit moment met
de brexit dat dat land terecht is gekomen in een monetaire,
economische en constitutionele crisis die zijn weerga niet
kent. Die gevolgen zullen de komende jaren alleen nog maar
erger worden. Ik kan de Britten dan ook niet genoeg aanmoedigen om terug te keren op dat pad van de brexit. Je
ziet gelukkig ook in Nederland dat mede door de brexit, de
steun voor de Europese Unie enorm is toegenomen. Mensen snappen waarom we daar lid van zijn. Ik zal iedereen
die eruit wil, met alle argumenten bestrijden. Nogmaals,
dat neemt niet weg dat mij en ons als kabinet heel veel

Tweede Kamer

dingen in Europa niet bevallen. Wij zijn daar onderdeel van
en wij zullen dus heel hard moeten werken om ervoor te
zorgen dat we wat niet goed is aan Europa, verbeteren.
Ik geloof dat ik hiermee zo'n beetje alle vragen heb beantwoord die er zijn gesteld. Misschien nog een vraag, voordat
ik bij de heer Asscher kom, en die gaat over meer of minder
Europa. Zo kun je dat niet zeggen. Ik zou ervoor zijn dat
Europa minder is op al die punten waaraan Frans Timmermans werkt voor een vereenvoudiging en een simplificatieagenda. Maar we hebben dringend meer Europa nodig op
het terrein van de Dienstenrichtlijn, de interne markt voor
digitale diensten, de Kapitaalunie en de energie-unie. Daar
zijn heel veel banen, ook in Nederland, mee gemoeid. Als
je dat allemaal doet — twee keer de Nederlandse economie
boven op de Europese economie, 1,2 miljard erbij, 4 miljoen
banen — dan heb je dus meer nodig, maar op heel veel
andere punten minder. Het laat zich dus niet zo makkelijk
vertalen in meer of minder Europa. Ik wijs iedereen er altijd
op dat in het Verdrag van Lissabon ook de uittreding staat,
waar ik dus tegen ben. Het ultieme soevereiniteitsinstrument bezitten we dus weer sinds Lissabon, maar ik zou het
niet willen gebruiken.
De heer Asscher (PvdA):
Ik ben het zeer eens met het oordeel van de premier over
de brexit. Sterker nog, ik vrees dat de Britse bevolking
belazerd is en nu een verschrikkelijke prijs moet betalen
voor dat besluit, terwijl politieke oplichters hier hetzelfde
zouden willen. Dat ontslaat ons niet van de plicht te kijken
naar de oorzaken van de brexit. Die zijn ook gelegen in een
ervaren onrecht in Europa: oneerlijke concurrentie op de
arbeidsmarkt, het gevoel dat er geen grip, geen controle
is, oneerlijkheid in wie er wel en wie er geen belasting
betaalt. Daar waar tot mijn genoegen het regeerakkoord
gelijk loon voor gelijk werk als principe omarmt, zou ik de
premier willen uitnodigen om de ambitie uit te spreken,
met de minister van Sociale Zaken, om de volgende stap
hierin te zetten. Dat is dat je niet weer met premieshopping
alsnog een oneerlijk voordeel kan halen, waardoor je
werknemers tegen elkaar kan laten concurreren op basis
van kosten. Het tweede voorstel dat ik hem wil doen betreft
de oorzaken van de onvrede die ten grondslag lagen aan
brexit maar ook aan de onvrede hier in Nederland, namelijk
om het initiatief te nemen om de race naar de bodem —
we hebben vanochtend gehoord dat de premier daartegen
is — in Europees verband te stoppen.
Minister Rutte:
Mag ik de heer Asscher eerst complimenteren met het feit
dat het project waar hij als minister van Sociale Zaken jaren
aan gewerkt heeft, namelijk gelijk loon voor gelijk werk in
gelijke omstandigheden, gelukt is vorige week maandag?
Dat is een prachtige afsluiting van zijn ministerschap. De
vragen die hij stelt, kan ik nu niet overzien. Ik heb het ook
niet kunnen voorbereiden. Een vraag gaat over premieshopping en er is een vrij algemene vraag over de race to the
bottom, waar ik het denk ik ten principale mee eens ben.
Misschien mag ik voorstellen dat we dat in latere debatten
verder uitwerken. Het zat ook niet in zijn eerste termijn
gisteren, dacht ik. Ik heb me er dus ook niet op kunnen
prepareren.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-28

De heer Asscher (PvdA):
De premier weet dat een volgende stap nodig is. Even
zonder in de techniek te stappen, de volgende vraag. Ik
weet dat hij zich persoonlijk heeft ingezet voor de eerste
stap. Ik zou graag van hem in tweede termijn horen of hij
bereid is om de vervolgstap samen met de minister van
Sociale Zaken te zetten. Het is belangrijk om het krediet dat
we in Europa hebben, daarvoor in te zetten.
Minister Rutte:
Ik ga proberen zo ver mogelijk met een beantwoording te
komen in tweede termijn.
De voorzitter:
Gaat u naar een afronding.
Minister Rutte:
Ik heb nog één thema en ook één vraag liggen. Dat ging
over de kwestie van non-refoulement. Daar is gisteren een
heel interruptiedebat over geweest. Daar kan ik heel veel
over zeggen, maar ik kan ook proberen het kort te houden.
Misschien is het goed om even te schetsen hoe het werkt.
Om te beginnen zijn we het er volgens mij allemaal over
eens dat drenkelingen op zee gered moeten worden. Vervolgens moeten die naar de dichtstbijzijnde haven worden
gebracht. Dat kan Italië zijn, maar ook de Afrikaanse kant.
Dan kom je in de details. Je moet heel precies zijn: het
verschil tussen de kustwachten van de Noord-Afrikaanse
landen en koopvaardijschepen enerzijds en Europese
organisaties anderzijds. Bij bijvoorbeeld reddingsacties
door Egyptische, Libische, Tunesische en Turkse kustwachten in hun territoriale wateren c.q. search-and-rescuezones
worden drenkelingen naar havens in deze landen gebracht.
Dat geldt ook voor koopvaardijschepen in deze wateren.
Daarbij geldt het zeerecht. Dat betekent dat de havens veilig
moeten zijn en dat de migranten daar geen onmenselijke
behandeling te wachten staat. De Europese marine- en
kustwachtschepen — dat is dus de andere kant — die onder
andere in het kader van de Europese Uniemissie Sophia en
ook van de Frontex-missie Poseidon en Triton varen, brengen nu geen drenkelingen naar Afrikaanse havens. Dat kan
in de toekomst veranderen als de Noord-Afrikaanse landen
daaraan willen meewerken en als migranten er veilig zijn
en ze niet worden teruggestuurd naar landen van herkomst,
waar zij te vrezen hebben voor vervolging en zij een asielverzoek kunnen indienen bij een bevoegde autoriteit. Dat
kan overigens ook de UNHCR zijn. De veilige haven ligt dan
in een door de Europese Unie als veilig beschouwd derde
land.
Nu kom ik bij het regeerakkoord, want tot nu toe gaf ik meer
de stand van zaken internationaal. Het regeerakkoord houdt
als basis voor het kabinetsbeleid in dat de ongecontroleerde
migratiestroom moet worden gereguleerd. Wij hebben de
sterke ambitie om het verdienmodel van de mensensmokkelaars dat leidt tot verdrinking, te doorbreken. Dat willen
we bereiken door het afsluiten van overeenkomsten met
veilige derde landen die materieel voldoen aan het Vluchtelingenverdrag. Er is een procedure mogelijk, bijvoorbeeld
in het land van opvang of bij de UNHCR. Dan wordt
beoordeeld of men toegang krijgt tot de veilige opvang in
de regio. Eenmaal toegelaten tot een veilige opvang in de
regio is het mogelijk om in aanmerking te komen voor

Tweede Kamer

hervestiging. Opvang in de regio hangt altijd samen met
largesse ten aanzien van resettlement- of hervestigingsprogramma's. Dat is eigenlijk ook de hoofdlijn van het karakter
van de afspraken die we hebben gemaakt tussen de Europese Unie en Turkije. Dat maar even als eerste.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb inderdaad een vraag over het terugsturen van mensen naar Noord-Afrika zonder dat ze in Europa zijn geweest.
De centrale vraag daarbij is: hoe stel je individueel vast dat
iemand veilig is op de plek waar we hem of haar naartoe
sturen? Om een voorbeeld te schetsen: in Algerije en Egypte
moeten mensen die homoseksueel zijn ervoor vrezen dat
ze worden opgesloten. Op welke manier wordt er dan per
individu getoetst of dit gevaar er is en of deze persoon dus
naar een van die landen kan worden teruggestuurd?
Minister Rutte:
Dat is ook waarom wij afspraken willen maken met landen
die vergelijkbaar zijn met Turkije, die ook voldoen aan de
eisen die gelden voor de afspraken die met Turkije zijn
gemaakt. In die landen moet aan de basale voorwaarden
worden voldaan met betrekking tot de veiligheid. De Europese Unie moet hen ook beschouwen als een veilig derde
land. De heer Klaver vroeg gisteren heel gedetailleerd wat
er dan precies aan boord van zo'n schip moet gebeuren.
Dat zal allemaal onderdeel moeten worden van het type
afspraken dat je dan maakt. Dat kan ik nu niet overzien. Dat
hangt ook heel erg af van de hele specifieke afspraken die
je in specifieke situaties gaat maken. Maar het doel is om
af te komen van een model waarin het aantrekkelijk is om
aan boord te stappen van een levensgevaarlijk bootje,
overgenomen te worden door een Europees schip en zeker
te weten dat je dan altijd aankomt in een haven aan de
Europese kant. Van dat automatisme willen af, maar dat
zal echt ingewikkeld zijn. Dat zal stap voor stap moeten
gebeuren en dat zal met alle waarborgen moeten zijn
omgeven. Er is geen sprake van dat we daarbij overhaast
te werk gaan.
De heer Klaver (GroenLinks):
Het punt is dat je geen collectieve afspraken kunt maken
met landen en dat er altijd sprake zal moeten zijn van een
individuele toets. Dat zie je ook bij Turkije. Je hebt een
afspraak gemaakt met Turkije, maar er moet toch per individu, per vluchteling, worden gekeken of deze persoon
veilig naar dat land kan worden teruggestuurd. Daarom
stelde ik deze vraag aan de heer Rutte. Hij zegt: wij willen
niet meer dat mensen naar Europa gaan. Daarom is dit dus
meer dan een detail. Als je niet wilt dat mensen voet op
Europese grond zetten, waar en wanneer ga je dan toetsen
of deze mensen veilig kunnen worden teruggestuurd naar
Noord-Afrika? Dat is mij niet helder. Óf het is een dode letter
— daarom is het van belang voor dit debat — óf het is een
dode letter die in het regeerakkoord staat óf het regeerakkoord respecteert straks het Vluchtelingenverdrag niet.
Minister Rutte:
Nee, het is allebei niet waar. Het hangt er maar van af hoe
je dit in de praktijk gaat vormgeven. Neem de afspraken
met Turkije. Er komen mensen aan in Griekenland. De
gedachte achter de afspraken met Turkije is dat daar een

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-29

korte toets plaatsvindt om vast te stellen dat iemand onder
die afspraken valt, dat die daar een verdere veilige opvang
kan krijgen en dat daar de asielprocedure verder wordt
uitgevoerd. Dat is de vorm waarvoor we gekozen hebben.
Dat is ook precies waarop het denk ik uiteindelijk tussen
GroenLinks en de toen formerende partijen in de kern
vastliep, want de heer Klaver zei: dat type afspraken vind
ik een brug te ver. Dat is zijn goed recht, maar dat zijn wel
afspraken die zich bevinden binnen alle internationale
regels. Vervolgens kun je kijken of het mogelijk is om
afspraken te maken met Afrikaanse landen om te voorkomen dat je eerst mensen naar Europa haalt, waar je die
simpele toets dan laat plaatsvinden, voordat ze naar een
veilig Afrikaans land gaan. Of dat gaat lukken, weet ik niet.
Dat is ook niet de essentie. De essentie is dat we willen
proberen om vergelijkbaar met Turkije afspraken te maken
met Afrikaanse landen, zodat de verdere asielprocedure
daar kan worden doorlopen en de opvang daar kan plaatsvinden. Maar daar hoort wel bij dat je inderdaad met enige
omvang wilt werken aan programma's om de druk op die
kampen te verlichten als die te groot wordt.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik vraag niet naar de situatie in en de afspraken met Turkije.
Ik vraag naar de nu voorgenomen situatie. Een onderdeel
daarvan is dat mensen echt niet meer in Europa komen. Ze
worden opgepikt uit het water en rechtstreeks naar NoordAfrika gebracht. De vraag is dan of al deze mensen inderdaad een individuele toets krijgen om vast te stellen of het
land waarnaartoe ze worden teruggestuurd veilig is. De
centrale vraag is: krijgen al die mensen een individuele
toets om te kijken of het veilig is dat ze worden teruggestuurd naar een land in Noord-Afrika?
Minister Rutte:
Dan maakt het toch feitelijk niet uit of dat aan boord van
een schip gebeurt of op een Italiaans eiland?
De heer Klaver (GroenLinks):
Laat ik ingaan op de reden waarom ik hier zo benieuwd
naar ben, waarom het er wel degelijk toe doet en waarom
ik het gisteren een beetje belachelijk maakte. Hoe ziet u dat
precies voor u op zo'n schip als je net mensen uit het water
hebt gehaald die nog in totale paniek zijn? Hoe moet dat
dan gebeuren? Zit daar dan een klein tribunaaltje dat dit
gaat testen en dat allerlei vraaggesprekken gaat voeren?
Gaan we dat aan de kapitein vragen? Dit zijn veel meer dan
details; dit is de kern van hoe wij omgaan met vluchtelingen.
Dit is de kern van hoe wij omgaan met het sluiten van de
Europese grenzen, zoals wij ook aan de Nederlandse
bevolking beloven. Als het u namelijk echt menens is om
het Vluchtelingenverdrag in ere te houden, dan is een
individuele toets noodzakelijk. Dat zal dan betekenen dat
mensen altijd eerst naar Europa zullen moeten gaan.
Minister Rutte:
Maar dat was niet de kern van de discussie die wij in het
Catshuis hadden. Die ging over de vraag of GroenLinks
ermee kon leven dat wij afspraken, zoals we die met Turkije
hebben, zouden gaan maken met andere landen in Afrika.
Ik wil dat toch even uitsorteren, want anders gaat het door
elkaar lopen. U probeert daar handig van weg te komen.

Tweede Kamer

De heer Klaver (GroenLinks):
Ik probeer nergens van weg te komen. Ik probeer er alleen
voor te zorgen dat u vragen beantwoordt.
Minister Rutte:
Ik was met een poging daartoe bezig, maar we gaan het
eerst nog even wat pijnlijker maken. Het is immers nog
vroeg.
Het liep in het Catshuis niet vast op de vraag of de beoordeling zou plaatsvinden aan boord van het schip of op een
Italiaans eiland. Het liep vast op grond van de vraag of het
volgende mogelijk is: als je afspraken hebt met een veilig
derde land, kun je dan de toets doen van "hé, jij valt eigenlijk
onder dat type afspraak; jij gaat meteen terug en de verdere
procedure vindt daar plaats"? GroenLinks zei: nee, die
asielprocedure moet altijd volledig in Europa kunnen
plaatsvinden. Nou, dat is een respectabel standpunt. Niemand in Europa vindt dat. Zelfs de meest linkse regering
in Europa, die van Portugal, vindt dat niet. Linksere regeringen bestaan niet — meneer Roemer zou daar zo in kunnen
— maar zelfs die willen dat niet.
De heer Roemer denkt nu: mijn naam wordt genoemd, waar
gaat het over? Ik praat u dadelijk bij, meneer Roemer!
(Hilariteit)
Minister Rutte:
Maar nogmaals: zelfs die regering wil dat niet, die vindt het
zo prima.
Vervolgens werd het debat gisteren vernauwd tot de vraag:
hoe ga je er nou mee om als er drenkelingen op schepen
worden binnengehaald? Daarbij geldt dat het in feite nu al
aan de orde is. Ik heb dat even laten uitzoeken. Ik hoorde
dat debatje en ik had het ook niet precies paraat, maar het
werkt nu als volgt. Afhankelijk van de plaats waar schepen
drenkelingen aan boord nemen, en dat kan dus binnen of
buiten de territoriale wateren van een kuststaat zijn, bepaalt
het karakter van het schip en het toepasselijk recht, hoe het
verdergaat. Zo kunnen zich verschillende situaties voordoen.
Dan kom ik op de details. In alle gevallen zal de kapitein in
overleg treden met relevante organisaties en autoriteiten,
vooral met die van de in aanmerking komende kuststaat.
In de kuststaat Italië is dat de Maritime Rescue Co-ordination
Centre in Rome. Materieel is van belang dat bij deze
beoordeling ook het risico op non-refoulement wordt bezien
en de mogelijkheid een asielaanvraag in te dienen. Met
andere woorden: afhankelijk van de precieze situatie van
die schepen en waar ze vandaan komen, wordt er verschillend mee omgegaan. Dat is de huidige praktijk. Wat betekent dat nou? Als je dadelijk afspraken zult hebben met
Afrikaanse landen, zal het in heel veel gevallen nog steeds
zo zijn dat mensen vanuit Italië meteen teruggaan, denk ik.
Of vanuit Malta of Spanje, dat ligt eraan waar ze precies
aankomen. Maar ik zou de ambitie overeind willen houden
dat het prettig is om een stap verder te gaan en te kijken of
het mogelijk is dat het schip direct, zonder dat die marginale
toets hoeft plaats te vinden op een Italiaans eiland, kan
terugkeren naar Afrika. Of en, zo ja, hoe dat precies gaat
lukken, kan ik nog niet inschatten, maar dat is niet de
essentie van het kabinetsplan. Die essentie is dat je iemand

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-30

die is opgepikt uit zee niet de volledige procedure in Italië
laat doorlopen, maar dat diegene de volledige procedure
kan doorlopen in het land in Afrika waarmee je een afspraak
hebt.
De voorzitter:
Laatste opmerking op dit punt, meneer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik ga niet terug naar de onderhandelingstafel, hoe we
daarover hebben gesproken en welke onderwerpen daar
de revue hebben gepasseerd. Ik sla aan op een heel precies
zinnetje in het regeerakkoord, of eigenlijk twee zinnen. In
die zinnen wordt erop gewezen dat mensen die worden
opgepikt op zee rechtstreeks terug kunnen worden gestuurd
naar Noord-Afrika. Waarom is dat zo belangrijk? Nou, omdat
de hele paragraaf over migratie vol staat met allerlei waarborgen van het internationaal recht. Zo moet het recht op
non-refoulement gerespecteerd worden. Maar als ik doorvraag bij de premier, hoor ik dat het zijn ambitie zou zijn
om eigenlijk niemand meer in Europa te laten komen, maar
eigenlijk iedereen rechtstreeks terug te kunnen sturen naar
Afrika. Zojuist zei hij het zelf: er is nu een marginale toets;
liever heb ik dat die er niet is. De heer Baudet zegt buiten
de microfoon "heel goed". Ik snap dat hij dat vindt, maar ik
vind dat niet. In dat geval kan er geen sprake zijn van het
respecteren van non-refoulement. In dat geval kan er geen
sprake zijn van het respecteren van het Vluchtelingenverdrag. Daarmee zijn die prachtige zinnetjes in het regeerakkoord helemaal niets waard.
Minister Rutte:
Dat is niet waar. Ik heb het zo ook niet gezegd. Nu wordt er
weer gezegd dat ik heb gezegd dat ik iedereen terug wil
hebben en dat ik zelfs de marginale toets niet wil. Volgens
mij heb ik dat niet gezegd, maar ik ga u in ieder geval uitleggen wat we willen. We doen nu het volgende met de
Turkijeafspraken. Op het Griekse eiland vindt nu een marginale toets plaats. Er wordt gezegd: "Hé, dat is interessant;
u komt uit Syrië. Over mensen uit Syrië hebben we afspraken gemaakt met Turkije. Zij kunnen daar worden opgevangen en de procedure wordt daar verder doorlopen." Dat is
één. Vervolgens is de vraag of je op basis van het zeerecht
op dit moment drenkelingen die door Europese schepen
worden opgevangen, automatisch naar Italië/Europa moet
brengen. Op basis van het zeerecht hoeft dat namelijk
helemaal niet. Zij kunnen ook naar andere Noord-Afrikaanse
havens worden gebracht, mits wordt voldaan aan alle
waarborgen. Wat is nou denkbaar? Kern van de zaak is niet
of de zaak wordt afgewikkeld op het schip of in Italië. De
kern is dat mensen na een marginale toets onder de
bescherming van de afspraken met een Afrikaans land daar
verder in behandeling kunnen worden genomen. Wij denken
wel dat het mogelijk moet zijn om vanuit het bestaande
zeerecht, als je de afspraak hebt gemaakt met die landen,
die marginale toets eventueel aan boord van het schip te
laten plaatsvinden, met alle waarborgen die daarbij horen.
Wij willen dat niet omdat wij hier geen asielzoekers meer
opvangen. Naarmate het aantal asielzoekers daalt dat
rechtstreeks komt, zul je zien dat Nederland met veel largesse gaat deelnemen aan resettlementprogramma's. Wij
hebben helemaal niet het doel om naar een instroom van
nul te gaan. We willen gewoon onze fair share blijven doen.

Tweede Kamer

Maar je bereikt daarmee dat je het businessmodel van die
smokkelaars doorbreekt. Wat ik nooit van GroenLinks
begrepen heb, is waarom zij zo bevriend is met al die
bootjessmokkelaars. Ik snap het niet. Waarom stimuleren
ze dan … Dit is uitlokking, voorzitter.
De heer Klaver (GroenLinks):
Nee, dit is geen uitlokking. Nu gaat u te ver. Ik zou het zeer
op prijs stellen als de heer Rutte de woorden "u bent
bevriend met die bootjessmokkelaars" wil terugnemen.
Minister Rutte:
Dat zei ik niet. Ik zei dat ik niet begrijp dat u die sector niet
wilt aanpakken.
De heer Klaver (GroenLinks):
Nee, nee, nee, dat zei u niet. Moet ik het verslag er soms
bij pakken?
Minister Rutte:
Sorry, misschien ben ik iets te hard geweest.
De heer Klaver (GroenLinks):
Excuses aanvaard. Ik ben blij dat u dat zegt. Dan kunnen
we terug naar de inhoud, meneer Rutte. Het punt is namelijk
— u geeft het nu heel duidelijk aan — dat u uiteindelijk een
marginale toets op schepen wilt. Mensen worden straks
dus uit zee gered en dan gaat u daar op die boten vragen
stellen aan de mensen die zojuist uit het water zijn gered
om te kijken of ze veilig zijn. Ik noem nu een voorbeeld,
namelijk dat van homo's, om het concreet te maken. Dan
gaat u op een schip vragen wat de seksuele voorkeur van
iemand is om te kijken of iemand teruggestuurd kan worden
naar Algerije of Egypte. Op welke manier waarborg je dat
mensen niet worden teruggestuurd naar een plek waar ze
geen gevaar hoeven te lopen? Dat is uiteindelijk de kern.
Daar gaat u aan voorbij, meneer Rutte. Er staan prachtige
woorden in het regeerakkoord over het respecteren van
non-refoulement en het Vluchtelingenverdrag, maar dit
klopt niet.
Minister Rutte:
Ik ga ongetwijfeld te kort door de bocht als ik zeg dat
GroenLinks of de heer Klaver de vriend is van die botensmokkelaars. Dat meen ik absoluut niet; dat wil ik ook
helemaal niet zeggen. Maar het punt dat ik wilde maken —
dat deed ik blijkbaar een beetje onhandig; sorry daarvoor
— is dat ik niet snap dat de heer Klaver niet wil meewerken
om dat businessmodel van die bootjessmokkelaars te
doorbreken. Dat snap ik oprecht niet. Op het moment dat
je in staat bent om met inachtneming van alle internationale
afspraken en alle zorgvuldigheidseisen, zoals we dat met
Turkije doen, de reden kunt wegnemen om over te varen,
moet je dat doen. Er is een verschil. Turkije-Griekenland is
een klein overtochtje. Daar is het dus snel gelukt om die
overtochten te stoppen. Maar die tocht over de Middellandse Zee is een veel langere overtocht, met veel meer
gevaren. Daarvoor geldt dat het ook veel ingewikkelder is
om dat meteen af te kappen. Dus we moeten proberen
afspraken te maken met de Afrikaanse landen, zoals we die

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-31

met Turkije gemaakt hebben. En ik vind het dan ook aanvaardbaar om te kijken of je, met inachtneming van alle
randvoorwaarden en alle zorgvuldigheidsvereisten, ervoor
kunt zorgen dat mensen uiteindelijk niet in Europa aankomen. Anders stimuleer je namelijk dat weer nieuwe mensen
aan boord van die schepen stappen. Niet dat u dat wilt,
maar ik snap niet dat u niet een volstrekt logische oplossing
wilt steunen om het probleem onder controle te krijgen.
De voorzitter:
Nee, meneer Klaver. Echt niet. De heer Baudet.
De heer Baudet (FvD):
Ik ben geschokt door de uitspraken van de minister-president over de brexit. Hij zegt dat het land, doordat het uit de
Europese Unie gaat, in een economische en een constitutionele crisis terecht is gekomen. Ik vind het niet alleen
ongelooflijk onverstandig om onze zeer belangrijke handelspartner op deze manier te beledigen, maar feitelijk is het
volstrekte lariekoek. Een paar cijfertjes. Sinds de stemming
over de brexit zijn de lonen met 2,1% gestegen, is er 11,4%
meer export. Het vertrouwen van ondernemers in de economie is met 16% gestegen. De productbestellingen hebben
hun hoogste punt bereikt sinds 1988. De Deutsche Bank
heeft net aangekondigd weer 25 jaar in de City te blijven
en de werkloosheid is met 4,4% de laagste in 40 jaar tijd.
Je kunt daar misschien weer andere cijfers tegenoverstellen
en zeggen dat andere dingen wat minder goed zijn gegaan,
maar het idee dat de economie in een vrije val terecht is
gekomen, is gewoon lariekoek. En constitutioneel gezien:
Groot-Brittannië heeft gekozen voor zijn eigen democratie.
Er is een referendum geweest en de regering heeft daarnaar
geluisterd. Daar zou u een voorbeeld aan moeten nemen
in plaats van daar zo hautain over te praten.
Minister Rutte:
Eerst maar even over die economische cijfers. Engeland
heeft op dit moment de hoogste inflatie en de laagste economische groei van de hele Europese Unie. De vooruitzichten voor de komende jaren zijn buitengewoon somber volgens de governor van de Bank of England, de heer Carney.
Dit weekend is voorspeld dat er honderdduizenden banen
uit de City zullen vertrekken naar het Europese vasteland,
en dan gaat het alleen over de bancaire sector in Londen,
de kurk onder de Britse economie. We weten allemaal dat
Londen 25% van de Britse economie is en de hefboom naar
de economie van het hele Verenigd Koninkrijk, simpelweg
omdat de maakindustrie, behalve de auto-industrie in
Engeland, de afgelopen jaren al in zwaar weer verkeert,
even los van brexit.
Dan constitutioneel. Noord-Ierland. Het feit dat er een grens
moet komen tussen Noord-Ierland en Ierland is een onontwarbare kluwen op dit moment en heeft ook vergaande
risico's voor de stabiliteit in Noord-Ierland en bij het vredesproces. Dat is dus constitutioneel.
En monetair. Zoals ik al heb gezegd: het pond staat op een
zeer laag niveau. Dat was de reden waarom de export in
het begin wat toenam, simpelweg door het lage pond, maar
dat heeft op langere termijn grote gevolgen, bijvoorbeeld
voor de prijsstijgingen die nu plaatsvinden in het Verenigd
Koninkrijk. De prijsstijgingen in de levensmiddelenhandel,

Tweede Kamer

bij de Tesco's en de andere grote supermarktketens, zijn
enorm.
Mijn opvatting is daadwerkelijk dat Engeland of GrootBrittannië een onwaarschijnlijk fout besluit heeft genomen.
Zij verlaten nu de Europese Unie. Dat betekent dat zij een
middelgrote economie zijn, ergens in het midden van de
Atlantische Oceaan. Het is geen Amerika en geen Europa.
Zij zijn te klein om zelfstandig met dit hoge welvaartsniveau
verder te gaan. Mijnheer Baudet en anderen die ervoor
pleiten om deze desastreuze weg als Nederland te gaan
volgen, plaatsen zichzelf echt volkomen buiten de realiteit,
maar dan ook volkomen.
De heer Baudet (FvD):
Dat blijkt uit geen enkel feit. Ik noemde net al die werkloosheid die nu lager is in Groot-Brittannië dan in de afgelopen
veertig jaar: 4.4%. U noemde de auto-industrie, maar je
kunt ook allerlei andere industrieën noemen waarin juist
een enorme groei zichtbaar is. Je kunt ook kijken naar
andere landen die niet in de EU zitten; niet Groot-Brittannië
maar Noorwegen of Zwitserland. Die doen het uitstekend,
dus het hele argument dat we buiten de Europese Unie niet
zouden kunnen overleven, want we zijn klein en de Verenigde Staten en Europa zijn groot, gaat gewoon niet op. Ik
vind het niet correct dat de minister-president op deze
manier erover praat. Dat is echt ongepast naar onze handelspartner toe.
Minister Rutte:
Nou ja, feiten moeten benoemd worden, juist onder vrienden, waarmee ik niet de heer Baudet bedoel, maar het
Verenigd Koninkrijk. Ik moet vaststellen dat de belangrijkste
taak die wij als regering hebben, tweeledig is, namelijk
veiligheid en banen. Een uittreden van het Verenigd
Koninkrijk heeft grote gevolgen voor de veiligheidsstructuur
en voor de economie. Voor een klein land als Nederland
zouden die effecten nog veel groter zijn, vanwege de internationale connectiviteit van onze economie. Als klein land
is die inbedding in een sterke Europese Unie cruciaal.
De heer Baudet (FvD):
Juist niet.
Minister Rutte:
Dan zal ik er tot mijn laatste snik voor strijden dat wij die
foute stap niet gaan zetten. Partijen die bereid zijn om dat
wel te doen, nemen een onverantwoord risico met het
nationale belang; echt een onverantwoord risico.
De heer Baudet (FvD):
Het is precies omgekeerd. Juist als wij uit de Europese Unie
zijn, kunnen wij aantrekkelijk worden voor de rest van de
wereld. De rest van de wereld zal veel grotere economische
groei kennen, de komende decennia, dan de landen van de
Europese Unie. Dat blijkt uit alle projecties. Daar moeten
we zijn; daar moeten we handel mee drijven. De Europese
Unie houdt ons tegen.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-32

De voorzitter:
Mijnheer Buma, u kijkt naar de heer Baudet ...

De voorzitter:
Vindt u het goed, mijnheer Baudet? Als u klaar bent …

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja, nou ja, hij staat hier zo klaar voor de volgende interruptie
dat ik het graag overneem, maar toch even alleen voor
vandaag, zeg ik tegen de premier. Het is goed voor de heer
Baudet om in zijn oren te knopen dat de Bank of England
voor het eerst in tien jaar de rente met een kwart procent
heeft verhoogd. Economisch gaat het helemaal niet zo goed,
maar dat moet omdat er behalve die 2,1% loonstijging van
u, een inflatie van 3% is, dus het gaat inderdaad niet goed.

De heer Baudet (FvD):
Één ding. Als het zo slecht zou gaan met de economie, hoe
kan het dan dat het vertrouwen van ondernemers in de
economie sinds de stem voor brexit met 16% is gestegen?

Mijn vraag aan de minister-president is, want dat is de
interruptie van dit moment …

Minister Rutte:
Op dit moment is de economische groei in Engeland de
laagste in de Europese Unie. Ik zei het al. De bedrijfs- en
winstverwachtingen worden over een breed front naar
beneden bijgesteld. Laten we die peilingen dus eens
opnieuw houden, zou mijn suggestie zijn.

De voorzitter:
Oké.

De heer Baudet (FvD):
Net als met het referendum zeker.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Mijn vraag aan de minister-president is: wij hebben een
discussie in Europa over hoe om te gaan met die brexit …

De voorzitter:
De heer Buma.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dank. Dan ga ik nu alsnog het woord invullen.

De voorzitter:
Mijnheer Buma, …
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik mag toch een interruptie doen?
De voorzitter:
… de heer Baudet was nog niet klaar.
Minister Rutte:
Ik wil er wel even op ingaan.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
U gaf mij het woord.
De voorzitter:
Ja, u keek mij zo uitnodigend aan dat ik dacht dat u misschien een punt van orde wilde maken.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nee, ik wilde gewoon het woord.
De heer Baudet (FvD):
Misschien dacht de voorzitter dat u op mij wilde reageren.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik ga verder met mijn interruptie, want u gaf mij het woord
en ik kon niet vermoeden dat ik dat niet mocht gebruiken.

Tweede Kamer

Wij staan voor een heel grote keus en dat komt wel door
die brexit. Mijn vraag aan de premier is of hij met mij van
mening is dat met name Nederland dit met de andere
Europese partners samen moet doen. Je hoort weleens dat
Nederland moet proberen om het apart te doen. Wil hij zich
ervoor inzetten dat niet de Nederlandse belastingbetaler
uiteindelijk de rekening betaalt? Want Engeland zegt nu:
dit is gratis of goedkoop; wij betalen niet. Het gevolg daarvan is dat Europa het moet betalen. Mijn verzoek bij de inzet
van de premier is dan ook om dit gezamenlijk met de andere
landen te doen en eerlijk te zeggen, ook tegen de Britten,
dat dit geld kost. Dat zeg ik niet om te pesten, maar omdat
ik niet wil dat de belastingbetaler hier, in Nederland, moet
betalen. Laten we wel eerlijk zijn: dat is wel het risico als
we de dingen doen die de heer Baudet wil. Hij zegt dat dat
allemaal kan en dat het niet zo veel kost, maar dan betaalt
de Nederlandse belastingbetaler. En dat wil ik niet. Deze
interruptie is gericht aan de minister-president.
Minister Rutte:
Ik ben het daarmee eens. Het is heel belangrijk dat wij de
eenheid onder de 27 bewaren. We zitten nu in de eerste
fase, waarin we proberen om afspraken te maken over de
grenzen, over de rechten van burgers en over de rekening.
Vooral dat laatste is op dit moment buitengewoon complex.
Omdat daarbij onvoldoende voortgang is geboekt, is het
ook niet gelukt om voldoende vooruitgang vast te stellen
op de laatste Europese Raad. We hopen daar in december
verder mee te komen. Juist dat laatste punt raakt eigenlijk
aan twee dingen. Het eerste is de eenheid van die 27; het
eerste punt dat de heer Buma maakt. Het tweede is dat is
de rekening daar komt te liggen waar zij hoort te liggen,
namelijk bij degene die weggaat. Dus daar werken we vreselijk hard aan, à 27.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-33

De voorzitter:
Dank u wel.
Minister Rutte:
Voorzitter, tot slot kom ik bij "de rest van de wereld".
De voorzitter:
Maar dan ook afrondend.
Minister Rutte:
De rest van de wereld ga ik ook afronden.
Allereerst wil ik hier iets zeggen. Er is gisteren gesproken
over artsen, over verpleegkundigen — daarover werd ook
vandaag veel gesproken — en over mensen bij de politie.
Zelfs de lasser is voorbijgekomen. Nu we bij het onderwerp
Defensie en buitenlandse politiek komen, wil ik ook onze
militairen noemen, onze militairen die hier in Nederland en
in het buitenland zorgen voor veiligheid en stabiliteit. Het
was de minister van Defensie die dat gisteren zei. Ik wil dat
doen, want zij hebben er recht op om ook hier te klinken.
Het gaat om ruim 40.000 mannen en vrouwen die voor ons
land buitengewoon belangrijk werk doen, ook in missiegebieden en ook in Nederland. Dat wil ik hier wel gezegd
hebben.
Er is een vraag gesteld over de internationale stabiliteit:
wat kan Nederland daaraan bijdragen? Wij dragen daaraan
bij door wereldwijd, maar zeker ook in de ring van instabiliteit rond Europa, diplomatiek en als dat nodig is ook militair te helpen. Dat is cruciaal, want als we dat niet doen,
zou Nederland niet zijn verantwoordelijkheid nemen om
stabiliteit te bevorderen. Gelukkig zien we daar positieve
effecten van.
Er is een vraag gesteld over het kernwapenverdrag. Dat
konden we uiteindelijk niet ondertekenen omdat het huidige
verdrag niet verenigbaar is met ons NAVO-lidmaatschap
en daarmee tegen onze eigen belangen in gaat. Wij zijn lid
van de NAVO, waarvan wij voor de nationale veiligheid
afhankelijk zijn. Het is onmogelijk om dit verdrag te tekenen.
Dan zouden wij handelen in strijd met de NAVO.
Er is ook nog gevraagd waarom wij de uitgaven voor Ontwikkelingssamenwerking niet stopzetten. Mag ik alleen al
wijzen op de discussie die wij net hebben gehad over
migratie, ook over economische migratie, en over stabiliteit
rondom Europa? Dus los van het feit dat ik vind dat je je
als rijk land best druk mag maken over de vraag hoe het in
andere delen van de wereld gaat — dat hoort ook bij
beschaving — speelt bij het leveren van een bijdrage in
andere delen van de wereld waar het minder goed gaat,
ook nog wel een directer belang misschien, voor onze veiligheid, voor het onder controle houden van migratiestromen. Het project SheDecides, een initiatief van mijn voormalig collega Lilianne Ploumen, die ik van harte groet,
wordt door dit kabinet voortgezet.
Tot slot nog twee vragen. Er is gevraagd naar de kwestie
van de belastingontwijking. In het regeerakkoord is daar
veel aandacht voor. We willen als kabinet de belastingontwijking aanpakken, onder andere door de invoering van
een bronbelasting op rente en royalty's. Daar werd eerder

Tweede Kamer

vandaag over gesproken. We gaan ook verder met het
opnemen van antimisbruikbepalingen in internationale
belastingverdragen om misbruik van belastingverdragen
door middel van brievenbusmaatschappijen onmogelijk te
maken. Het ministerie van Financiën heeft nu met 11 van
de 23 ontwikkelingslanden waarmee Nederland een verdrag
heeft, een overeenkomst bereikt. Verder maken we ons
sterk voor de totstandkoming van betere internationale
standaarden voor fiscale wetgeving. Wij steunen ontwikkelingslanden bij hun belastinginning met technische assistentie. In 2015 is daarom de conferentie Financing for
Development in Addis Abeba georganiseerd, mede op
Nederlands initiatief. Met deze bilaterale en soms ook
multilaterale steun wordt extra belastinggeld opgehaald
bij multinationals in arme landen, zoals in het mede door
ons gesteunde programma Tax Inspectors without Borders.
Dat is een on-the-job-training van belastingambtenaren bij
audits in ontwikkelingslanden. Dat heeft inmiddels al geleid
tot ruim een kwart miljard extra belastingopbrengst, in
dollars.
Er is gevraagd naar UNESCO.
De voorzitter:
Is dat uw laatste opmerking?
Minister Rutte:
Ja, dat is de laatste vraag, voorzitter. Ik ben het met de heer
Van der Staaij eens dat het UNESCO-forum geregeld door
landen wordt misbruikt voor politieke doeleinden en discussies die daar niet thuis horen. Ik denk dat het goed is om
daarbij onderscheid te maken tussen de lidstaten die dit
doen en de VN-organisatie UNESCO zelf. De directeurgeneraal van UNESCO heeft naar aanleiding van discussies
over Jeruzalem de lidstaten opgeroepen om culturele en
religieuze co-existentie te bevorderen en geen politieke
tegenstellingen binnen UNESCO te introduceren, omdat
dat de uitvoering van de missie van UNESCO zou schaden.
Het kabinet is het daarmee eens en benadrukt deze boodschap dan ook steeds in gesprekken met de Palestijnse
Autoriteit. UNESCO moet niet worden misbruikt voor politieke doeleinden en zich kunnen richten op haar kerntaken.
Breder is gevraagd naar onze lijn ten aanzien van het Midden-Oosten Vredesproces. Wij zetten op dit punt het werk
van de vorige kabinetten voort. Wij proberen een positieve
bijdrage te leveren door met zowel de Israëliërs als de
Palestijnen goed contact te houden. We hebben samenwerkingsfora met beiden. De persoonlijke banden met de politiek leiders van beide kanten zijn buitengewoon goed, mag
ik zeggen. De wijze waarop Nederland probeert tot praktische oplossingen te komen, bijvoorbeeld op economisch
gebied en bij andere praktische problemen die zich voordoen tussen beide partijen van het Midden-Oostenconflict,
wordt zeer gewaardeerd. Dat komt, denk ik, doordat we er
de afgelopen jaren in geslaagd zijn om hier geen proxy
fight te hebben over de vraag of je voor Israël of voor de
Palestijnen bent, maar om heel pragmatisch naar dit dossier
te kijken en te vragen: kunnen wij als klein land een positieve bijdrage leveren aan het oplossen van dit conflict?

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-34

De heer Roemer (SP):
De premier raast zo in een keer in drie minuten over de hele
wereld. Zonde! Maar ik zal hem sparen, hoewel over bijna
ieder onderwerp wel een discussie te voeren is. Ik wil één
punt er nog expliciet uit pakken: mijn vraag over het
ondertekenen van het kernwapenakkoord. Waarom vraag
ik dat? Omdat het kabinet in een spagaat zit. In het regeerakkoord staat heel terecht dat het kabinet streeft naar een
kernwapenvrije wereld. Onze inzet, en ook die van dit
kabinet, is dus steeds om dat te gaan doen. In één bijzin
roept de premier nu dat het onverenigbaar zou zijn met de
taken van de NAVO op het gebied van kernwapens. Ik durf
dat op z'n minst te betwijfelen, want de NAVO kan individuele landen sowieso niet verplichten om het te gaan doen,
maar er zijn meer landen die, nu erover gesproken wordt
binnen de NAVO, verder gaan onderzoeken of individuele
landen het toch zouden kunnen gaan doen. Ik heb dus de
volgende vraag, en als ik daar geen bevredigend antwoord
op krijg, zal ik daarover een motie indienen in deze termen.
Kan bekeken worden of er breder onderzoek gedaan kan
worden, zoals Italië en andere landen doen, naar de vraag
of individuele landen binnen de NAVO toch dit kernwapenakkoord kunnen ondertekenen, zodat het gebruikt kan
worden als middel in de strijd voor een kernwapenvrije
wereld in de toekomst?
Minister Rutte:
Bij de onderhandelingen over het kernwapenverbod hebben
wij gevaren op het kompas van de motie-Sjoerdsma. Wij
hebben dus ook actief deelgenomen aan die onderhandelingen, maar zijn uiteindelijk tot de conclusie gekomen dat
het resultaat dat er lag door Nederland niet ondertekend
kon worden. Zoals ik zei, heeft dat te maken met de onverenigbaarheid met het NAVO-lidmaatschap. Daarbij speelt
onder andere mee dat met het tekenen van het verdrag
wordt geriskeerd dat het non-proliferatieverdrag (NPV) of
andere instrumenten zoals het kernstopverdrag (het CTBT)
worden ondermijnd en dat het ook onvoldoende verifieerbaar is. En dat is hier het geval. Daarnaast is het onze
inschatting dat de kans nihil is dat het kernwapenverbod
zeker op korte termijn enig effect zal sorteren, simpelweg
omdat het niet verifieerbaar is en geen enkel kernwapen
bezittend land het verdrag steun. Daarom hebben wij
gezegd: wij moeten ons erop richten om verder te werken
aan het behalen van het doel van een wereld zonder kernwapens. Global Zero, dat is waar we als Nederlandse
regering aan gecommitteerd zijn. Dat staat ook in het
regeerakkoord. Maar zolang kernwapens bestaan, vormen
proliferatie en de mogelijke inzet van die wapens een risico
voor de internationale en Nederlandse veiligheid en stabiliteit.
We hebben ook een Kamerbrief gestuurd, waarin we het
precies hebben uitgelegd. We hebben deelgenomen, we
hebben geprobeerd om die motie zo goed mogelijk uit te
voeren, maar we hebben uiteindelijk moeten vaststellen
dat het niet langer verenigbaar is met het NAVO-lidmaatschap.
De heer Roemer (SP):
Ik ken die brief. Het is te prijzen dat Nederland bij die
onderhandelingen zat. Maar het gaat erom dat we nu steeds
meer instabiliteit in de wereld hebben. Ik noem NoordKorea, Iran en Trump aan de overkant van de plas. Dat

Tweede Kamer

vormt een extra reden om er met elkaar voor te zorgen dat
we naar een kernwapenvrije wereld toe gaan.
Minister Rutte:
Zeker.
De heer Roemer (SP):
Dat delen we dus. Ik ben er nog zeker niet van overtuigd
dat het onverenigbaar is, omdat het binnen de NAVO past
dat individuele landen kunnen zeggen dat zij dat verdrag
tekenen als ondersteuning daarnaartoe. Italië start nu ook
een onderzoek om te kijken of die mogelijkheden er wel
degelijk zijn. Ik had toch op z'n minst gehoopt dat Nederland
zich niet had neergelegd bij de druk binnen de NAVO om
het niet te doen, maar verder op zoek gaat naar mogelijkheden om het wel te doen. Maar ik zal met een motie van die
strekking komen. We zeggen wel dat we naar een kernwapenvrijewereld willen maar we slaan niet met de vuist op
tafel, we zeggen niet "jongens, we gaan er ook echt voor
om te onderzoeken hoe we dat gaan doen en hoe Nederland
daarbij voorop kan lopen". Dat vind ik jammer.
Minister Rutte:
Tot slot vrees ik dat ik op die motie geen hand zal uitsteken.
Wij moeten voorkomen dat wij een verdrag ondersteunen
dat uiteindelijk het risico met zich meebrengt dat het NPV,
het non-proliferatieverdrag of het kernstopverdrag worden
ondermijnd. Dat zou werkelijk heel schadelijk zijn, ook voor
de stabiliteit in de wereld. Dus ja, we zijn het eens: de
kernwapens de wereld uit. Maar dan ook de hele wereld
uit! Er is gezien de stand van de onderhandelingen nu een
risico om te zeggen: wat lief, wat een mooie doelstelling,
en dat moeten we vooral doen. Er is sprake van een volstrekte afwezigheid van verifieerbaarheid. Met het zetten
van een handtekening draag je bij en geef je een verdere
geloofwaardigheid aan een verdrag dat, bij die afwezigheid
van verifieerbaarheid op die belangrijke onderdelen van
het NPV en het CTBT, kan leiden tot een verzwakking en
ondermijning ervan. Dat is juist niet in het belang van de
internationale veiligheid. Ik wil dus echt een beroep doen
op de heer Roemer om die motie te heroverwegen.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Roemer (SP):
Dat zijn aannames die nog helemaal niet overtuigend zijn.
Daarom vraag ik ook niet om het nu te ondertekenen maar
vraag ik om een verder onderzoek. Italië gaat dat bijvoorbeeld ook doen. Ik vraag om een onderzoek om die mogelijkheden wel te gaan vinden. Het is namelijk nietszeggend
als wij hier zeggen dat we naar een kernwapenvrije wereld
willen terwijl wij ondertussen de eerste de beste mogelijkheid voorbij laten gaan. Sterker nog, we willen er niet eens
verder onderzoek naar doen.
De voorzitter:
Dank u wel. Hiermee zijn wij aan het eind gekomen van de
eerste termijn van de zijde van de regering. Er is behoefte
aan een schorsing. Ik schors de vergadering tot 17.30 uur.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-35

De vergadering wordt van 17.05 uur tot 17.30 uur geschorst.
De voorzitter:
We gaan verder met het debat over de regeringsverklaring.
We zijn toegekomen aan de tweede termijn van de zijde
van de Kamer. De spreektijden zijn een derde van de
spreektijden in eerste termijn. Die spreektijd hoeft natuurlijk
niet helemaal gebruikt te worden.
Ik geef het woord aan de heer Wilders namens de PVV.

De heer Wilders (PVV):
Mevrouw de voorzitter. De planeet Rutte — zo heb ik het
gisteren in mijn eerste termijn genoemd — is na twee dagen
debatteren niet veel dichter bij de gewone man en vrouw,
bij onze aardbol gekomen. Mijn kernpunt in mijn eerste
termijn was dat we ons land kwijtraken, dat we Nederland
aan het weggeven zijn, dat premier Rutte in verschillende
hoedanigheden, als premier in verschillende kabinetten —
zeker in de laatste twee — ons land kapot heeft gemaakt.
Ik begrijp maar niet dat hij niet ziet wat zo veel gewone
Nederlanders wel zien, dat hij daar blind voor wil zijn.
Voorzitter. Laat ik toch ook in mijn tweede termijn een paar
voorbeelden noemen. Ga eens hier in Den Haag of in Rotterdam of waar dan ook in Nederland naar een willekeurige
markt. Je zal je vaak in een ander land wanen, tussen
hoofddoekjes, met alleen maar Turkse en Marokkaanse taal.
Neem eens de tram, bijvoorbeeld van Schiedam naar Rotterdam. Neem die tram eens. Doe het eens om deze tijd.
Wat is het? Half zes. Ik denk dat je je dan in het buitenland
waant en dat je ongeveer de enige Nederlander bent die in
die tram zit. Loop eens als vrouw op een willekeurig
moment door het centrum. Misschien ben je dan net in de
verkeerde wijk, maar het gebeurt ook vaak hier op koopavonden in de stad. Je wordt dan zomaar, omdat het kan,
voor "kankerhoer" uitgescholden. Of er wordt "ik neuk je
moeder" gezegd. Er worden weet ik het allemaal voor walgelijke teksten uitgesproken. Dat is Nederland, mevrouw
de voorzitter.
Ga eens — veel mensen doen dat niet meer — op een
zaterdag naar een winkelcentrum in een gemiddelde stad.
Ik kreeg vandaag nog een bericht van een gezin dat dat niet
meer doet omdat groepen Marokkanen voor een winkelcentrum staan die alleen maar toeten, schelden en sissen.
Mensen durven daar niet meer naartoe te gaan met hun
kinderen. Kijk naar Den Haag — ik heb het net in mijn eerste
termijn genoemd — waar nog niet zo lang geleden op twee
verschillende plekken honderden vrouwen met hoofddoekjes om demonstreerden. Ze gingen met vlaggen "Allahoe
akbar" roepend door onze straten heen. Kijk naar wat gisteren en vandaag is gebeurd in mijn eigen Venlo, in het
stadsdeel Blerick, in een wijk waar honderden mensen
wonen, vooral mensen van Turkse afkomst, maar daar zitten
ook Syriërs bij. Die hebben een eigen enclave in Blerick en
in Venlo gemaakt. Omdat er een moord is gepleegd — dat
is natuurlijk verschrikkelijk — hebben zij het recht in eigen
handen genomen. Met stokken hebben ze de politie proberen te slaan. Dat is Nederland vandaag! Dat maken we mee!
Daar hebben mensen schoon genoeg van!
Is dat een tijdelijk iets? Of is dat iets wat doorgaat? Ik zei
het ook al in mijn eerste termijn, mevrouw de voorzitter.

Tweede Kamer

Alleen al in de grote steden is bijna de helft van de inwoners
jonger dan 25 jaar van niet-westerse afkomst. Dat zijn de
volwassenen van de komende tien, twintig jaar. Als dit nu
al gebeurt, wat moet dat dan niet voor onze toekomst
betekenen?
En premier Rutte doet niets. Premier Rutte lacht alles weg.
Premier Rutte liegt alles weg. En ondertussen gaan de
grenzen open, komen de gelukszoekers massaal binnen en
worden ze massaal gepamperd. Dat is wat er gebeurt,
mevrouw de voorzitter. De leider van D66, van de partij en
van de fractie, de heer Pechtold, stond hier gisteren uitgebreid en met trots te vertellen dat nieuwkomers worden
ontzorgd, dat ze letterlijk niet in de problemen moeten
komen. Hoeveel Nederlanders zouden wel niet willen dat
er voor hen wordt gezorgd, dat zij een gratis huurwoning
krijgen, dat de huur wordt overgemaakt en dat vervolgens
ook nog een keer de ziektekostenpremie wordt betaald?
Ontzorgd! Vind je het gek dat ze massaal deze kant opkomen? Vind je het gek dat we ons land kwijtraken? Wat is
het voor een gekkenwerk dat dit in ons land gebeurt?
Wat wij dus nodig hebben, mevrouw de voorzitter, is leiderschap. Wij hebben leiderschap nodig in dit land van mensen
die ons land terugveroveren. Een of meerdere leiders die
ervoor zorgen dat Nederland weer van ons wordt en dat
wij weer de baas worden, en geen slappeling als premier
Rutte die het voor het zeggen heeft. Dat moeten wij doen.
De islam is daarbij het grote probleem.
Eigenlijk geldt hetzelfde op sociaal-economisch gebied. Ook
op dat punt is de premier van Nederland, de heer Rutte, nu
opnieuw helaas voor een paar jaar — ik hoop heel veel
korter — totaal losgezongen van de werkelijkheid. Totaal
losgezongen van de werkelijkheid! De mensen thuis die
televisiekijken zijn jarenlang geconfronteerd met de ene
belastingverhoging na de andere. Met de ene huurverhoging na de andere. Met de ene eigenrisicoverhoging en
premieverhoging na de andere. Ze krijgen nu een procentje.
En zelfs links staat te juichen en heeft het alleen maar over
de 400.000 die nog niks erbij hebben gekregen. Maar wat
is nou een procentje als je eerst helemaal bent kaalgeplukt
en als je je eigen medicijnen en het ziekenhuis niet meer
kan betalen? Als je je energierekening niet meer kan betalen,
wat is dan een procentje? De heer Rutte heeft niet €1.000
gegeven, wat hij had beloofd, maar in al zijn onbetrouwbaarheid heeft hij die mensen €1.000 afgepakt. En hij geeft
nu een tientje terug. Hij verwacht dat Nederland staat te
juichen, maar wij staan niet te juichen bij politieke leugenaars. Daar staan wij niet bij te juichen. Het is verschrikkelijk, mevrouw de voorzitter, dat dit nu gebeurt.
Wat moet er dan gebeuren? Dat geld moet terug naar de
burgers. Dat kan ook, als je maar keuzes maakt en niet al
het geld geeft aan het buitenland, aan Afrika, aan de massaimmigratie en aan weet ik wat allemaal. Laat ik daarom
beginnen met een aantal moties in te dienen op sociaaleconomisch terrein. De eerste gaat over een keuze waar
mensen mee geholpen zijn, namelijk om met ontwikkelingshulp te stoppen. Het geld gaat naar corrupte landen. Het is
water naar de zee dragen. Er komt echt niemand minder
naar Europa doordat je dat geld geeft. Dat zijn allemaal
sprookjes van de premier. Het gaat erom dat wij dat geld
hier besteden. Het gaat om 4 miljard per jaar. Meer zelfs;
er komt nog ruim een miljard bij. Mijn voorstel is: schrap
dat en gebruik dat geld om de AOW-leeftijd weer te verlagen
naar 65 jaar. Het is structureel ongeveer hetzelfde bedrag.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-36

De Kamer,

Motie

gehoord de beraadslaging,

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering te stoppen met ontwikkelingshulp en
dit geld te gebruiken om de AOW-leeftijd te verlagen naar
65 jaar,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Wilders. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

verzoekt de regering het begrotingsoverschot van 0,5%
zijnde 4,2 miljard euro terug te geven aan de Nederlanders
door de huren fors te verlagen en fors te investeren in
politie en defensie,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Wilders. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 11 (34775).

Zij krijgt nr. 9 (34775).
De heer Wilders (PVV):
Het tweede wat ik zou willen, is natuurlijk dat wij niet die
buitenlandse beleggers — het is hier de afgelopen dagen
al voldoende over gegaan — en grote bedrijven matsen
met de dividendbelasting en Vpb-tarieven. Wij moeten dat
geld gebruiken om de mensen in het land te helpen. Niet
de grote bedrijven, maar gewoon de normale mensen in
het land, door de hypotheekrenteaftrek met rust te laten,
door de wet-Hillen in stand te houden en door de btw
ongemoeid te laten. Ook dat is bij elkaar ongeveer hetzelfde
bedrag structureel. Vandaar de volgende motie.

Motie
De Kamer,

De heer Wilders (PVV):
Miljarden kunnen erbij, zowel voor de mensen thuis als
voor onze veiligheid, politie en defensie. Extra geld!
Voorzitter. Misschien wel het allerbelangrijkste — ik zei al
dat het de kern van mijn verhaal is — is dat we ophouden
met het pamperen van half Afrika en dat we de grenzen
sluiten. Besteed dat geld aan de zorg. Ik geef dat geld liever
aan onze ouderen dan aan al die gelukszoekers die er zijn.
En waarom sturen we al die Syriërs niet terug? Al die Syriërs. Er zijn inmiddels 80.000 Syriërs in Nederland, waarvan
er 70.000 binnen twee jaar een permanente verblijfsvergunning krijgen. In de regio zelf gingen er de afgelopen maanden tienduizenden terug om het Suikerfeest te vieren, vanuit
Libanon, vanuit Jordanië, vanuit Turkije. Als je terug kunt
om feest te vieren, kan je ook teruggaan om er te wonen.
Voorzitter, de volgende motie.

gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering de Vpb-tarieven niet te verlagen en
de dividendbelasting voor buitenlandse beleggers niet af
te schaffen, maar dat geld te gebruiken om de hypotheekrenteaftrek, de wet-Hillen, en de btw ongemoeid te laten,

Motie
De Kamer,

en gaat over tot de orde van de dag.

gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Wilders. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

verzoekt de regering de grenzen te sluiten voor alle asielzoekers en alle immigranten uit islamitische landen;

Zij krijgt nr. 10 (34775).
De heer Wilders (PVV):
Dan is er nog geld op de begroting. Het is zo dat Rutte III
voor een deel het overschot al gebruikt. Het percentage
verschilt iets per jaar, maar in 2021 — nogmaals, hopelijk
valt het kabinet veel sneller — gaat het om een half procent
bbp aan overschot, oftewel ruim 4 miljard euro. Dat is geld,
niet van premier Rutte, maar van de belastingbetaler. Het
is 4 miljard te veel betaald door de Nederlandse belastingbetaler. Geef dat geld terug. Dat is geld voor de mensen.
Daar hebben zij echt wat aan. Daarom de volgende motie.

Motie

Tweede Kamer

verzoekt de regering tevens alle tijdelijke verblijfsvergunningen van Syriërs in Nederland in te trekken en het geld
dat door genoemde maatregelen vrijkomt, te gebruiken
voor het afschaffen van het eigen risico en het verlagen
van de zorgpremie,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Wilders. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 12 (34775).
De heer Wilders (PVV):
Voorzitter. Dan houd je nog geld over bovendien. Dat zijn
de keuzes waar Nederland op zit te wachten. Dat zijn de

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-37

keuzes. Dat is niet een procentje koopkracht, nadat je eerst
vijf jaar bent leeggeplunderd. Dat is een volle zak voor de
portemonnee door keuzes te maken waar de Nederlander
wat aan heeft en niet de helft van het buitenland.
Dan de moties van wantrouwen. Ik heb er twee, een over
twee bewindslieden vanwege het hebben van een dubbelde
nationaliteit. Ik heb de heer Grapperhaus de eer gegeven
van een aparte motie. Ik weet zeker dat hij dat waardeert.
Eerst de motie over de staatssecretaris en de minister van
Binnenlandse Zaken.

van meningsuiting op z'n minst deelt: dat je altijd moet
kunnen zeggen wat je vindt. Ik denk er op sommige onderdelen misschien anders over dan Theo van Gogh, maar
toch denk ik dat ik hem eer door mijn kritiek op de islam,
de kritiek van de Partij voor de Vrijheid, juist vandaag
hardop in dit huis en daarbuiten te durven zeggen.
En de islam is hét probleem, mevrouw de voorzitter. Vandaar de volgende motie.

Motie
Motie

De Kamer,

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

gehoord de beraadslaging,

spreekt uit te erkennen dat de islamitische ideologie leidt
tot geweld en terreur;

zegt het vertrouwen op in de minister van Binnenlandse
Zaken en de staatssecretaris van Defensie,

verzoekt de regering om het de-islamiseren van Nederland
tot doelstelling van beleid te maken,

en gaat over tot de orde van de dag.
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Wilders. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Wilders. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

Zij krijgt nr. 13 (34775).
Zij krijgt nr. 15 (34775).
De heer Wilders (PVV):
Ik ga het niet allemaal toelichten, mevrouw de voorzitter.
Ik kijk naar mijn tijd en ik heb het in interrupties al genoegzaam gedaan.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
zegt het vertrouwen op in de minister van Justitie en Veiligheid,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Wilders. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 14 (34775).
De heer Wilders (PVV):
Mevrouw de voorzitter, ik rond af. Het is vandaag 2
november 2017 en vandaag dertien jaar geleden is Theo
van Gogh vermoord in Amsterdam, een moord door een
islamitische terrorist, Mohammed Bouyeri. Theo van Gogh
heeft de hoogste prijs betaald voor het leveren van kritiek
op de islam. Wat je er ook van vindt, dat hoort niet in ons
land thuis. Ik vind dat we Theo van Gogh maar op één
manier kunnen eren en dat is door door te gaan met onze
kritiek op de islam, ook als je het er niet mee eens bent. Ik
hoop ook dat iedereen hier dat in verband met de vrijheid

Tweede Kamer

De heer Pechtold (D66):
We hebben vandaag en gisteren op een stevige toon — dat
mag van mij altijd — de heer Wilders weer gehoord, maar
ik had meer moeite met de inhoud. In de afgelopen zeven
maanden — we hebben er heel lang over gedaan om een
kabinet te vormen — heb ik vaak gehoord van de heer Wilders: mijn kiezers worden genegeerd. Heeft hij nou na het
debat van de afgelopen twee dagen het idee dat er in zeven
maanden of in zeven jaren ook maar iemand in deze Kamer
bereid zou zijn om op deze manier met de heer Wilders
samen te werken en om er wel te zijn voor zijn kiezers en
er wel te zijn voor de mensen die zich zorgen maken? Maar
meneer Wilders heeft ook weer de afgelopen 48 uur bewezen niet samen te willen werken. En dat is het woord dat ik
van heel veel mensen, die nu in de coalitie of de oppositie
hun werk gaan doen, wel gehoord heb.
De heer Wilders (PVV):
Nee, mevrouw de voorzitter, het tegenovergestelde is het
geval. Ik ben eerlijk naar mijn kiezers, omdat ik en mijn
partij, mijn fractie, staan voor wat wij vinden. Wij gaan niet
marchanderen met de kern van ons verkiezingsprogramma,
zoals een partij die is opgericht voor het referendum voor
de macht en die het referendum afschaft. Dat soort slappelingen zijn wij niet. Wij staan voor onze kiezers en wij zijn
met onze standpunten zo ongeveer de enigen in Nederland
die dat doen. We hebben ook laten zien dat wij kunnen
samenwerken. Wij hebben het eerste kabinet van Rutte
twee jaar gedoogd en oké, dat is fout gegaan, en hoe dat
is gegaan en waarom, daar kunnen we van mening over
verschillen, maar wij hebben het gedaan en we hebben
laten zien dat we compromissen kunnen sluiten. Dat hebben
we twee jaar ook uitgevoerd. Dus kom mij niet aan ... Er

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-38

zijn hier partijen die dat nog nooit hebben gedaan; wij
hebben dat gedaan. Wij zijn bereid tot compromissen, maar
niet als het het voortbestaan van ons land raakt. Als ik moet
kiezen tussen het opgeven van het grootste existentiële
probleem dat wij kennen, namelijk de islamisering van
Nederland, het kwijtraken van onze identiteit, het kwijtraken
van ons land, het kwijtraken van Nederland of het marchanderen om à la Pechtold op het pluche te zitten, dan kies ik
voor het eerste.
De heer Pechtold (D66):
Ik denk dat heel veel politici hier in deze Kamer staan voor
hun standpunten.
De heer Wilders (PVV):
Nou, u niet!
De heer Pechtold (D66):
En het belangrijkste daarvan is het vertrouwen, het vertrouwen tussen de kiezer en de gekozene. De vertrouwensvraag
is ook hier het allerbelangrijkste wat we hebben en juist
daarin staat Wilders níet voor zijn standpunten: als je in
2006 moties van wantrouwen indient tegen mensen die net
begonnen zijn en in 2017 doe je dat weer, maar je doet het
niet in 2010 omdat het je dan niet uitkomt, omdat je
gedoogt, dan is het meest belangrijke, het vertrouwen, iets
waar Wilders zelf mee marchandeert. Dus kom mij niet aan
met een rechte rug; het is slappe hap.
De heer Wilders (PVV):
Mevrouw de voorzitter, wij zijn zo ongeveer de enigen in
die huis die als het gaat om standpunten een rechte rug
houden. Wij staan voor Nederland. Wij houden van
Nederland. Wij staan iedere dag op om hiernaartoe te gaan
om ons land te houden zoals het is, om ons land terug te
winnen voor een deel zoals het was. Daar betalen wij een
enorm hoge prijs voor. Onderdeel daarvan is inderdaad dat
wij misschien niet de meest geliefde fractie in de Tweede
Kamer zijn, maar wij staan voor onze zaak en Nederlanders
waarderen dat. Wij houden van ons land. Wij komen op
voor onze kiezer en wij zijn geen slappelingen die overal
een compromis op maken zoals D66.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Dijkhoff
namens de VVD.

De heer Dijkhoff (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Ik wil mij om te beginnen aansluiten
bij de heer Wilders: het is gepast om stil te staan bij de
sterfdag van Theo van Gogh. Ik kende hem niet persoonlijk,
maar was wel een groot bewonderaar van zijn onverschrokken stijl en onverschrokken toon. En ik denk dat, als hij er
nog geweest was, hij vandaag én de islam had bespot, en
dit debat, en ons, en mezelf en de heer Wilders, omdat alles
en iedereen met een positie van invloed of macht, bespot
zou moeten kunnen worden en bekritiseerd. Ik hoop dat we
dat vrije woord hier ook hooghouden. Ik hoop ook dat we
dat constructief inzetten, evenals het recht dat wij hier

Tweede Kamer

hebben, het voorrecht ook, om ons in een democratie te
uiten, om te stemmen, om onze positie te bepalen en om
te kiezen of je wel of niet samenwerkt.
Ik heb daarom gisteren ook opgeroepen om samen te
werken en de vraag is natuurlijk: is dat gelukt? Hebben wij
elkaar genaderd om dingen aan te passen, te bereiken dat
ze voor Nederland beter worden? Op sommige punten is
duidelijk geworden dat het kan. In hoeverre dat lukt, ook
vandaag, moet nog blijken. Op sommige punten is ook
duidelijk geworden dat soms ideologische verschillen of
meningen over een maatschappelijk thema zo uiteenlopen
dat je moet zeggen: hier komen we met de beste wil van
de wereld niet tot elkaar, hier hebben we een andere
mening, hier gaan we niet Kamerbreed hetzelfde van vinden.
Waar het deels wel gelukt is, denk ik, is het punt van de
wijkverpleging. Daarin zijn we ver gekomen. De heer
Asscher diende gisteren zijn motie in. Daar hebben we over
gediscussieerd en er was al toenadering. Daar is vandaag
verder over gediscussieerd met het kabinet. Volgens mij
hebben wij al de contouren van waar wij het over eens zijn.
De vraag of wij nu wel of niet tot een motie komen die breed
gesteund wordt, is in deze zaal van belang. Buiten deze zaal
is van belang dat je breed kunt proeven dat we willen dat
de zorg betaalbaar blijft en van goede kwaliteit. Wij willen
ook dat de zorg toegankelijk blijft. Eerlijk gezegd is het ook
heel Nederlands dat wij er geen cent te veel voor hoeven
te betalen. Als de ministers afspraken gaan maken met de
aanbieders, willen wij dat zij zuinig omgaan met het geld
dat wij allemaal met werken verdienen. Zij moeten ervoor
zorgen dat de kwaliteit van de zorg goed is. De bezuiniging
moet niet bereikt worden door het afknijpen of het verhogen
van de werkdruk van de wijkverpleegkundige. Maar als wij
mogelijkheden zien om geld te besparen via verbetering
van de efficiency of via nieuwe methoden of door ervoor
te zorgen dat er minder geld tussenin blijft hangen, mogen
wij die kans niet laten liggen, ook voor alle Nederlanders
die dat moeten betalen. Ik denk dat de kwaliteit op peil moet
blijven, zodat er tijd blijft voor persoonlijke aandacht. Verpleegkundigen moeten niet met de stopwatch in de hand
het werk hoeven doen. Wij moeten ook zorgen dat het
betaalbaar blijft voor de volgende generaties. Ik weet niet
of dat leidt tot een mooie motie waar wij als coalitie voor
kunnen stemmen.
Ik heb twee opties in mijn spreektekst. Ik zal ze niet allebei
geven. Er is een oproep gedaan om de motie aan te passen.
Ik zie ernaar uit of de heer Asscher dat heeft gedaan en hoe
de discussie vervolgens verloopt. Als fractie zullen wij ons
welwillend daarop beraden. De uitgangspunten delen wij
sowieso. Dat lijkt me al winst. Dat spreek ik ook hier uit. Die
uitgangspunten zijn niet afhankelijk van of er wel of geen
motie komt waar we voor kunnen stemmen. Die blijven
staan en wellicht worden die in de motie bekroond.
Voorzitter. Op andere terreinen was de samenwerking ver
weg. Niet uit onwil, maar omdat wij er gewoon heel anders
over denken, zoals over een punt als de dividendbelasting.
Dan zijn de verschillen op de inhoud gewoon te groot. Ik
vind het goed dat wij daar inhoudelijk een stevig debat over
voerden. Helaas kwam het ook voor dat wij al snel op het
terrein van beschuldigingen of zelfs insinuatie kwamen.
Alsof wij hier niet allemaal zitten met het doel om het voor
de Nederlanders goed te doen; alsof wij hier mensen in
Amerika die wij niet eens kennen een douceurtje zouden

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-39

willen toestoppen. Als de premier, de heer Buma, de heer
Pechtold en ikzelf hier bij elkaar opgeteld urenlang argumenten hebben aangevoerd waarom wij voor deze maatregel
zijn, dan snap ik prima dat die niet overtuigen. Dat kan. Ik
vond het wel jammer om dan iedere keer te horen dat er
nog geen argument gehoord was. Een argument dat u niet
overtuigt, is ook een argument. Dat wil ik toch wel even
aangeven. We kunnen gewoon een discussie voeren over
de economische politiek en het vestigingsklimaat zonder
verwijten over de motieven van de mensen die daar anders
over denken erbij te halen om daarna af te ronden met
sappige frames over Wallstreet.
De heer Asscher (PvdA):
Ik pobeer even te bedenken waar de heer Dijkhoff het over
heeft. Hij bedoelt waarschijnlijk de premier die zei: onverantwoord risico met de werkgelegenheid als je het niet met
mij eens bent. Dat is niet de manier van discussiëren die
de heer Dijkhoff voorstaat.
De heer Dijkhoff (VVD):
Beide, dat klopt. Ik geef eerlijk aan dat het geen vooraf
doorrekenbare beslissing is, dat er een element in zit van
een inschatting, een kans in je visie op hoe de economie
werkt op dit moment en hoe bedrijven daarin acteren. Ik
vond het verwijt dat mij gemaakt werd dat ik 1 miljard naar
het casino breng een onzinverwijt. Nogmaals, het is niet
mijn metafoor, maar dan zou je spiegelbeeldig moeten
zeggen dat je honderdduizenden banen van Nederlanders
naar het casino brengt. Dat vind ik niet echt logisch, maar
als je het een ander verwijt, kun je het ook zelf doen. Als je
die kant opgaat, kom je in een uitwisseling van absurditeiten
terecht die volgens mij niet helpt.
De heer Asscher (PvdA):
Dat vind ik fair. Ik heb niemand casinogedrag verweten. Ik
was benieuwd of uw kritiek zich louter richtte tot de oppositiefracties of ook tot de premier die in het debat met Jesse
Klaver een beetje geforceerd ging doen alsof anders hier
hel en verdoemenis zou uitbreken. Die argumenten zijn er
niet. U was daar heel fair over. Daarom ben ik er ook niet
van overtuigd dat het verstandig is. Ik vind het zonde van
het geld, maar ik ga u dat niet verwijten. Dat is uw politieke
keuze. Ik vind het niet fair om te doen of er allerlei feiten
aan je kant staan en die vervolgens niet te noemen. Daarom
ging dat debat zo.
De heer Dijkhoff (VVD):
Het liep hoog op, van beide kanten. Het begon ermee dat
de heer Klaver mij gisteren verweet alles op rood te zetten,
geloof ik. Daar heb je altijd meer kans dan op groen, want
dat is maar één vakje in roulette. Dan zweept het elkaar zo
op. Ik denk uiteindelijk dat degene die die dividendbelasting
wil afschaffen dat echt doet omdat hij oprecht van mening
is dat je daarmee een grote kans hebt om banen te behouden en er zelfs misschien meer te creëren voor Nederland.
Degene die haar niet af wil schaffen, heeft dan de inschatting dat dat effect er niet is. Ik denk niet dat degenen die
tegen het afschaffen van de dividendbelasting zijn, denken
dat al die banen dan verdwijnen en dat op de koop toe
nemen. Dat zal ik ze niet aanwrijven. Het is wel een risico
dat je dan loopt, naar mijn overtuiging. Daarom zijn wij wel
voor het afschaffen. Het geldt voor beide kanten. Net zoals

Tweede Kamer

ik niet kan garanderen dat zonder het afschaffen van die
belasting die banen verdwijnen, kun je andersom ook niet
garanderen dat ze blijven als je dat niet doet. Het is het een
of het ander.
Voorzitter. Wat ik ook jammer vond, is dat we af en toe in
het debat "feitigheden", om het zo maar te noemen, hoorden. Dat zijn dingen die klinken als de waarheid, die misschien ook nog wel met een zelfgemaakt grafiekje onderbouwd worden, maar die niet waar zijn: een samenraapsel,
een combinatie van allerlei factoren en rekensommen net
zo lang tot er uit die blender iets komt wat je zo kunt presenteren dat het je helpt. Ik vind dat schadelijk. Mensen die
een debat volgen, zouden de argumenten moeten kunnen
wegen zonder zich er zorgen over maken of de dingen die
politici zeggen wel feitelijk kloppen. Het is fijn dat er op
Twitter heel veel journalisten en anderen zijn die meteen
gaan factchecken, maar het is best treurig dat het nodig is.
Volgens mij kunnen we heel goede discussies voeren over
migratie, de EU, pensioenen en banen zonder feiten te
verdraaien en zonder dat mensen hier in een debat getallen
horen over Nederland en Zwitserland en migratie, zoals
gisteren gebeurde, waarbij ze denken: huh, dat kan toch
niet waar zijn? Dan moet je hopen dat ze tweets lezen van
in dit geval Flip van Dyke waarin hij inderdaad statistisch
aantoont dat het niet klopt en dat er naar zijn rekenwerk en
zeggen in Zwitserland relatief meer migranten zijn dan in
Nederland. Je kunt moeilijk het vertrouwen in de politiek
vergroten als een kijker steeds een tweede scherm erbij
moet houden om zelf op zoek te gaan naar wat feiten zijn
en wat feitigheden.
Maar ik rond positief af, voorzitter. Ik heb in dit debat veel
zorgen gehoord en veel kritiek en klachten. Ik zeg het nog
maar eens: dat mag. Maar ik heb ook veel steun geproefd
voor onderdelen van het regeerakkoord. Investeren in de
politie, zodat we ons op straat veilig kunnen voelen.
Vluchtelingen opvangen, maar wel meer buiten Nederland,
zodat mensen geen zorgen hoeven te hebben over hoe hun
wijk verandert. Stevig staan voor onze waarden en vrijheden
en mensen aanpakken die daar niet voor staan en die deze
willen bedreigen. Investeren in Defensie om dreigingen van
buiten tegen te gaan en de vijand te verslaan. Liefdevolle
ouderenzorg. Een grotere ambitie en verandering in ons
dagelijks leven — dat zal niet meevallen — om Nederland
duurzamer te maken en ook ons land een beetje fris door
te geven aan de volgende generaties. En ondertussen ook
nog via een enorme lastenverlaging ervoor zorgen dat
verreweg de meeste Nederlanders er in hun portemonnee
op vooruitgaan.
Dat zijn allemaal mooie ambities, die volgens mij bredere
steun hadden dan alleen in de coalitie en die dit kabinet nu
moet gaan waarmaken, want de verwachtingen zijn gewekt.
Ik wens het kabinet daarmee veel succes. Houd voor ogen
voor wie we het doen: niet voor onszelf, maar voor de
Nederlanders.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Klaver
namens GroenLinks.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-40

gehoord de beraadslaging,
De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter, dank. Ik dank de minister-president voor zijn
antwoorden in eerste termijn. Het is altijd weer bijzonder
om te zien dat iemand het zo lang kan volhouden om al die
vragen die hier worden gesteld te beantwoorden. Waardering daarvoor.
Voorzitter, ik vond het een mooi debat. Ik denk dat we hier
hebben kunnen zien hoe de komende jaren eruit zullen zien.
Ik denk dat dit kabinet zich kan verheugen op een verenigde
linkse oppositie die daar waar het nodig is hard de confrontatie zal zoeken met dit kabinet, bijvoorbeeld als het gaat
om de cadeaus die worden gegeven aan de multinationals,
maar ook op een verenigde linkse oppositie die de samenwerking zoekt op de punten waarop wij denken dat wij
samen verder kunnen komen.
In dat kader wil ik aangeven dat ik heel blij ben met de open
houding die ik heb gezien op klimaat. Ja, ik was en ben heel
kritisch over wat er nu op papier staat. Voor mij is dat niet
voldoende. Maar de houding die ik heb geproefd om daarover door te praten, om met elkaar te kijken hoe we het
beter kunnen maken, stemt mij wel optimistisch. Ik vroeg:
kunnen we volgende week met elkaar afspreken? De
minister-president was daarin wat terughoudend. Maar tot
mijn verbazing bleek nog deze ochtend — ik had het zelf
nog niet eens gezien — dat de nieuwe minister van Economische Zaken al een afspraak met me had gemaakt voor
komende woensdag. Veel dank daarvoor; ik ben heel blij
dat we woensdag al met elkaar gaan spreken over hoe we
omgaan met die Klimaatwet en hoe we ervoor kunnen
zorgen dat die zo snel mogelijk ook door het parlement
geloodst kan worden. Veel dank daarvoor, zeg ik tegen de
minister van Economische Zaken, en niet per se tegen de
premier.
Voorzitter, het debat is ook lang gegaan over de dividendbelasting, met een reden. We hebben gisteren, maar ook
vandaag met de premier, veel gedebatteerd over de vraag:
waarom zou je dit nou doen? Wat is nou de reden waarom
de dividendbelasting zou moeten worden afgeschaft? We
hebben gezocht naar de argumenten. En uiteindelijk bleef
als belangrijkste argument overeind dat er bedrijven zijn
die aangeven dat dit echt moet en dat het anders gevolgen
heeft voor de keuze die zij maken over waar ze zich vestigen.
Dat is het enige argument dat overeind bleef bij de vraag
waarom dit zo belangrijk was. De premier maakte het
argument van zichzelf. Hij zei: ik ben ervan doordrongen
en ik ben hiervan overtuig geraakt in al die internationale
contacten. Daarom hebben we gevraagd: maak nou eens
inzichtelijk over wie dit gaat; laat nou eens zien met wie u
heeft gesproken. Ik denk dat dat belangrijk is om inzicht te
geven. Dat kan op twee manieren. Een: bij voorkeur geeft
u de namen van deze bedrijven. Dan kunnen we echt zien
of dit nou belangrijke bedrijven voor Nederland zijn, of
gelukzoekers. Of, u zegt in ieder geval hoeveel bedrijven
hebben aangegeven dat dit afgeschaft zou moeten worden.
Op die manier hebben we daar in ieder geval een overzicht
van. Daarom heb ik de volgende motie.

overwegende dat de regering de dividendbelasting afschaft,
wat 1,4 miljard euro kost;
constaterende dat deze maatregel in geen enkel verkiezingsprogramma stond;
overwegende dat het Centraal Planbureau aangeeft niet te
kunnen zeggen wat de eventuele effecten van deze maatregel op de Nederlandse economie zijn;
overwegende dat de minister-president aangeeft dat
bedrijven bij hem hebben gepleit om de dividendbelasting
af te schaffen;
verzoekt de regering de Kamer in ieder geval te informeren
hoeveel bedrijven en waar mogelijk welke bedrijven voor
de afschaffing van de dividendbelasting hebben gepleit,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Klaver, Asscher,
Roemer, Thieme, Krol, Kuzu en Wilders.
Zij krijgt nr. 16 (34775).
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik hoop dat de minister-president ziet dat we hier ook de
ruimte hebben gezocht. Hij heeft aangegeven dat hij moeite
heeft met het noemen van de namen. Ik hoop dat hij dat
nog eens zou willen wegen. Maar we vragen hier om in
ieder geval te kwantificeren. Dat is toch wel het minimale.
We willen erachter komen hoeveel mensen hier nou om
hebben gevraagd.
Voorzitter, dan heb ik ook nog een motie over de dividendbelasting. Ik heb in de hele Kamer weinig enthousiasme
geproefd voor de afschaffing van deze dividendbelasting.
Behalve bij de coalitiepartijen, maar dat is geen verrassing.
Er zijn allerlei verschillende bestemmingen te bedenken
voor de 1,4 miljard die nu naar de afschaffing van de dividendbelasting gaat. Ik zou het geld zelf het liefste stoppen
in bijvoorbeeld het niet verhogen van de btw. Je kunt het
ook gebruiken om de salarissen van leraren te verhogen.
De heer Van der Staaij merkte gisteren al op: je zou het ook
kunnen investeren in Defensie. Tegen hem zeg ik: ja, dat
zou je ook kunnen doen, zodat de investeringen daarin
zouden oplopen naar 2 miljard. Dat heb ik niet in het verkiezingsprogramma van GroenLinks staan, maar als ik moet
kiezen tussen dit geld in afschaffing van dividendbelasting
stoppen, of het geld naar Defensie laten gaan, of naar welke
leuke dingen wel niet meer; alsjeblieft, kies voor iets wat
écht effect heeft en waarvan we weten dat het gaat werken.
Daarom dien ik de volgende motie in.

Motie
De Kamer,

Motie
De Kamer,

Tweede Kamer

gehoord de beraadslaging,
overwegende dat afschaffing van de dividendbelasting in
geen enkel verkiezingsprogramma stond;

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-41

verzoekt de regering af te zien van de afschaffing van de
dividendbelasting,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Klaver, Asscher,
Roemer, Thieme, Krol, Kuzu en Wilders.

euorganisaties zeer kritisch zijn op de omvang van de
plannen die worden gemaakt om CO2 onder de grond op
te slaan. Daarom is daar ruimte nodig wil dit kans van slagen hebben. Daarom heb ik de volgende motie.

Motie
De Kamer,

Zij krijgt nr. 17 (34775).
gehoord de beraadslaging,
De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter, ik had een mooi debat over onze geliefde Haagse
markt. Ik vond het mooi te horen hoe mooi de premier
daarover sprak. Het ging gisteren over pizza's en vandaag
ging het ook nog over de prijs van aardbeien. Ik blijf erbij
dat ik het een uitermate slecht idee vind om de btw zo
generiek te verhogen. Volgens mij moeten we dat niet doen.
Daarom de volgende motie.

Motie

roept de regering op in de gesprekken over het nationale
klimaat- en energieakkoord de optie open te houden dat
CO2-opvang niet wordt gefinancierd uit het budget voor
duurzame energie,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Klaver, Roemer,
Asscher en Thieme. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 19 (34775).

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de verhoging van het lage btw-tarief
aanzienlijke negatieve gevolgen heeft voor de koopkracht
van mensen en de economische kansen voor kleine bedrijven;
overwegende dat de dividendbelasting geen empirische
effecten heeft op de werkgelegenheid in Nederland;
overwegende dat de winstbelasting voor grote bedrijven
fors naar beneden gaat, terwijl in de meeste landen om ons
heen een hoger tarief voor de Vpb geldt;
verzoekt de regering de verhoging van de btw per 2019 te
schrappen en dat te financieren uit het afzien van het
schrappen van de dividendbelasting van 1,4 miljard in
combinatie met een kleinere verlaging van het algemene
tarief van de winstbelasting van 25% naar 23%,

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter, tot slot. Het laatste deel van het debat ging over
migratie. Ik had een debat met de minister-president over
de vraag: hoe gaan we nou straks om met het terugslepen
van die bootjes? Op welke manier zorgen we ervoor dat
het recht van individuen gewaarborgd blijft en dat ze niet
worden teruggestuurd naar een plek waar ze niet veilig zijn?
Het antwoord van de minister-president vond ik niet overtuigend. Het baart mij zorgen. Ik heb ook het gevoel dat wat
er staat opgeschreven in het regeerakkoord nog niet helemaal helder is en dat er ook woorden zijn toegevoegd om
voor comfort te zorgen, maar dat die in de praktijk niet zo
veel gaan betekenen. Daarom zou ik graag een advies willen
en daarom heb ik de volgende motie.

Motie

en gaat over tot de orde van de dag.

De Kamer,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Klaver, Asscher,
Roemer, Thieme, Krol en Kuzu.

gehoord de beraadslaging,

Zij krijgt nr. 18 (34775).
De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Ik kom nog even terug op het klimaat. Ik heb
aangegeven dat ik blij ben dat we snel met elkaar gaan
spreken over de Klimaatwet en dat ik blij ben met de ruimte
die er is om te kijken naar alle maatregelen, maar ik proefde
bij de premier nog enige terughoudendheid ten aanzien
van de CO2-opslag onder de grond. Daar zit echt een grote
zorg voor mij, ook in relatie tot de gesprekken die straks
moeten worden gevoerd over een nieuw energieakkoord.
We weten allemaal dat zowel het bedrijfsleven als de mili-

Tweede Kamer

overwegende dat de regering voornemens is om drenkelingen uit de Middellandse Zee op te pikken en terug te sturen
naar de dichtstbijzijnde veilige haven, ook als dat aan de
kant is vanwaaruit men is vertrokken;
overwegende dat mensen niet teruggestuurd kunnen worden naar een situatie waar zij gevaar lopen en dat dit een
individuele toets vergt;
verzoekt de regering de Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken te vragen of en op welke wijze het mogelijk is om
het voornemen om vluchtelingen terug te sturen voor ze
op het grondgebied van de Europese Unie zijn uit te voeren
zonder de schending van het non-refoulementprincipe,
en gaat over tot de orde van de dag.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-42

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Klaver, Asscher,
Roemer, Thieme en Kuzu.
Zij krijgt nr. 20 (34775).
De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Dit is een verzoek om meer informatie en ik hoop
dat de collega's hier in de Kamer bereid zijn om dat te
steunen.
Voorzitter, ik sluit af. Ik wens deze kabinetsploeg heel veel
succes de komende tijd. Er staan veel nieuwe plannen in
het akkoord. Van sommige worden we heel blij, van sommige zien we de potentie en van andere zaken zou ik zeggen: neem er zo snel mogelijk afscheid van. Onze fractie,
veertien mensen sterk, staat te popelen om met al deze
bewindspersonen zo snel mogelijk het debat aan te gaan,
samen te werken waar dat mogelijk is en hard de confrontatie te zoeken waar het nodig is.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef nu het woord aan de heer Van Haersma
Buma namens het CDA.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Mevrouw de voorzitter. Allereerst wil ik de minister-president dankzeggen voor de gegeven antwoorden. Het zijn
twee lange dagen geweest, maar ik ben in deze twee dagen
zo mogelijk nog gemotiveerder geraakt dan ik al was om
dit regeerakkoord tot een goed einde te brengen. Ik zeg heel
eerlijk dat ik de waarheid geweld zou aandoen wanneer ik
hier nou zou zeggen dat het enige echt uitgewerkte alternatief, dat van SP, GroenLinks en de Partij van de Arbeid, mij
dusdanig heeft overtuigd dat ik alsnog de overstap zou zijn
gaan maken. Dat neemt niet weg dat ieder voorstel dat een
verbetering is ten opzichte van de plannen die we hebben,
of het nou uit de Kamer komt of van daarbuiten, nu en in
de komende vier jaar altijd serieus zal moeten worden
genomen, ongeacht de partij die het voorstelt.
Ik hoorde nu al even dat de heer Klaver volgende week al
op bezoek gaat bij de minister van EZK. Dat is ontzettend
mooi. Wat ik ook mooi vind, is dat we een nieuwe manier
van werken zien, waarbij de oppositie zegt: wij gaan gewoon
met die ministers praten in hun werkkamer. In dit geval is
dat nog sneller dan ikzelf als coalitiepartij een van de
ministers op hun Kamer zal ontmoeten. In het verleden
werd vaak gezegd: dat is achterkamertjespolitiek. Maar we
zitten nu in een nieuwe fase, waarin we die overleggen
allemaal doen met als doel in de Kamer een betere wet te
maken. In ieder geval maakt het dat ik een iets geruster hart
heb als ik in de toekomst ook een keer naar een van de
bewindslieden toe zou willen.
Het tweede. De conclusie van deze twee dagen is dat wat
het CDA betreft het regeerakkoord fier overeind staat. Ik ga
daar nog iets over zeggen. Wat zeker bijzonder is, is dat dit
kabinet met alle schrille woorden die er geweest zijn, ook

Tweede Kamer

van de eerste spreker van vanavond, het vertrouwen van
de Kamer lijkt te krijgen. In het verleden is het wel zo
geweest, bij het vorige kabinet nog, dat een kabinet bij de
start niet het vertrouwen van de hele Kamer kreeg. We
kennen in dit land de vertrouwensregel, die zegt dat het
vertrouwen er is, tenzij het uitdrukkelijk bij motie of op een
andere manier wordt ingehouden. Er kunnen nog moties
van wantrouwen komen, maar het feit dat het mogelijk is
om met een coalitie van een meerderheid van maar één
toch te starten met het vertrouwen van de hele Kamer, moet
ook wel weer een goed gevoel zijn na dit lange debat.
Dat wil niet zeggen dat het aantal fracties dat dit akkoord
actief zal steunen na deze twee dagen is toegenomen. Het
blijft een akkoord dat steunt op een meerderheid van één.
Maar wat dat betreft houd ik mij toch maar even vast aan
het adagium van de oude CHU, een van de drie grondleggers van het CDA. Daar zei men: niet de majoriteit maar de
autoriteit. Het is niet de omvang van de steun, maar de
kracht van het verhaal die bepalend is. En hier ligt een
krachtig verhaal. Vier partijen waarvan ik merk dat we alle
vier dit akkoord met verve zullen verdedigen en uitdragen.
Een kabinet dat in alles uitstraalt dat het klaar is voor de
grote uitdaging voor de komende vier jaar. Het CDA geeft
dit kabinet gaarne het vertrouwen.
Ik dank u wel, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Roemer
namens de SP.

De heer Roemer (SP):
Mevrouw de voorzitter. Ik heb goed nieuws voor de premier.
"Wie een visie wil, moet naar een oogarts", heeft hij gezegd.
Hij is blijkbaar naar de oogarts geweest, want ik heb een
heel duidelijke visie geconstateerd, de afgelopen twee
dagen. Dat doet mij deugd, niet omdat ik het ermee eens
was, maar omdat we de afgelopen twee dagen hier een
heel goed debat hebben gevoerd. Een goed, inhoudelijk en
ideologisch debat waarin de tegenstellingen tussen de visie
van de premier en de visie van over het algemeen de drie
linkse oppositiepartijen duidelijk werden. Een heel mooi
debat over de strijd tussen kapitaal en arbeid. Een heel mooi
debat over de strijd tussen kapitaal en mensen, over de
visie van het kabinet op de samenleving, op de economie,
over de manier waarop wij naar de economie kijken, naar
de rol van de overheid, naar de rol van de samenleving,
naar de menselijke waardigheid, naar solidariteit en gelijkwaardigheid. Dit soort debatten smaakt naar meer.
Voorzitter. Ik heb deze twee dagen vaak voorbij horen
komen, ook vanuit de coalitiepartijen, dat veel mensen het
gevoel hebben dat de politiek er niet meer voor hen is.
Stevige debatten waarin het echt ergens over gaat, helpen
om dat vertrouwen te herstellen. Maar veel mensen hebben
nog steeds dat gevoel. Vaak hebben ze ook gelijk. Zeker, er
staan een heleboel goede voorstellen in het regeerakkoord
waar we ook blij mee zijn. Er wordt ook flink geïnvesteerd
op terreinen waar dat ook moet. We zullen dat steunen.
Maar als 60.000 leraren demonstreren, geeft het geen pas
als de minister-president niet thuis geeft. Als honderdduizenden zieken aangeven dat ze het eigen risico niet kunnen
betalen, moet de minister-president niet wegkijken. Maar

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-43

als VNO-NCW belt — misschien was het een CEO van een
multinational of misschien heeft de minister-president het
ergens gehoord op een borrel in het buitenland — wordt
er ineens voor 1,4 miljard dividendbelasting geschrapt. Dan
komt de minister-president meteen over de brug en is er
plotseling 1,4 miljard beschikbaar voor het schrappen van
een belasting, waar voor de verkiezing in deze zaal, bij deze
partijen niemand over sprak.
Ik heb het eerder gezegd: de minister-president denkt dat
het verlagen van belastingen voor multinationals voor meer
banen zorgt, maar er is nog helemaal niemand gevonden
die dat kan aantonen. Daarom hebben wij de motie van
collega Klaver ook gesteund.
Naast het schrappen van de dividendbelasting wordt de
winstbelasting voor grote bedrijven verlaagd. Ik vroeg de
minister-president: waar eindigt die race to the bottom van
deze belastingoorlog? Hoe vaak gaan we het meemaken
dat belastingen, zogenaamd vanwege de internationale
concurrentie, verder verlaagd moeten gaan worden voor
multinationals ten koste van gewone mensen in de
samenleving? Waarom start dit kabinet een belastingoorlog? Ik heb daar nog steeds geen afdoende antwoord op
gehad.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het kabinet mensen met een arbeidshandicap, door middel van loondispensatie, massaal onder het
minimumloon wil laten werken;
van mening dat dit rechtstreeks indruist tegen het uitgangspunt van het minimumloon en het principe dat werk moet
lonen;
verzoekt de regering af te zien van het voorstel om mensen
onder het minimumloon te laten werken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Roemer, Asscher
en Klaver. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 22 (34775).

Voorzitter. Als de minister-president daadwerkelijk wil dat
alle mensen weer het gevoel krijgen dat de politiek er voor
hen is, dan moet de politiek er ook zijn voor jongeren met
een beperking die heel graag willen werken, maar die door
hun beperking niet volledig kunnen werken. Ik heb vandaag
gemerkt dat veel mensen zich er terecht aan hebben
gestoord dat de minister-president hen wegzet als stakkers.
Ik hoop dat hij dat in de tweede termijn wil rechtzetten. Zij
horen dat iedereen erop vooruitgaat behalve zij. Zij zijn niet
iedereen. Horen zij er niet bij? Ik dien daarom de volgende
twee moties in.

De heer Roemer (SP):
Voorzitter. We hebben gisteren en vandaag ook veel
gesproken over de ouderenzorg. Het goede nieuws is dat
er geld beschikbaar komt. Er komt 2,1 miljard voor verpleeghuizen. Maar dat geld moet dan ook terechtkomen bij de
zorg, bij de mensen die het werk doen en die collega's
zoeken, en bij ouderen die meer aandacht verdienen en dat
dus ook moeten krijgen. Het extra geld moet niet in onnodige bureaucratie en overhead of exorbitante salarissen
gaan zitten. Dat regelt het regeerakkoord nog niet. Ik dien
daarom de volgende motie in, die u moet zien in lijn met
het manifest van Hugo Borst en Carin Gaemers.

Motie
De Kamer,

Motie

gehoord de beraadslaging,

De Kamer,

overwegende dat de Wajong-uitkering voor mensen met
een arbeidsvermogen per 1 januari 2018 met 5% wordt
gekort;

gehoord de beraadslaging,

overwegende dat ook mensen met een Wajong-uitkering
vertrouwen in de toekomst verdienen;
constaterende dat het kabinet beweert dat niemand erop
achteruitgaat, terwijl Wajongers er wel degelijk op achteruitgaan;
verzoekt de regering de geplande korting op de Wajonguitkering te schrappen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Roemer, Asscher,
Klaver en Krol. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.

overwegende dat de problemen rondom de kwaliteit van
de zorg in verpleeghuizen aan de orde van de dag zijn en
al te lang voortduren;
constaterende dat het kabinet 2,1 miljard euro uittrekt om
goede zorg in verpleeghuizen te garanderen;
van mening dat goede zorg moet worden verleend door
medewerkers die voldoende tijd hebben voor zorg en aandacht voor de bewoners;
van mening dat het vertrouwen in de politiek ernstig
geschaad wordt als de forse investering niet leidt tot extra
personeel om die goede zorg mogelijk te maken;
verzoekt de regering te garanderen dat het extra geld voor
de verpleeghuiszorg goed besteed wordt en niet weglekt
in onnodige bureaucratie en overhead, exorbitante salarissen en zinloze vastgoedprojecten, en hiervoor een plan te

Zij krijgt nr. 21 (34775).

Tweede Kamer

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-44

maken en voor de begrotingsbehandeling van VWS aan de
Kamer voor te leggen,

ontbreekt nog. Het ondertekenen zou een prachtig instrument zijn in het streven, ook van dit kabinet, naar een
kernwapenvrije wereld. Het is niet onverenigbaar met de
NAVO-verplichtingen. Vandaar deze laatste motie.

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Roemer, Asscher,
Klaver, Thieme, Krol, Kuzu, Van der Staaij, Wilders en
Baudet.
Zij krijgt nr. 23 (34775).
De heer Roemer (SP):
Voorzitter. In maart is het referendum over de sleepwet. Of
het kabinet het nou leuk vindt of niet, en of het het kabinet
gaat lukken om de zeggenschap van mensen af te pakken
of niet, het referendum komt er. De SP wil dat mensen erop
kunnen vertrouwen dat hun stem ertoe doet. Wij leven
namelijk met z'n allen in een democratie. Ik dien daarom
de volgende motie in.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
van mening dat er grote risico's zijn op proliferatie van
kernwapens;
overwegende dat het kabinet zich actief wil inzetten, binnen
het kader van de bondgenootschappelijke verplichtingen,
voor een kernwapenvrije wereld;
tevens overwegende dat Nederland een kernwapenvrije
wereld, inclusief een alomvattend, afdwingbaar en verifieerbaar kernwapenverbod nastreeft;
constaterende dat het Italiaanse parlement de regering van
Italië onlangs heeft verzocht, binnen het lidmaatschap van
de NAVO te onderzoeken het internationaal verdrag tot
afschaffing van kernwapens toch te kunnen ondertekenen;

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat er een raadgevend referendum komt over
de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdienst;
constateert dat de huidige Referendumwet gewoon van
kracht is;
verzoekt de regering de uitslag van het referendum serieus
te nemen,

verzoekt de regering de mogelijkheden nader te onderzoeken om het verdrag tot afschaffing van kernwapens te
ondertekenen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Roemer, Asscher,
Klaver, Thieme, Kuzu en Krol.
Zij krijgt nr. 25 (34775).

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Roemer. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

De heer Roemer (SP):
Dank u wel, voorzitter.

Zij krijgt nr. 24 (34775).

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Pechtold
namens D66.

De heer Roemer (SP):
Tot slot, voorzitter. Er zijn andere keuzes mogelijk. Dat
hebben wij aangetoond. We kunnen ervoor kiezen om
mensen meer zekerheid te geven. Voorstellen van het
kabinet om het beleid menselijker en socialer te maken,
zullen we van harte ondersteunen. We zullen met vele
alternatieven komen om te laten zien waar het anders kan,
waar het beter kan en waar het beter moet. We zullen altijd
zij aan zij staan met al die mensen en organisaties die in
beweging komen om sociale verandering af te dwingen in
Nederland, in Europa en in de wereld.
Daarom heb ik nog een laatste motie. Op 10 december krijgt
de Internationale Campagne tot Afschaffing van Kernwapens de Nobelprijs voor de Vrede. Na een campagne van
40 jaar ligt er een VN-verdrag tegen atoomwapens. Dat is
een heel groot succes. Ik wil ze daar nogmaals van harte
mee feliciteren. Alleen de handtekening van Nederland

Tweede Kamer

De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Mag ik in de eerste plaats de minister-president
hartelijk danken voor z'n beantwoording in de eerste termijn? Ik liep zo-even voor mezelf de afgelopen jaren langs.
Ik dacht: de eerste keer, bij Rutte I, had ik er allemaal wat
moeite mee. De tweede keer werd het al wat minder. En nu
had ik bij het merendeel van het verhaal toch echt het
gevoel van: ja, dat is ook wel namens mij. Daar zit dus
progressie in.
Voorzitter. Ik eindigde mijn bijdrage gisteren in de eerste
termijn net zoals ik eindigde bij de presentatie van het
regeerakkoord, namelijk met de woorden "aan het werk".
Ik heb na die zeven maanden het gevoel dat het nu echt
gaat beginnen. Als de kijkers de afgelopen twee dagen het

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-45

gevoel hebben gehad of dit nou werken is, dan zeg ik: voor
ons is het dat. Het is heel serieus. Het is ook belangrijk,
omdat je bij een start van een kabinet het papier ook langzaamaan werkelijkheid ziet worden.
Ik ben ongelofelijk blij dat het kabinet mij verzekerd heeft
dat we nu de slag gaan maken van papier naar tastbare
resultaten waar mensen op zitten te wachten en dat we die
ook de komende weken bij de begrotingsbehandelingen
krijgen, met duidelijke prioriteiten daarbij. Ik vind het van
belang dat bewindslieden ook zelf kunnen aangeven waar
ze met name het komend jaar de kans zien om voor
Nederland echt resultaten te gaan boeken. Dat kan een
tussenstap zijn, maar dat kan ook al een eerste echte
resultaat zijn. Het allerbelangrijkste vind ik dat mensen echt
gaan zien wat dit verandert. Want terecht is er weleens de
kritiek dat het gaat om 2030, 2050. Het lijkt allemaal zo ver
weg, maar het zijn nu de komende drieënhalf, vier jaar
waarin we resultaat moeten kunnen zien. Dat kan ik niet
voldoende onderstrepen.
Bij de Klimaatwet heb ik echt gezien dat het kabinet de kritiek die er natuurlijk is op wat er allemaal nog niet past en
wat er nog niet ingevuld is, serieus gaat oppakken. Ook ik,
met de heer Buma, ben best jaloers dat we niet als eerste
zijn uitgenodigd. Maar oké, oké, daar laat ik de heer Klaver
graag voorgaan.
Voorzitter. Ik hoor uit vak-K wat agendatechnische vragen
van minister Wiebes, maar dat doen we later.
De voorzitter:
U mag zich er niet mee bemoeien, meneer Wiebes.
De heer Pechtold (D66):
We doen dat dus later. Ik gun de heer Klaver gewoon de
eer.
Ik ben ook blij dat we bij heel andere zaken de draad direct
oppakken. Vandaag vroeg ik nog naar een heel actueel punt:
hoe gaat de minister die verantwoordelijk is voor emancipatie de draad oppakken met zo'n actueel onderwerp als
de rangorde waarin Nederland zich bevindt als het gaat om
de ongelijkheid tussen man en vrouw? Dit betekent dus dat
niet alles in een regeerakkoord hoeft te staan, maar dat je
zelfs vandaag al kunt bewijzen dat nieuwe ontwikkelingen,
tegenvallers of meevallers, direct door een kabinet kunnen
worden opgepakt.
Ik vind het ook zo belangrijk dat we nu te horen krijgen waar
die prioriteiten zitten omdat mij — ik zeg het u eerlijk — tijdens de onderhandelingen de bedragen op een gegeven
moment ook wel duizelden. Als je ziet hoeveel geld er naar
onderwijs gaat, bijna 2 miljard, en hoeveel geld er naar
Defensie gaat, ruim 1,5 miljard, zijn dat enorme bedragen.
Maar ik wil vooral dadelijk zien hoe dat onderverdeeld wordt
en hoe we gaan zorgen dat bijvoorbeeld bij Defensie de
medewerkers, maar ook in het onderwijs de docenten, dat
vertrouwen terug gaan krijgen.
Dan het begrip "uitgestoken hand". Ik merk duidelijk dat we
dat aan het verkennen zijn. Tijdens de formatie hadden we
al even met de PvdA op een best prettige manier gewoon
een gezamenlijk doel over het onderwijs. Ik heb gemerkt
dat we dat vanaf dat moment aan het zoeken zijn. Dat gaat

Tweede Kamer

overigens breder dan alleen die ene fractie, want het gaat
ook om andere fracties. Dat is, vind ik, ook een verplichting.
Daar kan iedereen mijn fractie aan houden. Ik wil ook horen
wanneer er dingen zijn die daarin niet goed gaan. Als het
kan, wil ik die samenwerking zoeken en als het niet kan,
laten we dat op een duidelijke manier blijken. Het zou mij
een lief ding waard zijn als die twijfels over hoe het dadelijk
gaat met de wijkverpleging konden worden weggenomen
— iets wat toch een beetje een symbool geworden is de
afgelopen dagen — en we langs die lijn van kwaliteit, toegankelijkheid en werkdruk in deze Kamer een breed draagvlak konden krijgen voor dat wat nodig is.
En ook het programma SheDecides gewoon vanuit een
vorig kabinet overnemen en doorzetten. Dat is eigenlijk al
in een toezegging gedaan. Ook dat behoort tot de continuïteit; ik hoop dat dit kabinet ook gewoon naar goede dingen
uit het verleden wil kijken.
Voorzitter. We gaan nu richting de begrotingsbehandelingen. Daar kan het allemaal nog veel concreter en wat mij
betreft met het doel om niet alleen hier samen te werken
maar ook met maatschappelijke organisaties, mensen in
de samenleving die kritiek hebben, die kansen zien of wat
dan ook. Voor de laatste keer zeg ik nu: aan het werk!
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Asscher.

De heer Asscher (PvdA):
Voorzitter. Het is een enorme eer om lid te zijn van de
Tweede Kamer en dit schept ook een verplichting om
voorzichtig om te gaan met de democratie. Ik heb niet zo
heel veel met mensen die hier gaan staan en zeggen: ik
vertegenwoordig als enige het Nederlandse volk, ik ben
hier de held. Ik denk dat iedereen in deze Kamer zijn werk
goed probeert te doen en ik denk dat een stem op Wilders
evenveel waard is als een stem op Dijkhoff, op Asscher of
op wie dan ook. Ik heb geen enkel bezwaar tegen debatten
over welke godsdienst of ideologie ook. Ik heb bezwaar
tegen debatten waarbij je over de band van een reële zorg
over extremisme, terreur en gevaar, groepen mensen die
zich niet kunnen verdedigen verdacht maakt of wantrouwt,
bijvoorbeeld omdat mensen Mohammed heten en hun
ouders uit een ander land komen. Ik heb er bezwaar tegen
als mensen hier gaan beginnen aan een zware maar mooie
taak en vanwege die achtergrond deloyaal worden
genoemd, mensen die deze schijn hebben. Ik heb er ook
bezwaar tegen als mensen worden beschuldigd van
belangenverstrengeling of kartelgedrag, zonder dat dit
wordt onderbouwd. Daartegen heb ik geen bezwaar omdat
dit niet gezegd mag worden, want die vrijheid van
meningsuiting is mij minstens even lief als die van enig
ander in deze zaal. Maar ik heb daar bezwaar tegen omdat
de democratie te kostbaar is, te kwetsbaar, om daar zo
slordig mee om te gaan. Het is ook ondemocratisch om je
eigen stem boven die van een ander te stellen. Daarom
steun ik het verzoek van Buma om de bescherming van die
democratie tegen manipulatie door buitenlandse actoren
te versterken.
Vertrouwen in de toekomst begint bij zekerheid vandaag.
Daar beoordelen we dit kabinet op. Omdat het een demo-

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-46

cratie is en men gestemd heeft op overwegend rechtse
partijen, krijgen we nu een overwegend rechts kabinet. Wat
is dan onze taak? Onze taak is niet alleen maar zeggen wat
we slecht vinden. Dat hebben we ook gedaan. Volgens mij
hebben we dat overtuigend gedaan. Onze taak is ook zeggen
wat er wel goed is, maar vooral zeggen hoe de koers anders
moet. Want dat is wat mensen van ons verwachten. Na
lange magere jaren, is er behoefte aan investeren in zekerheid, in optimisme, in nieuwe kansen. Dus ik beoordeel niet
op de uitgestoken hand hier, op het afsprakenboekje van
Wiebes. Ik beoordeel op de resultaten voor de mensen die
echt aan de beurt zijn: de leraar, de agent, de verpleegkundige, de huurder. Wat dat betreft zie je een heel gemengd
beeld van het nieuwe kabinet. Ik vroeg: er wordt per saldo
bezuinigd in een tijd van overschotten? De huurder krijgt
te horen: dat was in een flits van een seconde voorbij,
anders hebben we een gat in de begroting. De leerkracht
krijgt te horen: ja, in het primair onderwijs wel, maar in
andere sectoren niet. En: ja, we komen erop terug.
Wat is het tussenoordeel? Dat is dat het een kabinet is dat
enthousiast begint. Dat is het gegund en ik wens het plezier
in zijn werk. Coalitiefracties zijn buitengewoon tevreden
over zichzelf en het akkoord. Ook dat mag. Maar als het te
klef of zelfgenoegzaam wordt, dan bouw je geen vertrouwen
in de toekomst. De Partij van de Arbeid is aanspreekbaar
op alle voorstellen die de zekerheid van mensen nu vergroten, want dat vergroot het vertrouwen in de toekomst. De
moties die ik heb, sluiten daarbij aan.
Ik begin bij de motie over de wijkverpleging. Ik heb het
gewaardeerd dat de minister-president de moeite heeft
genomen goed te luisteren, …
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik wil graag nog even een vraag stellen over een motie die
door de heer Roemer is ondertekend, maar mede ondertekend door de heer Asscher. Het gaat inderdaad over al die
mensen die in de min zitten of die speciale aandacht van
onder andere de PvdA krijgen. Het gaat dan over mensen
met een Wajong-uitkering, waar 5% op wordt gekort. Dat
is geen uitvloeisel van het regeerakkoord, tenminste, ik
herken het niet. Het klopt toch dat dit een uitvloeisel is van
het vorige kabinet, van de vorige minister van Sociale
Zaken?
De heer Asscher (PvdA):
Zeker. Er zijn al eerder moties over ingediend, die wij ook
al hebben gesteund. Het is typisch iets wat ons niet gelukt
is in het overleg met de VVD. Daarover wil ik net zo transparant zijn als over andere afspraken die niet voor elkaar
zijn gekomen, zoals u dat ook goed doet, vind ik. Ik ben van
mening dat die korting, nu het zoveel beter gaat met de
Nederlandse economie, kan en moet worden teruggedraaid.
Wij hebben daar zelf eerder moties over gesteund en dat
doen wij nu opnieuw. Ik hoop dat u deze steunt.

De heer Asscher (PvdA):
Volgens mij was ik niet oneerlijk in mijn antwoord. Sterker
nog, ik wees de heer Segers erop dat we nu, in een tijd van
overschotten, de ruimte hebben om dit te veranderen.
Volgens mij was hij in het verleden ook een voorstander
van die verandering en heeft hij zelfs nu de ruimte om door
die motie te steunen die verandering ook te bereiken.
Ik zal heel eerlijk zijn over wat er in het verleden niet gelukt
is in de onderhandelingen met de VVD. Ik heb daar een
aardig lijstje voorbeelden van. Ik kan u misschien een keer
bij een borrel bijpraten, maar we zitten nu in het parlement
en we gaan stemmen over die motie en ik ga deze steunen,
want ik weet dat er ruimte is om die Wajongers te helpen.
Ik hoop, mijnheer Segers, dat u niet alleen mij vraagt om
eerlijkheid, maar dat u misschien die motie ook wel steunt.
Voorzitter. Ik wilde mijn waardering uitspreken voor de
serieuze behandeling die de motie over de wijkverpleging
heeft gekregen, dankzij het feit dat de Kamer verlof heeft
gegeven die motie gisteren in te dienen. Ik heb de ministerpresident goed gehoord, toen hij zei een aantal ankers
voorop te willen stellen. Ik heb ook overlegd met de medeindieners van die motie en dat leidt tot een wijziging, niet
in het dictum, maar in de overwegingen. De motie wordt
dan nu als volgt. Ik zal deze even voorlezen, voor het beeld.
De voorzitter:
De motie-Asscher c.s. (34775, nr. 8) is in die zin gewijzigd
dat zij thans luidt:

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat wijkverpleegkundigen de grootste groep
ouderen verzorgen;
constaterende dat wijkverpleegkundigen fantastisch werk
doen maar het zwaar hebben door gebrek aan collega's en
gebrek aan tijd;
van mening dat alle ouderen moeten kunnen rekenen op
goede zorg, in verpleeghuizen én thuis;
van mening dat kwaliteit, toegankelijkheid en het beperken
van werkdruk voorop dienen te staan bij de nieuwe hoofdlijnenakkoorden en er tegelijkertijd ruimte moet zijn voor
innovaties en het bestrijden van bureaucratie;
verzoekt de regering de wijkverpleegkundigen uit te zonderen van bezuinigingen bij het sluiten van nieuwe hoofdlijnenakkoorden,
en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Segers (ChristenUnie):
Ik markeer dat het inderdaad voortzetting van het beleid is
en dat het een besluit is van het vorige kabinet. Dat u daar
met terugwerkende kracht kritiek op hebt, dat mag, dat is
legitiem, maar het is misschien wel eerlijk om dat te melden.

Tweede Kamer

Zij krijgt nr. 26, was nr. 8 (34775).
De heer Asscher (PvdA):
Daarmee komen we op ongeveer 74 zetels steun, dacht ik.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-47

De voorzitter:
Het is een gewijzigde motie, die wordt gekopieerd en
rondgedeeld.
De heer Asscher (PvdA):
Voorzitter. We hebben ook gedebatteerd over wat je
eigenlijk als maatschappelijk aanvaard minimum
beschouwt. Daarom dien ik, in deze tijd, de volgende motie
in, ten behoeve van arbeidsgehandicapten.

overwegende dat ruimte bij onderhandelingen essentieel
is voor een goed resultaat;
verzoekt de regering overeenstemming te zoeken met
werkgevers en werknemers in een nieuw sociaal akkoord
en de Kamer over de voortgang te rapporteren voordat
wetgeving op dit terrein aan de Kamer wordt aangeboden,
en gaat over tot de orde van de dag.

Motie

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Asscher. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

De Kamer,

Zij krijgt nr. 28 (34775).

gehoord de beraadslaging,
van mening dat iedereen die werkt, moet kunnen rekenen
op het sociaal minimumloon;
constaterende dat er in het regeerakkoord een bezuiniging
van 500 miljoen staat op arbeidsgehandicapten;
overwegende dat er alternatieven zijn waarbij het sociaal
minimum overeind wordt gehouden en werkgevers worden
ontzien;
verzoekt de regering deze alternatieven te onderzoeken
zodat het sociaal minimumloon voor iedere werkende geldt,

De heer Asscher (PvdA):
Voorzitter. We hebben in het debat ook stilgestaan bij de
rechten van vrouwen — baas in eigen buik — en bij de
rechten van iedereen in dit land, om eigen keuzes te kunnen
maken, om te kunnen profiteren van de vooruitgang die er
is. Er zijn mooie woorden gesproken over de intenties van
het kabinet om internationaal te blijven opkomen voor de
rechten van vrouwen. Maar dankzij de uitgeleende versie
van mevrouw Buitenweg is het mij opgevallen dat het fonds
dat dit mogelijk maakt, niet in het regeerakkoord staat.
Daarom is het goed als de Kamer zich daarover uitspreekt.
De volgende motie is niet geheel toevallig medeondertekend door collega Ploumen.

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Asscher, Roemer,
Klaver, Thieme, Wilders, Krol en Kuzu.

Motie

Zij krijgt nr. 27 (34775).

gehoord de beraadslaging,

De heer Asscher (PvdA):
Ik heb de indruk dat de heer Wilders buitengewoon trots is
dat hij hiervan deel mag uitmaken. Zo zie je maar.

van mening dat vrouwen en meisjes wereldwijd moeten
kunnen rekenen op seksuele voorlichting, kraamzorg en
veilige abortus en dat Nederland hierbij een voortrekkersrol
moet blijven spelen;

Voorzitter. We hebben gedebatteerd over de veranderingen
in het arbeidsrecht. Daar geldt bij uitstek dat er enorme
behoefte is aan meer zekerheid. Daar wordt van alles over
opgeschreven in het regeerakkoord. Het wemelt van de
goede intenties. Ik ben blij dat in het debat duidelijk werd
dat de ambitie om een sociaal akkoord te sluiten niet betekent dat men moet tekenen bij het kruisje. Dat leg ik vast
of wil ik proberen vast te leggen in een Kameruitspraak.

De Kamer,

constaterende dat de Amerikaanse president Trump de
financiering van deze voorzieningen van miljoenen vrouwen
in ontwikkelingslanden heeft gestopt;
verzoekt de regering de steun voor SheDecides in woord
en daad voort te zetten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Asscher en Ploumen. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.

Motie
De Kamer,

Zij krijgt nr. 29 (34775).
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat mensen behoefte hebben aan meer
zekerheid en meer vast werk;
constaterende dat afspraken met werkgevers en werknemers in een nieuw sociaal akkoord daarbij van grote waarde
kunnen zijn;

Tweede Kamer

De heer Asscher (PvdA):
Voorzitter. Aan het einde van dit debat wil ik de bewindspersonen veel succes wensen. Ik wil ze ook toewensen een
open blik te houden voor wat er buiten deze zaal speelt. Ik
wil hier namens de Partij van de Arbeid aankondigen dat
we elke dag aanspreekbaar zijn op voorstellen die beter

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-48

zijn. Ik heb complimenten gemaakt voor onderdelen van
het regeerakkoord die daaraan voldoen. We zijn ook aanspreekbaar om de koers te veranderen. Ik hoop dat we daar
vandaag een beginnetje mee kunnen maken. Maar daar zal
het niet bij eindigen. Uiteindelijk is de keuze die dit kabinet
maakt wat mij betreft nog niet voldoende om vertrouwen
in de toekomst te herstellen. Waar Dijkhoff zei "er worden
maar insinuaties gedaan", moet ik iets corrigeren. Ik had
het over Chinese en Amerikaanse beleggers. In werkelijkheid gaat het over Canadese, Chinese, Russische, Taiwanese, Turkse en Amerikaanse beleggers. Dat zijn degenen
die profiteren van de afschaffing van de dividendbelasting.
Dat zijn de feiten die de staatssecretaris aan de Kamer
kenbaar heeft gemaakt.
Ik eindig dus met een oproep. We kunnen heel veel meer
moois bereiken voor heel veel meer mensen nu. We kunnen
veel meer zekerheid creëren, en daarmee vertrouwen in de
toekomst, door andere keuzes te maken dan dit kabinet
doet. En daar gaan we de komende tijd met elkaar het debat
over voeren.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Segers
namens de ChristenUnie.

De heer Segers (ChristenUnie):
Mevrouw de voorzitter. Ik wil allereerst de minister-president danken voor de uitgebreide beantwoording. Ik dank
ook zijn souffleurs. Af en toe ging de blik even rond en
werden er heel verstandige dingen in zijn oren gefluisterd.
Ook dank daarvoor. Dank ook voor het geduld van alle
mensen hier links van mij. Wij hadden nog enige bewegingsruimte en konden hier of daar onze koffie halen. Maar goed,
bij jullie werd de koffie bezorgd en dat is ook wat waard.
Ook een woord van dank aan de collega's van links tot
rechts. Er ligt een regeerakkoord. Dat is hier op tafel gelegd.
En dan heb je een debat zoals dat hoort. Daarin word je
bevraagd, word je uitgedaagd en word je bekritiseerd, van
links tot rechts. En toch, als ik de afgelopen twee dagen de
revue laat passeren en de balans opmaak, heb ik allerminst
spijt van mijn handtekening onder het regeerakkoord. Dat
staat. Dit kabinet kan van start, met heel ambitieuze plannen.
De minister-president begon zijn bijdrage met het onderstrepen van het belang van een breed draagvlak. Ik wil dat
ook graag onderstrepen, want dat is cruciaal. Dat geldt ook
voor het klimaatakkoord. Daar zijn vragen over gesteld en
daar zijn toezeggingen over gedaan. De eerste afspraken
zijn gemaakt. Het zal een breed akkoord worden, dat ook
zal leiden tot breed politiek overleg, in de volle breedte van
de Kamer. Ik dank de minister van Economische Zaken en
Klimaat voor zijn initiatief, want hij is inmiddels proactief
afspraken aan het maken. Wat mij betreft is hij ook van
harte welkom voor een kop goede koffie.
Er moet ook voor draagvlak worden gezorgd in de polder.
Ook daar moet draagvlak worden gevonden. Nu weet ik
dat de minister van Sociale Zaken, die ik enigszins heb leren
kennen de afgelopen maanden, een bijnaam heeft: Boutros

Tweede Kamer

Boutros Koolmees. Daarmee is hij vernoemd naar een VNsecretaris-generaal die geroemd werd om zijn diplomatieke
gaven. En die diplomatieke gaven zal hij nodig hebben. Het
was een teleurstelling dat er voor de arbeidsmarkt, de
pensioenen en de op dit punt benodigde hervormingen
geen akkoord lag in de polder, maar wat er nu nog niet is,
kan nog komen. Ik heb veel vertrouwen in deze minister:
dat hij met die mensen om de tafel gaat en gaat doen wat
hij kan om alsnog dat brede draagvlak, ook in de polder, te
realiseren.
In een interruptiedebatje met de minister-president spraken
wij over een integrale benadering van wonen en zorg voor
ouderen. Er wordt veel werk gemaakt van verpleeghuiszorg.
Daar is veel extra geld voor. We hebben gezegd dat het van
belang is dat er ook ruimte is voor andere vormen van
wonen en voor zorg thuis. We hebben net de motie gezien
die is ingediend door de PvdA-fractie over de wijkverpleging. Het is een cri du coeur die we hebben gehoord. De
vinger is op de zere plek gelegd en dat is niet onopgemerkt
voorbijgegaan. Het is van belang dat we kijken naar het
hele domein, waar ouderen ouder worden en goede zorg
nodig hebben. De minister-president heeft aangegeven dat
de minister van VWS daarnaar zal kijken en op een later
moment zijn visie hierop zal geven. Daar zie ik naar uit,
want dat is van groot belang.
Ik heb gisteren ook aangegeven dat het voor de ChristenUniefractie cruciaal is dat niet alleen werk wordt gemaakt
van de grote opgaven en uitdagingen van het kabinet —
daar zal werk van worden gemaakt; ik noemde al arbeidsmarkt, pensioenen, klimaat, integratie en migratie — maar
dat ook uitvoering wordt gegeven aan de kleinere paragrafen. Ik dank de minister-president voor de toezegging dat
er haast zal worden gemaakt met de strijd tegen mensenhandel en gedwongen prostitutie. Hij noemde een termijn
van zes maanden voor de Wet regulering prostitutie. Andere
wetgeving kan wat langer duren, maar de ChristenUnie
moedigt dit van harte aan.
Helemaal tot slot, mevrouw de voorzitter. Ik ben gister
begonnen met het citeren van Kim Putters. Ik refereerde
aan het bezoek dat hij ons tot tweemaal toe heeft gebracht.
Volgens mij is hij in een vorige fase van de onderhandelingen ook langs geweest. Hij vertelde een verhaal dat indruk
heeft gemaakt. Je ziet in de inleiding van dit regeerakkoord
dat dat zijn sporen heeft nagelaten. Het tegengaan van
tegenstellingen, het overbruggen van kloven, het verkleinen
van tegenstellingen: dat is een opdracht aan dit kabinet.
Kim Putters, die wij nu een aantal keren langs hebben zien
komen, die een indringend verhaal heeft verteld, die iedere
keer de vinger aan de pols houdt en die de polsslag van de
samenleving voelt, gaat werken aan De sociale staat van
Nederland 2019. Dat is over twee jaar. Ik verzoek de minister-president hem te vragen om, als hij gaat werken aan
die sociale staat van Nederland, opnieuw heel indringend
te kijken naar de kloven die we toen hebben benoemd,
waarvan wij ons hebben voorgenomen dat ze kleiner worden, waarvoor wij de maatregelen hebben genoemd. Wil
de minister-president hem vragen ons daarin scherp te
houden en ons een spiegel voor te houden, zodat we nog
eens terugdenken aan de gesprekken die we met hem
hebben gevoerd en de voornemens die we in dit akkoord
hadden, zodat we kunnen kijken wat daarvan terecht is
gekomen en waar het beter moet?

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-49

Helemaal tot slot, mevrouw de voorzitter. Er liggen veel
plannen, zeer ambitieuze plannen. Er staat hier ook een
prachtige ambitieuze ploeg klaar. Ik wens jullie allemaal
heel veel sterkte, plezier en werkvreugde, en nogmaals de
zegen van God.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Thieme
namens de Partij voor de Dieren.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Gisteren hebben de coalitiepartijen
gesproken over het terugkrijgen van het vertrouwen in de
democratie. Maar wanneer je de mogelijkheid tot directe
democratie — referenda — de nek omdraait en tegelijkertijd
de regie geeft aan het bedrijfsleven, wanneer je alles doet
om de multinationals en aandeelhouders het zo veel
mogelijk naar de zin te maken, wanneer je steevast economische groei boven de belangen van deze planeet en zijn
bewoners stelt, zal dit vertrouwen alleen maar verder
afbrokkelen.
Op het gebied van klimaat, een van de grootste crises van
onze tijd, heeft het kabinet zijn huiswerk voor nog niet eens
de helft gedaan. Noodzakelijke maatregelen, onontkoombare maatregelen om de klimaatproblemen aan te pakken,
zoals het inzetten op gedragsverandering van burger,
bedrijfsleven en overheid, worden angstvallig vermeden.
Dat is een enorme gemiste kans. Bert Metz, wetenschapper,
voormalig lid van het IPCC en oud-klimaatonderhandelaar
voor Nederland, zei vorig jaar: we hebben nog maar vijf
jaar om binnen de anderhalve graad opwarming te blijven.
Dat betekent dat het deze kabinetsperiode moet gaan
gebeuren. Hulp bij het invullen van het klimaatbeleid is dan
ook hard nodig. Misschien moeten we de deur van de Trêveszaal er maar gewoon uithalen.
D66 en de ChristenUnie hebben ons gisteren uitgenodigd
om te blijven aanjagen en mee te doen om de klimaatdoelstellingen te gaan halen. Die uitnodiging neemt mijn partij
graag aan. Pechtold en Segers willen een duurzamere
samenleving. Dat bleek ook tijdens de verkiezingen en stond
in hun verkiezingsprogramma. Graag breng ik in dit kader
nogmaals het klimaatmanifest van Jan Terlouw in herinnering, dat was ondertekend door alle politieke jongerenorganisaties. Ik dien daarom zes moties in waarin een aantal
prachtige duurzaamheidsmaatregelen uit de verkiezingsprogramma's van D66 en de ChristenUnie zijn opgenomen.
Wij steunen die van harte en hopen dat de andere partijen
zich daarbij aansluiten.
D66 vindt net als de Partij voor de dieren dat je vooral
energie moet besparen, en niet alleen maar verduurzamen.
Daarom warme steun voor een topidee.

Motie

verzoekt de regering om alles wat we nog nieuw bouwen
minimaal energieneutraal te doen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 30 (34775).
Mevrouw Thieme (PvdD):
Door de salderingsregeling mag de eigenaar van zonnepanelen stroom terugleveren aan het energiebedrijf. Die
regeling wordt vanaf 2020 versoberd. Dat is volstrekt
onverstandig, want dat leidt volgens het PBL tot minder
zonnestroom. Daarom de volgende motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering om de salderingsregeling van opgewekte zonne-energie te handhaven,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 31 (34775).
Mevrouw Thieme (PvdD):
Zowel D66 als de ChristenUnie heeft in de verkiezingscampagnes gesteld dat de overheid een taak heeft om het
gebruik van plantaardige alternatieven voor dierlijke eiwitten zoals vlees te stimuleren. Alsof we het zelf bedacht
hebben, voorzitter! Daarom de volgende motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering om opschaling van de productie van
vleesvervangers te stimuleren en zo de vleesconsumptie
en -productie te verlagen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 32 (34775).

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Tweede Kamer

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-50

Mevrouw Thieme (PvdD):
De ChristenUnie stelt in haar verkiezingsprogramma dat
de ondergrondse opslag van CO2 een dure techniek is die
veel energie kost en geen bijdrage levert aan de energietransitie. Ze hebben hartstikke gelijk! Daarom:

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het kabinet vasthoudt aan het energieakkoord dat nog loopt tot 2023;
constaterende dat daardoor noodzakelijke maatregelen,
zoals de sluiting van kolencentrales, worden uitgesteld tot
een volgende kabinetsperiode;

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

verzoekt de regering het energieakkoord open te breken
om de klimaatdoelstellingen te behalen,

verzoekt de regering om geen prioriteit en overheidsgeld
te geven aan de ondergrondse opslag van CO2,

en gaat over tot de orde van de dag.

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 33 (34775).
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik zie de heer Segers heel verbaasd kijken, maar het is
werkelijk gecommuniceerd tijdens de verkiezingen.
Voorzitter. De 1.300 miljard euro investeringsruimte van de
pensioenfondsen biedt een geweldige kans om te investeren
in duurzame bedrijven en initiatieven. Ik las het volgende
geweldige idee van de ChristenUnie in het verkiezingsprogramma.

Zij krijgt nr. 35 (34775).
Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Naast deze goede ideeën van D66 en de ChristenUnie hebben we vandaag nog drie verzoeken aan het
kabinet. Dit kabinet trekt 200 miljoen euro uit voor een
warme sanering van de varkenshouderij in belaste gebieden, met name in Noord-Brabant. Daar zijn wij voor, maar
als we die 200 miljoen euro aan belastinggeld gaan uitgeven, moet het wel gaan om structurele oplossingen en niet
om een hele dure verplaatsing van het probleem. Daarom
dienen we de volgende motie in.

Motie
Motie

De Kamer,

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

gehoord de beraadslaging,

constaterende dat het kabinet 200 miljoen euro uittrekt voor
een warme sanering van de varkenshouderij in belaste
gebieden;

verzoekt de regering om bindende afspraken met investeerders te maken (zoals pensioenfondsen) om investeringen
in fossiele energie af te bouwen en te verschuiven naar
schone energie en energiebesparing,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 34 (34775).
Mevrouw Thieme (PvdD):
De ChristenUnie stelt terecht dat we voor een maximale
temperatuurstijging van 1°C à 1,5°C in Nederland het
energieakkoord moeten openbreken om onze nationale
doelstellingen te halen. Zo is het.

Motie

Tweede Kamer

verzoekt de regering de mestproductierechten die gemoeid
zijn met de warme sanering van de varkenshouderij ook
daadwerkelijk uit de markt te nemen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thieme, Asscher,
Roemer en Klaver. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 36 (34775).
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het kabinet maakt 75 miljoen euro vrij om ervoor te zorgen
dat jonge boeren gemakkelijker een bedrijf kunnen overnemen. Op zich is dat een sympathieke regel, maar overheidsinvesteringen in de landbouw kunnen niet meer losstaan
van een noodzakelijke verduurzaming. Daarom dien ik de
volgende motie in.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-51

het kabinet, om het kabinet daarvan te overtuigen en daar
voorstellen te doen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de nieuwe regering in totaal 75 miljoen
euro reserveert voor een bedrijfsovernamefonds in de
landbouwsector;
constaterende dat de landbouwsector een grote duurzaamheidsopgave kent;
verzoekt de regering om het toekennen van middelen uit
het bedrijfsovernamefonds voor de landbouw te voorzien
van de voorwaarde om het over te nemen bedrijf om te
schakelen naar biologisch,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Thieme. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 37 (34775).
Mevrouw Thieme (PvdD):
En dit is mijn laatste verzoek.

De voorzitter:
Dank u wel. Het is erg rumoerig in de zaal.
Ik geef het woord aan de heer Krol namens 50PLUS.

De heer Krol (50PLUS):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter en dank ook aan de
minister-president voor alle antwoorden. Laat ik beginnen
met de koopkrachtontwikkeling. Wat 50PLUS betreft is die
in de plannen van Rutte III niet evenwichtig en gelijkmatig
voor werkenden, mensen die niet kunnen werken en mensen die gewerkt hebben. Sterker nog, 1% van de huishoudens die werken, 9% van de huishoudens met een uitkering
en maar liefst 12% van de gepensioneerde huishoudens
gaat er in deze regeerperiode in koopkracht op achteruit.
12%: dat betekent ruim 220.000 gepensioneerde huishoudens die koopkracht verliezen. En dat volgens het Centraal
Planbureau. 50PLUS komt daarom bij de behandeling van
het Belastingplan en van de begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid met concrete voorstellen door middel
van amendementen. Daarnaast wil ik de volgende motie
indienen.

Motie
Motie
De Kamer,
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat vlees het meest milieuvervuilende en
klimaatonvriendelijke onderdeel is van ons voedselpakket;
constaterende dat onder andere het Planbureau voor de
Leefomgeving, het RIVM, het International Panel on Climate
Change van de VN, wetenschappers van de universiteit van
Oxford en de Erasmus Universiteit Rotterdam dringend
adviseren om een vleestaks in te voeren;
verzoekt de regering af te zien van de algemene verhoging
van het lage btw-tarief en in plaats daarvan een vleestaks
in te voeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thieme en Klaver.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 38 (34775).
Mevrouw Thieme (PvdD):
Tot slot. Mijn partij wil een radicale koerswijziging: de planeet centraal stellen in plaats van de kortetermijnbelangen
van de westerse mens. We zien uit naar de debatten met

spreekt uit dat het beleid van het kabinet-Rutte III niet leidt
tot een voldoende evenwichtige en gelijkmatige koopkrachtontwikkeling voor werkenden, mensen die niet kunnen
werken en mensen die gewerkt hebben,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Krol. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 39 (34775).
De heer Krol (50PLUS):
Dan de AOW-leeftijd. Dit kabinet laat de AOW-leeftijd verder
oplopen en negeert daarmee een zeer brede roep uit de
samenleving van onder meer werkgevers, werknemers en
arboartsen. De verhoging van de AOW-leeftijd zet de
arbeidsmarkt onder druk, bevordert langdurige werkloosheid en verhoogt het beroep op sociale voorzieningen.
50PLUS is duidelijk: breng de leeftijd van de AOW terug
naar 65. Vandaar de volgende motie, die ook is ondertekend
door collega Roemer.

Motie
De Kamer,

Tweede Kamer

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-52

gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering om de AOW-leeftijd te verlagen naar
65,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Krol en Roemer.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 40 (34775).
De heer Krol (50PLUS):
Wat 50PLUS betreft is het onrechtvaardig om Nederlandse
huiseigenaren te laten bloeden voor een groots cadeau aan
buitenlandse beleggers en multinationals. Een miljoen
mensen, waaronder 500.000 ouderen die keurig volgens
de strekking van de wet hun hypotheek hebben afgelost
door zuinig te leven, worden nu gestraft met een aflosboete
ten bedrage van 1 miljard euro. Daarom de volgende motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het kabinet-Rutte III een boete op aflossen
introduceert door de aftrek wegens geen of geringe eigenwoningschuld (wet-Hillen) in 30 stappen af te schaffen;
constaterende dat het kabinet-Rutte III ook van plan is om
de dividendbelasting af te schaffen, hetgeen in de CPBdoorrekening wordt gekenmerkt als lastenverlichting aan
het buitenland;
overwegende dat het onwenselijk is om spaarzame Nederlandse huiseigenaren te laten opdraaien voor een groots
cadeau aan buitenlandse beleggers en multinationals;
verzoekt de regering om zowel de aftrek wegens geen of
geringe eigenwoningschuld (wet-Hillen) als de dividendbelasting niet af te schaffen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Krol. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 41 (34775).
De heer Krol (50PLUS):
50PLUS steunt de motie van collega-Roemer over het
schrappen van de geplande korting op de Wajong. Ook de
door mijn 50PLUS-collega Van Brenk ingediende motie
komt later vandaag in stemming. Deze onzalige maatregel
moet van tafel. Ik herinner de minister-president er nog
maar eens aan dat wat hem betreft de deur van de Trêveszaal op een kier zou staan.

Tweede Kamer

Tot slot: er komt helaas geen coördinerend minister van of
voor ouderenzaken. Wat 50PLUS betreft is dat een gemiste
kans. Het is in onze ogen noodzakelijk om integraal naar
het ouderenbeleid te kijken, over beleidsterreinen en
bewindspersonen heen. Eerder diende mijn fractie een
motie in om een speciale Kamercommissie ouderenbeleid
in te stellen. Deze motie komt straks in stemming. Ik roep
alle fracties nadrukkelijk op om dit voorstel te steunen. Het
is echt van groot maatschappelijk belang.
Dank u wel, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Van der
Staaij namens de SGP.

De heer Van der Staaij (SGP):
Mevrouw de voorzitter. Dank aan de minister-president
voor de beantwoording. Het was een goed debat, een breed
debat, niet alleen over geld en goed, maar ook over waarden en normen, en ook over onze identiteit, geschiedenis
en volkslied. Heel veel onderwerpen zijn vandaag alleen
maar even aangestipt. Ze komen natuurlijk ook terug bij de
komende begrotingsdebatten. Inderdaad, het is een goede
samenloop dat we nu gelijk met ingang van volgende week
ook met de begrotingsdebatten verder kunnen gaan.
Overkoepelend thema was mijns inziens wel hoe we het
vertrouwen van de burgers veel meer en verder kunnen
winnen. Op allerlei thema's is dat aan de orde. En inderdaad, mijnheer Van Haersma Buma, daar hebben het kabinet, en wij allemaal ook wel een beetje CHU-mentaliteit
voor nodig. Kenmerkend voor de oude CHU was immers
ook dat men de mensen van de dubbele namen wist te
verbinden met de mensen op de timmerwerkplaats. De
gewone mensen én juist ook de mensen van meer de aristocratie konden met elkaar verbonden worden vanuit het
uitgangspunt "niet de majoriteit maar de autoriteit". Dat
heeft overigens ook in het SGP-beginselprogramma doorwerking gehad, want daarin staat dat het ons niet om de
meerderheid van de kiezers gaat maar om de doorwerking
van de beginselen van het Woord. Dat is ook een doorvertaling daarvan.
Voorzitter. Voor het kabinet betekent dat dat ik de volgende
uitdaging bij alle bewindslieden zou willen neerleggen: doe
alsof er geen regeerakkoord is bij de verdediging van de
voorstellen, want dan moet je inderdaad ook op de inhoud
iedereen proberen te overtuigen. Het is vaak een te makkelijke argumentatie om te zeggen: het staat in het regeerakkoord. Die uitdaging zou ik graag willen neerleggen.
Voorzitter. Die verwijzing naar de CHU maakt het ook nog
weer duidelijk dat het met een vierpartijenkabinet eigenlijk
nog wel meevalt. Want stel dat KVP, ARP en CHU niet
gefuseerd waren en RPF en GPV zelfstandig hadden voortbestaan, dan hadden we nu een zevenpartijenkabinet gehad.
Voorzitter, ik ga naar de moties. De motie van collega
Asscher heb ik meeondertekend waar het ging om de zorg,
juist omdat in het debat goed tot uitdrukking kwam dat de
kwaliteit van de zorg, de toegankelijkheid en de werkdruk
geen gevaar mogen lopen en dat er aan de andere kant ook

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-53

winst kan worden geboekt op het terrein van innovatie en
bureaucratie. Juist in dat evenwicht steunen wij deze motie.
Voorzitter, dan de eigen moties. Ik heb er een viertal.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Staaij en
Roemer. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 43 (34775).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat in diverse plaatsen winkeliers onder
dreiging van een dwangsom verplicht worden om hun
winkel op zondag open te stellen;
van mening dat contractsvrijheid niet inhoudt dat er geen
beschermende maatregelen nodig zijn om de keuzevrijheid
van winkeliers tegen gedwongen winkelopenstelling te
waarborgen;
van mening dat werkgevers en werknemers recht hebben
op een goede balans tussen werk en privé;
constaterende dat de tot op heden genomen maatregelen
winkelopenstellingsdwang niet effectief voorkomen hebben;
verzoekt de regering op korte termijn te komen met wetgeving om te waarborgen dat winkeliers, ongeacht hun motief,
hun winkel op zondag gesloten kunnen houden zonder
dreiging van dwangsommen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Staaij en
Asscher. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 42 (34775).
De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter, mijn tweede motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het regeerakkoord ten aanzien van de
aanpak van de regeldruk inzet op uitbreiding van de huidige
bedrijfs-effectentoets met een mkb-toets;
verzoekt de regering ook ten aanzien van Europese voorstellen die de regeldruk dreigen te verhogen te toetsen wat de
gevolgen zijn voor kleine bedrijven;
verzoekt de regering te bezien hoe bestaande Europese
regeldruk voor kleine bedrijven verminderd kan worden en
zich hier op Europees niveau voor in te zetten,
en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter, mijn derde motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat dit kabinet zich wil inzetten voor verbetering van de onderlinge relaties tussen Israëliërs en Palestijnen;
overwegende dat diverse lidstaten in VN-organisaties,
waaronder UNESCO en de Mensenrechtenraad, zich inzake
de Israëlisch-Palestijnse kwestie herhaaldelijk zeer partijdig
tonen;
verzoekt de regering in VN-verband actief stelling te nemen
tegen lidstaten in VN-organisaties die disproportioneel
agenderen tegen Israël, en, zoals de Nederlandse regering
eerder gedaan heeft, onrechtvaardige resoluties af te wijzen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Staaij,
Baudet en Wilders. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan
voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 44 (34775).
De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter, u weet dat ik gisteren mijn betoog in tien tweets
heb samengevat. Er was één tweet die qua steun op Twitter
eruit sprong, en wel de tweet "de SGP pleit voor het neerzetten van de Nederlandse vlag in het parlement". Dat zou
net zo vanzelfsprekend moeten zijn als het aanleren van
het volkslied en daarom hierover tot slot een motie, samen
met collega Wilders, die ooit al eerder een dergelijke motie
heeft voorgesteld.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat in de vergaderzaal van het parlement de
nationale vlag een mooie en duidelijke functie heeft als
symbool van de natie;
constaterende dat het in verreweg de meeste landen al lang
een heel goed gebruik is om de vlag op te hangen;

Tweede Kamer

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-54

van mening dat ook in Nederland de nationale driekleur
een plaats verdient in de vergaderzaal van de Tweede
Kamer;

De voorzitter:
De discussie ging ook over het waaien van de vlag. Dat kon
toen ook niet zo makkelijk ...

verzoekt het Presidium stappen te ondernemen die ertoe
leiden dat ook in de plenaire vergaderzaal van het Nederlandse parlement de nationale vlag zichtbaar wordt
gemaakt,

De heer Van der Staaij (SGP):
Er wordt straks verbouwd. Bij zo'n verbouwing moet er
altijd wel een mooie plek voor een vlag te krijgen zijn.

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitter:
Dank u wel. O sorry, u was nog niet klaar.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Staaij en
Wilders. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 45 (34775).
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik vind dat eigenlijk wel een heel interessant voorstel. Het
is ook al eerder gedaan, maar toen waren er wat problemen,
omdat er partijen waren die vonden dat de Europese vlag
daar ook bij hoort. Dat zie je ook in de parlementen waar u
naar verwijst; het valt mij altijd op dat die twee vlaggen
daar in gezamenlijkheid staan. Mag ik de motie zo interpreteren dat zowel de Nederlandse als de Europese vlag dan
hier in het parlement komt?
De heer Van der Staaij (SGP):
De parlementen gaan daar verschillend mee om, dat valt
mij ook op. Het pleidooi in deze motie gaat — net zoals we
het ook over de vaderlandse geschiedenis hebben gehad
en over het Nederlandse volkslied — over de Nederlandse
vlag en dus niet over de Friese vlag, niet over de Europese
vlag, niet over de regenboogvlag, maar echt over het roodwit-blauw van Nederland.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het kan niet anders dan dat ik dit natuurlijk een heel mooi
voorstel vind. Ik zou daar de CHU-vlag wel naast willen
hebben, maar ik weet niet of dat het gaat halen. Het lijkt
mij goed als het Presidium zich daarover buigt. Ik weet dat
we dit eerder hebben voorgesteld, maar toen was er volgens mij zelfs met de architect nog de vraag of het allemaal
wel mag. Dat is heel ingewikkeld geweest. Ik hoop dat het
nu makkelijker zou zijn, want daar hebben we wel dat ding
aan te danken waar de voorzitter nu voor zit.

De heer Van der Staaij (SGP):
Ik was wel aan het eind van mijn moties.
Ik wil tot slot nog herinneren aan mijn bijdrage van gisteren
over een gebed zonder end. Collega Buma had het al over
de Reformatieherdenking. Aan het einde van die Reformatieherdenking dinsdagavond werd er ook gebeden voor de
nieuwe regering en het parlement om wijsheid, doortastendheid en de zegen van God. Dat wens ik ook het nieuwe
kabinet van harte toe.
Dank u.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Kuzu
namens DENK.

De heer Kuzu (DENK):
Voorzitter, ik wil beginnen met de opmerking dat we, want
ons betreft, niet moeilijk hoeven te doen over die vlag. We
kunnen hem daar ophangen. We zullen die motie daarom
ook steunen.
En wat hebben we toch een prachtige democratie! We
hebben een prachtig debat met elkaar gevoerd. Ik wil
mevrouw Arib, u, mevrouw de voorzitter, bedanken voor
uw geduld de afgelopen twee dagen, met name waar het
gaat om de eindeloze interrupties van de heer Asscher. Ik
wil de minister-president bedanken voor zijn uithoudingsvermogen.
De voorzitter:
Ik dacht al: als u mij een compliment geeft, dan moet ik echt
aan mezelf twijfelen. Dat klopt dus. Gaat u verder.

De voorzitter:
Ik weet het.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik vind het heel verstandig als het Presidium daar even naar
kijkt, maar de algemene richting — nogmaals, inclusief de
CHU-vlag en de Europese vlag en die van alle provincies
ook nog — van in ieder geval de Nederlandse vlag lijkt mij
heel erg mooi.

Tweede Kamer

De heer Kuzu (DENK):
En, voorzitter, er zijn toch ook wel een aantal conclusies te
trekken na twee dagen debatteren. Ik wil beginnen met de
conclusie over het fiscale beleid. Want dit is niet het kabinetRutte III, maar het kabinet-Hans de Boer I, de voorzitter van
de club van multinationals. Nooit eerder is het voorgekomen
dat er zo achteloos wordt gesmeten met een belastingkorting van 1,4 miljard voor buitenlandse aandeelhouders. Het
CPB kan geen bewijs leveren voor positieve effecten. De
premier kan geen bewijs geven voor de positieve effecten.
Economen kunnen dat bewijs niet leveren, maar toch kiest
dit kabinet ervoor om 1,4 miljard euro te storten voor het

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-55

grootkapitaal. 1,4 miljard! Dan vraag je je af hoeveel kinderen in armoede hadden we hiermee kunnen helpen? Hoeveel daklozen hadden we hiermee een dak boven hun hoofd
kunnen bieden? Hoeveel mensen met schulden hadden wij
hiermee kunnen ontzien? Hoeveel Wajongers hadden we
perspectief kunnen bieden op een betere toekomst?
Het is onvoorstelbaar dat de premier niet gewoon duidelijk
wil zijn over de vraag wie hem deze kapitalistensubsidie
heeft ingefluisterd. Wanneer een groot deel van de Kamer
het eigen risico wil verlagen, wordt gesproken over ongeoorloofde staatssteun aan zorgverzekeraars. Dan vraag je
je af of 1,4 miljard euro voor het grootkapitaal geoorloofde
staatssteun is. Dat brengt mij tot een conclusie. Wij van
DENK vinden in ieder geval dat er nooit meer een informateur mag worden aangesteld die zulke nauwe banden heeft
met het bedrijfsleven en de bancaire sector.
Voorzitter, de tweede conclusie. Toekomstige generaties
worden door dit kabinet gedwongen om een wezenlijk
onderdeel van hun identiteit, namelijk hun nationaliteit op
te geven om Nederlander te blijven. Het is mooi dat Rutte
opkomt voor staatssecretaris Visser en minister Ollongren.
Het is mooi dat wordt opgekomen voor hun kinderen. Maar
de generatie daarna moet straks van dit kabinet gewoon
verplicht een perverse keuze maken. Je bent of Zweed of
Nederlander, of Turk of Nederlander, of Belg of Nederlander. Alsof je mensen vraagt te kiezen tussen hun vader en
hun moeder. Alsof mensen pas echt Nederlander zijn als
ze een deel van hun identiteit opgeven. Dit is een discriminerende pestmaatregel die niet past in een regeerakkoord
met als titel "Vertrouwen in de toekomst". Want dit is wantrouwen op basis van afkomst. Om ervoor te zorgen dat we
komende generaties beschermen tegen deze perverse
maatregel dien ik de volgende motie in.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het nieuwe kabinet voor komende
generaties met meer dan één nationaliteit een verplicht
keuzemoment wil inrichten, dat leidt tot het hebben van
niet meer dan één nationaliteit;
van mening dat nationaliteit niets zegt over iemands loyaliteit, iemands intenties, of iemands bijdrage aan onze
samenleving;
verzoekt de regering nóóit tot wetgeving te komen waarbij
als doel gesteld wordt om tot een verplicht keuzemoment
voor mensen te komen, dat leidt tot het hebben van niet
meer dan één nationaliteit,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Kuzu. Naar mij blijkt,
wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 46 (34775).

Tweede Kamer

De heer Kuzu (DENK):
Tot slot. Ik wens dit kabinet succes toe in de komende
periode. Met een minimale meerderheid in zowel de Tweede
Kamer als de Eerste Kamer krijgt dit kabinet het enorm
lastig. We hebben het in deze Kamer over een meerderheid
van 1 zetel: 76 tegen 74 zetels. De heer Rutte heeft vandaag
zijn best gedaan om op een aantal momenten de hand te
reiken. Hij heeft laten zien dat hij links en rechts steun zoekt,
waar het gaat om de wijkverpleging of waar het gaat om
het klimaat. Ik wil in ieder geval tegen alle bewindspersonen
zeggen dat de deur van DENK net als de deur van de Trêveszaal op een kier staat. Die deur kan verder opengaan als
het kabinet met maatregelen komt om de tweedeling in de
samenleving te bestrijden en racisme en discriminatie keihard aan te pakken. Dank u.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan ga ik nu naar de heer Baudet namens
Forum voor Democratie.

De heer Baudet (FvD):
Mevrouw de voorzitter. Gisteren heb ik hier een uitgebreid
verhaal gehouden over de onderliggende problematiek in
de Nederlandse politiek en hoe het anders kan en moet.
FvD is de partij van de liefde en wij staan erop dat het nee
van Nederland gerespecteerd wordt. Als ons land nee zegt,
bedoelt het nee. Nee bij referenda over de Europese Unie.
Nee bij discussies over immigratie. Nee over steeds grotere
bureaucratie. Helaas. Al de zaken die het niet wilde en niet
wil, gebeurden toch en blijven gebeuren. Heel Nederland
kan "me too" zeggen na wat het partijkartel ons allen heeft
aangedaan.
Dus we weten wat we niet willen. Om concrete uiting te
geven aan wat we dan wél willen, dien ik vandaag tien
moties in met concrete voorstellen voor hoe het anders
kan. Motie 1, 2 en 3 gaan over kartelbestrijding en verbetering van de democratie, motie 4, 5 en 6 gaan over immigratie en asiel, motie 7 gaat over sanering van de NPO, motie
8 gaat over de zorgpremies, motie 9 over dividendbelasting
en het steunen van het mkb en motie 10 gaat over het
structureel vergroten van de innovatiekracht van ons land.
Motie 1.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de Kiesraad op 1 november 2017 heeft
geconstateerd dat er 384.126 geldige verzoeken voor het
houden van een referendum over de Wet op de inlichtingenen veiligheidsdiensten, beter bekend als de sleepwet, zijn
ingediend en dat er binnen zes maanden een referendum
dient te worden gehouden;
overwegende dat artikel 11 van Wet raadgevend referendum
luidt: "Indien onherroepelijk is vastgesteld dat een referendum heeft geleid tot een raadgevende uitspraak tot afwijzing, wordt zo spoedig mogelijk een voorstel van wet

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-56

ingediend dat uitsluitend strekt tot intrekking van de wet
of tot regeling van de inwerkingtreding van de wet.";
constaterende dat de minister-president na de uitkomst van
het referendum over het EU-associatieverdrag met Oekraïne
deze beslissing eindeloos traineerde en een onnavolgbare
interpretatie had van de woorden "zo spoedig mogelijk";
roept de regering op indien het referendum over de Wiv
leidt tot een geldige uitspraak tot afwijzing, om binnen twee
weken na de uitslag van het referendum een intrekkingswet
in te dienen,

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de wijze van stemmen in de Tweede
Kamer sinds 1848 niet wezenlijk is veranderd en dat de
huidige wijze van stemmen in de Tweede Kamer bijzonder
onnavolgbaar en weinig transparant is voor de bevolking;

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Baudet. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

roept het Presidium op om binnen zes maanden met een
concreet plan te komen voor de aanschaf en installatie van
een individueel digitaal stemsysteem en om de uitslagen
van deze stemmingen vervolgens ook binnen één uur na
de stemming online te publiceren en per individueel
Kamerlid inzichtelijk te maken voor de bevolking,

Zij krijgt nr. 47 (34775).

en gaat over tot de orde van de dag.

Volgende motie.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Baudet. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Baudet (FvD):
Motie 2.

Zij krijgt nr. 49 (34775).
De heer Baudet (FvD):
Motie 4 gaat over immigratie en asiel.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat in de demissionaire nadagen van het
kabinet-Rutte II bewindslieden overstapten of thans voornemens zijn over te stappen naar publieke en/of private topfuncties in gebieden waar zij als bewindspersoon zelf bij
betrokken waren;
overwegende dat het onwenselijk is dat bewindslieden in
een situatie met conflicterende belangen worden gebracht
waar hun eigen carrièrebelangen kunnen conflicteren met
het algemeen belang;
roept de regering op om binnen zes maanden met een
voorstel te komen waarin een afkoelingsperiode voor
bewindslieden van minimaal twee jaar wordt voorgeschreven gedurende welke periode de (voormalig) bewindspersoon geen functie kan vervullen of anderszins betrokken
zijn bij organisaties of instanties in de publieke of private
sector voor zover die betrekking hebben op of in relatie
staan tot het werkgebied waar hij of zij als bewindspersoon
verantwoordelijk voor was,

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het in het Nederlands belang is om een
gecontroleerd immigratiebeleid te voeren waarbij Nederland
zelf bepaalt welke immigranten hier worden toegelaten en
welke niet worden toegelaten op basis van nader vast te
stellen objectieve criteria;
overwegende dat het VN-Vluchtelingenverdrag van 1951
achterhaald is en Nederland in sterke mate belemmert in
het voeren van een dergelijk immigratiebeleid;

en gaat over tot de orde van de dag.

overwegende dat ook het kabinet-Rutte III in onderdeel 4.5
van het regeerakkoord 2017-2021 onderkent dat de aard en
omvang van de wereldwijde asielmigratie in de afgelopen
decennia drastisch is veranderd, en dat het VN-Vluchtelingenverdrag 1951 niet langer het juiste juridische kader
vormt voor het asielbeleid van de toekomst en daarbij de
wil uitspreekt te onderzoeken op welke wijze het verdrag
bij de tijd moet worden gebracht;

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Baudet. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

constaterende dat de situatie nu dermate ernstig is dat de
uitkomst van een dergelijk onderzoek niet kan worden
afgewacht;

Zij krijgt nr. 48 (34775).

roept de regering op om het VN-Vluchtelingenverdrag 1951,
overeenkomstig artikel 44 van dit verdrag, per 1 januari
2018 op te zeggen,

De heer Baudet (FvD):
Motie 3.

Tweede Kamer

en gaat over tot de orde van de dag.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-57

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Baudet. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 50 (34775).
U heeft nog twee minuten.
De heer Baudet (FvD):
Ja.

gehoord de beraadslaging,
overwegende dat circa 300 jihadisten met de Nederlandse
nationaliteit naar Syrië zijn vertrokken, kennelijk om zich
aan te sluiten bij IS of andere jihadistische organisaties;
overwegende dat deze mensen geweld aantoonbaar niet
schuwen en elk aspect van onze manier van leven afwijzen,
en bij terugkeer in Nederland een groot risico vormen voor
onze nationale veiligheid;

Motie

roept de regering op al deze jihadisten hun Nederlandse
nationaliteit te ontnemen, overeenkomstig artikel 14 vierde
lid, van de Rijkswet op het Nederlanderschap, en niet één
van hen naar Nederland te laten terugkeren,

De Kamer,

en gaat over tot de orde van de dag.

gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Baudet. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

overwegende dat buitengewoon ontransparant is wie er
nu precies Nederland binnenkomen, wie een paspoort krijgen, wie uitgeprocedeerd zijn, wie ook daadwerkelijk worden uitgezet en wat de daadwerkelijke gevolgen zijn van
de immigratie voor de Nederlandse samenleving;
roept de regering op per 1 januari 2018 wekelijks het exacte
aantal bij te houden van:
- alle asielaanvragen;
- alle in behandeling genomen asielverzoeken;
- alle afgewezen asielverzoeken;
- alle verleende verblijfsvergunningen;
- alle afgewezen verblijfsvergunningen;
- alle gestarte asielprocedures;
- alle uitgeprocedeerde asielzoekers;
- alle voltooide uitzettingen;
- alle naturalisaties;
- alle asielzoekers verdacht van een misdrijf en/of veroordeeld voor een misdrijf;
- alle statushouders verdacht van een misdrijf en/of veroordeeld voor een misdrijf,
en om dit alles te specificeren op land van herkomst, leeftijd,
geslacht en dit overzicht per week online te publiceren op
de website van de IND,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Baudet. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 51 (34775).
De heer Baudet (FvD):
Dank u wel.

Zij krijgt nr. 52 (34775).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er grote vooringenomenheid bestaat in
de publieke media van de Nederlandse Publieke Omroep;
constaterende dat de NPO programma's maakt die in vergelijking met nieuwe media op internet en sociale media
extreem kostbaar zijn en daarbij ook nog eens steeds minder kijkers trekken;
overwegende dat veel NPO-programma's uitstekend overgenomen kunnen worden door de commerciële omroepen;
overwegende dat de Nederlandse Publieke Omroep ieder
jaar circa 900 miljoen ontvangt, enerzijds uit de rijksbijdrage
aan het Commissariaat voor de Media en anderzijds uit
Ster-reclamegelden;
roept de regering op om vanaf 1 januari 2019 de rijksbijdragen media aan het Commissariaat voor de Media ten
behoeve van de NPO gedurende een periode van vijf achtereenvolgende jaren jaarlijks met 100 miljoen te verlagen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Baudet. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 53 (34775).
Mijnheer Baudet, u bent door uw tijd heen. U hebt nog twee
moties?

Motie
De Kamer,

Tweede Kamer

De heer Baudet (FvD):
Nog drie moties.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-58

De voorzitter:
Ik zou ze bewaren voor de begrotingsbehandelingen of voor
andere debatten.
De heer Baudet (FvD):
Omdat we, na al deze dagen, die anderhalve minuut niet
kunnen missen voor het voorlezen van deze moties?
De voorzitter:
U heeft echt van die hele lange moties. Dan kom je …
De heer Baudet (FvD):
Het zijn wel hele goede moties.
De voorzitter:
Dan dient u ze op een ander moment in. Dank u wel, mijnheer Baudet.
De beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Dit was de tweede termijn van de zijde van de Kamer. We
gaan hierna een VSO houden over de Landbouw- en Visserijraad van 6 en 7 november. Ik schors de vergadering nu
voor enkele ogenblikken. Na het VSO zal er overigens
worden geschorst voor de dinerpauze. Die zal ongeveer
een uur duren.
Dank jullie wel. Jullie kunnen weg. We gaan nu met een
ander debat beginnen.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Voorzitter: Martin Bosma

Tweede Kamer

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 2 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 17

17-5-59