Vaccinatie van mensen tegen Q-koorts

Eerste advies

Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Onderwerp : Aanbieding advies Vaccinatie van mensen tegen Q-koorts
Uw kenmerk : PG/CI-2978169
Ons kenmerk : I-381/10/KG/RvH/db/859-C
Bijlagen
:1
Datum
: 1 juli 2010

Geachte minister,
Graag bied ik u hierbij het advies Vaccinatie van mensen tegen Q-koorts aan. In dit advies
gaat een speciaal ingestelde commissie in op uw vraag naar de toegevoegde waarde van
humane vaccinatie tegen Q-koorts. Een concept van het advies is getoetst door de Beraadsgroep Infectie & Immuniteit.
De commissie maakt bij de bespreking van de vaccinatie onderscheid tussen vaccinatie
tegen Q-koorts in het kader van publieke vaccinatieprogramma’s – zoals het Rijksvaccinatieprogramma – en vaccinatie in het kader van individuele gezondheidszorg.
De Gezondheidsraad heeft voor opname van vaccinaties in publieke programma’s een
kader geschetst waarvan zeven criteria een belangrijk onderdeel vormen. Op basis van toetsing aan deze criteria oordeelt de commissie dat vaccinatie van de gehele Nederlandse
bevolking tegen Q-koorts in het kader van een publiek programma niet is aangewezen. Ook
vaccinatie in het kader van een publiek programma voor de regionale of lokale bevolking of
voor de huidige professionals in de dierhouderij raadt de commissie af. Een belangrijk element in de discussie van de commissie was het feit dat er op dit moment slechts één vaccin
tegen Q-koorts beschikbaar is voor gebruik bij mensen, het in Australië ontwikkelde en
geregistreerde Q-VAX. Dit vaccin is niet voor gebruik in Nederland geregistreerd en de
gegevens over werkzaamheid en veiligheid zijn verkregen bij een zeer selecte groep (voornamelijk slachthuismedewerkers).
De commissie ziet wel een rol voor vaccinatie in het kader van individuele gezondheidszorg: in het verlengde van de zorg voor de patiënt. De commissie adviseert u het vaccin beschikbaar te stellen voor verschillende door haar gedefinieerde categorieën hart- en
vaatpatiënten met een toegenomen risico op complicaties bij Q-koorts. Bij deze groepen
Bezoekadres

Postadres

Parnassusplein 5

Postbus 16052

2 5 11 V X D e n

Haag

2500 BB Den

Haag

Te l e f o o n ( 0 7 0 ) 3 4 0 5 6 8 8

Te l e f a x ( 0 7 0 ) 3 4 0 7 5 2 3

E - m a i l : k . g r o e n e v e l d @ g r. n l

w w w. g r. n l

Gezondheidsraad
Health Council of the Netherlands

Onderwerp

: Aanbieding advies Vaccinatie van mensen tegen
Q-koorts
Ons kenmerk : I-381/10/KG/RvH/db/859-C
Pagina
:2
Datum
: 1 juli 2010

slaat volgens de commissie de balans tussen de mogelijke complicaties bij Q-koorts en de
relatieve onbekendheid met het vaccin uit in het voordeel van vaccinatie. Ik ben het met
deze conclusie en het advies van de commissie eens.
De commissie heeft moeten werken onder hoge tijdsdruk. De commissie is nog niet toegekomen aan uw tweede vraag over mogelijke maatregelen in verband met Q-koorts, namelijk
die bij bloedtransfusie. Daarover zal de commissie adviseren in een afzonderlijk, nog op te
stellen advies.
Ik heb dit advies vandaag tevens aangeboden aan de minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit.
Met vriendelijke groet,

prof. dr. ir. D. Kromhout
waarnemend voorzitter

Bezoekadres

Postadres

Parnassusplein 5

Postbus 16052

2 5 11 V X D e n

Haag

2500 BB Den

Haag

Te l e f o o n ( 0 7 0 ) 3 4 0 5 6 8 8

Te l e f a x ( 0 7 0 ) 3 4 0 7 5 2 3

E - m a i l : k . g r o e n e v e l d @ g r. n l

w w w. g r. n l

Vaccinatie van mensen tegen Q-koorts
Eerste advies

aan:
de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr. 2010/08, Den Haag, 1 juli 2010

De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap ten aanzien
van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden
van Volksgezondheid, Welzijn & Sport; Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
& Milieubeheer; Sociale Zaken & Werkgelegenheid, Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit en Onderwijs, Cultuur & Wetenschap. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikkelingen of trends signaleren die van
belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel
opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
De Gezondheidsraad is lid van het European Science Advisory Network
for Health (EuSANH), een Europees netwerk van wetenschappelijke
adviesorganen.

De Gezondheidsraad is lid van het International Network of Agencies for Health
Technology Assessment (INAHTA), een internationaal samenwerkingsverband
van organisaties die zich bezig houden met health technology assessment.

I NA HTA

U kunt het advies downloaden van www.gr.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Vaccinatie van mensen tegen Q-koorts; eerste advies. Den
Haag: Gezondheidsraad, 2010; publicatienr. 2010/08.
Preferred citation:
Health Council of the Netherlands. Human vaccination against Q fever. The
Hague: Health Council of the Netherlands, 2010; publication no. 2010/08.
auteursrecht voorbehouden
all rights reserved
ISBN: 978-90-5549-805-5

Inhoud

Samenvatting 8
Executive summary 13
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding 17
Achtergrond 17
De adviesaanvraag 18
Het advies 18

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

Q-koorts 20
De bacterie 20
Coxiella burnetii bij dieren 21
Q-koorts bij mensen 21
Diagnostiek 23
Behandeling 23
Conclusie 23

3
3.1
3.2
3.3

Maatregelen bij de bron 24
Veterinaire maatregelen 24
Hygiënemaatregelen 25
Conclusie 25

Inhoud

6

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Het vaccin 27
Werkzaamheid 28
Noodzakelijke aan vaccinatie voorafgaande testen 28
Veiligheid 29
Doelmatigheid 29
Conclusie 30

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Vaccinatie 31
Publiek programma versus individuele gezondheidszorg 31
Vaccinatie in het kader van een publiek programma 32
Vaccinatie van mensen die verhoogd kwetsbaar zijn 36
Conclusie 39

6
6.1
6.2

Aanvullende opmerkingen en verdere advisering 40
Aanvullende opmerkingen 40
Verdere advisering 41
Literatuur 42

A
B
C

Bijlagen 45
De adviesaanvraag 46
De commissie 48
Effectiveness of the Q-fever vaccine: a meta-analysis 51

Inhoud

7

Samenvatting

Q-koorts is een zoönose – een infectieziekte die kan worden overgedragen van
dieren op mensen – veroorzaakt door de bacterie Coxiella burnetii (C. burnetii).
Bij mensen verloopt een infectie met C. burnetii in meer dan 60 procent van
de gevallen asymptomatisch. Bij mensen die wel ziek worden onderscheidt men
acute Q-koorts, veelal gekenmerkt door griepachtige verschijnselen met in variërende mate longontsteking en hepatitis, en de veel minder vaak optredende chronische Q-koorts, met vooral endocarditis (een ontsteking van de binnenwand van
het hart en van de hartkleppen) als uitingsvorm. Acute Q-koorts is over het algemeen een zelf limiterende ziekte, maar uit onderzoek blijkt dat veertig procent
van de patiënten een jaar na de eerste ziektedag nog steeds gezondheidsklachten
heeft en/of beperkingen ervaart. Chronische Q-koorts treedt vaker op bij mensen
met onderliggend lijden, zoals (verborgen) afwijkingen aan de hartkleppen.
Het vaststellen van de diagnose Q-koorts op alleen klinische grond is niet
mogelijk. Bij klinisch vermoeden wordt de diagnose bevestigd door middel van
diagnostische testen. Het interpreteren van de uitslagen van deze testen is niet
eenvoudig en moeilijk te objectiveren. Ook is het lastig om op basis van deze testen onderscheid te maken tussen acute en chronische Q-koorts.
Q-koorts in Nederland
Tot en met het jaar 2006 was Q-koorts in Nederland een zeldzame ziekte met
rond de twintig gemelde patiënten per jaar. In 2007 trad in ons land de eerste

Samenvatting

8

grote uitbraak op van Q-koorts, geconcentreerd rond het Brabantse dorp Herpen.
In de periode van 2007 tot 2009 is het aantal patiënten ieder jaar toegenomen. In
2009 heeft de Nederlandse overheid verschillende maatregelen genomen op
veterinair gebied (maatregelen ‘bij de bron’). Zo worden onder meer melkgeiten
tegen C. burnetii gevaccineerd, en zijn op besmette bedrijven de drachtige geiten
geruimd. In de eerste helft van 2010 zijn minder Q-koorts gevallen gerapporteerd
dan in dezelfde periode van 2009, maar deze periode is nog te kort om definitief
vast te kunnen stellen of de maatregelen een gunstig effect hebben op het optreden van Q-koorts bij mensen. In het begin van 2010 rees bij de minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport de vraag of nieuwe onderzoeksgegevens en
recente inzichten tot een heroverweging van eerdere adviezen en beslissingen
over aanvullende maatregelen bij mensen zouden kunnen leiden. In het bijzonder
vraagt de minister aandacht voor vaccinatie en voor maatregelen bij bloedtransfusie.
Gezien het urgente probleem dat Q-koorts op dit moment in Nederland vormt
heeft de commissie besloten nu eerst advies uit te brengen over de rol die vaccinatie zou kunnen spelen.
Het vaccin
Er is op dit moment slechts één vaccin tegen Q-koorts beschikbaar voor gebruik
bij mensen, het in Australië ontwikkelde en geregistreerde Q-VAX. Dit vaccin is
niet voor gebruik in Nederland geregistreerd. De commissie acht het onwaarschijnlijk dat het vaccin op basis van de huidige gegevens – en met de huidige
criteria – in ons land geregistreerd zou kunnen worden. Het ontbreken van registratie betekent dat Q-VAX alleen mag worden toegediend na het tekenen van
een zogeheten bewustheidsverklaring door de verantwoordelijke arts en het tekenen van een informed consent door degene aan wie de vaccinatie wordt toegediend.
De gegevens over werkzaamheid en veiligheid van Q-VAX geven geen reden
tot ongerustheid, maar zijn verkregen bij geselecteerde groepen (voornamelijk
slachthuismedewerkers). De producent van Q-VAX ontraadt daarom vaccinatie
van zwangere vrouwen en in Australië hanteert men bij vaccinatie een leeftijdsondergrens van 15 jaar. De commissie neemt deze aanbevelingen over. De
beperkte gegevens over de doelmatigheid van de vaccinatie zijn moeilijk naar de
situatie in ons land te vertalen. Van belang is dat alleen mensen die niet eerder
met C. burnetii in contact zijn geweest mogen worden gevaccineerd met Q-VAX.
Vaccinatie van een individu dat al wel met de bacterie in contact is geweest kan
leiden tot ernstige bijwerkingen in de vorm van ontstekingsreacties, zowel syste-

Samenvatting

9

misch als lokaal. Vaccinatie dient daarom te worden voorafgegaan door een serologische test én een huidtest. Er is in Nederland geen gestandaardiseerde
laboratoriumdiagnostiek ten behoeve van Q-koorts en het uitvoeren en interpreteren van de huidtest is niet eenvoudig.
Vaccinatie
De commissie maakt bij de bespreking van de vaccinatie onderscheid tussen vaccinatie tegen infectieziekten in het kader van publieke vaccinatieprogramma’s
zoals het Rijksvaccinatieprogramma en het gebruik van vaccin in de individuele
gezondheidszorg.
De Gezondheidsraad heeft voor opname van vaccinaties in publieke programma’s een kader geschetst waarvan zeven criteria onderdeel uitmaken. Op
basis van toetsing aan deze criteria oordeelt de commissie dat vaccinatie van de
gehele Nederlandse bevolking tegen Q-koorts in het kader van een publiek programma niet is aangewezen. Ook vaccinatie in het kader van een publiek programma voor de regionale of lokale bevolking of voor de huidige professionals
in de dierhouderij raadt de commissie af.
De commissie ziet wel een rol voor vaccinatie in het kader van individuele
gezondheidszorg, in het verlengde van de zorg voor de patiënt. De commissie
adviseert de minister van VWS het vaccin beschikbaar te stellen voor de volgende categorieën patiënten:
• patiënten die ooit een endocarditis hebben doorgemaakt
• patiënten met een hartklepprothese (inclusief bioprothese, allograft en conduit)
• patiënten bekend met bepaalde aangeboren afwijkingen:
• onbehandelde cyanotische hartafwijkingen (pulmonalisatresie, tetralogie
van Fallot, tricuspidaal atresie, univentriculair hart)
• met shunts of conduits gepallieerde cyanotische hartafwijkingen
• met volledig gecorrigeerde aangeboren hartafwijkingen met gebruikmaking van prothesemateriaal (ASD, VSD, open ductus)
• behandelde aangeboren hartafwijkingen met een restafwijking ter plekke
van een patch of device waardoor endothelialisatie wordt belemmerd (rest
VSD, rest ductus)
• patiënten bekend met een structurele afwijking aan de aortaklep of mitralisklep (uitgezonderd een mitralisprolaps)
• patiënten bekend met een aneurysma van de aorta of – als op basis van de
bekende klinische gegevens een verhoogde kans op complicaties aannemelijk is – van de andere grote vaten

Samenvatting

10

•
•

patiënten bekend met ernstig perifeer vaatlijden (zoals bij de ziekte van
Buerger)
patiënten met een vaatprothese (inclusief PTFE-shunts). De commissie
rekent hier niet toe de patiënten met stents na het dotteren van coronairvaten.
De commissie heeft over deze patiënten en hun risico op complicaties bij Qkoorts geen gegevens, maar schat dit risico laag in.

Bij de hier gedefinieerde groepen slaat volgens de commissie de balans tussen
mogelijke complicaties bij Q-koorts en relatieve onbekendheid met het vaccin uit
in het voordeel van vaccinatie. De commissie ziet vaccinatie tegen Q-koorts als
een verlengde van de zorg voor de individuele patiënt, en de beslissing tot vaccinatie als verantwoordelijkheid van de behandelende arts in overleg met die
patiënt. De commissie ziet een actieve rol bij het benaderen van de in de praktijk
bekende patiënten die voor vaccinatie in aanmerking komen als onderdeel van
die verantwoordelijkheid. De commissie beveelt vaccinatie van de hier
genoemde categorieën hoogrisicopatiënten aan in in ieder geval de hoogrisicogebieden in Noord-Brabant en Zuid-Limburg. Buiten die gebieden zijn echter eveneens besmette bedrijven gevonden. Ook daar ziet de commissie een belangrijke
rol voor de behandelende arts. De commissie benadrukt dat zij niet adviseert tot
actieve (landelijke) opsporing van de hier genoemde categorieën patiënten: het
gaat om individuele zorg voor hoogrisicopatiënten.
Tot slot
Vaccineren tegen Q-koorts is logistiek gezien niet eenvoudig. Het aantal prikmomenten is weliswaar beperkt tot één, maar voorafgaand aan de eventuele vaccinatie dienen twee testen te worden uitgevoerd. Daarom is er volgens de
commissie veel voor te zeggen de uitvoering van laboratoriumtest, huidtest en
vaccinatie te laten coördineren door één centrale partij. Dat zou ook de in de
ogen van de commissie noodzakelijke standaardisatie van het programma en
registratie van de vaccinatie, inclusief indicatiestelling en mogelijke bijwerkingen, vergemakkelijken.
De commissie heeft haar aanbevelingen moeten baseren op de huidige stand
van zaken met betrekking tot de uitbraak van Q-koorts en op de huidige kennis
omtrent het vaccin Q-VAX. Zoals eerder gesteld is op dit moment niet duidelijk
hoe de uitbraak van Q-koorts zich in 2010 zal ontwikkelen, en is de kennis over
het vaccin beperkt. Eerder stelde de Gezondheidsraad dat de uitbraak van Qkoorts in Nederland een uitgelezen kans biedt onderzoek te doen naar betrouwbare diagnostiek van Q-koorts, behandeling, de lange-termijn effecten van infec-

Samenvatting

11

tie, en de mogelijkheden van preventie door vaccinatie van mens of dier. De
huidige commissie onderschrijft deze aanbeveling.

Samenvatting

12

Executive summary
Health Council of the Netherlands. Human vaccination against Q fever;
first advisory report. The Hague: Health Council of the Netherlands, 2010;
publication no. 2010/08.

Q fever is a zoonotic disease (i.e. a disease that can be transmitted from animals
to humans) caused by the Coxiella burnetii bacterium (C. burnetii).
For humans infected by C. burnetii, more than 60 percent of the cases are
asymptomatic. A distinction is made, in the case of those that do fall ill, between
acute Q fever, most commonly manifested as flu-like symptoms, sometimes
accompanied by pneumonia and hepatitis, and the far less common chronic
Q fever, which predominantly manifests itself as endocarditis (inflammation of
the tissue lining the inner layer of the heart chambers and the heart valves). Generally speaking, acute Q fever is a self-limiting disease, but research shows that
forty percent of patients still experience health problems and/or impairments a
year after first contracting the disease. Chronic Q fever occurs more frequently in
individuals with underlying conditions, such as (hidden) heart valve defects.
Q fever cannot be diagnosed on purely clinical grounds. Diagnostic tests are
used to confirm suspected cases. It is far from easy to interpret the results of such
tests, or to do so on objective grounds. It is also hard to distinguish between acute
and chronic Q fever on the basis of these tests.
Q fever in the Netherlands
Prior to 2007, when the first large-scale outbreak of Q fever occurred (concentrated around the village of Herpen in Brabant), Q fever was a rare disease in the
Netherlands, with around twenty reported cases each year. The number of cases

Executive summary

13

increased annually between 2007 and 2009. In 2009 the Dutch government
decided to tackle the source, by taking various veterinary measures. Dairy goats
are now routinely vaccinated against C. burnetii and pregnant goats from
infected farms have been culled. Although less cases of Q fever were reported in
the first half of 2010 compared to the same period in 2009, it is too early to be
sure that these measures would help to reduce the incidence of Q fever in
humans. This prompted the Minister of Health, Welfare and Sport to question
whether new research data and recent insights could lead to a reconsideration of
earlier recommendations and decisions concerning supplementary measures
aimed at humans. The Minister has urged for close consideration to be given to
vaccination and for measures to be taken to eliminate the risk of the disease
being transferred through blood transfusions.
Given the urgent nature of the problem currently caused by Q fever in the
Netherlands, the Committee has decided to first give its advice on the possible
role of vaccination.
The vaccine
Currently there is only one available human vaccine against Q fever, namely
Q-VAX, which was developed and licensed in Australia. This vaccine has not
been licensed for use in the Netherlands, and on the basis of the current data and
the current criteria, the Committee deems it unlikely that this situation will
change. Without a license, Q-VAX can only be administered after the patient’s
physician has signed a doctor’s statement and the patient has signed a form of
informed consent.
While the data concerning the effectiveness and the safety of Q-VAX do not
give rise to concern, they were obtained from selected groups (mainly abattoir
workers). The producers of Q-VAX therefore advise against the vaccination of
pregnant women. The Australian National Health and Medical Research Council
also advises against the vaccination of children under the age of 15. The Committee has adopted these recommendations. The limited data regarding the efficacy of the vaccine make it difficult to draw conclusions regarding the situation
in the Netherlands. It is important that vaccination with Q-VAX is only authorised for individuals who have not previously come into contact with C. burnetii.
Vaccinating an individual who has already come into contact with the bacterium
can lead to serious side effects in the form of inflammation, both systemic and
local. A serological test and a skin test must therefore be performed prior to vaccination. There is no standard laboratory diagnostic test for Q fever and performing and interpreting the skin test is not straightforward.

Executive summary

14

Vaccination
In discussing the vaccine the Committee distinguishes between vaccination
against infectious diseases within the framework of public vaccination programmes such as the National Immunisation Programme and the use of vaccines
in individual health care.
The Health Council of the Netherlands has drawn up a protocol for the inclusion of vaccines in public programmes that comprises seven criteria. Based on
assessment of these criteria, the Committee holds that vaccination of the entire
population of the Netherlands as part of a public programme is not warranted.
The Committee also advises against the vaccination of regional or local populations as part of a public programme, and against the vaccination of those working
in the livestock industry.
The Committee does conceive a role for vaccination in the framework of
individual health care as part of extended patient care. It advises the Minister of
Health, Welfare and Sport to make the vaccine available to the following categories of patient:
• patients who have had endocarditis
• patients who have an artificial heart valve (including bioprosthetic valves,
allografts and conduits)
• patients known to have certain congenital defects, specifically:
• untreated cyanotic heart defects (pulmonary atresia, tetralogy of Fallot,
tricuspid atresia, univentricular heart)
• cyanotic heart defects palliated by shunts or conduits
• patients with fully corrected congenital heart defects using prosthetic
material (ASD, VSD, open ductus)
• patients with treated congenital heart defects with residual defect at the
site or adjacent to the site of a prosthetic patch or a prosthetic device
(which inhibit endothelialisation) (residual VSD, residual ductus)
• patients known to have a structural defect of the aortic valve or mitral valve
(excluding a mitral valve prolapse)
• patients known to have an aortic aneurism or – if a heightened risk of complications is thought to exist on the basis of the known clinical information – an
aneurism of the other major vessels
• patients known to have severe peripheral vascular disease (such as Buerger’s
disease)
• patients with a vascular prosthesis (including PTFE shunts). The Committee
does not include patients with stents resulting from balloon angioplasty of
coronary vessels in this definition. The Committee does not have data regard-

Executive summary

15

ing these patients and their risk of complications on contracting Q fever, but
it estimates that this risk is low.
For the groups defined above, after weighing up the danger of possible complications as a result of Q fever and the comparative paucity of data on the vaccine,
the Committee comes down in favour of vaccination. The Committee regards
vaccination against Q fever as part of extended patient care in the framework of
individual health care, and the decision to vaccinate as the responsibility of individual doctors in consultation with their patients. Part of that responsibility, in
the view of the Committee, lies in actively approaching patients known to the
practice as eligible for vaccination. The Committee recommends the vaccination
of the above categories of high risk patient, at least in the high risk areas of
Noord-Brabant and Zuid-Limburg. Yet infected farms are not confined to these
areas and here, too, the Committee sees an important role for the doctor in
attendance. The Committee wishes to stress that it does not advise an active campaign to trace patients in these categories in the Netherlands: the issue at stake is
individual care for high risk patients.
Conclusion
From a logistical point of view vaccination against Q fever is not straightforward. Though only a single injection is needed, two tests need to be performed
prior to a possible vaccination. It is the opinion of the Committee, therefore, that
there is much to be gained by having a single central body coordinate the implementation of the laboratory test, the skin test and the vaccination. In the view of
the Committee, this would also facilitate the necessary standardisation of the programme and registration of the vaccination, including identification of target
groups and possible adverse events.
The Committee has had to base its recommendations on the current situation
regarding the outbreak of Q fever and current knowledge on the Q-VAX vaccine.
As stated above, it is currently unclear how the outbreak of Q fever will develop
in 2010, and knowledge of the vaccine is still limited. The Health Council previously postulated that the outbreak of Q fever in the Netherlands provides an
excellent opportunity to carry out research aimed at a more reliable method of
diagnosing Q fever, improving treatment, charting the long-term effects of infection and examining scope for prevention through human or animal vaccination.
The present Committee endorses this aim.

Executive summary

16

Hoofdstuk

1
Inleiding

Op 18 januari 2010 ontving de Gezondheidsraad van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) een adviesaanvraag over maatregelen die Qkoorts in Nederland zouden kunnen tegengaan (zie bijlage A). De minister vraagt
met name naar de rol die humane vaccinatie zou kunnen spelen en naar maatregelen op het gebied van de bloedtransfusie.
1.1

Achtergrond
De adviesaanvraag is opgesteld vanwege de toenemende grootte van het probleem dat Q-koorts in Nederland vormt. Q-koorts is een zoönose – een infectieziekte die kan worden overgedragen van dieren op mensen – veroorzaakt door de
bacterie Coxiella burnetii (C. burnetii). Tot en met het jaar 2006 was Q-koorts in
Nederland een zeldzame ziekte met rond de twintig gemelde patiënten per jaar.
In 2007 trad in ons land de eerste grote uitbraak op van Q-koorts, geconcentreerd
rond het Brabantse dorp Herpen. In totaal werden 168 patiënten gerapporteerd.
In 2008 en 2009 breidde de uitbraak van Q-koorts zich verder uit in Noord-Brabant en ook naar Zuid-Limburg (met in die jaren respectievelijk 1 000 en 2 361
meldingen). Buiten deze hoogrisicogebieden werden er gevallen gemeld in Gelderland en Utrecht.
In 2009 heeft de Nederlandse overheid verschillende maatregelen genomen
op veterinair gebied (maatregelen ‘bij de bron’). Zo worden onder meer melkgei-

Inleiding

17

ten tegen C. burnetii gevaccineerd, en zijn op besmette bedrijven de drachtige
geiten geruimd.
1.2

De adviesaanvraag
In de periode van 2007 tot 2009 is het aantal patiënten ieder jaar toegenomen.
Begin 2010 was het nog niet duidelijk of, en zo ja wanneer, de eerder genoemde
maatregelen ‘bij de bron’ een gunstig effect zouden hebben op de incidentie van
Q-koorts bij mensen. Hierdoor rees bij de minister de vraag of nieuwe onderzoeksgegevens en recente inzichten tot een heroverweging van eerdere adviezen
en beslissingen over aanvullende maatregelen bij mensen zouden kunnen leiden.
In het bijzonder vraagt de minister aandacht voor vaccinatie en voor maatregelen
bij bloedtransfusie (zie bijlage A).
In Australië kunnen professionals in de agrarische en veterinaire sector die
geregeld worden blootgesteld aan C. burnetii (voornamelijk slachthuiswerkers)
zich tegen deze bacterie laten vaccineren met een in Australië ontwikkeld en
geregistreerd vaccin, Q-VAX. In 2007 besloot de minister van VWS op grond
van een advies van het RIVM om, gezien de potentiële bijwerkingen van dit vaccin (zie hoofdstuk 4), in Nederland niet over te gaan tot het vaccineren van mensen.
In 2008 vroeg de minister de Gezondheidsraad om advies over Q-koorts,
onder meer over maatregelen ten aanzien van de veiligheid van bloedtransfusie.
Tijdens een door Gezondheidsraad en RIVM/CIb georganiseerde eendaagse
internationale bijeenkomst oordeelden de aanwezige deskundigen dat deze maatregelen op dat moment niet geïndiceerd waren.1 Recent heeft de stichting Sanquin Bloedvoorziening (verder te noemen: Sanquin), in Nederland
verantwoordelijk voor de bloedvoorziening, in samenwerking met een aantal ziekenhuizen een methode ontwikkeld om (vroegere) besmetting van bloeddonors
met C. burnetii aan te tonen.

1.3

Het advies
De voorzitter van de Gezondheidsraad heeft ter beantwoording van de adviesaanvraag op 22 maart 2010 een commissie geïnstalleerd, die sindsdien drie keer
bijeen is geweest. De samenstelling van de commissie is weergegeven in
Bijlage B. Gezien het urgente probleem dat Q-koorts op dit moment in Nederland vormt heeft de commissie besloten nu eerst advies uit te brengen over de rol
die vaccinatie zou kunnen spelen.

Inleiding

18

In het volgende hoofdstuk geeft de commissie een kort overzicht van wat
bekend is over de ziekte Q-koorts. In hoofdstuk 3 beschrijft de commissie de tot
nu toe genomen maatregelen op agrarisch en veterinair gebied. In hoofdstuk 4
staat zij stil bij de gegevens over het vaccin Q-VAX en in hoofdstuk 5 bespreekt
de commissie de rol die vaccinatie van mensen in haar ogen kan spelen. In het
slothoofdstuk (hoofdstuk 6) plaatst de commissie een aantal kanttekeningen bij
haar advies en gaat zij in op nog te publiceren vervolgadvisering.

Inleiding

19

Hoofdstuk

2.1

2
Q-koorts

De bacterie
Q-koorts is een zoönose – een infectieziekte die kan worden overgedragen van
dieren op mensen – veroorzaakt door de bacterie Coxiella burnetii (C. burnetii).2
C. burnetii is een kleine obligaat intracellulair levende Gram-negatieve bacterie.
De bacterie is door faseverandering in staat lange tijd te overleven buiten de gastheer. De targetcellen van C. burnetti zijn monocyten of macrofagen, de bacterie
heeft de zuurgraad binnen het fagosoom van die cellen nodig om zich te kunnen
handhaven en te vermenigvuldigen.
Het dierlijk reservoir waarin C. burnetii zich vermenigvuldigt en verspreidt is
zeer divers. In Nederland worden mensen vooral geïnfecteerd via melkgeiten
en -schapen. De bacterie wordt door deze dieren uitgescheiden in melk, feces en
urine en is in zeer hoge concentraties aanwezig in vruchtwater en placentair
weefsel. Besmetting van mensen met C.burnetii kan plaatsvinden via deze producten, maar treedt vooral op na inademing van aerosolen of stof waarin de bacterie zich bevindt. Ook andere gedomesticeerde dieren, bijvoorbeeld runderen,
knaagdieren, honden en katten, kunnen geïnfecteerd zijn. De rol van deze dieren
in de verspreiding van C. burnetii is echter nog onduidelijk, evenals de rol van
wilde dieren en teken.

Q-koorts

20

2.2

Coxiella burnetii bij dieren
In Nederland lijken melkgeiten en -schapen de belangrijkste bron te zijn van
nieuwe humane infecties. De seroprevalentie van C. burnetii in Nederland was in
2008 voor melkgeiten 7,8 procent en voor melkschapen 2,4 procent.3 Bij geiten
en schapen verloopt een infectie met C. burnetii meestal asymptomatisch. Wel
leidt infectie bij drachtige dieren vaker tot vroeggeboorte; hierbij komen grote
hoeveelheden bacteriën vrij die zich via aerosolen tot ver buiten de stal kunnen
verspreiden.4 De verspreiding wordt vergemakkelijkt doordat in Nederland het
merendeel van de melkgeitenhouderijen gebruik maakt van zogeheten potstallen,
waarin de dieren vrij rondlopen.
Hoewel bij runderen meer dan de helft van de kuddes in Nederland één of
meerdere dieren bevatten die antistoffen hebben tegen C. burnetii3 treedt besmetting van mensen via runderen veel minder vaak op. Mogelijk heeft dit te maken
met de andere types C. burnetii die, in vergelijking met geiten, bij runderen worden aangetroffen. Vroeggeboortes na besmetting door C. burnetii worden bij runderen niet of nauwelijks geconstateerd. Waarschijnlijk spelen ook de
verschillende wijzen van huisvesting en bedrijfsmanagement tussen melkveehouderij en melkgeitenhouderij een belangrijke rol. In andere Europese landen,
zoals Groot Brittannië en Spanje, wordt voor runderen een vergelijkbare prevalentie gerapporteerd.5,6

2.3

Q-koorts bij mensen
Tot en met het jaar 2006 was Q-koorts in Nederland een zeldzame ziekte met
rond de twintig gemelde patiënten per jaar. In de jaren 2007 tot en met 2009 liep
het aantal patiënten op van 168 patiënten tot respectievelijk 1 000 en 2 361.7 In
2009 zijn verschillende veterinaire en agrarische maatregelen genomen om Qkoorts terug te dringen (zie hoofdstuk 3), maar het is op dit moment nog te vroeg
om te kunnen zeggen wat de invloed van deze maatregelen op het aantal patiënten in 2010 zal zijn. In de jaren 2008 en 2009 was er sprake van een duidelijke,
vrij plotselinge toename in het aantal patiënten en dat is voor 2010 tot het
moment van het uitbrengen van dit advies (nog) niet het geval.7 Wel wordt er, in
vergelijking met de twee voorgaande jaren, een relatief constant en hoger aantal
nieuwe meldingen gezien. Op 16 juni van dit jaar had het RIVM 376 meldingen
van Q-koorts ontvangen.7 De commissie kan op dit moment nog geen uitspraak
doen over de te verwachten aantallen patiënten in 2010: er kan alsnog een piek

Q-koorts

21

ontstaan in het aantal nieuwe patiënten, maar dat aantal kan ook op het huidige,
relatief constante, niveau blijven of uiteindelijk verder afnemen.
Besmetting via aerosolen wordt ook in ons land als belangrijkste oorzaak
gezien.2,7,8 Bij een veel kleiner deel van de besmettingen was er ook sprake van
direct contact met dieren, al dan niet in het kader van uitoefening van het beroep.
Bij mensen verloopt een infectie met C. burnetii in meer dan 60 procent van de
gevallen asymptomatisch. Bij mensen die wel ziek worden onderscheidt men
acute Q-koorts, veelal gekenmerkt door griepachtige verschijnselen met in variërende mate longontsteking en hepatitis, en de veel minder vaak optredende chronische Q-koorts, met vooral endocarditis (een ontsteking van de binnenwand van
het hart en van de hartkleppen) als uitingsvorm.2
Q-koorts is over het algemeen een zelf limiterende ziekte. Toch blijkt uit
onderzoek van de GGD Hart voor Brabant dat veertig procent van de patiënten
een jaar na de eerste ziektedag nog steeds gezondheidsklachten heeft en/of
beperkingen ervaart.9 Deze klachten en beperkingen leiden tot toegenomen ziekteverzuim bij het werk. Chronische Q-koorts treedt op bij ongeveer twee procent
van de ziektegevallen en komt mogelijk vaker voor bij zwangere vrouwen, en
zeker vaker bij mensen met onderliggend lijden, zoals (verborgen) afwijkingen
aan de hartkleppen.10-13 In het Universitair Medisch Centrum St. Radboud in Nijmegen wordt sinds 2008 bij tussen de tien en twintig procent van de patiënten
met endocarditis Q-koorts vastgesteld.14 Voor die tijd was dit percentage vrijwel
nihil. Chronische ziekte kan optreden zonder eerder herkende acute ziekte.2 De
laatste jaren wordt het optreden van chronische vermoeidheid na acute Q-koorts
beschreven.15,16
In de wetenschappelijke literatuur zijn er aanwijzingen dat het optreden van
Q-koorts tijdens de zwangerschap kan leiden tot vroeggeboorte, abortus en neonatale sterfte.12,17 Dit zou ook kunnen gebeuren bij een geïnfecteerde zwangere
vrouw die zelf niet ziek is geworden.17 In zijn eerdere advies over Q-koorts concludeerde de Gezondheidsraad echter dat de hoeveelheid onderzoek over het
risico van Q-koorts tijdens de zwangerschap beperkt is, en dat er in dit onderzoek
mogelijk vertekening van de resultaten is opgetreden.1 De resultaten van het eerste Nederlandse (retrospectieve) onderzoek wijzen ook niet op een verband tussen infectie met C. burnetii tijdens de zwangerschap en een verhoogd risico op
sterfte, vroeggeboorte, laag geboortegewicht of aangeboren afwijkingen.18 Een
Nederlands prospectief onderzoek naar dit onderwerp is onlangs opgezet.19 De
resultaten van dit onderzoek zijn voorlopig echter niet voorhanden.

Q-koorts

22

2.4

Diagnostiek
Het vaststellen van de diagnose Q-koorts op alleen klinische grond is niet mogelijk. Bij klinisch vermoeden wordt de diagnose bevestigd door middel van serologische of moleculaire diagnostische testen (PCR). Er zijn diverse serologische
methoden in gebruik, zoals de complement bindingstest, de immunofluorescentieantilichaamtest en de enzym-immunoassay. Het interpreteren van de uitslagen
van deze testen is niet eenvoudig en moeilijk te objectiveren. Ook is het lastig
om op basis van deze testen onderscheid te maken tussen acute en chronische
Q-koorts. Hoewel de Nederlandse Vereniging voor Medische Microbiologie
werkt aan standaardisatie is er op dit moment in Nederland nog geen gestandaardiseerde laboratoriumdiagnostiek ten behoeve van Q-koorts. De commissie acht
het overigens onwaarschijnlijk dat dit gebrek aan standaardisatie heeft geleid tot
onderdiagnose van Q-koorts.
De commissie merkt op dat serologische testen ook onderdeel vormen van de
testen die nodig zijn om bij personen die in aanmerking komen voor vaccinatie
tegen Q-koorts een beslissing te kunnen nemen over daadwerkelijke toediening
van het vaccin. Naast de serologische testen is dan ook een huidtest nodig. De
commissie komt hierop in paragraaf 4.2 terug.

2.5

Behandeling
Q-koorts wordt behandeld met antibiotica, bij voorkeur doxycycline.20 Bij chronische ziekte dient dit middel, soms gecombineerd met chloroquine, zeer lang
gebruikt te worden, soms zelfs levenslang.21 Als middel van tweede keuze wordt
moxifloxacin gebruikt. Bij behandeling van Q-koorts tijdens de zwangerschap
wordt co-trimoxazol gesuggereerd.2,12

2.6

Conclusie
Q-koorts heeft zich de laatste jaren in ons land ontwikkeld tot een serieus
gezondheidsprobleem. Ook na acute Q-koorts kunnen langdurige gezondheidsproblemen, beperkingen en ziekteverzuim optreden. Er is geen standaard diagnostische test voor Q-koorts. De omvang van het effect bij mensen van de in
2009 genomen maatregelen bij dieren is op dit moment nog niet vast te stellen.

Q-koorts

23

Hoofdstuk

3
Maatregelen bij de bron

De toename in het aantal patiënten met Q-koorts in de jaren 2007 tot 2009 heeft
geleid tot verschillende maatregelen ‘bij de bron’. Het gaat hierbij vooral om
veterinaire maatregelen, maar ook om maatregelen die betrekking hebben op de
hygiëne rond de bedrijven.
3.1

Veterinaire maatregelen
Met ingang van juni 2008 is Q-koorts aangeduid als een besmettelijke dierziekte.22 Er geldt een meldplicht voor de veehouder en dierenarts wanneer melkgeiten en melkschapen klinische verschijnselen van Q-koorts vertonen.7
Bovendien zijn melkgeiten- en melkschapenbedrijven met meer dan 50 dieren
sinds oktober 2009 verplicht deel te nemen aan een monitoringsprogramma, dat
berust op onderzoek van tankmelkmonsters. Op basis van dit onderzoek worden
bedrijven met een positieve testuitslag als besmet aangemerkt.
De ministers van VWS en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV)
hebben in december 2009 op advies van een deskundigenoverleg onder voorzitterschap van het RIVM besloten om op bedrijven die besmet zijn met Q-koorts
alle drachtige geiten en schapen preventief te ruimen. Voor alle niet-drachtige
geiten en schapen op deze bedrijven geldt een levenslang fokverbod. Daarnaast
is er ook een aanvoerverbod ingesteld voor melkgeiten- en melkschapenbedrijven.

Maatregelen bij de bron

24

Om verdere verspreiding van C. burnetii te voorkomen, is in 2008 begonnen
met het vaccineren van melkgeiten en -schapen met het Franse vaccin Coxevac.
Vaccinatie zorgt er niet alleen voor dat dieren beschermd worden tegen een
infectie met C. burnetii, maar vermindert ook de kans op abortus ten gevolge van
C. burnetii en daarmee op het vrijkomen van bacteriën. In 2008 zijn circa 40 000
melkschapen en melkgeiten in Noord-Brabant gevaccineerd tegen Q-koorts. In
2009 is dat in een groter gebied in het zuiden van Nederland gebeurd. De enting
is op dit moment verplicht voor professionele melkgeiten- en melkschapenbedrijven met meer dan 50 dieren en voor bedrijven met een publieksfunctie, zoals
zorg- en kinderboerderijen, opfokbedrijven, schapen en geiten in natuurgebieden
en rondtrekkende schaapskuddes. Ook voor fokschapen op vleesschapenbedrijven met meer dan 50 dieren is vaccinatie uit voorzorg verplicht gesteld.
Als laatste is er per december 2009 een fokverbod ingesteld dat geldt voor
alle melkgeiten- en melkschapenbedrijven met meer dan 50 dieren, inclusief de
opfokbedrijven. Dit verbod zal ten minste tot en met juni 2010 van kracht blijven. Tevens is er voor deze bedrijven een uitbreidingsverbod van kracht.
3.2

Hygiënemaatregelen
Sinds februari 2009 zijn er ook hygiënemaatregelen genomen. De maatregelen
hebben betrekking op de bestrijding van ongedierte, op mestopslag en op het vervoer en uitrijden van mest. Bedrijven met meer dan 50 melkgeiten en -schapen
mogen geen mest uit de stal verwijderen vanaf het begin van de lammerperiode
tot en met een maand na afloop daarvan. Bovendien moet de mest drie maanden
afgedekt worden opgeslagen voordat hij mag worden uitgereden. Bij bedrijven
waar Q-koorts is vastgesteld mag pas vanaf 30 dagen na de laatste ruiming de
stal worden uitgemest. Bovendien moet de mest vijf maanden afgedekt worden
opgeslagen voordat de mest mag worden uitgereden. Verder geldt op besmette
bedrijven een bezoekverbod: alleen mensen die vanwege hun beroep of bedrijf
langskomen, mogen de stallen in. Voor hen zijn beschermende maatregelen aangewezen.23

3.3

Conclusie
In de tijd die er sinds het eerste advies van de Gezondheidsraad over Q-koorts is
verstreken zijn er verschillende maatregelen genomen op veterinair en agrarisch
gebied. Het is te verwachten dat deze maatregelen resulteren in een vermindering
van de hoeveelheid vrijgekomen bacteriën. Begin 2010 was het echter nog niet
duidelijk wat het effect van de maatregelen zou zijn op het aantal nieuwe geval-

Maatregelen bij de bron

25

len van Q-koorts bij mensen. Die onduidelijkheid was de aanleiding voor de
minister van VWS de Gezondheidsraad opnieuw te vragen hem te adviseren over
mogelijke aanvullende maatregelen bij mensen. In hoofdstuk 5 bespreekt de
commissie één van deze maatregelen: vaccinatie van mensen tegen Q-koorts. Als
eerste gaat de commissie in hoofdstuk 4 in op het enige tot nu toe beschikbare
vaccin.

Maatregelen bij de bron

26

Hoofdstuk

4
Het vaccin

Er is op dit moment slechts één vaccin tegen Q-koorts beschikbaar voor gebruik
bij mensen, het in Australië ontwikkelde en geregistreerde Q-VAX. De commissie heeft geen aanwijzingen dat er op dit moment elders een vaccin wordt ontwikkeld dat binnen afzienbare tijd voor gebruik in Nederland beschikbaar zou
zijn. Q-VAX wordt geproduceerd door de Australische firma CSL Limited en
bestaat uit met formaline geïnactiveerde C. burnetii bacteriën.24 Q-VAX is ontwikkeld om slachthuismedewerkers te beschermen tegen Q-koorts. In Australië
is een analyse gemaakt van een overheidsprogramma dat als doel heeft de
bescherming van professionals in de agrarische en veterinaire sector tegen Qkoorts (slachthuismedewerkers, boeren, dierenartsen).25 Uit die analyse blijkt
een aanzienlijke daling in het aantal gerapporteerde gevallen van Q-koorts in de
veterinaire beroepsgroep. Ook nu wordt Q-VAX in Australië nog steeds ingezet
ter bescherming van professionals in de agrarische en veterinaire sector.
Q-VAX is niet voor gebruik in Nederland geregistreerd. De commissie acht
het onwaarschijnlijk dat het vaccin op basis van de huidige gegevens – en met de
huidige criteria – in ons land geregistreerd zou kunnen worden. Een belangrijk
punt hierbij is dat het nu bekende onderzoek aan Q-VAX is verricht bij selecte
onderzoeksgroepen (de commissie komt hierop in de volgende paragraaf terug).
Dat staat registratie voor gebruik bij andere groepen in de weg. In aanvulling
hierop merkt de commissie op dat ook bij een compleet onderzoeksdossier registratie van het vaccin naar alle waarschijnlijkheid minimaal een jaar zou vergen.
Het ontbreken van registratie betekent dat Q-VAX alleen mag worden toegediend

Het vaccin

27

na het tekenen van een zogeheten bewustheidsverklaring door de verantwoordelijke arts en het tekenen van een informed consent door degene aan wie de vaccinatie wordt toegediend.
4.1

Werkzaamheid
Veruit het meeste onderzoek naar de werkzaamheid van het Q-VAX vaccin is
verricht bij slachthuismedewerkers. Uit dit onderzoek blijkt een werkzaamheid
van boven de 90 procent.26-30 Uit een ten behoeve van dit advies verrichte analyse volgens de criteria zoals die worden gehanteerd door de Cochrane Collaboration blijkt een effectiviteit van 97 procent (95%-betrouwbaarheidsinterval
[95%BI] 93-99 procent; zie bijlage C). Wordt die analyse gecorrigeerd voor die
gevallen van Q-koorts in de gevaccineerde groep waarbij vaccinatie mogelijk
heeft plaatsgevonden binnen de incubatietijd van C. burnetii, dan is de werkzaamheid nog hoger: 99,7 procent (95%BI: 96-100 procent). Er zijn echter wel
kanttekeningen te maken bij de opzet van de verschillende studies. Zo is de casedefinitie vaak vaag of soms zelfs afwezig en is er soms sprake van verschillen
tussen onderzoeks- en controlegroep. De commissie verwacht dat deze factoren
hebben geleid tot een overschatting van de werkzaamheid van Q-VAX. De
selecte onderzoekspopulatie (Australische slachthuismedewerkers, met naar alle
waarschijnlijkheid een hoge infectiedruk van C. burnetii) betekent dat de resultaten van het onderzoek niet zonder meer zijn te extrapoleren naar andere groepen
mensen.

4.2

Noodzakelijke aan vaccinatie voorafgaande testen
Alleen mensen die niet eerder met C. burnetii in contact zijn geweest mogen
worden gevaccineerd met Q-VAX. Vaccinatie van een individu dat al wel met de
bacterie in contact is geweest kan leiden tot ernstige bijwerkingen in de vorm van
ontstekingsreacties, zowel systemisch als lokaal. Lokale ontstekingsreacties kunnen zich uiten door middel van vorming van steriele abcessen. Eerdere besmetting met C. burnetii moet worden uitgesloten door middel van twee
screeningstesten, een serologische test en een huidtest. De huidtest bestaat uit het
intracutaan inbrengen van een verdunning van het Q-VAX vaccin (vergelijkbaar
met de van tuberculose bekende Mantoux test).
Bovengenoemde screening is echter niet ideaal en biedt geen maximale veiligheid. De huidige serologische testen zijn niet opgezet om grote groepen te
screenen en op dit moment is er in Nederland nog geen gestandaardiseerde laboratoriumdiagnostiek ten behoeve van Q-koorts (zie ook paragraaf 2.4). Het uit-

Het vaccin

28

voeren en interpreteren van dit type huidtesten is sowieso niet eenvoudig.31 Daar
komt nog bij dat de huidtest bij C. burnetii niet altijd positief is wanneer iemand
al wel een infectie heeft doorgemaakt.24
4.3

Veiligheid
Vindt vaccinatie inderdaad plaats bij mensen die niet eerder met C. burnetii in
contact zijn geweest, dan is de kans op ernstige bijwerkingen klein. Minder ernstige bijwerkingen treden wel geregeld op. In een onderzoek van Marmion en
medewerkers uit de jaren tachtig van de vorige eeuw, uitgevoerd bij 464 mensen,
werden gedurende één tot drie dagen na vaccinatie als bijwerkingen gevoeligheid
van de injectieplaats (bij 48 procent van de gevaccineerden), erythema rond de
injectieplaats (33 procent) en hoofdpijn (9 procent) gerapporteerd.29 Tijdens het
eerder genoemde Australische overheidsprogramma werden – tussen 2002 en
2006 – 48 986 mensen gevaccineerd.25 Van de 86 mensen die bevestigde bijwerkingen als gevolg van de vaccinatie ondervonden (0,18 procent) hadden de meesten (69/86, 80 procent) klachten zoals hierboven beschreven. Acht mensen
hadden ernstige bijwerkingen en werden als gevolg van de vaccinatie opgenomen in het ziekenhuis. Eén patiënt ervoer dyspnoe, pruritus en uitslag die
beschouwd werden als levensbedreigend. Er zijn geen meldingen van overlijden
als gevolg van vaccinatie met het Q-VAX.25
Dat het vaccin in Australië voornamelijk is gegeven aan slachthuismedewerkers – in het algemeen jonge, gezonde volwassen mannen – vormt een beperking. Er zijn de commissie geen of hooguit casuïstische gegevens bekend over de
veiligheid van Q-VAX bij andere groepen, zoals medische risicogroepen, zwangere vrouwen of kinderen. De producent van Q-VAX adviseert de screening en
vaccinatie van zwangere vrouwen uit te stellen tot na de bevalling. Vanwege
gebrek aan informatie doet de producent geen uitspraken over de andere groepen.
De Australische National Health and Medical Research Council hanteert voor
Q-VAX een leeftijdsondergrens van 15 jaar.32 De commissie neemt deze aanbevelingen over.

4.4

Doelmatigheid
Ook onderzoek naar de doelmatigheid van vaccinatie van mensen tegen Q-koorts
is er maar zeer beperkt.
In het eerder genoemde onderzoek van Marmion en medewerkers (paragraaf
4.3) traden er gemiddeld 10 gevallen van Q-koorts per jaar op in de niet-gevaccineerde controlegroep; in totaal zaten er 2 012 mensen in die groep.29 Uitgaande

Het vaccin

29

van een werkzaamheid van het vaccin van 100 procent zouden dus 5 klinische
gevallen van Q-koorts per 1 000 slachthuismedewerkers per jaar voorkomen
kunnen worden.
Zoals eerder vermeld zijn de gegevens over Q-VAX verkregen bij selecte
onderzoekspopulaties. Dat maakt het bepalen en interpreteren van de doelmatigheid voor andere groepen die eventueel voor vaccinatie in aanmerking komen
lastig. Dat wringt des te meer omdat in Nederland vooral mensen die anders dan
beroepsmatig aan C. burnetii worden blootgesteld een grotere kans op Q-koorts
lopen (zie paragraaf 2.3).
4.5

Conclusie
Er is op dit moment slechts één vaccin tegen Q-koorts beschikbaar voor gebruik
bij mensen, het in Australië ontwikkelde en geregistreerde Q-VAX. Dit vaccin is
niet voor gebruik in Nederland geregistreerd. De gegevens over werkzaamheid
en veiligheid van Q-VAX geven geen reden tot ongerustheid, maar zijn verkregen bij geselecteerde groepen mensen. Deze beperkingen maken een zorgvuldige
afweging van de voor- en nadelen bij de toepassing van het vaccin extra noodzakelijk. Omdat Q-VAX alleen mag worden toegediend aan mensen die niet eerder
met C. burnetii besmet zijn geweest dient vaccinatie te worden voorafgegaan
door een serologische test én een huidtest. Er is in Nederland geen gestandaardiseerde laboratoriumdiagnostiek ten behoeve van Q-koorts en het uitvoeren en
interpreteren van de huidtest is niet eenvoudig. De beperkte gegevens over de
doelmatigheid van de vaccinatie zijn moeilijk naar de situatie in ons land te vertalen.

Het vaccin

30

Hoofdstuk

5
Vaccinatie

In dit hoofdstuk bespreekt de commissie vaccinatie van mensen tegen Q-koorts.
De minister van VWS vraagt de raad om advies over de rol die humane vaccinatie zou kunnen spelen naast de al genomen maatregelen. Ook vraagt hij of er – op
grond van een verhoogde kwetsbaarheid of een verhoogde blootstelling – doelgroepen kunnen worden aangewezen.
De vraag van de minister betreft de rol van de overheid met betrekking tot
humane vaccinatie tegen Q-koorts. Daarbij maakt de commissie onderscheid tussen: 1) vaccinatie tegen infectieziekten in het kader van publieke vaccinatieprogramma’s en 2) het gebruik van het vaccin in de individuele gezondheidszorg.
De commissie zal als eerste op dat onderscheid ingaan. Daarna bespreekt zij de
inzet van het vaccin binnen de beide kaders.
5.1

Publiek programma versus individuele gezondheidszorg
Het creëren van bescherming tegen infectieziekten door middel van publieke
vaccinatie is bij uitstek een taak van de overheid. In 2007 heeft de Gezondheidsraad in het advies ‘De toekomst van het Rijksvaccinatieprogramma: naar een
programma voor alle leeftijden’ daarvoor een kader geschetst.33 Onderdeel van
het kader zijn zeven criteria voor opname van vaccinaties in publieke programma’s. In het eerste deel van dit hoofdstuk toetst de commissie humane vaccinatie tegen Q-koorts aan dat kader en de zeven criteria.

Vaccinatie

31

Publieke vaccinatieprogramma’s behelzen een aanbod vanuit de overheid.
Bij eventueel gebruik van het vaccin tegen Q-koorts in de individuele gezondheidszorg is dat niet het geval. Daarom ook redeneert de commissie daarbij
anders. In het tweede deel van dit hoofdstuk bespreekt de commissie nut en
noodzaak van vaccinatie voor specifieke groepen patiënten. Het gebruik van het
vaccin in het kader van de individuele gezondheidszorg ziet de commissie als de
verantwoordelijkheid van de behandelende arts, in overleg met de individuele
patiënt.
5.2

Vaccinatie in het kader van een publiek programma
In het advies ‘De toekomst van het Rijksvaccinatieprogramma: naar een programma voor alle leeftijden’ heeft de Gezondheidsraad als algemene doelstelling
voor publieke vaccinatie aangegeven:
De bevolking en het maatschappelijk leven door middel van vaccinatie beschermen tegen ernstige infectieziekten.33
De doelgroep van publieke vaccinatieprogramma’s kan de hele bevolking betreffen, maar waar ziekte ongelijk verdeeld is over de bevolking kan het efficiënt
zijn om de vaccinatie te richten op een of meer specifieke doelgroepen of subpopulaties.

5.2.1

De zeven criteria
De Gezondheidsraad heeft voor het beantwoorden van vragen over vaccinatie
van mensen in het kader van een publiek programma zoals het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) een set van zeven criteria ontwikkeld.33 De commissie licht
deze criteria in de eerste paragraaf kort toe. Daarna volgt de bespreking van de
verschillende groepen mensen waarvoor vaccinatie overwogen kan worden.
De zeven criteria voor opname van een vaccin in een publiek programma zijn zo
geformuleerd dat aan de hand daarvan getoetst kan worden of het zinvol is een
specifieke vaccinatie voor een specifieke doelgroep in het programma op te
nemen.33 Het juist kiezen van de te vaccineren groep – de gehele bevolking, alle
zuigelingen en jonge kinderen, of een of meer specifieke groepen of subpopulaties – is namelijk van doorslaggevend belang bij het beoordelen van de effectiviteit, de aanvaardbaarheid en de doelmatigheid van vaccinaties. In de praktijk van
het beoordelen zullen daarbij soms verschillende opties parallel geëxploreerd en

Vaccinatie

32

vergeleken moeten worden, met de zeven criteria als leidraad. Dat geldt niet
alleen voor de doelgroep(en) voor de vaccinatie, maar ook voor verschillende
mogelijke vaccinatieschema’s. De criteria zijn gebaseerd op twee ethische uitgangspunten, namelijk (1) een optimale bescherming van de populatie als geheel
en (2) een rechtvaardige verdeling over groepen binnen de populatie, waarbij die
groepen worden beschermd voor wie bescherming het meest urgent is. De zeven
criteria en hun toelichting bieden een kader voor systematische bespreking van
argumenten voor of tegen opname van specifieke vaccinaties in het RVP, inclusief prioritering. Elke vraag veronderstelt dat de voorgaande vraag al een positief
antwoord heeft gekregen. Zo is het eigenlijk niet nodig na te denken over de
effectiviteit van een vaccin als de ziekte waartegen het beschermt nauwelijks
voorkomt of niet ernstig genoeg is. En het is pas nodig de kosteneffectiviteit mee
te wegen als duidelijk is dat het vaccin voor de gekozen doelgroep doeltreffend
en veilig is. De criteria vormen echter geen invulformulier waar het antwoord op
de vraag over opname in het RVP aan het eind eenvoudig uit komt rollen. De criteria vereisen een gedegen weging van de wetenschappelijke kennis, voordat een
uitspraak gedaan kan worden. Bovendien zijn de oordelen altijd gekwalificeerd:
een vaccin is bijna nooit volledig effectief of geheel zonder bijwerkingen. Het
wordt nog complexer als meerdere opties te overwegen zijn, met elk hun eigen
sterke en zwakke punten. De criteria zijn te groeperen in vijf thema’s. Hieronder
staan ze per thema weergegeven.
Ernst en omvang van de ziektelast
1

De infectieziekte leidt tot een aanmerkelijke ziektelast in de bevolking:
• de infectieziekte is ernstig voor individuen, en
• de infectieziekte treft (potentieel) een omvangrijke groep.

Effectiviteit van de vaccinatie
2

De vaccinatie leidt tot een aanmerkelijke vermindering van de ziektelast in
de bevolking:
• het vaccin is effectief in het voorkomen van ziekte of reduceren van
symptomen;
• de benodigde vaccinatiegraad (als uitbannen van de ziekte of groepsimmuniteit het doel is) wordt gehaald.

3

Eventuele nadelige gezondheidseffecten van de vaccinatie (bijwerkingen)
doen geen belangrijke afbreuk aan de gezondheidswinst in de bevolking.

Vaccinatie

33

Aanvaardbaarheid van de vaccinatie
4

De last die een individu ondervindt door de afzonderlijke vaccinatie staat in
een redelijke verhouding tot de gezondheidswinst voor de persoon zelf en de
bevolking als geheel.

5

De last die een individu ondervindt door het totale vaccinatieprogramma
staat in een redelijke verhouding tot de gezondheidswinst voor de persoon
zelf en de bevolking als geheel.

Doelmatigheid van de vaccinatie
6

De verhouding tussen kosten en gezondheidswinst is gunstig in vergelijking
met die van andere mogelijkheden om de ziektelast te reduceren.

Prioritering van de vaccinatie
7

Met de keuze voor de vaccinatie wordt een (potentieel) urgent volksgezondheidsbelang gediend.

De Gezondheidsraad heeft de afgelopen jaren de criteria gebruikt bij de advisering over verschillende vaccinaties.33-37 Gebaseerd op deze ervaring vindt evaluatie en actualisering van de criteria plaats.38
5.2.2

Vaccinatie van de Nederlandse bevolking
De commissie heeft als eerste beoordeeld of vaccinatie van de Nederlandse
bevolking tegen Q-koorts zou passen in het kader van een publiek vaccinatieprogramma zoals het RVP.
In de jaren 2007 tot 2009 is het aantal patiënten met Q-koorts in Nederland
toegenomen en in 2009 is bij 2361 personen de diagnose Q-koorts gesteld.
Q-koorts verloopt in het merendeel van de gevallen niet ernstig, maar zorgt bij
een deel van de patiënten voor langdurige gezondheidsproblemen. De patiënten
met Q-koorts zijn voornamelijk afkomstig uit bepaalde regio’s van ons land. Het
is op dit moment nog niet te zeggen hoe het aantal patiënten zich in 2010 zal ontwikkelen (criterium 1). Uit de Australische gegevens blijkt dat vaccinatie bij professionals in de veterinaire sector aldaar tot een aanzienlijke reductie in de
ziektelast heeft geleid, maar gegevens over andere groepen zijn er vrijwel niet
(criterium 2). De vaccinatie mag alleen worden toegediend aan mensen die niet

Vaccinatie

34

eerder met C. burnetii in contact zijn geweest. Vaccinatie van mensen die wel
besmet zijn geweest kan leiden tot ernstige bijwerkingen. De testen waarmee
besmetting moet worden uitgesloten zijn niet gestandaardiseerd en bieden voor
de vaccinatie geen maximale veiligheid (criterium 3).
Gezien de concentratie van Q-koorts in bepaalde regio’s van het land en de
beperkte gegevens over effectiviteit en veiligheid van de vaccinatie is de commissie van oordeel dat vaccinatie van de gehele Nederlandse bevolking niet is
aangewezen.
5.2.3

Vaccinatie van mensen die verhoogd worden blootgesteld
Regionale of lokale bevolking
De patiënten met Q-koorts zijn tot nu toe voornamelijk afkomstig uit bepaalde
regio’s, vooral in Noord-Brabant en Limburg. Dit is naar alle waarschijnlijkheid
het gevolg van de hogere blootstelling van de plaatselijke bevolking aan C. burnetii. Ook binnen die regio’s zijn er echter nog duidelijke verschillen. Zo blijkt
uit Nederlands onderzoek een verband tussen het optreden van Q-koorts bij
omwonenden van een besmet bedrijf en de afstand tot dat bedrijf: een kortere
afstand leidt tot een toename in het risico op Q-koorts.39 Uit het onderzoek – uitgevoerd rond één besmet geitenbedrijf – blijkt dat de mensen die wonen op een
afstand van minder dan twee kilometer van dat bedrijf een risico op Q-koorts
hebben van 376 per 100 000. Dit risico is aanmerkelijk groter dan voor mensen
die meer dan vijf kilometer van het bedrijf af wonen: het relatieve risico is 31
(95%BI: 16-59).
Deze gegevens wijzen er op dat op lokaal niveau de ernst en omvang van de
ziektelast kunnen toenemen (criterium 1). Het eerdere oordeel van de commissie
over de effectiviteit van de vaccinatie (criterium 2) en de eventuele nadelige
gezondheidseffecten (criterium 3) verandert niet. Een lokaal toegenomen ernst
en omvang van de ziektelast leidt in de ogen van de commissie wel tot een grotere aanvaardbaarheid van de vaccinatie op lokaal niveau (criterium 4). De commissie verwacht overigens dat de verschillende ‘maatregelen bij de bron’ (zie
hoofdstuk 3) hebben geleid tot een afname in de kans op vroeggeboortes en daarmee op het vrijkomen van zeer grote hoeveelheden bacteriën. Over de doelmatigheid van regionale of lokale vaccinatie ontbreken gegevens (criterium 6). De
commissie is van mening dat gezien de beperkte gegevens over effectiviteit en
veiligheid vaccinatie in het kader van een publiek programma voor de regionale
of lokale bevolking niet is aangewezen.

Vaccinatie

35

Professionals in de dierhouderij
Ook mensen die beroepsmatig met geiten en schapen in contact komen worden
hoger blootgesteld. De commissie denkt bij deze professionals in de dierhouderij
aan melkgeitenhouders en melkschapenhouders (inclusief de op de boerderij
wonende gezinsleden), schapenscheerders, loonwerkers en dierenartsen. Uit
serologisch onderzoek blijkt dat zo’n tachtig procent van de Nederlandse melkgeitenhouders en dierenartsen besmet is (geweest) met C. burnetii.18
Deze gegevens wijzen er volgens de commissie op dat bij de huidige professionals in de dierhouderij de ernst en omvang van de ziektelast ook in de toekomst waarschijnlijk beperkt zal blijven (criterium 1). Op basis van de gegevens
uit Australië valt de beoordeling van de effectiviteit van de vaccinatie (criterium
2) en de eventuele nadelige gezondheidseffecten (criterium 3) bij de professionals gunstig uit. Een toenemende ernst en omvang van de ziektelast zou in de
ogen van de commissie wel tot een grotere aanvaardbaarheid van de vaccinatie
van professionals leiden (criterium 4). Over de doelmatigheid van vaccinatie
(criterium 6) van de professionals in Nederland ontbreken gegevens, maar de
commissie verwacht dat, omdat het grootste deel al met C. burnetii in contact is
geweest, vaccinatie van deze groep niet doelmatig zal zijn. De commissie is van
mening dat gezien de tot nu toe gebleken beperkte ziektelast en de daaraan
gekoppelde beperkte doelmatigheid vaccinatie van de huidige professionals in
het kader van een publiek programma niet is aangewezen. Op de eventuele vaccinatie van mensen die in de toekomst tot de professionals gaan behoren (bijvoorbeeld mensen die worden opgeleid voor deze sector) komt de commissie in een
volgend advies terug.
Verschillende organisaties hebben richtlijnen opgesteld ter preventie van
Q-koorts in de veterinaire en agrarische sector.7,23 De commissie benadrukt het
belang van het volgen van deze richtlijnen.
5.3

Vaccinatie van mensen die verhoogd kwetsbaar zijn
De commissie adviseert vaccinatie tegen Q-koorts niet in te voeren in het kader
van een publiek vaccinatieprogramma. Dat betekent niet dat de commissie in het
geheel geen rol ziet voor deze vaccinatie. In deze paragraaf gaat de commissie
nader in op de vaccinatie van mensen die verhoogd kwetsbaar zijn. De commissie ziet vaccinatie hier als individuele gezondheidszorg, in het verlengde van de
zorg voor de patiënt. Omdat het niet gaat om vaccinatie in het kader van een
publiek programma baseert de commissie haar oordeel niet op een toetsing op
basis van de in paragraaf 5.2.1 genoemde criteria.

Vaccinatie

36

Sommige groepen patiënten met aandoeningen aan hart of bloedvaten hebben na
besmetting met C. burnetii een verhoogd risico op complicaties, vooral endocarditis.2,10,40 Franse onderzoekers schatten op basis van een retrospectief onderzoek dat Q-koorts bij patiënten met gebreken aan de hartkleppen in ongeveer
veertig procent van de gevallen leidt tot endocarditis.10 Een endocarditis die
onbehandeld blijft of niet met de juiste antibiotica wordt behandeld kan zeer ernstige gevolgen hebben en zelfs leiden tot de dood. Op dit moment worden er in
Brabant en Gelderland tussen de 50 en 75 patiënten met ernstige aandoeningen
aan hart of bloedvaten langdurig met antibiotica behandeld om de gevolgen van
chronische Q-koorts tegen te gaan.41,42
Vaccinatie tegen Q-koorts zou voor deze groepen van waarde kunnen zijn.
Het doel van vaccinatie is dan het tegengaan van complicaties ten gevolge van
een besmetting met C.burnetii. De commissie adviseert daarom de minister van
VWS het vaccin Q-VAX beschikbaar te stellen voor de volgende categorieën
patiënten:
• patiënten die ooit een endocarditis hebben doorgemaakt
• patiënten met een hartklepprothese (inclusief bioprothese, allograft en conduit)
• patiënten bekend met met bepaalde aangeboren afwijkingen:
• onbehandelde cyanotische hartafwijkingen (pulmonalisatresie, tetralogie
van Fallot, tricuspidaal atresie, univentriculair hart)
• met shunts of conduits gepallieerde cyanotische hartafwijkingen
• met volledig gecorrigeerde aangeboren hartafwijkingen met gebruikmaking van prothesemateriaal (ASD, VSD, open ductus)
• behandelde aangeboren hartafwijkingen met een restafwijking ter plekke
van een patch of device waardoor endothelialisatie wordt belemmerd (rest
VSD, rest ductus)
• patiënten bekend met een structurele afwijking aan de aortaklep of mitralisklep (uitgezonderd een mitralisprolaps)
• patiënten bekend met een aneurysma van de aorta of – als op basis van de
bekende klinische gegevens een verhoogde kans op complicaties aannemelijk is – van de andere grote vaten
• patiënten bekend met ernstig perifeer vaatlijden (zoals bij de ziekte van Buerger)
• patiënten met een vaatprothese (inclusief PTFE-shunts) De commissie rekent
hier niet toe de patiënten met stents na het dotteren van coronairvaten. De
commissie heeft over deze patiënten en hun risico op complicaties bij
Q-koorts geen gegevens, maar schat dit risico laag in.

Vaccinatie

37

De patiënten uit de eerste drie categorieën worden door de Nederlandse Hartstichting genoemd als risicogroep voor bacteriële endocarditis43, de latere noemt
de commissie hier in verband met het mogelijk specifieke risico bij Q-koorts.
De commissie plaatst bij deze aanbeveling een aantal kanttekeningen.
Als eerste benadrukt de commissie dat het hier gaat om een vaccin dat niet
voor gebruik in Nederland is geregistreerd en dat is gericht tegen een aandoening
die in sterke mate regionaal wordt gezien. De commissie ziet vaccinatie tegen
Q-koorts als een verlengde van de zorg voor de individuele patiënt, en de beslissing tot vaccinatie als verantwoordelijkheid van de behandelende arts in overleg
met die patiënt. De commissie ziet een actieve rol bij het benaderen van de in de
praktijk bekende patiënten die voor vaccinatie in aanmerking komen als onderdeel van die verantwoordelijkheid. De commissie benadrukt dat zij niet adviseert
tot actieve (landelijke) opsporing van de hier genoemde categorieën patiënten:
het gaat om individuele zorg voor hoogrisicopatiënten.
De commissie beveelt vaccinatie van de hier genoemde categorieën hoogrisicopatiënten aan in in ieder geval de eerder genoemde hoogrisicogebieden in
Noord-Brabant en Zuid-Limburg. Buiten die gebieden zijn echter eveneens
besmette bedrijven gevonden. Ook daar ziet de commissie een belangrijke rol
voor de behandelende arts, zoals in de vorige alinea is weergegeven. Actuele
informatie over de epidemiologische situatie met betrekking tot de risicogebieden is te vinden bij RIVM/CIb en GGD.
De commissie ontraadt vaccinatie van kinderen jonger dan 15 jaar en zwangere vrouwen, ook als zij tot de hier genoemde risicogroepen behoren. De commissie realiseert zich dat dit vooral bij de patiënten met aangeboren
hartafwijkingen een lastige afweging kan zijn, maar er zijn te weinig gegevens
over vaccinatie van jongere kinderen om vóór vaccinatie te adviseren (zie ook
paragraaf 4.3). Bij het ontraden van vaccinatie van zwangere vrouwen sluit de
commissie aan bij de aanbevelingen van de producent van Q-VAX.24
De commissie merkt op dat ook bij de hier genoemde groepen patiënten de
eerder besproken beperkingen in kennis en ervaring met Q-VAX gelden, en dat
ook bij deze patiënten eerdere besmetting door C.burnetii moet worden uitgesloten. De commissie heeft overigens geen redenen om te veronderstellen dat deze
groepen patiënten een verhoogd risico hebben op complicaties na vaccinatie
tegen Q-koorts (in tegenstelling tot de situatie na besmetting).
De commissie adviseert bij alleen deze groepen vaccinatie te overwegen. Bij
andere groepen patiënten, zoals patiënten met een onvoldoende functionerend
afweersysteem, raadt de commissie gezien de beperkingen in kennis omtrent het
vaccin vaccinatie juist af.

Vaccinatie

38

5.4

Conclusie
De commissie is van oordeel dat vaccinatie van de gehele Nederlandse bevolking
in het kader van een publiek programma als het RVP niet is aangewezen. Ook
vaccinatie in het kader van een publiek programma voor de regionale of lokale
bevolking of voor de huidige professionals in de dierhouderij raadt de commissie
af.
De commissie adviseert wel het vaccin Q-VAX beschikbaar te stellen voor
bepaalde specifiek benoemde categorieën patiënten. Bij hen slaat volgens de
commissie de balans tussen mogelijke complicaties bij Q-koorts en relatieve
onbekendheid met het vaccin uit in het voordeel van vaccinatie. De commissie
ziet vaccinatie tegen Q-koorts als een verlengde van de zorg voor de individuele
patiënt, en de beslissing tot vaccinatie als verantwoordelijkheid van de behandelende arts in overleg met die patiënt. De commissie ontraadt over te gaan tot
actieve (landelijke) opsporing van deze patiënten.

Vaccinatie

39

Hoofdstuk

6
Aanvullende opmerkingen en verdere
advisering

In dit hoofdstuk geeft de commissie een aantal aanvullende opmerkingen bij haar
aanbevelingen ten aanzien van vaccinatie van mensen tegen Q-koorts. Zij sluit
het hoofdstuk af met een korte vooruitblik op een vervolgadvies.
6.1

Aanvullende opmerkingen

6.1.1

Kennis en onderzoek
De commissie heeft haar aanbevelingen moeten baseren op de huidige stand van
zaken met betrekking tot de uitbraak van Q-koorts en op de huidige kennis
omtrent het vaccin Q-VAX. Zoals eerder gesteld is op dit moment niet duidelijk
hoe de uitbraak van Q-koorts zich in 2010 zal ontwikkelen, en is de kennis over
het vaccin beperkt. In het advies uit 2008 merkte de Gezondheidsraad op dat de
uitbraak van Q-koorts in Nederland een uitgelezen kans biedt onderzoek te doen
naar betrouwbare diagnostiek van Q-koorts, behandeling, de lange-termijn effecten van infectie, en de mogelijkheden van preventie door vaccinatie van mens of
dier.1
De huidige commissie onderschrijft deze aanbeveling.

Aanvullende opmerkingen en verdere advisering

40

6.1.2

Teststrategie en uitvoering
Bij de teststrategie is het van het grootste belang dat tegengegaan wordt dat mensen die eerder met C.burnetii besmet zijn geweest alsnog worden gevaccineerd.
Om die reden zijn gevoelige en gestandaardiseerde testen en kwaliteitseisen aan
de uitvoerende laboratoria in de ogen van de commissie essentieel. Zij juicht het
initiatief van de Nederlandse Vereniging voor Medische Microbiologie om de
serologische testen te standaardiseren van harte toe, en adviseert tegelijkertijd er
op toe te zien dat dit initiatief op zo kort mogelijke termijn tot resultaten leidt. De
commissie stond al eerder stil bij de lastige uitvoerbaarheid en interpretatie van
de noodzakelijke huidtest.
Vaccineren tegen Q-koorts is logistiek gezien niet eenvoudig. Het aantal prikmomenten is weliswaar beperkt tot één, maar voorafgaand aan de eventuele vaccinatie dienen twee testen te worden uitgevoerd. Om tegen te gaan dat mensen
onnodig een huidtest moeten ondergaan valt te overwegen de huidtest pas uit te
voeren nadat de uitslag van de laboratoriumtest bekend is; mensen met een positieve laboratoriumtest vallen dan al af. Een nadeel van deze procedure is dat
mensen pas bij het derde bezoek aan huisarts of laboratorium worden gevaccineerd.
Gezien bovenstaande is er veel voor te zeggen om de uitvoering van laboratoriumtest, huidtest en vaccinatie te laten coördineren door één centrale partij.
Dat zou ook de in de ogen van de commissie noodzakelijke standaardisatie van
het programma en registratie van de vaccinatie, inclusief indicatiestelling en
mogelijke bijwerkingen, vergemakkelijken. De aldus verkregen gegevens kunnen worden gebruikt om (meer) kennis te verzamelen over (vaccinatie tegen)
Q-koorts.

6.2

Verdere advisering
De commissie zal in een vervolgadvies ingaan op de vragen met betrekking tot
maatregelen tegen Q-koorts bij bloedtransfusie. Zij zal daar de (eventuele) maatregelen bij orgaan- en weefseldonatie bij betrekken.
De commissie adviseert in de voorafgaande paragrafen de vaccinatie tegen
Q-koorts zo uit te voeren dat maximale kennis over testprocedure en vaccinatie
wordt verkregen. Bij eventuele latere extra advisering over vaccinatie (bijvoorbeeld van mensen die in de toekomst tot de professionals gaan behoren) zal de
commissie dan – naast de epidemiologische gegevens van dat moment – van die
kennis gebruik kunnen maken.

Aanvullende opmerkingen en verdere advisering

41

Literatuur

1

Gezondheidsraad. Briefadvies Bijeenkomst over Q-koorts in Nederland. Den Haag:
Gezondheidsraad; 2008: 2008/28.

2

Parker NR, Barralet JH, Bell AM. Q fever. Lancet 2006; 367(9511): 679-688.

3

Vellema P, Moll L. Seroprevalentie meting Q-fever bij schapen en geiten in Nederland,
gebruikmakend van bestaande monsterstroom. Report 2080010. 2008.

4

Bartelink AK, Stevens H, Van Kregten E, Meijer JG, Beeres MP, Van Deuren M. Acute en chronische
Q-koorts; epidemiologie, symptomen, diagnostiek en therapie van infecties met Coxiella burnetii.
Ned Tijdschr Geneeskd 2000; 144(27): 1303-1306.

5

McCaughey C, Murray LJ, McKenna JP, Menzies FD, McCullough SJ, O'Neill HJ e.a. Coxiella

6

Ruiz-Fons F, Astobiza I, Barandika JF, Hurtado A, Atxaerandio R, Juste RA e.a. Seroepidemiological

7

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Themapagina Q-koorts voor professionals. internet.

burnetii (Q fever) seroprevalence in cattle. Epidemiol Infect 2010; 138(1): 21-27.
study of Q fever in domestic ruminants in semi-extensive grazing systems. BMC Vet Res 2010; 6: 3.
http://www.rivm.nl/cib/themas/Q-koorts/q-koorts-professionals.jsp#index_1. Geraadpleegd op 18
juni 2010.
8

Porten K, Rissland J, Tigges A, Broll S, Hopp W, Lunemann M e.a. A super-spreading ewe infects
hundreds with Q fever at a farmers' market in Germany. BMC Infect Dis 2006; 6: 147.

9

Morroy G, Wijkmans C, Van de Sande J. Q-Quest. GGD Hart voor Brabant, AMPHI, Jeroen Bosch
Ziekenhuis, RIVM. 2010.

10

Fenollar F, Fournier PE, Carrieri MP, Habib G, Messana T, Raoult D. Risks factors and prevention of
Q fever endocarditis. Clin Infect Dis 2001; 33(3): 312-316.

Literatuur

42

11

Tissot-Dupont H, Vaillant V, Rey S, Raoult D. Role of sex, age, previous valve lesion, and pregnancy
in the clinical expression and outcome of Q fever after a large outbreak. Clin Infect Dis 2007; 44(2):
232-237.

12

Carcopino X, Raoult D, Bretelle F, Boubli L, Stein A. Managing Q fever during pregnancy: the
benefits of long-term cotrimoxazole therapy. Clin Infect Dis 2007; 45(5): 548-555.

13

ECDC. Risk assessment on Q fever. Stockholm ISBN 978-92-9193-210-8 doi:10.2900/28860. 2010.

14

Meer JWM van der. Persoonlijke mededeling. 2010. Nijmegen Universitair Medisch Centrum St.
Radboud.

15

Wildman MJ, Smith EG, Groves J, Beattie JM, Caul EO, Ayres JG. Chronic fatigue following
infection by Coxiella burnetii (Q fever): ten-year follow-up of the 1989 UK outbreak cohort. QJM
2002; 95(8): 527-538.

16

Gezondheidsraad. Het chronische-vermoeidheidssyndroom. Den Haag: Gezondheidsraad; 2005:
2005/02.

17

Langley JM, Marrie TJ, Leblanc JC, Almudevar A, Resch L, Raoult D. Coxiella burnetii
seropositivity in parturient women is associated with adverse pregnancy outcomes. Am J Obstet
Gynecol 2003; 189(1): 228-232.

18

Duynhoven Y van, Schimmer B, Steenbergen J, Van der Hoek W. The story of human Q-fever in the
Netherlands. International Q Fever Conference, Breda. 25-2-2010.

19

Hak E, Munster J, Van der Hoek W, Stolk R, Aarnoudse J, Leenders S e.a. Cost effectiveness of a
screening strategy for Q fever among pregnant women in risk areas: a clustered randomized
controlled trial. NCT01095328 / NL30340.042.09. 2010.

20

Dumler SJ. Q fever. Curr Treat Options Infect Dis 2002; 4: 437-445.

21

Maurin M, Raoult D. Q fever. Clin Microbiol Rev 1999; 12(4): 518-553.

22

Karagiannis I, Schimmer B, Van Lier A, Timen A, Schneeberger P, Van Rotterdam B e.a.
Investigation of a Q fever outbreak in a rural area of The Netherlands. Epidemiol Infect 2009; 137(9):
1283-1294.

23

KIZA-NCvB, Kwaliteitsbureau NVAB. Q-koorts, Factsheet voor bedrijfsartsen. www.kiza.nl/
content/q-koorts-factsheet-voor-bedrijfsartsen. 25-5-2010.

24

CSL Biotherapies. Q-VAX Q fever vaccine and Q-VAX skin test. Product Information - TGA
approved. 2008. Australië.

25

Gidding HF, Wallace C, Lawrence GL, McIntyre PB. Australia's national Q fever vaccination
program. Vaccine 2009; 27(14): 2037-2041.

26

Ackland JR, Worswick DA, Marmion BP. Vaccine prophylaxis of Q fever. A follow-up study of the
efficacy of Q-Vax (CSL) 1985-1990. Med J Aust 1994; 160(11): 704-708.

27

Gilroy N, Formica N, Beers M, Egan A, Conaty S, Marmion B. Abattoir-associated Q fever: a Q
fever outbreak during a Q fever vaccination program. Aust N Z J Public Health 2001; 25(4): 362-367.

28

Marmion BP, Ormsbee RA, Kyrkou M, Wright J, Worswick D, Cameron S e.a. Vaccine prophylaxis
of abattoir-associated Q fever. Lancet 1984; 2(8417-8418): 1411-1414.

Literatuur

43

29

Marmion BP, Ormsbee RA, Kyrkou M, Wright J, Worswick DA, Izzo AA e.a. Vaccine prophylaxis of
abattoir-associated Q fever: eight years' experience in Australian abattoirs. Epidemiol Infect 1990;
104(2): 275-287.

30

Shapiro RA, Siskind V, Schofield FD, Stallman N, Worswick DA, Marmion BP. A randomized,
controlled, double-blind, cross-over, clinical trial of Q fever vaccine in selected Queensland abattoirs.
Epidemiol Infect 1990; 104(2): 267-273.

31

Waag DM. Coxiella burnetii: host and bacterial responses to infection. Vaccine 2007; 25(42): 72887295.

32

National Health and Medical Research Council. Q fever. The Australian Immunisation Handbook.9th
ed. Canberra, 257-264. 2008.

33

Gezondheidsraad. De toekomst van het Rijksvaccinatieprogramma: naar een programma voor alle
leeftijden. Den Haag: Gezondheidsraad; 2007: 2007/02.

34

Gezondheidsraad. Griepvaccinatie: herziening van de indicatiestelling. Den Haag: Gezondheidsraad;
2007: 2007/09.

35

Gezondheidsraad. Vaccinatie tegen baarmoederhalskanker. Den Haag: Gezondheidsraad; 2008: 2008/
08.

36

Gezondheidsraad. Algemene vaccinatie tegen hepatitis B herbeoordeeld. Den Haag:
Gezondheidsraad; 2009: 2009/03.

37

Gezondheidsraad. Vaccinatie van zuigelingen tegen pneumokokkeninfecties (2). Den Haag:
Gezondheidsraad; 2010: 2010/02.

38

Houweling H, Verweij M, Ruitenberg EJ. Criteria for inclusion of vaccinations in public
programmes. Vaccine 2010; 28(17): 2924-2931.

39

Schimmer B, Ter Schegget R, Wegdam M, Zuchner L, De Bruin A, Schneeberger PM e.a. The use of
a geographic information system to identify a dairy goat farm as the most likely source of an urban
Q-fever outbreak. BMC Infect Dis 2010; 10: 69.

40
41

Fournier PE, Marrie TJ, Raoult D. Diagnosis of Q fever. J Clin Microbiol 1998; 36(7): 1823-1834.
Meer JWM van der. Persoonlijke mededeling. 2010. Nijmegen Universitair Medisch Centrum St.
Radboud.

42

Schneeberger P. Persoonlijke mededeling. 2010. Den Bosch Jeroen Bosch Ziekenhuis.

43

Nederlandse Hartstichting. Preventie bacteriële endocarditis. 2008.

Literatuur

44

A

De adviesaanvraag

B

De commissie

C

Effectiveness of the Q-fever vaccine: a meta-analysis

Bijlagen

45

Bijlage

A
De adviesaanvraag

Op 18 januari 2010 ontving de Voorzitter van de Gezondheidsraad van de minister van Volksgezondheid Welzijn en Sport de onderstaande adviesaanvraag over
Q-koorts:
Een groep van deskundigen onder leiding van het RIVM heeft de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en mij op 4 december 2009 een aantal adviezen gegeven over de bestrijding van Qkoorts. Eén van die adviezen luidt om de Gezondheidsraad advies te vragen over de toegevoegde
waarde van humane vaccinatie bij het voorkomen van Q-koorts. Hierover heeft al op meerdere
momenten overleg plaats gevonden tussen u en mijn medewerkers. Met deze brief verzoek ik u formeel deze vraag te beantwoorden. Daarnaast vraag ik u om mij opnieuw te adviseren over maatregelen ten aanzien van bloeddonaties.
Vaccin
Op dit moment is alleen in Australië een humaan vaccin geregistreerd. Het vaccin wordt daar ingezet
voor de bescherming van professionals in de veterinaire sector. Omdat het vaccin ernstige bijwerkingen heeft bij mensen die op het moment van vaccinatie besmet zijn (geweest) met Coxiella burnetii,
worden mensen eerst getest op seropositiviteit voor Coxiella bumetii alvorens overgegaan wordt op
vaccinatie.
In 2007 heb ik op grond van een advies van het RIVM besloten om niet over te gaan tot het vaccineren van mensen gezien de potentiële bijwerkingen van het vaccin. Mede gezien het beloop van de Qkoorts sinds 2007 is de vraag relevant of er over dit onderwerp nieuwe onderzoeksgegevens beschik-

De adviesaanvraag

46

baar zijn die tot een heroverweging zouden kunnen leiden. Zo worden in een artikel uit begin 2009 in
het tijdschrift Vaccine1 resultaten vanuit Australië gemeld.
Ik verzoek u de volgende vragen te beantwoorden:
1

Welke rol kan humane vaccinatie spelen bij het voorkomen van Q-koorts, naast de reeds genomen maatregelen?

2

Zijn doelgroepen aan te wijzen voor wie vaccinatie van belang kan zijn bij het voorkomen van
Q-koorts? Ik denk daarbij aan groepen die verhoogd kwetsbaar zijn of die verhoogd worden
blootgesteld.

3

Is het bestaande vaccin Q-VAX van CSL Limited Australia voldoende werkzaam?

4

Is het bestaande vaccin Q-VAX van CSL Limited Australia veilig? Daarbij verzoek ik u ook mee
te nemen dat vaccinatie eerst een serologische test Gezondheid vereist.

De Australische overheid heeft inmiddels aangegeven desgewenst mee te willen werken aan een
exportvergunning voor het vaccin.
Ik ga ervan uit dat u het RIVM en het CBG bij de beantwoording van deze vragen zult betrekken.
Bloeddonatie
In 2008 heeft u mij geadviseerd dat het tijdelijk uitsluiten van bloeddonors afkomstig uit het toen met
Q-koorts besmette gebied op dat moment geen gepaste maatregel was. In 2008 heeft u aangegeven
dat een betrouwbare screeningstest voor Q-koorts ontbrak. Inmiddels is door een aantal ziekenhuizen
en door Sanquin gewerkt aan een test voor screening van bloeddonors op Q-koorts. Met de test kan
mogelijk worden voorkomen dat alle donors uit risicogebieden bij nieuwe uitbraken van Q-koorts
zouden moeten worden uitgesloten; uitsluiting zou een grote aanslag op de beschikbaarheid van
gedoneerd bloed betekenen. Ik verzoek u mij advies uit te brengen met betrekking tot de invoering
van bovengenoemde test.
Uw schriftelijk advies zie ik graag op de kortst mogelijke termijn tegemoet maar in ieder geval binnen zes maanden.
Met vriendelijke groet,
de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
w.g.
dr. A. Klink

De adviesaanvraag

47

Bijlage

B
De commissie

•

•

•
•

•

•
•

•

prof. dr. E.J. Ruitenberg, voorzitter
emeritus hoogleraar immunologie, Universiteit Utrecht; hoogleraar
internationale volksgezondheid, Vrije Universiteit, Amsterdam
prof. dr. J.G. Aarnoudse
hoogleraar obstetrie en gynaecologie, Universitair Medisch Centrum
Groningen
drs. M. Augustijn, waarnemer
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Den Haag
prof. dr. C. Boog
bijzonder hoogleraar infectieziekten & immunologie, Universiteit Utrecht,
Nederlands Vaccin Instituut, Bilthoven
prof. dr WJHM van den Bosch
hoogleraar zorginnovatie, Universitair Medisch Centrum St. Radboud,
Nijmegen
prof. dr. A. Brand
hoogleraar transfusiegeneeskunde, Leids Universitair Medisch Centrum
prof. dr. E. Hak
hoogleraar klinische farmacoepidemiologie, Universitair Medisch Centrum
Groningen
prof. dr. J.A.P. Heesterbeek
hoogleraar theoretische epidemiologie, Universiteit Utrecht

De commissie

48

•
•
•
•

•
•
•
•
•

•
•
•

drs. W. van der Hoek,
arts-epidemioloog, CIb, RIVM, Bilthoven
dr. H. Houweling, adviseur
arts-epidemioloog, Gezondheidsraad, Den Haag
M.M. Kraaij-Dirkzwager, waarnemer
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Den Haag
prof. dr. J.W.M. van der Meer
hoogleraar inwendige geneeskunde, Universitair Medisch Centrum St.
Radboud, Nijmegen
dr. J.H. Ovelgönne, adviseur
College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, Den Haag
dr. P. Schneeberger
medisch microbioloog, Jeroen Bosch Ziekenhuis, Den Bosch
prof. dr. H.A. Verbrugh
hoogleraar medische microbiologie, Erasmus MC, Rotterdam
dr. M.F. Verweij
ethicus, Ethiek Instituut, Universiteit Utrecht
prof. dr. H.L. Zaaijer, adviseur
arts-microbioloog, Academisch Medisch Centrum, Stichting Sanquin
Bloedvoorziening, Amsterdam
drs. F.G. van Zijderveld
Bacteriologie, Centraal Veterinair Instituut, Wageningen
dr. K. Groeneveld, secretaris
medisch immunoloog; Gezondheidsraad, Den Haag
dr. R. van Houdt, secretaris
moleculair epidemioloog, Gezondheidsraad, Den Haag

Geraadpleegde deskundigen
• dr. P. Elsman
cardioloog, Jeroen Bosch ziekenhuis, Den Bosch
• drs. P.J. Lestrade
internist, Jeroen Bosch ziekenhuis, Den Bosch
• dr. N.H.M. Renders
arts-microbioloog, Jeroen Bosch ziekenhuis, Den Bosch
• prof. dr. F. Zijlstra
hoogleraar cardiologie, Universitair Medisch Centrum Groningen

De commissie

49

De Gezondheidsraad en belangen
Leden van Gezondheidsraadcommissies – waaronder sinds 1 februari 2008 ook
de leden van de RGO – worden benoemd op persoonlijke titel, wegens hun bijzondere expertise inzake de te behandelen adviesvraag. Zij kunnen echter, dikwijls juist vanwege die expertise, ook belangen hebben. Dat behoeft op zich geen
bezwaar te zijn voor het lidmaatschap van een Gezondheidsraadcommissie.
Openheid over mogelijke belangenconflicten is echter belangrijk, zowel naar de
voorzitter en de overige leden van de commissie, als naar de voorzitter van de
Gezondheidsraad. Bij de uitnodiging om tot de commissie toe te treden wordt
daarom aan commissieleden gevraagd door middel van het invullen van een formulier inzicht te geven in de functies die zij bekleden, en andere materiële en
niet-materiële belangen die relevant kunnen zijn voor het werk van de commissie. Het is aan de voorzitter van de raad te oordelen of gemelde belangen reden
zijn iemand niet te benoemen. Soms zal een adviseurschap het dan mogelijk
maken van de expertise van de betrokken deskundige gebruik te maken. Tijdens
de installatievergadering vindt een bespreking plaats van de verklaringen die zijn
verstrekt, opdat alle commissieleden van elkaars eventuele belangen op de
hoogte zijn.

De commissie

50

Bijlage

C
Effectiveness of the Q-fever vaccine:
a meta-analysis

G. Gefenaite, J. Munster, R. van Houdt, E. Hak
•
•
•
•

Giedre Gefenaite, PhD student, Department of Epidemiology, University
Medical Centre Groningen
Janna Munster, PhD student, Department of Epidemiology, University Medical Centre Groningen
Robin van Houdt, scientific secretary, Health Council of the Netherlands
Eelko Hak, Professor of clinical pharmaco-epidemiology, Department of
Epidemiology, University Medical Centre Groningen and University Centre
of Pharmacy, University of Groningen

Effectiveness of the Q-fever vaccine: a meta-analysis

51

Introduction
The number of notified human Q-fever cases in the Netherlands showed a steep
increase over the last years three years, with a peak incidence of 69 per 100,000
inhabitants in 2009 (1). Despite many measures being taken to prevent further
transmission, is can be expected that Q-fever cases will occur in the next few
years (1). Risk groups can be defined according to risk of exposure (e.g. goat farmers) or medical risk (e.g. immune compromised patients, patients with pre-existing valve defects and pregnant women) (2) (3) (4). Currently, only one Q-fever
vaccine (Q-vax) is available that is registered in Australia only for preventive use
in humans. Since, vaccination with Q-vax might be an option for certain risk
groups to prevent Q-fever, evidence is needed about its effectiveness. We therefore conducted a meta-analysis to determine the evidence base for effectiveness
for Q-fever vaccination in human populations.
Methods
A review of the literature was done by searching Pubmed and references. Only
studies that included a control population, used the Q-fever vaccine and clinical
outcome and reported raw data were included in the analysis. The design and
possible limitations of the studies were assessed using criteria for randomized
control trials (5) and longitudinal non-randomized observational studies (6). As
the main possible limitations we considered bias because of information, selection or confounding. The Mantel Haenzel risk ratio was calculated using Episheet by K. Rothman (7;8). Vaccine efficacy was calculated by the following
formula: (1-RR)*100.
Results
Five studies containing the raw data about the effectiveness of the vaccine
against Q-fever were included in our review (9-13). Two of them concerned a
retrospective cohort study and one a prospective cohort study, one randomised
controlled trial and one experimental study. The study populations were in all
studies abattoir workers, except for the experimental study in which healthy men
were included. Subjects were excluded from receiving Q-fever vaccination when
they had a positive antibody titre (CF titre >= 2.5) and/or positive skin test;
however there were exceptions in some of them. All of the studies showed that
there is a protective effect of the vaccine against Q-fever with an overall effecti-

Effectiveness of the Q-fever vaccine: a meta-analysis

52

veness of 97% (95%confidence interval 93% to 99%). After excluding Q-fever
cases that occurred within 15 days after the vaccination (the time needed to
induce complete immunisation) the vaccine effectiveness increased to 99.7%
(95% confidence interval 96.3% to 100%) (9-13).
Discussion
Individual studies showed that the efficacy of the vaccine against Q-fever is very
high, with no exception. The same high vaccine efficacy was found after pooling
the raw data. However, the reported designs of the included studies had some
potential flaws. The case definitions were usually rather vague or even absent.
Furthermore, in some studies selection of subjects to vaccinees or nonvaccinees
was not described at all or described insufficiently. Also no information about the
baseline characteristics of vaccinees and nonvaccinees was available in most of
the studies. A major problem with the reviewed literature was the selected study
sample; four of the five studies focused on abattoir workers, the population
which is relatively healthy and young and particularly at risk to attract Q-fever.
How these results apply to populations at high risk of complications or in persons
who are not at constant exposure remains uncertain. In all, the vaccine effectiveness may be overestimated and needs confirmation in controlled research settings, but is likely to be rather impressive for high-risk groups.
Reference List
1

Hoek W van der, Dijkstra F, Schimmer B, et al. Q fever in the Netherlands: an update on the
epidemiology and control measures. Euro Surveill 2010;15(12).

2

Schimmer B, ter Schegget R, Wegdam M, et al. The use of a geographic information system to
identify a dairy goat farm as the most likely source of an urban Q-fever outbreak. BMC Infect Dis
2010;10:69.

3

Hartzell JD, Wood-Morris RN, Martinez LJ, Trotta RF. Q fever: epidemiology, diagnosis, and
treatment. Mayo Clin Proc 2008 May;83(5):574-9.

4
5

RIVM. Q-koorts. 2010.
Deeks JJ, Higgins JPT, Altman DG. Analysing and presenting results. In: Alderson P, Green S,
Higgins J, eds. Cochrane Handbook for systematic reviews of interventions 4.2.5; Section
8.Chichester, UK: John Wiley & Sons, 2010.

6

Wells GA, Shea B., O’Connell D, et al. The Newcastle-Otawa Scale (NOS) for assessing the quality
of nonrandomised studies in meta-analyses. 2010.

7

Rothman JK, Greenland S. Modern Epidemiology. 2 ed. 1998.

8

Sato T. Biometrics. 1989. p. 1323-4.

Effectiveness of the Q-fever vaccine: a meta-analysis

53

9

Ackland JR, Worswick DA, Marmion BP. Vaccine prophylaxis of Q fever. A follow-up study of the
efficacy of Q-Vax (CSL) 1985-1990. Med J Aust 1994 Jun 6;160(11):704-8.

10

Benenson AS. Q fever vaccine: efficacy and present status. J E Smadel [ed ], Symposium on Q fever
ArmyMed Serv Grad School Walter Reed ArmyMed Center Med Sci Publ No 6 U S Government
Printing Office, Washington,D C 1959;47-60.

11

Gilroy N, Formica N, Beers M, Egan A, Conaty S, Marmion B. Abattoir-associated Q fever: a Q
fever outbreak during a Q fever vaccination program. Aust N Z J Public Health 2001 Aug;25(4):3627.

12

Marmion BP, Ormsbee RA, Kyrkou M, et al. Vaccine prophylaxis of abattoir-associated Q fever:
eight years’ experience in Australian abattoirs. Epidemiol Infect 1990 Apr;104(2):275-87.

13

Shapiro RA, Siskind V, Schofield FD, Stallman N, Worswick DA, Marmion BP. A randomized,
controlled, double-blind, cross-over, clinical trial of Q fever vaccine in selected Queensland abattoirs.
Epidemiol Infect 1990 Apr;104(2):267-73.

Effectiveness of the Q-fever vaccine: a meta-analysis

54