Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

26 362

Modernisering van de overheid

Nr. 1098

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BINNENLANDSE ZAKEN
EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 december 2023
Tijdens het Commissiedebat Digitaliserende Overheid van 23 maart jl. heb
ik uw Kamer toegezegd een quickscan uit te voeren naar de impact van
generatieve AI-technologie op IT- en overheidspersoneel. Het Lid Van
Weerdenburg (PVV) vroeg mij om uit te zoeken of het inzetten van
generatieve AI een deel van de oplossing kan zijn om de krapte in deze
sectoren minder nijpend te maken. Deze vraag raakt aan de breed
gesteunde motie Dekker-Abdulaziz en Rajkowski1 die oproept om tot een
integrale visie te komen over de inzet, de potentie en de risico’s van
nieuwe AI-producten, zoals generatieve AI. Deze overheidsbrede visie op
generatieve AI, die ik in Q1 2024 naar uw Kamer zal versturen, schetst een
integraal beeld van de impact die deze technologie heeft op onze
maatschappij en de uitdagingen en mogelijkheden die hiermee zijn
gemoeid. Daarbij worden concrete acties aangekondigd om als samenleving de vruchten optimaal te kunnen plukken van het potentieel dat
generatieve AI biedt.
Generatieve AI is een veelbelovende en kansrijke ontwikkeling om
efficiënter te werken of effectiever publieke doelen te behalen. De
keerzijde is dat naast verschillende kansen ook risico’s bestaan in de
toepassing ervan. Hierbij speelt mee dat de technologie zich zo snel
ontwikkelt, dat de gevolgen niet altijd tijdig zijn te overzien. Door
Rijksorganisaties is mede daarom de behoefte gedeeld om een Rijksbreed
standpunt in te nemen over het gebruik van generatieve AI.
Middels deze brief ga ik in op de uitgevoerde snelle doorlichting
(quickscan) en informeer ik u over mijn voorlopige standpunt voor
Rijksorganisaties bij het gebruik van generatieve AI. Hierna volgt een
nadere toelichting op dit standpunt. Hiervoor heb ik onder andere advies
ingewonnen bij de Landsadvocaat en de Autoriteit Persoonsgegevens
(AP). Afsluitend geef ik aan welke vervolgstappen ik neem in opmaat naar
de overheidsbrede visie op generatieve AI.
1

kst-26643-1098
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 26 643, nr. 1003

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 26 643, nr. 1098

1

Snelle doorlichting impact generatieve AI op (IT-) overheidspersoneel: potentie groot en behoefte aan richtlijnen
In antwoord op de vraag van het Lid van Weerdenburg (PVV) om uit te
zoeken of het inzetten van generatieve AI een deel van de oplossing kan
zijn om de krapte in deze sectoren minder nijpend te maken, liet ik een
snelle doorlichting uitvoeren. Deze doorlichting is niet allesomvattend,
maar dient als richtinggevende indicatie om verder onderzoek op voort te
bouwen.
Uit de snelle doorlichting naar de impact van generatieve AI op (IT-)
overheidspersoneel, die medio 2023 is uitgevoerd bij acht Rijksorganisaties, waaronder het Ministerie van Justitie en Veiligheid, het Ministerie
van Defensie, de Belastingdienst en Rijkswaterstaat, is naar voren
gekomen dat veel ambtenaren momenteel al experimenteren met
generatieve AI-toepassingen, zoals ChatGPT. Ook blijkt dat generatieve AI
als een kansrijke ontwikkeling wordt gezien om onder andere de arbeidsproductiviteit van (IT-)overheidspersoneel en daarmee ook de kwaliteit
van de dienstverlening van de overheid te verbeteren. Mogelijke
voorbeelden zijn het faciliteren van meer overheidscontactpunten met
langere openingstijden, het snel genereren van content en het effectiever
inzetten van ondersteunend werk. Er worden echter ook risico’s genoemd.
De risico’s bevinden zich onder andere op het gebied van privacy,
gegevensbescherming en auteursrecht, maar ook klimaat, inclusie en
mensenrechten worden genoemd. Departementen en overige Rijksorganisaties geven aan behoefte te hebben aan richtlijnen voor het veilig en
verantwoord gebruik van deze technologie2.
Op basis van deze snelle doorlichting kunnen we nog geen definitieve
uitspraken doen of generatieve AI een bijdrage gaat leveren om de krapte
op de arbeidsmarkt minder nijpend te maken. Wel is de technologie
veelbelovend en bestaat de kans dat het werk ten minste verandert. Nader
onderzoek is nodig om deze kansen te kunnen verzilveren.
De vraag gesteld door lid Van Weerdenburg (PVV) acht ik hiermee
beantwoord. In de bijlage vindt u een nadere uitwerking van de snelle
doorlichting. In navolging van de snelle doorlichting komt er een
Rijksbrede inventarisatie van de initiatieven en ontwikkelingen op het
gebied van generatieve AI (zie vervolgstap 3).
Voorlopig standpunt omgang generatieve AI door Rijksorganisaties
Als overheid kiezen we voor de verantwoorde, waardengedreven inzet
van AI. Dat houdt in dat dit op een zorgvuldige en veilige wijze gebeurt.
Wanneer Rijksorganisaties gebruik maken van generatieve AI, is het
bovendien altijd van belang dat wordt voldaan aan de geldende wet- en
regelgeving. Het uitgangspunt van dit voorlopig standpunt is daarom het
voldoen aan bestaande wet- en regelgeving3. Hiervoor heb ik onder
andere advies ingewonnen bij de Landsadvocaat en de Autoriteit
Persoonsgegevens (AP).

2

Gezien de vrijwillige deelname en het beperkt aantal deelnemende organisaties bieden de
uitkomsten van de snelle doorlichting wellicht geen compleet beeld voor de gehele rijksoverheid. In een vervolginventarisatie wordt ernaar gestreefd om dit aantal organisaties uit te
breiden.
3
Zoals de Algemene verordening gegevensbescherming, het Auteursrecht, de Wet justitiële en
strafvorderlijke gegevens, de algemene beginselen van behoorlijk bestuur en de grondrechten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 26 643, nr. 1098

2

Mijn voorlopig standpunt voor het gebruik van generatieve AI door
Rijksorganisaties is als volgt:
• Als overheid stimuleren wij innovatie en zien wij het belang in van
experimenten om generatieve AI in te zetten voor publieke waarden;
• Hierbij dienen alle generatieve AI-toepassingen te voldoen aan
geldende wet- en regelgeving;
• Om vast te stellen welke specifieke vorm van inzet van generatieve AI
wel of niet mogelijk is, dient voorafgaand aan het gebruik ervan per
unieke casus een risicoanalyse te worden uitgevoerd. Dit zijn een
(pre-scan) Data Protection Impact Assessment (DPIA4) en een
algoritme impact assessment (zoals een Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes (IAMA5)), waarin de risico’s en risicobeperkende
maatregelen worden vastgesteld;
• De uitkomsten hiervan dienen voorafgaand aan de inzet van de
toepassing ter advies aan de (departementale) Chief Information
Officer en de Functionaris Gegevensbescherming te worden voorgelegd. De CIO Rijk destilleert Rijksbrede lessen en voorkomt doublering
van risicoanalyses;
• De bovengenoemde punten zijn ook van toepassing bij het gebruiken
of (door)ontwikkelen van een open source generatieve AI-toepassing.
In het kader van de Wet Open Overheid en het stimuleren van
transparantie, heeft open source generatieve AI de voorkeur;
• Niet-gecontracteerde generatieve AI-toepassingen6 zoals ChatGPT,
Bard en Midjourney, voldoen over het algemeen niet aantoonbaar aan
de geldende privacy- en auteursrechtelijke wetgeving7. Zodoende is
het gebruik hiervan door Rijksorganisaties (of in opdracht daarvan) in
beginsel niet toegestaan, in die gevallen waarin het risico bestaat dat
wetgeving wordt overtreden, tenzij de aanbieder en de gebruiker
aantoonbaar voldoen aan de geldende wet- en regelgeving;
• Gecontracteerde generatieve AI-toepassingen dienen bovendien te
voldoen aan de Algemene Rijksvoorwaarden bij IT-overeenkomsten
20228 en aan departementale inkoopvoorwaarden indien deze
prevaleren; en
• Nadat aan bovenstaande punten is voldaan, is bij het gebruik van een
generatieve AI-toepassing van belang dat medewerkers voldoende
worden geïnformeerd over hoe zij deze technologie op een verantwoorde wijze kunnen inzetten. Dit kan door training of richtlijnen voor
verantwoord gebruik (zie vervolgstap 6 en 7).
Dit voorlopige standpunt is geen categorisch verbod van de technologie,
maar herhaalt geldende wet- en regelgeving. Het gebruik wordt niet
ontzegd, maar gekaderd. Zo blijft het mogelijk te experimenteren met de
technologie. Binnen pilots (zie vervolgstap 4), maar ook op Rijksbreed
niveau wordt een diepgaander ethisch gesprek over proportionaliteit
gevoerd en wordt de maatschappelijke waarde van de technologie, in
samenhang met wet- en regelgeving, nader onderzocht. Dit standpunt
heeft de status voorlopig, omdat de afstemming nog plaatsvindt in lijn
met de overheidsbrede visie op generatieve AI. Na deze afstemming
betreft het een volgende versie van het standpunt. Gezien de snelheid van
de technologische ontwikkeling is een definitief standpunt pas aan de
orde nadat kennis en ervaring is opgedaan met verantwoorde inzet na
bredere ethische beraadslaging. Het standpunt wordt verder uitgewerkt in
4

Data protection impact assessment (DPIA) | Autoriteit Persoonsgegevens
Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes | Rapport | Rijksoverheid.nl
6
Bijvoorbeeld openbaar toegankelijke, door grote techbedrijven ontwikkelde (en vaak online op
het internet) aangeboden vormen van generatieve AI
7
De reden dat deze bullet «in beginsel» bevat is omdat er aanbieders kunnen bestaan van
niet-gecontracteerde AI-toepassingen die kunnen voldoen aan wet- en regelgeving
8
Wetten.nl – Regeling – Besluit vaststelling Algemene Rijksvoorwaarden bij IT-overeenkomsten
2022 (ARBIT-2022) – BWBR0047124 (overheid.nl)
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 26 643, nr. 1098

3

de Handreiking voor Rijksorganisaties bij het gebruik van generatieve AI
(zie vervolgstap 6). In een vervolgversie van dit standpunt in 2024
verwacht ik meer duidelijkheid te kunnen verschaffen over in welke
toepassingsgebieden generatieve AI verantwoord kan worden ingezet.
Hier is meer onderzoek voor nodig en dit blijft in dit voorlopige standpunt
buiten beschouwing.
Toelichting op voorlopig standpunt
Wat is generatieve AI?
Generatieve AI is een vorm van kunstmatige intelligentie die in staat is om
tekst, audio, afbeeldingen, computercode en video’s te creëren. In
tegenstelling tot taakspecifieke AI die zich beperkt tot analyse van
beschikbare data, richt generatieve AI zich op het creëren van nieuwe
resultaten op basis van al beschikbare data. Daarbij is de kwaliteit van de
output zodanig, dat het soms lastig te onderscheiden is van door mensen
gemaakte content. Eén van de meest herkenbare toepassingen van
generatieve AI voor het brede publiek zijn AI-chatbots. Deze digitale
assistenten kunnen communiceren op een manier die sterk lijkt op
menselijke interactie. Een bekend voorbeeld hiervan is ChatGPT, een
chatbot op basis van een large language model (LLM). Dit soort modellen
is gespecialiseerd in natuurlijke taalverwerking en richt zich op het
voorspellen en verwerken van tekst. Hoewel deze modellen in de basis
zijn ontworpen voor taalbewerking, ligt hun kracht en groeiend succes in
de veelzijdige toepassingen ervan, variërend van het programmeren van
code tot het spelen van bordspellen.
Een belangrijk onderdeel van generatieve AI is de data waarmee het
model getraind wordt. Het trainen van deze modellen vraagt om
ongekende hoeveelheden data, bijvoorbeeld afkomstig van het internet.
Wanneer niet duidelijk is op welke data deze modellen zijn gebaseerd,
kunnen vragen op het vlak van onder andere privacy en auteursrecht niet
beantwoord worden en kunnen inbreuken niet worden uitgesloten. Ook
heeft dit effect op de output van de modellen. Zo kan de gebruikte data
leiden tot bias en onjuistheden in die output.
Verschil tussen niet-gecontracteerde en gecontracteerde generatieve AI
Wanneer ik kijk naar de juridische implicaties van het gebruik van
generatieve AI, maak ik onderscheid tussen twee soorten toepassingen:
niet-gecontracteerde generatieve AI-toepassingen en gecontracteerde
generatieve AI-toepassingen. Dit onderscheid is nodig, omdat de
contracten met de aanbieders van generatieve AI sterk van invloed zijn op
de wijze waarop het mogelijk is om ongewenste risico’s te beperken.
Wanneer we als overheid gebruik maken van niet-gecontracteerde
diensten betekent dit dat we geen nadere afspraken kunnen maken over
de verwerking van ingevoerde data, en geen garanties kunnen krijgen
over de herkomst van trainingsdata. Dat brengt ongewenste gevolgen met
zich mee. Wanneer afspraken niet mogelijk zijn, kan de gebruiker er alleen
maar voor kiezen om de toepassing onder de gestelde algemene
voorwaarden te gebruiken, of om de toepassing helemaal niet te
gebruiken.
Ik versta onder niet-gecontracteerde generatieve AI de openbaar
toegankelijke, door derden ontwikkelde en (vaak online op het internet)
aangeboden vormen van generatieve AI, zoals ChatGPT voor tekst of
Midjourney voor afbeeldingen, inclusief de onderliggende foundation
models. Deze vormen van generatieve AI onderscheid ik van gecontracteerde en ingekochte zakelijke varianten en eventuele door de rijksoverheid zelf ontwikkelde modellen, waarbij zowel de trainingsdata als het
gebruik aan voorwaarden kunnen worden verbonden. In tegenstelling tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 26 643, nr. 1098

4

niet-gecontracteerde toepassingen, kunnen daarbij wel degelijk wederkerige afspraken worden gemaakt over het gebruik en de ontwikkeling van
een toepassing.
Het onderscheid tussen niet-gecontracteerde en gecontracteerde
generatieve AI is echter niet allesomvattend. Zo kunnen open source
generatieve AI-toepassingen bijvoorbeeld buiten deze categorisering
vallen. Bij het nagaan of het gebruik van een specifieke toepassing is
toegestaan, dient daarom altijd te worden gehandeld in de geest van het
voorlopige standpunt, door een risicoanalyse uit te voeren en na te gaan
of er wordt voldaan aan wet- en regelgeving.
Waarvoor is dit standpunt bedoeld?
Dit standpunt geldt zowel bij het uitvoeren van bedrijfsvoeringtaken als
primaire publieke taken. Het standpunt is ook van toepassing wanneer
een externe partij diensten of producten levert aan een Rijksorganisatie
met gebruikmaking van generatieve AI. Ook strekt dit standpunt zich uit
tot het experimenteel gebruik van generatieve AI in bijvoorbeeld pilots of
proeftuinen.
Voor wie is dit standpunt bedoeld?
De doelgroepen van dit voorlopige standpunt zijn departementen en
Rijksorganisaties9. In de komende maanden wil ik in gesprek gaan met
medeoverheden om een overheidsbreed standpunt in te nemen.
Hoe is dit voorlopig standpunt tot stand gekomen?
Op basis van de interne richtlijnen van de Europese Commissie10 is
interdepartementaal gewerkt aan een concept standpunt. Hier hebben wij
in lijn met de interne richtlijnen van de Europese Commissie in eerste
instantie gefocust op «online beschikbare» generatieve AI vanwege de
grote risico’s die hierbij gelden. Inmiddels bezigen wij de term «online
beschikbaar» niet meer en geldt het voorlopig standpunt voor alle
generatieve AI. Na het concept standpunt gedeeld te hebben met de
Functionarissen Gegevensbescherming (FG’s), is ten eerste door de
departementale Functionarissen Gegevensbescherming tezamen
geadviseerd om inzichtelijk te maken in hoeverre de werkterm «online
beschikbare» generatieve AI voldoet aan de eisen van de AVG. Ten tweede
is aan de Landsadvocaat de vraag voorgelegd welke juridische mogelijkheden er bestaan voor de inzet van «online beschikbare» generatieve AI
gezien huidige, geldende wetgeving. Ten slotte is een advies gevraagd
aan de Autoriteit Persoonsgegevens die ook hierop heeft geadviseerd. In
de bijlage van deze brief vindt u de volledige adviezen, die hieronder
nader worden toegelicht.
De specifieke bedenkingen in de adviezen hebben betrekking op de
volgende punten:
• De trainingsdata, veelal verkregen via grootschalige scraping (het
extraheren van informatie van webpagina’s) van openbare bronnen op
internet of andere digitale bronnen, kunnen privacygevoelige
gegevens bevatten;
• Het getrainde generatieve AI model kan onjuiste of bevooroordeelde
gegevens over personen bevatten;

9

Begrensd door wettelijke of gerechtvaardigde uitzonderingen die van toepassing zijn bij
belangenafweging in het kader van bijvoorbeeld nationale veiligheid, opsporing, rechtshandhaving, Defensie of inlichtingenverzameling.
10
Europese Commissie (2023, 24 mei). Guidelines for staff on the use of online available
generative artificial intelligence tools. (COM-AI-GUIDELINES.pdf (politico.eu)).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 26 643, nr. 1098

5

•

•
•

•

•

De interactievragen van de gebruikers («prompts») kunnen worden
hergebruikt om het model te finetunen, waardoor onbedoeld gevoelige
informatie openbaar kan worden gemaakt;
Een generatieve AI-toepassing kan zeer gevoelige informatie afleiden
uit de interactie met de gebruiker;
De rechten van betrokkenen zoals de mogelijkheid tot inzage- en het
eventueel verwijderen, of rectificeren van (onjuiste) persoonsgegevens
zijn momenteel zeer beperkt;
Het gebruik van generatieve AI brengt auteursrechtelijke risico’s met
zich mee, omdat onduidelijk is of aanbieders voldoende rekening
houden met de rechten van auteurs, wiens werken zij bij de ontwikkeling van hun modellen gebruiken. Veel aanbieders zijn momenteel niet
transparant over welke auteursrechtelijke werken zij gebruiken in het
trainingsproces; en
Vanuit de rechtspraak is er nog geen expliciet oordeel over of, en in
welke vorm, scraping -ten behoeve van het trainen van generatieve AI
modellen- auteursrechtelijk gezien toelaatbaar is.

Vervolgstappen
De rijksoverheid wil het potentieel van kansrijke technologieën benutten
en het gebruik van generatieve AI binnen de rijksoverheid op een veilige
en verantwoorde manier bevorderen. Daarom neemt het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties het voortouw om de volgende
acties uit te voeren:
1. Het bovenstaande standpunt wordt helder gecommuniceerd binnen
de organisaties van de rijksoverheid;
2. Het bovenstaande standpunt wordt gedeeld met medeoverheden en
de vervolgstappen worden in samenwerking vormgegeven;
3. Er komt er een inventarisatie van de initiatieven en ontwikkelingen op
het gebied van generatieve AI binnen de rijksoverheid;
4. Binnen verschillende Rijksorganisaties worden pilotprogramma’s in
veilige en gecontroleerde omgevingen uitgevoerd. Na een Rijksbrede
inventarisatie zal het Ministerie van Binnenlandse Zaken aanhaken op
deze pilotprogramma’s om inzicht te krijgen in de specifieke
toepassingsgebieden. Hiervoor wordt een community opgezet zodat
overheidsbreed van elkaar geleerd kan worden en snel kan worden
opgeschakeld indien een generatieve AI-toepassing na risicoanalyses
wordt geaccepteerd;
5. Met aanbieders gaan we om de tafel om de mogelijkheden te
onderzoeken om individueel gebruik van generatieve AI in de huidige
zakelijke werkomgeving verantwoord aan te bieden;
6. Er wordt een «Handreiking voor Rijksorganisaties bij het gebruik van
generatieve AI» geschreven om generatieve AI op een verantwoorde
wijze te laten inzetten door Rijksorganisaties;
7. Door middel van trainingen (via de RijksAcademie voor Digitalisering
en Informatisering Overheid) en andere bijeenkomsten (via de
Generatieve AI community) wordt kennisdeling gefaciliteerd over de
mogelijkheden voor veilig gebruik van generatieve AI;
8. De interbestuurlijke inkoopvoorwaarden worden aangescherpt met
het oog op generatieve AI, waarbij publieke waarden als veiligheid,
transparantie, non-discriminatie, privacy- en gegevensbescherming
en duurzaamheid worden geborgd; en
9. We nemen actief deel aan de totstandkoming van de Europese
AI-verordening en het AI-Verdrag van de Raad van Europa. De
Europese wet stelt eisen stellen aan de ontwikkeling en het gebruik
van generatieve AI, die in Nederland bindend zullen zijn en derhalve
deel uitmaken van het Rijksbrede standpunt. De volgende versie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 26 643, nr. 1098

6

dit standpunt is onderdeel van de overheidsbrede visie op generatieve AI, die Q1 2024 met uw Kamer wordt gedeeld. Eind 2024 vindt
een herijking van het standpunt plaats.
De Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
A.C. van Huffelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 26 643, nr. 1098

7