J. Nuijen | A. Verweij | J. Dopmeijer | A. van Wamel | F. Schouten |
M. Buijs | M. van der Horst | C. van den Brink

Monitor Mentale gezondheid en
Middelengebruik Studenten hoger
onderwijs 2023
RIVM-rapport 2023-0412

Monitor Mentale gezondheid en
Middelengebruik Studenten hoger onderwijs
2023
RIVM-rapport 2023-0412

RIVM-rapport 2023-0412

Colofon

© RIVM en Trimbos-instituut 2023
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van
bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en
Trimbos-instituut, Monitor Mentale gezondheid en middelengebruik
Studenten hoger onderwijs 2023.
Het RIVM hecht veel waarde aan toegankelijkheid van zijn producten. Op dit
moment is het echter nog niet mogelijk om dit document volledig
toegankelijk aan te bieden. Als een onderdeel niet toegankelijk is, wordt dit
vermeld. Zie ook www.rivm.nl/toegankelijkheid.
DOI 10.21945/RIVM-2023-0412
J. Nuijen (auteur en eindredactie), Trimbos-instituut
A. Verweij (auteur), RIVM
J. Dopmeijer (auteur), Trimbos-instituut
A. van Wamel (auteur), Trimbos-instituut
F. Schouten (analyses), RIVM
M. Buijs (analyses), RIVM
M. van der Horst (auteur), Trimbos-instituut
C. van den Brink (auteur en eindredactie), RIVM
Het onderzoeksteam:
RIVM: Carolien van den Brink, Marie Buijs, Mirjam Busch, Antonia Verweij
Trimbos-instituut: Jolien Dopmeijer, Saskia van Dorsselaer, Wouter den
Hollander, Michelle van der Horst, Marloes Kleinjan, Jasper Nuijen, Frederiek
Schouten
GGD GHOR Nederland: Nannah Tak
Contact:
Carolien van den Brink
RIVM, Centrum Volksgezondheid, Zorg en Maatschappij
carolien.van.den.brink@rivm.nl
Jolien Dopmeijer
Trimbos-instituut, Programma Jeugd, Studententeam
JDopmeijer@trimbos.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het ministerie van VWS en het
ministerie van OCW.
Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Publiekssamenvatting

Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik Studenten
hoger onderwijs 2023
Voor de tweede keer is een indruk gekregen van de mentale gezondheid
van studenten in het hoger beroepsonderwijs en op de universiteit. Ruim
32.000 studenten vulden in het voorjaar van 2023 daarover een online
vragenlijst in. Hierbij zijn ook vragen gesteld over het gebruik van
middelen zoals alcohol, tabak en cannabis. Verder is in kaart gebracht
welke factoren samenhangen met de mentale gezondheid en het
middelengebruik.
Met een deel van de deelnemende studenten gaat het mentaal redelijk
tot goed in 2023. Een derde van hen geeft hun leven een 7, en ruim een
kwart een 8 of hoger. Tegelijkertijd heeft een aanzienlijk deel psychische
klachten. Zo heeft 44 procent van de deelnemende studenten depressie/angstklachten. Ongeveer dezelfde of hogere percentages gelden voor
emotionele uitputtingsklachten, vaak prestatiedruk of (heel) veel stress
ervaren en eenzaamheid. Wat de middelen betreft wordt alcohol veruit
het meest gebruikt. Van de studenten die drinken is 10 procent een
overmatige drinker en 16 procent een zware drinker.
De resultaten geven grofweg hetzelfde beeld als de eerste monitor van
2021. Ze geven nog duidelijker aan dat mentale gezondheid en
middelengebruik niet los te zien zijn van de sociale en maatschappelijke
omgeving waarin studenten leven. Naast de studie zijn onder andere de
kosten van het dagelijks leven en de krappe woningmarkt belangrijke
stressbronnen. Het is daarom belangrijk om niet alleen de mentale
weerbaarheid van studenten te verbeteren, maar ook aandacht te
hebben voor hun omgeving.
Op sommige vlakken lijkt de mentale gezondheid iets te zijn verbeterd
ten opzichte van de eerste monitor, die tijdens de coronapandemie werd
gehouden. In 2023 ervaren minder deelnemende studenten emotionele
uitputtingsklachten, prestatiedruk, en eenzaamheid dan in 2021.
Factoren die bijdragen aan een goede mentale gezondheid zijn onder
andere steun uit de omgeving en voldoende tijd voor ontspanning.
Onder andere risicovol gebruik van sociale media en maatschappelijke
stressbronnen hangen samen met een mindere mentale gezondheid.
Het gebruik van de meeste middelen is gelijk gebleven in 2023.
Sommige middelen lijken minder te zijn gebruikt, zoals cannabis. Elke
dag of regelmatig vapen lijkt wel populairder te zijn geworden. Veel
alcohol drinken komt onder andere vaker voor bij studenten met een
hoge studieschuld en studenten die met anderen in een studentenhuis
wonen.

Pagina 3 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Het Trimbos-instituut, het RIVM en GGD GHOR Nederland hebben deze
monitor opgezet en uitgevoerd. Dit is gedaan op verzoek van de
ministeries van OCW en VWS.
Kernwoorden: studenten, hoger onderwijs, mentale gezondheid,
psychische klachten, middelengebruik, alcohol, drugs, roken, stress,
prestatiedruk, eenzaamheid, hulp ontvangen

Pagina 4 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Synopsis

Monitor on Mental Health and Substance Use among Higher
Education Students 2023
For the second time, a monitor has been carried out into the mental
well-being of students at research universities and universities of applied
sciences. In the spring of 2023, over 32,000 students completed an
online questionnaire on this topic. The questionnaire also included
questions about the use of substances like alcohol, tobacco and
cannabis. Additionally, research has been conducted into the factors
associated with mental health and substance use.
The findings show that a share of participating students enjoyed fair to
good mental health in 2023: one-third scored their life with a 7, and
more than a quarter with an 8 or higher. On the other hand, a
significant share of students experienced mental health issues, with 44
per cent experiencing depression/anxiety symptoms. Similar or higher
percentages apply to students dealing with emotional exhaustion
symptoms, frequent sense of performance pressure, (very) high stress
and feelings of loneliness. Alcohol emerged as the predominant
substance of choice, with 10 per cent of drinking students qualifying as
excessive drinkers and 16 per cent as heavy drinkers.
The results present a broadly similar picture to the first monitor in 2021,
underscoring that mental health and substance use are bound up with
the social and societal context students navigate. Apart from their
studies, costs of daily living and the tight housing market are important
stressors. It is therefore crucial not only to enhance the mental
resilience of students, but also to focus on improving their overall
environment.
Certain aspects of students’ mental health appear to have improved
compared to the first monitor, which was conducted during the
coronavirus pandemic. In 2023, fewer participating students reported
emotional exhaustion symptoms, performance pressure and feelings of
loneliness than in 2021.
Factors contributing to positive mental health include support from their
environment and adequate time for relaxation. Conversely, risky social
media use and societal stressors are associated with poorer mental
health.
The overall use of most substances remained consistent in 2023. Some
substances, like cannabis, seemed to be less prevalent, while daily or
regular vaping appeared to have gained popularity. Heavy drinking was
more common among students with high levels of student debt and
those residing in shared student housing.
The Trimbos Institute, RIVM and the Netherlands Municipal Public Health
Services and Medical Assistance in Accidents and Disasters designed and
carried out this monitor. They did so on the instruction of the Ministry of
Pagina 5 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Education, Culture and Science and the Ministry of Health, Welfare and
Sport.
Keywords: students, higher education, mental health, mental health
issues, substance use, alcohol, drugs, smoking, stress, performance
pressure, loneliness, receiving help

Pagina 6 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Inhoudsopgave

Samenvatting — 11
Deel A Inleiding en methode — 21
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Inleiding — 23
Studenten als specifieke doelgroep voor monitoring — 23
Eerste meting MMMS in 2021 — 24
Wat gebeurde er na de publicatie van de eerste meting? — 25
Doel tweede meting MMMS en opzet rapport — 25
Nadere toelichting delen B en C — 27

2

Methode van onderzoek en beschrijving van de
studiepopulatie — 29
Inleiding — 29
Totstandkoming van de vragenlijst — 29
Gegevensverzameling — 30
Respons — 32
Weging — 33
Mogelijke vertekening van uitkomstmaten door een selectieve
respons — 34
Beschrijving studenten — 36
Gegevensanalyse — 37
Significantieniveau en effectgrootte — 39

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9

Deel B Mentale gezondheid — 41
3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
4
4.1
4.2
4.3
4.4
5

Hoe staat het met de mentale gezondheid van studenten? — 43
Inleiding — 44
Mentale gezondheid van de deelnemende studenten: basiscijfers — 45
Hoe is het mentaal welbevinden van de deelnemende studenten? — 46
In welke mate komen psychische klachten voor onder de deelnemende
studenten? — 48
In welke mate ervaren de deelnemende studenten stress, prestatiedruk
en eenzaamheid? — 52
In hoeverre verschilt de mentale gezondheid van de deelnemende
studenten tussen 2021 en 2023? — 55
Samenvatting en beschouwing — 57
Welke factoren hangen samen met de mentale gezondheid van
studenten? — 61
Inleiding — 62
Eerste analysestap: wat is de samenhang tussen mentale gezondheid en
vijf achtergrondkenmerken? — 62
Tweede analysestap: welke andere factoren hangen samen met mentale
gezondheid? — 69
Samenvatting en beschouwing — 73
In hoeverre ontvangen studenten advies of hulp vanwege
psychische klachten? En welke factoren hangen
hiermee samen? — 79
Pagina 7 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8

Inleiding — 80
In hoeverre hebben de deelnemende studenten advies of hulp
ontvangen vanwege psychische klachten, of online-informatie of hulp
gezocht? — 81
Van wie hebben de deelnemende studenten advies of hulp ontvangen?
En hoe tevreden zijn zij hierover? — 82
Welke informatie of hulp zoeken de deelnemende studenten
online? — 84
Zijn er verschillen tussen 2021 en 2023 in het aandeel deelnemende
studenten dat advies of hulp heeft ontvangen? En in het aandeel
studenten dat online-informatie of hulp heeft gezocht? — 85
Waarom hebben de deelnemende studenten geen advies of hulp
ontvangen vanwege psychische klachten? — 87
Hangt het ontvangen van advies of hulp vanwege psychische klachten
samen met achtergrondkenmerken? En hoe zit dat bij het zoeken naar
online-informatie of hulp? — 89
Samenvatting en beschouwing — 91
Deel C Middelengebruik — 95

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
7
7.1
7.2
7.3
7.4
8
8.1
8.2
8.3
8.4

Hoe staat het met het middelengebruik van studenten? — 97
Inleiding — 98
Middelengebruik van de deelnemende studenten: basiscijfers — 99
Wat is het alcoholgebruik onder de deelnemende studenten? — 100
In welke mate roken en vapen de deelnemende studenten? En wat is
hun snusgebruik? — 103
Wat is het gebruik van cannabis en andere drugs onder de deelnemende
studenten? — 104
Wat is het gebruik van medicatie zonder doktersvoorschrift (oneigenlijk
gebruik) onder de deelnemende studenten? — 107
In hoeverre verschilt het middelengebruik van de deelnemende
studenten tussen 2021 en 2023? — 108
Samenvatting en beschouwing — 110
Welke factoren hangen samen met het middelengebruik van
studenten? — 115
Inleiding — 116
Eerste analysestap: wat is de samenhang tussen middelengebruik en vijf
achtergrondkenmerken? — 117
Tweede analysestap: welke andere factoren hangen samen met
overmatig en zwaar alcoholgebruik, dagelijks roken of frequent
cannabisgebruik? — 126
Samenvatting en beschouwing — 130
In hoeverre ontvangen studenten advies of hulp vanwege
problemen door middelengebruik? En welke factoren zijn hierop
van invloed? — 135
Inleiding — 136
In hoeverre hebben de deelnemende studenten advies of hulp
ontvangen vanwege problemen met middelengebruik, of onlineinformatie of hulp gezocht? — 137
Van wie hebben de deelnemende studenten advies of hulp ontvangen?
En hoe tevreden zijn zij hierover? — 138
Welke informatie of hulp wordt online gezocht door studenten? — 140
Pagina 8 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

8.5
8.6
8.7
8.8

Zijn er verschillen tussen 2021 en 2023 in het aandeel deelnemende
studenten dat advies of hulp heeft ontvangen? En in het aandeel
studenten dat online-informatie of hulp heeft gezocht? — 140
Waarom hebben de deelnemende studenten geen advies of hulp
ontvangen vanwege middelengebruik? — 142
Hangt het ontvangen van advies of hulp vanwege problemen door
middelengebruik samen met achtergrondkenmerken? En hoe zit dat bij
het zoeken naar online-informatie of hulp? — 144
Samenvatting en beschouwing — 146
Deel D Conclusies, implicaties en aanbevelingen — 149

9
9.1
9.2
9.3
9.4
9.5

Conclusies, implicaties en aanbevelingen — 151
Sterke kanten en beperkingen van het onderzoek — 151
Belangrijkste bevindingen op een rij — 153
Implicaties en aanbevelingen voor beleid en praktijk — 159
Vervolgonderzoek — 161
Tot slot — 163

10

Dankwoord — 165

11

Literatuur — 167
Bijlage 1 Overzicht variabelen en meetinstrumenten — 175
Bijlage 2 Ongewogen kenmerken van studenten uit het hoger
onderwijs — 195
Bijlage 3 Factoren die opgenomen zijn in de
LASSO-analyses — 196
Bijlage 4 Resultaten LASSO mentale gezondheid — 201
Bijlage 5 Resultaten LASSO-analyses middelengebruik — 208

Pagina 9 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 10 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Samenvatting

Inleiding
Doel
Met de tweede meting (2023) van de Monitor Mentale gezondheid en
Middelengebruik Studenten hoger onderwijs (MMMS) worden cijfers van
de eerste meting (2021) geactualiseerd, vindt op onderdelen verdieping
plaats ten opzichte van de eerste meting, en worden vergelijkingen
gemaakt met de eerste meting.
In de MMMS 2023 staan de volgende vragen centraal:
− Hoe staat het met de mentale gezondheid en het
middelengebruik van studenten die hebben meegedaan aan dit
onderzoek en in hoeverre zijn hierin verschillen met de eerste
meting?
− Welke kenmerken van de deelnemende studenten hangen samen
met hun mentale gezondheid en middelengebruik?
− In hoeverre hebben de deelnemende studenten advies of hulp
ontvangen vanwege psychische klachten of problemen door
middelengebruik? Zijn hierin verschillen met de eerste meting, en
welke factoren hangen samen met het wel of niet ontvangen van
advies of hulp?
Voor de mentale gezondheid is gekeken naar mentaal welbevinden
(levenstevredenheid, veerkracht en floreren 1), psychische klachten
(depressie-/angstklachten, emotionele uitputtingsklachten en
levensmoeheid) en stress, prestatiedruk en eenzaamheid.
Voor middelengebruik gaat het om alcoholgebruik, roken en vapen,
gebruik van cannabis, xtc, cocaïne en psychedelica, en het gebruik van
concentratieverhogende middelen en slaap- en kalmeringsmiddelen
zonder doktersvoorschrift.
Een consortium van het RIVM, Trimbos-instituut en GGD GHOR
Nederland heeft op verzoek van de ministeries van OCW en VWS deze
monitor uitgevoerd.
Respons en studiepopulatie
De vragenlijst van de tweede meting is ingevuld door 32.558 studenten
van 11 universiteiten en 13 hogescholen (verspreid over heel
Nederland). De studenten zijn via de instellingen per e-mail uitgenodigd
om een digitale vragenlijst in te vullen. In totaal studeren er 500.024
studenten aan deze instellingen. De studenten die aan dit onderzoek
hebben meegedaan, vormen 6,5 procent van deze totale groep. Hoewel
er in de analyses wordt gecorrigeerd voor non-respons door weging,
neemt dit een mogelijke vertekening van de uitkomstmaten door een
selectieve respons maar beperkt weg. Daarom geeft dit onderzoek
alleen een indruk van de mentale gezondheid en het middelengebruik
onder studenten in het hoger onderwijs, en geen precies beeld.
Uitgaande van de gewogen gegevens van de groep deelnemende
studenten, identificeert ruim de helft zich als vrouw (54%) en is het
1 Een bovengemiddelde score op positieve mentale gezondheid.

Pagina 11 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

merendeel jonger dan 26 jaar (84%). 15 procent van de studenten is
een internationale student. De meeste studenten volgen een bachelorstudie (78%) en veruit de meeste studenten zijn voltijd student (90%).
Resultaten: mentale gezondheid
Mentaal welbevinden
De studenten die hebben meegedaan aan de MMMS 2023, beoordelen
hun leven met gemiddeld een 6,7 op een schaal van 0 tot en met 10. 34
procent van de studenten geeft hun leven een zeven, en 28 procent een
acht of hoger. Ruim de helft (54%) van de studenten heeft een
gemiddelde of hoge mate van veerkracht. Verder heeft 20 procent van
de studenten een bovengemiddelde positieve mentale gezondheid; dat
zijn de studenten die ‘floreren’.
Psychische klachten
44 procent van de deelnemende studenten heeft in de afgelopen vier
weken depressie- en/of angstklachten ervaren, waarbij het bij de
meerderheid gaat om lichte tot matige klachten (34%). 9 procent
rapporteert ernstige klachten. Zes op de tien studenten (59%) ervaart
emotionele uitputtingsklachten. Een kwart (26%) van de studenten
geeft aan in de afgelopen vier weken af en toe of vaker de wens te
hebben gehad dood te willen zijn, of te willen gaan slapen en nooit meer
wakker te worden (levensmoeheid) 2, waarbij het bij de meeste
studenten ging om af en toe (15%) of soms (7%). Tot slot geeft de helft
van de studenten aan in de afgelopen twaalf maanden matig (21%),
veel (22%) of heel veel (10%) hinder te hebben ervaren van psychische
klachten op belangrijke levensgebieden (studie, werk, sociale contacten
of persoonlijke relaties).
Stress, prestatiedruk en eenzaamheid
Ruim de helft van de deelnemende studenten (56%) heeft in de
afgelopen vier weken (heel) veel stress ervaren. Voor de studenten met
minimaal enige mate van stress is de studie de belangrijkste stressbron
in het persoonlijk leven: zes op de tien (61%) ervaart hiervan (heel)
veel stress. Als maatschappelijke stressbron springt de kosten van het
dagelijks leven eruit: vier op de tien studenten met enige mate van
stress (41%) ervaren hiervan (heel) veel stress. Verder is gekeken naar
prestatiedruk; de ervaren druk om aan eigen of andermans
verwachtingen te voldoen. Ruim vier op de tien studenten (44%)
ervaren vaak prestatiedruk. En ten slotte voelen zes op de tien
studenten (62%) zich eenzaam; ruim een derde enigszins (38%) en een
kwart sterk (24%).
Vergelijking tussen 2021 en 2023: mentale gezondheid
Onder de deelnemende studenten komen emotionele
uitputtingsklachten, het vaak ervaren van prestatiedruk en gevoelens
van eenzaamheid minder voor in 2023 dan in 2021. Ook bij de meeste
andere maten van mentale gezondheid is een verbetering te zien ten
opzichte van 2021, maar deze verschillen tussen beide jaren zijn niet
groot genoeg om te kunnen spreken van een betekenisvolle
2 Levensmoeheid is een complex onderwerp. Als iemand aangeeft de wens te hebben om dood te zijn of nooit

meer wakker te worden, kan dat soms betekenen dat iemand suïcidale gedachten heeft. Maar dit is niet altijd
het geval. Het kan ook betekenen dat iemand een gevoel van uitzichtloosheid ervaart. Dat gevoel kan tijdelijk
zijn en alleen te maken hebben met hoe het op dat moment met iemand gaat.
Pagina 12 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

vooruitgang 3. Op geen enkele onderzochte maat van mentale
gezondheid is sprake van een verslechtering in vergelijking met 2021.
De meting in 2021 was tijdens de coronacrisis. In 2023 blijkt iets minder
dan de helft van de deelnemende studenten geen gevolgen van de
coronacrisis meer te ervaren op hun mentale gezondheid (41%) en
eenzaamheid (46%). Een ander deel ervaart nog steeds een negatieve
invloed (40% en 30%).
Factoren die samenhangen met mentale gezondheid
Verschillende factoren hangen samen met de mentale gezondheid van
studenten die hebben meegedaan aan dit onderzoek. Dit is in twee
stappen onderzocht. Allereerst is gekeken naar de samenhang met vijf
achtergrondkenmerken (gender, leeftijd, herkomst, onderwijstype en
opleidingsvorm). In de tweede stap zijn in de analyses, naast de vijf
achtergrondkenmerken, diverse andere factoren meegenomen,
waaronder sociaal-demografische kenmerken (zoals woonsituatie),
studie-gerelateerde kenmerken (zoals studieschuld) en andersoortige
factoren (zoals sociale steun, socialemediagebruik en slaapproblemen).
Wat betreft de vijf achtergrondkenmerken, is gevonden dat vrouwen en
internationale studenten een mindere mentale gezondheid hebben,
terwijl niet-voltijdstudenten juist een betere mentale gezondheid
hebben. Uit de analyses met de omvangrijke set factoren, komen
diverse andere verbanden naar voren. Zo hangen het ervaren van (veel)
sociale steun 4, het ervaren van (ruim) voldoende tijd voor ontspannende
of energie gevende activiteiten en het hebben van een (bij)baan van ten
minste 16 uur per week samen met een betere mentale gezondheid. Het
ervaren van (heel) veel stress van maatschappelijke problemen 5 en het
hebben meegemaakt van stressvolle gebeurtenissen in de afgelopen
twaalf maanden 6 houden juist verband met een mindere mentale
gezondheid. Evenals risicovol socialemediagebruik, risicovol
gamegedrag, (heel) veel slaapproblemen en belemmerende
concentratie-, lees- of rekenproblemen.
Advies of hulp ontvangen binnen en buiten de onderwijsinstelling
Van de deelnemende studenten met psychische klachten heeft 65
procent hiervoor in de afgelopen twaalf maanden advies of hulp
gekregen binnen en/of buiten de onderwijsinstelling. Bij 33 procent
waren medewerkers werkzaam binnen de instelling de advies- of
hulpgevers, en bij 55 procent waren dat personen buiten de instelling.
In het laatste geval ging het om professionele hulp-/zorgverleners
(42%) en/of personen in de directe sociale omgeving van een student
(26%). Een derde van de studenten met psychische klachten (34%)
heeft hiervoor in de afgelopen twaalf maanden (ook) via een website of
app informatie of hulp gezocht.
Vergelijking tussen 2021 en 2023: ontvangen advies of hulp
Tussen de twee metingen steeg het percentage studenten met
psychische klachten dat hiervoor advies of hulp ontving binnen de
3 Een betekenisvolle verandering: er is sprake van statistische significantie met minimaal een kleine
effectgrootte (Cohen’s d ≥ 0,2).
4 Van ouders of verzorgers, van partner of andere familieleden, of vanuit een studievereniging of
studentenvereniging/-organisatie.
5
Zoals hoge kosten van het dagelijks leven, krappe woningmarkt en klimaatverandering.
6 Zoals een belangrijke naaste met ernstige gezondheidsproblemen, een belangrijke naaste die is overleden, of
een heftige ruzie met iemand in de omgeving.

Pagina 13 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

instelling van 23 procent naar 33 procent, en buiten de instelling van 43
procent naar 55 procent. Tezamen genomen (binnen en/of buiten de
instelling) nam het percentage toe van 51 procent naar 65 procent. Bij
het online zoeken naar informatie of hulp is er geen verschil tussen
beide jaren.
Redenen voor het niet ontvangen van advies of hulp
Het zelf willen oplossen van de problemen is veruit de belangrijkste
reden waarom deelnemende studenten met psychische klachten
hiervoor in de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp hebben
ontvangen binnen de instelling. Bijna zes op de tien van hen noemden
deze reden. Andere veelgenoemde redenen waren geen advies/hulpbehoefte hebben (37%) en het denken dat de problemen vanzelf
overgaan (32%). Voor het niet ontvangen van advies of hulp buiten de
onderwijsinstelling is een vergelijkbare top drie van redenen gevonden.
Verder noemden bijna twee op de tien studenten met psychische
klachten schaamte als de reden dat ze hiervoor geen advies of hulp
hadden ontvangen binnen of buiten de instelling. 13 procent van de
studenten met psychische klachten wist niet van de mogelijkheid om
advies of hulp te krijgen binnen de instelling, terwijl 6 procent dit niet
kon vinden. Daarnaast gaf 15 procent aan professionele hulpverlening
buiten de onderwijsinstelling niet te kunnen betalen, terwijl 10 procent
hiervoor op de wachtlijst stond.
Samenhang tussen ontvangen advies of hulp vanwege psychische
klachten en achtergrondkenmerken
Het aandeel studenten dat advies of hulp heeft ontvangen (binnen of
buiten de instelling) en/of online informatie heeft gezocht vanwege
psychische klachten ligt hoger onder studenten die in de afgelopen
twaalf maanden (heel) veel hinder hebben ervaren van psychische
klachten (in vergelijking met studenten die geen of een beetje hinder
ondervonden). Dit geldt ook voor studenten die zich niet als man of
vrouw identificeren (in vergelijking tot mannen). Ook komt naar voren
dat het aandeel studenten dat advies of hulp heeft ontvangen (binnen of
buiten de instelling) hoger is onder 26-29-jarige studenten (in
vergelijking met 16-21-jarigen). En tot slot blijkt het aandeel studenten
dat advies of hulp binnen de instelling heeft ontvangen, kleiner te zijn
onder internationale studenten (in vergelijking met studenten zonder
migratieachtergrond), terwijl een groter aandeel internationale
studenten online informatie of hulp heeft gezocht.
Resultaten: middelengebruik
Alcoholgebruik
Een op de tien studenten (10%) die aan dit onderzoek hebben
meegedaan, drinkt overmatig alcohol, en 16 procent drinkt zwaar 7. Van
de studenten die in de afgelopen twaalf maanden alcohol hebben
gedronken, drinkt 39 procent riskant en heeft 4 procent van de
studenten een mogelijke afhankelijkheid van alcohol, waarbij een
verwijzing naar de verslavingszorg wordt aangeraden.
7 Overmatig drinken: meer dan 21 glazen alcohol per week (mannen) of meer dan 14 glazen per week

(vrouwen. Zwaar drinken: minstens één keer per week meer dan 6 (mannen) of 4 (vrouwen) glazen alcohol op
een dag. Riskant drinken: studenten hebben aangegeven dat er problemen worden ervaren door het drinken,
bijvoorbeeld door het niet kunnen nakomen van verplichtingen of spijt te hebben van alcoholgebruik.
Pagina 14 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Roken en vapen
Van de deelnemende studenten rookt 6 procent dagelijks sigaretten of
shag. 3 procent rookt regelmatig, maar niet elke dag. Van de studenten
die dagelijks of regelmatig sigaretten of shag roken, wil ruim een derde
(36%) binnen zes maanden stoppen. 4 procent van de deelnemende
studenten vapet dagelijks of regelmatig. En 1 procent gebruikt snus,
variërend van onregelmatig tot elke dag.
Cannabis en andere drugs
Van de deelnemende studenten geeft 6 procent aan frequent cannabis
te gebruiken, oftewel ten minste één keer per week in de afgelopen
twaalf maanden. Voor een aantal andere drugssoorten is naar recent
gebruik gekeken (in de afgelopen maand). Van de deelnemende
studenten gebruikte 4 procent xtc, 2 procent cocaïne en eveneens 2
procent psychedelica in de afgelopen maand.
Medicatiegebruik zonder doktersvoorschrift
3 procent van de deelnemende studenten gebruikte in de afgelopen
twaalf maanden weleens concentratieverhogende middelen zonder
doktersvoorschrift. Eveneens 3 procent gebruikte in deze periode
weleens slaap- en kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift.
Vergelijking tussen 2021 en 2023: middelengebruik
Het aandeel deelnemende studenten dat dagelijks of regelmatig vapet is
in 2023 meer (4%) dan in 2021 (1%). Drie soorten middelengebruik
komen in 2023 minder vaak voor dan in 2021. Het gaat om het gebruik
van slaap- en kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift, het
frequent gebruik van cannabis en recent psychedelicagebruik. Bij de
andere maten van middelengebruik zijn er geen betekenisvolle
verschillen tussen beide jaren 8.
Hinder door middelengebruik
Van de deelnemende studenten die in de afgelopen twaalf maanden
alcohol hebben gebruikt, geven negen op de tien studenten aan hiervan
in deze periode geen (62%) of een beetje (30%) hinder te hebben
ervaren op belangrijke levensgebieden (studie, werk, sociale contacten
of persoonlijke relaties). Het beeld is vergelijkbaar onder studenten die
in de afgelopen twaalf maanden drugs hebben gebruikt (66 procent
ervaart hiervan geen hinder, en 24 procent een beetje) of medicatie
zonder doktersvoorschrift (74 procent ervaart hiervan geen hinder, en
17 procent een beetje).
Factoren die samenhangen met middelengebruik
Ook voor het middelengebruik van studenten komen diverse
samenhangende factoren naar voren, deels verschillend per middel. Net
als bij mentale gezondheid is in twee stappen onderzocht welke factoren
dat zijn. Bij de eerste analysestap met vijf achtergrondkenmerken
(gender, leeftijd, herkomst, onderwijstype en opleidingsvorm) is
gevonden dat overmatig en zwaar alcoholgebruik minder vaak
voorkomen onder vrouwen, studenten die zich niet identificeren als man
of vrouw, en studenten van 26 jaar of ouder. Ook internationale
studenten zijn minder vaak overmatige of zware drinkers, terwijl zij juist
8 Een betekenisvolle verandering: er is sprake van statistische significantie met minimaal een kleine

effectgrootte (Cohen’s d ≥ 0,2).

Pagina 15 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

vaker dagelijks roken en frequent cannabis gebruiken. Bij vrouwen komt
frequent cannabisgebruik weer minder vaak voor, evenals recent
gebruik van xtc, cocaïne en psychedelica. Wanneer als tweede stap
naast achtergrondkenmerken ook andere kenmerken worden
meegenomen in de analyses, zijn diverse andere verbanden gevonden.
Overmatig en zwaar alcoholgebruik, dagelijks roken en frequent
cannabisgebruik komen vaker voor onder studenten die met anderen in
een studentenhuis/-flat of een woning/appartement wonen. Ook onder
studenten met een hoge studieschuld (€ 40.000 of hoger) komen alle
vier soorten middelengebruik vaker voor. Andere factoren hangen alleen
samen met overmatig en zwaar alcoholgebruik, zoals (heel) veel steun
ervaren vanuit een studievereniging of studentenvereniging/organisatie, lid zijn van een sportvereniging, en risicovol gokgedrag.
Weer andere factoren houden alleen verband met dagelijks roken en
frequent cannabisgebruik, waaronder het alleen wonen in een
zelfstandige woning of appartement en het hebben meegemaakt van
stressvolle gebeurtenissen in de afgelopen twaalf maanden.
Ontvangen advies of hulp binnen en buiten de onderwijsinstelling
Een minderheid (15%) van de deelnemende studenten die problemen
ervaren door middelengebruik heeft in de afgelopen twaalf maanden
advies of hulp ontvangen binnen en/of buiten de onderwijsinstelling. Bij
4 procent waren medewerkers werkzaam binnen de instelling de adviesof hulpgevers, en bij 13 procent waren dat personen buiten de instelling.
15 procent van de studenten met problemen door middelengebruik heeft
in de afgelopen twaalf maanden (ook) via een website of app informatie
of hulp gezocht.
Vergelijking tussen 2021 en 2023: ontvangen advies of hulp
Het aandeel deelnemende studenten dat vanwege ervaren problemen
door middelengebruik in de afgelopen twaalf maanden hulp of advies
heeft ontvangen binnen de onderwijsinstelling, is in 2023 hoger (4%)
dan in 2021 (2%). Verder hebben in 2023 (10%) relatief meer
studenten met problemen door middelengebruik hulp of advies
ontvangen van een professionele hulp-/zorgverlener van buiten de
instelling dan in 2021 (6%). Bij het online zoeken naar informatie of
hulp zijn er geen verschillen tussen beide jaren.
Redenen voor het niet ontvangen van advies of hulp
Geen behoefte hebben aan advies of hulp is veruit de meest genoemde
reden waarom deelnemende studenten met problemen door
middelengebruik hiervoor in de afgelopen twaalf maanden geen advies
of hulp hebben ontvangen binnen de instelling. Bijna acht op de tien van
hen (77%) gaf deze reden aan. Een vergelijkbaar percentage (83%)
noemde deze reden ook voor het niet ontvangen van advies of hulp
buiten de onderwijsinstelling. Ongeveer één op de tien deelnemende
studenten met problemen door middelengebruik noemde schaamte als
reden waarom hiervoor geen advies of hulp was ontvangen binnen of
buiten de instelling.
Samenhang tussen ontvangen advies of hulp vanwege problemen door
middelengebruik en achtergrondkenmerken
Het aandeel studenten dat in de afgelopen twaalf maanden advies of
hulp heeft ontvangen buiten de instelling vanwege problemen door
Pagina 16 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

middelengebruik ligt hoger onder studenten die (heel) veel hinder
hebben ervaren van hun middelengebruik (in vergelijking met studenten
die geen of een beetje hinder ondervonden). Ook 22-25-jarige
studenten hebben vaker hulp ontvangen (in vergelijking met 16-21jarige studenten). Daarentegen is het aandeel studenten dat advies of
hulp van buiten de instelling kreeg vanwege problemen met
middelengebruik, lager onder vrouwen (in vergelijking met mannen) en
internationale studenten (in vergelijking met studenten zonder
migratieachtergrond).
Belangrijkste bevindingen beschouwd
Mentale gezondheid en middelengebruik
Hoewel het met een deel van de studenten in mentaal opzicht redelijk
tot goed gaat, heeft een deel van de studenten wel klachten. Het beeld
correspondeert grotendeels met wat in 2021 tijdens de coronacrisis is
gevonden in de eerste meting. Hiermee blijven de zorgen over de
mentale gezondheid van studenten voortbestaan. Wel zijn er
aanwijzingen dat de mentale gezondheid op sommige aspecten is
verbeterd ten opzichte van 2021: minder studenten ervaren emotionele
uitputtingsklachten, vaak prestatiedruk, en gevoelens van eenzaamheid.
Deze verbeteringen kunnen komen door het einde van de
coronapandemie, meer studenten die advies of hulp hebben ontvangen
en/of de toegenomen aandacht voor mentale gezondheid voor
jongvolwassenen.
Ook wat betreft het middelengebruik van studenten wijst de tweede
meting op een grotendeels vergelijkbaar beeld als twee jaar geleden.
Het alcoholgebruik van relatief veel studenten is overmatig, zwaar of
riskant. Hiermee blijven er zorgen bestaan over de risico's die de hoge
mate van alcoholgebruik met zich meebrengen. Temeer daar zwaar
alcoholgebruik in 2023 niet lijkt te zijn afgenomen ten opzichte van
2021. Vergelijkingen met de eerste meting wijzen er verder op dat
dagelijks of regelmatig vapen aan populariteit wint. Daarnaast lijkt het
middelengebruik op sommige vlakken gedaald: frequent
cannabisgebruik, recent psychedelicagebruik en het gebruik van slaapen kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift komen minder vaak
voor in 2023 dan in 2021.
Beduidend meer deelnemende studenten ervaren hinder op belangrijke
levensgebieden (studie, werk, sociale contacten of persoonlijke relaties)
vanwege psychische klachten dan vanwege middelengebruik. Hier
kunnen verschillende factoren mogelijk een rol spelen. Bijvoorbeeld dat
een groot deel van de studenten middelen in beperkte mate gebruikt,
dat middelengebruik juist ook samen kan gaan met positieve ervaringen
(waaronder sociale verbinding en ontspanning), of dat een deel van de
studenten mogelijk niet heeft herkend dat middelengebruik hun
functioneren belemmert.
Samenhangende factoren
Het blijkt dat zowel de mentale gezondheid als het middelengebruik van
de deelnemende studenten samenhangt met een variëteit aan factoren.
Hoewel het precieze patroon van samenhangende factoren grotendeels
verschilt tussen mentale gezondheid en middelengebruik, geven de
bevindingen aan dat voor beide hoofduitkomsten diverse factoren in de
Pagina 17 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

sociale of maatschappelijke context van studenten van belang zijn (zoals
woonsituatie, financiële lasten, sociale steun, sociale media, gamen en
gokken, lid zijn van een sportvereniging, stressvolle gebeurtenissen en
maatschappelijke problemen).
Hulp of advies ontvangen
Het merendeel van de studenten met psychische klachten heeft hiervoor
advies of hulp ontvangen binnen of buiten de onderwijsinstelling. Ook
lijkt dit in 2023 een grotere groep te zijn dan in 2021. Het einde van de
coronapandemie kan hier een rol hebben gespeeld, omdat het contact
met personen binnen en buiten de instelling eenvoudiger werd. Ook kan
de toegenomen aandacht voor de mentale gezondheid van
jongvolwassenen hebben bijgedragen: hierdoor kunnen meer studenten
advies of hulp zijn gaan zoeken en/of het advies- en hulpaanbod kan
beter beschikbaar zijn geworden.
Het zelf willen oplossen van de problemen is veruit de belangrijkste
reden waarom deelnemende studenten met psychische klachten
hiervoor in de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp hebben
ontvangen binnen en/of buiten de instelling. Bij een deel van de
studenten was ook sprake van barrières die het ontvangen van advies of
hulp in de weg hebben gestaan, zoals schaamte, het niet weten van de
mogelijkheid om advies of hulp te krijgen binnen de instelling, het niet
kunnen betalen van professionele hulpverlening buiten de instelling, of
hiervoor op de wachtlijst staan.
Tegengesteld aan het beeld bij psychische klachten, ontvangt maar een
klein deel van de studenten hulp of advies vanwege problemen door
middelengebruik. Geen advies- of hulpbehoefte is veruit de belangrijkste
reden waarom deelnemende studenten met problemen door
middelengebruik hiervoor in de afgelopen twaalf maanden geen advies
of hulp hebben ontvangen binnen en/of buiten de instelling.
Het valt op dat deze reden veel vaker is genoemd bij problemen door
middelengebruik dan bij psychische klachten.
Conclusies en implicaties
Het duurzaam inzetten op het bevorderen van de mentale gezondheid
en het voorkomen dan wel verminderen van risicovol middelengebruik
van studenten blijft van belang. Over twee jaar zal het onderzoek
worden herhaald om de ontwikkelingen in de mentale gezondheid en het
middelengebruik verder te volgen.
Nog sterker dan bij de eerste meting benadrukken de bevindingen van
de tweede meting dat de mentale problemen en het middelengebruik
van studenten niet los kunnen worden gezien van de sociale en
maatschappelijke omgeving waarin zij verkeren. Dit impliceert dat naast
het bevorderen van de mentale vaardigheden en veerkracht van de
individuele student, bovenal in de sociale en maatschappelijke context
acties en verantwoordelijkheid dienen te worden genomen om de
mentale gezondheid van studenten te bevorderen en risicovol
middelengebruik onder hen te voorkomen of te verminderen. De
bevindingen geven diverse aangrijpingspunten om een omgeving te
creëren waarin studenten beter kunnen gedijen, waaronder het
versterken van sociale binding binnen en buiten de onderwijsinstelling,
Pagina 18 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

een gezonde omgang met sociale media, gezonde rookvrije
onderwijsomgeving waarin ook een alcoholbeleid is, vermindering van
prestatiedruk en stress die de student ervaart van buitenaf, verlichting
van financiële druk, en de erkenning van de last van de
maatschappelijke stapelende crises op het (dagelijks) leven van de
student. Om dit te verwezenlijken, is een integrale aanpak nodig:
samenwerking tussen ouders en/of opvoeders, onderwijsprofessionals,
preventie- en zorgprofessionals, studentenverenigingen/-organisaties,
het hoger onderwijs, het bedrijfsleven en de overheid, waarbij de stem
van de studenten zelf nadrukkelijk gehoord moet worden.

Pagina 19 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 20 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Deel A Inleiding en methode

Pagina 21 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 22 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

1

Inleiding

Hogescholen en universiteiten nemen een sleutelpositie in bij de
ontwikkeling en het welzijn van studenten, omdat zij een groot deel van
hun tijd doorbrengen op de onderwijsinstelling. Hierbij is welzijn een van
de voorwaarden om goed te kunnen leren: studenten die goed in hun
vel zitten, leren beter. In toenemende mate wordt onderkend dat
onderwijs gericht op de brede vorming van jonge mensen, oftewel het
versterken van welzijn naast academische vaardigheden, een
toekomstbestendige visie is (Centre for Education Statistics and
Evaluation, 2015).
Om het welzijn van studenten te kunnen versterken of behouden, is het
essentieel om de mentale gezondheid en het middelengebruik van
studenten, de factoren die hiermee samenhangen, en de eventuele
veranderingen die hierin over de tijd optreden, in kaart te brengen.
Uitkomsten van monitoringonderzoek zijn helpend om problemen en
uitdagingen te signaleren voor het versterken van de mentale
gezondheid en het voorkómen of verminderen van risicovol
middelengebruik. Het geeft ook zicht op de gebieden waarin het goed
gaat met de studentenpopulatie. Kortom, uitkomsten van monitoring
voeden het beleid om het welzijn van studenten te bevorderen dan wel
te bestendigen waar dat nodig is. Ook kan monitoronderzoek indicaties
geven of ingezette beleidsmaatregelen de beoogde effecten sorteren.
Tot slot kan met monitoring worden gesignaleerd waar er nog
kennishiaten zijn en nader onderzoek naar de mentale gezondheid en
het middelengebruik van studenten nodig is.
1.1

Studenten als specifieke doelgroep voor monitoring
De studententijd is in het leven van veel jongvolwassenen een
belangrijke periode die samenvalt met een kwetsbare ontwikkelingsfase
waarin jonge studenten zich ontwikkelen van adolescent naar
jongvolwassene. Ze ontwikkelen zich verder in het ontdekken van
zichzelf, hun relaties met anderen, hun studie en werk, en hun kijk op
de wereld. Het is in deze fase waarin studenten een belangrijke basis
leggen voor het vormen van hun identiteit en leren om de regie te
voeren over hun welbevinden en mentale gezondheid. Hoewel deze fase
voor veel studenten gemakkelijk verloopt, is het voor sommige
studenten een uitdagende en stressvolle periode, zo weten we inmiddels
uit onderzoek (Dopmeijer, 2021). Studenten krijgen in deze fase te
maken met andere uitdagingen ten opzichte van hun niet-studerende
leeftijdsgenoten.
Studenten behoren tot de doelgroep jongvolwassenen en
jongvolwassenen in brede zin worden in andere monitoronderzoeken
gevolgd. De doelgroep studenten (hoger onderwijs) heeft echter enkele
specifieke kenmerken die het relevant maken om hen specifiek als groep
en structureel te monitoren. Onderzoek laat zien dat studerende
jongvolwassenen kwetsbaarder lijken te zijn voor psychische klachten en
risicovol middelengebruik door druk door studieactiviteiten, financiële
druk door studievertraging, prestatiedruk, de druk door het combineren
Pagina 23 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

van hun studie met een (bij-)baan en het hebben van een eigen
huishouden en het soms hebben van mantelzorgtaken dan hun nietstuderende leeftijdsgenoten (Schoemaker et al., 2019).
Uit onderzoek is bekend dat de studententijd voor veel studenten een
experimentele periode is als het gaat om middelengebruik. Zo drinken
studenten meer alcohol dan hun niet-studerende leeftijdsgenoten
(Dawson et al., 2004; Jackson et al., 2001; Kypri et al., 2005; Peeters
et al., 2019) en gebruiken zij meer drugs dan hun niet-studerende
leeftijdsgenoten, vooral cannabis en xtc (Trimbos-instituut, 2021).
Alcohol maakt nog altijd deel uit van de studentencultuur, waarbij
studenten vaak te maken hebben met sociale activiteiten waarbij
alcoholgebruik een grote rol speelt. Hoewel veel studenten na een
piekperiode van veel drinken zonder hulp hiermee weer stoppen, geldt
dit zeker niet voor elke student (Misch, 2007; Vik et al., 2003; Casswell
et al., 2002; Sher et al., 2005). Een hoge mate van alcoholconsumptie
hangt samen met risico’s op de korte termijn, zoals verminderde
studieprestaties en studie-uitval, en op de lange termijn het risico op
alcoholafhankelijkheid (Sher et al., 2005; Vik et al., 2003, Peeters et al.,
2019). Ook het gebruik van drugs en tabak is niet zonder
gezondheidsrisico’s.
1.2

Eerste meting MMMS in 2021
De eerste meting van de Monitor Mentale gezondheid en
Middelengebruik Studenten hoger onderwijs (MMMS) werd in het
voorjaar 2021 uitgevoerd door een consortium van het Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), het Trimbos-instituut en de
Gemeentelijke Gezondheidsdiensten en Geneeskundige
Hulpverleningsorganisaties in de Regio (GGD GHOR Nederland) in
opdracht van de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS) en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) (Dopmeijer et al.,
2021a & b). De eerste meting viel samen met de toen nog actuele
coronapandemie. Daarom is in de eerste meting de mogelijke invloed
van de coronacrisis op de mentale gezondheid en het middelengebruik
uitgevraagd.
De resultaten vergrootten de bestaande bezorgdheid die er vóór de
coronacrisis al was over de mentale gezondheid van studenten. Zo bleek
onder meer dat een aanzienlijk deel van de deelnemende studenten
psychische klachten had, zoals depressie-/angstklachten (54%) en
emotionele uitputtingsklachten (68%). Ook ervaarde meer dan de helft
van de deelnemende studenten (heel) veel stress (62%) en vaak
prestatiedruk (54%). De resultaten wezen erop dat de coronacrisis heeft
bijgedragen aan deze hoge percentages doordat veel studenten
aangaven dat de coronacrisis hun ervaren klachten hadden verergerd,
hoewel de mate waarin niet precies kon worden vastgesteld. Verder
werd gevonden dat diverse factoren samenhangen met een lager
mentaal welbevinden of meer psychische klachten, waaronder sociaaldemografische kenmerken (zoals het identificeren als vrouw en het
hebben van een migratieachtergrond), studie-gerelateerde kenmerken
(zoals het hebben van studievertraging of een studieschuld) en andere
factoren (zoals een gebrek aan sociale steun).

Pagina 24 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Wat betreft middelengebruik werd gevonden dat een op de tien (11%)
deelnemende studenten een overmatige drinker 9 was, en een op de zes
(16%) een zware drinker 10. Verder rookte 8 procent dagelijks. De meest
gebruikte drugssoorten waren xtc en cannabis. 23 procent van de
deelnemende studenten had ervaring met xtc, maar het gebruik bleef
doorgaans beperkt tot één of enkele keren per jaar. 8 procent gebruikte
frequent cannabis 11. Verder had 5 procent van de deelnemende
studenten in de afgelopen twaalf maanden slaap- en
kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift geslikt; voor het
oneigenlijk gebruik van concentratieverhogende middelen, zoals Ritalin,
werd een percentage van 4 procent gevonden. De resultaten
suggereerden dat de mate van invloed van de coronacrisis op het
middelengebruik varieerde per middel. Net als bij mentale gezondheid,
bleken diverse factoren samen te hangen met middelengebruik. Zo was
er onder vrouwen en studenten met een migratieachtergrond minder
vaak sprake van overmatig of zwaar alcoholgebruik. Vrouwen gebruikten
ook minder vaak cannabis en xtc dan mannen. Bij onder andere
studenten die zelfstandig woonden en studenten met een studieschuld
kwamen deze vier soorten middelengebruik juist vaker voor.
1.3

Wat gebeurde er na de publicatie van de eerste meting?
Naar aanleiding van de publicatie van de eerste meting is er een aantal
ontwikkelingen te noemen. Vele onderwijsinstellingen waren reeds bezig
met het ontwikkelen en uitvoeren van studentenwelzijnsbeleid en zijn op
basis van de uitkomsten dit beleid verder aan het vormgeven. Het heeft
ook ertoe geleid dat het thema bij meer instellingen op de agenda is
gekomen. Ook is er in het maatschappelijk debat veel aandacht geweest
voor de uitkomsten van de monitor, hetgeen tevens zijn weg vond in
adviesrapporten en beleidsdocumenten zoals de Staat van het Onderwijs
en het rapport Veelbelovend van het SER Jongerenplatform (2022). In
dit laatste rapport wordt blijvend aandacht gevraagd voor het
versterken van de mentale gezondheid van jongeren en studenten. Het
ministerie van OCW, één van de opdrachtgevers van de monitor, heeft
op basis van de bevindingen en aanbevelingen in het rapport het
Trimbos-instituut, het Expertisecentrum Inclusief Onderwijs en het RIVM
opdracht gegeven om verdiepend onderzoek te doen naar de
achtergronden van prestatiedruk en stress bij studenten in het hoger
onderwijs. Het bijbehorende rapport en de handreiking zijn in juni 2023
gepubliceerd (Dopmeijer et al., 2023). Ook zijn de uitkomsten
meegenomen in de Kamerbrief Studentenwelzijn en het Landelijk Kader
Studentenwelzijn. Tot slot is er een opdracht gegeven voor het
ontwikkelen van een meerjaren kennis- en ondersteuningsprogramma
Studentenwelzijn mbo, hbo en wo. Toekomstige uitkomsten van de
MMMS zullen input leveren voor dit programma en kunnen ook indicaties
geven van mogelijke effecten van dit programma.

1.4

Doel tweede meting MMMS en opzet rapport
De tweede meting van de MMMS heeft in april en mei 2023
plaatsgevonden, twee jaar na de eerste meting. Ruim 32.000 studenten
9 Meer dan 21 glazen per week voor mannen en meer dan 14 glazen per week voor vrouwen.

10
Hiervan is sprake als een man ten minste een keer per week 6 en een vrouw ten minste een keer per week 4
glazen alcohol op één dag drinkt.
11 Ten minste één keer per week gebruikt in de afgelopen twaalf maanden.

Pagina 25 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

van 24 onderwijsinstellingen hebben de vragenlijst grotendeels of
volledig ingevuld. Het gaat daarbij om 13 hbo-instellingen en 11
universiteiten verspreid over heel Nederland. Met de tweede meting van
de MMMS worden cijfers van de eerste meting geactualiseerd, vindt op
onderdelen verdieping plaats ten opzichte van de eerste meting, en
worden vergelijkingen gemaakt met de eerste meting. Nieuw is dat de
bevindingen over mentale gezondheid en middelengebruik in één
rapport worden gepresenteerd, en niet in twee aparte rapporten. De
belangrijkste bevindingen worden ook gepresenteerd in een factsheet.
Als bijkomstig product worden zogeheten ‘instellingsrapportages’
opgesteld voor alle deelnemende onderwijsinstellingen. In deze
rapportages staan instellings-specifieke resultaten, die instellingen
kunnen ondersteunen bij het vormgeven van hun beleid op het gebied
van studentenwelzijn.
Na deze inleiding worden in hoofdstuk 2 van het inleidende deel (Deel A)
de onderzoeksmethode toegelicht en de studiepopulatie beschreven.
Vervolgens bespreekt dit rapport in delen B en C de resultaten van de
tweede meting die gaan over de volgende onderwerpen:
Deel B: Mentale gezondheid
− De mentale gezondheid van deelnemende studenten (hoofdstuk
3).
− Factoren die samenhangen met mentale gezondheid (hoofdstuk
4).
− In hoeverre deelnemende studenten advies of hulp hebben
ontvangen vanwege psychische klachten, en welke factoren
hiermee samenhangen (hoofdstuk 5).
Deel C: Middelengebruik
− Het middelengebruik van deelnemende studenten (hoofdstuk 6).
− Factoren die samenhangen met middelengebruik (hoofdstuk 7).
− In hoeverre deelnemende studenten advies of hulp hebben
ontvangen vanwege problemen door middelengebruik, en welke
factoren hiermee samenhangen (hoofdstuk 8).
In de delen B en C worden ook vergelijkingen gemaakt met de cijfers
van de eerste meting om zicht te krijgen op mogelijke verschillen met
de situatie twee jaar geleden wat betreft mentale gezondheid,
middelengebruik en ontvangen advies of hulp. Elk hoofdstuk begint met
een opsomming van de kernbevindingen en eindigt met een
samenvatting en beschouwing. De afzonderlijke hoofdstukken zijn op
zichzelf leesbaar. Daarom wordt sommige informatie in het rapport
herhaald.
Het rapport sluit af met hoofdstuk 9 (Deel D). Hierin wordt allereerst
stilgestaan bij de sterke kanten en de beperkingen van de monitor.
Daarna worden de belangrijkste bevindingen op een rij gezet, met
aandacht voor overeenkomsten en verschillen tussen de bevindingen
voor mentale gezondheid en middelengebruik. Vervolgens worden
implicaties en aanbevelingen geformuleerd voor beleid, praktijk en
toekomstig onderzoek, waarna wordt afgesloten met een slotwoord.
Pagina 26 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

1.5

Nadere toelichting delen B en C
Alvorens op de delen B en C in te gaan, is het belangrijk om op te
merken dat er vanwege de lage respons (6,5 procent van de circa
500.000 studenten die staan ingeschreven bij de 24 instellingen hebben
de vragenlijst grotendeels of volledig ingevuld) sprake kan zijn geweest
van een selectieve respons. Hoewel weging is toegepast om de
representativiteit op belangrijke demografische en studie-gerelateerde
factoren zoveel mogelijk te waarborgen, zal dit een mogelijke
vertekening door non-respons maar beperkt hebben kunnen wegnemen.
Dit betekent dat de cijfers van de tweede meting een indicatie geven,
maar niet kunnen worden gezien als precieze schattingen voor de totale
studentenpopulatie in Nederland. In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de
mogelijke vertekening van de resultaten door een selectieve respons. In
de resultatenhoofdstukken wordt bij de gepresenteerde cijfers
consequent aangegeven dat deze betrekking hebben op de studenten
die hebben deelgenomen aan de tweede meting, omdat de cijfers niet
over de totale studentenpopulatie gaan.
Deel B: Mentale gezondheid
In hoofdstuk 3 wordt een beeld geschetst van de mentale gezondheid
van deelnemende studenten door te kijken naar mentaal welbevinden
(levenstevredenheid, veerkracht en floreren 12), psychische klachten
(depressie-/angstklachten, emotionele uitputtingsklachten en gevoelens
van levensmoeheid) en stress, prestatiedruk en
eenzaamheidsgevoelens. Er worden ook vergelijkingen gemaakt met de
cijfers van de eerste meting (voorjaar 2021), om een indicatie te krijgen
van eventuele verschillen met studenten die twee jaar geleden
deelnamen. Verdiepend ten opzichte van de eerste meting is dat wordt
nagegaan in hoeverre maatschappelijke problemen (zoals de
woningmarkt, de kosten van het dagelijks leven en het klimaat)
stressbronnen vormen voor studenten. Nieuw is verder dat studenten is
gevraagd in hoeverre zij vanwege psychische klachten hinder hebben
ondervonden op belangrijke levensgebieden (studie, werk, sociale
contacten of persoonlijke relaties).
In hoofdstuk 4 wordt zicht verkregen op welke groepen deelnemende
studenten een minder goede, of juist een betere mentale gezondheid
hebben. Kennis over welke factoren samenhangen met mentale
gezondheid is relevant omdat het aangrijpingspunten biedt voor het
verbeteren van beleid en praktijk voor studentenwelzijn. In de tweede
meting wordt het achterhalen van samenhangende factoren grondiger
aangepakt dan in de eerste meting 13. In een eerste stap wordt nagegaan
in hoeverre de uitkomstmaten van mentale gezondheid samenhangen
met vijf achtergrondkenmerken: gender, leeftijd, herkomst (student
zonder migratieachtergrond, student met migratieachtergrond en
internationale student), onderwijstype (hbo of wo) en opleidingsvorm
(voltijd of niet-voltijd opleiding). Vervolgens wordt in een tweede
analysestap de focus sterk verbreed door uit te gaan van een
omvangrijke set van mogelijke samenhangende factoren. Naast de vijf
achtergrondkenmerken, gaat het om andere sociaal-demografische
12 Het hebben van een bovengemiddelde positieve mentale gezondheid.

13 In de eerste meting is voor een beperkt aantal factoren nagegaan in hoeverre deze verband hielden met
maten voor mentale gezondheid en middelengebruik. Elk verband werd in een afzonderlijke analyse
onderzocht, waarbij alleen rekening is gehouden met de invloed van geslacht, leeftijd en onderwijstype.

Pagina 27 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

kenmerken (zoals woonsituatie, het identificeren als lhbtq+ en
tijdsbesteding aan betaald werk), andere studie-gerelateerde
kenmerken (zoals opleidingsrichting, studievertraging en studieschuld),
en diverse andersoortige factoren (zoals sociale steun, sociale
mediagebruik, game- en gokgedrag, meegemaakte
levensgebeurtenissen en maatschappelijke problemen). In deze tweede
analysestap wordt nagegaan welke factoren uit deze brede set aan
potentieel relevante factoren samenhangen met de mentale gezondheid
van deelnemende studenten.
In hoofdstuk 5 wordt een beeld gegeven van in hoeverre deelnemende
studenten in de afgelopen twaalf maanden advies of hulp hebben
ontvangen vanwege psychische klachten, zowel binnen als buiten de
onderwijsinstelling. Ook wordt nagegaan in hoeverre zij hiervoor onlineinformatie of hulp hebben gezocht. Daarnaast worden vergelijkingen
gemaakt met de cijfers van de eerste meting (voorjaar 2021), om na te
kunnen gaan of er eventuele verschillen bestaan met de studenten die
twee jaar geleden deelnamen. Er worden diverse resultaten
gepresenteerd die nieuw zijn ten opzichte van de eerste meting. Zo
wordt ingegaan op hoe tevreden studenten zijn over ontvangen advies
of hulp binnen de onderwijsinstelling. Nieuw is verder dat de redenen
zijn uitgevraagd waarom studenten met psychische klachten hiervoor
geen advies of hulp hebben ontvangen. Ten slotte wordt nagegaan of er
groepen studenten zijn met psychische klachten of problemen door
middelengebruik die minder vaak, of juist vaker advies of hulp hebben
ontvangen. Of groepen studenten die minder vaak, of juist vaker onlineinformatie of hulp hebben gezocht. Hiertoe wordt gekeken naar de
samenhang met de eerdergenoemde vijf achtergrondkenmerken
(gender, leeftijd, achtergrond, onderwijstype en opleidingsvorm) en de
mate waarin psychische klachten het functioneren van studenten
hinderen. De bevindingen in dit hoofdstuk bieden aangrijpingspunten
voor het verbeteren van hulp aan groepen studenten met psychische
klachten.
Deel C: Middelengebruik
Dit deel is hetzelfde opgebouwd als Deel B. Voor het schetsen van een
beeld van de omvang van het middelengebruik van deelnemende
studenten wordt in hoofdstuk 6 gekeken naar overmatig en zwaar
alcoholgebruik, roken en vapen, het gebruik van cannabis, xtc, cocaïne
en psychedelica, en het oneigenlijk gebruik 14 van
concentratieverhogende middelen en slaap- en kalmeringsmiddelen. In
deze tweede meting worden voor het eerst voor alcoholgebruik ook
cijfers over riskant drinken en mogelijke afhankelijkheid van alcohol
gepresenteerd. Nieuw is verder dat studenten is gevraagd in hoeverre
zij vanwege problemen door middelengebruik hinder hebben
ondervonden op belangrijke levensgebieden. Op vergelijkbare wijze als
hierboven beschreven voor mentale gezondheid wordt in hoofdstuk 7
zicht verkregen op factoren die samenhangen met het middelengebruik
van deelnemende studenten. En wordt in hoofdstuk 8 een beeld
gegeven van in hoeverre deelnemende studenten advies of hulp hebben
ontvangen vanwege problemen door middelengebruik, en welke factoren
hiermee samenhangen.
14 Zonder doktersvoorschrift.

Pagina 28 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

2

Methode van onderzoek en beschrijving van de
studiepopulatie

2.1

Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft de opzet en uitvoering van de tweede meting
van de Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik Studenten hoger
onderwijs (MMMS). Achtereenvolgens wordt ingegaan op de
totstandkoming van de vragenlijst (2.2), de gegevensverzameling (2.3),
de respons (2.4), de weging (2.5), mogelijke vertekening van
uitkomstmaten door een selectieve respons (2.6), beschrijving van de
studentenpopulatie (2.7), de uitgevoerde statistische analyses (2.8) en
een uitleg over de gebruikte significantieniveaus en effectgroottes (2.9).

2.2

Totstandkoming van de vragenlijst
De vragenlijst die bij de tweede meting in 2023 is uitgezet, is
grotendeels gelijk aan de versie van de eerste meting die in 2021
plaatsvond. Om een vergelijking met de eerste meting te kunnen
maken, is de vragenlijst van 2023 zo veel mogelijk gelijk gehouden met
die van de eerste meting. Wel zijn er op onderdelen aanscherpingen en
aanvullingen doorgevoerd om verdiepende informatie ten opzichte van
de eerste meting te verkrijgen. In de tweede meting zijn onder andere
vragen toegevoegd over:
− ervaren hinder van psychische klachten of middelengebruik op
belangrijke levensgebieden (studie, werk, sociale contacten of
persoonlijke relaties);
− ervaren stress door maatschappelijke problemen (zoals de
woningmarkt, de kosten van het dagelijks leven, het klimaat en
toenemend wij-zij denken (polarisatie) in de samenleving);
− riskant drinken of mogelijke afhankelijkheid van alcohol
(gemeten met de AUDIT15);
− tevredenheid van studenten over ontvangen advies of hulp
binnen de onderwijsinstelling; en:
− redenen waarom studenten die psychische klachten of problemen
door middelengebruik hebben hiervoor geen advies of hulp
hebben ontvangen binnen of buiten de onderwijsinstelling.
Verder is de vragenlijst op onderdelen ingekort ten opzichte van de
versie van de eerste meting. Zo heeft het onderwerp ‘coronacrisis’ een
minder prominente rol gekregen. Ook is er vaker gebruikgemaakt van
zogenaamde screenervragen. Als een student bijvoorbeeld heeft
aangegeven geen cannabis te gebruiken, dan zijn vervolgvragen over
cannabisgebruik niet gesteld aan deze student.
De vragenlijst bestaat uit de volgende onderwerpen:
− Mentale gezondheid, waarbij een onderscheid wordt gemaakt
tussen mentaal welbevinden (zoals veerkracht), psychische
klachten (zoals depressie-/angstklachten) en andere maten
(zoals prestatiedruk ervaren).
15 Alcohol Use Disorders Identification Screening Test.

Pagina 29 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

−
−

−
−
−

Middelengebruik, bijvoorbeeld of, hoe vaak en hoeveel een
student alcohol drinkt, rookt en/of drugs gebruikt.
Ontvangen advies of hulp vanwege psychische klachten of
problemen door middelengebruik, zowel binnen als buiten de
onderwijsinstelling; en tevredenheid over ontvangen advies of
hulp binnen de instelling.
Het zoeken van online-informatie of hulp vanwege psychische
klachten of problemen door middelengebruik.
Redenen waarom geen advies of hulp is ontvangen voor
psychische klachten of problemen door middelengebruik, zowel
binnen als buiten de instelling.
Kenmerken die kunnen samenhangen met mentale gezondheid,
middelengebruik of het ontvangen van advies of hulp,
waaronder:
o Sociaal-demografische kenmerken, bijvoorbeeld leeftijd,
gender en woonsituatie.
o Studie-gerelateerde kenmerken, bijvoorbeeld studierichting,
studievertraging en studieschuld.
o Diverse andere kenmerken, bijvoorbeeld ervaren sociale
steun, slaapproblemen en socialemediagebruik.

De onderwerpen die zijn meegenomen in dit onderzoek, en de wijze
waarop zij zijn gemeten staan beschreven in bijlage 1.
2.3

Gegevensverzameling
Deelnemende onderwijsinstellingen
De deelnemende onderwijsinstellingen zijn op diverse manieren
geworven voor deelname. Allereerst zijn de onderwijsinstellingen die
aan de eerste meting hebben deelgenomen opnieuw aangeschreven.
Daarnaast is er op verzoek van het Consortium door de
koepelverenigingen van hogescholen en universiteiten Vereniging
Hogescholen (VH) en Universiteiten van Nederland (UNL) een e-mail
met een uitnodiging voor deelname aan de tweede meting verspreid
onder alle bestuurders van hogescholen en universiteiten die tot de
koepels Vereniging Hogescholen en Universiteiten van Nederland
behoren. Alle erkende hogescholen en universiteiten van Nederland zijn
aangesloten bij de VH of UNL. Het is niet bekend hoeveel studenten er
studeren op particuliere instellingen in Nederland, en dus weten we niet
hoe groot de groep studenten is die we niet hebben kunnen bereiken
met deze methode. Onderwijsinstellingen konden zich ook zonder
uitnodiging aanmelden. Dit kon via e-mail, naar aanleiding van het
nieuwsbericht met informatie over de nieuwe meting, en via de
webpagina met informatie over MMMS (onderdeel van Trimbos.nl). Tot
slot is er geworven via netwerkgesprekken met reeds bekende partners
in het onderwijsveld. Daarbij is er nadruk gelegd op het uitnodigen van
instellingen uit delen van Nederland die nog ondervertegenwoordigd
waren. Met afgevaardigden van alle aangemelde onderwijsinstellingen
heeft een gesprek plaatsgevonden waarin informatie over de
aankomende meting is gedeeld. Bij een definitieve toezegging van
deelname kregen de onderwijsinstellingen een
samenwerkingsovereenkomst toegestuurd die door hen en de betrokken
onderzoekspartijen zijn ondertekend. 25 instellingen hebben
aangegeven mee te willen doen aan de tweede meting van de MMMS.
Van deze instellingen hebben er 13 ook aan de eerste meting in 2021
Pagina 30 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

meegedaan. Twee van de 15 instellingen die in 2021 deelnamen, deden
in 2023 niet mee. Met de deelname van nieuwe instellingen is een nog
betere spreiding over het land bereikt ten opzichte van de eerste
meting, evenals een evenwichtiger verdeling tussen deelnemende
hogescholen en universiteiten.
Afname vragenlijst
De werving van de studenten heeft plaatsgevonden via de deelnemende
onderwijsinstellingen. Deze onderwijsinstellingen hebben al hun
ingeschreven studenten van 16 jaar en ouder een e-mail gestuurd met
daarin een link naar de digitale vragenlijst. Door op de link te klikken,
werd de student naar een landingspagina gestuurd met nadere
informatie over doel, opzet en inhoud van de monitor, een
privacyverklaring en een toestemmingsformulier. Pas na het digitaal
ondertekenen van het toestemmingsformulier kregen studenten toegang
tot de vragenlijst. De vragenlijst kon worden ingevuld op verschillende
apparaten, zoals een laptop, computer, mobiele telefoon of tablet. Voor
buitenlandse studenten is de vragenlijst ook in het Engels aangeboden.
Aan het eind van de vragenlijst kregen alle studenten informatie over
mentale gezondheid en middelengebruik te zien, met verwijzing naar
websites met betrouwbare informatie over deze onderwerpen, ongeacht
welke antwoorden zij gegeven hebben. Studenten konden aan het eind
van de vragenlijst aangeven of ze mee wilden loten voor een
cadeaubon. Er zijn 500 cadeaubonnen ter waarde van 50 euro verloot
onder de studenten die hierin interesse hadden.
De gegevensverzameling vond plaats van 3 april tot en met 22 mei
2023. De meeste onderwijsinstellingen hebben halverwege deze periode
een algemene reminder naar alle studenten gestuurd. Later hebben
sommige onderwijsinstellingen nog een tweede reminder gestuurd, via
een e-mail en/of via socialemediakanalen van de instelling.
Pseudonimisering
Voordat de vragenlijst is uitgezet onder studenten is een Data Privacy
Impact Assessment (DPIA) opgesteld door de betrokken partijen
(Trimbos-instituut, RIVM en GGD-GHOR Nederland), om te zorgen dat
de ingevulde gegevens veilig werden opgeslagen en de data niet konden
worden herleid tot individuele personen. Eén van de maatregelen om
herleidbaarheid naar individuele personen te minimaliseren was het
pseudonimiseren van persoonsgegevens. Dit is op de volgende manieren
gedaan:
− De datum van invullen, en de taal van de vragenlijst zijn uit het
databestand verwijderd.
− De woonplaats is omgezet naar gemeente.
− De leeftijd in jaren is omgezet naar leeftijdscategorieën.
− De specifieke opleiding is omgezet naar een indeling van tien
opleidingsrichtingen 16.
− Diverse vragen hadden een ‘anders' antwoordcategorie. Slechts
in een enkel geval was het hierbij voor de student mogelijk om in
een vrij tekstveld een eigen antwoord in te vullen. Deze open
antwoorden zijn omgecodeerd wanneer deze informatie bruikbaar
was, en het tekstveld is losgekoppeld van het databestand.

16 Ingedeeld volgens het Centraal Register Opleidingen Hoger Onderwijs (Croho).

Pagina 31 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

2.4

Respons
Na sluiting van de dataverzameling bleek er bij één onderwijsinstelling
sprake te zijn van een uitzonderlijk lage respons, ook in vergelijking met
de andere instellingen. Het bleek dat deze instelling geen
uitnodigingsmail had verstuurd naar de studenten, maar op een andere
manier aandacht had gevraagd voor het onderzoek. Veel studenten
blijken deze oproep te hebben gemist. Daarom is besloten om deze
instelling niet mee te nemen bij de analyses, waarmee het aantal
deelnemende instellingen uitkwam op 24 (13 hogescholen en 11
universiteiten). Van deze instellingen hebben er zes hogescholen en
zeven universiteiten ook aan de eerste meting in 2021 meegedaan.
Aan deze instellingen zijn 500.024 studenten ingeschreven. In totaal
hebben 44.323 van deze studenten de toestemmingsverklaring
ingevuld. Van hen gaven 3.611 studenten geen toestemming om hun
gegevens te gebruiken, zij konden niet door naar de vragenlijst. De
overige 40.712 studenten kregen de vraag of zij op dit moment nog
ingeschreven stonden bij een hogeschool of universiteit. 112 studenten
gaven hier aan de studie afgerond te hebben of helemaal gestopt te zijn.
Ook zij werden uitgesloten van deelname. De resterende groep (40.600)
werd gevraagd naar hun leeftijd. De vier studenten die jonger dan 16
jaar waren konden niet verder gaan. 40.596 studenten zijn vervolgens
de vragenlijst gaan invullen. Vijf studenten zijn uit de data verwijderd
met als reden ‘onbetrouwbare antwoorden’. Deze groep gaf extreem
hoge leeftijden, en daarnaast ook bijzondere antwoorden bij de open
tekstvelden. 3.341 van de overige 40.561 studenten zijn uit de data
verwijderd omdat zij de basisgegevens (geslacht, gender, leeftijd,
herkomst, internationale student, type studie, hbo- of wo-student) niet
volledig hebben ingevuld. Hierdoor bleef er een databestand van 37.220
studenten over die in ieder geval de vragen over de basisgegevens
hebben beantwoord.
Er is gekozen om per onderwerp een subgroep van de dataset te
gebruiken met studenten die alle vragen over de uitkomstmaten binnen
dat onderwerp beantwoord hebben.
− Als eerste criterium moesten de studenten alle vragen over de
negen uitkomstmaten van mentale gezondheid beantwoord
hebben. Deze vragen stonden vooraan de vragenlijst, dus deze
groep is het grootst. In totaal hebben 32.558 studenten alle
vragen van de mentale gezondheid uitkomstmaten volledig
ingevuld. Deze groep wordt gebruikt in hoofdstuk 3 en 4. De
studenten die niet aan dit eerste criterium voldeden, zijn
helemaal niet meegenomen in dit onderzoek, omdat zij de
uitkomstmaten voor geen van de onderwerpen volledig hebben
beantwoord.
− Als tweede criterium moesten de studenten alle vragen over de
tien uitkomstmaten van middelengebruik beantwoord hebben.
Deze vragen stonden later in de vragenlijst; er zijn ruim 300
studenten tussentijds gestopt met invullen, waardoor er 32.217
studenten alle vragen van de middelengebruik uitkomstmaten
volledig ingevuld hebben. Deze groep wordt gebruikt in hoofdstuk
6 en 7.

Pagina 32 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Voor de hoofdstukken over ontvangen hulp of advies vanwege
psychische klachten of problemen met het middelengebruik worden twee
andere groepen geanalyseerd:
Aan de studenten is een vraag voorgelegd over ontvangen advies of
hulp in de afgelopen twaalf maanden vanwege psychische klachten
(zoals sombere stemming, angstklachten, bezorgdheid, stress,
zenuwachtigheid). Op basis van deze vraag is vastgesteld dat 17.034
studenten deze psychische klachten ervaren. Over deze groep gaat
hoofdstuk 5.
Aan studenten die middelen gebruiken, is een vraag voorgelegd over
ontvangen advies of hulp in de afgelopen twaalf maanden vanwege
problemen door middelengebruik. Op basis van deze vraag is
vastgesteld dat 2.668 studenten problemen door middelengebruik
ervaren. Over deze groep gaat hoofdstuk 8.
In totaal hebben 32.558 studenten de vragenlijst grotendeels of volledig
ingevuld (volgens criterium 1). Dit is 6,5 procent van de 500.024
studenten die bij de 24 deelnemende instellingen ingeschreven stonden.
2.5

Weging
Bij dit onderzoek kunnen de kenmerken van de studenten die aan de
monitor hebben meegedaan op twee manieren afwijken van de
kenmerken van de werkelijke studentenpopulatie. Ten eerste op
instellingsniveau: hierbij komen kenmerken van de deelnemende
studenten van een instelling niet overeen met de werkelijke kenmerken
van de studentenpopulatie van die instelling. Zo kan het zijn dat bij een
instelling relatief weinig mannen van 25 jaar met een
migratieachtergrond hebben deelgenomen aan dit onderzoek, terwijl er
wel veel mannen van 25 jaar met een migratieachtergrond studeren aan
deze instelling. Ten tweede op het niveau van de totale
studentenpopulatie van het hoger onderwijs: hierbij komen kenmerken
van de totale groep deelnemende studenten niet overeen met
kenmerken van de hele populatie studenten in Nederland, omdat niet
alle instellingen in Nederland hebben deelgenomen aan deze meting. Er
is nagegaan in hoeverre de kenmerken van studenten die aan de
monitor hebben meegedaan overeenkomen met de kenmerken van
studenten van de afzonderlijke onderwijsinstellingen en met kenmerken
van de totale studentenpopulatie in het hoger onderwijs in Nederland.
Daartoe zijn de deelnemers van de monitor vergeleken met de
studentenpopulatie aan de hand van cijfers van Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO). Op basis van deze vergelijking is ervoor gekozen om
de resultaten te wegen op achtergrondkenmerken waarvan bekend is
dat deze samenhangen met mentale gezondheid en middelengebruik en
die beschikbaar zijn bij DUO. Studenten die wat betreft een bepaald
kenmerk zijn ondervertegenwoordigd, worden op deze manier zwaarder
in de analyses meegenomen. Omgekeerd krijgen
oververtegenwoordigde studenten een lagere weegfactor.
De weegfactor is in twee stappen berekend 17. In de eerste stap is
gecorrigeerd voor onder- en oververtegenwoordiging op
17 De weegfactor is berekend in het programma R (R Core Team; 2023) met behulp van de package survey (T.
Lumley; 2023). Bij het wegen is gebruikgemaakt van poststratificatie.

Pagina 33 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

instellingsniveau. Hierbij is gewogen naar leeftijd, geslacht,
opleidingsvorm (voltijd, niet-voltijd) en herkomst (Nederlandse student
zonder migratieachtergrond, Nederlandse student met
migratieachtergrond en internationale student). Er is gewogen naar
biologisch geslacht bij de geboorte (man of vrouw) en niet naar gender,
omdat gegevens over gender niet bekend zijn bij DUO.
Studenten die in de vragenlijst bij biologisch geslacht aangegeven
hebben dat zij een intersekse persoon zijn (de enige andere optie naast
man of vrouw in de vragenlijst) hebben geen weging op geslacht
gekregen. In de tweede stap is gecorrigeerd voor onder- en
oververtegenwoordiging van studenten ten opzichte van de totale
studentenpopulatie van het hoger onderwijs. Hiervoor is gewogen naar
de kenmerken leeftijd, geslacht en regio van de onderwijsinstelling.
Deze twee stappen van weging zijn apart doorlopen voor hbo- en wostudenten. Vervolgens is de verhouding hbo/wo in een weegfactor voor
de totale populatie doorgevoerd.
2.6

Mogelijke vertekening van uitkomstmaten door een selectieve
respons
Door weging kan een steekproef representatiever gemaakt worden,
maar alleen op de kenmerken waarop gewogen wordt (in dit geval:
geslacht (bij geboorte), leeftijd, opleidingsvorm, herkomst en regio van
de onderwijsinstelling). Wanneer de (non-)respons samenhangt met de
uitkomstmaten kan weging hier maar beperkt voor corrigeren. Als
bijvoorbeeld studenten met psychische klachten of studenten die
middelen gebruiken meer, of juist minder geneigd zijn om mee te doen,
kan deze selectiviteit maar beperkt verholpen worden door de
uitgevoerde weging.
Om meer inzicht te krijgen in de samenstelling en robuustheid van het
databestand is een selectiviteitsonderzoek uitgevoerd. Hierbij zijn
verschillende groepen studenten met elkaar vergeleken op een selectie
van de uitkomstmaten van dit rapport, namelijk: gemiddeld tot hoge
mate van veerkracht, depressie-/angstklachten, (heel) veel stress
ervaren en zwaar alcoholgebruik. De verschillende groepen die met
elkaar vergeleken zijn, bestonden uit:
− Instellingen met een relatief hoge respons (meer dan 10 procent
van de studenten die staan ingeschreven bij de instelling heeft
meegedaan) versus instellingen met een relatief lage respons (10
procent of minder van de studenten die staan ingeschreven bij de
instelling heeft meegedaan).
− Studenten die voorafgaand aan de extra wervingsoproep (via
sociale media) de vragenlijst hebben ingevuld versus studenten
die dat na de oproep deden.
− Studenten die een relatief hoge weegfactor (de hoogste 5 procent
van de weegfactor) hebben gekregen versus de rest van de
studenten (overige 95 procent).
− Studenten die een relatief lage weegfactor (de laagste 5 procent
van de weegfactor) hebben gekregen versus de rest van de
studenten (overige 5 procent).
− Studenten die de hele vragenlijst hebben ingevuld (32.217
studenten) versus studenten die na het mentale gezondheidsdeel
zijn afgehaakt (346 studenten).
Pagina 34 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

De laatstgenoemde groep kon logischerwijs alleen vergeleken worden op
de drie mentale gezondheidsmaten, aangezien de vragen over
middelengebruik niet door deze groep beantwoord zijn. De groepen zijn
met elkaar vergeleken middels een Chi-squaretest. Er is een Cramer’s V
effectgrootte gebruikt om de grootte van een gevonden verband te
bepalen. Hierbij wordt de vuistregel van Cohen (Cohen, 1988)
aangehouden, waarbij alleen effectgroottes van 0,20 of groter
geïnterpreteerd worden als betekenisvolle verschillen, omdat verbanden
met een effectgrootte kleiner dan 0,20 een verwaarloosbaar klein
verschil reflecteren.
Deze analyses leverde de volgende bevindingen op:
− Er zijn geen verschillen op de vier uitkomstmaten tussen
deelnemende studenten van onderwijsinstellingen met een
relatief ‘hoge’ respons en deelnemende studenten van
instellingen met een ‘lage’ respons. Dit wijst erop dat als er meer
studenten binnen een instelling hebben meegedaan, dit
vergelijkbare studenten zijn op basis van de uitkomstmaten.
− Een aantal instellingen heeft halverwege de dataverzameling via
sociale media extra studenten proberen te werven. Er zijn geen
verschillen gevonden op de vier uitkomstmaten tussen studenten
die vóór deze extra werving hebben deelgenomen en studenten
die vanaf deze datum deelnamen.
− Er zijn geen verschillen op de vier uitkomstmaten tussen
studenten met een hoge weegfactor en de overige studenten.
Ook zijn er geen verschillen op de vier uitkomstmaten tussen
studenten met een lage weegfactor en de overige studenten. Was
dit wel zo geweest, dan kan de groep studenten met een hoge
weging het vóórkomen van een uitkomstmaat aandikken.
Tegelijkertijd kan de groep studenten met een lage weging het
vóórkomen van de uitkomstmaat afzwakken. Dit is hier niet het
geval. De weging lijkt de uitkomsten dan ook niet een bepaalde
kant op te trekken.
− Er zijn geen verschillen op de vier uitkomstmaten tussen
studenten die de hele vragenlijst hebben ingevuld en studenten
die alleen het eerste gedeelte hebben ingevuld. Dit is belangrijke
informatie omdat de vragen over mentale gezondheid als eerste
worden gesteld, en de vragen over middelengebruik pas later in
de vragenlijst aan bod komen. Het lijkt dus niet zo te zijn dat een
specifieke groep afhaakt na het invullen van de vragen over
mentale gezondheid.
Deze bevindingen wijzen erop dat de hoogte van de weging en het wel
of niet voortijdig afhaken niet samenhangen met hoe een student scoort
op de vier onderzochte uitkomstmaten. Ook verschillen in respons en
wervingsaanpak tussen de instellingen lijken geen verschillen in het type
student te hebben opgeleverd. Het lijkt erop dat er bij een hoger
responspercentage hetzelfde type student geworven wordt, hoewel we
niet weten hoe het zit als het responspercentage veel hoger zou zijn.
Er kan niet worden uitgesloten dat er sprake is van vertekening van de
uitkomstmaten door een selectieve respons, maar bovenstaande
bevindingen laten in ieder geval niet zien dat er wél sprake is van
selectiviteit bij de groep studenten die hebben meegedaan aan de
Pagina 35 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

MMMS 2023. Voorzichtigheid is geboden om de resultaten van dit
rapport als representatief te beschouwen voor de totale
studentenpopulatie van Nederland. Dat geldt vooral voor de uitkomsten
op de onderzochte maten van mentale gezondheid en middelengebruik
(hoofdstukken 3 en 6), alsook voor de uitkomsten over ontvangen
advies of hulp vanwege psychische klachten of problemen door
middelengebruik (hoofdstukken 5 en 8). Dit betekent dat deze
uitkomsten een indicatie geven, maar niet kunnen worden gezien als
precieze schatting geldend voor de gehele studentenpopulatie. Het zou
kunnen dat een selectieve respons minder invloed heeft op de
onderzochte verbanden met mentale gezondheid en middelengebruik,
alsook op de onderzochte veranderingen tussen 2021 en 2023. Voor de
veranderingen hebben we aanvullend voor elke uitkomstmaat een
sensitiviteitsanalyse uitgevoerd, waarbij apart is gekeken naar de
instellingen die óók in 2021 met de eerste meting van de MMMS hebben
meegedaan (n=13). De studenten van deze instellingen die aan de
tweede meting hebben meegedaan blijken op geen enkele uitkomstmaat
te verschillen van de deelnemende studenten van de instellingen die nu
voor de eerste keer meedoen aan het onderzoek. Dit gegeven, in
combinatie met onze multivariate toetsingsaanpak, maakt dat we
verwachten dat een eventuele selectieve respons een minder sterk
effect heeft op deze specifieke analyses.
2.7

Beschrijving studenten
In tabel 2.1 worden de gewogen kenmerken van de studiepopulatie
weergegeven. Omdat dit de gewogen kenmerken betreft, is dit een
afspiegeling van de werkelijke totale studentenpopulatie, de hbostudentenpopulatie en de wo-studentenpopulatie in Nederland. Alleen de
gegevens over gender zijn niet per se representatief, omdat DUO
hierover geen cijfers heeft. Daarom kon gender niet meegenomen
worden in de weging. In bijlage 2 zijn de ongewogen kenmerken van de
studiepopulatie te vinden.
Sociaal-demografische kenmerken
Ruim de helft van de deelnemende studenten identificeert zich als vrouw
(54%) en een ruime meerderheid is jonger dan 26 jaar (84%) (Tabel
2.1). 15 procent van de studenten is een internationale student. Van de
hbo-studenten is 8 procent internationale student, tegenover bijna een
kwart van de wo-studenten (24%).
Studiekenmerken
78 procent van de studenten is bachelor-student. Van de hbo-studenten
is 92 procent bachelor-student en van de wo-studenten is dat 60
procent. Veruit de meeste studenten zijn voltijdstudent (90%).

Pagina 36 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 2.1 Gewogen kenmerken van studenten uit het hoger onderwijs (in
percentages).
Geslacht (bij geboorte)

Man
Vrouw

55

57

53

Niet man en niet vrouw

<1

<1

<1

Gender

Man

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=18.949) (n=13.609)
44
43
46

Vrouw

54

55

52

Anders

2

2

2

Leeftijd

16-21

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=18.949) (n=13.609)
50
52
48

22-25

34

31

39

26-29

8

8

9

30 jaar en ouder

7

10

4

Herkomst

Geen migratieachtergrond

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=18.949) (n=13.609)
69
78
57

Migratieachtergrond

16

14

18

Internationale student

15

8

24

Bachelor/master

Bachelor
Master of andersoortig
Opleidingsvorm

Voltijd
Niet-voltijd
2.8

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=18.949) (n=13.609)
45
43
46

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=18.949) (n=13.609)
78
92
60
22

8

40

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=18.949) (n=13.609)
90
83
99
10

17

1

Gegevensanalyse
Voor dit rapport zijn de volgende analyses uitgevoerd:
Vergelijkingen 2021 en 2023
In de hoofdstukken 3 en 6 worden vergelijkingen gemaakt tussen de
eerste (2021) en de tweede meting (2023) van de MMMS op
uitkomstmaten van mentale gezondheid en middelengebruik. In
hoofdstukken 5 en 8 gebeurt dit voor uitkomstmaten van ontvangen
advies of hulp vanwege psychische klachten of problemen door
middelengebruik. Hiervoor zijn multivariate regressieanalyses
Pagina 37 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

uitgevoerd. Door multivariaat te toetsen kan worden gekeken naar
verschillen tussen de twee meetjaren, rekening houdend met het feit dat
er eventuele verschillen bestaan in de samenstellingen van de
studiepopulaties 2021 en 2023 op de kenmerken geslacht, leeftijd,
herkomst, onderwijstype (hbo of wo) en opleidingsvorm (voltijd of nietvoltijd). Daarnaast is er voor alle uitkomstmaten een
sensitiviteitsanalyse uitgevoerd waarbij alleen een vergelijking is
gemaakt tussen de instellingen die aan beide metingen hebben
meegedaan.
Onderzoeken van samenhangende factoren in twee analysestappen
Eerste analysestap: vaste set van vijf achtergrondkenmerken
In hoofstukken 4 en 7 wordt nagegaan in hoeverre de mentale
gezondheid en het middelengebruik van studenten samenhangen met
een vaste set van vijf achtergrondkenmerken, te weten: gender, leeftijd,
herkomst, onderwijstype en opleidingsvorm. In hoofdstukken 5 en 8
wordt dit nagegaan voor het ontvangen van hulp of advies vanwege
psychische klachten of problemen door middelengebruik. In deze
analyses wordt aanvullend gekeken naar de samenhang met de mate
van ervaren hinder door psychische klachten of problemen door
middelengebruik. Per uitkomst is één multivariate regressieanalyse
uitgevoerd, met daarin alle kenmerken opgenomen, zodat verbanden
kunnen worden vastgesteld, rekening houdend met de overige
kenmerken.
Tweede analysestap: brede set aan factoren
De uitkomsten van de eerste analysestap geven zicht op in hoeverre de
vijf achtergrondkenmerken van studenten samenhangen met mentale
gezondheid en middelengebruik. Als tweede analysestap is voor mentale
gezondheid (hoofdstuk 4) en middelengebruik (hoofdstuk 7) breed
gekeken naar een omvangrijke set van mogelijke samenhangende
factoren. Voor deze selectie van factoren is uitgegaan van de literatuur.
Naast de vijf achtergrondkenmerken, gaat het om andere sociaaldemografische kenmerken (zoals woonsituatie, al dan niet identificeren
als lhbtq+ en verrichten van betaald werk), andere studie-gerelateerde
kenmerken (zoals opleidingsrichting, studievertraging en studieschuld)
en diverse andersoortige factoren (zoals sociale steun,
socialemediagebruik, game- en gokgedrag, slaapproblemen, stressvolle
gebeurtenissen en maatschappelijke problemen). De volledige set aan
gebruikte variabelen is te vinden in bijlage 3.
Analyses met deze uitgebreide set van factoren zijn uitgevoerd met de
Least Absolute Shrinkage and Selection Operator (LASSO)-methode
(Tibshirani, 1996). Via deze statistische selectiemethode worden uit de
omvangrijke set de factoren geselecteerd die afzonderlijk samenhangen
met een uitkomstmaat. Vervolgens zijn de geselecteerde variabelen per
uitkomstmaat in een multivariate regressieanalyse getoetst, om de
effectgrootte van de gevonden verbanden te kunnen berekenen.
Voor alle regressiemodellen geldt dat bij een uitkomstmaat met twee
groepen (bijvoorbeeld wel of niet dagelijks roken) een logistische
regressie is toegepast. In de tabel staat dan een percentage. Bij een
continue uitkomstmaat (in dit rapport alleen levenstevredenheid) wordt
Pagina 38 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

een lineaire regressie toegepast. In de tabel staat dan een gemiddelde
score (M) met de standaardafwijking (SD).
2.9

Significantieniveau en effectgrootte
Bij analyses waarbij wordt getoetst, is uitgegaan van een
significantieniveau van α =0,01. Dit betekent dat als er een verschil is
gevonden (tussen groepen studenten of tussen de twee
meetmomenten), er een kans is van minder dan 1 procent dat een
gevonden significant verband of verschil op toeval berust, en dus niet in
de studentenpopulatie aanwezig is. Dit is een strengere toetsing dan
wanneer uitgegaan wordt van het vaak toegepaste significantieniveau
van α =0,05. Hiervoor is gekozen omdat dit onderzoek op een grote
studiepopulatie uitgevoerd wordt (ruim 32.000 studenten), waardoor al
snel statistische significantie wordt aangetoond.
Daarnaast noteren we effectgroottes, om meer zicht te krijgen op hoe
betekenisvol de gevonden verbanden zijn. Hierbij gaat het om de
Cohen’s d, die een indicatie geeft van hoe sterk een gevonden
significant verband of verschil is. De vuistregel van de Cohen’s d wordt
aangehouden (Cohen, 1988):
− 0,2 – 0,49: kleine effectgrootte (in tabellen weergegeven als – of
+, afhankelijk van de richting van het verband).
− 0,5 – 0,79: middelgrote of gemiddelde effectgrootte (in tabellen
weergegeven als –– of ++).
− 0,8 – 1,29: grote effectgrootte (in tabellen weergegeven als –––
of +++).
In dit rapport worden kleine of grotere effectgroottes als betekenisvol
beschouwd en besproken. Significante verbanden of verschillen met een
effectgrootte kleiner dan 0,2 worden als niet betekenisvol beschouwd,
omdat die een verwaarloosbaar klein verschil of zwak verband
reflecteren (significante effectgroottes kleiner dan 0,2 worden in tabellen
aangegeven met ‘x’).

Pagina 39 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 40 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Deel B Mentale gezondheid

Pagina 41 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 42 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

3

Hoe staat het met de mentale gezondheid van studenten?

Kernbevindingen
Dit hoofdstuk beschrijft de mentale gezondheid van studenten die
hebben meegedaan aan de MMMS 2023. Ook wordt een vergelijking
gemaakt met 2021 (de eerste meting van de MMMS). Er is naar negen
maten voor mentale gezondheid gekeken: mentaal welbevinden (drie
maten), psychische klachten (drie maten) en stress, prestatiedruk en
eenzaamheid.
Mentaal welbevinden
− Gemiddeld geven de deelnemende studenten hun leven een 6,7
op een schaal van 0 tot en met 10. 34 procent van de studenten
geeft hun leven een zeven, en 28 procent een acht of hoger.
− 54 procent van de studenten heeft een gemiddelde of hoge mate
van veerkracht.
− 20 procent van de studenten heeft een bovengemiddelde
positieve mentale gezondheid; dat zijn de studenten die
‘floreren’.
Psychische klachten
− 44 procent van de deelnemende studenten heeft in de afgelopen
vier weken depressie-/angstklachten ervaren. Hierbij gaat het in
de meeste gevallen om studenten die lichte (21%) of matige
(13%) klachten hebben.
− 59 procent van de studenten ervaart emotionele
uitputtingsklachten.
− 26 procent van de studenten geeft aan in de afgelopen vier
weken ten minste af en toe levensmoeheid te hebben ervaren.
Hierbij gaat het in veruit de meeste gevallen om studenten die af
en toe (15%) of soms (7%) levensmoeheid hebben ervaren.
− 53 procent van de studenten geeft aan in de afgelopen twaalf
maanden matig tot heel veel hinder te hebben ervaren van
psychische klachten op belangrijke levensgebieden (studie, werk,
sociale contacten of persoonlijke relaties).
Stress, prestatiedruk en eenzaamheid
− 56 procent van de deelnemende studenten heeft in de afgelopen
vier weken (heel) veel stress ervaren. Voor de studenten met
minimaal enige mate van stress is de studie de belangrijkste
stressbron in het persoonlijk leven: 62 procent ervaart hiervan
(heel) veel stress. Op maatschappelijk gebied springen de kosten
van het dagelijks leven eruit: 41 procent ervaart hiervan (heel)
veel stress.
− 44 procent van de studenten heeft vaak het gevoel onder druk te
staan om aan de eigen verwachtingen te voldoen en/of aan die
van anderen (prestatiedruk).
− 62 procent van de studenten voelt zich eenzaam; 38 procent
enigszins en 24 procent sterk.

Pagina 43 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Vergelijking 2021 en 2023
− Onder de deelnemende studenten komen emotionele
uitputtingsklachten, het vaak ervaren van prestatiedruk en
gevoelens van eenzaamheid in 2023 minder voor dan in 2021.
− Hoewel in 2023 ook voor de andere maten van mentale
gezondheid een verbetering is te zien ten opzichte van 2021, zijn
de verschillen tussen beide jaren niet groot genoeg om te kunnen
spreken van een betekenisvolle verbetering 18.
3.1

Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft de mentale gezondheid van de studenten die
meegedaan hebben aan de MMMS 2023. Er worden cijfers
gepresenteerd over het mentaal welbevinden (levenstevredenheid,
veerkracht en floreren) en het vóórkomen van psychische klachten
(depressie-/angstklachten, emotionele uitputtingsklachten en
levensmoeheid) en cijfers over hoe vaak studenten stress, prestatiedruk
en eenzaamheid ervaren (zie kader).
Na het presenteren van een overzichtstabel met basiscijfers over de
mentale gezondheid van de deelnemende studenten (paragraaf 3.2),
wordt verdiepende informatie gepresenteerd over achtereenvolgens
mentaal welbevinden (paragraaf 3.3), psychische klachten (paragraaf
3.4) en stress, prestatiedruk en eenzaamheid (paragraaf 3.5).
Vervolgens wordt een vergelijking gemaakt met de mentale gezondheid
van de studenten die hebben meegedaan aan eerste meting van de
MMMS (2021), om een indruk te krijgen van in hoeverre er sprake is
van verschillen met de situatie twee jaar geleden (paragraaf 3.6).
Afgesloten wordt met een samenvatting en beschouwing (paragraaf
3.7).
De mentale gezondheid van de deelnemende studenten is in kaart
gebracht aan de hand van negen maten 19:
Mentaal welbevinden
− Levenstevredenheid: het gemiddelde cijfer op een schaal van 0
tot en met 10 dat studenten aan hun leven geven; gemeten met
de Cantril-ladder.
− Floreren (in de afgelopen vier weken): het percentage studenten
dat bovengemiddeld scoort op positieve mentale gezondheid, ook
wel ‘floreren’ genoemd; gemeten met de Mental Health
Continuum – Short Form (MHC-SF 2.1).
− Gemiddelde of hoge mate van veerkracht: het percentage
studenten met een gemiddelde of hoge mate van veerkracht;
gemeten met de Brief Resilience Scale (BRS).
Psychische klachten
− Depressie-/angstklachten (in de afgelopen vier weken): het
percentage studenten dat depressie-/angstklachten heeft
ervaren; gemeten met de Mental Health Inventory (MHI-5).
− Emotionele uitputtingsklachten: het percentage studenten met
emotionele uitputtingsklachten; gemeten met een subschaal van
de Maslach Burnout Inventory-Student Survey (MBI-SS).
18 Een betekenisvolle verandering: er is sprake van statistische significantie met minimaal een kleine
effectgrootte (Cohen’s d ≥ 0,2).
19 Als de mentale gezondheidsmaat over een bepaalde periode gaat, staat dat bij de beschrijving van de maat
aangegeven.

Pagina 44 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

−

Af en toe of vaker levensmoe (in de afgelopen vier weken): het
percentage studenten dat ‘(bijna) altijd’, ‘meestal’ ‘soms’ of ‘af en
toe’ de wens had om dood te zijn of te gaan slapen en nooit meer
wakker te worden; gemeten met een enkelvoudige vraag.
Opgemerkt dient te worden dat levensmoeheid een complex
onderwerp is. Als iemand aangeeft de wens te hebben om dood
te zijn of nooit meer wakker te worden, kan dat soms betekenen
dat iemand suïcidale gedachten heeft. Maar dit is niet altijd het
geval. Het kan ook betekenen dat iemand een gevoel van
uitzichtloosheid ervaart. Dat gevoel kan tijdelijk zijn en alleen te
maken hebben met hoe het op dat moment met iemand gaat.

Stress, prestatiedruk en eenzaamheid
− (Heel) veel stress (in de afgelopen vier weken): het percentage
studenten dat (heel) veel stress heeft ervaren; gemeten met een
enkelvoudige vraag.
− Vaak prestatiedruk: het percentage studenten dat vaak
prestatiedruk ervaart vanuit zichzelf en/of anderen; gemeten met
twee enkelvoudige vragen.
− Enigszins of sterk eenzaam: het percentage studenten dat
enigszins of sterk eenzaam is; gemeten met de verkorte
eenzaamheidsschaal van De Jong-Gierveld.
Zie bijlage 1 voor meer informatie over de gebruikte meetinstrumenten
en afkapwaarden.
3.2

Mentale gezondheid van de deelnemende studenten: basiscijfers
In tabel 3.1 staan uitkomsten gepresenteerd voor de negen maten voor
mentale gezondheid. Deze basiscijfers worden in de volgende
paragrafen 3.3 (mentaal welbevinden), 3.4 (psychische klachten) en 3.5
(stress, prestatiedruk en eenzaamheid) beschreven en aangevuld met
verdiepende uitkomsten.
Zoals in tabel 3.1 te zien is, zijn er geen betekenisvolle verschillen
tussen hogescholen en universiteiten 20. In het vervolg van dit hoofdstuk
worden geen aparte cijfers voor hogescholen en universiteiten
gepresenteerd.

20 Een betekenisvol verschil: er is sprake van statistische significantie met minimaal een kleine effectgrootte
(Cohen’s d ≥ 0,2).

Pagina 45 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 3.1 Mentale gezondheid van studenten in het hoger onderwijs die hebben
deelgenomen aan dit onderzoek.

Mentaal welbevinden

Levenstevredenheid
(M, sd)*
Gemiddelde tot hoge
mate van veerkracht
(%)
Floreren
(bovengemiddelde
positieve mentale
gezondheid) (%)
Psychische klachten

Depressie/angstklachten (%)
Emotionele
uitputtingsklachten (%)
Af en toe of vaker
levensmoe (%)
Overige maten

(Heel) veel stress (%)
Vaak prestatiedruk (%)
Enigszins of sterk
eenzaam (%)

Totaal
Hbo
Wo
Effect(n=32.558) (n=18.949) (n=13.609) grootte
6,7 (1,4)
6,6 (1,4)
6,7 (1,5)
x
54

52

57

x

20

21

19

x

Totaal
Hbo
Wo
Effect(n=32.558) (n=18.949) (n=13.609) grootte
44
42
45
x
59

56

62

x

26

26

27

x

Totaal
Hbo
Wo
Effect(n=32.558) (n=18.949) (n=13.609) grootte
56
55
57
n.s.
44
42
46
x
62
59
65
x

*M = gemiddelde en sd = standaarddeviatie.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
De vergelijking tussen hogescholen en universiteiten is gebaseerd op univariate analyses.
N.s. = niet significant verschil tussen hbo- en wo-studenten (p ≥ 0,01).
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil tussen hbo- en wo-studenten: x = heel
klein/niet betekenisvol (< 0,2).

3.3

Hoe is het mentaal welbevinden van de deelnemende studenten?
Levenstevredenheid
Zoals te zien is in tabel 3.1 geven de studenten die aan dit onderzoek
hebben meegedaan hun leven gemiddeld een 6,7 op een schaal van 0
tot en met 10 21. Een op de vijf studenten (21%) geeft hun leven een 6,
34 procent een 7, en 28 procent een 8 of hoger. 16 procent scoort een 5
of lager.

21 Het gaat hier dus niet om een rapportcijfer (dat loopt van 1 tot en met 10).

Pagina 46 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Figuur 3.1 Verdeling van scores op levenstevredenheid (0 tot en met 10) (in
percentages) onder de deelnemende studenten (n=32.558).

Veerkracht
Ruim de helft (54%) van de onderzochte studenten heeft een
gemiddelde of hoge mate van veerkracht (tabel 3.1). Figuur 3.2 toont
de verdeling van de scores op de gebruikte maat voor veerkracht (die
kunnen lopen van 1 tot en met 5) aan de hand van een zogeheten
‘boxplot’. Te zien is dat de helft van de studenten tussen 2,5 en 3,7
scoort (de gele ‘box’ in figuur 3.2). Een kwart van de studenten scoort
tussen 1 en 2,5 (de verticale lijn onder de box); en het resterende kwart
tussen 3,7 en 5 (de verticale lijn boven de box).

De rechthoek vertegenwoordigt de scores van de helft van de studenten. De vetgedrukte
horizontale lijn in de rechthoek representeert de mediaan (3): de ene helft van de
studenten scoort hoger dan de mediaanscore, de andere helft heeft een lagere score. De
lijnen aan de boven- en onderzijde van de rechthoek geven de spreiding van de scores
weer, van de laagste score (1) tot de hoogste score (5).

Figuur 3.2 Verdeling van scores op veerkracht onder de deelnemende studenten
(n=32.558).
Pagina 47 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Floreren
20 procent van de deelnemende studenten heeft een bovengemiddelde
positieve mentale gezondheid (figuur 3.3); dat zijn de studenten die
‘floreren’. Figuur 3.3 laat verder zien dat de resterende studenten
grotendeels (73%) een ‘matige mentale gezondheid’ hebben. Een
minderheid van 7 procent scoort het laagst. Dat zijn studenten met een
laag welbevinden, ook wel ‘verkommeren/wegkwijnen’ genoemd 22.

* De hier gebruikte termen zijn (van links naar rechts) een vertaling van languishing,
moderate mental health en flourishing (Westerhof en Keyes, 2008).

Figuur 3.3 Mate van positieve mentale gezondheid* in de afgelopen vier weken
(in percentages) onder de deelnemende studenten (n=32.558).

3.4

In welke mate komen psychische klachten voor onder de
deelnemende studenten?
Depressie-/angstklachten
44 procent van de deelnemende studenten heeft in de afgelopen vier
weken depressie-/angstklachten ervaren (tabel 3.1). In figuur 3.4 is een
indeling van de ernst van de klachten weergegeven. 9 procent van de
studenten heeft te maken met ernstige klachten. Bij 13 procent gaat het
om matige klachten, terwijl 21 procent lichte depressie-/angstklachten
heeft.

22 De hier gebruikte termen zijn een vertaling van respectievelijk flourishing, moderate mental health en
languishing (Westerhof en Keyes (2008). De genoemde termen zijn niet gebruikt in de vragenlijst.

Pagina 48 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Figuur 3.4 Mate van depressie-/angstklachten in de afgelopen vier weken (in
percentages) onder de deelnemende studenten (n=32.558).

Emotionele uitputtingsklachten
59 procent van de studenten die aan dit onderzoek hebben
deelgenomen, ervaart emotionele uitputtingsklachten (tabel 3.1). Figuur
3.5 toont een de verdeling van de scores (die kunnen lopen van 1 tot en
met 7) op de gebruikte maat voor emotionele uitputtingsklachten aan de
hand van een boxplot. Te zien is dat de helft van de studenten tussen
2,6 en 5 scoort (de gele ‘box’ in figuur 3.5). Een kwart van de studenten
scoort tussen 1 en 2,6 (de verticale lijn onder de box); en de resterende
kwart tussen 5 en 7 (de verticale lijn boven de box).

Pagina 49 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

De rechthoek vertegenwoordigt de scores van de helft van de studenten. De vetgedrukte
horizontale lijn in de rechthoek representeert de mediaan (3,8): de ene helft van de
studenten scoort hoger dan de mediaanscore, de andere helft heeft een lagere score. De
lijnen aan de boven- en onderzijde van de rechthoek geven de spreiding van de scores
weer, van de laagste score (1) tot de hoogste score (7).

Figuur 3.5 Verdeling van de scores op emotionele uitputtingsklachten onder de
deelnemende studenten (n=32.558).

Levensmoeheid
26 procent van de deelnemende studenten geeft aan in de afgelopen
vier weken (bijna) altijd, meestal, soms of af en toe de wens te hebben
gehad dood te zijn of te gaan slapen en nooit meer wakker te worden
(kortweg: levensmoeheid) (tabel 3.1). Hierbij gaat het in de meeste
gevallen om studenten die af en toe (15%) of soms (7%)
levensmoeheid hebben ervaren (figuur 3.6). 4 procent van de studenten
heeft meestal of (bijna) altijd levensmoeheid ervaren in de afgelopen
vier weken. Opgemerkt dient te worden dat levensmoeheid een complex
onderwerp is. Als iemand aangeeft de wens te hebben om dood te zijn
of nooit meer wakker te worden, kan dat soms betekenen dat iemand
suïcidale gedachten heeft. Maar dit is niet altijd het geval. Het kan ook
betekenen dat iemand een gevoel van uitzichtloosheid ervaart. Dat
gevoel kan tijdelijk zijn en alleen te maken hebben met hoe het op dat
moment met iemand gaat.

Pagina 50 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Figuur 3.6 Mate van levensmoeheid in de afgelopen vier weken (in percentages)
onder de deelnemende studenten (n=32.558).

Hinder vanwege psychische klachten
Aan alle studenten is ook de vraag voorgelegd in hoeverre zij in de
afgelopen twaalf maanden hinder hebben ondervonden vanwege
psychische klachten, zoals een sombere stemming, angstklachten,
bezorgdheid, stress of zenuwachtigheid 23. Ruim de helft van de
studenten (53%) heeft in de afgelopen twaalf maanden matige tot heel
veel hinder ervaren door psychische klachten (figuur 3.7).

* Het gaat om hinder in studie, werk, sociale contacten of persoonlijke relaties.

Figuur 3.7 Mate waarin de onderzochte studenten in de afgelopen twaalf
maanden hinder* hebben ervaren van psychische klachten, zoals een sombere
stemming, angstklachten, bezorgdheid, stress of zenuwachtigheid (in
percentages) (n=32.539).

23 In de vraagstelling is toegelicht dat het gaat om hinder bij studie, werk, sociale contacten en persoonlijke
relaties.

Pagina 51 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Studenten die aangaven (heel) veel hinder van psychische klachten te
hebben ondervonden, zijn ook degenen bij wie depressie/angstklachten, emotionele uitputtingsklachten en levensmoeheid meer
vóórkomen. Ter illustratie: van de studenten die in de afgelopen twaalf
maanden (heel) veel hinder hebben ondervonden van psychische
klachten (n=10.375), heeft 81 procent depressie-/angstklachten ervaren
in de afgelopen vier weken. Van de studenten die matig, een beetje of
geen hinder ervaren hebben (n=22.164) is dat 28 procent.
3.5

In welke mate ervaren de deelnemende studenten stress,
prestatiedruk en eenzaamheid?
Stress
56 procent van de onderzochte studenten geeft aan in de afgelopen vier
weken veel of heel veel stress te hebben ervaren (tabel 3.1). Figuur 3.8
laat zien dat vooral de groep studenten die veel stress ervaart groot is
(41%). 4 procent van de studenten heeft in de afgelopen vier weken
nauwelijks tot geen stress ervaren.

Figuur 3.8 Mate van ervaren stress in de afgelopen vier weken (in percentages)
onder studenten (n=32.558).

Aan de studenten die ten minste enige mate van stress hebben ervaren
(n=31.358) 24, zijn twaalf mogelijke bronnen van stress voorgelegd; zes
over het persoonlijke leven van studenten en zes maatschappelijke
problemen (figuur 3.9). Van de twaalf stressbronnen, blijkt de studie
veruit de belangrijkste te zijn: 62 procent van de studenten geeft aan in
de afgelopen vier weken veel of heel veel stress te hebben ervaren door
de studie die ze volgen. Andere vaak genoemde stressbronnen uit het
persoonlijk leven van studenten zijn persoonlijke problemen (35%) en
alle dagelijkse verplichtingen (30%).
Van de maatschappelijke problemen zijn de kosten van het dagelijks
leven de belangrijkste stressbron: 41 procent van de studenten geeft
24 Dit zijn alle studenten die hebben aangegeven ‘weinig’, ‘niet weinig/niet veel’, ‘veel’ en ‘heel veel’ stress te
hebben ervaren in de afgelopen twaalf maanden.

Pagina 52 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

aan dat dit een bron van (heel) veel stress is. De woningmarkt (27%)
en het klimaat (22%) zijn andere vaak genoemde maatschappelijke
stressbronnen. Discriminatie en uitsluiting evenals internationale
spanningen en oorlog zijn het minst vaak genoemd als stressbron. Toch
ervaart nog ongeveer 1 op de 8 studenten veel of heel veel stress van
deze twee maatschappelijke problemen.

Figuur 3.9 Percentage van de deelnemende studenten dat in de afgelopen vier
weken (heel) veel stress heeft ervaren van stressbronnen (meerdere
antwoorden mogelijk). Uitgegaan wordt van de studenten die ten minste enige
mate van stress hebben ervaren in de afgelopen vier weken (n=31.358).

Prestatiedruk
44 procent van de deelnemende studenten heeft aangegeven vaak het
gevoel te hebben onder druk te staan om aan de eigen verwachtingen te
voldoen en/of aan die van anderen (figuur 3.10). De prestatiedruk komt
vaker vanuit een student zelf (35%) dan vanuit anderen (23%). Een op
de zes studenten (15%) ervaart vaak prestatiedruk vanuit zichzelf én
anderen.

Pagina 53 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

*Categorie ‘zichzelf’: al dan niet in combinatie met prestatiedruk vanuit anderen.
Categorie ‘anderen’: al dan niet in combinatie met prestatiedruk vanuit zichzelf.

Figuur 3.10 Percentage van de deelnemende studenten dat vaak prestatiedruk
vanuit zichzelf en/of anderen ervaart (n=32.558).*

Als gekeken wordt naar de mate van ervaren prestatiedruk, dan komt
naar voren dat er naast de studenten die vaak prestatiedruk ervaren
ook een redelijk grote groep studenten is die regelmatig prestatiedruk
ervaart vanuit zichzelf (35%) of anderen (31%) (figuur 3.11). Een
kleine groep ervaart helemaal geen prestatiedruk vanuit zichzelf (4%) of
vanuit anderen (10%).

Figuur 3.11 Mate van ervaren prestatiedruk vanuit zichzelf of anderen (in
percentages) onder de deelnemende studenten (n=32.558).

Eenzaamheid
62 procent van de studenten die aan dit onderzoek hebben meegedaan,
voelt zich in meer of mindere mate eenzaam (sterk of enigszins
eenzaam) (tabel 3.1). Een kwart van de studenten (24%) voelt zich
sterk eenzaam en 38 procent voelt zich enigszins eenzaam (tabel 3.2).
De gebruikte eenzaamheidsschaal maakt een onderscheid tussen twee
soorten eenzaamheid: emotionele en sociale eenzaamheid (Van Tilburg

Pagina 54 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

en De Jong Gierveld, 2007) 25. Bijna zeven op de tien studenten (69%) is
enigszins of sterk emotioneel eenzaam, terwijl 55 procent van de
studenten aangeeft zich enigszins of sterk sociaal eenzaam te voelen.
Tabel 3.2 Mate van eenzaamheid en soorten eenzaamheid (in percentages)
onder de deelnemende studenten (n=32.558).

Mate van eenzaamheid
Niet eenzaam
Enigszins eenzaam
Sterk eenzaam

38
38
24

Soort eenzaamheid

3.6

Emotioneel eenzaam

69

Sociaal eenzaam

55

In hoeverre verschilt de mentale gezondheid van de
deelnemende studenten tussen 2021 en 2023?
In deze paragraaf wordt de mentale gezondheid van studenten die aan
MMMS 2023 meededen, vergeleken met de mentale gezondheid van
studenten die hebben deelgenomen aan de eerste meting (2021).
Verschillen tussen 2021 en 2023 worden in de tekst vermeld als het
gaat om verschillen met een kleine (0,2 – 0,49), middelgrote (0,5 –
0,79), grote (0,8 – 1,29) of heel grote effectgrootte (1,3 en hoger). Niet
significante verschillen tussen 2021 en 2023 of verschillen met een heel
kleine, verwaarloosbare, effectgrootte (0,19 of kleiner) worden niet
besproken.
Zoals in tabel 3.3 te zien is, ligt het percentage studenten met
emotionele uitputtingsklachten in 2023 lager dan in 2021. Dit geldt ook
voor het percentage studenten dat vaak prestatiedruk ervaart. Het
grootste verschil tussen beide jaren is waarneembaar voor het
percentage studenten dat enigszins of sterk eenzaam is: in 2021 was 79
procent van de studenten eenzaam, terwijl dat in 2023 62 procent is. Bij
de andere maten van mentale gezondheid zijn er geen betekenisvolle
verschillen tussen beide jaren 26.
Hoewel er in 2023 deels andere (meer) instellingen meededen (zie
hoofdstuk 2), zijn de gevonden verschillen tussen beide jaren hier niet
aan toe te schrijven. Als dezelfde analyses uitgevoerd worden op alleen
de dertien instellingen die aan beide metingen hebben deelgenomen,
worden dezelfde verschillen gevonden met vergelijkbare effectgroottes.
Dit wijst op robuustheid van de bevindingen binnen de studiepopulatie.

25 Van emotionele eenzaamheid is sprake als iemand een hechte, intieme band mist met één andere persoon,
meestal de levenspartner. Bij sociale eenzaamheid gaat het om gemis van betekenisvolle relaties met een
bredere groep van mensen, zoals kennissen, collega’s, buurtgenoten, mensen met dezelfde belangstelling,
mensen om samen een hobby uit te voeren (Van Tilburg en De Jong Gierveld, 2007).
26 Een betekenisvol verschil: er is sprake van statistische significantie met minimaal een kleine effectgrootte
(Cohen’s d ≥ 0,2).

Pagina 55 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 3.3 Vergelijking tussen 2021 en 2023 van mentale gezondheid onder de
deelnemende studenten.

Mentaal welbevinden

Levenstevredenheid (M, sd)*
Gemiddelde tot hoge mate van
veerkracht (%)
Floreren (bovengemiddelde
positieve mentale gezondheid) (%)
Psychische klachten
Depressie-/angstklachten (%)
Emotionele uitputtingsklachten (%)
Af en toe of vaker levensmoe (%)
Overige maten
(Heel) veel stress (%)
Vaak prestatiedruk (%)
Enigszins of sterk eenzaam (%)

2021
2023
(n=28.375) (n=32.534)

Effectgrootte

6 (1,7)

6,7 (1,4)

x

51

54

x

18

20

x

2021
2023
(n=28.375) (n=32.534)

Effectgrootte

51

44

68

59

x
–

25

26

n.s.

2021
2023
(n=28.375) (n=32.534)
62

56

54

44

79

62

Effectgrootte
x
–
––

*M = gemiddelde en sd = standaarddeviatie.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Er is rekening gehouden met invloed van geslacht, leeftijd, herkomst, onderwijstype (hbo
of wo) en opleidingsvorm (voltijd of niet-voltijd opleiding).
N.s. = niet-significant verschil tussen 2021 en 2023 (p ≥ 0,01).
Plusteken(s): significante toename tussen 2021 en 2023; minteken(s): significante
afname tussen 2021 en 2023.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – middelgroot (0,5-0,79).

Een van de mogelijke verklaringen voor de gevonden verschillen tussen
2021 en 2023 zou de invloed van de COVID-19-pandemie kunnen zijn.
De eerste meting vond plaats tijdens de derde lockdown (voorjaar
2021), wat de meting waarschijnlijk behoorlijk heeft beïnvloed 27. In
2023 is aan de studenten gevraagd in hoeverre zij ten tijde van deze
tweede meting nog gevolgen (positief of negatief) ervaren van de
coronacrisis (inclusief coronamaatregelen) op hun mentale gezondheid
(somberheid, angst, bezorgdheid, stress). Hetzelfde is voor
eenzaamheid gevraagd.
Zoals te zien in figuur 3.12 ervaart een groot deel van de studenten nog
steeds een (erg) negatieve invloed van de coronacrisis op hun mentale
gezondheid (41%) en gevoelens van eenzaamheid (30%). Een ander
aanzienlijk deel van de studenten geeft echter aan dat de coronacrisis
geen invloed meer heeft op hun mentale gezondheid (41%) of
eenzaamheidsgevoelens (46%). Dit zou (mede) kunnen verklaren
waarom in 2023 relatief minder deelnemende studenten emotionele
uitputtingsklachten, vaak prestatiedruk en eenzaamheidsgevoelens
ervaren.

27 Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik Studenten hoger onderwijs. Deelrapport I. Mentale
gezondheid (herziene versie).

Pagina 56 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

*Studenten konden ‘Niet van toepassing’ aanvinken wanneer de coronacrisis of maatregelen helemaal geen invloed hebben gehad.

Figuur 3.12 Percentage van de deelnemende studenten dat nog gevolgen
(positief of negatief*) ervaart van de coronacrisis of -maatregelen (n = 32.139).

3.7

Samenvatting en beschouwing
Met een deel van de studenten gaat het in mentaal opzicht redelijk tot
goed, maar een deel heeft wel klachten
De bevindingen van de MMMS 2023 wijzen erop dat aan de ene kant een
deel van de studenten in mentaal opzicht redelijk tot goed functioneert.
Zo geeft een derde van de deelnemende studenten hun leven een
zeven, en ruim een kwart een acht of hoger 28. Ruim de helft heeft een
gemiddelde tot hoge mate van veerkracht, en twee op de tien
deelnemende studenten ‘floreren’, oftewel hebben een bovengemiddelde
positieve mentale gezondheid.
Aan de andere kant geven de bevindingen aan dat een aanzienlijk deel
van de studenten een minder goede mentale gezondheid heeft. Zo heeft
ruim vier op de tien van de deelnemende studenten in de afgelopen vier
weken depressie-/angstklachten ervaren, waarbij het bij de meerderheid
gaat om lichte (21%) of matige (13%) klachten en bij 9 procent om
ernstige klachten. Zes op de tien deelnemende studenten ervaart
emotionele uitputtingsklachten. En ook hoge percentages deelnemende
studenten ervaren vaak prestatiedruk, (heel) veel stress en
eenzaamheidsgevoelens. Verder geeft 26 procent van de deelnemende
studenten aan in de afgelopen vier weken af en toe of vaker
levensmoeheid 29 te hebben ervaren, waarbij het voor veruit de meeste
studenten ging om af en toe (15%) of soms (7%). Psychische klachten
lijken bij veel studenten belemmerend te zijn voor hun functioneren op
het gebied van studie, werk, sociale contacten of persoonlijke relaties.
28 Op een schaal van 0 tot en met 10. Het gaat hier dus niet om een rapportcijfer (dat loopt van 1 tot en met
10).
29 De wens te hebben gehad dood te zijn of te gaan slapen en nooit meer wakker te worden. N.B.
Levensmoeheid is een complex onderwerp. Als iemand aangeeft de wens te hebben om dood te zijn of nooit
meer wakker te worden, kan dat soms betekenen dat iemand suïcidale gedachten heeft. Maar dit is niet altijd
het geval. Het kan ook betekenen dat iemand een gevoel van uitzichtloosheid ervaart. Dat gevoel kan tijdelijk
zijn en alleen te maken hebben met hoe het op dat moment met iemand gaat.

Pagina 57 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

De helft van de deelnemende studenten geeft namelijk aan in de
afgelopen twaalf maanden matig tot heel veel hinder te hebben ervaren
van psychische klachten op deze levensgebieden. De andere helft heeft
geen hinder door psychische klachten ervaren, of een beetje.
Er bestaat voor de deelnemende studenten een variëteit aan bronnen
die hen veel of heel veel stress opleveren. Niet alleen op persoonlijk
gebied, maar ook op maatschappelijk vlak, wat nieuw is uitgevraagd in
de tweede meting. Voor de deelnemende studenten met minimaal enige
mate van stress 30 is de studie veruit de belangrijkste stressbron in het
persoonlijk leven (62%), gevolgd door persoonlijke problemen (35%) en
alle dagelijkse verplichtingen (30%). Op maatschappelijk gebied wordt
de top drie van stressbronnen gevormd door: kosten van het dagelijks
leven (41%), de woningmarkt (27%) en het klimaat (22%).
De bevindingen van de MMMS 2023 sluiten aan bij de bevindingen van
andere monitors
De bevinding van dit onderzoek dat het met een aanzienlijk deel van de
studenten mentaal minder goed gaat, sluit aan bij de bevindingen uit
recente peilingen van andere monitors waaraan (ook) studenten in het
hoger onderwijs hebben deelgenomen. Het gaat hier om het
Kwartaalonderzoek jongeren in het kader van het
Gezondheidsonderzoek COVID-19 (maart 2023) 31, de Corona
Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 (voorjaar en zomer 2022)
32
, de Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022 33
(september - november 2022) en de Monitor studentenhuisvesting (mei
2023) 34. Wel is het zo dat het aandeel studenten dat minder goed scoort
op eenzelfde mentale gezondheidsmaat soms behoorlijk verschilt tussen
deze monitors (inclusief de MMMS). Dit wordt waarschijnlijk verklaard
door verschillen tussen de monitors in onder meer de doelgroep
(specifiek studenten of een bredere doelgroep), de uitgevraagde
onderwerpen (specifiek gericht op mentale gezondheid of breder), de
respons en het moment en de wijze van gegevensverzameling.
In 2023 lijkt de mentale gezondheid van studenten op sommige
aspecten te zijn verbeterd ten opzichte van 2021
Het beeld van de mentale gezondheid van deelnemende studenten dat
naar voren komt uit de MMMS 2023 komt grotendeels overeen met
bevindingen van twee jaar geleden tijdens de eerste meting. Hiermee
worden de bestaande zorgen over de mentale gezondheid van studenten
bestendigd. Wel zijn er aanwijzingen dat de mentale gezondheid op
sommige aspecten is verbeterd ten opzichte van 2021. Uit
vergelijkingen tussen beide metingen blijkt namelijk dat er in 2023
onder deelnemende studenten minder vaak sprake is van respectievelijk
emotionele uitputtingsklachten (daling van 68 procent in 2021 naar 59
procent in 2023), het vaak ervaren van prestatiedruk (van 54 procent
naar 44 procent) en het ervaren van eenzaamheid (van 79 procent naar
62 procent). Ook op vijf van de zes andere onderzochte maten van
mentale gezondheid hebben de deelnemende studenten in 2023 een
30

96 procent van de deelnemende studenten.
Gezondheidsonderzoek COVID-19 | RIVM
32 Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 | Gezondheidsmonitor (monitorgezondheid.nl)
33
Corona Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2022 | Gezondheidsmonitor (monitorgezondheid.nl)
34 Voor de vergelijkbaarheid zijn waar nodig secundaire analyses uitgevoerd om specifieke cijfers over de
mentale gezondheid van studenten hoger onderwijs te onderscheiden.
31

Pagina 58 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

betere score dan de studenten die in 2021 35 deelnamen. Voor deze
maten zijn de verschillen tussen beide jaren echter niet groot genoeg
om te kunnen spreken van een betekenisvolle vooruitgang.
Met dit onderzoek is niet vast te stellen wat de oorzaken zijn van de
gevonden verbeteringen in mentale gezondheid. Wel wijzen andere
bevindingen uit dit onderzoek op mogelijke verklaringen. Allereerst kan
het einde van de COVID-19-pandemie een rol hebben gespeeld. De
eerste meting vond voorjaar 2021 plaats tijdens de derde lockdown. Uit
de tweede meting komt naar voren dat in 2023 iets minder dan de helft
van de deelnemende studenten geen gevolgen meer ervaart van de
coronacrisis op hun mentale gezondheid en eenzaamheid. Een ander
deel van de deelnemende studenten ervaart in 2023 wel nog steeds
negatieve mentale gevolgen. Bevindingen uit de kwartaalonderzoeken
van het Gezondheidsonderzoek COVID-19 stemmen overeen met de
bevindingen uit de huidige monitor. Deze kwartaalonderzoeken wijzen
op een duidelijke afname in het percentage jongeren en
jongvolwassenen (12-25 jaar) dat (zeer) vaak stress ervaart door de
coronasituatie/-maatregelen, van 18 procent in december 2021 naar 7
procent in maart 2023 36. Verder komt uit een verdiepende kwalitatieve
studie die in januari-mei 2023 is uitgevoerd in het kader van het
Gezondheidsonderzoek COVID-19 naar voren dat een deel van de
jongvolwassenen wel nog steeds negatieve gevolgen van de
coronaperiode ervaart op hun welzijn (Strating e.a., 2023).
Een tweede mogelijke verklaring voor de gevonden verbeteringen in
mentale gezondheid is dat in 2023 een hoger aandeel studenten met
psychische klachten hiervoor advies of hulp heeft gekregen. Dit
onderzoek laat namelijk zien dat het percentage studenten dat in de
afgelopen twaalf maanden advies of hulp heeft ontvangen vanwege
psychische klachten in 2023 is toegenomen ten opzichte van 2021,
zowel binnen de onderwijsinstelling als daarbuiten (hoofdstuk 5). Deze
toename kan samenhangen met diverse mogelijke factoren, waaronder
het einde van de COVID-19-pandemie (waardoor contact met personen
binnen en buiten de instelling eenvoudiger werd) en de toegenomen
aandacht in de afgelopen jaren voor de mentale gezondheid van
jongvolwassenen in het algemeen, en studenten in het hoger onderwijs
in het bijzonder.
Ten slotte kan de grotere aandacht voor het welzijn van
jongvolwassenen in het hoger onderwijs en de samenleving als geheel
ook een preventieve werking hebben gehad waardoor in 2023 minder
studenten te maken kregen met emotionele uitputtingsklachten, het
vaak ervaren van prestatiedruk en het ervaren van
eenzaamheidsgevoelens dan in 2021.

35 Levenstevredenheid, veerkracht, floreren, depressie-/angstklachten en stress. Alleen het percentage
studenten dat in de afgelopen vier weken ten minste af en toe gevoelens van levensmoeheid heeft ervaren,
daalde niet tussen 2021 en 2023.
36 Kwartaalonderzoek jongeren meting 7: Mentale gezondheid jongeren | RIVM
Er bestaat geen eerdere meting van de stress ervaren door coronasituatie/-maatregelen.

Pagina 59 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 60 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

4

Welke factoren hangen samen met de mentale gezondheid
van studenten?

Kernbevindingen
Dit hoofdstuk brengt in kaart welke kenmerken van de deelnemende
studenten samenhangen met hun mentale gezondheid. Als eerste stap
wordt nagegaan of de negen onderzochte maten van mentale
gezondheid samenhangen met vijf achtergrondkenmerken van
deelnemende studenten: gender, leeftijd, herkomst, onderwijstype (hbo
en wo) en opleidingsvorm (voltijd of niet-voltijd). In de tweede stap
wordt voor de negen maten ook gekeken naar de samenhang met een
groot aantal andere factoren (sociaal-demografische en studiegerelateerde kenmerken en diverse andersoortige factoren, zoals
socialemediagebruik, game- en gokgedrag, slaapproblemen, ingrijpende
gebeurtenissen en maatschappelijke problemen).
Eerste analysestap
− Tussen hbo- en wo-studenten zijn geen verschillen in mentale
gezondheid.
− Bij vrouwen en studenten die zich niet als vrouw of man
identificeren, komen zowel een gemiddelde of hoge mate van
veerkracht als floreren minder vaak voor dan bij mannen.
Psychische klachten, het ervaren van (heel) veel stress en het
vaak ervaren van prestatiedruk komen juist vaker voor.
− Onder 26-29-jarige studenten komen psychische klachten vaker
voor dan onder 16-21-jarige studenten. Ook hebben zij minder
vaak een gemiddelde/hoge veerkracht dan de jongste
leeftijdsgroep.
− Studenten met een migratieachtergrond en internationale
studenten hebben vaker psychische klachten en
eenzaamheidsgevoelens dan studenten zonder
migratieachtergrond. Daarnaast is er bij internationale studenten
ook minder vaak sprake van floreren.
− Niet-voltijdstudenten hebben een betere mentale gezondheid dan
voltijdstudenten. Niet-voltijdstudenten hebben vaker een
gemiddelde/hoge veerkracht en floreren ook vaker, terwijl
psychische klachten en eenzaamheidsgevoelens bij hen minder
vaak voorkomen.
Tweede analysestap
Een betere mentale gezondheid komt vaker voor onder:
− studenten die (veel) sociale steun ervaren;
− studenten die (ruim) voldoende tijd ervaren voor activiteiten die
ontspanning bieden, of energie opleveren; en:
− studenten met een betaalde (bij)baan van zestien uur of meer
per week.
Een minder goede mentale gezondheid komt vaker voor onder:
− studenten die (heel) veel stress ervaren van één of meer
maatschappelijke problemen;
− studenten met risicovol socialemediagebruik;
Pagina 61 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

−
−
−
−
4.1

studenten met risicovol gamegedrag;
studenten die twee of meer stressvolle gebeurtenissen hebben
meegemaakt in de afgelopen twaalf maanden;
studenten met (heel) veel slaapproblemen; en
studenten met belemmerende concentratie-, lees- of
rekenproblemen.

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt zicht verkregen op factoren die samenhangen
met de mentale gezondheid van de studenten die hebben deelgenomen
aan dit onderzoek. Dit gebeurt in twee stappen. Als eerste stap wordt
nagegaan in hoeverre de mentale gezondheid van studenten
samenhangt met een vaste set van vijf achtergrondkenmerken: gender,
leeftijd, herkomst, onderwijstype (hbo of wo) en opleidingsvorm (voltijd
of niet-voltijd) (paragraaf 4.2). Gekeken wordt naar negen mentale
gezondheidsmaten: drie maten voor mentaal welbevinden
(levenstevredenheid, veerkracht en positieve mentale gezondheid), drie
maten voor psychische klachten (depressie-/angstklachten, emotionele
uitputtingsklachten en levensmoeheid), en stress, prestatiedruk en
eenzaamheid. Bij het bepalen van het verband tussen een bepaald
achtergrondkenmerk en een mentale gezondheidsmaat wordt rekening
gehouden met de invloed van de andere kenmerken (multivariate
analyses). Paragraaf 4.2 eindigt met een samenvattende tabel over de
eerste analysestap. Vervolgens wordt als tweede stap de focus sterk
verbreed door uit te gaan van een omvangrijke set van factoren
(inclusief de vijf achtergrondkenmerken) die mogelijkerwijs
samenhangen met de mentale gezondheidsmaten. Paragraaf 4.3
beschrijft de belangrijkste bevindingen uit deze tweede analysestap en
presenteert deze in een samenvattende tabel. Dit hoofdstuk wordt
afgesloten met een samenvatting en beschouwing (paragraaf 4.4).

4.2

Eerste analysestap: wat is de samenhang tussen mentale
gezondheid en vijf achtergrondkenmerken?
In deze paragraaf worden de resultaten gepresenteerd van de
multivariate analyses naar de verbanden tussen de mentale
gezondheidsmaten en de set van vijf achtergrondkenmerken van
studenten. Achtereenvolgens wordt ingegaan op de samenhang met
mentaal welbevinden, met psychische klachten en met stress,
prestatiedruk en eenzaamheid. Bij elk achtergrondkenmerk is er steeds
één vergelijkings- of referentiegroep. Zo is bij leeftijd de jongste groep
(16 tot 21 jaar) de referentiegroep, waarmee de andere drie
leeftijdscategorieën (22-25, 26-29 en 30+) worden vergeleken. In de
tekst wordt alleen ingegaan op verbanden met een kleine (0,2 – 0,49),
middelgrote (0,5 – 0,79), grote (0,8 – 1,29) of heel grote effectgrootte
(1,3 en hoger). Niet significante verbanden of verbanden met een heel
kleine, verwaarloosbare, effectgrootte (0,19 of kleiner) worden niet
besproken.
Samenhang tussen mentaal welbevinden en achtergrondkenmerken
Een eerste bevinding is dat bij levenstevredenheid alle verbanden een
heel kleine, verwaarloosbare effectgrootte hebben (tabel 4.1); deze
worden daarom niet verder besproken.
Pagina 62 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Met veerkracht en positieve mentale gezondheid blijken grotendeels
dezelfde achtergrondkenmerken samen te hangen. Bij vrouwen en bij
studenten die zich niet identificeren als man of vrouw ligt het aandeel
studenten met een gemiddelde of hoge mate van veerkracht lager dan
bij mannen (tabel 4.1). Een vergelijkbaar beeld komt naar voren bij
positieve mentale gezondheid: het percentage studenten dat in de
afgelopen vier weken floreerde 37 ligt lager bij vrouwen en bij studenten
die zich niet als man of vrouw identificeren dan onder mannen. Verder is
het percentage studenten met een gemiddelde of hoge mate van
veerkracht juist hoger onder studenten die niet-voltijd studeren dan
onder voltijdstudenten, evenals het percentage studenten dat floreert.
Verder ligt het percentage studenten met een gemiddelde of hoge mate
van veerkracht lager onder internationale studenten dan onder
studenten zonder migratieachtergrond. En er is een verband tussen
leeftijd en positieve mentale gezondheid: bij studenten van 26-29 jaar
ligt het percentage studenten dat floreert lager dan onder 16-21-jarigen.
Tabel 4.1 Samenhang tussen mentaal welbevinden en achtergrondkenmerken
(multivariate analyse) bij de deelnemende studenten (n=32.558).

Gender

Man

Gemiddelde
Floreren
tot hoge
mate van
veerkracht
M (sd)* Effect- % Effect- % Effectgrootte
grootte
grootte
6,7 (1,5)
ref
67
23
ref
ref

Vrouw

6,6 (1,3)

x

45

––

18

–

Anders

5,9 (1,7)

x

31

–––

8

––

Leeftijd

Levenstevredenheid

16-21 jaar

Gemiddelde
Floreren
tot hoge
mate van
veerkracht
M (sd)* Effect- % Effect- % Effectgrootte
grootte
grootte
6,7 (1,4)
ref
55
ref
19
ref

22-25 jaar

6,6 (1,5)

x

53

x

20

n.s.

26-29 jaar

6,3 (1,6)

x

49

–

20

n.s.

30 jaar en ouder

6,8 (1,5)

x

60

n.s.

30

n.s.

Herkomst

Levenstevredenheid

Levenstevredenheid

Gemiddelde
Floreren
tot hoge
mate van
veerkracht
M (sd)* Effect- % Effect- % Effectgrootte
grootte
grootte
Geen migratieachtergrond 6,8 (1,3)
ref
55
ref
22
ref

37 Het gaat hier om studenten die bovengemiddeld scoren op positieve mentale gezondheid.

Pagina 63 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Levenstevredenheid

Migratieachtergrond

Gemiddelde
Floreren
tot hoge
mate van
veerkracht
M (sd)* Effect- % Effect- % Effectgrootte
grootte
grootte
6,5 (1,5)
x
52
x
17
x

Internationale student

6,2 (1,7)

Onderwijstype

x

56

n.s.

13

–

Hbo

Gemiddelde
Floreren
tot hoge
mate van
veerkracht
M (sd)* Effect- % Effect- % Effectgrootte
grootte
grootte
6,6 (1,4)
ref
52
ref
21
ref

Wo

6,7 (1,5)

Opleidingsvorm

Levenstevredenheid

x

57

x

19

n.s.

Levenstevredenheid

Voltijd

Gemiddelde
Floreren
tot hoge
mate van
veerkracht
M (sd)* Effect- % Effect- % Effectgrootte
grootte
grootte
6,6 (1,5)
ref
54
ref
19
ref

Niet-voltijd

7,0 (1,3)

x

58

+

33

+

*M = gemiddelde en sd = standaarddeviatie.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Analyses zijn multivariaat getoetst.
Ref = referentiecategorie.
N.s. = niet-significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief
verschil.Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol
(< 0,2), +/– = klein (0,2-0,49), ++/– – middelgroot (0,5-0,79).

Samenhang tussen psychische klachten en achtergrondkenmerken
Alle achtergrondkenmerken, behalve onderwijstype (hbo of wo), hangen
samen met de drie maten voor psychische klachten (depressie/angstklachten, emotionele uitputtingsklachten en levensmoeheid).
Hieronder worden deze verbanden nader besproken.
Bij de deelnemende studenten die zich niet als vrouw of man
identificeren, komen psychische klachten (afgemeten aan alle drie de
maten) meer voor dan bij mannen (tabel 4.2). Zo is het percentage
studenten met depressie-/angstklachten (in de afgelopen vier weken)
bijna twee keer zo hoog onder deze groep studenten (70%) dan onder
mannen (36%). Ook bij vrouwen komen depressie-/angstklachten meer
voor dan onder mannen, evenals emotionele uitputtingsklachten. Bij een
vergelijking van leeftijdsgroepen is te zien dat bij 26-29-jarige
studenten depressie-/angstklachten, emotionele uitputtingsklachten en
levensmoeheid vaker voorkomen dan onder 16-21-jarige studenten.

Pagina 64 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Het derde kenmerk dat samenhangt met de drie maten voor psychische
klachten, is de herkomst van studenten. Bij internationale studenten ligt
het aandeel studenten met depressie-/angstklachten, emotionele
uitputtingsklachten en levensmoeheid hoger dan bij studenten zonder
migratieachtergrond. Bij studenten met een migratieachtergrond komen
depressie-/angstklachten en levensmoeheid vaker voor dan onder
studenten zonder migratieachtergrond. Ten slotte is in tabel 4.2 te zien
dat bij niet-voltijdstudenten het percentage studenten met psychische
klachten (afgemeten aan alle drie de maten) lager ligt in vergelijking
met voltijdstudenten.
Tabel 4.2 Samenhang tussen psychische klachten en achtergrondkenmerken
(multivariate analyse) bij de deelnemende studenten (n=32.558).

Gender

Depressie-/
angstklachten
%

Emotionele
uitputtingsklachten
%
Effectgrootte
53
ref

Af en toe of
vaker
levensmoe
%
Effectgrootte
24
ref

Man

36

Effectgrootte
ref

Vrouw

49

+

63

+

27

x

Anders

70

++

76

++

58

+++

Leeftijd

Depressie-/
angstklachten
%

Emotionele
uitputtingsklachten
%
Effectgrootte
57
ref

Af en toe of
vaker
levensmoe
%
Effectgrootte
26
ref

16-21 jaar

41

Effectgrootte
ref

22-25 jaar

46

x

62

x

27

x

26-29 jaar

53

+

65

+

33

+

30 jaar en ouder

38

x

46

n.s.

21

n.s.

Herkomst

Depressie-/
angstklachten
%

Emotionele
uitputtingsklachten
%
Effectgrootte
55
ref

Af en toe of
vaker
levensmoe
%
Effectgrootte
23
ref

Geen migratieachtergrond

39

Effectgrootte
ref

Migratieachtergrond

49

+

62

x

31

+

Internationale student

59

+

68

+

37

+

Onderwijstype

Depressie-/
angstklachten

Hbo

42

Emotionele
Af en toe of
uitputtingsvaker
klachten
levensmoe
Effect%
Effect%
Effectgrootte
grootte
grootte
ref
56
ref
26
ref

Wo

45

x

%

62

n.s.

27

x

Pagina 65 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Opleidingsvorm

Depressie-/
angstklachten

Voltijd

45

Emotionele
Af en toe of
uitputtingsvaker
klachten
levensmoe
Effect%
Effect%
Effectgrootte
grootte
grootte
ref
60
ref
27
ref

Niet-voltijd

33

–

%

45

–

17

–

Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Analyses zijn multivariaat getoetst.
Ref = referentiecategorie.
N.s. = niet-significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – middelgroot (0,5-0,79), +++/– – – = groot (0,8-1,29).

Samenhang van stress prestatiedruk en eenzaamheid met
achtergrondkenmerken
In tabel 4.3 is te zien dat bij stress en prestatiedruk dezelfde verbanden
met achtergrondkenmerken voorkomen. Bij eenzaamheid komt een
ander beeld naar voren.
Zowel onder vrouwen als onder studenten die zich niet als man of vrouw
identificeren, komt het ervaren van (heel) veel stress vaker voor dan
onder mannen. Ook onder 26-29-jarige studenten ligt het aandeel
studenten dat (heel) veel stress ervaart hoger in vergelijking met 1621-jarigen. Een vergelijkbaar beeld is te zien bij het vaak ervaren van
prestatiedruk.
Het ervaren van eenzaamheid hangt samen met vier van de vijf
achtergrondkenmerken; alleen niet met leeftijd. Het aandeel studenten
dat zich enigszins of sterk eenzaam voelt, is groter onder studenten die
zich niet als man of vrouw identificeren dan onder mannen (tabel 4.3).
Ook onder studenten met een migratieachtergrond en onder
internationale studenten komt meer eenzaamheid voor in vergelijking
met studenten zonder migratieachtergrond. Onder niet-voltijdstudenten
ligt het aandeel studenten dat eenzaam is lager dan onder
voltijdstudenten.
Tabel 4.3 Samenhang van stress, prestatiedruk en eenzaamheid met
achtergrondkenmerken (multivariate analyse) bij de deelnemende studenten
(n=32.558).

Gender

(Heel) veel
stress

Vaak
prestatiedruk

%

%

Man

46

Effectgrootte
ref

Vrouw

63

+

49

+

62

x

Anders

74

++

62

++

84

++

Pagina 66 van 211

36

Effectgrootte
ref

Enigszins of
sterk
eenzaam
%
Effectgrootte
61
ref

RIVM-rapport 2023-0412

Leeftijd

(Heel) veel
stress

Vaak
prestatiedruk

%

%

16-21 jaar

53

Effectgrootte
ref

22-25 jaar

58

x

47

x

62

n.s.

26-29 jaar

63

+

51

+

67

x

30 jaar en ouder

58

x

38

n.s.

54

n.s.

Herkomst

41

Effectgrootte
ref

Enigszins of
sterk
eenzaam
%
Effectgrootte
62
ref

(Heel) veel
stress

Vaak
prestatiedruk

%

%

Geen migratieachtergrond

55

Effectgrootte
ref

Migratieachtergrond

60

x

46

x

68

+

Internationale student

55

n.s.

51

x

84

++

Onderwijstype

(Heel) veel
stress

Vaak
prestatiedruk

%

%

Hbo

55

Effectgrootte
ref

Wo

57

n.s.

Opleidingsvorm

41

Effectgrootte
ref

Enigszins of
sterk
eenzaam
%
Effectgrootte
56
ref

42

Effectgrootte
ref

46

n.s.

(Heel) veel
stress

Vaak
prestatiedruk

%

%

Voltijd

56

Effectgrootte
ref

Niet-voltijd

56

x

Enigszins of
sterk
eenzaam
%
Effectgrootte
59
ref
65

44

Effectgrootte
ref

38

x

n.s.

Enigszins of
sterk
eenzaam
%
Effectgrootte
63
ref
48

–

Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Analyses zijn multivariaat getoetst.
Ref = referentiecategorie.
N.s. = niet-significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – middelgroot (0,5-0,79).

Tabel 4.4 geeft een totaaloverzicht van alle gevonden verbanden tussen
de vijf achtergrondkenmerken en de negen maten van mentale
gezondheid.

Pagina 67 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 4.4 Samenhang tussen mentale gezondheid en vijf achtergrondkenmerken.

Kenmerk
Vrouw
Anders
26-29 jaar
Migratieachtergrond
Internationale
student
Wo
Niet-voltijd

Referentiegroep
Man
Man
16-21 jaar
Geen migratieachtergrond
Geen migratieachtergrond
Hbo
Voltijd

Mentaal welbevinden
a
b
c
-----

+
+
a: Levenstevredenheid
b: Veerkracht
(gemiddelde/hoge mate)
c: Floreren

Psychische klachten
d
e
f
+
+
++
++
+++
+
+
+
+
+
+

+

g
+
++

Overige maten
h
i
+
++
++

+

++

d: Depressie-/angstklachten
g: (Heel) veel stress
e: Emotionele uitputtingsklachten h: Vaak prestatiedruk
f: Levensmoeheid (af en toe of
i: Eenzaamheid (enigszins/sterk)
vaker)

Min-/plusteken: min-teken: een kenmerk hangt samen met het minder vaak voorkomen van een maat van mentale gezondheid; plus-teken: een
kenmerk hangt samen met het vaker voorkomen van een maat van mentale gezondheid.
Aantal min-/plustekens: +/– = kleine effectgrootte (Cohen’s d: 0,2-0,49), ++/–– = middelgrote effectgrootte (Cohen’s d: 0,5-0,79), +++/– – – =
grote effectgrootte (Cohen’s d: 0,8 – 1,29).
Kleurgebruik: groen: betere mentale gezondheid; oranje: minder goede mentale gezondheid.

Pagina 68 van 211

+

RIVM-rapport 2023-0412

4.3

Tweede analysestap: welke andere factoren hangen samen met
mentale gezondheid?
De vorige paragraaf ging in op de samenhang van mentale gezondheid
van studenten met vijf achtergrondkenmerken. In deze paragraaf wordt
als tweede stap de focus verbreed door uit te gaan van een omvangrijke
set van factoren die mogelijkerwijs samenhangen met de mentale
gezondheid. Voor deze selectie van factoren is uitgegaan van de
literatuur. Naast de vijf achtergrondkenmerken, gaat het om andere
sociaal-demografische kenmerken (zoals woonsituatie, al dan niet
identificeren als lhbtq+, en verrichten van betaald werk), andere studiegerelateerde kenmerken (zoals opleidingsrichting, studievertraging en
studieschuld) en diverse andersoortige factoren (zoals ontvangen van
sociale steun, sociale mediagebruik, game- en gokgedrag,
slaapproblemen, ingrijpende gebeurtenissen en maatschappelijke
problemen). Beschrijvende statistiek bij deze factoren (percentages)
staat in bijlage 3.
Via een statistische selectiemethode 38 zijn voor elke mentale
gezondheidsmaat de factoren uit de omvangrijke set geselecteerd die
afzonderlijk samenhangen met de uitkomst. Vervolgens zijn de
geselecteerde variabelen per uitkomstmaat in een multivariate
regressieanalyse getoetst, om de effectgrootte van de gevonden
verbanden te kunnen berekenen.
In tabel 4.5 wordt een overzicht gegeven van de verbanden tussen
(achtergrond)kenmerken en de negen mentale gezondheidsmaten die in
de tweede analysestap zijn gevonden. Daarbij is ervoor gekozen om
alleen de factoren te laten zien die met drie of meer van de negen
maten van mentale gezondheid samenhangen (met minimaal een kleine
effectgrootte: ≥0,2). Dit betekent dat tabel 4.5 geen compleet overzicht
geeft van de resultaten. Er zijn namelijk ook factoren gevonden die met
één of twee maten van mentale gezondheid samenhangen. In bijlage 4
staan tabellen met alle gevonden verbanden.
Een betere mentale gezondheid (drie of meer mentale
gezondheidsmaten) komt vaker voor onder (tabel 4.5):
− studenten die (veel) sociale steun ervaren (van partner of andere
familieleden, vanuit een studievereniging,
studenten(sport)vereniging of andere studentenorganisatie, en/of
van ouders/verzorgers);
− studenten die (ruim) voldoende tijd ervaren voor activiteiten die
ontspanning bieden, of energie opleveren; en:
− studenten met een betaalde (bij)baan van zestien uur of meer
per week.
Een minder goede mentale gezondheid (drie of meer mentale
gezondheidsmaten) komt vaker voor onder:
− studenten die (heel) veel stress ervaren van één of meer
maatschappelijke problemen;
− studenten met risicovol socialemediagebruik;
− studenten met risicovol gamegedrag;

38

Least Absolute Shrinkage and Selection Operator (LASSO)-methode.
Pagina 69 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

−
−
−

studenten die twee of meer stressvolle gebeurtenissen hebben
meegemaakt in de afgelopen twaalf maanden;
studenten met (heel) veel slaapproblemen; en:
studenten met belemmerende concentratie-, lees- of
rekenproblemen.

Pagina 70 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 4.5 Factoren die samenhangen met drie of meer van de negen maten van mentale gezondheid.

Kenmerk
Vrouw
Internationale student
Betaalde (bij)baan van ≥16 uur

Referentiecategorie
Man
Geen migratieachtergrond
Geen (bij)baan

Voldoende tijd voor activiteiten die ontspanning (Zeer) mee oneens
bieden/energie opleveren: neutraal
Voldoende tijd voor activiteiten die ontspanning (Zeer) mee oneens
bieden/energie opleveren: (zeer) mee eens
Steun ervaren van partner of andere
(Zeer) mee oneens
familieleden: (zeer) mee eens
Steun ervaren vanuit een studievereniging,
(Zeer) mee oneens
studenten(sport)vereniging of andere
studentenorganisatie: (zeer) mee eens
Steun ervaren van ouders/verzorgers: (zeer)
(Zeer) mee oneens
mee eens
(Heel) veel stress ervaren van 1 maatschappelijk Geen of minder stress
probleem
ervaren
(Heel) veel stress ervaren van ≥2
Geen of minder stress
maatschappelijke problemen
ervaren
≥2 stressvolle gebeurtenissen meegemaakt in de Geen stressvolle
afgelopen 12 maanden
gebeurtenis meegemaakt
(Heel) veel slaapproblemen
Neutraal tot geen
problemen
Risicovol socialemediagebruik
Geen risicovol gebruik
Risicovol gamegedrag
Geen risicovol gedrag
Belemmerende concentratie-, lees- of
Geen dergelijke problemen
rekenproblemen

Mentaal
welbevinden
a
b
c
+

+

+

Psychische
klachten
d
e
f
+
+
+
-

Overige maten
g
+

h
+

-

-

-

-

+

--

--

--

-

+

-

+

-

+

-

--

-

+

+

-

+

+

-

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

++

+

+

-

++

+

+

-

-

+
+
+

+
++
+

+

d: Depressie/angstklachten

+

-

a: Levenstevredenheid

++

-

-

-

i

+
+

+
+

g: (Heel) veel stress
Pagina 71 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Kenmerk

Referentiecategorie

Mentaal
welbevinden
a
b
c
b: Veerkracht
(gemiddelde/hoge
mate)
c: Floreren

Psychische
klachten
d
e
f
e: Emotionele
uitputtingsklachten
f: Levensmoeheid
(af en toe of vaker)

Overige maten
g
h
i
h: Vaak
prestatiedruk
i: Eenzaamheid
(enigszins/sterk)

Min-/plusteken: min-teken: een kenmerk hangt samen met het minder vaak voorkomen van een maat van mentale gezondheid; plus-teken: een
kenmerk hangt samen met het vaker voorkomen van een maat van mentale gezondheid.
Aantal min-/plustekens: +/– = kleine effectgrootte (Cohen’s d: 0,2-0,49), ++/– – = middelgrote effectgrootte (Cohen’s d: 0,5-0,79), +++/– – – =
grote effectgrootte (Cohen’s d: 0,8 – 1,29).
Kleurgebruik: groen: betere mentale gezondheid; oranje: minder goede mentale gezondheid.

Pagina 72 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

4.4

Samenvatting en beschouwing
Mentale gezondheid hangt samen met gender, leeftijd, herkomst en
opleidingsvorm, maar niet met onderwijstype
Het overzicht in tabel 4.4 geeft aan dat er tussen deelnemende hbo- en
wo-studenten geen verschillen bestaan in mentale gezondheid, maar dat
de overige vier achtergrondkenmerken wel invloed hebben. Vrouwen en
studenten die zich niet als vrouw of man identificeren hebben een
minder goede mentale gezondheid dan mannen. Specifiek gezegd
komen bij deze twee gendergroepen zowel een gemiddelde/hoge
veerkracht als floreren minder vaak voor dan bij mannen, terwijl
psychische klachten, het ervaren van (heel) veel stress en het vaak
ervaren van prestatiedruk juist vaker voorkomen. Kijkend naar leeftijd
komen bij 26-29-jarige studenten vaker psychische klachten voor dan
bij 16-21-jarige studenten. Ook hebben zij minder vaak een
gemiddelde/hoge veerkracht dan de jongste leeftijdsgroep. Verder
ervaren studenten met een migratieachtergrond en internationale
studenten vaker psychische klachten en eenzaamheidsgevoelens dan
studenten zonder migratieachtergrond. Daarnaast is er bij internationale
studenten minder vaak sprake van floreren. Ten slotte geven de
bevindingen aan dat niet-voltijdstudenten een betere mentale
gezondheid hebben dan voltijdstudenten. Niet-voltijdstudenten hebben
namelijk vaker een gemiddelde/hoge veerkracht en floreren ook vaker,
terwijl zij minder vaak psychische klachten en eenzaamheidsgevoelens
hebben.
In de eerste meting van de MMMS werden grotendeels dezelfde relaties
van de vier achtergrondkenmerken (gender, leeftijd, herkomst en
opleidingsvorm) met mentaal welbevinden en psychische klachten
gevonden (Dopmeijer et al., 2021) 39. En ook toen waren er geen
verschillen tussen hbo- en wo-studenten op deze uitkomsten. Een
verschil met de huidige analyses is dat in de analyses voor de eerste
meting alleen rekening is gehouden met de invloed van geslacht, leeftijd
en onderwijstype (en niet dus ook met herkomst en opleidingsvorm).
Nieuw ten opzichte van de eerste meting is de bevinding dat het zich
niet als man of vrouw identificeren gepaard gaat met een minder goede
mentale gezondheid. Deze gendergroep is destijds niet meegenomen in
de analyses 40.
Ook verschillende andere factoren hangen samen met een betere
mentale gezondheid
De bevindingen uit de tweede analysestap wijzen allereerst op een
aantal factoren die samenhangen met een betere mentale gezondheid.
Onder studenten die (veel) sociale steun ervaren 41 komen minder vaak
psychische klachten en eenzaamheidsgevoelens voor dan onder
studenten die zulke steun niet ervaren. Dit is gevonden voor de
volgende drie steunbronnen: ouders of verzorgers, partner of andere
familieleden, en studievereniging, studenten(sport)vereniging of andere
39 In de analyses van de eerste meting is niet gekeken naar de samenhang van de achtergrondkenmerken met
respectievelijk (heel) veel stress ervaren, vaak prestatiedruk ervaren, en eenzaamheidsgevoelens ervaren.
40 Omdat in de eerste meting naast gender niet ook geboortegeslacht is uitgevraagd, kon voor de groep
studenten die zich niet identificeren als man of vrouw geen weging op geslacht worden meegegeven. Daarom is
er toen voor gekozen om deze groep niet mee te nemen in de analyses.
41 Percentage van de deelnemende studenten dat (veel) steun ervaart van ouders/verzorgers (79%), partner of
andere familieleden (72%), studievereniging, studenten(sport)vereniging of andere studentenorganisatie (23%)
(zie bijlage 3).

Pagina 73 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

studentenorganisatie. Daarnaast is er bij studenten die (veel) steun
ervaren van de twee laatstgenoemde bronnen vaker sprake van mentaal
welbevinden (een gemiddelde/hoge veerkracht en/of floreren). Uit de
eerste meting van de MMMS kwam ook al naar voren dat (veel) sociale
steun ervaren samenhangt met meer mentaal welvinden en minder
psychische klachten, waarbij toen in de analyses alleen rekening is
gehouden met de invloed van geslacht, leeftijd en onderwijstype
(Dopmeijer et al., 2021). Ook in ander onderzoek wordt een verband
gevonden tussen sociale steun en een betere mentale gezondheid, zowel
onder jongeren (Kleinjan et al., 2020) en studenten (Campbell et al.,
2022) als bredere doelgroepen (Wang et al., 2018; Huggard et al.,
2023).
Ook het ervaren van (ruim) voldoende tijd voor activiteiten die
ontspanning bieden, of energie opleveren 42 hangt samen met een betere
mentale gezondheid. Bij studenten met (ruim) voldoende tijd hiervoor is
namelijk vaker sprake van zowel een gemiddelde/hoge veerkracht als
floreren dan bij studenten die hiervoor (ruim) onvoldoende tijd hebben.
Daarnaast komen psychische klachten, (heel) veel stress, vaak
prestatiedruk ervaren en eenzaamheidsgevoelens juist minder vaak voor
bij studenten die (ruim) genoeg tijd hebben voor ontspannende en
energie gevende activiteiten. Deze bevindingen sluiten aan bij de
bevinding van internationaal onderzoek dat deelname aan
vrijetijdsactiviteiten gepaard gaat met een betere mentale gezondheid
van studenten (Campbell et al., 2022). In Nederlands onderzoek onder
jongeren is gevonden dat het ervaren van voldoende vrije tijd verband
houdt met minder ervaren druk door schoolwerk en minder emotionele
problemen (Kleinjan et al., 2020). Ook uit ander internationaal
onderzoek blijkt dat het ervaren en kunnen besteden van vrije tijd
onmisbaar zijn voor het welbevinden van jongeren en voor het ervaren
van geluk in het algemeen (o.a. Beniwal, 2018; Diener et al. 1999;
Nawijn & Veenhoven 2013).
Ten slotte is er bij studenten met een betaalde (bij)baan van 16 uur of
meer per week 43 vaker sprake van zowel een gemiddelde/hoge
veerkracht als floreren dan bij studenten zonder betaalde (bij)baan. Ook
komen psychische klachten minder vaak voor onder studenten met een
betaalde (bij)baan van 16 uur of meer. Het is mogelijk dat personen die
mentaal goed in hun vel zitten makkelijker werk en studie kunnen
combineren. Andersom zou werken naast studeren kunnen bijdragen
aan een betere mentale gezondheid. Bijvoorbeeld omdat het sociaal
netwerk wordt uitgebreid, er meer financiële ruimte ontstaat, of met het
combineren van studeren en werken voldaan wordt aan een specifieke
individuele behoefte.
Verschillende andere factoren hangen samen met een minder goede
mentale gezondheid
De bevindingen van de tweede analysestap wijzen ook op diverse
factoren die verband houden met een minder goede mentale
gezondheid. Studenten die (heel) veel stress ervaren van twee of meer
42 50 procent van de deelnemende studenten ervaart voldoende tijd voor activiteiten die ontspanning bieden

(zie Bijlage 3).

43 22 procent van de deelnemende studenten heeft een betaalde (bij)baan van 16 uur of meer per week (zie

bijlage 3).

Pagina 74 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

maatschappelijke problemen 44 blijken minder vaak een
gemiddelde/grote veerkracht te hebben dan studenten die geen of
minder stress ervaren van maatschappelijke problemen. Ook ervaren zij
vaker psychische klachten, (heel) veel stress, vaak prestatiedruk en
eenzaamheidsgevoelens. Een relatie met een minder goede mentale
gezondheid is ook al te zien bij de studenten voor wie één of meer
maatschappelijk problemen een (heel) grote stressbron vormt. Deze
bevindingen komen overeen met de constatering dat de huidige
generatie studenten te maken heeft met meerdere maatschappelijke
uitdagingen, zoals financiële druk, schaarste aan (betaalbare)
huisvesting en klimaatverandering (SER, 2022). Ook uit kwalitatief
onderzoek blijkt dat dit soort maatschappelijke factoren een negatieve
invloed hebben op het welzijn van studenten (Dopmeijer et al., 2023).
Verder vond een inventarisatie van de bestaande literatuur aanwijzingen
dat zorgen die jongeren ervaren omtrent klimaatverandering gerelateerd
zijn aan meer mentale problemen (Clemens et al., 2022).
Zowel risicovol socialemediagebruik 45 als risicovol gamegedrag 46 houden
verband met een minder goede mentale gezondheid 47. Vergeleken met
studenten zonder risicovol socialemediagebruik is er bij studenten met
risicovol gebruik namelijk minder vaak sprake van zowel een
gemiddelde/hoge veerkracht als floreren. Daarnaast komen bij hen
psychische klachten, het ervaren van (heel) veel stress en
eenzaamheidsgevoelens juist vaker voor. Een vergelijkbaar beeld is te
zien bij studenten met risicovol gamegedrag ten opzichte van studenten
zonder zulk risicovol gedrag 48. In lijn hiermee is de bevinding van ander
onderzoek dat risicovol gamegedrag bij jongens samenhangt met meer
mentale problemen (Van Rooij et al., 2019). Verder geven verschillende
overzichten van bestaand onderzoek aan dat problematisch
socialemediagebruik samenhangt met minder mentaal welbevinden en
meer mentale problemen (Huang, 2022; Valkenburg, 2022). Een studie
onder jongeren vond aanwijzingen dat problematisch
socialemediagebruik gerelateerd is aan meer mentale problemen een
jaar later (Boer et al., 2021).
Verder houdt het hebben ervaren van twee of meer stressvolle
gebeurtenissen in de afgelopen twaalf maanden 49 verband met een
mindere mentale gezondheid. Studenten met deze ervaringen hebben
namelijk minder vaak een gemiddelde/hoge veerkracht dan studenten
die geen stressvolle gebeurtenis hebben meegemaakt in de afgelopen
twaalf maanden. Ook ervaren zij juist vaker psychische klachten, (heel)
veel stress, vaak prestatiedruk en eenzaamheidsgevoelens. Een
vergelijkbaar beeld is te zien bij studenten met (heel) veel

44

36 procent van de deelnemende studenten ervaart (heel) veel stress van twee of meer maatschappelijke
problemen (zie Bijlage 3).
45 Bij 24 procent van de deelnemende studenten komt problematisch socialemediagebruik voor (zie bijlage 3).
46 Bij 3 procent van de deelnemende studenten komt risicovol gamegedrag voor (zie bijlage 3).
47 Er was sprake van risicovol socialemediagebruik wanneer een student aangaf het (zeer) eens te zijn de
stelling "Ik ga door met sociale media gebruiken terwijl dit problemen oplevert" en/of de stelling "Mijn
socialemediagebruik levert al langer dan een jaar problemen op voor mij". Risicovol gamegedrag werd op
vergelijkbare wijze gedefinieerd.
48 Er werd geen verschil tussen de twee groepen gevonden in het percentage studenten met een
gemiddelde/hoge veerkracht en het percentage studenten dat (heel) veel stress ervaart.
49 31 procent van de deelnemende studenten heeft in de afgelopen twaalf maanden twee of meer stressvolle
gebeurtenissen meegemaakt (zie bijlage 3).
Pagina 75 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

slaapproblemen 50 ten opzichte van studenten die geen of minder
slaapproblemen hebben. De gevonden verbanden van stressvolle
levensgebeurtenissen en slaapproblemen met een minder goede
mentale gezondheid zijn conform de bevindingen van eerder onderzoek
(Huggard et al., 2023; March‑Llanes et al., 2017; O'Callaghan et al.,
2021).
Ten slotte gaan belemmerende concentratie-, lees- of rekenproblemen 51
gepaard met een minder goede mentale gezondheid. Studenten met
deze problemen hebben namelijk minder vaak een gemiddelde/hoge
veerkracht en floreren ook minder vaak dan studenten zonder deze
problemen. Ook ervaren studenten met deze problemen vaker
psychische klachten en (heel) veel stress. Dit komt overeen met de
bevindingen van de eerste meting, waarbij toen in de analyses alleen
rekening werd gehouden met de invloed van geslacht, leeftijd en
onderwijstype (Dopmeijer et al., 2021).
Sommige verbanden met achtergrondkenmerken blijven zichtbaar in de
tweede analysestap, andere verbanden niet
In de eerste analysestap is gevonden dat vrouwen en internationale
studenten een minder goede mentale gezondheid hebben, terwijl nietvoltijdstudenten juist een betere mentale gezondheid hebben (zie
paragraaf 4.3). Deze verbanden met achtergrondkenmerken blijven
(grotendeels) bestaan in de tweede analysestap. Dit suggereert dat deze
verbanden robuust zijn en niet worden verklaard door de andere
factoren die samenhangen met mentale gezondheid. In ander onderzoek
wordt consistent gevonden dat internaliserende problemen (zoals
depressie- of angstklachten) vaker voorkomen onder vrouwen dan
mannen (Boyd et al., 2015), en vaker onder meisjes dan jongens (Boer
et al., 2002). Verder geeft een kwalitatief onderzoek aan dat diverse
factoren kunnen bijdragen aan een minder goede mentale gezondheid
onder internationale studenten, zoals dat de overstap van het thuisland
naar Nederland als stressvol wordt ervaren, het ervaren van een
taalbarrière en culturele verschillen, een gevoel van gebrek aan
verbondenheid met de onderwijsinstelling en de Nederlandse
samenleving, en moeilijk huisvesting kunnen vinden (Dopmeijer et al.,
2022). Het is onduidelijk hoe te verklaren dat niet-voltijdstudenten
mentaal beter in hun vel zitten dan voltijdstudenten. Mogelijk zitten
niet-voltijdstudenten vaker in een fase waarin zij goed weten wat ze
willen (bereiken) en zijn zij daar ook doelgericht mee bezig.
In de tweede analysestap zijn diverse verbanden tussen
achtergrondkenmerken en mentale gezondheid niet meer zichtbaar die
in de eerste analysestap wel werden gevonden. Specifiek gezegd hangen
het niet identificeren als man of vrouw, het hebben van een
migratieachtergrond en een leeftijd van 26-29 jaar niet meer samen met
een minder goede mentale gezondheid. Dit kan betekenen dat deze
verbanden worden verklaard door één of meer van de andere
samenhangende factoren die in de tweede analysestap werden
gevonden. Een puur hypothetisch voorbeeld: het zou kunnen dat 26-2950 34 procent van de deelnemende studenten had in de afgelopen vier weken (heel) veel slaapproblemen (zie

bijlage 3).

51 10 procent van de deelnemende studenten heeft ten minste een belemmerend concentratie-, lees- of

rekenprobleem (zie bijlage 3). De problemen belemmeren een student (heel) veel in de dagelijkse bezigheden.

Pagina 76 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

jarige studenten meer mentale last ervaren van maatschappelijke
problemen, zoals de gestegen kosten van het dagelijks leven en de
krapte op woningmarkt, omdat zij meer dan jongere studenten bezig
zijn met het maken van de overgang naar een levensfase na de
universiteit of hogeschool, en waarbij het gaat om het vinden van een
baan, het kopen van een eigen woning, het stichten van een gezin, et
cetera. Nadere analyse is nodig om na te gaan waarom de genoemde
verbanden niet meer zichtbaar zijn in de tweede analysestap.
Enkele aandachtspunten
Een beperking van dit onderzoek is het cross-sectionele karakter. Omdat
de vragenlijst op één moment in de tijd is ingevuld, kan de
volgordelijkheid van de (meeste 52) gevonden verbanden niet worden
bepaald. Zodoende kan er geen causaliteit worden bepaald, en in het
verlengde hiervan ook niet of er sprake is van wederzijdse beïnvloeding.
Verder gaat het bij de gevonden samenhang doorgaans om verbanden
met een kleine effectgrootte; in een beperkt aantal gevallen betreft het
een verband met een middelgrote effectgrootte.
Ook is het goed om nogmaals te benoemen dat ervoor gekozen is om
alleen de factoren te bespreken die in de tweede analysestap met
minimaal drie van de negen onderzochte maten van mentale gezondheid
samenhangen. Er zijn ook factoren gevonden die met één of twee
mentale gezondheidsmaten samenhangen (zie tabellen in bijlage 4). Als
bijvoorbeeld ook de factoren die verband houden met twee mentale
gezondheidsmaten worden meegenomen, komen er twee factoren bij die
samenhangen met een betere mentale gezondheid (namelijk: (veel)
steun ervaren van vrienden of vriendinnen en (veel) steun ervaren van
een docent, tutor, mentor of studieloopbaanbegeleider) en zes factoren
die samenhangen met een minder goede mentale gezondheid (namelijk:
het identificeren als lhbtq+, dit niet weten of willen zeggen, het niet
overeenkomen van het biologisch geslacht en gender, een
studievertraging hebben van één jaar of meer, en één stressvolle
levensgebeurtenis meegemaakt hebben in de afgelopen twaalf
maanden).
Ten slotte is noemenswaardig dat er één verband is gevonden tussen
een maat van middelengebruik en een maat van mentale gezondheid:
frequent cannabisgebruik 53 blijkt samen te hangen met het hebben
ervaren van gevoelens van levensmoeheid in de afgelopen vier weken
(deze bevinding is niet in dit hoofdstuk beschreven, zie hiervoor
bijlagetabel 4.2 in bijlage 4). Mogelijk speelt bij frequent gebruik van
cannabis onder studenten vooral een coping-motief, om mentale
problemen beter te kunnen hanteren (Dopmeijer et al., 2021). Bij
andere soorten middelengebruik is er mogelijk juist vaker sprake van
een sociaal motief, waardoor er geen relatie met mentale gezondheid
van de studenten is gevonden (Dopmeijer et al., 2021; Monshouwer et
al., 2021). Ook is het mogelijk dat de verbanden vooral te zien zijn in
subgroepen van studenten, zoals meer intensieve gebruikers of
studenten met ernstigere psychische problematiek.
52 Een uitzondering vormen verbanden met individuele vaste kenmerken, zoals leeftijd, geslacht bij geboorte en
migratieachtergrond, waarbij de richting van het verband loopt van het kenmerk naar mentale gezondheid (en
niet vice versa).
53
Ten minste één keer per week cannabis gebruikt in de afgelopen twaalf maanden.

Pagina 77 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 78 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

5

In hoeverre ontvangen studenten advies of hulp vanwege
psychische klachten? En welke factoren hangen hiermee
samen?

Kernbevindingen
Dit hoofdstuk brengt in kaart in hoeverre de deelnemende studenten
advies of hulp hebben ontvangen vanwege psychische klachten. Ook
wordt een vergelijking gemaakt met 2021 (de eerste meting van de
MMMS). Ten slotte wordt nagegaan welke kenmerken van deelnemende
studenten samenhangen met het ontvangen van advies of hulp vanwege
psychische klachten.
Advies of hulp ontvangen binnen en/of buiten de instelling
− 65 procent van de deelnemende studenten met psychische
klachten heeft hiervoor in de afgelopen twaalf maanden advies of
hulp ontvangen binnen en/of buiten de onderwijsinstelling. 33
procent kreeg advies of hulp binnen de instelling en 55 procent
ontving dit van iemand buiten de instelling (inclusief iemand in
de directe sociale omgeving).
− Binnen de instelling, kregen studenten het vaakst advies of hulp
van een tutor, mentor of studieloopbaanbegeleider (48%), een
studie(keuze)adviseur of studentendecaan (41%), en/of een
studentenpsycholoog (26%).
− 67 procent van de studenten was (zeer) tevreden over het advies
of de hulp die ze ontvingen vanuit de instelling.
− Buiten de instelling kregen studenten het vaakst advies of hulp
van een psychiater, psycholoog of psychotherapeut (54%),
iemand in hun directe sociale omgeving (47%) en/of een huisarts
of POH-GGZ (33%).
Online-informatie of hulp zoeken
34 procent van de studenten met psychische klachten heeft hiervoor in
de afgelopen twaalf maanden (ook) via een website of app informatie of
hulp gezocht.
Vergelijking tussen 2021 en 2023
− In 2023 (65%) ligt het percentage studenten dat advies of hulp
heeft ontvangen vanwege psychische klachten hoger dan in 2021
(51%).
− Bij het online zoeken naar informatie of hulp zijn er geen
verschillen tussen beide jaren.
Redenen voor het niet ontvangen van advies of hulp
− De vaakst genoemde reden waarom studenten met psychische
klachten geen advies of hulp hebben ontvangen binnen de
instelling, is dat ze hun problemen zelf wilden oplossen (56%).
18 procent noemde schaamte als reden. 13 procent van de
studenten met psychische klachten wist niet van de mogelijkheid
om binnen de instelling hulp te krijgen.

Pagina 79 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

−

De vaakst genoemde reden waarom studenten met psychische
klachten geen advies of hulp hebben ontvangen buiten de
instelling, is dat ze hun problemen zelf wilden oplossen (59%).
19 procent noemde schaamte als reden. 15 procent van de
studenten met psychische klachten kon advies of hulp van een
professionele hulp-/zorgverlener niet betalen en 10 procent stond
op een wachtlijst.

Achtergrondkenmerken
Het aandeel studenten dat advies of hulp heeft ontvangen (binnen of
buiten de instelling) en/of online-informatie heeft gezocht vanwege
psychische klachten ligt hoger onder:
− studenten die in de afgelopen twaalf maanden (heel) veel hinder
hebben ervaren van psychische klachten (in vergelijking met
studenten die geen of een beetje hinder ondervonden); en:
− studenten die zich niet als man of vrouw identificeren (in
vergelijking tot mannen).
Verder is gevonden:
− Het aandeel studenten dat advies of hulp heeft ontvangen
(binnen of buiten de instelling), is hoger onder 26-29-jarige
studenten (in vergelijking met 16-21-jarigen).
− Het aandeel studenten dat advies of hulp binnen de instelling
heeft ontvangen, is lager onder internationale studenten (in
vergelijking met studenten zonder migratieachtergrond), terwijl
een hoger aandeel internationale studenten online-informatie
heeft gezocht.
5.1

Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft allereerst (paragraaf 5.2) in hoeverre studenten
die hebben deelgenomen aan de MMMS 2023 in de afgelopen twaalf
maanden advies of hulp hebben ontvangen vanwege psychische
klachten, zowel binnen als buiten de onderwijsinstelling. Ook worden
cijfers gepresenteerd over in hoeverre de studenten vanwege psychische
klachten informatie of hulp hebben gezocht via een website of app.
Vervolgens wordt voor de groep studenten die advies of hulp heeft
ontvangen, ingegaan op wie de advies- of hulpgevers waren, en de
tevredenheid van deze studenten over het advies of de hulp vanuit de
instelling (paragraaf 5.3). Voor de groep studenten die online-informatie
of hulp heeft gezocht, wordt ingegaan op de aard hiervan (paragraaf
5.4). Daarna worden in paragraaf 5.5 vergelijkingen gemaakt met de
cijfers van de eerste meting (2021), om na te gaan in hoeverre het
aandeel studenten dat advies of hulp ontving, verschilt met de situatie
twee jaar geleden. Hetzelfde wordt gedaan voor het online zoeken naar
informatie of hulp. Voor de groep studenten die geen advies of hulp
heeft ontvangen, wordt ingegaan op wat hiervan de redenen waren
(paragraaf 5.6). In de volgende paragraaf (5.7) wordt nagegaan in
hoeverre achtergrondkenmerken samenhangen met het hebben
ontvangen van advies of hulp, of met het hebben gezocht naar onlineinformatie of hulp. Hierbij wordt uitgegaan van de vaste set van vijf
achtergrondkenmerken (gender, leeftijd, herkomst, onderwijstype, en
opleidingsvorm), aangevuld met de mate waarin de psychische klachten

Pagina 80 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

het functioneren van studenten hindert. Afgesloten wordt met een
samenvatting en beschouwing (paragraaf 5.8).
5.2

In hoeverre hebben de deelnemende studenten advies of hulp
ontvangen vanwege psychische klachten, of online-informatie of
hulp gezocht?
Bijna de helft van de deelnemende studenten (48%) geeft aan in de
afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp te hebben ontvangen
omdat zij geen psychische klachten 54 hadden. Psychische klachten zijn in
de vraagstelling omschreven als ‘klachten zoals sombere stemming,
angstklachten, bezorgdheid, stress, zenuwachtigheid’.
Uitgaande van de studenten met deze psychische klachten (n=17.034),
heeft ongeveer twee derde (65%) hiervoor advies of hulp gekregen van
iemand binnen en/of buiten de instelling (zie tabel 5.1). Dat betekent
dat 35 procent van hen in de afgelopen twaalf maanden geen advies of
hulp heeft ontvangen. Een derde van de studenten (33%) heeft in de
afgelopen twaalf maanden voor hun psychische klachten advies of hulp
ontvangen van een medewerker werkzaam binnen de
onderwijsinstelling. Bij ruim de helft (55%) van de studenten met
psychische klachten waren de advies- of hulpgevers personen van
buiten de onderwijsinstelling. Daarbij gaat het om een professionele
hulp- of zorgverlener (42 procent van de studenten) en/of iemand in de
directe sociale omgeving (26%). 23 procent van de studenten heeft
zowel advies of hulp binnen als buiten de instelling ontvangen.
Ongeveer een derde (34%) van de studenten met psychische klachten
heeft in de afgelopen twaalf maanden (ook) via een website of app
informatie of hulp gezocht (tabel 5.1).
Er zijn geen betekenisvolle verschillen tussen wo- en hbo-studenten 55,
behalve dat het aandeel studenten dat zowel advies- of hulp van binnen
als van buiten de instelling ontving, lager ligt onder wo-studenten dan
onder hbo-studenten (tabel 5.1). In het vervolg van dit hoofdstuk
worden geen aparte cijfers voor hogescholen en universiteiten
gepresenteerd.

54
De vraagstelling was: “Heb je in de afgelopen 12 maanden voor jezelf vanwege psychische klachten advies of
hulp ontvangen van iemand binnen jouw onderwijsinstelling (face-to-face, online en/of telefonisch)? Het gaat
niet om advies of hulp van medestudenten.” Antwoordmogelijkheden waren: 1) ja; 2) nee, want ik had geen
psychische klachten; 3) Nee, om een andere reden geen advies of hulp gekregen. Studenten die 1 en 3
antwoordden, vormen in dit hoofdstuk de groep studenten met psychische klachten en kregen ook
vervolgvragen voorgelegd over advies of hulp buiten de instelling en het online zoeken van informatie en hulp.
55 Een betekenisvol verschil: er is sprake van statistische significantie met minimaal een kleine effectgrootte
(Cohen’s d ≥ 0,2).

Pagina 81 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 5.1 Percentage van de deelnemende studenten dat in de afgelopen twaalf
maanden vanwege psychische klachten advies of hulp heeft ontvangen (binnen
en/of buiten de instelling) en/of hulp gezocht heeft via een website of app.
Uitgegaan is van studenten met psychische klachten zoals sombere stemming,
angstklachten, bezorgdheid, stress, zenuwachtigheid*

Ontvangen advies of hulp

Van advies- of hulpgevers
binnen en/of buiten de
instelling (professionele
hulp-/zorgverlener of
iemand uit de directe sociale
omgeving)
Van advies- of hulpgevers
binnen de instelling
Van advies- of hulpgevers
buiten de instelling
(professionele hulp/zorgverlener of iemand uit
de directe sociale
omgeving)
- Van een
professionele hulp/zorgverlener
- Van iemand uit de
directe sociale
omgeving
Van advies- of hulpgevers
binnen en buiten de
instelling (professionele
hulp-/zorgverlener of
iemand uit de directe sociale
omgeving)
Online-informatie gezocht
Informatie of hulp gezocht
via website/app

Totaal**
Hbo
Wo
Effect(n=17.034) (n=9.463) (n=7.572) grootte
65
68
62
x

33

37

29

x

55

57

52

x

42

43

40

x

26

27

25

n.s.

23

26

19

-

Totaal**
Hbo
Wo
Effect(n=17.034) (n=9.463) (n=7.572) grootte
34
31
38
x

* Studenten die aangaven in de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp te hebben
ontvangen omdat zij geen psychische klachten hadden, staan niet in deze tabel.
** Door afronding van gewogen data komt het totaal niet precies overeen met de optelling
van hbo en wo.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
De vergelijking tussen hogescholen en universiteiten is gebaseerd op univariate analyses.
N.s. = niet-significant verschil tussen hbo- en wo-studenten (p ≥ 0,01).
Minteken = significant lager percentage onder wo-studenten dan onder hbo-studenten.
Effectgrootte bij significant verschil tussen wo- en hbo-studenten: x = heel klein/niet
betekenisvol (< 0,2),– = klein (0,2-0,49).

5.3

Van wie hebben de deelnemende studenten advies of hulp
ontvangen? En hoe tevreden zijn zij hierover?
Wie zijn de advies- of hulpgevers binnen de instelling?
Aan de deelnemende studenten die aangaven in de afgelopen twaalf
maanden vanwege psychische klachten advies of hulp te hebben
Pagina 82 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

ontvangen van een medewerker werkzaam binnen de instelling
(n=5.625), is gevraagd wie dit was. Het vaakst werden een tutor,
mentor of studieloopbaanbegeleider (48%) genoemd, gevolgd door een
studie(keuze)adviseur of studentendecaan (41%) (figuur 5.1). Een
kwart (26%) van de studenten met psychische klachten noemde een
studentenpsycholoog en een vijfde (21%) van de studenten gaf aan
advies of hulp te hebben ontvangen van een docent.

Figuur 5.1 Medewerkers van onderwijsinstellingen van wie de deelnemende
studenten advies of hulp hebben ontvangen vanwege psychische klachten (in
percentages, meerdere antwoorden mogelijk) (n=5.625).

Hoe tevreden zijn studenten over het advies of de hulp vanuit de
instelling?
Figuur 5.2 laat zien dat twee derde (67%) van de studenten (zeer)
tevreden was over het advies of de hulp die ze ontvingen vanuit de
instelling. Een minderheid van 9 procent was (zeer) ontevreden.

Figuur 5.2. Verdeling van tevredenheidsscores (in percentages) die de
deelnemende studenten geven voor het advies of de hulp die ze binnen de
onderwijsinstelling hebben ontvangen vanwege psychische klachten (n=5.625).
Pagina 83 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Wie zijn de advies- of hulpgevers buiten de instelling?
Aan de deelnemende studenten die aangaven in de afgelopen twaalf
maanden vanwege psychische klachten advies of hulp te hebben
ontvangen van iemand buiten de instelling (n=9.362), is gevraagd wie
dit was. Deze studenten noemden het vaakst een psychiater, psycholoog
of psychotherapeut (54%), iemand in hun directe sociale omgeving
(48%) en/of een huisarts of POH-GGZ (33%) (tabel 5.2). In totaal heeft
76 procent van de studenten van ten minste één professionele hulp/zorgverlener advies of hulp ontvangen vanwege psychische klachten.
Tabel 5.2 Personen van buiten de onderwijsinstelling van wie de deelnemende
studenten advies of hulp hebben ontvangen vanwege psychische klachten (in
percentages, meerdere antwoorden mogelijk) (n=9.362).

Advies- of hulpgevers

Directe sociale omgeving

47

Professionele hulp-/zorgverlener (totaal):

76

-

7

-

Sociaal professional (maatschappelijk werker,
jeugdverpleegkundige, etc.)
Coach

-

Huisarts/POH-GGZ

33

-

Psychiater/psycholoog/psychotherapeut

54

-

Medisch specialist/ziekenhuis hulpverlener

5

Iemand anders
5.4

6

6

Welke informatie of hulp zoeken de deelnemende studenten
online?
Studenten die aangaven in de afgelopen twaalf maanden vanwege
psychische klachten informatie of hulp te hebben gezocht via een
website of app (n=5.831), is gevraagd naar de soort informatie of hulp.
Informatie over ziekten en medicijnen werd het vaakst genoemd (64%),
gevolgd door informatie over behandelingen en therapieën (45%) en
daarna informatie over hulpverleners en instellingen (40%) (figuur 5.3).

Pagina 84 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Figuur 5.3 Soorten informatie of hulp die de deelnemende studenten hebben
gezocht op een website of app vanwege psychische klachten (in percentages,
meerdere antwoorden mogelijk) (n=5.831).

5.5

Zijn er verschillen tussen 2021 en 2023 in het aandeel
deelnemende studenten dat advies of hulp heeft ontvangen? En
in het aandeel studenten dat online-informatie of hulp heeft
gezocht?
In deze paragraaf worden vergelijkingen gemaakt met de cijfers van de
eerste meting (2021), om na te gaan in hoeverre het aandeel
deelnemende studenten dat in de afgelopen twaalf maanden advies of
hulp heeft ontvangen vanwege psychische klachten verschilt met de
situatie twee jaar geleden. Hetzelfde wordt gedaan voor studenten die
vanwege psychische klachten online-informatie of hulp hebben gezocht.
Niet-significante verschillen tussen 2021 en 2023 of verschillen met een
heel kleine, verwaarloosbare, effectgrootte (0,19 of kleiner) worden niet
besproken.
In tabel 5.3 is zichtbaar dat het percentage studenten dat vanwege
psychische klachten hulp of advies heeft ontvangen in de afgelopen
twaalf maanden, in 2023 hoger is dan in 2021, namelijk 65 procent
tegenover 51 procent. Het gaat hier om alle aan dit onderzoek
deelnemende studenten die advies of hulp hebben ontvangen van
iemand binnen en/of buiten de instelling. Ook als apart wordt gekeken
naar binnen en buiten de instelling, is het aandeel studenten dat advies
of hulp heeft ontvangen in 2023 groter dan in 2021. Ten slotte komt
naar voren dat in 2023 een groter aandeel studenten met psychische
klachten hiervoor advies of hulp heeft ontvangen van een professionele
hulp-/zorgverlener dan in 2021.
Hoewel er in 2023 deels andere (meer) instellingen meededen (zie
hoofdstuk 2), zijn hieraan niet de gevonden verschillen tussen beide
jaren toe te schrijven. Als dezelfde analyses uitgevoerd worden op
alleen de dertien instellingen die aan beide metingen hebben
Pagina 85 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

deelgenomen, worden dezelfde verschillen gevonden met vergelijkbare
effectgroottes. Dit wijst op robuustheid van de bevindingen binnen de
studiepopulatie.
Het percentage studenten dat in de afgelopen twaalf maanden
informatie of hulp heeft gezocht via een website of app verschilt niet
tussen beide jaren (tabel 5.3).
Tabel 5.3 Vergelijking tussen 2021* en 2023 in het aandeel studenten dat in de
afgelopen twaalf maanden advies of hulp heeft ontvangen en/of onlineinformatie heeft gezocht vanwege psychische klachten (in percentages).

Ontvangen advies of hulp

Van advies- of hulpgevers
binnen en/of buiten de
instelling (professionele hulp/zorgverlener of iemand uit de
directe sociale omgeving)
Van advies- of hulpgevers
binnen de instelling
Van advies- of hulpgevers
buiten de instelling
(professionele hulp/zorgverlener of iemand uit de
directe sociale omgeving)
- Van een professionele
hulp-/zorgverlener
- Van iemand uit de
directe sociale omgeving
Van advies- of hulpgevers
binnen en buiten de instelling
(professionele hulp/zorgverlener of iemand uit de
directe sociale omgeving)
Online-informatie gezocht

Informatie of hulp gezocht via
website/app

2021
2023
(n=21.217) (n=17.017)**
51
65

Effectgrootte
+

23

33

+

43

55

+

27

42

+

23

26

x

15

23

+

2021
2023
(n=21.217) (n=17.017)**
%
%
31
34

Effectgrootte
n.s.

* De cijfers over 2021 wijken af van de cijfers uit het rapport ‘Monitor Mentale gezondheid
en Middelengebruik Studenten hoger onderwijs 2021’ omdat de hier gepresenteerde cijfers
gaan over studenten met psychische klachten en in 2021 over alle studenten die de
vragenlijst hebben ingevuld.
** Het aantal studenten dat advies of hulp heeft ontvangen, wijkt af van het aantal dat
eerder in dit hoofdstuk vermeld is (17.034). Bij correctie voor geslacht zijn hier de
‘intersekse personen’ niet meegenomen, omdat dit in 2021 niet gemeten is.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Er is rekening gehouden met invloed van geslacht, leeftijd, herkomst, onderwijstype (hbo
of wo) en opleidingsvorm (voltijd of niet-voltijd opleiding).
N.s. = niet-significant verschil tussen 2021 en 2023 (p ≥ 0,01).
Plusteken(s): significante toename tussen 2021 en 2023; minteken(s): significante
afname tussen 2021 en 2023.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2).
+/– = klein (0,2-0,49).
Pagina 86 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

5.6

Waarom hebben de deelnemende studenten geen advies of hulp
ontvangen vanwege psychische klachten?
Waarom hebben studenten geen advies of hulp binnen de instelling
ontvangen?
Uitgegaan is van de deelnemende studenten met psychische klachten
die hiervoor in de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp hebben
ontvangen van een medewerker werkzaam binnen een instelling
(n=11.410). De reden die deze studenten het vaakst noemden voor het
niet ontvangen van advies of hulp, is dat ze hun problemen zelf wilden
oplossen (56%) (figuur 5.4). Andere vaak genoemde redenen zijn dat ze
geen behoefte hadden aan advies of hulp (37%), dat ze dachten dat het
probleem vanzelf zou overgaan, of dat ze al advies of hulp van buiten de
instelling ontvingen (beide 32 procent). 18 procent noemde ‘schaamte’
als reden. 13 procent van de studenten met psychische klachten wist
niet van de mogelijkheid om binnen de instelling hulp te krijgen, terwijl
6 procent deze hulp niet kon vinden.

Figuur 5.4 Redenen waarom studenten met psychische klachten geen hulp of
advies hebben ontvangen binnen de onderwijsinstelling (in percentages,
meerdere antwoorden mogelijk) (n=11.410).

Pagina 87 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Waarom hebben studenten geen advies of hulp buiten de instelling
ontvangen?
Uitgegaan is van de studenten met psychische klachten (n=17.034) die
hiervoor in de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp hebben
ontvangen van iemand buiten de instelling (inclusief iemand in de
directe sociale omgeving) (n=7.671). De reden die deze studenten ook
hier het vaakst noemden voor het niet ontvangen van advies of hulp, is
dat ze hun problemen zelf wilden oplossen (59%) (figuur 5.5). Andere
vaak genoemde redenen zijn dat ze geen behoefte hadden aan advies of
hulp (46%) en dat ze dachten dat het probleem vanzelf zou overgaan
(35%). 19 procent van de studenten noemde ‘schaamte’ als reden. 15
procent van de studenten met psychische klachten kon advies of hulp
van een professionele hulp-/zorgverlener niet betalen en 10 procent
stond op een wachtlijst. 8 procent van de studenten gaf aan geen advies
of hulp buiten de instelling te hebben ontvangen omdat ze dit al binnen
de instelling kregen.

Figuur 5.5 Redenen waarom studenten met psychische klachten geen hulp of
advies hebben ontvangen buiten de instelling (in percentages, meerdere
antwoorden mogelijk) (n=7.671).

Pagina 88 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

5.7

Hangt het ontvangen van advies of hulp vanwege psychische
klachten samen met achtergrondkenmerken? En hoe zit dat bij
het zoeken naar online-informatie of hulp?
Deze paragraaf gaat na in hoeverre achtergrondkenmerken van
studenten samenhangen met drie uitkomstmaten, te weten:
− het ontvangen van advies of hulp van een medewerker werkzaam
binnen een instelling;
− het ontvangen van advies of hulp van iemand buiten een
instelling (professionele zorgverlener of iemand in de directe
sociale omgeving); en:
− het zoeken naar informatie of hulp via een website of app, in de
afgelopen twaalf maanden, vanwege psychische klachten 56.
Het gaat om de vaste set van vijf achtergrondkenmerken: gender,
leeftijd, herkomst, hbo of wo, en voltijd of niet-voltijdstudent, aangevuld
met de mate van ervaren hinder 57 door psychische klachten. Bij het
bepalen van het verband tussen een bepaald achtergrondkenmerk en
een uitkomstmaat wordt rekening gehouden met de invloed van de
andere kenmerken (multivariate analyses).
In tabel 5.4 is te zien dat twee kenmerken van de deelnemende
studenten – mate van ervaren hinder en gender – samenhangen met
alle drie de uitkomstmaten. Onder studenten die in de afgelopen twaalf
maanden (heel) veel hinder hebben ervaren van psychische klachten
zijn meer studenten die advies of hulp hebben ontvangen, en meer
studenten die online-informatie of hulp hebben gezocht dan onder
studenten die geen of een beetje hinder ondervonden. Voor zelfgezochte
informatie of hulp op een website of app is er ook een verband met
matige hinder gevonden. Kijkend naar gender, blijkt dat studenten die
zich niet als man of vrouw identificeren meer hulp of advies hebben
ontvangen, en eveneens meer online-informatie of hulp hebben gezocht
dan mannen.
Verder houden twee kenmerken verband met twee van de drie
uitkomstmaten: leeftijd en herkomst. Het aandeel studenten dat advies
of hulp heeft ontvangen van een medewerker werkzaam binnen de
onderwijsinstelling, of van iemand daarbuiten ligt hoger onder 26-29jarigen dan onder 16-21-jarigen. Wat betreft herkomst blijkt dat onder
internationale studenten het aandeel studenten dat advies of hulp heeft
gekregen lager ligt dan onder studenten zonder migratieachtergrond,
terwijl onder hen het percentage studenten dat informatie of hulp heeft
gezocht via een website of app juist hoger ligt.
Ten slotte ligt het aandeel studenten dat advies of hulp binnen de
instelling heeft gekregen lager onder niet-voltijdstudenten ten opzichte
van voltijdstudenten.

56
57

Psychische klachten zoals een sombere stemming, angstklachten, bezorgdheid, stress en zenuwachtigheid.
Hinder in studie, werk, sociale contacten of binnen persoonlijke relaties.
Pagina 89 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 5.4 Samenhang tussen ontvangen advies of hulp binnen de instelling, hulp
of advies buiten de instelling, en zelfgezochte informatie of hulp op een website
of app) en achtergrondkenmerken (multivariate analyse) bij de deelnemende
studenten met psychische klachten (n=17.034).

Gender

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

Man

30

Effectgrootte
ref

Vrouw

34

x

57

x

35

x

Anders

39

+

68

+

44

+

Leeftijd

%

Onlineinformatie

49

Effectgrootte
ref

31

Effectgrootte
ref

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

Onlineinformatie

16-21 jaar

32

Effectgrootte
ref

22-25 jaar

32

n.s.

55

x

34

n.s.

26-29 jaar

40

+

63

+

37

n.s.

30 jaar en ouder

33

n.s.

61

n.s.

33

n.s.

Herkomst

%

%

52

Effectgrootte
ref

34

Effectgrootte
ref

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

Onlineinformatie

Geen migratieachtergrond

35

Effectgrootte
ref

Migratieachtergrond

33

n.s.

54

n.s.

35

x

Internationale student

25

–

51

x

52

++

Onderwijstype

Hbo

37

Effectgrootte
ref

Wo

29

x

Pagina 90 van 211

29

Effectgrootte
ref

%

33

Effectgrootte
ref

%

Onlineinformatie

57

Effectgrootte
ref

31

Effectgrootte
ref

52

x

38

x

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

Voltijd

56

Effectgrootte
ref

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

Onderwijsvorm

%

%

%
54

Effectgrootte
ref

%

Onlineinformatie
%
35

Effectgrootte
ref

RIVM-rapport 2023-0412

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%
Niet-voltijd

32

Effectgrootte
–

%
65

Effectgrootte
x

Hinder van psychische klachten
Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

%

Onlineinformatie
%
28

Effectgrootte
n.s.

Onlineinformatie

Geen of een beetje

26

Effectgrootte
ref

42

Effectgrootte
ref

%
19

Effectgrootte
ref

Matig

26

n.s.

47

x

29

+

(Heel) veel

39

+

64

+

43

++

Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Analyses zijn multivariaat getoetst.
Ref = referentiecategorie.
N.s. = niet-significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

5.8

Samenvatting en beschouwing
De meeste studenten met psychische klachten ontvangen hiervoor
advies of hulp binnen of buiten de onderwijsinstelling
De bevindingen wijzen erop dat een ruime meerderheid van de
studenten advies of hulp ontvangt bij psychische klachten. Gevonden
werd namelijk dat twee derde van de deelnemende studenten met
psychische klachten 58 hiervoor in de afgelopen twaalf maanden advies of
hulp heeft gekregen binnen en/of buiten de onderwijsinstelling. Bij een
derde ging het om advies- of hulpgevers binnen de instelling, doorgaans
een tutor, mentor of studieloopbaanbegeleider of een
studie(keuze)adviseur of studentendecaan, op enige afstand gevolgd
door een studentenpsycholoog of een docent. Ruim de helft van de
studenten met psychische klachten heeft advies of hulp buiten de
instelling gekregen van professionele hulp-/zorgverleners en/of
personen in de directe sociale omgeving. Twee derde van de studenten
die advies of hulp vanuit de instelling hebben ontvangen voor hun
psychische klachten waren hierover (zeer) tevreden. Bijna één op de
tien was (zeer) ontevreden. Het vraagt nader onderzoek om na te gaan
waarom deze studenten niet tevreden waren.
In 2023 lijkt een groter deel van de studenten advies of hulp vanwege
psychische klachten te ontvangen dan in 2021, zowel binnen als buiten
de onderwijsinstelling
Er zijn aanwijzingen gevonden dat in 2023 een groter aandeel van de
studenten met psychische klachten hiervoor advies of hulp heeft
ontvangen dan in 2021, zowel binnen als buiten de onderwijsinstelling.

58 De helft van de deelnemende studenten (52%) geeft aan psychische klachten (zoals sombere stemming,
angstklachten, bezorgdheid, stress, zenuwachtigheid) te hebben (gehad) in de afgelopen twaalf maanden.

Pagina 91 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Vergelijkingen tussen de eerste en tweede meting geven namelijk aan
dat het percentage advies- of hulpontvangende studenten binnen de
instelling steeg van 23 procent naar 33 procent, en buiten de instelling
van 43 procent naar 55 procent. Tezamen genomen (binnen en/of
buiten de instelling) nam het percentage toe van 51 procent naar 65
procent.
Diverse factoren hebben mogelijk bijgedragen aan de gevonden
toenames. Algemeen gesteld zal het voor studenten met psychische
klachten tijdens de derde lockdown in het voorjaar van 2021 lastiger zijn
geweest om contact te krijgen met medewerkers van een
onderwijsinstelling en professionele hulp- of zorgverleners dan in het
'coronaloze' voorjaar van 2023. Dit wordt bevestigd door een
literatuurstudie in het kader van het Gezondheidsonderzoek COVID-19
waaruit blijkt dat jongeren tijdens de coronapandemie minder vaak naar
een zorgverlener gingen voor psychische klachten (Bosmans et al.,
2022). Uit dit onderzoek komt verder naar voren dat het aandeel
studenten dat vanwege psychische klachten online-informatie of hulp
heeft gezocht gelijk bleef tussen 2021 en 2023. Deze bevinding kan ook
geïnterpreteerd worden als een invloed van het einde van de COVID-19pandemie. Immers: online-informatie of hulp zal tijdens de derde
lockdown even toegankelijk zijn geweest als in voorjaar 2023.
Een andere mogelijke verklaring voor de gevonden toenames in het
percentage advies- of hulpontvangende studenten is de grotere
aandacht in de afgelopen jaren voor de mentale gezondheid van
jongvolwassenen in zijn algemeenheid en studenten in het hoger
onderwijs in het bijzonder. Deze aandacht, die nog eens is versterkt
door de gevolgen van de coronapandemie voor jongvolwassenen, heeft
over het algemeen geleid tot meer aanbod op het gebied van welzijn op
hogescholen en universiteiten. Het kan ook zijn dat studenten door de
toegenomen aandacht meer geneigd zijn om hulp te zoeken bij
psychische klachten, bijvoorbeeld doordat klachten beter worden
herkend of minder schaamte wordt ervaren (Lui et al., 2022).
Er zijn diverse redenen waarom studenten met psychische klachten
geen advies of hulp ontvangen binnen of buiten de onderwijsinstelling
Aan de studenten met psychische klachten die hiervoor in de afgelopen
twaalf maanden geen advies of hulp hebben ontvangen, is gevraagd
naar het waarom. De meest genoemde redenen voor het niet hebben
gekregen van advies of hulp binnen de onderwijsinstelling waren: het
zelf willen oplossen (56%), geen advies- of hulpbehoefte hebben (37%),
en het denken dat de problemen vanzelf overgaan (32%). Voor het niet
ontvangen van advies of hulp buiten de instelling is de top drie van
redenen vergelijkbaar. Het is onduidelijk in hoeverre het hier gaat om
juiste inschattingen van studenten bij het omgaan met hun psychische
klachten. Mogelijk speelden bij een deel van hen factoren die hulp
zoeken in de weg hebben gestaan, zoals minder ontwikkelde mentale
gezondheidsvaardigheden waardoor de ernst van psychische klachten
onvoldoende wordt herkend (Lui et al., 2022), weinig vertrouwen
hebben in de effectiviteit van hulp (Hunt & Eisenberg, 2012) of zich
onvoldoende veilig en thuis voelen binnen de onderwijsinstelling om een
hulpvraag te stellen (Kappe, 2017). Dit vraagt om nader onderzoek.

Pagina 92 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Ervaren (zelf)stigma lijkt voor een deel van de studenten met
psychische klachten een barrière te vormen voor het ontvangen van
advies of hulp. Voor twee op de tien deelnemende studenten met
psychische klachten was schaamte namelijk de reden dat zij hiervoor in
de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp hadden gekregen,
zowel binnen als buiten de instelling. Uit ander onderzoek is bekend dat
voor studenten stigma een belangrijke barrière is om hulp te zoeken bij
psychische problematiek (Lui et al., 2022). Een andere
noemenswaardige bevinding is dat 13 procent van de studenten met
psychische klachten niet wist van de mogelijkheid om hiervoor advies of
hulp te krijgen vanuit de instelling, en dat 6 procent dit niet had kunnen
vinden. Dit wijst erop dat er ruimte bestaat om studenten bekender te
laten maken met het hulp- of ondersteuningsaanbod in het hoger
onderwijs voor mentale gezondheidsproblemen.
Voor het niet hebben ontvangen van advies of hulp van een
professionele hulp-/zorgverlener spelen andere barrières een rol: 15
procent van de studenten met psychische klachten gaf aan dit niet te
kunnen betalen, terwijl 10 procent op een wachtlijst stond. Het vraagt
nader onderzoek om na te gaan welke studenten een financiële drempel
ervaren en waarom. Wachttijden in de ggz zijn een al langer bestaand
probleem. Eind 2022 wachtten 84.000 mensen op een intake of
behandeling in de basis- en specialistische ggz, waarvan de helft langer
dan de zogeheten treeknorm van veertien weken (NZa, 2023). Er lopen
allerlei initiatieven, zowel landelijk als regionaal, om de
wachtlijstproblematiek te helpen oplossen en de toegankelijkheid van de
ggz te verbeteren. Daarnaast is en wordt aanbod ontwikkeld om mensen
op de wachtlijst van de ggz te ondersteunen om de wachttijd te
'overbruggen' 59. Met als doel om zoveel mogelijk te voorkómen dat
psychische klachten en daarmee gepaard gaande beperkingen in het
dagelijks functioneren verergeren.
In hoeverre studenten met psychische klachten advies of hulp
ontvangen hangt samen met gender, leeftijd, herkomst en ervaren
hinder
Conform verwachting is het aandeel studenten met psychische klachten
dat hiervoor in de afgelopen twaalf maanden advies of hulp heeft
ontvangen hoger onder studenten die (heel) veel hinder 60 hebben
ervaren van hun psychische klachten dan onder studenten die geen of
een beetje hinder ondervonden. Dit verschil is zowel binnen als buiten
de onderwijsinstelling gevonden. Studenten die (heel) veel hinder
ondervonden van hun psychische klachten zijn mogelijk vaker zelf op
zoek zijn gegaan naar advies of hulp. Of hun klachten en daarmee
gepaard gaande beperkingen in het functioneren zijn vaker herkend
door personen binnen of buiten de instelling, gevolgd door advies of
hulp.
Ook het zich niet als man of vrouw identificeren en het in de
leeftijdsgroep 26-29 jaar vallen blijken samen te hangen met het
ontvangen van advies of hulp vanwege psychische klachten, zowel
binnen als buiten de instelling. Mogelijke verklaringen zijn dat bij deze
59
60

https://wegvandewachtlijst.nl/
Het gaat om hinder op het gebied van studie, werk, sociale contacten of persoonlijke relaties.
Pagina 93 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

groepen studenten vaker sprake is van ernstigere psychische klachten,
zelf advies of hulp zoeken en/of herkenning van de klachten door
anderen.
Ten slotte is gevonden dat verhoudingsgewijs minder internationale
studenten met psychische klachten advies of hulp hebben ontvangen
binnen de instelling, terwijl juist relatief meer internationale studenten
online-informatie of hulp hebben gezocht voor hun psychische klachten.
Mogelijk is voor hen het beschikbare ondersteuningsaanbod van
instellingen minder bekend of minder toegankelijk (bijvoorbeeld door
taal- en cultuurverschillen) en dat zij (mede) daardoor vaker hun
informatie- of hulpbehoefte online proberen te vervullen.

Pagina 94 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Deel C Middelengebruik

Pagina 95 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 96 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

6

Hoe staat het met het middelengebruik van studenten?

Kernbevindingen
Dit hoofdstuk beschrijft het middelengebruik van de studenten die
hebben meegedaan aan de MMMS 2023. Ook wordt een vergelijking
gemaakt met 2021 (de eerste meting van de MMMS). Er is naar tien
maten voor middelengebruik gekeken: alcohol, roken en vapen,
cannabis, xtc, cocaïne, psychedelica en het oneigenlijk gebruik van
concentratieverhogende middelen en slaap- en kalmeringsmiddelen.
Alcoholgebruik
− 85 procent van de deelnemende studenten heeft in de afgelopen
twaalf maanden gedronken. 10 procent van de studenten drinkt
overmatig, en 16 procent drinkt zwaar.
− Van de studenten die in de afgelopen twaalf maanden hebben
gedronken, drinkt 39 procent riskant en heeft 4 procent van de
studenten een mogelijke afhankelijkheid van alcohol, waarbij een
verwijzing naar de verslavingszorg wordt aangeraden.
− Verder drinken deze studenten het vaakst thuis (84%) en in
uitgaansgelegenheden (80%). Ze drinken nooit (64%) of zelden
(25%) alleen.
− De meeste studenten geven aan in de afgelopen twaalf maanden
geen of een beetje (92%) hinder te hebben ondervonden van
hun alcoholgebruik op belangrijke levensgebieden (studie, werk,
sociale contacten of persoonlijke relaties). 8 procent ervaarde
matig tot heel veel hinder.
Roken, vapen en snus
− 6 procent van de deelnemende studenten rookt dagelijks tabak,
terwijl 3 procent regelmatig rookt, maar niet elke dag.
− 4 procent van de deelnemende studenten vapet dagelijks of
regelmatig. 1 procent gebruikt snus, variërend van onregelmatig
tot elke dag.
− Van de studenten die dagelijks of regelmatig roken, wil 36
procent binnen een half jaar stoppen (13 procent binnen een
maand en 23 procent niet binnen een maand, maar wel binnen
zes maanden).
Cannabis en andere drugs
− De meest genoemde soorten drugs die de deelnemende
studenten het afgelopen jaar hebben gebruikt zijn: cannabis
(29%), xtc (14%), psychedelica (8%)61 en cocaïne (7%).
− 6 procent van de studenten gebruikte cannabis ten minste één
keer per week in de afgelopen twaalf maanden (frequent
cannabisgebruik).
− Van de studenten die in de afgelopen twaalf maanden cannabis
hebben gebruikt, deed 60 procent dit nooit zonder anderen,
terwijl 15 procent dit zelden deed zonder anderen.
− De meeste studenten geven aan in de afgelopen twaalf maanden
geen of een beetje (90%) hinder te hebben ondervonden van
61

Paddo’s/truffels, 2C-B en/of LSD.
Pagina 97 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

hun drugsgebruik op belangrijke levensgebieden. 10 procent
ervaarde matig tot heel veel hinder.
Medicatie zonder doktersvoorschrift (oneigenlijk gebruik)
− 3 procent van de deelnemende studenten gebruikte in de
afgelopen twaalf maanden weleens concentratieverhogende
middelen zonder doktersvoorschrift.
− Van deze studenten deed 90 procent dit bij het
studeren/tentamens, 11 procent tijdens het uitgaan, en 10
procent tijdens het werk.
− Eveneens 3 procent van de deelnemende studenten gebruikte in
de afgelopen twaalf maanden weleens slaap- en
kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift.
− De meeste studenten geven aan in de afgelopen twaalf maanden
geen of een beetje (91%) hinder van het oneigenlijk
medicatiegebruik te hebben ondervonden. 9 procent ervaarde
matig tot heel veel hinder.
Vergelijking 2021 en 2023
− Het aandeel studenten dat regelmatig of dagelijks vapet is in
2023 meer (4%) dan in 2021 (1%).
− Frequent cannabisgebruik, recent gebruik van psychedelica en
het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen zonder
doktersvoorschrift in de afgelopen twaalf maanden komen in
2023 minder vaak voor dan in 2021.
− Bij de andere maten van middelengebruik zijn er geen
betekenisvolle verschillen tussen beide jaren 62.
6.1

Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft het middelengebruik van de studenten die
hebben deelgenomen aan de MMMS 2023. Er worden cijfers
gepresenteerd over alcoholgebruik, roken en vapen, het gebruik van
cannabis en andere drugs, en het gebruik van medicatie zonder
doktersvoorschrift (zie kader). Na het presenteren van een
overzichtstabel met basiscijfers (paragraaf 6.2), wordt in de paragrafen
6.3 tot en met 6.6 verdiepende informatie gepresenteerd over deze
soorten middelengebruik. Daarna wordt een vergelijking gemaakt met
het middelengebruik van de studenten die hebben deelgenomen aan de
eerste meting van de MMMS (2021), om een indruk te krijgen van in
hoeverre er sprake is van verschillen met de situatie twee jaar geleden
(paragraaf 6.7). Afgesloten wordt met een samenvatting en
beschouwing (paragraaf 6.8).
Het middelengebruik van de deelnemende studenten is in kaart gebracht
aan de hand van tien uitkomstmaten:
Alcoholgebruik
− Overmatig alcoholgebruik: het drinken van meer dan 21 glazen
alcohol per week (mannen) of meer dan 14 glazen alcohol per
week (vrouwen).
− Zwaar alcoholgebruik: minstens één keer per week meer dan zes
(mannen) of vier (vrouwen) glazen alcohol op een dag.
62 Een betekenisvolle verandering: er is sprake van statistische significantie met minimaal een kleine
effectgrootte (Cohen’s d ≥ 0,2).

Pagina 98 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Roken en vapen
− Dagelijks roken (sigaretten of shag).
− Dagelijks of regelmatig vapen; dit zijn ook e-smokers en
elektronische sigaretten.
Ander middelengebruik
− Frequent cannabisgebruik: ten minste één keer per week
gebruikt in de afgelopen twaalf maanden.
− Recent xtc-gebruik: in de afgelopen maand gebruikt.
− Recent cocaïnegebruik: in de afgelopen maand gebruikt.
− Recent gebruik van psychedelica: in de afgelopen maand LSD,
− 2-CB en/of paddo’s/truffels gebruikt.
Medicatiegebruik zonder doktersvoorschrift (oneigenlijk gebruik)
− Oneigenlijk gebruik van concentratieverhogende middelen:
weleeens methylfenidaat/dexamfetamine en/of modafinil gebruikt
in de afgelopen twaalf maanden zonder doktersvoorschrift;
− Oneigenlijk gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen: weleens
in de afgelopen twaalf maanden gebruikt zonder
doktersvoorschrift.
Zie bijlage 1 voor meer informatie over de gebruikte meetinstrumenten
en afkapwaarden.
6.2

Middelengebruik van de deelnemende studenten: basiscijfers
In tabel 6.1 staan uitkomsten gepresenteerd voor de tien maten voor
middelengebruik. Deze basiscijfers worden in de volgende paragrafen
6.3 tot en 6.6 beschreven en aangevuld met verdiepende uitkomsten.
Zoals in tabel 6.1 te zien is, is er een aantal verschillen hbo- en wostudenten. Zowel dagelijks roken als dagelijks of regelmatig vapen
komen minder vaak voor onder wo-studenten dan onder hbo-studenten.
Recent psychedelicagebruik komt juist vaker voor onder wo-studenten.
In het vervolg van dit hoofdstuk worden geen aparte cijfers voor
hogescholen en universiteiten gepresenteerd.
Tabel 6.1 Middelengebruik van studenten in het hoger onderwijs die hebben
deelgenomen aan dit onderzoek (in percentages).

Alcoholgebruik

Overmatig
alcoholgebruik
Zwaar alcoholgebruik
Roken en vapen

Dagelijks roken
Dagelijks of regelmatig
vapen

Totaal
Hbo
Wo
Effect(n=32.212) (n=18.746) (n=13.472) grootte
10
9
10
x
16

15

17

x

Totaal
Hbo
Wo
Effect(n=32.212) (n=18.746) (n=13.472) grootte
6
7
5
4

5

3

-

Pagina 99 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Cannabis- en ander drugsgebruik
Totaal
Hbo
Wo
Effect(n=32.212) (n=18.746) (n=13.472) grootte
Frequent
x
cannabisgebruik
6
5
6
Recent xtc-gebruik
n.s.
4
3
4
Recent cocaïnegebruik
Recent
psychedelicagebruik

2
2

2
1

2
2

n.s.
+

Medicatiegebruik zonder doktersvoorschrift
Totaal
Hbo
Wo
Effect(n=32.212) (n=18.746) (n=13.472) grootte
Gebruik
3
3
4
x
concentratieverhogende
middelen (afgelopen
twaalf maanden)
Gebruik slaap- en
3
3
2
x
kalmeringsmiddelen
(afgelopen twaalf
maanden)

Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
De vergelijking tussen hogescholen en universiteiten is gebaseerd op univariate analyses.
N.s. = niet-significant verschil tussen hbo- en wo-studenten (p ≥ 0,01).
Plusteken = significant hoger percentage onder wo-studenten dan onder hbo-studenten.
Minteken = significant lager percentage onder wo-studenten dan onder hbo-studenten.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil tussen hbo- en wo-studenten: x = heel
klein / niet betekenisvol (< 0,2), +/– = klein (0,2-0,49).

6.3

Wat is het alcoholgebruik onder de deelnemende studenten?
Bijna negen op de tien studenten (89%) heeft ooit alcohol gedronken.
Een iets lager percentage (85%) heeft in de afgelopen twaalf maanden
alcohol gedronken (figuur 6.1).

Figuur 6.1 Alcoholgebruik (in percentages) onder de deelnemende studenten
(n= 32.217).

Pagina 100 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

10 procent van de deelnemende studenten drinkt overmatig, en 16
procent drinkt zwaar (tabel 6.1). Onderdeel van de vragenlijst was ook
de Alcohol Use Disorders Identification Screening Test (AUDIT),
waarmee signalen voor riskant drinken en mogelijke afhankelijkheid van
alcohol kunnen worden vastgesteld. Een score van 8 of meer punten
duidt op gevaarlijk of schadelijk alcoholgebruik. Een score van 20 of
hoger wijst op mogelijke afhankelijkheid, waarbij een verwijzing naar de
verslavingszorg wordt aangeraden. Van de deelnemende studenten die
in de afgelopen twaalf maanden alcohol hebben gedronken, had 39
procent een auditscore van 8 of hoger, en 4 procent een score van 20 of
hoger (figuur 6.2).

Figuur 6.2 Percentage van de deelnemende studenten dat riskant drinkt en
waarbij mogelijk afhankelijkheid van alcohol aan de orde is (AUDITuitkomsten). Uitgegaan wordt van de studenten die in de afgelopen twaalf
maanden alcohol hebben gedronken (n=27.671).

Waar en met wie gebruiken studenten alcohol?
De studenten die in de afgelopen twaalf maanden alcohol hebben
gedronken, deden dit het vaakst op de volgende plekken: thuis of bij
iemand anders thuis (84%) en in een uitgaansgelegenheid (80%)
(figuur 6.3).

Figuur 6.3 Gelegenheden waar de deelnemende studenten alcohol drinken (in
percentages, meerdere antwoorden mogelijk). Uitgegaan wordt van de
studenten die in de afgelopen twaalf maanden alcohol hebben gedronken
(n=27.671).
Pagina 101 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

De overgrote meerderheid van de studenten die in de afgelopen twaalf
maanden alcohol heeft gedronken deed dit nooit (64%) of zelden (25%)
alleen (figuur 6.4).

Figuur 6.4 Mate waarin alleen (zonder anderen) alcohol wordt gedronken onder
de deelnemende studenten (in percentages). Uitgegaan wordt van de studenten
die in de afgelopen twaalf maanden alcohol hebben gedronken (n=27.671).

Hinder vanwege alcoholgebruik
Aan de studenten die in de afgelopen twaalf maanden alcohol hebben
gedronken, is ook gevraagd in hoeverre zij hiervan hinder hebben
ondervonden. Het gaat dan om hinder op het gebied van studie, werk,
sociale contacten of persoonlijke relaties. Negen op de tien studenten
geeft aan in de afgelopen twaalf maanden geen (62%) of een beetje
(30%) hinder te hebben ondervonden van hun alcoholgebruik. 6 procent
ervaarde matige hinder, en minder dan 2 procent (heel) veel hinder
(figuur 6.5).

Pagina 102 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

* Het gaat om hinder in studie, werk, sociale contacten of persoonlijke relaties.

Figuur 6.5 Mate waarin de onderzochte studenten in de afgelopen twaalf
maanden hinder* hebben ervaren van hun alcoholgebruik (in percentages).
Uitgegaan wordt van de studenten die in de afgelopen twaalf maanden alcohol
hebben gedronken (n=27.671).

6.4

In welke mate roken en vapen de deelnemende studenten? En
wat is hun snusgebruik?
Roken
Figuur 6.6 laat zien dat 6 procent van de deelnemende studenten
dagelijks rookt (sigaretten of shag), terwijl 3 procent van de studenten
regelmatig rookt, maar niet elke dag. 10 procent rookt niet regelmatig,
en 10 procent deed dit ooit, maar nu niet meer.
Vapen
4 procent van de deelnemende studenten vapet dagelijks of regelmatig,
terwijl 8 procent niet regelmatig vapet. 15 procent van de studenten
geeft aan ooit te hebben gevapet, maar nu niet meer (figuur 6.6).
Snusgebruik
1 procent van de deelnemende studenten gebruikt snus, variërend van
onregelmatig tot elke dag. 4 procent van de deelnemende studenten
geeft aan ooit snus te hebben gebruikt, maar nu niet meer.

Pagina 103 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Figuur 6.6 Mate waarin de deelnemende studenten (n=32.217)
roken (sigaretten of shag), vapen en snus gebruiken (in percentages).

Van de studenten die dagelijks of regelmatig sigaretten of shag roken,
wil de helft (53%) ooit stoppen, maar niet binnen zes maanden (figuur
6.7). 36 procent wil binnen een half jaar stoppen (13 procent binnen
een maand en 23 procent niet binnen een maand, maar wel binnen zes
maanden).

Figuur 6.7 Stopintentie (in percentages) onder de deelnemende studenten die
dagelijks of regelmatig roken (sigaretten of shag) (n=3.002).

6.5

Wat is het gebruik van cannabis en andere drugs onder de
deelnemende studenten?
Cannabisgebruik
Bijna de helft van de deelnemende studenten (49%) heeft ooit cannabis
gebruikt, terwijl 29 procent aangeeft cannabis in de afgelopen twaalf
Pagina 104 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

maanden te hebben gebruikt. Bij 6 procent van de studenten is er
sprake van frequent cannabisgebruik, oftewel ten minste één keer per
week in de afgelopen twaalf maanden (tabel 6.1).
Van de studenten die meer dan één keer cannabis gebruikten in de
afgelopen twaalf maanden, deden de meesten dit
nooit (60%) of zelden (15%) zonder anderen (figuur 6.8). 12 procent
gebruikte vaak cannabis zonder anderen, terwijl 9 procent dit soms
deed.

Figuur 6.8 Mate waarin alleen (zonder anderen) cannabis wordt gebruikt onder
de deelnemende studenten (in percentages). Uitgegaan wordt van de studenten
die in de afgelopen twaalf maanden meer dan één keer cannabis hebben
gebruikt (n=7.772).

Gebruik van andere drugs
Er is de studenten gevraagd of zij ooit in hun leven en in het afgelopen
jaar verschillende soorten drugs hebben gebruikt. Cannabis (49%) is het
middel dat het meest ooit in het leven is gebruikt, gevolgd door xtc
(21%) en lachgas (21%) (tabel 6.2). Cannabis (29%), xtc (14%),
psychedelica (8%) en cocaïne (7%) zijn de meest genoemde drugs die
in de afgelopen twaalf maanden zijn gebruikt.

Pagina 105 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 6.2 Drugsgebruik (in percentages, meerdere antwoorden mogelijk) onder
de deelnemende studenten (n=32.217).

Afgelopen twaalf
maanden gebruikt
29

Ooit gebruikt

Xtc

14

21

Cocaïne

7

12

Psychedelica*

8

16

- Paddo’s en/of truffels

5

13

- 2C-B

3

7

- LSD

1

3

3-MMC

6

8

Lachgas

5

21

Ketamine

5

9

Amfetamine (pep, speed)

4

8

4-MMC

3

5

GHB of GBL

<1

1

Cannabis

49

* De percentages van de losse psychedelica-middelen tellen niet op tot de totale groep
psychedelica omdat studenten meerdere psychedelica-middelen kunnen gebruiken.

Aan de studenten die in het afgelopen jaar één of meer van de
uitgevraagde drugs (tabel 6.2) hebben gebruikt (n = 11.499) is
gevraagd in hoeverre zij daar in de afgelopen twaalf maanden hinder
van hebben ondervonden op het gebied van studie, werk, sociale
contacten of persoonlijke relaties (figuur 6.9). 66 procent van de
studenten geeft aan helemaal geen hinder te hebben ervaren, en 24
procenteen beetje. 10 procent ondervond matig tot heel veel hinder.

Pagina 106 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

* Het gaat om hinder in studie, werk, sociale contacten of persoonlijke relaties.
** Xtc, cocaïne, psychedelica, amfetamine, ketamine, GHB of GBL, 3-MMC, 4-MMC en/of
lachgas.

Figuur 6.9 Mate waarin de deelnemende studenten in de afgelopen twaalf
maanden hinder* hebben ervaren van hun drugsgebruik (in percentages).
Uitgegaan wordt van de studenten die in de afgelopen twaalf maanden één of
meer drugs** hebben gebruikt (n=11.499).

6.6

Wat is het gebruik van medicatie zonder doktersvoorschrift
(oneigenlijk gebruik) onder de deelnemende studenten?
3 procent van de deelnemende studenten gebruikte in de afgelopen
twaalf maanden weleens concentratieverhogende middelen zonder
doktersvoorschrift (oneigenlijk gebruik) (tabel 6.1).
Van deze studenten deed 90 procent dit bij het studeren/tentamens, 11
procent tijdens het uitgaan, en 10 procent tijdens het werk (figuur
6.10).

Figuur 6.10 Momenten waarop concentratieverhogende middelen zonder
doktersvoorschrift worden gebruikt door de deelnemende studenten
(percentages, meerdere antwoorden mogelijk). Uitgegaan wordt van de
studenten die deze middelen in de afgelopen twaalf maanden weleens hebben
gebruikt (n=1.026).

Pagina 107 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Eveneens 3 procent van de studenten maakte in de afgelopen twaalf
maanden weleens oneigenlijk gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen
(tabel 6.1).
Aan de studenten die in de afgelopen twaalf maanden weleens
concentratieverhogende middelen en/of slaap- en kalmeringsmiddelen
hebben gebruikt (n=1.783) is gevraagd in hoeverre zij hiervan in de
afgelopen twaalf maanden hinder hebben ondervonden op het gebied
van studie, werk, sociale contacten of persoonlijke relaties. 74 procent
geeft aan helemaal geen hinder te hebben ondervonden, en 17 procent
een beetje (figuur 6.11). 9 procent ervaarde matig tot heel veel hinder.

* Het gaat om hinder in studie, werk, sociale contacten of persoonlijke relaties.

Figuur 6.11 Mate waarin de deelnemende studenten in de afgelopen twaalf
maanden hinder* hebben ervaren van medicatie zonder doktersvoorschrift (in
percentages). Uitgegaan wordt van de studenten die in de afgelopen twaalf
maanden weleens concentratieverhogende middelen en/of slaap- en
kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift hebben gebruikt (n=1.783).

6.7

In hoeverre verschilt het middelengebruik van de deelnemende
studenten tussen 2021 en 2023?
Deze paragraaf maakt een vergelijking met de cijfers over het
middelengebruik van studenten uit de eerste meting van de MMMS
(2021), om een indicatie te krijgen in hoeverre er sprake is van
verschillen met de situatie twee jaar geleden. Niet-significante
verschillen tussen 2021 en 2023 of verschillen met een heel kleine,
verwaarloosbare effectgrootte (0,19 of kleiner) worden niet besproken.
Tabel 6.3 laat zien dat het percentage studenten dat regelmatig of
dagelijks vapet in 2023 is gestegen (4%) ten opzichte van 2021 (1%).
Drie maten van middelengebruik komen in 2023 minder vaak voor dan
in 2021: frequent cannabisgebruik, recent gebruik van psychedelica (zie
hiervoor de opmerking** onder tabel 6.3) en het gebruik van slaap- en
kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift in de afgelopen twaalf
Pagina 108 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

maanden. Bij de andere maten van middelengebruik is er ofwel geen
statistisch significant verschil tussen beide jaren, ofwel is het verschil
wel significant, maar niet betekenisvol (effectgrootte van 0,19 of
kleiner).
Hoewel er in 2023 deels andere (meer) instellingen meededen (zie
hoofdstuk 2), verklaart dit niet de gevonden verschillen tussen beide
jaren. Als dezelfde analyses uitgevoerd worden op alleen de dertien
instellingen die ook in 2021 meededen, worden vergelijkbare verschillen
gevonden met vergelijkbare effectgroottes. Dit wijst op robuustheid van
de bevindingen binnen de studiepopulatie.
Tabel 6.3 Vergelijking tussen 2021 en 2023 van middelengebruik onder de
deelnemende studenten (in percentages).

Alcoholgebruik*

Zwaar alcoholgebruik
Roken en vapen

Dagelijks roken
Dagelijks of regelmatig vapen
Cannabis- en ander drugsgebruik

Frequent cannabisgebruik

2021
2023
Effect(n=28.442) (n=32.194) grootte
16
16
n.s.
2021
2023
Effect(n=28.442) (n=32.194) grootte
8
6
x
1

4

++

2021
2023
Effect(n=28.442) (n=32.194) grootte
8
6
-

Recent xtc-gebruik

3

4

n.s.

Recent cocaïnegebruik

2

2

x

Recent psychedelicagebruik**

2

2

-

Medicatiegebruik zonder doktersvoorschrift
2021
2023
Effect(n=28.442) (n=32.194) grootte
Gebruik concentratieverhogende
4
3
x
middelen (afgelopen twaalf
maanden)
Gebruik slaap- en
4
3
kalmeringsmiddelen (afgelopen
twaalf maanden)

*Vanwege een aanpassing in de meting van overmatig alcoholgebruik in de vragenlijst van
2023 kan bij deze maat geen vergelijking gemaakt worden tussen 2021 en 2023.
** Door afronding zijn de verschillen in percentages niet te zien in de tabel, in 2021 was
het recent psychedelicagebruik 2,2 procent tegenover 1,5 procent in 2023.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Er is rekening gehouden met invloed van geslacht, leeftijd, herkomst, onderwijstype (hbo
of wo) en opleidingsvorm (voltijd of niet-voltijd opleiding).
N.s. = niet-significant verschil tussen 2021 en 2023 (p ≥ 0,01).
Plusteken(s): significante toename tussen 2021 en 2023; minteken(s): significante
afname tussen 2021 en 2023.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – middelgroot (0,5-0,79).

Pagina 109 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

6.8

Samenvatting en beschouwing
Het middelengebruik van studenten geeft een gemengd beeld.
Overmatig en zwaar alcoholgebruik komen veruit het vaakst voor.
De bevindingen van de tweede meting wijzen erop dat het meest
gebruikte middel alcohol is en dat alcohol door de meerderheid van de
studenten in het hoger onderwijs wordt gebruikt. Zo geeft bijna 1 op de
9 deelnemende studenten aan in de laatste twaalf maanden alcohol te
hebben gebruikt. Er wordt nauwelijks alleen gedronken, maar
voornamelijk in sociale situaties, zoals bij een bekende thuis, in een
uitgaansgelegenheid, een sportkantine of op een studenten- of
studievereniging. Van de studenten die drinken, drinkt een niet
onaanzienlijk deel overmatig of zwaar. Zo is 1 op de 10 deelnemende
studenten een overmatig drinker en 16 procent een zwaar drinker 63. In
de tweede meting is ook gevraagd naar riskant drinken en mogelijke
afhankelijkheid van alcohol. Ruim een derde van de deelnemende
studenten die in de afgelopen twaalf maanden alcohol hebben
gedronken is een riskante drinker. Dit is een aanzienlijk grotere groep
dan in de algemene volwassen populatie (Trimbos-instituut, 2023).
Riskant drinken betekent dat studenten hebben aangegeven dat er
problemen worden ervaren door het drinken, bijvoorbeeld door het niet
kunnen nakomen van verplichtingen, het advies te hebben gekregen
minder te gaan drinken of spijt te hebben van alcoholgebruik. Verder
geven de bevindingen aan dat bijna 1 op de 20 deelnemende drinkende
studenten een mogelijke alcoholafhankelijkheid heeft.
Verder blijkt uit de analyses dat 6 procent van de deelnemende
studenten dagelijks sigaretten of shag rookt, en dat 1 op de 25
deelnemende studenten regelmatig of dagelijks vapet. Een deel van de
studenten in het hoger onderwijs gebruikt drugs, waarbij cannabis de
meest gebruikte drug is. Bijna een derde gebruikte dit in het afgelopen
jaar. Ruim 1 op de 20 studenten is een frequent cannabisgebruiker, wat
betekent dat zij minstens één keer per week cannabis gebruiken.
Cannabis wordt vaak in gezelschap gebruikt. Slechts een klein deel van
de studenten gebruikt dit altijd als ze alleen zijn. Xtc is na cannabis de
meest gebruikte drug onder studenten. 1 op de 25 deelnemende
studenten geeft aan in de afgelopen 30 dagen minstens één keer xtc
gebruikt te hebben (recent gebruik). Psychedelica 64 en cocaïne worden
minder gebruikt dan cannabis en xtc. Zo wijzen de bevindingen erop dat
in de afgelopen 12 maanden 8 procent van de deelnemende studenten
psychedelica heeft gebruikt en 1 op de 14 studenten cocaïne. Een klein
deel van de deelnemende studenten heeft recent psychedelica of
cocaïne gebruikt. Ten slotte geven de bevindingen aan dat 3 procent van
de deelnemende studenten oneigenlijk gebruik 65 maakt van
concentratieverhogende middelen; voor oneigenlijk gebruik maken van
slaap- en kalmeringsmiddelen is het percentage eveneens 3 procent.
Middelengebruik lijkt bij een meerderheid van de studenten niet
belemmerend te zijn voor hun functioneren op het gebied van studie,
63
Overmatig drinken: meer dan 21 glazen alcohol per week (mannen) of meer dan 14 glazen per week
(vrouwen). Zwaar drinken: minstens één keer per week meer dan 6 (mannen) of 4 (vrouwen) glazen alcohol op
een dag.
64 Onder het gebruik van psychedelica wordt het gebruik van LSD, 2-CB en/of het gebruik van paddo’s en
truffels verstaan.
65
Met oneigenlijk gebruik wordt gebruik van medicatie zonder doktersvoorschrift bedoeld.

Pagina 110 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

werk, sociale contacten of persoonlijke relaties. Twaalf maanden
terugkijkend vanaf het moment van de tweede meting, geeft ruim 9 op
de 10 deelnemende studenten aan in deze periode geen of een beetje
hinder te hebben ervaren van alcoholgebruik op deze levensgebieden.
Ook voor drugsgebruik en het oneigenlijk gebruik van
concentratieverhogende middelen en/of slaap- en kalmeringsmiddelen
geldt dat 9 op de 10 studenten van de deelnemende studenten aangeeft
geen hinder te ervaren van het gebruik hiervan. De mate waarin wél
hinder wordt ondervonden komt overeen voor de verschillende
middelen. Van de studenten die in de afgelopen twaalf maanden alcohol
gebruikten, ervaart bijna 1 op de 10 hiervan matig tot veel hinder.
Kijkend naar de drugsgebruikers en studenten die in de afgelopen twaalf
maanden weleens concentratieverhogende middelen en/of slaap- en
kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift hebben gebruikt, geldt
eveneens dat zo’n 1 op de 10 studenten hinder ervaart van hun gebruik.
Er zijn verschillende verklaringen mogelijk voor de bevinding dat er door
een groot deel van de studenten weinig tot geen hinder wordt ervaren
van hun middelengebruik. Zo kent het gebruik van middelen voor de
meeste studenten een sociaal motief en is er minder vaak sprake van
een copingmotief. Uit onderzoek naar gebruiksmotieven is bekend dat
copingmotieven vaker samenhangen met negatieve uitkomsten van
middelengebruik (Merrill & Read, 2010). Verder is het bekend dat
jongeren, onder wie studenten, risico’s van middelengebruik
onderschatten (Van Bokhorst et al., 2017, Van den Bos, Blaauw &
Bieleman, 2022) en zijn er aanwijzingen vanuit diverse studies dat de
ernst van frequent of risicovol middelengebruik onvoldoende wordt
herkend door minder ontwikkelde mentale gezondheidsvaardigheden
(Coles & Coleman, 2010; Downs & Eisenberg, 2012; Cheng et al.,
2018). De bevindingen van het verdiepende kwalitatieve Gezonde Focus
onderzoek naar het oneigenlijk gebruik van concentratieverhogende
middelen onderschrijven dat studenten weinig hinder ervaren van het
gebruik van deze middelen, met name omdat zij weinig gevaar zien in
het gebruik hiervan (Van der Horst et al., 2022; Van den Berk-Bulsink et
al., 2022). Uit de tweede meting van de MMMS blijkt net als in de eerste
meting dat concentratieverhogende middelen worden gebruikt om
langer of beter te kunnen focussen tijdens tentamenperiodes. Studenten
ervaren weinig behoefte om hiermee te stoppen.
In 2023 is het middelengebruik van studenten op sommige vlakken
stabiel gebleven, op sommige vlakken gedaald en op één vlak gestegen
ten opzichte van 2021.
Het beeld van het middelengebruik van studenten in het hoger
onderwijs in 2023 komt grotendeels overeen met wat twee jaar geleden
werd gevonden tijdens de eerste meting, maar laat voor enkele
middelen ook een stijging of daling zien. Vergelijkingen tussen de eerste
en tweede meting geven aan dat er in 2023 sprake is van meer dan een
verdubbeling van het regelmatig/dagelijks vapen bij studenten in het
hoger onderwijs. Het dagelijks roken van tabak is op een gelijk niveau
gebleven ten opzichte van 2021. Deze cijfers van de MMMS 2023 liggen
iets lager dan die van de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, gekeken
naar de uitkomsten voor jongvolwassenen tussen de 18 tot en met 34
jaar (CBS, 2022).
Pagina 111 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Daarnaast lijkt er onder deelnemende studenten in 2023 minder vaak
sprake te zijn van frequent cannabisgebruik, recent gebruik van
psychedelica en het oneigenlijk gebruik van slaap- en
kalmeringsmiddelen dan in 2021. De bevindingen over cannabisgebruik
en psychedelica sluiten grotendeels aan bij de bevindingen van
onderzoek naar de impact van corona op het alcohol- en drugsgebruik
onder uitgaanders, waaruit bleek dat het gebruik van cannabis,
psychedelica tijdens de pandemie toenam. Het is aannemelijk dat met
het naar de achtergrond verdwijnen van corona dit verhoogde
middelengebruik weer afneemt (Van Miltenburg et al., 2020). Het
frequent gebruik van xtc, cocaïne en het oneigenlijk gebruik van
concentratieverhogende middelen is op een gelijk niveau gebleven.
Het zwaar alcoholgebruik van deelnemende studenten is onverminderd
hoog gebleven. De bevindingen uit de MMMS 2023 sluiten aan bij
bevindingen uit de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor (CBS, 2022).
De doelen die in het Nationaal Preventieakkoord convenant (2018) zijn
gesteld over het terugdringen van overmatig en problematisch
alcoholgebruik bij studenten lijken hiermee nog ver weg. Het convenant
streeft naar het verminderen van het overmatig/problematisch
alcoholgebruik onder studenten in 2040 met 50 procent.
Studenten drinken meer dan de volwassen populatie, zo blijkt uit
vergelijking met de uitkomsten van de
Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor boven de 34 jaar. Het is bekend
dat studenten een risicogroep vormen voor negatieve consequenties die
samenhangen met middelengebruik (McAlaney et al., 2021). Daarbij
gaat het om het ontwikkelen van verslavingsproblematiek en mentale
problematiek, maar ook om verminderde studieprestaties en studieuitval en gevolgen voor de gezondheid, alsmede verkeersongevallen,
intoxicaties, valincidenten, ongewenste seksuele of
grensoverschrijdende seksuele ervaringen en geweld (McAlaney et al.,
2021; Jennison, 2004).
Met dit onderzoek kan niet worden vastgesteld wat de oorzaken zijn van
de gevonden veranderingen in middelengebruik onder deelnemende
studenten. De bevinding van een toename van vapen sluit wel aan bij de
bevindingen van de recent gepubliceerde Jongerenmonitor tabaks- en
nicotineproducten onder jongeren en jongvolwassenen tussen de 12 en
25 jaar waarin een hoge mate van vapen wordt beschreven (Garritsen
et al., 2023). Het is bekend dat vapen populair is geworden onder
jongeren en jongvolwassenen, omdat de zoete smaken aantrekkelijk
worden gevonden. Daarnaast wint het vapen aan populariteit omdat in
een vape-pen een mildere vorm van nicotine zit die makkelijker
inhaleert voor niet-rokers, omdat deze milder is in de keel. 66 Roken en
vapen zijn echter beide vormen van nicotine-inname die negatieve
gevolgen voor de gezondheid hebben. Aandacht voor het terugdringen
van het aantal studenten dat vapet en/of rookt is en blijft hiermee
noodzakelijk.
Enkele resultaten van de tweede meting geven wel suggesties voor
mogelijke verklaringen van de daling van het gebruik van enkele
66

www.trimbos.nl/kennis/roken-taak/e-sigaret-en-sisha-pen

Pagina 112 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

middelen. Mogelijk hangt het gevonden dalende gebruik van cannabis,
psychedelica en oneigenlijk slaap-en kalmeringsmiddelen samen met de
bevinding dat 4 op de 10 van de deelnemende studenten aangeeft dat
de coronacrisis in 2023 geen invloed meer heeft op hun mentale
gezondheid. Tijdens de coronapandemie wezen bevindingen van Het
Grote Uitgaansonderzoek erop dat er een stijging was van het gebruik
van cannabis en psychedelica (Van Miltenburg et al., 2020). Bevindingen
van de eerste meting van de MMMS (die voorjaar 2021 plaatsvond
tijdens de derde lockdown van de COVID-19-pandemie) wezen op een
destijds toegenomen stress door de pandemie. Ook wezen de
bevindingen toen op een samenhang tussen stress, psychische
internaliserende klachten (angst en somberheid) en emotionele
uitputting enerzijds en het frequent gebruik van cannabis anderzijds.
Cannabisgebruik leek in die meting samen te hangen met gebruik uit
copingmotieven (Dopmeijer et al., 2021). Het kan zijn dat de destijds
toegenomen ervaren stress en psychische klachten ertoe bijdroegen dat
studenten vanwege het verdovende en ontspannende effect van
cannabis dit middel meer zijn gaan gebruiken. Vanwege dezelfde
werking van slaap- en kalmeringsmiddelen zou deze verklaring ook voor
een daling van het gebruik daarvan kunnen gelden. Daarnaast lijkt het
erop dat de mentale gezondheid van studenten is verbeterd (zie
hoofdstuk 3). Dit zou ook een mogelijke verklaring kunnen zijn voor een
afname in het gebruik van cannabis, psychedelica en slaap- en
kalmeringsmiddelen.
Een andere mogelijke factor die van invloed kan zijn geweest op de
afname van het gebruik van cannabis, psychedelica en slaap- en
kalmeringsmiddelen in 2023, is dat in dat jaar relatief meer studenten
advies of hulp hebben gezocht voor zowel psychische klachten als voor
problemen door middelengebruik dan in 2021. Hierbij gaat het wel om
lage percentages. Tussen 2021 en 2023 is namelijk een toename
gevonden in het percentage deelnemende studenten dat vanwege
problemen door middelengebruik advies of hulp heeft ontvangen (binnen
de instelling en professionele hulp buiten de instelling) in de afgelopen
twaalf maanden (zie hoofdstuk 8). Mogelijk hebben studenten met deze
begeleiding hun gebruik kunnen verminderen.

Pagina 113 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 114 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

7

Welke factoren hangen samen met het middelengebruik van
studenten?

Kernbevindingen
Dit hoofdstuk brengt in kaart welke kenmerken van de deelnemende
studenten samenhangen met hun middelengebruik. Als eerste stap
wordt nagegaan of de tien onderzochte maten van middelengebruik
samenhangen met vijf achtergrondkenmerken van deelnemende
studenten: gender, leeftijd, herkomst, onderwijstype (hbo en wo) en
opleidingsvorm (voltijd of niet-voltijd). In de tweede stap wordt voor de
vier maten (overmatig en zwaar alcoholgebruik, dagelijks roken en
frequent cannabisgebruik) die relatief vaak voorkomen onder
deelnemende studenten (≥5%) ook gekeken naar de samenhang met
een groot aantal andere factoren (sociaal-demografische en studiegerelateerde kenmerken en diverse andersoortige factoren, zoals
socialemediagebruik, game- en gokgedrag, slaapproblemen, ingrijpende
gebeurtenissen en maatschappelijke problemen).
Eerste analysestap
− Vergeleken met mannen is er onder vrouwen minder vaak sprake
van overmatig en zwaar alcoholgebruik, frequent
cannabisgebruik en recent xtc-, cocaïne- of psychedelicagebruik.
Het gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen zonder
doktersvoorschrift (oneigenlijk gebruik) is juist hoger onder
vrouwen.
− Ten opzichte van 16-21-jarige studenten komt onder 22-25jarige en 26-29-jarige studenten het gebruik van diverse
middelen vaker voor, zoals dagelijks roken, recent
cocaïnegebruik en het oneigenlijk gebruik van
concentratieverhogende middelen. Zowel bij 26-29-jarige
studenten als bij studenten van 30 jaar en ouder komen
overmatig en zwaar alcoholgebruik minder vaak voor dan onder
16-21-jarige studenten. In de oudste leeftijdsgroep wordt vaker
dagelijks gerookt dan in de jongste leeftijdsgroep, maar minder
vaak regelmatig of dagelijks gevapet.
− Onder studenten met een migratieachtergrond en internationale
studenten komen overmatig en zwaar alcoholgebruik minder
vaak voor dan onder studenten zonder migratieachtergrond. Bij
deze twee groepen is juist vaker sprake van andersoortig
middelengebruik, zoals regelmatig/ dagelijks vapen, frequent
cannabisgebruik en recent psychedelicagebruik.
− Wo-studenten roken minder vaak dagelijks en vapen minder vaak
dagelijks of regelmatig dan hbo-studenten. Daarentegen ligt het
recent psychedelicagebruik hoger onder wo-studenten.
− Niet-voltijdstudenten zijn minder vaak overmatige of zware
drinkers dan voltijdstudenten. Ook komt frequent
cannabisgebruik en recent xtc-gebruik minder vaak voor onder
niet-voltijdstudenten.
Tweede analysestap
Verschillende andere factoren hangen samen met overmatig en zwaar
Pagina 115 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

alcoholgebruik, dagelijks roken en frequent cannabisgebruik:
− Het gebruik van alle vier de middelen ligt hoger bij studenten die
wonen in een studentenflat/-huis met vier of meer anderen,
studenten die wonen in woning/appartement samen met
maximaal vier anderen, en studenten met een studieschuld van
€40.000 of hoger.
− Het hebben van een betaalde (bij)baan van negen uur of langer,
het (heel) veel steun ervaren vanuit een studievereniging,
studenten(sport)vereniging of andere studentenorganisatie, het
lid zijn van één of meer sportverenigingen en risicovol gokgedrag
hangen samen met zowel overmatig als zwaar alcoholgebruik.
− Het alleen wonen in een zelfstandige woning of appartement en
het hebben meegemaakt van twee of meer stressvolle
gebeurtenissen in de afgelopen twaalf maanden houden verband
met dagelijks roken en frequent cannabisgebruik.
− Onder studenten die een opleiding op het gebied van onderwijs
volgen is minder vaak sprake van overmatig en zwaar
alcoholgebruik vergeleken met studenten die een andere
opleiding volgen. Het volgen van een opleiding op het gebied van
gedrag en maatschappij hangt samen met dagelijks roken en
frequent cannabisgebruik.
7.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt zicht verkregen op factoren die samenhangen
met het middelengebruik van de studenten die hebben meegedaan aan
de MMMS 2023. Dit gebeurt in twee stappen. Als eerste stap wordt
nagegaan in hoeverre het middelengebruik van studenten samenhangt
met vijf achtergrondkenmerken: gender, leeftijd, herkomst,
onderwijstype (hbo of wo) en opleidingsvorm (voltijd of niet-voltijd)
(paragraaf 7.2). Dit wordt gedaan voor alle tien maten van
middelengebruik: overmatig en zwaar alcoholgebruik, dagelijks roken en
regelmatig/dagelijks vapen, frequent cannabisgebruik, recent xtcgebruik, cocaïne- en psychedelica-gebruik en het oneigenlijk gebruik
van concentratieverhogende middelen en slaap- en kalmeringsmiddelen.
Bij het bepalen van het verband tussen een bepaald
achtergrondkenmerk en een maat van middelengebruik wordt rekening
gehouden met de invloed van de andere kenmerken (multivariate
analyses). Paragraaf 7.2 eindigt met een samenvattende tabel over de
eerste analysestap. Vervolgens wordt als tweede stap de focus sterk
verbreed door uit te gaan van een omvangrijke set van factoren
(inclusief de vijf achtergrondkenmerken) die mogelijkerwijs
samenhangen met het middelengebruik. Deze tweede stap wordt alleen
uitgevoerd voor de vier maten die relatief vaak voorkomen (≥5%) onder
deelnemende studenten: overmatig en zwaar alcoholgebruik, dagelijks
roken en frequent cannabisgebruik. In paragraaf 7.3 worden de
belangrijkste bevindingen uit deze tweede analysestap beschreven en
gepresenteerd in een samenvattende tabel. Dit hoofdstuk wordt
afgesloten met een samenvatting en beschouwing (paragraaf 7.4).

Pagina 116 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

7.2

Eerste analysestap: wat is de samenhang tussen
middelengebruik en vijf achtergrondkenmerken?
In deze paragraaf worden verbanden onderzocht tussen
middelengebruik en de set van vijf achtergrondkenmerken van
studenten die hebben deelgenomen aan het onderzoek. Bij elk kenmerk
is er steeds één vergelijkings- of referentiegroep. Zo is bij herkomst
studenten zonder migratieachtergrond de referentiegroep, waarmee de
andere twee categorieën (studenten met migratieachtergrond en
internationale studenten) worden vergeleken. In de tekst wordt alleen
ingegaan op verbanden met een kleine (0,2 – 0,49), middelgrote (0,50,79) of grote effectgrootte (0,8-1,29). Niet significante verbanden of
verbanden met een heel kleine, verwaarloosbare, effectgrootte (0,19 of
kleiner) worden niet besproken.
Samenhang tussen alcoholgebruik en achtergrondkenmerken
Uit tabel 7.1 blijkt dat overmatig en zwaar alcohol drinken minder vaak
voorkomen bij vrouwen en bij studenten die zich niet als man of vrouw
identificeren dan bij mannen. Verder is onder zowel studenten met een
migratieachtergrond als internationale studenten minder vaak sprake
van overmatig en zwaar alcoholgebruik dan onder studenten zonder
migratieachtergrond. Hetzelfde geldt voor 26-29-jarige studenten en
studenten van 30 jaar en ouder ten opzichte van 16-21-jarige
studenten, en voor voltijdstudenten in vergelijking met nietvoltijdstudenten.
Tabel 7.1 Samenhang van overmatig en zwaar alcoholgebruik met
achtergrondkenmerken onder de deelnemende studenten (n=32.217)
(multivariate analyse).

Gender

Man

Overmatig
alcoholgebruik
%
Effectgrootte
14
ref

Zwaar
alcoholgebruik
%
Effectgrootte
20
ref

Vrouw

6

-

13

-

Anders

4

--

7

--

Leeftijd

16-21 jaar
22-25 jaar
26-29 jaar
30 jaar en ouder
Herkomst

Geen migratieachtergrond

Overmatig
alcoholgebruik
%
Effectgrootte

Zwaar
alcoholgebruik
%
Effectgrootte

10

ref

17

ref

11

n.s.

17

n.s.

6

-

10

-

3

--

4

--

Overmatig
alcoholgebruik
%
Effectgrootte

Zwaar
alcoholgebruik
%
Effectgrootte

11

18

ref

ref
Pagina 117 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Herkomst

Migratieachtergrond
Internationale student
Onderwijstype

Hbo
Wo
Opleidingsvorm

Voltijd
Niet-voltijd

Overmatig
alcoholgebruik
%
Effectgrootte

Zwaar
alcoholgebruik
%
Effectgrootte

6

-

11

-

5

--

9

--

Overmatig
alcoholgebruik
%
Effectgrootte

Zwaar
alcoholgebruik
%
Effectgrootte

9

ref

15

ref

10

x

17

x

Overmatig
alcoholgebruik
%
Effectgrootte

Zwaar
alcoholgebruik
%
Effectgrootte

10

ref

17

ref

4

-

7

-

Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Analyses zijn multivariaat getoetst.
Ref = referentiecategorie.
N.s. = niet significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein / niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

Samenhang van roken en vapen met achtergrondkenmerken
Drie van de vijf achtergrondkenmerken hangen samen met dagelijks
roken: leeftijd, herkomst en onderwijstype (Tabel 7.2).In vergelijking
met 16-21-jarige studenten, komt dagelijks roken vaker voor bij 22-25jarige studenten, 26-29-jarige studenten en studenten van 30 jaar of
ouder. In de leeftijdsgroep 26-29 jaar is het percentage dagelijkse
rokers met 10 procent het hoogst. Onder internationale studenten is
vaker sprake van dagelijks roken vergeleken met studenten zonder
migratieachtergrond. Ten slotte roken wo-studenten minder vaak
dagelijks dan hbo-studenten. Er zijn twee groepen studenten waarbij
dagelijks of regelmatig vapen meer voorkomt: zowel studenten met een
migratieachtergrond als internationale studenten doen dit vaker dan
studenten zonder migratieachtergrond. Dagelijks of regelmatig vapen
komt juist minder voor bij studenten die 30 jaar of ouder zijn
(vergeleken met 16-21-jarigen) en bij wo-studenten (vergeleken met
hbo-studenten).

Pagina 118 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 7.2 Samenhang van dagelijks roken en regelmatig/dagelijks vapen met
achtergrondkenmerken van studenten onder de deelnemende studenten
(n=32.217) (multivariate analyse).

Gender

Man
Vrouw
Anders
Leeftijd

16-21 jaar
22-25 jaar
26-29 jaar
30 jaar en ouder
Herkomst

Geen migratieachtergrond
Migratieachtergrond
Internationale student
Onderwijstype

Hbo
Wo
Opleidingsvorm

Voltijd
Niet-voltijd

Dagelijks roken

Dagelijks of
regelmatig vapen
%
Effectgrootte

%

Effectgrootte

7

ref

4

ref

5

x

4

n.s.

7

n.s.

5

n.s.

Dagelijks roken

Dagelijks of
regelmatig vapen
%
Effectgrootte

%

Effectgrootte

4

ref

4

ref

8

+

4

n.s.

10

+

4

n.s.

8

+

2

-

Dagelijks roken

Dagelijks of
regelmatig vapen
%
Effectgrootte

%

Effectgrootte

5

ref

3

ref

6

x

4

+

10

++

8

++

Dagelijks roken

Dagelijks of
regelmatig vapen
%
Effectgrootte

%

Effectgrootte

7

ref

5

ref

5

-

3

-

Dagelijks roken

Dagelijks of
regelmatig vapen
%
Effectgrootte

%

Effectgrootte

6

ref

4

ref

8

n.s.

2

n.s.

Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Analyses zijn multivariaat getoetst.
Ref = referentiecategorie.
N.s. = niet significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein / niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

Pagina 119 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Samenhang van andere middelen en achtergrondkenmerken
Cannabis en xtc
Tabel 7.3 laat de verbanden zien tussen frequent cannabisgebruik 67 en
recent xtc-gebruik 68 en de vijf achtergrondkenmerken. Het blijkt dat er
enkele groepen studenten zijn bij wie vaker sprake is van frequent
cannabisgebruik, te weten 22-25-jarige studenten (vergeleken met 1621-jarigen), studenten met een migratieachtergrond (vergeleken met
studenten zonder migratieachtergrond) en internationale studenten
(vergeleken met studenten zonder migratieachtergrond). Bij vrouwen
komt frequent cannabisgebruik juist minder vaak voor dan bij mannen.
Hetzelfde geldt voor niet-voltijdstudenten vergeleken met
voltijdstudenten.
Voor recent xtc-gebruik geldt eveneens dat dit minder vaak voorkomt
onder vrouwen (vergeleken met mannen) en onder voltijdstudenten
(vergeleken met niet-voltijdstudenten). Verder is onder internationale
studenten minder vaak sprake van recent xtc-gebruik dan onder
studenten zonder migratieachtergrond.
Tabel 7.3 Samenhang van frequent cannabis en recent xtc-gebruik met
achtergrondkenmerken van studenten onder de deelnemende studenten
(n=32.217) (multivariate analyse).

Gender

Man
Vrouw
Anders
Leeftijd

16-21 jaar
22-25 jaar
26-29 jaar
30 jaar en ouder
Herkomst

Geen migratieachtergrond
Migratieachtergrond
Internationale student

67
68

Frequent
cannabisgebruik
%
Effectgrootte

9
3
9

ref
-n.s.

Frequent
cannabisgebruik
%
Effectgrootte

5
7
7
4

ref
+
x
n.s.

Frequent
cannabisgebruik
%
Effectgrootte

4
7
14

ref
+
++

Ten minste één keer per week gebruikt in de afgelopen twaalf maanden.
In de afgelopen maand gebruikt.

Pagina 120 van 211

Recent xtc-gebruik
%

Effectgrootte

4
3
3

ref
n.s.

Recent xtc-gebruik
%

Effectgrootte

3
4
3
2

ref
x
n.s.
n.s.

Recent xtc-gebruik
%

Effectgrootte

4
4
3

ref
n.s.
-

RIVM-rapport 2023-0412

Onderwijstype

Hbo
Wo
Opleidingsvorm

Voltijd
Niet-voltijd

Frequent
cannabisgebruik
%
Effectgrootte

5
6

ref
x

Frequent
cannabisgebruik
%
Effectgrootte

6
3

ref
-

Recent xtc-gebruik
%

Effectgrootte

3
4

ref
n.s.

Recent xtc-gebruik
%

Effectgrootte

4
2

ref
-

Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Analyses zijn multivariaat getoetst.
Ref = referentiecategorie.
N.s. = niet significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein / niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

Cocaïne en psychedelica
Tabel 7.4 laat de verbanden zien tussen recent gebruik van cocaïne en
psychedelica 69 en de vijf achtergrondkenmerken.
Alleen gender en leeftijd hangen samen met recent cocaïnegebruik. Bij
vrouwen komt recent cocaïnegebruik minder vaak voor dan bij mannen.
Kijkend naar leeftijd, is er onder 22-25-jarige studenten en 26-29-jarige
studenten vaker sprake van recent gebruik van cocaïne dan onder 1621-jarige studenten.
Voor recent psychedelicagebruik worden meer verbanden gevonden:
naast gender en leeftijd, is er ook samenhang met herkomst en type
onderwijs. Bij de volgende groepen studenten komt recent gebruik
vaker voor: 26-29-jarige studenten (vergeleken met 16-21-jarige
studenten), studenten met een migratieachtergrond en internationale
studenten (vergeleken met studenten zonder migratieachtergrond), en
wo-studenten (vergeleken met hbo-studenten). Onder vrouwen is
het recent psychedelicagebruik lager dan onder mannen.

69

In de afgelopen maand gebruikt. Bij psychedelica gaat het om LSD, 2-CB en/of paddo's/truffels.
Pagina 121 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 7.4 Samenhang van recent cocaïne- en psychedelicagebruik met
achtergrondkenmerken onder de deelnemende studenten (n=32.217)
(multivariate analyse).

Gender

Man
Vrouw
Anders
Leeftijd

Recent
cocaïnegebruik
%
Effectgrootte

Recent psychedelicagebruik
%
Effectgrootte

3

ref

2

ref

1

-

1

--

2

n.s.

3

n.s.

16-21 jaar

Recent
cocaïnegebruik
%
Effectgrootte
1
ref

22-25 jaar

3

++

2

n.s.

26-29 jaar

3

++

2

+

30 jaar en ouder

1

n.s.

1

n.s.

Herkomst

Recent psychedelicagebruik
%
Effectgrootte
1
ref

Geen migratieachtergrond

Recent
cocaïnegebruik
%
Effectgrootte
2
ref

Migratieachtergrond

2

n.s.

2

+

Internationale student

2

n.s.

3

+

Onderwijstype

Hbo
Wo
Opleidingsvorm

Voltijd
Niet-voltijd

Recent
cocaïnegebruik
%
Effectgrootte

Recent psychedelicagebruik
%
Effectgrootte
1
ref

Recent psychedelicagebruik
%
Effectgrootte

2

ref

1

ref

2

n.s.

2

+

Recent
cocaïnegebruik
%
Effectgrootte

Recent psychedelicagebruik
%
Effectgrootte

2

ref

2

ref

1

n.s.

1

n.s.

Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Analyses zijn multivariaat getoetst.
Ref = referentiecategorie.
N.s. = niet significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein / niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

Pagina 122 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Samenhang tussen medicatiegebruik zonder doktersvoorschrift
(oneigenlijk gebruik) en achtergrondkenmerken
In tabel 7.5 is te zien dat alleen leeftijd samenhangt met het gebruik
van concentratieverhogende middelen zonder doktersvoorschrift in de
afgelopen twaalf maanden. Dit oneigenlijk gebruik komt meer voor
onder 22-25-jarige en 26-29-jarige studenten dan onder 16-21-jarige
studenten.
Voor het oneigenlijk gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen in de
afgelopen twaalf maanden, worden verbanden met gender en herkomst
gevonden. Zowel bij vrouwelijke studenten als bij studenten die zich niet
als man of vrouw identificeren komt het oneigenlijk gebruik van deze
medicatie vaker voor dan bij mannelijke studenten. Verder is er onder
internationale studenten vaker sprake van dit oneigenlijk gebruik dan
onder studenten zonder migratieachtergrond.
Tabel 7.5 Samenhang van gebruik van concentratieverhogende en slaap- en
kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift (oneigenlijk gebruik) met
achtergrondkenmerken (n=32.217) (multivariate analyse).

Gender

Man

Oneigenlijk gebruik Oneigenlijk gebruik
van concentratievan slaap- en
verhogende middelen kalmeringsmiddelen
%
Effect%
Effectgrootte
grootte
3
ref
2
ref

Vrouw

3

n.s.

3

+

Anders

4

n.s.

5

++

Leeftijd

16-21 jaar

Oneigenlijk gebruik Oneigenlijk gebruik
van concentratievan slaap- en
verhogende middelen kalmeringsmiddelen
%
Effect%
Effectgrootte
grootte
3
ref
2
ref

22-25 jaar

4

+

3

n.s.

26-29 jaar

4

+

4

n.s.

30 jaar en ouder

2

n.s.

4

n.s.

Herkomst

Geen migratieachtergrond

Oneigenlijk gebruik Oneigenlijk gebruik
van concentratievan slaap- en
verhogende middelen kalmeringsmiddelen
%
Effect%
Effectgrootte
grootte
3
ref
3
ref

Migratieachtergrond

4

x

2

n.s.

Internationale student

3

n.s.

3

+

Pagina 123 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Onderwijstype

Hbo
Wo
Opleidingsvorm

Voltijd
Niet-voltijd

Oneigenlijk gebruik Oneigenlijk gebruik
van concentratievan slaap- en
verhogende middelen kalmeringsmiddelen
%
Effect%
Effectgrootte
grootte
3
ref
3
ref
4

n.s.

2

x

Oneigenlijk gebruik Oneigenlijk gebruik
van concentratievan slaap- en
verhogende middelen kalmeringsmiddelen
%
Effect%
Effectgrootte
grootte
3
ref
3
ref
2

n.s.

4

n.s.

Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Analyses zijn multivariaat getoetst.
Ref = referentiecategorie.
N.s. = niet significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein / niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

In tabel 7.6 wordt een totaaloverzicht gegeven van alle
gevondenverbanden tussen de vijf achtergrondkenmerken en de tien
maten van middelengebruik.

Pagina 124 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tabel 7.6 Samenhang tussen middelengebruik en vijf achtergrondkenmerken.

Alcoholgebruik

Kenmerk
Vrouw
Anders
22-25 jaar
26-29 jaar
≥30 jaar
Migratieachtergrond
Internationale
student
Wo
Niet-voltijd

Referentiecategorie
Man
Man
16-21 jaar
16-21 jaar
16-21 jaar
Geen migratieachtergrond
Geen migratieachtergrond
Hbo
Voltijd

a

b

--

--

--

--

--

--

a: Overmatig
alcoholgebruik
b: Zwaar
alcoholgebruik

Roken en vapen
c

+
+
+

d

Drugsgebruik
e

f

g

h

--

-

-

--

++
++

+

+
+

+

++

++

++

-

-

+
e: Frequent cannabisgebruik
f: Recent xtc-gebruik
g: Recent cocaïnegebruik
h: Recent
psychedelicagebruik

c: Dagelijks roken
d: Dagelijks en
regelmatig vapen

Oneigenlijk
medicatiegebruik
i
j

+
+

+
++

+
-

+

+

i: Concentratieverhogende
middelen
j: Slaap- en
kalmeringsmiddelen

Min-/plusteken: min-teken: een kenmerk hangt samen met het minder vaak voorkomen van een maat van middelengebruik; plus-teken: een kenmerk
hangt samen met het vaker voorkomen van een maat van middelengebruik.
Aantal min-/plustekens: +/– = kleine effectgrootte (Cohen’s d: 0,2-0,49), ++/–– =middelgrote effectgrootte (Cohen’s d: 0,5-0,79)
Kleurgebruik: groen: minder middelengebruik; oranje: vaker middelengebruik.

Pagina 125 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

7.3

Tweede analysestap: welke andere factoren hangen samen met
overmatig en zwaar alcoholgebruik, dagelijks roken of frequent
cannabisgebruik?
In de vorige paragraaf is ingegaan op de samenhang van
middelengebruik onder deelnemende studenten met vijf
achtergrondkenmerken. In deze paragraaf wordt als tweede stap de
focus verbreed door uit te gaan van een omvangrijke set van factoren
die mogelijkerwijs van invloed kunnen zijn.
Naast de vijf achtergrondkenmerken, gaat het om andere sociaaldemografische kenmerken (zoals woonsituatie, al dan niet identificeren
als lhbtq+, en verrichten van betaald werk), andere studie-gerelateerde
kenmerken (zoals opleidingsrichting, studievertraging en studieschuld)
en diverse andersoortige factoren (zoals ontvangen van sociale steun,
sociale mediagebruik, game- en gokgedrag, slaapproblemen, ingrijpende
gebeurtenissen en maatschappelijke problemen). Beschrijvende
statistiek bij deze factoren (percentages) staat in bijlage 3.
Via een statistische selectiemethode3 zijn voor de vier uitkomstmaten
van middelengebruik die bij ten minste 5 procent van de deelnemende
studenten voorkomen (d.w.z. overmatig en zwaar alcoholgebruik,
dagelijks roken en frequent cannabisgebruik) uit de omvangrijke set de
factoren geselecteerd die elk afzonderlijk samenhangen met de
uitkomstmaat. Vervolgens zijn de geselecteerde variabelen per
uitkomstmaat in een multivariate regressieanalyse getoetst, om de
sterkte van de gevonden verbanden te kunnen berekenen. Er is voor
gekozen om de tweede analysestap niet uit te voeren voor de andere
maten van middelengebruik omdat de gebruikte analysemethodiek niet
passend is voor uitkomsten die weinig voorkomen.
In tabel 7.7 wordt een overzicht gegeven van de verbanden tussen
(achtergrond)kenmerken en de vier maten van middelengebruik die in
de tweede analysestap zijn gevonden. Daarbij is ervoor gekozen om
alleen de factoren te laten zien die met minimaal twee van de vier
maten van middelengebruik samenhangen (met minimaal een kleine
effectgrootte: ≥0,2). Dit betekent dat tabel 7.7 geen compleet overzicht
geeft. Er zijn namelijk ook factoren gevonden die met één maat van
middelengebruik samenhangen. Tabellen in bijlage 5 geven een
overzicht van alle gevonden verbanden.
Enkele factoren hangen samen met alle vier vormen van
middelengebruik (overmatig en zwaar alcoholgebruik, dagelijks roken en
frequent cannabisgebruik). Het gebruik van deze middelen komt vaker
voor onder:
− Studenten die in een studentenflat/-huis met vier of meer
anderen wonen.
− Studenten die in een woning/appartement samen met maximaal
vier anderen wonen.
− Studenten die een studieschuld van €40.000 of meer hebben.
Daarnaast komen overmatig en zwaar alcoholgebruik vaker voor onder:
− Studenten met een betaalde (bij)baan van negen uur of meer.
− Studenten die (heel) veel steun ervaren vanuit een
studievereniging, studenten(sport)vereniging of andere
studentenorganisatie.
Pagina 126 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

−
−

Studenten die lid zijn van één of meer sportverenigingen.
Studenten met risicovol gokgedrag.

Onder studenten die een opleiding op het gebied van onderwijs volgen is
juist minder vaak sprake van overmatig of zwaar alcoholgebruik
vergeleken met studenten die een andere opleiding volgen.
Ten slotte komen dagelijks roken en frequent cannabisgebruik vaker
voor onder:
− Studenten die alleen wonen in een zelfstandige woning of
appartement.
− Studenten die twee of meer stressvolle gebeurtenissen hebben
meegemaakt in de afgelopen twaalf maanden.
− Studenten die een opleiding volgen op het gebied van gedrag en
maatschappij

Pagina 127 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Kenmerk

Tabel 7.7 Factoren die samenhangen met twee of meer van de vier maten van middelengebruik.

Referentie

Overmatig
Zwaar
alcoholgebruik alcoholgebruik
-

Dagelijks
roken
-

Frequent cannabisgebruik
--

-

-

Vrouw

Man

Gender anders

Man

26-29 jaar

16-21 jaar

-

-

≥30 jaar

16-21 jaar

---

--

Migratieachtergrond

Geen migratieachtergrond

-

-

Internationale student

Geen migratieachtergrond

-

-

+

++

Wonen in een studentenflat of - Wonen bij ouder(s)/
huis met ≥4 medebewoners
verzorger(s)
Wonen in woning of appartement Wonen bij ouder(s)/
samen met max. 4 anderen
verzorger(s)
Alleen wonen in een zelfstandige Wonen bij ouder(s)/
woning of appartement
verzorger(s)
Betaalde (bij)baan van 9-15 uur Geen (bij)baan

++

++

+

++

+

+

+

+

+

+

+

+

Betaalde (bij)baan van ≥16 uur

Geen (bij)baan

+

+

Opleiding op het gebied van
onderwijs volgen
Opleiding op het gebied gedrag
en maatschappij volgen

Geen opleiding op het gebied
van onderwijs volgen
Geen opleiding op het gebied
van gedrag en maatschappij
volgen
Geen studieschuld

-

-

+

Geen studieschuld

+

+

Geen steun ervaren

+

+

Studieschuld van €20.000 tot
€40.000
Studieschuld van ≥€40.000
(Heel) veel steun ervaren van
studievereniging,
studenten(sport)vereniging/
andere studentenorganisatie
Pagina 128 van 211

--

+

+

+

+
+

+

+

RIVM-rapport 2023-0412

Kenmerk

Referentie

Lid van ≥1 sportverenigingen

Geen lid van een sportvereniging
Geen risicovol gokgedrag

Risicovol gokgedrag
≥2 stressvolle levensgebeurtenissen (afgelopen twaalf
maanden)

Geen stressvolle levensgebeurtenissen

Overmatig
Zwaar
alcoholgebruik alcoholgebruik
+
+
++

Dagelijks
roken

Frequent cannabisgebruik

+

+

++

Min-/plusteken: min-teken: een kenmerk hangt samen met het minder vaak voorkomen van een maat van middelengebruik; plus-teken: een kenmerk
hangt samen met het vaker voorkomen van een maat van middelengebruik.
Aantal min-/plustekens: +/– = kleine effectgrootte (Cohen’s d: 0,2-0,49), ++/– – = middelgrote effectgrootte (Cohen’s d: 0,5-0,79), +++/– – – =
grote effectgrootte (Cohen’s d: 0,8 – 1,29).
Kleurgebruik: groen: minder middelengebruik; oranje: vaker middelengebruik.

Pagina 129 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

7.4

Samenvatting en beschouwing
Gender, leeftijd en herkomst hangen met meer soorten middelengebruik
samen dan onderwijstype en opleidingsvorm
Uit de eerste analysestap blijkt dat vrouwen over het algemeen minder
middelen gebruiken dan mannen. Specifiek gezegd komen overmatig en
zwaar drinken, frequent cannabisgebruik en recent gebruik van xtc,
cocaïne en psychedelica minder vaak voor onder vrouwen. Ook bij
studenten die zich niet als vrouw of man identificeren is minder vaak
sprake van overmatig en zwaar drinken dan bij mannen. Het oneigenlijk
gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen komt juist vaker voor in
beide gendergroepen, vergeleken met mannen.
Kijkend naar leeftijd geven de bevindingen aan dat het gebruik van
diverse middelen hoger is onder 22-25-jarige en 26-29-jarige studenten
dan onder 16-21-jarige studenten. Dit geldt voor dagelijks roken, recent
cocaïnegebruik en oneigenlijk gebruik van concentratieverhogende
middelen. Verder komt frequent cannabisgebruik vaker voor onder 2225-jarigen en recent pscychedelicagebruik onder 26-29-jarigen. Zowel
bij 26-29-jarige studenten als bij studenten van 30 jaar en ouder komen
overmatig of zwaar alcoholgebruik minder vaak voor dan onder 16-21jarige studenten. Hoewel in de oudste leeftijdsgroep vaker dagelijks
wordt gerookt dan in de jongste leeftijdsgroep, wordt er minder vaak
regelmatig of dagelijks gevapet.
Daarnaast geven de bevindingen aan dat studenten met een
migratieachtergrond en internationale studenten minder vaak overmatig
en zwaar drinken dan studenten zonder migratieachtergrond.
Regelmatig of dagelijks vapen, frequent cannabisgebruik en recent
psychedelicagebruik komen juist vaker voor onder deze twee groepen.
Bij internationale studenten is ook vaker sprake van dagelijks roken en
het oneigenlijk gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen ten opzichte
van studenten zonder migratieachtergrond, terwijl zij juist minder vaak
recent xtc hebben gebruikt.
Er zijn minder verbanden gevonden met onderwijstype en
opleidingsvorm. Wo-studenten roken minder vaak dagelijks en vapen
minder vaak regelmatig of dagelijks dan hbo-studenten. Daarentegen
ligt het recent psychedelicagebruik hoger onder wo-studenten. Nietvoltijdstudenten zijn minder vaak overmatige of zware drinkers dan
voltijdstudenten. Ook komt frequent cannabisgebruik en recent xtcgebruik minder vaak voor onder niet-voltijdstudenten.
In de eerste meting van de MMMS werden grotendeels dezelfde relaties
gevonden tussen de vijf achtergrondkenmerken en overmatig en zwaar
alcoholgebruik, dagelijks roken, frequent cannabisgebruik en recent xtcgebruik (Dopmeijer et al., 2021) 70. Een verschil met de huidige analyses
is dat in de analyses voor de eerste meting alleen rekening is gehouden
met de invloed van geslacht, leeftijd en onderwijstype (en niet dus ook
met herkomst en opleidingsvorm). Ook is in de eerste meting niet

70 In de analyses van de eerste meting is niet gekeken naar de samenhang van de achtergrondkenmerken met
andere maten van middelengebruik.

Pagina 130 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

gekeken naar de groep studenten die zich niet als man of vrouw
identificeren 71.
Woonsituatie en studieschuld hangen samen met overmatig en zwaar
alcoholgebruik, dagelijks roken en frequent cannabisgebruik
De tweede analysestap is alleen uitgevoerd voor de vier maten die bij 5
procent of meer van de deelnemende studenten voorkomen: overmatig
en zwaar alcoholgebruik, dagelijks roken en frequent cannabisgebruik.
De bevindingen uit de tweede analysestap wijzen op twee factoren die
verband houden met alle vier maten voor middelengebruik: woonsituatie
en studieschuld. Specifiek gezegd hangen het wonen in een
studentenflat of -huis met vier of meer anderen 72, het wonen in een
woning of appartement met maximaal vier anderen 73 en het hebben van
een studieschuld van €40.000 of hoger 74 samen met overmatig en zwaar
alcoholgebruik, dagelijks roken en frequent cannabisgebruik. Het
hebben van een lagere studieschuld van €20.000 tot €40.000 75 houdt
alleen verband met overmatig alcoholgebruik en frequent
cannabisgebruik. In de eerste meting van de MMMS werd ook al
gevonden dat woonsituatie en studieschuld samenhingen met zowel
overmatig en zwaar alcoholgebruik als met frequent cannabisgebruik
(Dopmeijer et al., 2021). Een verschil met de huidige analyses is dat
toen alleen rekening is gehouden met de invloed van geslacht, leeftijd
en onderwijstype. De bevindingen over de woonsituatie als
samenhangende factor voor middelengebruik sluiten aan bij andere
onderzoeken waarin de bevindingen aangaven dat de keuze voor
woonsituatie een bepalende factor is voor het drinkgedrag en dat het
samenwonen met medestudenten een risicofactor is voor overmatig en
zwaar drinken (Page & O'Hegarty, 2006; Benz et al., 2017). De
gevonden samenhang tussen studieschuld en het overmatig en zwaar
drinken sluit aan bij de bevindingen van een recente studie van Qian &
Fan (2023). Hierin vonden de onderzoekers dat met name jonge
mannelijke studenten vaker zwaar en overmatig drinken als reactie op
het hebben van een studielening en daarmee een studieschuld. Een
andere mogelijke verklaring is dat door meer bij te lenen studenten
meer geld kunnen uitgeven aan alcohol, sigaretten en cannabis.
Diverse andere factoren hangen alleen samen met overmatig en zwaar
alcoholgebruik
Uit de analyses komen verschillende andere factoren naar voren die
alleen verband houden met overmatig en zwaar drinken. Studenten die
een opleiding op het gebied van het onderwijs volgen (denk aan
lerarenopleidingen) 76 drinken minder vaak overmatig of zwaar dan
studenten die een andere opleiding volgen. Het is onduidelijk hoe deze
bevinding te verklaren is. Mogelijk speelt hier een rol dat meer
studenten al tijdens de opleiding worden gevraagd om te gaan werken
in hun toekomstige beroep vanwege het lerarentekort. De
71 Omdat in de eerste meting naast gender niet ook geboortegeslacht is uitgevraagd, kon voor de groep
studenten die zich niet identificeren als man of vrouw geen weging op geslacht worden meegegeven. Daarom is
er toen voor gekozen om deze groep niet mee te nemen in de analyses.
72 10 procent van de deelnemende studenten woont in een studentenflat of -huis met vier of meer anderen (zie
bijlage 3).
73 30 procent van de deelnemende studenten woont in een woning of appartement met maximaal vier anderen
(zie bijlage 3).
74 7 procent van de deelnemende studenten heeft een studieschuld van €40.000 of hoger (zie bijlage 3).
75
11 procent van de deelnemende studenten heeft een studieschuld van €20.000 tot €40.000 (zie Bijlage 3).
76
12 procent van de deelnemende studenten volgt een opleiding op het gebied van onderwijs (zie bijlage 3).

Pagina 131 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

verantwoordelijkheid van al voor de klas staan zou kunnen bijdragen
aan het minder overmatig of zwaar drinken.
Studenten met een betaalde (bij)baan van 9 uur of meer per week 77
blijken vaker overmatige en zware drinkers dan studenten zonder
(bij)baan. Het is mogelijk dat deze studenten meer geld hebben om uit
te geven aan alcohol. Een andere mogelijke verklaring is dat veel
studenten een bijbaan in de horeca hebben waar alcoholgebruik meer
genormaliseerd is en zij daar drinken. Ook kan werk een sociale
omgeving zijn waar drinken na het werk bij uitstek een sociale activiteit
is.
Verder hangt het (heel) veel steun ervaren vanuit een studievereniging,
studenten(sport)vereniging of andere studentenorganisatie 78 samen met
overmatig en zwaar drinken. Hetzelfde geldt voor het lid zijn van één of
meer sportverenigingen 79. Aannemelijk is dat binnen deze omgevingen
zwaar of overmatig alcoholgebruik vaker sociaal geaccepteerd wordt of
zelfs de norm is dan elders (McAlaney et al., 2015; Dempsey et al.,
2016; Pischke et al., 2015; Van Bokhorst et al., 2017).
Tenslotte blijkt risicovol gokgedrag 80 samen te hangen met overmatig en
zwaar drinken. Dit is in lijn met de bevindingen van ander onderzoek
waarin veel gokkers aangeven dat gokken voor hen vrijwel altijd
samengaat met het drinken van alcohol (Breuer & Intraval & IVO,
2020).
Diverse andere factoren hangen alleen samen met dagelijks roken en
frequent cannabisgebruik
Weer andere factoren hangen alleen samen met dagelijks roken en
frequent cannabisgebruik. Studenten die alleen wonen in een
zelfstandige woning of appartement 81 roken vaker dagelijks en gebruiken
vaker frequent cannabis dan studenten die bij hun ouders of verzorgers
wonen. Een mogelijke verklaring voor het eerstgenoemde verband is dat
het alleen wonen eenvoudigweg de mogelijkheid creëert om te roken
buiten het zicht en de controle van ouders die het roken liever
ontmoedigen. De bevindingen over cannabisgebruik sluiten aan bij
ander onderzoek dat laat zien dat frequent (en daarmee risicovol)
gebruik van cannabis samenhangt met de context waarin dit gebruik
plaatsvindt (Wedel & Park, 2023). Bij frequent gebruik is er vaker
sprake van alleengebruik dan in gezelschap.
Verder blijken studenten die een opleiding in het domein van Gedrag en
Maatschappij volgen 82 vaker dagelijks te roken en vaker frequent
cannabis te gebruiken dan studenten die een andere opleiding volgen.
Mogelijk is binnen dit onderwijsdomein het vaker sociaal geaccepteerd
om middelen te gebruiken dan elders.
Ook het hebben meegemaakt van twee of meer stressvolle
gebeurtenissen in de afgelopen twaalf maanden 83 houdt verband met
77 42 procent van de deelnemende studenten heeft een betaalde (bij)baan van 9 uur of meer per week (zie

bijlage 3).

78 37 procent van de deelnemende studenten (heel) veel steun ervaren vanuit een studievereniging,

studenten(sport)vereniging of andere studentenorganisatie (zie bijlage 3).
79
35 procent van de deelnemende studenten is lid van lid zijn van één of meer sportverenigingen (zie bijlage
3).
80 1 procent van de deelnemende studenten vertoont risicovol gokgedrag (zie bijlage 3).
81 13 procent van de deelnemende studenten woont alleen in een zelfstandige woning of appartement (zie
bijlage 3).
82 15 procent van de studenten volgt een opleiding op het gebied van Gedrag en Maatschappij (zie bijlage 3).
83 31 procent van de studenten heeft twee of meer stressvolle gebeurtenissen meegemaakt in de afgelopen
twaalf maanden (zie bijlage 3).
Pagina 132 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

zowel dagelijks roken als frequent cannabisgebruik. Deze bevinding sluit
aan bij de bevinding van de eerste meting die wees op een relatie
tussen het ervaren van (heel) veel stress en frequent cannabisgebruik
(Dopmeijer e.a., 2021). Andere onderzoeken wijzen ook op de stressgerelateerde motivatie voor cannabisgebruik (Hyman & Sinha, 2009).
Ten slotte is gevonden dat studenten met een betaalde (bij)baan van 16
of meer uur per week 84 vaker dagelijks roken dan studenten zonder
(bij)baan. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat het hebben van een
bijbaan deze studenten meer financiële mogelijkheden biedt om de
relatief dure aanschaf van tabak te kunnen bekostigen.
Sommige verbanden met achtergrondkenmerken blijven zichtbaar in de
tweede analysestap, andere verbanden niet
In de eerste analysestap is gevonden dat overmatig en zwaar
alcoholgebruik minder vaak voorkomen onder vrouwen, studenten die
zich niet identificeren als man of vrouw, 26-29-jarige studenten,
studenten van 30 jaar en ouder, studenten met een migratieachtergrond
en internationale studenten (zie paragraaf 7.3). Deze verbanden met
achtergrondkenmerken blijven (grotendeels) bestaan in de tweede
analysestap. Dit suggereert dat deze verbanden robuust zijn en niet
worden verklaard door de andere factoren die samenhangen met
overmatig of zwaar alcoholgebruik. In dat kader is het noemenswaardig
dat het bekend is dat de meeste studenten naarmate ze ouder worden
zonder tussenkomst van een interventie stoppen met veel en frequent
drinken, dit wordt natuurlijk herstel genoemd (Jackson et al., 2001).
Uit de eerste analysestap komt verder naar voren dat studenten met
een migratieachtergrond en internationale studenten vaker dagelijks
roken en/of frequent cannabis gebruiken, terwijl er onder vrouwen juist
minder vaak sprake is van frequent cannabisgebruik. Ook deze
verbanden met achtergrondkenmerken blijven bestaan in de tweede
analysestap, wat wijst op robuuste verbanden. Bij internationale
studenten kan bijvoorbeeld een rol spelen dat zij vaak mispercepties
hebben omtrent acceptatie en gebruik van cannabis in Nederland,
hetgeen blijkt samen te hangen met hun daadwerkelijk gebruik (Van
den Bos et al., 2015).
Diverse verbanden tussen achtergrondkenmerken en de vier maten van
middelengebruik die zijn gevonden in de eerste analysestap zijn niet
meer zichtbaar in de tweede analysestap. Dit kan betekenen dat deze
verbanden worden verklaard door één of meer van de andere
samenhangende factoren die in de tweede analysestap werden
gevonden. Dit behoeft nadere analyse. Dit geldt ook voor enkele
verbanden met achtergrondkenmerken die niet in de eerste analysestap
zijn gevonden, maar wel in de tweede analysestap.
Enkele aandachtspunten
Een beperking van dit onderzoek is het cross-sectionele karakter. Omdat
de vragenlijst op één moment in de tijd is ingevuld, kan de

84 22 procent van de deelnemende studenten heeft een betaalde (bij)baan van 16 of meer uur per week (zie
bijlage 3).

Pagina 133 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

volgordelijkheid van de (meeste 85) gevonden verbanden niet worden
bepaald. Zodoende kan er geen causaliteit worden bepaald, en in het
verlengde hiervan ook niet of er sprake is van wederzijdse beïnvloeding.
Verder gaat het bij de gevonden samenhang doorgaans om verbanden
met een kleine effectgrootte. In een beperkt aantal gevallen betreft het
een middelgrote effectgrootte en in een enkel geval een grote
effectgrootte (zie tabel 7.7).
Het is goed om hier te herhalen dat ervoor gekozen is om alleen de
factoren te bespreken die in de tweede analysestap met minimaal twee
van de vier uitkomstmaten voor middelengebruik samenhangen. Er zijn
ook factoren gevonden die verband houden met één van de maten (zie
tabellen in bijlage 5).
Ten slotte is vermeldenswaardig dat één maat van mentale gezondheid
samenhangt met middelengebruik: het in de afgelopen twaalf maanden
hebben ervaren van (heel) veel hinder van psychische klachten op
belangrijke levensgebieden (studie, werk, sociale contacten of
persoonlijke relaties) 86 blijkt verband te houden met frequent
cannabisgebruik. (deze bevinding is niet in dit hoofdstuk beschreven, zie
hiervoor bijlagetabel 5.2 in bijlage 5). Mogelijk speelt bij frequent
gebruik van cannabis onder studenten vooral een coping-motief, om
beter om te kunnen gaan met mentale problemen (Dopmeijer et al.,
2021). Bij andere soorten middelengebruik is er mogelijk juist vaker
sprake van een sociaal motief, waardoor er geen relatie met mentale
gezondheid van de studenten is gevonden (Dopmeijer et al., 2021;
Monshouwer et al., 2021). Het zou ook kunnen dat de verbanden vooral
te zien zijn in subgroepen van studenten, zoals meer intensieve
gebruikers of studenten met ernstigere psychische problematiek.

85
Een uitzondering vormen verbanden met individuele vaste kenmerken, zoals leeftijd, geslacht bij geboorte en
migratieachtergrond, waarbij de richting van het verband loopt van het kenmerk naar middelengebruik (en niet
vice versa).
86 10 procent van de deelnemende studenten heeft in de afgelopen twaalf maanden vanwege psychische
klachten (heel) veel hinder ervaren in studie, werk, sociale contacten of persoonlijke relaties (zie bijlage 3).

Pagina 134 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

8

In hoeverre ontvangen studenten advies of hulp vanwege
problemen door middelengebruik? En welke factoren zijn
hierop van invloed?

Kernbevindingen
Dit hoofdstuk brengt in kaart in hoeverre de deelnemende studenten
advies of hulp hebben ontvangen vanwege problemen door
middelengebruik. Ook wordt een vergelijking gemaakt met 2021 (de
eerste meting van de MMMS). Ten slotte wordt nagegaan welke
kenmerken van deelnemende studenten samenhangen met het
ontvangen van advies of hulp vanwege problemen door
middelengebruik.
Advies of hulp ontvangen binnen en/of buiten de instelling
− 15 procent van de deelnemende studenten met problemen door
middelengebruik heeft hiervoor in de afgelopen twaalf maanden
advies of hulp binnen en/of buiten de onderwijsinstelling
ontvangen. 4 procent kreeg advies of hulp binnen de instelling en
13 procent ontving dit van iemand buiten de instelling (inclusief
iemand in de directe sociale omgeving).
− Binnen de instelling kregen studenten het vaakst advies of hulp
van een tutor, mentor of studieloopbaanbegeleider (33%), de
studentenpsycholoog (28%) of de studie(keuze)adviseur (26%).
− 62 procent van de studenten was (zeer) tevreden over het advies
of de hulp die ze ontvingen vanuit de instelling.
− Buiten de instelling kregen studenten het vaakst advies of hulp
van iemand uit de directe sociale omgeving (50%) of
psychiater/psycholoog/psychotherapeut (50%), gevolgd door de
huisarts/POH-GGZ (27%).
Online-informatie of hulp zoeken
15 procent van de studenten met problemen door middelengebruik heeft
hiervoor in de afgelopen twaalf maanden (ook) via een website of app
informatie of hulp gezocht.
Vergelijking tussen 2021 en 2023
− In 2023 (4%) ligt het percentage studenten dat advies of hulp
binnen de instelling heeft ontvangen vanwege problemen door
middelengebruik hoger dan in 2021 (2%).
− Het percentage studenten dat advies of hulp van een
professionele hulp-/zorgverlener van buiten de instelling ontving,
stijgt van 6 procent in 2021 naar 10 procent in 2023.
− Bij het online zoeken naar informatie of hulp zijn er geen
verschillen tussen beide jaren.
Redenen voor het niet ontvangen van advies of hulp
− De vaakst genoemde reden waarom studenten met problemen
door middelengebruik geen advies of hulp hebben ontvangen
binnen de instelling, is dat zij geen behoefte hadden aan hulp of
advies (77%). 12 procent noemde schaamte als reden.
Pagina 135 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

−

De vaakst genoemde reden waarom studenten met problemen
door middelengebruik geen advies of hulp hebben ontvangen
buiten de instelling, is dat zij geen behoefte hadden aan hulp of
advies (83%). 9 procent noemde schaamte als reden.

Achtergrondkenmerken
Het percentage studenten dat advies of hulp heeft ontvangen buiten de
instelling vanwege problemen door middelengebruik is hoger onder:
− 22-25-jarige studenten (vergeleken met 16-21-jarigen); en
− studenten die in de afgelopen twaalf maanden (heel) veel hinder
ondervonden van hun middelengebruik (vergeleken met
studenten die geen of een beetje hinder ondervonden).
Daarentegen is dit percentage lager onder:
− vrouwen (vergeleken met mannen); en
− internationale studenten (vergeleken met studenten zonder
migratie achtergrond).
Verder is gevonden:
− Het aandeel studenten dat online-informatie of hulp heeft
gezocht is lager onder vrouwen, terwijl het hoger is onder
studenten die in de afgelopen twaalf maanden (heel) veel hinder
ondervonden van hun middelengebruik.
8.1

Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft allereerst (paragraaf 8.2) in hoeverre studenten
die hebben meegedaan aan MMMS 2023 in de afgelopen twaalf
maanden advies of hulp hebben ontvangen vanwege problemen door
middelengebruik, zowel binnen als buiten de onderwijsinstelling. Ook
worden cijfers gepresenteerd over in hoeverre studenten vanwege
problemen door middelengebruik informatie of hulp hebben gezocht via
een website of app. Vervolgens wordt voor de groep studenten die
advies of hulp hebben ontvangen, ingegaan op wie de advies- of
hulpgevers waren, en de tevredenheid van deze studenten over het
advies of de hulp vanuit de instelling (paragraaf 8.3). Voor de groep
studenten die online-informatie of hulp hebben gezocht, wordt ingegaan
op de aard hiervan (paragraaf 8.4). Daarna worden in paragraaf 8.5
vergelijkingen gemaakt met de cijfers van de eerste meting (2021), om
na te gaan in hoeverre het aandeel studenten dat advies of hulp
ontving, verschilt met de situatie twee jaar geleden. Hetzelfde wordt
gedaan voor het online zoeken naar informatie of hulp. Voor de groep
studenten die geen advies of hulp hebben ontvangen, wordt ingegaan
op wat hiervan de redenen waren (paragraaf 8.6). In de volgende
paragraaf (8.7) wordt nagegaan in hoeverre achtergrondkenmerken
samenhangen met het hebben ontvangen van advies of hulp, of met het
hebben gezocht naar online-informatie of hulp. Hierbij wordt uitgegaan
van de vaste set van vijf achtergrondkenmerken (gender, leeftijd,
herkomst, onderwijstype, en opleidingsvorm), aangevuld met de mate
waarin het middelengebruik het functioneren van studenten hindert.
Afgesloten wordt met een samenvatting en beschouwing (paragraaf
8.8).

Pagina 136 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

8.2

In hoeverre hebben de deelnemende studenten advies of hulp
ontvangen vanwege problemen met middelengebruik, of onlineinformatie of hulp gezocht?
Een grote meerderheid van alle deelnemende studenten (90%) geeft
aan in de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp te hebben
ontvangen, omdat zij geen middelen gebruikten of omdat zij geen
problemen door middelengebruik hebben ervaren.
Problemen met middelen zijn in deze vraagstelling omschreven als
problemen met alcoholgebruik; het gebruik van een ander middel, zoals
cannabis of xtc; of het gebruik van medicijnen zonder
doktersvoorschrift, zoals ADHD medicatie (Ritalin, Concerta), Modafinil
of slaap- en kalmeringsmiddelen.
Uitgaande van de groep studenten die problemen door middelengebruik
ervaren (9%; n= 2.668), geeft ongeveer één op de zes (15%) aan
advies of hulp te hebben ontvangen. Terwijl een kleine minderheid (4%)
dit heeft ontvangen van een medewerker werkzaam binnen de
onderwijsinstelling, ontving ongeveer één op de acht studenten (13%)
hulp of advies van iemand buiten de onderwijsinstelling. Het kan hierbij
gaan om advies of hulp van een professionele hulp- of zorgverlener
(10%), of van iemand in de directe sociale omgeving (7%).
Ongeveer één op de zes studenten die problemen door middelengebruik
ervaarden, heeft in de afgelopen twaalf maanden (ook) via een website
of app informatie of hulp gezocht (15%).
Zoals in tabel 8.1 te zien is, zijn er geen significante verschillen tussen
hbo- en wo-studenten. In het vervolg van dit hoofdstuk worden daarom
geen aparte cijfers voor hogescholen en universiteiten gepresenteerd.
Tabel 8.1 Percentage van de deelnemende studenten dat in de afgelopen twaalf
maanden vanwege problemen met middelengebruik advies of hulp heeft
ontvangen (binnen en/of buiten de instelling) en/of hulp gezocht heeft via een
website of app. Uitgegaan is van studenten met problemen door alcoholgebruik,
het gebruik van een ander middel, zoals cannabis of xtc, of het gebruik van
medicijnen zonder doktersvoorschrift, zoals ADHD medicatie (Ritalin, Concerta),
Modafinil of slaap- en kalmeringsmiddelen.

Ontvangen advies of hulp

Van advies- of hulpgevers
binnen en/of buiten de
instelling (professionele
hulp-/zorgverlener of
iemand uit de directe sociale
omgeving)
Van advies- of hulpgevers
binnen de instelling
Van advies- of hulpgevers
buiten de instelling
(professionele hulp/zorgverlener of iemand uit

Totaal
Hbo
Wo
Effect(n= 2.668) (n=1.355) (n=1.313) grootte

15

15

16

n.s.

4

4

3

n.s.

13

13

14

n.s.

Pagina 137 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

de directe sociale
omgeving)
- Van een
professionele hulp/zorgverlener
- Van iemand uit de
directe sociale
omgeving
Van advies- of hulpgevers
binnen en buiten de
instelling (professionele
hulp-/zorgverlener of
iemand uit de directe sociale
omgeving)
Online-informatie gezocht
Informatie of hulp gezocht
via website/app

Totaal
Hbo
Wo
Effect(n= 2.668) (n=1.355) (n=1.313) grootte

10

10

9

n.s.

7

7

7

n.s.

2

2

1

n.s.

Totaal
Hbo
Wo
Effect(n= 2.668) (n=1.355) (n=1.313) grootte

15

14

16

n.s.

Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
De vergelijking tussen hogescholen en universiteiten is gebaseerd op univariate analyses.
N.s. = niet significant verschil tussen hbo- en wo-studenten (p ≥ 0,01).

8.3

Van wie hebben de deelnemende studenten advies of hulp
ontvangen? En hoe tevreden zijn zij hierover?
Wie zijn de advies- of hulpgevers binnen de instelling?
Aan de kleine groep studenten die in de afgelopen twaalf maanden
vanwege problemen door middelengebruik advies of hulp heeft
ontvangen van een medewerker binnen de instelling (n=94), is
gevraagd wie dit was. Studenten noemen het vaakst hun tutor, mentor
of studieloopbaanbegeleider (33%), de studentenpsycholoog (28%) of
de studie(keuze)adviseur (26%) (figuur 8.1).

Figuur 8.1 Medewerkers van onderwijsinstellingen van wie de deelnemende
studenten advies of hulp hebben ontvangen vanwege problemen door
middelengebruik (in percentages, meerdere antwoorden mogelijk) (n=94).
Pagina 138 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Hoe tevreden zijn studenten over het advies of de hulp vanuit de
instelling?
In figuur 8.2 is te zien dat de meerderheid van de studenten (62%)
tevreden tot zeer tevreden is over de ontvangen hulp of het advies
vanuit de instelling voor problemen door middelengebruik.

Figuur 8.2 Verdeling van tevredenheidsscores (in percentages) die studenten
geven voor ontvangen advies of hulp binnen de onderwijsinstelling vanwege
problemen door middelengebruik (n=94).

Wie zijn de advies- of hulpgevers buiten de instelling?
Aan de studenten die in de afgelopen 12 maanden vanwege problemen
door middelengebruik advies of hulp hebben ontvangen van iemand
buiten de instelling (n=359), is gevraagd wie dit was. Deze studenten
noemen het vaakst iemand in hun directe sociale omgeving (50%) of
een psychiater, psycholoog of psychotherapeut (50%), gevolgd door de
huisarts/POH-GGZ (27%) (tabel 8.2).
Tabel 8.2 Personen van buiten de onderwijsinstelling van wie de deelnemende
studenten advies of hulp hebben ontvangen vanwege problemen door
middelengebruik (in percentages, meerdere antwoorden mogelijk) (n=359).

Advies- of hulpgevers
Directe sociale omgeving
Professionele hulp-/zorgverlener (totaal):
− Buiten de instelling hulp/advies ontvangen: Sociaal
professional (MW, jeugdverpleegkundige, etc)
− Buiten de instelling hulp/advies ontvangen: Coach
− Buiten de instelling hulp/advies ontvangen:
Huisarts/POH-GGZ
− Buiten de instelling hulp/advies ontvangen:
Verslavingszorg hulpverlener
− Buiten de instelling hulp/advies ontvangen:
Psychiater/psycholoog/psychotherapeut
− Buiten de instelling hulp/advies ontvangen: Medisch
specialist/ziekenhuis hulpverlener

50
71
10
3
27
10
50
3

Pagina 139 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

8.4

Welke informatie of hulp wordt online gezocht door studenten?
Studenten die in de afgelopen twaalf maanden vanwege problemen door
middelengebruik informatie of hulp hebben gezocht via een website of
app (n=399), is gevraagd naar de soort informatie of hulp. Praktische
informatie over (veilig) gebruik (70%) en informatie over het eigen
gebruik zijn het vaakst genoemd (58%), op afstand gevolgd door
informatie over hulpverleners (21%), behandelingen en therapieën
(19%) en lotgenotencontact (17%).

* te klein aantal deelnemende studenten.

Figuur 8.3 Soorten informatie of hulp die studenten hebben gezocht op een
website of app vanwege problemen door middelengebruik (in percentages,
meerdere antwoorden mogelijk) (n=399).

8.5

Zijn er verschillen tussen 2021 en 2023 in het aandeel
deelnemende studenten dat advies of hulp heeft ontvangen? En
in het aandeel studenten dat online-informatie of hulp heeft
gezocht?
In deze paragraaf worden vergelijkingen gemaakt met de cijfers van de
eerste meting (2021), om na te gaan in hoeverre het aandeel studenten
in dit onderzoek dat in de afgelopen twaalf maanden advies of hulp
heeft ontvangen vanwege problemen met middelengebruik, verschilt
met de situatie twee jaar geleden. Hetzelfde wordt gedaan voor de
studenten die vanwege problemen door middelengebruik onlineinformatie of hulp hebben gezocht. Niet significante verschillen tussen
2021 en 2023 of verschillen met een heel kleine, verwaarloosbare,
effectgrootte (0,19 of kleiner) worden niet besproken. Er blijkt een
toename in het percentage studenten dat binnen de instelling advies- of
hulp ontving vanwege problemen door middelengebruik (van 2 procent
in 2021 naar 4 procent in 2023). Verder stijgt het aandeel studenten dat
advies of hulp van een professionele hulp-/zorgverlener heeft ontvangen
(van 6 procent in 2021 naar 10 procent in 2023). Bij het online zoeken
naar informatie of hulp zijn er geen verschillen tussen beide jaren.
Pagina 140 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Hoewel er in 2023 deels andere (meer) instellingen meededen (zie
hoofdstuk 2), zijn hier niet de gevonden verschillen tussen beide jaren
aan toe te schrijven. Als dezelfde analyses uitgevoerd worden op alleen
de dertien instellingen die aan beide metingen hebben deelgenomen,
worden dezelfde verschillen gevonden met vergelijkbare effectgroottes.
Dit wijst op robuustheid van de bevindingen binnen de studiepopulatie.
Tabel 8.3 Vergelijking tussen 2021* en 2023 in het aandeel studenten dat in de
afgelopen twaalf maanden advies of hulp heeft ontvangen en/of onlineinformatie heeft gezocht vanwege problemen met middelengebruik.

Ontvangen advies of hulp

Van advies- of hulpgevers
binnen en/of buiten de
instelling (professionele hulp/zorgverlener of iemand uit de
directe sociale omgeving)
Van advies- of hulpgevers
binnen de instelling
Van advies- of hulpgevers
buiten de instelling
(professionele hulp/zorgverlener of iemand uit de
directe sociale omgeving)
- Van een professionele
hulp-/zorgverlener
- Van iemand uit de
directe sociale omgeving
Van advies- of hulpgevers
binnen en buiten de instelling
(professionele hulp/zorgverlener of iemand uit de
directe sociale omgeving)
Online-informatie gezocht
Informatie of hulp gezocht via
website/app

2021 (n=
3.790)

2023
(n= 2.662)**

Effectgrootte

2

4

++

11

13

x

6

10

+

6

7

n.s.

1

2

n.s.

2021 (n=
3.790)

2023
(n= 2.662)**

Effectgrootte

12

14

15

15

x

n.s.

* De cijfers over 2021 wijken af van de cijfers uit het rapport ‘Monitor Mentale gezondheid
en Middelengebruik Studenten hoger onderwijs 2021’ omdat de hier gepresenteerde cijfers
gaan over studenten met problemen door middelengebruik en in 2021 over alle studenten
die de vragenlijst hebben ingevuld.
** Het aantal studenten dat advies of hulp heeft ontvangen wijkt af van het aantal dat
eerder in dit hoofdstuk vermeld is (2.668). Bij correctie voor geslacht zijn hier de
‘intersekse personen’ niet meegenomen omdat dit in 2021 niet gemeten is.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Er is rekening gehouden met invloed van geslacht, leeftijd, herkomst, onderwijstype (hbo
of wo) en opleidingsvorm (voltijd of niet-voltijd opleiding).
N.s. = niet significant verschil tussen 2021 en 2023 (p ≥ 0,01).
Plusteken(s): significante toename tussen 2021 en 2023; minteken(s): significante
afname tussen 2021 en 2023.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein / niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

Pagina 141 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

8.6

Waarom hebben de deelnemende studenten geen advies of hulp
ontvangen vanwege middelengebruik?
Waarom hebben studenten geen advies of hulp binnen de instelling
ontvangen?
Uitgaande van de studenten in dit onderzoek die problemen door
middelengebruik ervaarden (n=2.668), heeft de overgrote meerderheid
(96%) hiervoor in de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp
ontvangen van een medewerker werkzaam binnen hun eigen instelling.
De reden die deze studenten het meest noemen is dat zij geen behoefte
aan hulp of advies hebben (77%). Daarnaast gaf één op de vijf
studenten (22%) aan zelf hun problemen te willen oplossen, terwijl er
bij ruim één op de tien (12%) sprake was van schaamte. 8 procent gaf
aan geen advies of hulp binnen de instelling te hebben ontvangen omdat
ze dit al buiten de instelling kregen.

Figuur 8.4 Redenen waarom studenten met problemen door middelengebruik
geen hulp of advies hebben ontvangen binnen de onderwijsinstelling (in
percentages, meerdere antwoorden mogelijk) (n= 2.573).

Pagina 142 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Waarom hebben studenten geen advies of hulp buiten de instelling
ontvangen?
Uitgaande van de studenten in dit onderzoek die problemen door
middelengebruik ervaarden (n=2.688), heeft een ruime meerderheid
(86%) hiervoor in de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp
ontvangen van een iemand buiten een instelling (inclusief iemand in de
directe omgeving). De genoemde redenen zijn vergelijkbaar met die
voor het niet ontvangen van advies of hulp binnen de instelling. Geen
advies- of hulpbehoefte hebben is veruit het vaakst genoemd (door 83
procent van de studenten), op afstand gevolgd door zelf het probleem
willen oplossen (16%). 9 procent gaf aan geen advies of hulp te hebben
ontvangen omdat zij zich schaamden voor hun probleem.

Figuur 8.5 Redenen waarom studenten met problemen door middelengebruik
geen hulp of advies hebben ontvangen buiten de onderwijsinstelling (in
percentages, meerdere antwoorden mogelijk) (n= 2.309).

Pagina 143 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

8.7

Hangt het ontvangen van advies of hulp vanwege problemen door
middelengebruik samen met achtergrondkenmerken? En hoe zit dat
bij het zoeken naar online-informatie of hulp?
In deze paragraaf wordt nagegaan welke achtergrondkenmerken van de
deelnemende studenten samenhangen met het al dan niet ontvangen van
advies of hulp vanwege problemen door middelengebruik. Er wordt gekeken
naar drie uitkomstmaten:
− ontvangen van advies en hulp van iemand binnen de instelling,
− ontvangen van advies en hulp van iemand buiten de instelling, en
− zoeken naar informatie of hulp via een website of app, vanwege
problemen door middelengebruik.
Het gaat om de set van achtergrondkenmerken: geslacht, leeftijd,
achtergrond, hbo of wo, en voltijd of niet-voltijd studie, aangevuld met de
mate van ervaren hinder door middelengebruik. Bij het bepalen van het
verband tussen een bepaald achtergrondkenmerk en een uitkomstmaat
wordt rekening gehouden met de invloed van de andere kenmerken
(multivariate analyses).
Het aandeel studenten dat in de afgelopen twaalf maanden van buiten de
instelling advies of hulp heeft ontvangen vanwege problemen met
middelengebruik is hoger onder 22-25-jarige studenten dan onder 16-21jarige studenten (tabel 8.4). Hetzelfde geldt voor studenten die in de
afgelopen twaalf maanden (heel) veel hinder hebben ondervonden van hun
middelengebruik in vergelijking met studenten die geen of een beetje hinder
ervaarden.
Voor vrouwen (vergeleken met mannen) en internationale studenten
(vergeleken met geen migratieachtergrond) is het omgekeerde het geval. In
deze twee groepen hebben relatief minder studenten van buiten de instelling
advies of hulp ontvangen voor hun problemen door middelengebruik.
Verder is het aandeel studenten dat informatie of hulp heeft gezocht via een
website of app lager onder vrouwen (ten opzichte van mannen), terwijl het
juist hoger is onder studenten die in de afgelopen twaalf maanden (heel)
veel hinder ondervonden van hun middelengebruik (ten opzichte van
studenten die geen of een beetje hinder ervaarden).
Tabel 8.4 Samenhang tussen ontvangen advies of hulp binnen de instelling,
buiten de instelling, en zelfgezochte informatie of hulp op een website of app en
achtergrondkenmerken (multivariate analyse) bij de deelnemende studenten
met problemen door middelengebruik (n=2.668).

Gender

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

Man
Vrouw
Anders
Pagina 144 van 211

4
3
*

Effectgrootte

ref
n.s.
*

%

14
12
25

Effectgrootte

ref
n.s.

Onlineinformatie
%

17
12
18

Effectgrootte

ref
n.s.

RIVM-rapport 2023-0412

Leeftijd

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

16-21 jaar
22-25 jaar
26-29 jaar
30 jaar en ouder
Herkomst

3
4
4
*

Migratieachtergrond
Internationale student
Onderwijstype

4
4
3

Wo
Onderwijsvorm

4
3

Niet-voltijd

ref
+
n.s.
n.s.

Effectgrootte

ref
n.s.
n.s.

%

15
19
10

Effectgrootte

ref
n.s.
-

Effectgrootte

ref
n.s.

%

13
14

Effectgrootte

ref
n.s.

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

Voltijd

*

10
16
17
13

Effectgrootte

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

Hbo

ref
n.s.
n.s.

%

Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%

Geen migratieachtergrond

Effectgrootte

4
*

Effectgrootte

ref
*

%

13
18

Effectgrootte

ref
n.s.

Hinder van middelengebruik
Advies of hulp Advies of hulp
binnen de
buiten de
instelling
instelling
%
Geen of een beetje
Matig
(Heel) veel

2
4
4

Effectgrootte

ref
n.s.
n.s.

%

6
9
19

Effectgrootte

ref
n.s.
++

Onlineinformatie
%

14
16
18
13

Effectgrootte

ref
n.s.
n.s.
n.s.

Onlineinformatie
%

15
19
13

Effectgrootte

ref
n.s.
n.s.

Onlineinformatie
%

14
16

Effectgrootte

ref
n.s.

Onlineinformatie
%

15
12

Effectgrootte

ref
n.s.

Onlineinformatie
%

9
12
20

Effectgrootte

ref
n.s.
++

* te kleine aantallen
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
Analyses zijn multivariaat getoetst.
Ref = referentiecategorie.
Pagina 145 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

N.s. = niet-significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

8.8

Samenvatting en beschouwing
Er is een toename van studenten met problemen door middelengebruik
die advies of hulp ontvangen binnen de instelling. In hoeverre studenten
met problemen door middelengebruik advies of hulp ontvangen hangt
samen met leeftijd en ervaren hinder door hun middelengebruik.
Hoewel er in 2023 verhoudingsgewijs meer studenten zijn die binnen
en/of buiten de onderwijsinstelling hulp en advies hebben ontvangen
voor problemen door middelengebruik dan in 2021, is alleen het verschil
binnen de instelling groot genoeg om te kunnen spreken van een
betekenisvolle toename. Om na te gaan of er groepen studenten met
problemen door middelengebruik zijn die vaker, of juist minder vaak
hiervoor in de afgelopen twaalf maanden advies of hulp hebben
ontvangen, is gekeken naar de samenhang met vijf
achtergrondkenmerken (gender, leeftijd, herkomst, onderwijstype en
opleidingsvorm). Hetzelfde is gedaan voor het zoeken naar onlineinformatie of hulp in de afgelopen twaalf maanden. Het percentage
studenten dat advies of hulp heeft ontvangen buiten de
onderwijsinstelling blijkt hoger te liggen onder 22-25-jarige studenten
(ten opzichte van 16-21-jarige studenten) en studenten die in de
afgelopen twaalf maanden (heel) veel hinder hebben ervaren van hun
middelengebruik (ten opzichte van studenten die geen of een beetje
hinder ondervonden). Bij deze laatste groep was ook sprake van een
hoger percentage studenten dat in de afgelopen twaalf maanden onlineinformatie of hulp heeft gezocht. Een mogelijke verklaring is dat deze
studenten te maken hebben met problematischer middelengebruik dat
gepaard gaan met verminderd functioneren op belangrijke
levensgebieden, waardoor een groter deel van hen zelf advies of hulp
gaat zoeken, of dat bij een groter deel het problematisch
middelengebruik wordt herkend door personen (binnen en/of buiten de
instelling) in hun omgeving.
Er zijn diverse redenen waarom studenten met problemen door
middelengebruik geen advies of hulp ontvangen binnen of buiten de
onderwijsinstelling, die deels overlappen en deels verschillen
Aan de studenten met problemen door middelengebruik die hier in de
afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp voor hebben ontvangen,
is gevraagd naar het waarom. De meest genoemde redenen voor het
niet hebben gekregen van advies of hulp binnen de onderwijsinstelling
waren: geen advies- of hulpbehoefte hebben (77%), het zelf willen
oplossen (22%), het ervaren van schaamte om hulp te ontvangen
(12%) en het al advies of hulp ontvangen buiten de instelling (8%). De
redenen voor het niet hebben gekregen van advies of hulp buiten de
onderwijsinstelling zijn vergelijkbaar. De voornaamste redenen voor het
niet hebben gekregen van advies of hulp buiten de onderwijsinstelling
waren: geen advies- of hulpbehoefte hebben (83%) en het zelf willen
oplossen (16%). Het is onduidelijk in hoeverre het hier gaat om
passende strategieën of terechte veronderstellingen bij het omgaan met
de problemen bij middelengebruik. Dit vraagt om nader onderzoek. Het
kan zijn dat bij een deel van de studenten factoren een rol speelden die
Pagina 146 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

hulp zoeken in de weg hebben gestaan, zoals minder ontwikkelde
mentale gezondheidsvaardigheden waardoor de ernst van het gebruik
onvoldoende wordt herkend (Hunt & Eisenberg, 2010; Romanson,
2018), weinig vertrouwen hebben in de effectiviteit van hulp (Hunt &
Eisenberg, 2012) of zich onvoldoende veilig en thuis voelen binnen de
onderwijsinstelling om een hulpvraag te stellen (Kappe, 2017).
Daarnaast is bekend dat bij minder ontwikkelde mentale
gezondheidsvaardigheden iemand vaker gelooft in dat de problemen van
voorbijgaande aard zijn zonder daar iets voor te doen (Downs &
Eisenberg, 2012). Ervaren (zelf)stigma rondom middelenproblematiek
lijkt in elk geval voor een deel van de studenten een barrière te vormen
om hulp te zoeken. Gevonden werd namelijk dat schaamte bij ongeveer
één op de tien studenten met problemen door middelengebruik de reden
was om hier in de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp voor te
hebben ontvangen, zowel binnen als buiten de instelling. Onderzoek van
Eisenberg (2012) onderbouwt dat zelf-stigma bijdraagt aan het minder
zoeken en ontvangen van hulp. Ander onderzoek geeft aanwijzingen dat
studenten hoge verwachtingen ervaren uit hun omgeving en dat zij
grote moeite doen om aan die verwachtingen te voldoen. Er ontstaat
schaamte als dit niet lukt, wat hen tegenhoudt om openheid over
problemen te geven en hulp te ontvangen (The Council for Health and
Society, 2018).

Pagina 147 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 148 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Deel D Conclusies, implicaties en aanbevelingen

Pagina 149 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 150 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

9

Conclusies, implicaties en aanbevelingen

In de voorgaande Delen B en C zijn de resultaten gepresenteerd en
beschouwd van de tweede meting van de Monitor Mentale gezondheid
en Middelengebruik Studenten hoger onderwijs (MMMS), die in het
voorjaar van 2023 plaatsvond. In dit afsluitende hoofdstuk wordt
allereerst stilgestaan bij de sterke kanten en de beperkingen van de
tweede meting (paragraaf 9.1). Daarna worden de belangrijkste
bevindingen op een rij gezet, waarbij ook stilgestaan wordt bij
overeenkomsten en verschillen tussen mentale gezondheid en
middelengebruik (paragraaf 9.2). Vervolgens worden implicaties en
aanbevelingen geformuleerd voor beleid en praktijk (paragraaf 9.3) en
voor toekomstig onderzoek (paragraaf 9.4), waarna afgesloten wordt
met een slotwoord (paragraaf 9.5).
9.1

Sterke kanten en beperkingen van het onderzoek
Een sterkte van de tweede meting is dat de gegevens die in het voorjaar
van 2023 zijn verzameld gaan over een grote onderzoekspopulatie van
ruim 32.000 studenten van 24 onderwijsinstellingen. Het gaat daarbij
om 13 hbo-instellingen en 11 universiteiten verspreid over heel
Nederland. De cijfers van de tweede meting konden bovendien worden
vergeleken met de cijfers van de eerste meting verzameld in het
voorjaar van 2021. Hierdoor is (met inachtneming van hieronder
beschreven beperkingen) zicht verkregen op mogelijke veranderingen in
de mentale gezondheid en het middelengebruik van deelnemende
studenten, alsook op veranderingen in hoeverre deelnemende studenten
advies of hulp hebben ontvangen vanwege psychische klachten of
problemen door middelengebruik. Omdat de vragenlijst voor de tweede
meting op onderdelen is aangescherpt en aangevuld (mede op geleide
van de bevindingen van de eerste meting), biedt deze vervolgmeting
ook verdiepende informatie ten opzichte van de eerste meting. Om
enkele voorbeelden te noemen: met de tweede meting is zicht
verkregen op in hoeverre studenten hinder ervaren van psychische
klachten of middelengebruik op belangrijke levensgebieden (studie,
werk, sociale contacten of persoonlijke relaties), in hoeverre
maatschappelijke problemen stressbronnen voor studenten vormen, in
hoeverre er onder studenten sprake is van riskant alcoholgebruik en
mogelijke afhankelijkheid van alcohol, en redenen waarom studenten
geen advies of hulp hebben ontvangen voor psychische klachten of
problemen door middelengebruik. De tweede meting is ook verdiepend
in de zin dat grondiger is nagegaan welke factoren samenhangen met
mentale gezondheid en middelengebruik. In de eerste meting is voor
een aantal studie-gerelateerde en andersoortige kenmerken in aparte
analyses nagegaan of er sprake is van samenhang met maten van
mentale gezondheid en middelengebruik. Hierbij is alleen rekening
gehouden met de invloed van drie achtergrondkenmerken (leeftijd,
geslacht en onderwijstype). In de tweede meting is als eerste stap
nagegaan of vijf achtergrondkenmerken (gender, leeftijd, herkomst,
onderwijstype en opleidingsvorm) verband houden met mentale
gezondheid en middelengebruik. Vervolgens is in de tweede stap
nagegaan welke factoren uit een brede set aan mogelijk relevante
Pagina 151 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

factoren (inclusief de vijf achtergrondkenmerken) samenhangen. In
beide stappen werden multivariate analyses uitgevoerd, in de tweede
stap na toepassing van LASSO methode 87. Dit betekent dat rekening is
gehouden met de onderlinge relaties tussen de vijf
achtergrondkenmerken (eerste stap) en tussen achtergrondkenmerken
en andere factoren (tweede stap). Door deze grondigere aanpak is beter
zicht verkregen op groepen studenten die een minder goede mentale
gezondheid hebben of die vaker middelen gebruiken. Ten slotte is een
sterkte van de tweede meting dat – net zoals in de eerste meting – het
hoge aantal deelnemende studenten het mogelijk maakte om instellingsspecifieke resultaten terug te koppelen naar alle deelnemende
instellingen. Op basis hiervan kunnen de instellingen hun beleid op het
gebied van studentenwelzijn verder vormgeven.
Een beperking van de tweede meting van de MMMS is dat slechts 6,5
procent van de studenten die stonden ingeschreven bij de deelnemende
instellingen heeft deelgenomen. Hoewel de bevindingen robuust blijken,
oftewel niet worden beïnvloed door factoren zoals het wel of niet
volledig hebben ingevuld van de vragenlijst en studerend aan een
instelling met een relatief hoge of lage respons (zie hoofdstuk 2,
paragraaf 2.5 voor de selectiviteitsanalyse op dit databestand), kan
vanwege de lage respons niet worden uitgesloten dat er sprake is
geweest van een selectieve respons. Het kan bijvoorbeeld zijn dat
relatief meer studenten met psychische klachten de vragenlijst hebben
ingevuld dan er daadwerkelijk in de totale studentenpopulatie van het
hoger onderwijs zijn. Of dat verhoudingsgewijs minder studenten die
middelen gebruiken hebben deelgenomen. Met een (non-) respons
onderzoek zou meer inzicht kunnen worden verkregen in eventuele
vertekening van de resultaten door selectieve non-respons. Bijvoorbeeld
door onder een kleine landelijk representatieve steekproef van
studenten een hoge respons te realiseren, of door een representatieve
groep non-respondenten te ondervragen. Beide opties zijn echter lastig
te realiseren.
Om de representativiteit op belangrijke demografische en studiegerelateerde factoren zoveel mogelijk te waarborgen is weging
toegepast. Hierbij is eerst gecorrigeerd voor onder- of
oververtegenwoordiging van studenten binnen de instellingen 88, en
vervolgens voor onder- en oververtegenwoordiging van studenten wat
betreft de totale studentenpopulatie 89. Deze weging heeft een mogelijke
vertekening door selectieve respons op de uitkomstmaten maar beperkt
kunnen wegnemen. Dit betekent dat de cijfers over de mentale
gezondheid en de omvang van het middelgebruik van studenten met
voorzichtigheid moeten worden geïnterpreteerd: zij geven een indicatie,
maar kunnen niet worden gezien als precieze schattingen geldend voor
de totale studentenpopulatie. Dezelfde voorzichtigheid geldt ook voor de
cijfers over in hoeverre studenten advies of hulp hebben ontvangen
vanwege psychische klachten of problemen door middelengebruik. Het
zou kunnen dat een eventuele selectieve respons minder invloed heeft
op de onderzochte verbanden met mentale gezondheid en
87 In de tweede stap is de Least Absolute Shrinkage and Selection Operator (LASSO) methode gebruikt, die
helpt om een omvangrijke set variabelen te reduceren en te interpreteren (Tibshirani, 1996).
88
Hiervoor is gewogen naar leeftijd, geslacht, opleidingsvorm en herkomst.
89
Hiervoor is gewogen naar leeftijd, geslacht en regio van de onderwijsinstelling.

Pagina 152 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

middelengebruik, alsook op de gevonden veranderingen in mentale
gezondheid, middelengebruik en ontvangen advies of hulp tussen 2021
en 2023.
Een andere beperking is het cross-sectionele karakter van dit
onderzoek. Omdat de vragenlijst op één moment in de tijd is ingevuld,
kan niet worden vastgesteld wat de volgordelijkheid is van een
gevonden verband tussen een bepaald kenmerk en de mentale
gezondheid of het middelengebruik van studenten. Zodoende kan er
geen causaliteit worden bepaald, en in het verlengde hiervan ook niet of
er sprake is van wederzijdse beïnvloeding. Een uitzondering vormen
verbanden met individuele vaste kenmerken, zoals leeftijd, geslacht bij
geboorte en migratieachtergrond, waarbij de richting van het verband
loopt van het kenmerk naar mentale gezondheid of middelengebruik (en
niet vice versa).
9.2

Belangrijkste bevindingen op een rij
Hoe staat het met de mentale gezondheid en het middelengebruik?
Het onderzoek wijst erop dat het met een deel van de studenten in
mentaal opzicht redelijk tot goed lijkt te gaan. Zo geeft een derde van
de studenten hun leven een zeven, en ruim een kwart een acht of
hoger. Aan de andere kant geven de bevindingen aan dat een
aanzienlijk deel van de studenten te maken heeft met een mindere
mentale gezondheid. Zo heeft 44 procent van de deelnemende
studenten in de afgelopen vier weken depressie-/angstklachten ervaren,
waarbij het bij de meerderheid gaat om lichte tot matige klachten (34%)
en bij 9 procent om ernstige klachten. Vergelijkbaar hoge of nog hogere
percentages deelnemende studenten ervaren emotionele
uitputtingsklachten, vaak prestatiedruk, (heel) veel stress en
eenzaamheidsgevoelens. Het beeld correspondeert grotendeels met
bevindingen uit de eerste meting die plaatsvond in het voorjaar van
2021 tijdens de coronacrisis. Hiermee blijven de zorgen over de mentale
gezondheid van studenten voortbestaan.
Wel lijkt de mentale gezondheid op sommige aspecten te zijn verbeterd
vergeleken met twee jaar geleden. Gevonden is namelijk dat emotionele
uitputtingsklachten, het vaak ervaren van prestatiedruk en
eenzaamheidsgevoelens minder voorkomen in 2023 dan in 2021. Het
kan zijn dat het einde van coronacrisis hier een rol heeft gespeeld: in
2023 geeft ruim vier op tien deelnemende studenten aan geen invloed
van de coronacrisis meer te ervaren op hun mentale gezondheid (41%)
en eenzaamheid (46%). Verder zouden de verbeteringen ook kunnen
komen doordat in 2023 meer studenten met psychische klachten advies
of hulp hebben ontvangen; dit onderzoek vond aanwijzingen voor een
dergelijke stijging. Ook kan de toegenomen aandacht voor mentale
gezondheid voor jongvolwassenen in het algemeen en in het hoger
onderwijs in het bijzonder een mogelijk preventieve werking hebben
gehad.
Ook wat betreft het middelengebruik van studenten wijst de tweede
meting op een grotendeels vergelijkbaar beeld als twee jaar geleden.
Alcohol is met afstand het meest gebruikte middel. Bijna negen op de
tien deelnemende studenten heeft in de afgelopen twaalf maanden
Pagina 153 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

alcohol gebruikt, 10 procent is een overmatige drinker, en 16 procent is
een zware drinker. Van de studenten die in de afgelopen twaalf
maanden hebben gedronken, drinkt 39 procent riskant en heeft 4
procent van de studenten een mogelijke afhankelijkheid van alcohol,
waarbij een verwijzing naar de verslavingszorg wordt aangeraden.
Hiermee blijven er zorgen bestaan over de risico's die de hoge mate van
alcoholgebruik met zich meebrengen. Temeer omdat zwaar
alcoholgebruik in 2023 niet lijkt te zijn afgenomen ten opzichte van
2021.
6 procent van de deelnemende studenten rookt dagelijks, en 4 procent
vapet dagelijks of regelmatig. Cannabis wordt door 6 procent van de
deelnemende studenten frequent gebruikt 90, terwijl recent gebruik 91 van
andere drugs varieert tussen 2% (psychedelica en cocaïne) en 4 procent
(xtc). 3 procent van de deelnemende studenten heeft in de afgelopen
twaalf maanden weleens concentratieverhogende middelen gebruikt
zonder doktersvoorschrift, en eenzelfde percentage gebruikte weleens
slaap- en kalmeringsmiddelen oneigenlijk. Vergelijkingen met de cijfers
van 2021 wijzen erop dat dagelijks of regelmatig vapen aan populariteit
wint. Daarnaast lijkt het middelengebruik op sommige vlakken gedaald:
frequent cannabisgebruik, recent psychedelicagebruik en oneigenlijk
gebruik van slaap- en kalmeringsmiddelen komen minder vaak voor in
2023 dan in 2021. Ook bij deze dalingen onder de deelnemende
studenten kan het einde van de coronacrisis een rol hebben gespeeld.
Zo is in ander onderzoek gevonden dat tijdens de coronacrisis meer
cannabis en psychedelica werden gebruikt (Van Miltenburg et al., 2020).
Verder wijst het huidige onderzoek erop dat, zoals eerder beschreven,
een deel van de studenten in 2023 geen gevolgen meer ondervindt van
de coronacrisis op hun mentale gezondheid. Mogelijk heeft dit ook
bijgedragen aan de gevonden dalingen in middelengebruik onder de
deelnemende studenten.
Er bestaat een duidelijk verschil tussen psychische klachten en
middelengebruik en in hoeverre deelnemende studenten dit als
belemmerend ervaren voor hun functioneren op het gebied van studie,
werk, sociale contacten of persoonlijke relaties. Ruim de helft van alle
deelnemende studenten geeft aan in de afgelopen twaalf maanden
vanwege psychische klachten matig tot heel veel hinder te hebben
ervaren op deze levensgebieden. Onder de deelnemende studenten die
in de afgelopen twaalf maanden middelen hebben gebruikt is veel
minder vaak sprake van hinder vanwege dit gebruik. Zo geeft maar 8
procent van de studenten die in de afgelopen twaalf maanden alcohol
hebben gebruikt aan dat zij hiervan in deze periode matig tot heel veel
hinder hebben ondervonden. Een vergelijkbaar laag percentage is
gevonden bij de studenten die in de afgelopen twaalf maanden drugs
hebben gebruikt (10%), of concentratieverhogende middelen of slaapen kalmeringsmiddelen zonder doktersvoorschrift (9%). Een mogelijke
verklaring hiervoor is dat bij veel studenten het middelengebruik niet in
een dergelijke mate is dat het hun functioneren belemmert. Veel
jongvolwassenen hebben juist ook positieve ervaringen met hun
middelengebruik, zoals dat het kan bijdragen aan sociale verbinding en
90
91

Ten minste één keer per week cannabis gebruikt in de afgelopen twaalf maanden.
In de afgelopen maand.

Pagina 154 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

ontspanning (Lee et al., 2011; Bjornestad et al., 2020; Monshouwer et
al., 2021; Smit et al., 2022). Vaak wordt er ook geen gevaar gezien in
het gebruik en/of wordt het gebruik als tijdelijk beschouwd tijdens de
studie. Een andere mogelijke verklaring is dat sommige studenten niet
herkennen dat middelengebruik hun functioneren belemmert,
bijvoorbeeld doordat er sprake is van onvoldoende mentale
gezondheidsvaardigheden (Eisenberg et al., 2009; Coles & Coleman,
2010; Downs & Eisenberg, 2012; Cheng et al., 2018).
Welke factoren hangen samen met mentale gezondheid en
middelengebruik?
Verschillende achtergrondkenmerken van deelnemende studenten
blijken samen te hangen met mentale gezondheid in dit onderzoek. Zo is
gevonden dat vrouwen en internationale studenten een minder goede
mentale gezondheid hebben, terwijl niet-voltijdstudenten juist een
betere mentale gezondheid hebben. Uit de analyses waarin naast
achtergrondkenmerken ook andere kenmerken zijn meegenomen,
komen diverse andere verbanden naar voren. Het ervaren van (veel)
sociale steun 92, het ervaren van (ruim) voldoende tijd voor
ontspannende of energie gevende activiteiten en het hebben van een
(bij)baan van ten minste 16 uur per week hangen samen met een
betere mentale gezondheid. Het ervaren van (heel) veel stress door
maatschappelijke problemen 93 en het hebben meegemaakt van
stressvolle gebeurtenissen 94 in de afgelopen twaalf maanden houden
juist verband met een mindere mentale gezondheid. Evenals risicovol
socialemediagebruik, risicovol gamegedrag, (heel) veel slaapproblemen
en belemmerende concentratie-, lees- of rekenproblemen. Het gaat
veelal om zwakke verbanden (een kleine effectgrootte) 95.
Ook voor het middelengebruik van studenten wijzen de bevindingen op
een variëteit aan samenhangende factoren, die deels verschilt per
middel. Zo is gevonden dat overmatig en zwaar alcoholgebruik minder
vaak voorkomen onder vrouwen, studenten die zich niet identificeren als
man of vrouw, en studenten van 26 jaar of ouder. Ook internationale
studenten zijn minder vaak overmatige of zware drinkers, terwijl zij juist
vaker dagelijks roken en vaker frequent cannabis gebruiken. Bij
vrouwen komt frequent cannabisgebruik weer minder vaak voor,
evenals recent gebruik van xtc, cocaïne en psychedelica. Wanneer naast
achtergrondkenmerken ook andere kenmerken werden meegenomen in
de analyses, zijn diverse andere verbanden gevonden. Overmatig en
zwaar alcoholgebruik, dagelijks roken en frequent cannabisgebruik
komen vaker voor onder studenten die met anderen in een
studentenhuis/-flat of een woning/appartement wonen. Ook onder
studenten met een hoge studieschuld (€40.000 of hoger) komen alle
vier soorten middelengebruik vaker voor. Andere factoren hangen alleen
samen met overmatig en zwaar alcoholgebruik, zoals (heel) veel steun
ervaren vanuit een studievereniging of studentenvereniging/organisatie, lid zijn van een sportvereniging, en risicovol gokgedrag.
92 Van ouders of verzorgers, van partner of andere familieleden, of vanuit een studievereniging of

studentenvereniging/-organisatie.

93 Zoals hoge kosten van het dagelijks leven, krappe woningmarkt en klimaatverandering.

94 Zoals een belangrijke naaste met ernstige gezondheidsproblemen, een belangrijke naaste die is overleden, of
een heftige ruzie met iemand in de omgeving.
95 Kleine effectgrootte: de Cohen’s d ligt tussen 0,2 – 0,49. De Cohen’s d geeft een indicatie van hoe sterk een
gevonden significant verband is.

Pagina 155 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Weer andere factoren houden alleen verband met dagelijks roken en
frequent cannabisgebruik, waaronder het alleen wonen in een
zelfstandige woning of appartement en het hebben meegemaakt van
stressvolle gebeurtenissen. Ook bij de met middelengebruik
samenhangende factoren gaat het doorgaans om zwakke verbanden
(een kleine effectgrootte).
Hoewel het precieze patroon van samenhangende factoren grotendeels
verschilt tussen mentale gezondheid en middelengebruik, geven de
bevindingen aan dat voor zowel mentale gezondheid als
middelengebruik diverse factoren in de sociale of maatschappelijke
context van studenten van belang zijn (zoals woonsituatie, financiële
lasten, sociale steun, sociale media, gamen, gokken, lid zijn van een
sportvereniging, stressvolle gebeurtenissen en maatschappelijke
problemen). Enkele factoren hangen samen met zowel de mentale
gezondheid als het middelengebruik van deelnemende studenten,
waarbij de richting van de verbanden niet altijd hetzelfde is. Een
voorbeeld is het ervaren van (heel) veel steun vanuit een
studievereniging of studentenvereniging/-organisatie: aan de ene kant
hangt dit samen met een betere mentale gezondheid, aan de andere
kant met overmatig en zwaar alcoholgebruik.
Noemenswaardig is verder dat wat betreft onderlinge verbanden tussen
mentale gezondheid en middelengebruik alleen aanwijzingen zijn
gevonden voor een verband tussen frequent cannabisgebruik en een
mindere mentale gezondheid 96. Dit komt overeen met de bevindingen
van de eerste meting van de MMMS. Mogelijk speelt bij frequent gebruik
van cannabis onder studenten vooral een coping-motief, om beter om te
kunnen gaan met mentale problemen (Dopmeijer et al., 2021). Bij
andere soorten middelengebruik kan mogelijk vaker sprake zijn van een
sociaal motief dan een coping-motief, waardoor er geen relatie met
mentale gezondheid van de studenten is gevonden (Dopmeijer et al.,
2021; Monshouwer et al., 2021). Ook is het mogelijk dat de verbanden
vooral te zien zijn in subgroepen van studenten, zoals meer intensieve
gebruikers of studenten met ernstigere psychische problematiek. Dit kan
worden nagegaan met verdiepende analyses op de verzamelde
gegevens.
In hoeverre is advies of hulp ontvangen vanwege psychische klachten of
problemen door middelengebruik?
De bevindingen wijzen erop dat bij psychische klachten het merendeel
van de studenten advies of hulp ontvangt. Gevonden is namelijk dat 65
procent van de deelnemende studenten met psychische klachten
hiervoor in de afgelopen twaalf maanden advies of hulp heeft gekregen
binnen en/of buiten de onderwijsinstelling. Bij 33 procent waren
medewerkers werkzaam binnen de instelling de advies- of hulpgevers,
en bij 55 procent waren dat personen buiten de instelling. In het laatste
geval ging het om professionele hulp-/zorgverleners (42%) en/of
personen in de directe sociale omgeving van een student (26%). Bijna
een kwart (23%) ontving advies of hulp van zowel binnen als buiten de
instelling.
96 Frequent cannabisgebruik hangt samen met respectievelijk gevoelens van levensmoeheid en het in de
afgelopen twaalf maanden hebben ervaren van (heel) veel hinder van psychische klachten op belangrijke
levensgebieden (studie, werk, sociale contacten en persoonlijke relaties).

Pagina 156 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Er zijn aanwijzingen gevonden dat in 2023 een groter deel van de
studenten met psychische klachten advies of hulp heeft ontvangen dan
in 2021, zowel binnen als buiten de onderwijsinstelling. Tussen de twee
metingen steeg het percentage studenten dat advies of hulp ontving
binnen de instelling van 23 procent naar 33 procent, en buiten de
instelling van 43 procent naar 55 procent. Tezamen genomen (binnen
en/of buiten de instelling) nam het percentage toe van 51 procent naar
65 procent. Diverse factoren kunnen een rol hebben gespeeld bij deze
gevonden stijgingen. Zoals het einde van de coronapandemie, waardoor
contact met personen binnen en buiten de instelling eenvoudiger werd
(Bosmans et al., 2022). Ook de grotere aandacht voor de mentale
gezondheid van jongvolwassenen in zijn algemeenheid en in het hoger
onderwijs in het bijzonder kan hebben bijgedragen: hierdoor kunnen
meer studenten advies of hulp zijn gaan zoeken en/of het advies- en
hulpaanbod kan beter beschikbaar zijn geworden.
Tegengesteld aan de bevindingen bij psychische klachten wijzen de
bevindingen erop dat bij problemen door middelengebruik een
minderheid van de studenten advies of hulp ontvangt. Maar 15 procent
van de deelnemende studenten die zulke problemen ervaren gaf
namelijk aan hiervoor in de afgelopen twaalf maanden advies of hulp te
hebben gekregen binnen en/of buiten de onderwijsinstelling. Bij 4
procent waren medewerkers werkzaam binnen de instelling de adviesof hulpgevers, en bij 13 procent waren dat personen buiten de instelling.
Het aandeel studenten met problemen door middelengebruik dat
hiervoor binnen en/of buiten de instelling advies of hulp ontving, is
toegenomen tussen 2021 en 2023 (van 12 procent naar 15 procent).
Echter, het verschil is niet groot genoeg om te kunnen spreken van een
betekenisvolle stijging (ten minste een kleine effectgrootte) 97. Dit geldt
wel voor de toename in het percentage studenten dat advies of hulp
ontving binnen de instelling (van 2 procent naar 4 procent) en de
toename in het percentage studenten dat professionele hulp van buiten
de instelling kreeg (van 6 procent naar 10 procent). Ook bij deze
stijgingen kan het einde van de coronapandemie en de toegenomen
aandacht voor studentenwelzijn mogelijk van invloed zijn geweest.
Waarom is er geen advies of hulp ontvangen bij psychische klachten of
problemen door middelengebruik?
Het zelf willen oplossen van de problemen is veruit de belangrijkste
reden waarom deelnemende studenten met psychische klachten
hiervoor in de afgelopen twaalf maanden geen advies of hulp hebben
ontvangen binnen de instelling. Bijna zes op de tien van hen noemden
deze reden. Andere veelgenoemde redenen waren geen advies/hulpbehoefte hebben (37%) en het denken dat de problemen vanzelf
overgaan (32%). Voor het niet ontvangen van advies of hulp buiten de
onderwijsinstelling is een vergelijkbare top drie van redenen gevonden.
Op basis van dit onderzoek kan niet worden vastgesteld in hoeverre dit
juiste inschattingen van de studenten zijn geweest bij het omgaan met
hun psychische klachten. Het is mogelijk dat bij sommige studenten
factoren speelden die hulp zoeken hebben belemmerd, zoals minder
97 Kleine effectgrootte: de Cohen’s d ligt tussen 0,2 – 0,49. De Cohen’s d geeft een indicatie van hoe sterk een
gevonden significant verband is.

Pagina 157 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

ontwikkelde mentale gezondheidsvaardigheden hebben waardoor de
ernst van psychische klachten onvoldoende wordt herkend (Lui et al.,
2022), weinig vertrouwen hebben in de effectiviteit van hulp (Hunt &
Eisenberg, 2012) of zich onvoldoende veilig en thuis voelen binnen de
onderwijsinstelling om een hulpvraag te stellen (Kappe, 2017).
Andere genoemde redenen wijzen op diverse barrières die het
ontvangen van advies of hulp bij psychische klachten in de weg hebben
gestaan. Voor bijna twee op de tien deelnemende studenten met
psychische klachten was schaamte de reden dat ze hiervoor geen advies
of hulp hadden ontvangen binnen of buiten de instelling. Verder wist 13
procent van de deelnemende studenten met psychische klachten niet
van de mogelijkheid om advies of hulp te krijgen binnen de instelling,
terwijl 6 procent dit niet kon vinden. Daarnaast gaf 15 procent van de
deelnemende studenten met psychische klachten aan professionele
hulpverlening buiten de onderwijsinstelling niet te kunnen betalen,
terwijl 10 procent hiervoor op de wachtlijst stond.
De bevindingen geven een ander beeld bij problemen door
middelengebruik. Geen advies- of hulpbehoefte hebben is met afstand
de belangrijkste reden waarom deelnemende studenten met problemen
door middelengebruik hiervoor in de afgelopen twaalf maanden geen
advies of hulp hebben ontvangen binnen de instelling. Bijna acht op de
tien van hen gaven deze reden aan. Het zelf willen oplossen van de
problemen was op afstand de tweede meest genoemde reden (22%).
Voor het niet ontvangen van advies of hulp buiten de onderwijsinstelling
kwam een vergelijkbare top twee van redenen naar voren. Het valt op
dat het geen advies- of hulpbehoefte ervaren veel vaker als reden is
genoemd bij problemen door middelengebruik dan bij psychische
klachten.
Ongeveer één op de tien deelnemende studenten met problemen door
middelengebruik noemde schaamte als reden waarom hiervoor geen
advies of hulp was ontvangen binnen of buiten de instelling. Bij
psychische klachten ging het om ongeveer een dubbel zo hoog
percentage. Dit kan suggereren dat schaamte bij problemen door
middelengebruik een minder belangrijke barrière vormt voor het krijgen
van advies of hulp dan bij psychische klachten. Ook andere barrières
(het onbekend zijn met de mogelijkheid om advies of hulp te krijgen
binnen de instelling, of dit niet hebben kunnen vinden; het niet kunnen
betalen van professionele hulpverlening, of hiervoor op de wachtlijst
staan) zijn beduidend minder vaak genoemd door deelnemende
studenten met problemen door middelengebruik.
Welke factoren hangen samen met het ontvangen van advies of hulp bij
psychische klachten of problemen door middelengebruik?
De bevindingen wijzen op drie groepen studenten met psychische
klachten waarbinnen een groter aandeel in de afgelopen twaalf maanden
advies of hulp ontving voor hun klachten, zowel binnen als buiten de
instelling. Het gaat om studenten die (heel) veel hinder hebben ervaren
van psychische klachten, studenten die zich niet als man of vrouw
identificeren en 26-29-jarige studenten. Het kan zijn dat bij deze
groepen studenten vaker sprake is van ernstigere psychische klachten,
het zelf zoeken van advies of hulp en/of herkenning van de klachten
Pagina 158 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

door mensen binnen of buiten de instelling (gevolgd door advies of
hulp). Verder is gevonden dat verhoudingsgewijs minder internationale
studenten met psychische klachten advies of hulp hebben ontvangen
binnen de instelling, terwijl juist relatief meer internationale studenten
online-informatie of hulp hebben gezocht voor hun psychische klachten.
Mogelijk is het beschikbare ondersteuningsaanbod van instellingen voor
internationale studenten minder bekend of minder toegankelijk.
Bij problemen door middelengebruik is sprake van een ander beeld. Er
zijn factoren gevonden die samenhangen met ontvangen advies of hulp
buiten de instelling, maar geen factoren die verband houden met advies
of hulp binnen de instelling. Onder zowel vrouwen als internationale
studenten met problemen door middelengebruik heeft een lager aandeel
hiervoor in de afgelopen twaalf maanden van buiten de instelling advies
of hulp gekregen. Omgekeerd ontvingen relatief meer 22-25-jarige
studenten met problemen door middelengebruik en relatief meer
studenten die (heel) veel hinder hebben ervaren van deze problemen
advies of hulp van buiten de instelling. Het is mogelijk dat deze twee
groepen studenten ernstigere problemen hebben, zelf vaker advies of
hulp zoeken en/of dat in hun omgeving de problemen vaker worden
herkend (leidend tot advies of hulp).
9.3

Implicaties en aanbevelingen voor beleid en praktijk
De bevindingen van dit onderzoek maken duidelijk dat het duurzaam
inzetten op het bevorderen van de mentale gezondheid en het
voorkomen dan wel verminderen van risicovol middelengebruik van
studenten van belang blijft. Diverse factoren die blijken samen te
hangen met de mentale gezondheid of het middelengebruik spelen zich
af in de sociale of maatschappelijke context van studenten. Dit wijst
erop dat beleid en praktijk vooral ook aandacht dienen te geven aan
factoren in de omgeving van de student. Op basis van de bevindingen
wordt hiervoor een aantal suggesties gedaan:
− Er is meer aandacht nodig voor het belang van voldoende tijd
voor ontspannende en energie gevende activiteiten van
studenten. De rol van onderwijsinstellingen hierin betreft de
studeerbaarheid van studieprogramma’s (Dopmeijer et al.,
2023). Door het verminderen van piekbelastingen in een
programma ontstaat er een meer continue en beter te dragen
studiebelasting met meer ruimte voor ontspanning. Investeer
eveneens in planningsvaardigheden bij studenten zodat zij zelf
meer grip krijgen op het creëren van een meer haalbare planning
met meer ruimte voor ontspanning. Ook wordt aanbevolen om in
het onderwijsontwerp meer ruimte op te nemen voor informele
en non-formele activiteiten, waarin meer ruimte is voor
ontmoeting. Dit brengt rust in een programma en draagt tevens
bij aan binding, wat voorwaardelijk is voor sociale steun en
openheid bij problemen (Last, 2023).
− Investeer in maatregelen die bijdragen aan voldoende sociale
steun voor studenten, zowel binnen als buiten de instelling.
Creëer omgevingen die voor studenten helpend zijn voor het
opbouwen en continueren van sociale netwerken (Deunk &
Korpershoek, 2021). Binnen onderwijsinstellingen kan hierbij
gedacht worden aan het investeren in zogeheten sticky
Pagina 159 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

−

−

−

−

−

−

campussen waar ontmoeting en co-creatie centraal staan (Last,
2021). Campussen met restaurants, sportmogelijkheden,
werkruimtes, ontmoetingsplaatsen en huiskamers. Buiten
onderwijsinstellingen kan gedacht worden aan voldoende
laagdrempelige ontmoetingsplekken, sportclubs en verenigingen
nabij de onderwijsinstelling of in gemeenten waar veel studenten
wonen.
Zorg voor goede en laagdrempelige ondersteuning van studenten
die stressvolle gebeurtenissen hebben ondergaan en help hen
hiermee om te kunnen gaan, zowel binnen als buiten de
onderwijsinstelling. Dit kan in de vorm van laagdrempelige
huiskamervoorzieningen binnen de instellingen alsmede
inloopvoorzieningen buiten de instellingen zoals @Ease, Tejo,
Join Us, Rogerthat, Jimmy's of Weave.
Investeer in (erkende) interventies en maatregelen ter
voorkoming of vermindering van zowel risicovol
socialemediagebruik als risicovol game- of gokgedrag.
Structurele aandacht voor een gezonde digitale balans evenals
het investeren in digitale vaardigheden van jongvolwassenen is
noodzakelijk voor het voorkomen of verminderen van risicovol
socialemediagebruik. Ook wordt aanbevolen om te onderzoeken
hoe interventies zoals Moti-4 kunnen worden ingezet binnen
hogescholen en universiteiten om risicovol game- en gokgedrag
te voorkomen dan wel te verminderen bij studenten. Hierbij kan
geleerd worden van voorbeelden in het mbo, waar al met deze
interventie wordt gewerkt. Moti-4 is een interventie voor
jongeren tot en met 24 jaar gericht op kennisoverdracht,
bewustwording, motiveren en versterken van de weerbaarheid.
De interventie is opgenomen in de Databank Effectieve
Jeugdinterventies van het Nederlands Jeugdinstituut (NJi, 2023).
Verminder de beschikbaarheid, betaalbaarheid en zichtbaarheid
van alcohol in omgevingen waar studenten samenkomen om het
alcoholgebruik te reduceren (Kuo et al., 2003; Wechsler &
Nelson, 2008; Greisen, Grossman & Sager, 2019). Hier ligt een
gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de landelijke en lokale
overheid, onderwijsinstellingen, sportverenigingen en
studentenverenigingen.
Heb daarnaast aandacht voor de rol van studentverenigingen/organisaties, sportverenigingen en studentenhuizen in de
normering rondom roken, alcohol- en cannabisgebruik. Met
behulp van de bewezen effectieve Social Norms Approach
(McAlaney et al., 2012; McAlaney et al., 2015) worden juiste
feiten over middelengebruik verspreid onder studenten, zodat
mogelijke mispercepties over gebruik verminderen en daarmee
ook het eigen gebruik afneemt.
Om het gebruik van tabak en vapen te reduceren wordt overheid
en onderwijsinstellingen aanbevolen om ervoor te zorgen dat
onderwijsinstellingen rookvrije omgevingen worden. Ook wordt
aanbevolen om te onderzoeken hoe hulp bij stoppen-met-roken
voor studenten georganiseerd kan worden.
Verminder de financiële druk die een deel van de studenten
ervaart door de hoge kosten voor dagelijks levensonderhoud of
het hebben van een hoge studieschuld. De landelijke overheid
kan hieraan bijdragen door te analyseren waar hoge lasten

Pagina 160 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

−

kunnen worden gereduceerd en hiervoor een aanpak te
ontwikkelen.
Investeer in de aanpak van grote maatschappelijke problemen,
zoals de krapte op de woningmarkt en de klimaatverandering.
Het aanpakken van dit soort grote vraagstukken vergt een lange
adem. Echter, ander onderzoek geeft aan dat studenten al
minder stress kunnen ervaren door hen direct te betrekken bij
het maken van beleid over deze maatschappelijke problemen die
hun toekomstperspectief bepalen (Dopmeijer et al., 2023). Dit
vraagt om jongvolwassenen actief te betrekken bij het maken
van toekomstgericht (politiek) beleid en het uitvoeren van een
generatietoets op nieuw beleid. Tevens strekt tot aanbeveling om
als overheid te investeren in een meerjaren jeugdstrategie
waarin ook studenten een plek krijgen.

Ten slotte kunnen op basis van de bevindingen over het al dan niet
hebben ontvangen van advies of hulp voor psychische klachten of
problemen door middelengebruik de volgende aanbevelingen worden
gedaan:
− Bevorder openheid en hulpzoekend gedrag bij zowel mentale
gezondheidsproblemen als problemen door middelengebruik. Dit
kan worden bewerkstelligd door (blijvend) te investeren in
programma’s met als doel om mentale gezondheidsvaardigheden
te bevorderen (Kutcher et al., 2016). Hierbij is onder meer
aandacht voor het voorlichten van studenten over psychische
problemen en risicovol middelengebruik en voor het vergroten
van het bewustzijn van studenten van het beschikbare
hulpaanbod en de potentiële waarde daarvan.
− Investeer in deskundigheidsbevordering van
onderwijsprofessionals voor het vroegtijdig kunnen signaleren
van psychische klachten bij studenten, het bespreekbaar maken
hiervan, en het op juiste wijze doorgeleiden naar passende hulp
binnen en/of buiten de onderwijsinstelling (UK Universities,
2021). Draag zorg voor een betere implementatie van hiervoor
reeds bestaande trainingen.
− Neem verdere barrières weg voor het ontvangen van hulp.
Reduceer (zelf)stigma door onder meer het verminderen van
negatieve berichtgeving over prestatiedruk, stress, mentale
gezondheid in de media en negatieve uitspraken over de mentale
gezondheid en het middelengebruik van studenten in directe
communicatie met hen (Eisenberg et al., 2009; Cheng et al.,
2018; Dopmeijer et al., 2023). Bevorder de
informatievoorziening omtrent advies en hulp voor studenten.
Ontwikkel aanbod om studenten met psychische problemen te
ondersteunen bij de overbrugging van de wachttijd voor
professionele hulpverlening buiten de onderwijsinstelling.
9.4

Vervolgonderzoek
Derde meting MMMS 2025
Over twee jaar zal de derde meting van de MMMS worden uitgevoerd
om zicht te krijgen op de mentale gezondheid en het middelengebruik
van studenten in 2025, en in hoeverre zij dan bij psychische klachten of
problemen door middelengebruik advies of hulp hebben ontvangen.
Pagina 161 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Door vergelijkingen te maken met de eerste twee metingen, wordt met
de MMMS 2025 inzichtelijk of de gevonden veranderingen tussen 2021
en 2023 al dan niet voortzetten, of dat mogelijk andere veranderingen
optreden. Verder zal er in 2025 weer aandacht zijn voor factoren die
samenhangen met respectievelijk mentale gezondheid, middelengebruik
en het ontvangen van advies of hulp vanwege psychische klachten of
problemen door middelengebruik. Dit om aangrijpingspunten te vinden
voor het verder verbeteren van beleid en praktijk voor studentenwelzijn.
Verdiepend onderzoek
Verschillende bevindingen van de tweede meting geven aanleiding voor
verdiepend onderzoek. Algemeen gesteld verdient het aanbeveling om
niet alleen beter zicht te krijgen op hoe de variëteit aan gevonden
samenhangende factoren zich in termen van oorzaak-gevolgrelaties
verhouden tot mentale gezondheid en middelengebruik, maar ook hoe
zij onderling samenhangen en elkaar beïnvloeden. Bevindingen van
dergelijk onderzoek kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van meer
gerichte interventies en beleidsmaatregelen om de mentale gezondheid
van studenten te bevorderen en (risicovol) middelengebruik onder hen
te voorkómen of te verminderen.
In dit kader willen we twee gevonden relaties eruit lichten die nader
onderzoek behoeven. Allereerst wordt aanbevolen om verdiepend
onderzoek uit te voeren naar de achterliggende mechanismen die ten
grondslag liggen aan de gevonden samenhang tussen het wonen in een
studentenhuis, of een andere woning met meerdere anderen en het
middelengebruik van studenten. En aan de gevonden relatie tussen
steun ervaren vanuit een studievereniging/-organisatie en lid zijn van
een sportvereniging met overmatig en zwaar alcoholgebruik. Welke rol
spelen bijvoorbeeld sociale normen hierbij? Bevindingen uit dergelijk
onderzoek kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van gerichte
interventies en maatregelen om de gebruikscultuur bij
studentverenigingen/-organisaties, sportverenigingen en
studentenwoningen te helpen veranderen.
Ten tweede wordt aanbevolen om beter zicht te krijgen op de
achterliggende mechanismen die de relatie tussen het ervaren van
voldoende tijd voor ontspannende en energie gevende activiteiten en
een betere mentale gezondheid van studenten verklaren. In hoeverre
spelen hier individuele of omgevingsfactoren een rol en is er sprake van
wederzijdse beïnvloeding van deze factoren? Wat maakt dat studenten
wel of niet voor ontspannende en energie gevende activiteiten (kunnen)
kiezen? Wordt er door studenten voldoende ruimte ervaren om te
kunnen kiezen voor ontspannende of energie gevende activiteiten en zo
niet, waar komt dit door en hoe kan die ruimte worden gecreëerd? Met
dit inzicht kunnen gerichte (erkende) interventies of maatregelen
worden ontwikkeld of beschikbare interventies beter worden benut die
studenten helpen om meer tijd vrij te maken of te besteden aan
ontspannende en energie gevende activiteiten die ten goede komen aan
hun mentaal welzijn.

Pagina 162 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

9.5

Tot slot
Het werken aan het welzijn van studenten blijft onveranderd van belang.
De bevindingen van de MMMS 2023 lijken erop te wijzen dat de mentale
gezondheid van studenten op sommige aspecten is verbeterd in de
afgelopen twee jaar. Desondanks geven de bevindingen aan dat het nog
steeds met een aanzienlijk deel van de studenten minder goed gaat in
mentaal opzicht. En hoewel frequent gebruik van cannabis en recent
gebruik van psychedelica lijken te zijn afgenomen sinds 2021, geven de
bevindingen tegelijkertijd aan dat dagelijks tot regelmatig vapen aan
populariteit lijkt te winnen onder studenten. Ook drinken relatief veel
studenten overmatig, zwaar of riskant, en zijn er geen aanwijzingen dat
zwaar alcoholgebruik aan het afnemen is. Nog sterker dan bij de eerste
meting benadrukken de bevindingen van de tweede meting dat de
mentale problemen en het middelengebruik van studenten niet los
kunnen worden gezien van de sociale en maatschappelijke omgeving
waarin zij verkeren. Met andere woorden: naast het versterken van de
mentale vaardigheden en veerkracht van de individuele student, dienen
bovenal in de sociale en maatschappelijke context acties en
verantwoordelijkheid te worden genomen om de mentale gezondheid
van studenten te bevorderen en risicovol middelengebruik onder hen te
voorkomen of te verminderen. De bevindingen wijzen op diverse
aangrijpingspunten om een omgeving te creëren waarin studenten beter
kunnen gedijen, waaronder het versterken van sociale binding binnen en
buiten de onderwijsinstelling, een gezonde omgang met sociale media,
een gezonde rookvrije onderwijsomgeving waarin ook een alcoholbeleid
is, vermindering van prestatiedruk en stress die de student ervaart van
buitenaf, verlichting van financiële druk, en de erkenning van de last
van de maatschappelijke stapelende crises op het (dagelijks) leven van
de student. Om dit te verwezenlijken, is een integrale aanpak nodig:
samenwerking tussen ouders en/of opvoeders, onderwijsprofessionals,
preventie- en zorgprofessionals, studentenverenigingen/-organisaties,
het hoger onderwijs, het bedrijfsleven en de overheid, waarbij de stem
van de studenten zelf nadrukkelijk gehoord moet worden.

Pagina 163 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 164 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

10

Dankwoord

Dit rapport is tot stand gekomen met medewerking van vele anderen.
We zijn veel dank verschuldigd aan de onderwijsinstellingen en de
respondenten die aan dit onderzoek hebben deelgenomen. Ook danken
we de leden van de Klankbordgroep voor hun bijdrage.
We danken verder de experts die we hebben geraadpleegd bij de
uitvoering van het onderzoek en bij het schrijven van het rapport:
Ruben van Beek, Birgitte Blatter, Wijnand van den Boom, Maartje
Harbers, Annemarie Luik, Karin Monshouwer, Tony van Rooij, Ilse
Storm, Anouk Tuijnman en Marc Willemsen.
Els Slichter heeft ons ondersteund bij de totstandkoming van het
rapport.

Pagina 165 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Pagina 166 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

11

Literatuur

Beniwal, A. (2018). Youth Well-Being and Leisure Time: An International
Perspective. In Global Leisure and the Struggle for a Better World, (pp.
95-114Palgrave Macmillan, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-31970975-8_5
Benz, M.B., DiBello, A.M. Balestrieri, S.G., Miller, M.B., Merrill, J.E.,
Lowery, A.D., Mastroleo, N.R. & Carey, K.B. (2017). Off-campus
residence as a risk factor for heavy drinking among college students.
Substance Use & Misuse, 52(9):1133-1138.
https://doi.org/10.1080/10826084.2017.1298620
Bjornestad, J., Veseth, M, Berg, H., Davidson, L., McKay, J.R., Moltu, C.,
Skaalevik, A.W., Slyngstad, T.E., Svendsen, T.S. & Nesvåg, S. (2020).
Reports of the benefits of drug use from individuals with substance use
disorders. Psychotherapy Research, 30(6):718-727.
https://doi.org/10.1080/10503307.2019.1677965
Boyd, A., Van de Velde, Vilagut, G., De Graaf, R., O’Neill, S., Florescu,
S., Alonso, J., Kovess-Masfety, V. & EU-WMH Investigators (2015).
Gender differences in mental disorders and suicidality in Europe: results
from a large cross-sectional population-based study. Journal of
Affective Disorders, 1:173:245-254.
https://doi.org/10.1016/j.jad.2014.11.002
Boer, M., Van Dorsselaer, S., De Looze, M.E., De Roos, S.A., Brons, H.,
Van den Eijnden, R., Monshouwer, K., Huijnk, W., Ter Bogt, T.,
Vollebergh, W. & Stevens, G.W.J.M. (2022c). HBSC 2021. Gezondheid
en welzijn van jongeren in Nederland. Universiteit Utrecht.
LR_UU_HBSC_2021_Gezondheid_en_welzijn_van_jongeren_in_Nederlan
d_v4.pdf
Boer., M., Stevens, G.W.J.M., Finkenauer, C., De Looze, M.E. & Van den
Eijnden, R.J.J.M. (2021). Computers in Human Behavior 116: 106645.
https://doi.org/10.1016/j.chb.2020.106645
Boer, M., Stevens, G. W.J. ., Finkenauer, C., & Van den Eijnden, R.J.J.M.
(2022). The complex association between social media use intensity and
adolescent wellbeing: A longitudinal investigation of five factors that
may affect the association. Computers in Human Behavior, 128,107084.
https://doi.org/10.1016/j.chb.2021.107084
Bosmans, M., Marra, E., Alblas, E., Baliatsas, C., De Vetten, M., Van
Gameren, R., Schulpen, S., Moleman, Y., Bhattathiri, G., Gerbecks, J.,
Ditchev, L., Dückers, M. (2022). De gevolgen van de coronapandemie
voor de gezondheid en het welzijn van de jeugd: een systematische
literatuurstudie. Utrecht/Bilthoven: Nivel, RIVM, 2022, p 190.
https://doi.org.10.21945/RIVM-2022-0019

Pagina 167 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Breuer&Intraval, & IVO. (2020). Onderzoek alcoholgebruik en
kansspelverslaving. i/o Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport. Rapport Onderzoek alcoholgebruik en kansspelen_def.pdf
(breuerintraval.nl)
Campbell, F., Blank, L., Cantrell., Baxter., Blackmore, C., Dixon, J. &
Goyder., E. (2022). Factors that influence mental health of university
and college students in the UK: a systematic review. BMC Public Health,
22, 1778. https://doi.org/10.1186/s12889-022-13943-x
Casswell, S., Pledger, M. & Pratap, S. (2002). Trajectories of drinking
from 18 to 26 years: identification and prediction. Addiction,
97(11):1427-1437. https://doi.org/10.1046/j.1360-0443.2002.00220.x
Centraal Bureau voor de statistiek, (2022). Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor. CBS i.s.m. RIVM en Trimbos-instituut, Den Haag, 2022.
Cheng, H.L., Wang, C., McDermott, R.C., Kridel, M. & Rislin, J.L. (2018).
Self-Stigma, mental health literacy, and attitudes toward seeking
psychological help. Journal of Counseling and Development, 96(1):6474. https://doi.org/10.1002/jcad.12178
Centre for Education Statistics and Communities (CESE) (2015). Student
wellbeing: Literature Review. NSW Department of Education and
Communities. Retrieved from:
https://www.cese.nsw.gov.au//images/stories/PDF/student_wellbeing_L
R_AA.pdf
Clemens, V., Von Hirschhausen, E. & Fegert, J.M. (2022). Report of the
intergovernmental panel on climate change: Implications for the mental
health policy of children and adolescents in Europe-a scoping review.
European Child and Adolescent Psychiatry, 31:701-713.
https://doi.org/10.1007/s00787-020-01615-3
Coles, M.E. & Coleman, S.L. (2010). Barriers to treatment seeking for
anxiety disorders: Initial data on the role of mental health literacy.
Depression and Anxiety. https://doi.org/10.1002/da.20620
Dawson, D.A., Grant, B.F., Stinson, F.S. & Chou, P.S. (2004). Another
look at heavy episodic drinking and alcohol use disorders among college
and noncollege youth. Journal of Studies on Alcohol, (65)4: 477-488.
https://doi.org/10.15288/jsa.2004.65.477
Dempsey, R.C., McAlaney, J., Helmer, S.M., Pischke, C.R., Akvardar, Y.,
Bewick, B.M., Fawkner, H.J., Guillen-Grima, F., Stock, C., Vriesacker, B.,
Van Hal, G., Salonna, F., Kalina, O., Orosová & Mikolajczyk, R.T. (2016).
Normative perceptions of cannabis use among European university
students: associations of perceived peer use and peer attitudes with
personal use and attitudes. Journal of studies on alcohol and
drugs, 77(5):740-748.
https://doi.org/10.15288/jsad.2016.77.740

Pagina 168 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Deunk, M., & Korpershoek, H. (2021). Studentenwelzijn in het hoger
onderwijs: Een overzichtsstudie van veelbelovende aanpakken voor
docenten(teams), opleidingen en instellingen. Rijksuniversiteit
Groningen. Retrieved from,
https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/210780347/Deunk_Korpershoe
k_Studentenwelzijn_in_het_hoger_onderwijs.pdf
Diener, E., & Chan, M.Y. (2011). Happy people live longer: Subjective
well-being contributes to health and longevity. Applied Psychology:
Health and Well Being, 3:1-43. https://doi.org/10.1111/j.17580854.2010.01045.x
Dopmeijer, J.M., Nuijen, J., Busch, M.C.M. & Tak, N. (2021) Monitor
Mentale gezondheid en middelengebruik studenten hoger onderwijs.
Deelrapport I - Mentale gezondheid van studenten in het hoger
onderwijs. Bilthoven: RIVM, Trimbos-instituut & GGD GHOR Nederland.
Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik Studenten hoger
onderwijs. Deelrapport I. Mentale gezondheid | RIVM
Dopmeijer, J.M., Nuijen, J., Busch, M.C.M., Tak, N.I., Van Hasselt, N. &
Verweij, A. (2022) Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik
Studenten hoger onderwijs. Deelrapport II - Middelengebruik van
studenten in het hoger onderwijs. Bilthoven: RIVM, Trimbos-instituut &
GGD GHOR Nederland. Monitor Mentale gezondheid en Middelengebruik
Studenten hoger onderwijs. Deelrapport II. Middelengebruik | RIVM
Dopmeijer, J.M., Scheeren, L., Van Baar, J. & Bremer, B. (2023).
Harder, better, faster, stronger? Een onderzoek naar de risicofactoren
en oplossingen voor prestatiedruk en stress van studenten in het hbo en
wo. Rapportage. Utrecht: Trimbos-instituut, ECIO & RIVM. AF2084Harder-Better-Faster-Stronger.pdf (trimbos.nl)
Downs, M.F. & Eisenberg, D. (2012). Help seeking and treatment use
among suicidal college students. Journal of American College Health,
60(2):104-114. https://doi.org/10.1080/07448481.2011.619611
Eisenberg, D., Downs, M.F., Golberstein, E. & Zivin, K. (2009). Stigma
and Help seeking for Mental Health among College Students. Medical
Care Research and Review, 66(5):522-541.
https://doi.org/10.1177/1077558709335173
Garritsen, H., Bommelé, J., De Nerée, C., Troelstra, S., Croes, E. &
Willemsen, M. (2023) Jongerenmonitor tabaks- en nicotineproducten.
Nationaal Expertisecentrum Tabaksontmoediging. Utrecht, Trimbosinstituut. AF2112-Jongerenmonitor-Tabaks-en-nicotineproducten.pdf
(trimbos.nl)
Greisen, C., Grossman, E.R., Siegel, M. & Sager, M. (2019). Public
health and the four P’s of marketing: alcohol as a fundamental example.
The Journal of Law, Medicine & Ethics, 47(2);51-54.
https://doi.org/10.1177/1073110519857317

Pagina 169 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Hunt, J., & Eisenberg, D. (2010). Mental health problems and helpseeking behavior among college students. Journal of Adolescent Health,
46(1), 3–10. https://doi.org/10.1016/j. jadohealth.2009.08.008
Hunt, J., & Eisenberg, D. (2013). Mental health in American colleges and
universities: variation across student subgroups and across campuses.
The Journal of Nervous and Mental Disease,, 201(1):60-67.
https://doi.org/10.1097/NMD.0b013e31827ab077
Huang, C. (2022). A meta-analysis of the problematic social media use
and mental health. International Journal of Social Psychiatry, 68(1):12–
33. https://doi.org/10.1177/0020764020978434
Huggard, L., Murphy, R., O'Connor, C. & Nearchou, F., (2023). The
Social Determinants of Mental Illness: A Rapid Review of Systematic
Reviews. Issues in Mental Health Nursing, 44(4):302-312.
https://doi.org/10.1080/01612840.2023.2186124
Hyman, S.M. & Sinha, R. (2009). Stress-related factors in cannabis use
and misuse: implications for prevention and treatment. Journal of
Substance Abuse Treatment, 36(4): 400413.https://doi.org/10.1016/j.jsat.2008.08.005
Jackson, K.M., Sher, K.J., Gotham, H.J. & Wood, P.K. (2001).
Transitioning into and out of large-effect drinking in young-adulthood.
Journal of Abnormal Psychology, 110(3):378-391.
https://doi.org/10.1037/0021-843X.110.3.378
Jennison, K.M. (2004). The short-term effects and unintended long-term
consequences of binge drinking in college: A 10-year follow-up study.
The American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 30(3):659-684.
https://doi.org/10.1081/ADA-200032331
Kappe, F.R. (2017). Studiesucces: Verbinden als stap voorwaarts. Een
oplossingsrichting op basis van een synthese van literatuur en eigen
praktijkonderzoeken. Lectorale rede. Hogeschool Inholland, Amersfoort.
file_547fcdee-ae42-420a-98fc52211b06fd12_Studiesucces_verbinden_als_stap_voorwaarts.pdf
Kuo, M., Wechsler, H., Greenberg, P. & Lee, H. (2003). The marketing of
alcohol to college students: the role of low prices and special
promotions. 25(3):204-211. https://doi.org/10.1016/s07493797(03)00200-9
Kutcher, S., Wei, Y., Gilberds, H., Ubuguyu, O., Njau, T., Brown, A.,
Sabuni, N., Magimba, A., & Perkins. K. (2016). A school mental health
literacy curriculum resource training approach: Effects on Tanzanian
teachers' mental health knowledge, stigma and help-seeking efficacy.
International Journal of Mental Health Systems, 10:50.
https://doi.org/10.1186/s13033-016-0082-6
Kypri, K., Cronin, M. & Wright, C.S. (2005). Do university students drink

more hazardously than their non-student peers? Addiction (100)5:7134. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2005.01116.x
Pagina 170 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Last, B. (2021). Wat vraagt blended learning van de campus?
Didactische en huisvestingsscenario’s voor na COVID-19. Wat vraagt
blended learning van de campus? Didactische en huisvestingsscenario’s
voor na COVID-19. | LinkedIn
Last, B. (2023). Blended learning in de praktijk. 1e druk. Boom.
Lee, C.M, Maggs, J.L., Neighbors, C. & Patrick, M.E. (2011). Positive and
negative alcohol-related consequences: associations with past drinking.
Journal of Adolescence, 34(1):87-94.
https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2010.01.009
Lui, J.C., Sagar-Ouriaghli, I. & Brown, J.S.L. (2022) Barriers and
facilitators to help-seeking for common mental disorders among
university students: a systematic
review, Journal of American College Health.
https://doi.org/10.1080/07448481.2022.2119859
March-Llanes, J., Marqués-Feixa, L., Mezquita, L., Fañanás, L. & MoyaHigueras J. (2017). Stressful life events during adolescence and risk for
externalizing and internalizing psychopathology: a meta-analysis.
European Child & Adolescent Psychiatry, 26(12):1409-1422.
https://doi.org/10.1007/s00787-017-0996-9
McAlaney J., Boot C.R., Dahlin M., Lintonen T., Stock C., Rasmussen S.
& Van Hal, G. (2012). A comparison of substance use behaviours and
normative beliefs in North-West European university and college
students. International Journal on Disability and Human Development,
11(3):281-287. https://doi.org/10.1515/ijdhd-2012-0032
McAlaney, J., Helmer, S.M., Stock, C., Vriesacker, B., Van Hal, G.,
Dempsey, R.C., Akvardar, Y., Salonna, F., Kalina, O, Guillen-Grima, F.,
Bewick & Mikolajczyk, B.M. (2015). Personal and perceived peer use of
and attitudes toward alcohol among university and college students in
seven EU countries: Project SNIPE. Journal of Studies on Alcohol and
Drugs, 76(3):430-438. https://doi.org/10.15288/jsad.2015.76.430
McAlaney, J., Dempsey, R.C., Helmer, S.M., Van Hal, G., Bewick, B.M.,
Akvardar, Y., Guillén-Grima, F., Orosová, O., Stock, C. & Zeeb, H.
(2021). Negative consequences of substance use in European university
students: results from Project SNIPE. European Addiction Research,
27(1):75-82. https://doi.org/10.1159/000507438
Merrill, J.E., & Read, J.P. (2010). Motivational pathways to unique types
of alcohol consequences. Psychology of Addictive Behaviors, 24(4):705711. https://doi.org/10.1037/a0020135
Misch, D.A. (2007). “Natural recovery” from alcohol abuse among
college students. Journal of American College Health, 55(4):215-8.
https://doi.org/10.3200/JACH.55.4.215-218

Pagina 171 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Monshouwer, K., Van Miltenburg, C., Van Beek, R., Den Hollander, W.,
Schouten, F., Van Goor, M., Blankers, M., Van Laar, M. (2021). Het
grote uitgaansonderzoek 2021. Uitgaanspatronen, middelengebruik,
gezondheid en intentie tot stoppen of minderen onder uitgaande
jongeren en jongvolwassenen. Utrecht: Trimbos-instituut. AF1861-HetGrote-Uitgaansonderzoek-2020.pdf (trimbos.nl)
Nationaal Preventieakkoord (2018). Naar een gezonder Nederland.
Nationaal Preventieakkoord | Convenant | Rijksoverheid.nl
Nawijn, J., & Veenhoven, R. (2013). Happiness through leisure. In T.
Freire (Ed.), Positive leisure science: From subjective experience to
social contexts (pp. 193–209). Dordrecht: Springer Netherlands.
https://doi.org/10.1007/978-94-007-5058-6_11
Nederlands Jeugdinstituut (2021). Moti-4 – Effectieve jeugdinterventies.
NJi, Utrecht. Moti-4 | Nederlands Jeugdinstituut (nji.nl)
Nederlandse Zorgautoriteit (2023). Informatiekaart Wachttijden ggz
2022-februari 2023. NZa, Utrecht.
https://puc.overheid.nl/nza/doc/PUC_733990_22/
O’Callaghan, V.S., Couvy-Duchesne, B., Strike, L.T., McMahon, K.L.,
Byrne, E.M. & Wright, M.J. (2021). A meta-analysis of the relationship
between subjective sleep and depressive symptoms in adolescence.
Sleep Medicine, 79:134-144.
https://doi.org/10.1016/j.sleep.2021.01.011
Page, R.M. & O’Hegarty, M. (2006). Type of Student Residence as a
Factor in College Students’ Alcohol Consumption and Social Normative
Perceptions Regarding Alcohol Use. Journal of Child & Adolescent
Substance Abuse, 15(3):15-31.
https://doi.org/10.1300/J029v15n03_02
Peeters, M., Oldehinkel, A., Veenstra, R. & Vollebergh, W. (2019).
Unique developmental trajectories of risk behaviors in adolescence and
associated outcomes in young adulthood. PLoS ONE, 14(11):1-19.
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0225088
Pischke, C.R., Helmer, S.M., McAlaney, J., Bewick, B.M., Vriesacker, B.,
Van Hal, G., Mikolajczyk, R.T., Akvardar, Y., Guillen-Grima, R., Salonna,
F., Orosová, O., Dohrmann, S., Dempsey & R.C., Zeeb, H. (2015).
Normative misperceptions of tobacco use among university students in
seven European countries: baseline findings of the ‘Social Norms
Intervention for the prevention of Polydrug usE’ study. Addictive
behaviors, 51: 158-164. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2015.07.012
Romanson, E.E.J. (2018). Online Help Seeking in Emerging Adults: The
Role of Attachment Style, Emotion Regulation, and Distress Disclosure.
Electronic Theses and Dissertations. 7451.
https://scholar.uwindsor.ca/etd/7451

Pagina 172 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Schoemaker, C., Kleinjan, M., Van der Borg, W.E., Busch, M., Muntinga,
M.E., Nuijen, J. & Dedding, C. (2019). Mentale gezondheid van
jongeren: Enkele cijfers en ervaringen. Rapport.
011281_120429_RIVMBrochureMentaleGezondheid_V7_TG.pdf
RVS, (2018). Essay: Over bezorgd. Maatschappelijke verwachtingen en
mentale druk onder jongvolwassenen. Den Haag: Raad voor
Volksgezondheid en Samenleving.
RVS_essay_Over_bezorgd_Maatschappelijke_verwachtingen_en_mental
e_druk_onder_jongvolwassenen.pdf
Sher, K.J., Grekin, E.R. & Williams, N.A. (2005). The development of
alcohol use disorders. Annual Review of Clinical Psychology, 1:493-523.
https://doi.org/10.1146/annurev.clinpsy.1.102803.144107
Smit, K., Voogt, C., Otten, R., Kleinjan, M. & Kuntsche, E. (2022). Why
adolescents engage in early alcohol use: A study of drinking motives.
Experimental and Clin Psychopharmacology, 30(1):73-81.
https://doi.org/10.1037/pha0000383
Sociaal-Economische Raad (SER) (2022). Veelbelovend: Kansen en
belemmeringen voor jongeren in 2021. Den Haag, Sociaal-Economische
Raad. Veelbelovend - Kansen en belemmeringen voor jongeren in 2021
(ser.nl)
UK Universities (2021). Stepchange: Mentally Healthy Universities.
Stepchange: mentally healthy universities (universitiesuk.ac.uk)
Strating, G., Van den Berg, N., Redeker, L., Schelvis., (2023). Terug
naar ‘normaal’: hoe doe je dat? Jongvolwassenen over hun
gezondheidssituatie tijdens en na corona. Stichting Alexander.
Amsterdam, juli 2023. Jongvolwassenenonderzoek_GGD_RAPPORT1.pdf
(st-alexander.nl)
Valkenburg, P.M. (2022). Social media use and well-being: What we
know and what we need to know. Current Opinion in Psychology,
45:101294. https://doi.org/1016/j.copsyc.2021.12.006
Van Bokhorst, L., Kraag, G., Dupont, H. & Kok, G. (2017). ‘What you
think is what you drink’. Verslaving, 13:33-46.
https://doi.org/10.1007/s12501-017-0109-y
Van den Bos, A., Nijkamp, R. & Bieleman, B. (2015). Klompen, tulpen
en nederwiet. Onderzoek naar de veronderstelde acceptatie en het
gebruik van cannabis onder internationale en Nederlandse studenten die
in Nederland studeren. Verslaving, 11:119-129.
https://doi.org/10.1007/s12501-015-0023-0
Van den Bos, A., Blaauw, E. & Bieleman, B. (2022). University students
and the normalisation of illicit recreational drug use. Journal of Youth
Studies 26(7):894-906.
https://doi.org/10.1080/13676261.2022.2053668

Pagina 173 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Van den Berk-Bulsink, M., Van Dalfsen-Slingerland, M. & Van der Horst,
M. (2022). Gezonde Focus: terugdringen van oneigenlijk gebruik van
ADHD-medicatie. Eindrapport. Utrecht, Instituut Verantwoord
Medicijngebruik.
Rapport Gezonde focus terugdringen van oneigenlijk gebruik van ADHDmedicatie.pdf
Van der Horst, M. et al. (2022). Factsheet: Oneigenlijk gebruik van
ADHD medicatie. Utrecht, Trimbos-instituut. AF1717-Oneigenlijkgebruik-van-ADHD-medicatie.pdf (trimbos.nl)
Van Miltenburg, C., Van Laar, M. & Van Beek, R. (2020). Factsheet: De
impact van Covid-19 en de coronamaatregelen op alcohol-, tabaks- en
drugsgebruik onder uitgaanders. Utrecht: Trimbos-instituut. af1813-deimpact-van-covid-19-en-de-coronamaatregelen-op-alcohol-tabak-endrugsgebruik-onder-uitgaanders.pdf (trimbos.nl)
Van Tilburg, T. & De Jong Gierveld, J. (2007). Zicht op eenzaamheid:
Achtergronden, oorzaken en aanpak. Van Gorcum.
Vik, P.W., Cellucci, T. & Ivers, H. (2003). Natural reduction of binge
drinking among college students. Addictive Behaviors, 28(4):643-655.
https://doi.org/10.1016/S0306-4603(01)00281-7
Wang, J., Mann, F., Lloyd-Evans, B., Ma, R. & Johnson, S. (2018).
Associations between loneliness and perceived social support and
outcomes of mental health problems: a systematic review. BMC
Psychiatry, 18(156):1-16. https://doi.org/10.1186/s12888-018-1736-5
Wechsler, H. & Nelson, T.F. (2008). What We Have Learned From the
Harvard School of Public Health College Alcohol Study: Focusing
Attention on College Student Alcohol Consumption and the
Environmental Conditions That Promote It. Journal of Studies on Alcohol
and Drugs, 69(4):481-490. https://doi.org/10.15288/jsad.2008.69.481
Wedel, A & Park, A. (2023). Solitary cannabis use and related
consequences among college students during the COVID-19 pandemic.
Journal of Psychoactive Drugs, 1:1-9.
https://doi.org/10.1080/02791072.2023.2184735
Westerhof, G.J. & Keyes, C.L.M. (2008). Geestelijke gezondheid is meer
dan de afwezigheid van geestelijke ziekte. MGV-Maandblad Geestelijke
Volksgezondheid, 63(10): 808–82). MGV oktober (utwente.nl)
Qian, Y. & Fan. W. (2023). Student loans, mental health, and substance
use: A gender comparison among US young adults. Journal of American
College Health, 71(3):930-941.
https://doi.org/10.1080/07448481.2021.1909046

Pagina 174 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Bijlage 1 Overzicht variabelen en meetinstrumenten

Sociaal-demografische kenmerken
Variabelen

Indeling

Toelichting

Geslacht

- Man
- Vrouw
- Intersekse persoon

Gender

- Man
- Vrouw
- Anders

Geslacht en gender

- Geslacht en gender komen overeen
- Geslacht en gender komen niet overeen

Leeftijd

- 16-21 jaar
- 22-25 jaar
- 26-29 jaar
- 30 jaar en ouder
- Niet lhbtq+
- Lhbtq+
- Weet niet/zegt niet

Studenten is gevraagd hoe ze geboren zijn (biologisch
geslacht). De opties waren: man, vrouw of intersekse
persoon (geboren met zowel mannelijke als
vrouwelijke geslachtskenmerken). Deze variabele is
gebruikt voor de weging. Studenten die hier
‘intersekse persoon’ hebben aangegeven, hebben geen
weging gekregen op geslacht.
Studenten is gevraagd met welk geslacht/ welke
gender zij zich identificeren. De opties waren: man,
vrouw, zowel man als vrouw, niet als man en niet als
vrouw, zeg ik liever niet en anders. De laatste vier
opties zijn samengenomen als de groep ‘anders’.
Deze variabele geeft aan of geslacht en gender van
een student met elkaar overeenkomen. Beide komen
overeen als zowel bij geslacht als gender ‘man’ is
aangegeven, of bij zowel geslacht als gender ‘vrouw’ is
aangegeven. Alle overige combinaties zijn hier
aangemerkt als ‘komen niet overeen’.
Studenten die een leeftijd < 16 jaar invulden, kregen
de melding dat de vragenlijst voor studenten vanaf 16
jaar bedoeld is.

Lhbtq+

Studenten is gevraagd of zij zich identificeren als
lhbtq+. De antwoordopties ‘weet ik niet’ en ‘zeg ik

Pagina 175 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Woonsituatie

Herkomst

Indeling

- Woonachtig bij ouders/verzorgers
- Woonachtig in een studentenhuis (met 5
of meer medebewoners)
- Samen met anderen (met 4 of minder
medebewoners)
- Zelfstandig
- Overig
- Student zonder migratieachtergrond
- Student met migratieachtergrond
- Internationale student

Toelichting
liever niet’ zijn samengevoegd als de groep ‘weet
niet/zegt niet’.
Studenten werd gevraagd hoe hun woonsituatie is. Er
is onderscheid gemaakt tussen ‘wonen in een
studentenhuis’ en het ‘samenwonen met anderen’ op
basis van het aantal medebewoners. ‘Samen met
anderen’ wonen bevat dus ook studenten die
samenwonen met een partner.
Studenten is gevraagd in welk land ze zijn geboren, in
welk land hun moeder is geboren en in welk land hun
vader is geboren. Op basis van deze vragen is de
migratieachtergrond van studenten vastgesteld.
Studenten die naar Nederland zijn gekomen voor
studie of stage worden niet gezien als studenten met
een migratieachtergrond, maar als internationale
student.

Studiekenmerken
Variabelen

Indeling

Toelichting

Onderwijstype

- Hbo
- Wo
- Bacheloropleiding
- Master-/andersoortige opleiding

Indeling op basis van de instelling waar de student
studeert.
Onder andersoortige opleiding vallen ‘universitaire
lerarenopleiding’, ‘Associate Degree’,
‘Premaster/schakelstudie’, ‘Postmaster-opleiding’ en
‘Anders’.
Aan studenten is gevraagd hoe ze bij hun
onderwijsinstelling staan ingeschreven. Er waren vier
antwoordmogelijkheden: ‘voltijd student’, ‘deeltijd
student’, ‘duaal student’ en ‘anders’. Deeltijd
studenten, duaal studenten en studenten die ‘anders’

Bachelor of master

Opleidingsvorm

Pagina 176 van 211

- Voltijd student
- Niet-voltijd student

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Opleidingsrichting

Studievertraging

Huidige studieschuld

Verwachte toekomstige
studieschuld

Indeling

- Techniek
- Recht
- Gezondheidszorg
- Taal en cultuur
- Gedrag en maatschappij
- Landbouw en natuurlijke omgeving
- Onderwijs
- Economie
- Natuur
- Sectoroverstijgend
Categorische maat:
- Geen
- Studievertraging tot 1 jaar
- Studievertraging van 1 jaar en meer
Categorische maten:
- Geen
- €0-20.000
- €20.000-40.000
- €40.000 of meer
Categorische maten:
- Geen
- €0-20.000
- €20.000-40.000
- €40.000 of meer

Toelichting
invulden, zijn samengevoegd tot de groep niet-voltijd
student.
Studenten is gevraagd welke opleiding zij volgen op
basis van een lijst van opleidingen die door hun
instelling worden aangeboden. Deze opleidingen zijn
vervolgens ingedeeld naar de tien opleidingsrichtingen
volgens de CROHO-index.

Aan studenten is gevraagd of zij studievertraging
hebben opgelopen. Er waren zes antwoordopties,
lopend van ‘nee’ tot en met ‘ja, 1 jaar of meer’.
Aan studenten is gevraagd: ‘wat is op dit moment
ongeveer de omvang van je studieschuld?’.
Er waren negen antwoordopties, lopend van ‘Ik
heb/verwacht geen studieschuld’ tot ’60.000 euro of
meer’.
Aan studenten is gevraagd: ‘hoe hoog verwacht je dat
je studieschuld is als je klaar bent met je studie?’.
Er waren negen antwoordopties, lopend van ‘Ik
heb/verwacht geen studieschuld’ tot ’60.000 euro of
meer’.

Pagina 177 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Mentale gezondheid
Variabelen

Indeling

Toelichting

Levenstevredenheid

Continue maat

Floreren (positieve
mentale gezondheid)

Categorische maat:
- Floreren
- Matige mentale gezondheid
- Verkommeren/wegkwijnen

Gemeten met de Cantril ladder: schaal 0 t/m 10,
waarbij 0 ‘het slechtste leven dat ik mij kan
voorstellen’ en 10 ‘het beste leven wat ik mij kan
voorstellen’ weergeeft.
Gemeten met de MHC-SF. Hiermee worden 3 items
van emotioneel welbevinden uitgevraagd en 11 items
van psychologisch/sociaal welbevinden. Zes
antwoordopties lopen van ‘nooit’ (1) tot ‘(bijna) altijd’
(6).
Om floreren te scoren moet er minstens 1 item van
emotioneel welbevinden, en minstens 6 items van
psychologisch/sociaal welbevinden met ‘vaak’ (5) of
‘bijna altijd’ (6) beantwoord worden. Om
verkommerend te scoren moet er minstens 1 item
van emotioneel welbevinden, en minstens 6 items
van de psychologisch/sociaal welbevinden met ‘nooit’
(1) of zelden (2) beantwoord worden. Alle overige
gevallen worden als matig gescoord.
De hier gebruikte termen zijn een vertaling van
respectievelijk flourishing, moderate mental health en
languishing (Westerhof en Keyes (2008). De
genoemde termen zijn niet gebruikt in de vragenlijst.
Gemeten met de BRS (Brief Resilience Scale). Aan
studenten zijn zes stellingen voorgelegd waarbij ze
vijf antwoordmogelijkheden hadden, lopend van ‘zeer
mee oneens’ (1) tot ‘zeer mee eens’ (5). De continue
maat is de gemiddelde schaalscore (range 1-5).
Een gemiddelde score van 3 of hoger is een
gemiddelde tot hoge mate van veerkracht een

Dichotome maat:
- Floreren
- Niet-floreren

Veerkracht

Continue maat
Dichotome maat:
- Gemiddelde tot hoge mate van veerkracht
- Lage mate van veerkracht

Pagina 178 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Depressie-/angstklachten

Indeling

Categorische maat:
- Ernstige klachten
- Matige klachten
- Lichte klachten
- Geen klachten
Dichotome maat:
- Depressie-/angstklachten
- Geen depressie/angstklachten

Emotionele
uitputtingsklachten

Continue maat

Levensmoeheid

Categorische maat:
- (Bijna) altijd

Dichotome maat:
- Emotionele uitputtingsklachten
- Geen emotionele uitputtingsklachten.

Toelichting
gemiddelde score lager dan 3 is een lage mate van
veerkracht.
Gemeten met de MHI-5 (Mental Health Inventory 5).
Aan studenten is aan de hand van vijf uitspraken
gevraagd hoe ze zich de afgelopen vier weken
hebben gevoeld. Er waren zes antwoordcategorieën,
lopend van ‘nooit’ (1) tot ‘voortdurend’ (6). Er is een
gemiddelde score berekend, die omgezet is naar een
schaal van 0-100.
Bij de categorische maat is de volgende indeling
aangehouden: ernstige klachten (score lager dan 33),
matige klachten (score tussen 33 en 44), lichte
klachten (score tussen 45 en 59) en geen klachten
(score van 60 of hoger.
Bij de dichotome maat is de volgende indeling
aangehouden: klachten (score van 59 of lager) en
geen klachten (score van 60 of hoger).
Gemeten met een subschaal van de MBI-SS (Maslach
Burnout Inventory-Student Survey). Aan studenten
zijn vier stellingen voorgelegd waarbij ze zeven
antwoordmogelijkheden hadden, lopend van ‘nooit’
(1) tot ‘elke dag’ (7). De continue maat is de
gemiddelde schaalscore (range 1-7).
Bij de dichotome maat wordt onderscheid gemaakt
tussen studenten met emotionele uitputtingsklachten
(gemiddelde score van 3,3 of hoger) en studenten
zonder emotionele uitputtingsklachten (gemiddelde
score onder 3,3).
Studenten is gevraagd hoe vaak ze in de afgelopen
vier weken de wens hadden dood te zijn of te gaan
Pagina 179 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Indeling

Toelichting

- Meestal
- Soms
- Af en toe
- Nooit

slapen en nooit meer wakker te worden. Er waren vijf
antwoordcategorieën, lopend van ‘nooit’ tot ‘(bijna)
altijd.
Voor de dichotome maat wordt onderscheid gemaakt
tussen ‘niet levensmoe’ (studenten die ‘nooit’ hebben
geantwoord) en ‘af en toe of vaker levensmoe’
(studenten die ‘(bijna) altijd’, ‘meestal’ ‘soms’ of ‘af
en toe’ hebben geantwoord).
Studenten is gevraagd in welke mate ze in de
afgelopen vier weken stress hebben ervaren. Er
waren vijf antwoordcategorieën: ‘nauwelijks tot geen’
tot ‘heel veel’.

Dichotome maat:
- Af en toe of vaker levensmoe
- Niet levensmoe
Ervaren stress

(Heel) veel stress ervaren
per stressbron

Pagina 180 van 211

Categorische maat:
- Heel veel
- Veel
- Niet weinig/niet veel
- Weinig
- Nauwelijks tot geen
Dichotome maat:
- (Heel) veel stress ervaren
- Niet (heel) veel stress ervaren
Dichotome maat:
- (Heel) veel stress ervaren
- Niet (heel) veel stress ervaren

De studenten die bij ervaren stress is de afgelopen
vier weken ten minste ‘weinig’ hebben geantwoord
kregen de vervolgvraag: in welke mate heb je in de
afgelopen vier weken stress ervaren door […]. Er
volgden zes items over het persoonlijk leven en zes
items over maatschappelijke problemen. Er waren vijf
antwoordcategorieën, lopend van ‘nauwelijks tot
geen’ tot ‘heel veel’.
Voor de dichotome maat wordt voor elk van de twaalf
items onderscheid gemaakt tussen studenten die
(heel) veel stress hebben ervaren en studenten die
‘niet weinig/niet veel’, ‘weinig’ of ‘nauwelijks tot
geen’ stress hebben ervaren.

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Indeling

Toelichting

Prestatiedruk

Categorische maat:
- Vaak
- Regelmatig
- Soms
- Helemaal niet

Studenten is gevraagd hoe vaak zij het gevoel
hebben dat ze onder druk staat om…
1) Aan je eigen verwachtingen te voldoen
2) Aan de verwachtingen van iemand anders te
voldoen.
Zij konden hierbij kiezen uit vier antwoordcategorieën
lopend van ‘helemaal niet’ tot en met ‘vaak’.
Van deze twee items zijn vier dichotome maten
gemaakt. Alle vier vergelijken studenten die ‘vaak’
hebben geantwoord met studenten die ‘regelmatig’,
‘soms’ of ‘helemaal niet’ hebben geantwoord.
Maat (a) vergelijkt studenten die vaak prestatiedruk
vanuit zichzelf ervaren met studenten die dit niet
vaak ervaren. Deze maat is gebaseerd op vraag 1.
Maat (b) vergelijkt studenten die vaak prestatiedruk
vanuit anderen ervaren met studenten die dit niet
vaak ervaren. Deze maat is gebaseerd op vraag 2.
Maat (c) vergelijkt studenten die zowel vanuit zichzelf
als vanuit anderen vaak prestatiedruk ervaren met
studenten die niet op beide vragen ‘vaak’ hebben
geantwoord. Deze maat is gebaseerd op vraag 1 en
2.
Maat (d) vergelijkt studenten die vanuit zichzelf of
vanuit anderen vaak prestatiedruk ervaren met
studenten die niet op één of beide vragen ‘vaak’
hebben geantwoord. Deze maat is gebaseerd op
vraag 1 en 2.
Gemeten met de eenzaamheidsschaal (verkorte
versie) van De Jong Gierveld. Aan studenten zijn drie
stellingen over emotionele eenzaamheid en drie

Dichotome maat:
a)
- Ervaart vaak prestatiedruk vanuit zichzelf
- Ervaart niet of niet vaak prestatiedruk
vanuit zichzelf
b)
- Ervaart vaak prestatiedruk vanuit anderen
- Ervaart niet of niet vaak prestatiedruk
vanuit anderen
c)
- Ervaart vaak prestatiedruk, vanuit zowel
zichzelf als van anderen
- Ervaart niet of niet vaak prestatiedruk,
vanuit zowel zichzelf als van anderen
d)
- Ervaart vaak prestatiedruk, vanuit zichzelf
en/of anderen
- Ervaart niet of niet vaak prestatiedruk,
vanuit zichzelf en/of anderen

Eenzaamheid

Categorische maat:
- Sterk eenzaam
- Enigszins eenzaam

Pagina 181 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Indeling

Toelichting

- Niet eenzaam

stellingen over sociale eenzaamheid voorgelegd. De
drie antwoordmogelijkheden waren ‘ja’, ‘min of meer’
en ‘nee’.
Studenten konden maximaal drie punten scoren op
sociale eenzaamheid, en maximaal drie punten
scoren op emotionele eenzaamheid. Een totale
schaalscore van de mate van eenzaamheid is
berekend door deze twee subschalen bij elkaar op te
tellen (range 0-6).
Voor de categorische maat worden de studenten
ingedeeld in drie categorieën, op basis van de totale
score: ‘sterk eenzaam’ (score van 5 of 6), ‘enigszins
eenzaam’ (score van 2,3 of 4) en ‘niet eenzaam’
(score van 0 of 1).
Op basis van de twee subschalen en de totaalscore
zijn drie dichotome maten gemaakt.
Maat (a) vergelijkt de studenten die enigszins of
sterk eenzaam scoren met studenten die niet
eenzaam scoren. Hiervoor wordt de totaalscore
gebruikt (range 0-6).
Maat (b) vergelijkt de studenten die 1-3 punten
scoren op de sociale eenzaamheidsitems met
studenten die 0 punten scoren op deze subschaal.
Maat (c) vergelijkt de studenten die 1-3 punten
scoren op de emotionele eenzaamheidsitems met
studenten die 0 punten scoren op deze subschaal.
Studenten is gevraagd hoeveel hinder ze in de
afgelopen twaalf maanden hebben gehad van
psychische klachten zoals sombere stemming,
angstklachten, bezorgdheid, stress of

Dichotome maat:
a)
- Enigszins of sterk eenzaam
- Niet eenzaam
b)
- Sociaal eenzaam
- Niet sociaal eenzaam
c)
- Emotioneel eenzaam
- Niet emotioneel eenzaam

Hinder door psychische
klachten

Pagina 182 van 211

Categorische maat:
a)
- Helemaal geen
- Een beetje

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Indeling

Toelichting

- Matig
- Veel
- Heel veel
b)
- Helemaal geen/een beetje
- Matig
- Heel) veel

zenuwachtigheid. De antwoordcategorieën lopen van
‘helemaal geen’ tot ‘heel veel’.
Voor maat (b) zijn de categorieën ingedikt tot een
variabele met drie categorieën.

Variabelen

Indeling

Toelichting

Overmatig alcoholgebruik

Dichotome maat:
- Overmatig alcoholgebruik
- Niet overmatige alcoholgebruik

Zwaar alcoholgebruik

Dichotome maat:
- Zwaar alcoholgebruik
- Niet zwaar alcoholgebruik

Studenten is gevraagd hoe vaak zij alcohol drinken
(lopend van ‘1 keer per maand of minder’ tot ‘6 of 7
keer per week’) en hoeveel glazen ze dan op een
typische drink dag drinken (lopend van ‘1 glas’ tot ’16
glazen of meer’). Op basis van deze combinatie wordt
berekend hoeveel glazen de student gemiddeld per
week drinkt.
Vervolgens wordt er op basis van geslacht berekend
of iemand aan het criterium van ‘overmatig drinken’
voldoet, dat is:
21 of meer glazen per week voor mannen.
14 of meer glazen per week voor vrouwen.
Studenten die bij het geboortegeslacht ‘intersekse
persoon’ hebben aangevinkt zijn meegenomen in het
criterium van 14 glazen of meer.
Afhankelijk van hun geslacht zijn de studenten
gevraagd hoe vaak ze in de afgelopen zes maanden
[4/6] of meer glazen op één dag gedronken hebben.
Ze konden kiezen tussen antwoordopties lopend van
‘elke dag’ tot ‘nooit’.

Middelengebruik

Pagina 183 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Riskant alcoholgebruik en
mogelijke
alcoholafhankelijkheid

Pagina 184 van 211

Indeling

Dichotome maat:
a)
- Riskant alcoholgebruik
- Niet riskant alcoholgebruik
b)
- Mogelijke alcoholafhankelijkheid
- Geen mogelijke alcoholafhankelijkheid

Toelichting
Vervolgens is er op basis van geslacht berekend of
iemand aan het criterium van ‘zwaar drinken’
voldoet, dat is:
Wekelijks 6 of meer glazen op één dag voor mannen.
Wekelijks 4 of meer glazen op één dag voor vrouwen.
Studenten die bij het geboortegeslacht ‘intersekse
persoon’ hebben aangevinkt zijn meegenomen met
het criterium van 4 glazen.
Gemeten met de Alcohol Use Disorders Identification
Screening Test (AUDIT). Aan studenten is gevraagd
hoe vaak ze specifieke alcoholgerelateerde situaties
hebben meegemaakt. Zes items gingen over de
afgelopen twaalf maanden, en hadden
antwoordopties van ‘nooit’ (0) tot ‘(bijna) dagelijks’
(4), twee items gingen over ooit meegemaakt, en
hadden de antwoordopties ‘nee’ (0), ‘ja, langer dan
een jaar geleden’ (2) en ‘ja, in het afgelopen jaar’
(4). De score van deze acht items worden bij elkaar
opgeteld als één auditscore (range 0 – 32).
Op basis van deze auditscore zijn twee dichotome
maten gemaakt:
Maat (a) onderscheidt studenten die scoren op
riskant alcoholgebruik (score van 8 of meer) en
studenten die geen riskant alcoholgebruik scoren.
Maat (b) onderscheidt studenten die scoren op
mogelijke alcoholafhankelijkheid (score van 20 of
meer) en studenten die niet scoren op een mogelijke
alcoholafhankelijkheid.

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Indeling

Toelichting

Dagelijks roken

Categorische maat:
- Ja, elke dag
- Ja, regelmatig maar niet elke dag
- Ja, maar ik gebruik het niet regelmatig
- Ja, ik heb het één keer of een paar keer
gedaan
- Nee

Studenten is gevraagd of zij weleens sigaretten of
shag roken, de antwoordopties lopen van ‘ja, elke
dag’ tot ‘nee’.

Dagelijks of regelmatig
vapen

Frequent cannabisgebruik

Recent xtc-gebruik

Dichotome maat:
- Dagelijks roken
- Niet dagelijks roken
Categorische maat:
- Ja, elke dag
- Ja, regelmatig maar niet elke dag
- Ja, maar ik gebruik het niet regelmatig
- Ja, ik heb het één keer of een paar keer
gedaan
- Nee
- Dichotome maat:
- - Dagelijks of regelmatig vapen
- - Niet dagelijks of regelmatig vapen
Dichotome maat:
- Cannabis ten minste één keer per week
gebruikt in de afgelopen twaalf maanden
- Cannabis niet of niet wekelijks gebruikt
Dichotome maat:
- In de afgelopen 30 dagen xtc gebruikt
- Niet of niet in de afgelopen 30 dagen xtc
gebruikt

Studenten is gevraagd of zij weleens een vape, esmoker of elektronische sigaret gebruiken, de
antwoordopties lopen van ‘ja, elke dag’ tot ‘nee’.

Studenten is gevraagd hoe vaak ze in de afgelopen
twaalf maanden cannabis (hasj, wiet, marihuana)
gebruikt hebben. De antwoordopties lopen van ‘elke
dag’ tot één keer’.
Studenten is gevraagd of ze wel eens xtc hebben
gebruikt, en zo ja, wanneer voor het laatst. De
antwoordopties lopen van ‘nee nooit gebruikt’ tot ‘ja,
in de afgelopen 30 dagen’.

Pagina 185 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Indeling

Toelichting

Recent cocaïnegebruik

Dichotome maat:
- In de afgelopen 30 dagen cocaïne gebruikt
- Niet of niet in de afgelopen 30 dagen
cocaïne gebruikt

Recent
psychedelicagebruik

Dichotome maat:
- In de afgelopen 30 dagen psychedelica
gebruikt
- Niet of niet in de afgelopen 30 dagen
psychedelica gebruikt

Gebruik van
concentratieverhogende
middelen zonder
doktersvoorschrift
(oneigenlijk gebruik)

Dichotome maat:
- In de afgelopen 12 maanden één of meer
concentratieverhogende middelen gebruikt
zonder doktersvoorschrift
- In de afgelopen 12 maanden geen gebruik
van concentratieverhogende middelen
zonder doktersvoorschrift

Studenten is gevraagd of ze wel eens cocaïne hebben
gebruikt, en zo ja, wanneer voor het laatst. De
antwoordopties lopen van ‘nee nooit gebruikt’ tot ‘ja,
in de afgelopen 30 dagen’.
Studenten is gevraagd of ze wel eens LSD, 2-CB
en/of paddo’s/truffels hebben gebruikt, en zo ja,
wanneer voor het laatst. De antwoordopties lopen
van ‘nee nooit gebruikt’ tot ‘ja, in de afgelopen 30
dagen’.
Studenten is gevraagd of ze wel eens methylfenidaat,
dexamfetamine en/of modafinil hebben gebruikt
zonder doktersvoorschrift, en zo ja, wanneer voor het
laatst. De antwoordopties lopen van ‘nee nooit
gebruikt’ tot ‘ja, in de afgelopen 30 dagen’.

Gebruik van slaap- of
kalmeringsmiddelen
zonder doktersvoorschrift
(oneigenlijk gebruik)

Dichotome maat:
- In de afgelopen 12 maanden één of meer
slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt
zonder doktersvoorschrift
- In de afgelopen 12 maanden geen gebruik
van slaap- of kalmeringsmiddelen zonder
doktersvoorschrift

Studenten is gevraagd of ze weleens slaap- en
kalmeringsmiddelen (zoals Temazepam, Oxazepam,
Valium en Seresta) hebben gebruikt zonder
doktersvoorschrift, en zo ja, wanneer voor het laatst.
De antwoordopties lopen van ‘nee nooit gebruikt’ tot
‘ja, in de afgelopen 30 dagen’.

Hinder door
middelengebruik

Categorische maat per middel:
- Helemaal geen
- Een beetje
- Matig
- Veel
- Heel veel

Studenten is gevraagd hoeveel hinder ze in de
afgelopen 12 maanden hebben ervaren door het
gebruik van […] of door de na-effecten van dit
gebruik. De vraag is gesteld voor:
- alcohol
- drugs

Pagina 186 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Indeling

Toelichting

Dichotome maat over drie middelen:
- (Heel) veel hinder van één of meerdere
middelen
- Niet of matig ervaren hinder

- medicijnen (concentratieverhogende middelen of
slaap- en kalmeringsmiddelen zonder
doktersvoorschrift)
De antwoordcategorieën lopen van ‘helemaal geen’
tot ‘heel veel’.

Variabelen

Indeling

Toelichting

Hulp of advies ontvangen
vanwege psychische
klachten

Dichotome maat:
a)
- Heeft hulp ontvangen binnen de instelling
- Heeft geen hulp ontvangen binnen de
instelling
b)
- Heeft hulp ontvangen buiten de instelling
- Heeft geen hulp ontvangen buiten de
instelling
c)
- Heeft hulp ontvangen, zowel binnen als
buiten de instelling
- Heeft niet zowel binnen als buiten de
instelling hulp ontvangen
d)
- Heeft hulp ontvangen, binnen de instelling
en/of buiten de instelling
- Heeft geen hulp ontvangen, zowel binnen
als buiten de instelling niet
Dichotome maten:
a)
- Heeft hulp ontvangen van iemand uit de
directe sociale omgeving

Studenten is gevraagd of zij in de afgelopen twaalf
maanden vanwege psychische klachten hulp of advies
hebben ontvangen van iemand …
1) binnen de onderwijsinstelling
2) buiten de onderwijsinstelling
Zij konden hierbij kiezen uit de antwoordcategorieën
‘ja’, ‘nee, want ik had geen psychische klachten’ en
‘nee, om een andere reden geen hulp of advies
ontvangen’. De studenten die aangaven geen
psychische klachten te hebben zijn niet
meegenomen.
Op basis van de resterende twee items zijn vier
dichotome maten gemaakt. Alle vier vergelijken
studenten die ‘ja’ hebben geantwoord met studenten
die ‘nee, om een andere reden geen hulp of advies
ontvangen’ hebben geantwoord.

Advies of hulp ontvangen

Advies- of hulpgevers
buiten de instelling
vanwege psychische
klachten

Studenten die aangaven buiten de onderwijsinstelling
hulp te hebben ontvangen voor psychische
problemen kregen de vervolgvraag ‘van wie heb je
advies of hulp ontvangen’. Ze konden kiezen uit
Pagina 187 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Hulp of advies ontvangen
vanwege problemen met
middelengebruik

Pagina 188 van 211

Indeling

Toelichting

- Heeft geen hulp ontvangen van iemand uit
de directe sociale omgeving
b)
- Heeft hulp ontvangen van één of meerdere
professionele hulp-/zorgverleners
- Heeft geen hulp ontvangen van een
professionele hulp-/zorgverleners

zeven antwoordopties, waarbij de laatste optie ‘van
iemand anders’ was.
Er zijn twee dichotome maten gemaakt op basis van
de gegeven antwoorden.
De professionele hulp-/zorgverleners onder maat (b)
bestaan uit:
1) Maatschappelijk
werker/jeugdverpleegkundige/
jongerenwerker/sociaal werker of andere
sociaal professional
2) Coach
3) Huisarts of POH-GGZ
4) Psychiater/psycholoog/psychotherapeut
5) Medisch specialist of hulpverlener in een
ziekenhuis
Studenten die hebben aangegeven in de afgelopen
twaalf maanden alcohol, enige drugs of medicijnen
zonder doktersvoorschrift hebben gebruikt hebben de
vraag gekregen of zij in de afgelopen 12 maanden
vanwege problemen met middelengebruik hulp of
advies hebben ontvangen van iemand …
1) binnen jouw onderwijsinstelling
2) buiten jouw onderwijsinstelling
Zij konden hierbij kiezen uit de antwoordcategorieën
‘ja’, ‘nee, want ik had geen problemen door
alcoholgebruik, een ander middel of medicijnen’ en
‘nee, om een andere reden geen hulp of advies
ontvangen’. De studenten die aangaven geen
problemen met middelengebruik te hebben zijn niet
meegenomen.

Dichotome maten:
a)
- Heeft hulp ontvangen binnen de instelling
- Heeft geen hulp ontvangen binnen de
instelling
b)
- Heeft hulp ontvangen buiten de instelling
- Heeft geen hulp ontvangen buiten de
instelling
c)
- Heeft hulp ontvangen, zowel binnen als
buiten de instelling
- Heeft niet zowel binnen als buiten de
instelling hulp ontvangen
d)
- Heeft hulp ontvangen, binnen de instelling
en/of buiten de instelling

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Advies- of hulpgevers
buiten de instelling
vanwege problemen met
middelengebruik

Indeling

Toelichting

- Heeft geen hulp ontvangen, zowel binnen
als buiten de instelling niet

Op basis van de resterende twee items zijn vier
dichotome maten gemaakt. Alle vier vergelijken
studenten die ‘ja’ hebben geantwoord met studenten
die ‘nee, om een andere reden geen hulp of advies
ontvangen’ hebben geantwoord.
Studenten die aangaven buiten de onderwijsinstelling
hulp te hebben ontvangen voor problemen met
middelengebruik kregen de vervolgvraag ‘van wie
heb je advies of hulp ontvangen’. Ze konden kiezen
uit acht antwoordopties, waarbij de laatste optie ‘van
iemand anders’ was.
Er zijn twee dichotome maten gemaakt op basis van
de gegeven antwoorden.
De professionele hulp-/zorgverleners onder maat (b)
bestaan uit:
1) Maatschappelijk
werker/jeugdverpleegkundige/
jongerenwerker/sociaal werker of andere
sociaal professional
2) Coach
3) Huisarts of POH-GGZ
4) Hulpverlener binnen de verslavingszorg
5) Psychiater/psycholoog/psychotherapeut
6) Medisch specialist of hulpverlener in een
ziekenhuis

Dichotome maten:
a)
- Heeft hulp ontvangen van iemand uit de
directe sociale omgeving
- Heeft geen hulp ontvangen van iemand uit
de directe sociale omgeving
b)
- Heeft hulp ontvangen van één of meerdere
professionele hulp-/zorgverleners
- Heeft geen hulp ontvangen van een
professionele hulp-/zorgverleners

Pagina 189 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tijdsbesteding
Variabelen

Indeling

Toelichting

Lidmaatschap vereniging
of clubs

Categorische maten:
a)
- Lid van één of meerdere
studentenverenigingen
- Geen lid van een studentenvereniging
b)
- Lid van één of meerdere verenigingen,
niet specifiek voor studenten
- Geen lid van een vereniging niet specifiek
voor studenten
c)
- Lid van één of meerdere sportverenigingen
- Geen lid van een sportvereniging

Sporten/bewegen als
ontspannende of
energiegevende activiteit

Dichotome maat:
- Vindt sport een ontspannende activiteit
- Vindt sport geen ontspannende activiteit

Studenten is gevraagd of zij lid zijn of deel uitmaken van
één of meerdere verenigingen of clubs. Ze konden kiezen
uit tien antwoordopties, waarvan de laatste optie ‘nee’ was.
Op basis van de antwoorden zijn drie categorische maten
gemaakt.
Maat (a) vergelijkt studenten die lid zijn van één of
meerdere studentenverenigingen met studenten die dit niet
aangevinkt hebben.
De verenigingen onder maat (a) bestaan uit:
1) Studentenvereniging
2) Studievereniging
3) Studentenorganisatie op het gebied van religie,
cultuur, identiteit, etc.
Maat (b) vergelijkt studenten die lid zijn van één of
meerdere verenigingen die niet specifiek op studenten zijn
gericht met studenten die dit niet aangevinkt hebben.
De verenigingen onder maat (b) bestaan uit:
1) Maatschappelijke organisatie
2) Religieuze of levensbeschouwelijke organisatie
3) Culturele vereniging
4) Anders
Maat (c) vergelijkt studenten die lid zijn van één of
meerdere sportverenigingen met studenten die dit niet
aangevinkt hebben.
De verenigingen onder maat (c) bestaan uit:
1) Studentensport
2) Sportvereniging (niet studentensport)
Studenten is gevraagd welke activiteiten hen ontspanning
of energie geven. Ze konden kiezen uit 11 opties, waarvan
de laatste optie ‘anders’ was. Voor dit rapport is alleen
gebruikgemaakt van de activiteit ‘sport’.

Pagina 190 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Indeling

Toelichting

Voldoende tijd hebben
voor activiteiten die
ontspanning bieden

Categorische maat:
- (Zeer) mee eens
- Neutraal
- (Zeer) mee oneens

(Bij)baan

Categorische maat:
- Geen/0 uur per week
- 1 tot 8 uur per week
- 9 tot 15 uur per week
- 16 uur of meer per week
- Ja
- Nee

Studenten is gevraagd of ze naast de studie, werk en
andere verplichtingen genoeg tijd hebben voor activiteiten
die ontspanning of energie opleveren.
Er waren vijf antwoordopties, lopend van ‘zeer mee eens’
tot ‘zeer mee oneens’.
Studenten is gevraagd of ze een (bij)baan naast de studie
hebben, en zo ja hoeveel uur ze gemiddeld per week
werken. Er waren zes antwoordopties, lopend van ‘geen/0
uur per week’ tot ‘meer dan 20 uur per week’.

Mantelzorg verlenen

Ervaren sociale steun
Variabelen
Ervaren steun

Studenten is gevraagd: ’heb je de langdurige zorg voor, of
geef je hulp aan een naaste (denk aan een familielid,
vriend(in), partner)? Dit kan zijn vanwege een lichamelijke
of psychische ziekte, of een beperking. Het is zorg die je
geeft omdat jouw zieke naaste dit niet (geheel) meer zelf
kan en daardoor (deels) op jou terugvalt’.
Antwoordmogelijkheden waren ‘ja’ of ‘nee’.

Indeling

Toelichting

Categorische maat:
- (Zeer) mee oneens
- Neutraal/niet van toepassing
- (Zeer) mee eens

Studenten is gevraagd in hoeverre ze steun ervaren van …
1) Ouders/verzorgers
2) Partner of andere familieleden
3) Vrienden/vriendinnen
4) Verenigingen
5) Docenten/tutor/mentor of studieloopbaanbegeleider
Er waren zes antwoordopties, lopend van ‘zeer mee oneens’
tot ‘zeer mee eens’ en ‘niet van toepassing’.

Pagina 191 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Problemen/aandoeningen
Variabelen

Indeling

Toelichting

Ingrijpende
gebeurtenissen

Categorische maat:
- Geen ingrijpende gebeurtenis
meegemaakt
- Eén ingrijpende gebeurtenis meegemaakt
- Twee of meer ingrijpende gebeurtenissen
meegemaakt

Belemmerende
concentratie-, lees- of
rekenproblemen

- Belemmerende concentratie-, lees- of
rekenproblemen
- Geen belemmerende concentratie-, leesof rekenproblemen

Slaapproblemen

Dichotome maat:
- (Heel) veel slaapproblemen
- Niet (heel) veel slaapproblemen
Dichotome maat:
- Risicovol gamegedrag
- Geen risicovol gamegedrag

Studenten is gevraagd of ze in de afgelopen twaalf
maanden een specifieke gebeurtenis hebben meegemaakt,
en zo ja, hoeveel stress ze daarvan ervaren hebben. Er
waren 21 gebeurtenissen waar ze uit konden kiezen,
waarvan de laatste drie opties ‘anders’, ‘wil ik niet zeggen’
en ‘geen van bovenstaande’ waren. Voor de mate van
ervaren stress konden ze kiezen uit ‘nauwelijks tot geen’,
‘weinig’, ‘niet veel/niet weinig’, ‘veel’ en ‘heel veel’. Een
gebeurtenis wordt als ingrijpend gescoord wanneer de
student er ‘veel’ of ‘heel veel’ stress van ervaren heeft.
Studenten is de vraag gesteld of ze een of meer
functiebeperkingen, aandoeningen of ziekten hebben. Ook
is studenten de vraag gesteld in welke mate de aangevinkte
functiebeperking(en) en/of ziekte(n) of aandoening(en) hen
belemmert/belemmeren bij de dingen die men dagelijks
zoal doet.
Voor deze variabele zijn studenten geselecteerd die
aangaven ‘ADHD, ADD of concentratieproblemen’ en/of
‘dyslexie of dyscalculie’ te hebben én aangaven dat deze
aandoeningen hen (heel) veel belemmeren. Er is niet
gevraagd of een aangegeven aandoening of
functiebeperking door een arts, psycholoog of andere ter
zake deskundige is gediagnosticeerd.
Studenten is gevraagd in welke mate zij de afgelopen vier
weken problemen met slapen hebben gehad. Er waren vijf
antwoordopties, lopend van ‘nauwelijks’ tot ‘heel veel’.
Studenten die hebben aangegeven te gamen in hun vrije
tijd hebben een viertal stellingen over hun gamegedrag
voorgelegd gekregen. Twee van die stellingen waren: ‘Ik
blijf gamen terwijl dit problemen oplevert’ en ‘Gamen levert

Risicovol gamegedrag

Pagina 192 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Indeling

Risicovol
socialemediagebruik

Dichotome maat:
- Risicovol gebruik
- Geen risicovol gebruik

Risicovol gokgedrag

Dichotome maat:
- Risicovol gokgedrag
- Geen risicovol gokgedrag

Toelichting
al langer dan een jaar problemen op voor mij’. Deze
stellingen zijn gebaseerd op de ICD-11 (International
Classification of Diseases 11th Revision). Als een of beide
van deze stellingen met ‘eens’ of ‘helemaal eens’ werd
beantwoord, is dit als risicovol gamegedrag ingedeeld.
Studenten hebben een viertal stellingen over hun
socialemediagedrag voorgelegd gekregen. Twee van die
stellingen waren: ‘Ik blijf doorgaan met sociale media
gebruiken terwijl dit problemen oplevert’ en ‘Mijn sociale
mediagebruik levert al langer dan een jaar problemen op
voor mij’. Deze stellingen zijn gebaseerd op de vragen over
risicovol gamen. Als één of beide van deze stellingen met
‘eens’ of ‘helemaal eens’ werd beantwoord, is dit als
risicovol sociale mediagebruik ingedeeld.
Studenten is gevraagd of ze in de afgelopen twaalf
maanden aan een specifieke manier van gokken hebben
meegedaan. Ze konden kiezen uit tien antwoorden,
waarvan de laatste ‘nee’ was.
Als er één of meerdere manieren van gokken was
aangevinkt werden er drie stellingen voorgelegd:
1) Heb je het gevoel dat je misschien een probleem
hebt met gokken
2) Hebben mensen kritiek gehad op je speelgedrag of
verteld dat je een gokprobleem had
3) Is jouw gokken de oorzaak geweest van
geldproblemen
Iedere stelling had vier antwoordmogelijkheden, ‘nooit’,
‘soms’, ‘meestal’ en ‘(bijna) altijd’. Als één of meer van
deze stellingen met ‘meestal’ of ‘(bijna) altijd’ werden
beantwoord, is dit als risicovol gokgedrag ingedeeld.

Pagina 193 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Variabelen

Indeling

Toelichting

(Heel) veel stress ervaren
van maatschappelijke
problemen

Categorische maat:
- Geen maatschappelijke gebeurtenis
- Eén maatschappelijke gebeurtenis
- Twee of meer maatschappelijke
gebeurtenissen

De studenten die bij ervaren stress is de afgelopen vier
weken ten minste ‘weinig’ hebben geantwoord kregen de
vervolgvraag: in welke mate heb je in de afgelopen vier
weken stress ervaren door […]. Er volgden zes items over
het persoonlijk leven en zes items over maatschappelijke
problemen. Er waren vijf antwoordcategorieën, lopend van
‘nauwelijks tot geen’ tot ‘heel veel’.
Voor de categorische maat wordt onderscheid gemaakt
tussen studenten die van ‘geen’ , ‘één’ en ‘twee of meer’
maatschappelijke problemen (heel) veel stress hebben
ervaren. Voor deze maat worden alleen de zes
maatschappelijke problemen items gebruikt.

Pagina 194 van 211

Bijlage 2 Ongewogen kenmerken van studenten uit het
hoger onderwijs

Bijlagetabel 2.1 Ongewogen kenmerken van studenten uit het hoger onderwijs
(percentages).

Geslacht (bij geboorte)
Man
Vrouw
Niet man en niet vrouw
Gender
Man
Vrouw
Anders
Leeftijd
16-21
22-25
26-29
30 jaar en ouder
Herkomst

Geen migratieachtergrond
Migratieachtergrond
Internationale student
Bachelor/master
Bachelor
Master of andersoortig
Opleidingsvorm
Voltijd
Niet-voltijd

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=14.800) (n=17.758)
39

38

40

61

62

60

<1

<1

<1

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=14.800) (n=17.758)
38

37

39

59
3

61
2

58
3

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=14.800) (n=17.758)
48

53

45

38

32

44

8

7

9

5

9

3

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=14.800) (n=17.758)
70

83

60

12

11

13

18

7

27

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=14.800) (n=17.758)
73

93

57

27

7

43

Totaal
Hbo
Wo
(n=32.558) (n=14.800) (n=17.758)
92

85

98

8

15

2

RIVM-rapport 2023-0412

Bijlage 3 Factoren die opgenomen zijn in de LASSO-analyses

Bijlagetabel 3.1 Alle factoren (sociaal-demografische, studie-gerelateerde en
andere kenmerken van studenten) die opgenomen zijn in de LASSO-analyses (in
percentages).

Sociaal-demografische kenmerken
Factoren
Categorieën

Totaal

Hbo

Wo

Man

44

43

46

Vrouw

54

55

52

Intersekse persoon

2

2

3

Komen niet overeen

3

3

3

Komen overeen

97

97

97

16-21

50

52

48

22-25

34

31

39

26-29

8

8

9

30 jaar en ouder

7

10

4

Ja

16

14

19

Nee

78

82

74

Weet niet/zegt niet

6

5

7

Geen
migratieachtergrond

69

78

57

Migratieachtergrond

16

14

18

Internationale student

15

8

24

Bij ouders

46

59

27

Studentenhuis (4+
medebewoners)

10

6

16

Met anderen (max 4
medebewoners)

30

23

40

Zelfstandig

13

10

16

Overig

2

2

1

Totaal

Hbo

Wo

Hbo

58

100

0

Wo

42

0

100

Bachelor

78

92

60

Master of andersoortig

22

8

40

Voltijd

90

83

99

Niet-voltijd

10

17

1

Opleidingsrichting:
Techniek

Techniek

26

26

27

Niet techniek

74

74

73

Opleidingsrichting:

Recht

3

2

5

Geslacht (bij geboorte)

Geslacht en gender
Leeftijd

Lhbtq+

Herkomst

Woonsituatie

Studiekenmerken
Factoren
Onderwijstype
Bachelor of master
Opleidingsvorm

Pagina 196 van 211

Categorieën

RIVM-rapport 2023-0412

Factoren

Categorieën

Totaal

Hbo

Wo

Recht

Niet recht

97

98

95

Opleidingsrichting:
gezondheidszorg

Gezondheidszorg

12

12

12

Niet gezondheidszorg

88

88

88

Opleidingsrichting:
Cultuur

Taal en cultuur

4

1

8

Niet taal en cultuur

96

99

92

Opleidingsrichting:
Gedrag en
maatschappij

Gedrag en
maatschappij

15

15

14

Niet gedrag en
maatschappij

85

85

86

Landbouw en
Natuurlijke omgeving

5

4

7

Niet landbouw en
Natuurlijke omgeving

95

96

93

Opleidingsrichting:
onderwijs

Onderwijs

12

20

1

Niet onderwijs

88

80

99

Opleidingsrichting:
economie

Economie

16

20

11

niet economie

84

80

89

Opleidingsrichting:
Natuur

Natuur

4

<1

10

Niet natuur

96

100

90

Opleidingsrichting:
sectoroverstijgend

Sectoroverstijgend

3

1

5

Niet sectoroverstijgend

97

99

95

Studievertraging

Geen vertraging

65

69

59

Tot een jaar

14

13

15

Een jaar of meer

21

17

26

Geen schuld

51

54

46

€ 0-20.000

31

33

29

€ 20.000-40.000

11

9

13

Meer dan € 40.000

8

5

11

Geen schuld

46

50

40

€ 0-20.000

28

30

26

€ 20.000-40.000

13

11

15

Meer dan € 40.000

13

10

19

Categorieën

Totaal

Hbo

Wo

Lid van 1 of meer
studentenverenigingen

34

18

56

Geen lid van een
studentenvereniging

66

82

44

Lid van 1 of meer nietstudentspecifieke
verenigingen

16

17

15

Opleidingsrichting:
landbouw

Huidige studieschuld

Toekomstige
studieschuld

Tijdsbesteding
Factoren
Lid van
studentenvereniging

Lid van nietstudentspcifieke

Pagina 197 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Factoren
vereniging

Categorieën

Totaal

Hbo

Wo

Geen lid van een nietstudentspecifieke
vereniging

84

83

85

Lid van sportvereniging Lid van 1 of meer
sportverenigingen

35

35

36

Geen lid van een
sportvereniging

65

65

64

Sporten/bewegen als
ontspannende of
energiegevende
activiteit

Nee

32

33

30

68

67

70

Voldoende tijd hebben
voor activiteiten die
ontspanning bieden

(Zeer) mee oneens

31

33

28

Neutraal

19

20

18

(zeer) mee eens

50

47

54

(Bij)baan

Geen/0 uur

36

26

48

1-8 uur

22

21

23

9-15 uur

20

23

17

16+ uur

22

29

12

Nee

91

89

93

Ja

9

11

7

Totaal

Hbo

Wo

(Zeer) mee oneens

9

10

8

Neutraal/nvt

12

14

10

(Zeer) mee eens

79

77

82

Steun ervaren van
partner of andere
familieleden

(Zeer) mee oneens

8

8

8

Neutraal/nvt

21

20

21

(Zeer) mee eens

72

72

71

Steun ervaren van
vrienden

(Zeer) mee oneens

5

5

5

Neutraal/nvt

16

17

15

(Zeer) mee eens

79

77

81

(Zeer) mee oneens

17

14

21

Neutraal/nvt

60

66

52

23

20

27

24

20

29

39

36

43

37

44

27

Mantelzorg verlenen

Ervaren sociale steun
Factoren
Steun ervaren van
ouders/verzorgers

Steun ervaren van
studievereniging,
studenten(sport)vereni
ging of andere
studentenorganisatie

Ja

Categorieën

(Zeer) mee eens

Steun ervaren van
(Zeer) mee oneens
docent/tutor/mentor/
Neutraal/nvt
studieloopbaanbegeleid
(Zeer) mee eens
er

Pagina 198 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Problemen/aandoeningen
Factoren

Totaal

Hbo

Wo

Geen

45

46

44

1 gebeurtenis

24

24

24

2 of meer
gebeurtenissen

31

31

32

Belemmerende
concentratie-, lees- of
rekenproblemen

Niet belemmerend

90

90

91

10

10

9

Slaapproblemen

Niet (heel) vaak

66

65

68

(Heel) vaak

34

35

32

Niet of niet risicovol

97

97

97

Risicovol gamen

3

3

3

Niet of niet
problematisch

76

80

71

Problematisch gebruik

24

20

29

Niet of niet risicovol

99

99

100

Risicovol gedrag

1

1

<1

Geen

44

46

40

1 probleem

20

20

20

2 of meer problemen

36

34

39

Middelengebruik (alleen in LASSO-analyses over mentale
gezondheid)
Factoren
Categorieën
Totaal Hbo

Wo

Hinder door
middelengebruik

Stressvolle
gebeurtenissen

Risicovol gamegedrag
Risicovol
socialemediagebruik
Risicovol gokgedrag
(Heel) veel stress
ervaren van
maatschappelijke
problemen

Categorieën

Belemmerend

(Heel) veel

3

3

3

Niet of matig

97

97

97

Riskant alcoholgebruik

33

31

37

Niet riskant
alcoholgebruik

67

69

63

Mogelijke
alcoholafhankelijkheid

4

3

4

Geen mogelijke
alcoholafhankelijkheid

96

97

96

Dagelijks

6

7

5

Niet (dagelijks)

94

93

95

6

5

6

Niet of niet wekelijks

94

95

94

Gebruik van
In het afgelopen jaar
concentratieverhogende minstens 1 keer
middelen zonder
doktersvoorschrift

3

3

4

Riskant alcoholgebruik

Alcoholafhankelijkheid

Dagelijks roken
Frequent
cannabisgebruik

Minstens 1x per week

Pagina 199 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Factoren

Categorieën

Totaal

Hbo

Wo

97

97

96

Mentale gezondheid (alleen in LASSO-analyses over
middelengebruik)
Factoren
Categorieën
Totaal

Hbo

Wo

Stress maatschappij

Niet in het afgelopen
jaar

Hinder door psychische
klachten
Depressie/angstklachten

Geen

44

46

40

Eén gebeurtenis

20

20

20

Twee of meer
gebeurtenissen

36

34

39

32

32

32

Niet of matig

68

68

68

Depressie/angstklachten

44

42

45

56

58

55

(Heel) veel

Geen depressie-/
angstklachten

Pagina 200 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Bijlage 4 Resultaten LASSO mentale gezondheid

In onderstaande tabellen wordt een overzicht gegeven van verbanden
tussen de omvangrijke set factoren en de negen maten van mentale
gezondheid op basis van de LASSO (Least Absolute Shrinkage and
Selection Operator) - analyses. In deze tabellen staan de factoren (of
een categorie van een factor) met een significant verband met minimaal
een kleine effectgrootte met een van de uitkomstmaten. Zie bijlage 3
voor alle factoren die in de LASSO opgenomen zijn.
Een min-teken in de tabellen betekent dat een kenmerk samenhangt
met het minder vaak voorkomen van een maat van mentale
gezondheid; een plus-teken betekent dat een kenmerk verband houdt
met het vaker voorkomen van een maat van mentale gezondheid. De
sterkte van een verband wordt weergegeven door het aantal min/plustekens: één min-/plusteken staat voor een kleine effectgrootte,
twee min-/plustekens betekenen een verband met een middelgrote
effectgrootte, en drie min-/plustekens een verband met een grote
effectgrootte. Voorbeeld: een gemiddelde of hoge mate van veerkracht
komt vaker voor onder studenten die hebben aangegeven het (zeer)
eens te zijn met de stelling (ruim) voldoende tijd te hebben voor
activiteiten die ontspanning bieden of energie opleveren (versus
studenten die hier onvoldoende tijd voor hebben). Dit is aangeven met
een ‘+’ bij de factor ‘ontspanning’. Een gemiddelde of hoge mate van
veerkracht komt minder vaak voor onder studenten die (heel) veel
slaapproblemen hadden in de afgelopen vier weken (versus studenten
die niet of minder slaapproblemen hadden). Dit is aangeven met een ‘-’
bij de factor ‘slaapproblemen’.
Bijlagetabel 4.1 Samenhang tussen mentaal welbevinden en een set van
factoren* (LASSO**) onder de deelnemende studenten (n=32.558).

Sociaal-demografische kenmerken
Factor
Referen- Categorie Levenstiegroep
tevredenheid
Gender
Man
Vrouw
n.s.
Lhbtq+
Woonsituatie

Nee

Weet
niet/zegt
niet
Bij ouders Overig

Studiekenmerken
Factor
Referentiegroep
Studievorm

Voltijd

Studievertraging

Nee

Categori
e
Nietvoltijd
Een jaar
of meer

Veerkracht

Floreren

–

n.s.

x

x

-

n.s.

+

n.s.

Levenstevreden
-heid
x

Veerkracht

Floreren

n.s.

+

x

–

n.s.

Pagina 201 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tijdsbestedeing
Factor
Referentiegroep
Lid van niet
studentenvereniging***
Ontspanning
(Bij)baan

Ervaren steun
Factor
Steun partner
Steun vrienden
Steun
Vereniging
Steun studie

Categori
e

Levenstevreden
-heid
x

Veerkracht

Floreren

n.s.

+

Nee

Ja

(Zeer)
mee
oneens
Nee of 0
uur per
week

(Zeer)
mee eens

x

+

+

16+ uur
per week

x

+

+

Referentiegroep

Categorie

Veerkracht

Floreren

(Zeer)
mee
oneens
(Zeer)
mee
oneens
(Zeer)
mee
oneens
(Zeer)
mee
oneens

(Zeer)
mee eens

Levenstevredenheid
x

n.s.

+

Neutraal

x

n.s.

–

(Zeer)
mee eens

x

+

+

(Zeer)
mee eens

x

n.s.

+

Veerkracht

Floreren

–

x

–

x

–

–

n.s.

–

Problemen/aandoeningen
Factor
Referen- Categorie Levenstiegroep
tevredenheid
Ingrijpende
Geen
Twee of
x
gebeurtenis
meer
Belemmerend
Nee
Ja
x
leerprobleem****
SlaapprobleNiet (heel) (Heel)
x
men
vaak
vaak
Risicovol gamen Nee
Ja
x
Problematisch
Nee
sociale media
gebruik
(Heel) veel
Geen
stress
maatschappelijk
probleem

Ja

x

–

–

Twee of
meer

x

–

x

* In deze tabel staan factoren (of een categorie van een factor) met een significant
verband met minimaal een kleine effectgrootte bij een van de drie uitkomstmaten
(levenstevredenheid, veerkracht en floreren).
** Least Absolute Shrinkage and Selection Operator (LASSO)-methode.
*** Hieronder valt: een maatschappelijke organisatie, een religieuze of
levensbeschouwelijke organisatie, een culturele vereniging of een andere vereniging.
Pagina 202 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

**** Het gaat om belemmerende concentratie-, lees- of rekenproblemen.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
N.s. = niet-significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49).

Bijlagetabel 4.2 Samenhang tussen psychische klachten en een set van
factoren* (LASSO**) (n=32.558).

Sociaal-demografische kenmerken
Factor
Referen- Categorie Depressie- Emotionele Af en toe of
tiegroep
/angstuitputvaker
klachten
tingslevensmoe
klachten
Gender
Man
Vrouw
+
x
n.s.
Biologisch
geslacht en
gender
Leeftijd

Komen
overeen

Lhbtq+

16-21
jaar
Nee

Lhbtq+

Nee

Herkomst

Komen
niet
overeen
30 jaar
en ouder
Ja

Weet
niet/zegt
niet
Geen
Internamigratie- tionale
achterstudent
grond

+

n.s.

+

n.s.

–

x

x

x

+

x

n.s.

+

+

x

+

Studiekenmerken
Factor
Referen- Categorie Depressie- Emotionele Af en toe of
tiegroep
/angstuitputvaker
klachten
tingslevensmoe
klachten
Studievorm
Voltijd
Niet–
x
n.s.
voltijd
StudievertraNee
Tot een
x
+
x
ging
jaar
StudievertraNee
Een jaar
x
+
x
ging
of meer
Tijdsbesteding
Factor
Referen- Categorie Depressie- Emotionele Af en toe of
tiegroep
angstuitputvaker
klachten
tingslevensmoe
klachten
Ontspanning
(Zeer)
Neutraal
–
–
n.s.
mee
oneens
Ontspanning
(Zeer)
(Zeer)
––
––
x
mee
mee eens
oneens
Bijbaan
Nee of 0 16+ uur
–
–
x
uur per
per week
week
Pagina 203 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Ervaren steun
Factor

Referen- Categorie Depressie- Emotionele Af en toe
tiegroep
angstuitputof vaker
klachten
tingslevensmoe
klachten
Steun ouders
(Zeer)
Neutraal/
x
n.s.
–
mee
n.v.t.
oneens
Steun ouders
(Zeer)
(Zeer)
–
n.s.
–
mee
mee eens
oneens
Steun partner (Zeer)
(Zeer)
–
n.s.
–
mee
mee eens
oneens
Steun vrienden (Zeer)
(Zeer)
–
n.s.
x
mee
mee eens
oneens
Steun
(Zeer)
(Zeer)
–
n.s.
x
Vereniging
mee
mee eens
oneens
Steun studie
(Zeer)
Neutraal/
n.s.
–
n.s.
mee
n.v.t.
oneens
Steun studie
(Zeer)
(Zeer)
x
–
n.s.
mee
mee eens
oneens

Problemen/aandoeningen
Factor
Referen- Categorie Depressie- Emotionele Af en toe
tiegroep
angstuitputof vaker
klachten
tingslevensmoe
klachten
Ingrijpende
Geen
Eén
+
x
x
gebeurtenis
Ingrijpende
Geen
Twee of
+
x
+
gebeurtenis
meer
Belemmerend Nee
Ja
+
+
x
leerprobleem***
SlaapprobleNiet
(Heel)
++
+
+
men
(heel)
vaak
vaak
Risicovol
Nee
Ja
+
++
+
gamen
Problematisch Nee
Ja
+
+
x
sociale media
gebruik
(Heel) veel
Geen
Eén
+
+
x
stress maatschappelijk
probleem
(Heel) veel
Geen
Twee of
+
+
+
stress maatmeer
Pagina 204 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Factor

schappelijk
probleem

Referen- Categorie Depressie- Emotionele Af en toe
tiegroep
angstuitputof vaker
klachten
tingslevensmoe
klachten

Middelengebruik
Factor
Referen- Categorie Depressie- Emotionele Af en toe
tiegroep
angstuitputof vaker
klachten
tingslevensmoe
klachten
Frequent
Nee
Ja
n.s.
n.s.
+
cannabisgebruik****

* In deze tabel staan factoren (of een categorie van een factor) met een significant
verband met minimaal een kleine effectgrootte bij een van de drie uitkomstmaten
(depressie-/angstklachten, emotionele uitputtingsklachten en af en toe of vaker
levensmoe).
** Least Absolute Shrinkage and Selection Operator (LASSO)-methode.
*** Het gaat om belemmerende concentratie-, lees- of rekenproblemen.
**** Ten minste één keer per week cannabis gebruikt in de afgelopen twaalf maanden.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
N.s. = niet-significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

Bijlagetabel 4.3 Samenhang tussen stress, prestatiedruk en eenzaamheid en een
set van factoren* (LASSO**) (n=32.558).

Sociaal-demografische kenmerken
Factor
Referen- Categorie (Heel) veel
Vaak
Enigszins of
tiegroep
stress
prestatiesterk
druk
eenzaam
Gender
Man
Vrouw
+
+
n.s.
Lhbtq+

Nee

Herkomst

Geen
migratieachtergrond

Weet
niet/zegt
niet
Internationale
student

n.s.

n.s.

+

x

n.s.

++

Studiekenmerken
Factor
Referentiegroep
Opleidingsrichting

Categorie (Heel) veel
Vaak
Enigszins of
stress
prestatiesterk
druk
eenzaam
Niet
Landbouw
n.s.
n.s.
landbouw en natuuren natuur- lijke
lijke
omgeving
omgeving

Pagina 205 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Tijdsbesteding
Factor
Referentiegroep
Ontspanning
Ontspanning

(Zeer)
mee
oneens
(Zeer)
mee
oneens

Ervaren steun
Factor
Referentiegroep
Steun ouders

(Zeer)
mee
oneens
Steun partner (Zeer)
mee
oneens
Steun
(Zeer)
vrienden
mee
oneens
Steun
(Zeer)
vrienden
mee
oneens
Steun
(Zeer)
vereniging
mee
oneens

Categorie (Heel) veel
Vaak
Enigszins of
stress
prestatiesterk
druk
eenzaam
Neutraal
n.s.
(Zeer)
mee eens

--

-

-

Categorie (Heel) veel
Vaak
Enigszins of
stress
prestatiesterk
druk
eenzaam
(Zeer)
n.s.
x
mee eens
(Zeer)
mee eens

n.s.

n.s.

--

Neutraal/
n.v.t.

n.s.

n.s.

+

(Zeer)
mee eens

x

n.s.

--

(Zeer)
mee eens

n.s.

x

-

Problemen/aandoeningen
Factor
Referen- Categorie (Heel) veel
Vaak
Enigszins of
tiegroep
stress
prestatiesterk
druk
eenzaam
Ingrijpende
Geen
Eén
+
x
x
gebeurtenis
Ingrijpende
Geen
Twee of
+
+
+
gebeurtenis
meer
Belemmerend Nee
Ja
+
x
x
leerprobleem***
Slaapproble- Niet (heel) (Heel)
++
+
+
men
vaak
vaak
Risicovol
Nee
Ja
n.s.
x
+
gamen
Problematisch Nee
Ja
+
x
+
sociale media
gebruik
(Heel) veel
Geen
Eén
+
+
x
stress maatschappelijk
probleem
(Heel) veel
Geen
Twee of
+
+
+
stress maatmeer
Pagina 206 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Factor
schappelijk
probleem

Referentiegroep

Categorie (Heel) veel
Vaak
Enigszins of
stress
prestatiesterk
druk
eenzaam

* In deze tabel staan factoren (of een categorie van een factor) met een significant
verband met minimaal een kleine effectgrootte bij een van de drie uitkomstmaten ((heel)
veel stress, vaak prestatiedruk en enigszins of sterk eenzaam).
** Least Absolute Shrinkage and Selection Operator (LASSO)-methode.
*** Het gaat om belemmerende concentratie-, lees- of rekenproblemen.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
N.s. = niet-significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

Pagina 207 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

Bijlage 5 Resultaten LASSO-analyses middelengebruik

In onderstaande tabellen wordt een overzicht gegeven van verbanden
tussen de omvangrijke set factoren en vier maten van middelengebruik
(overmatig alcoholgebruik, zwaar alcoholgebruik, dagelijks roken en
frequent cannabisgebruik) op basis van de LASSO (Least Absolute
Shrinkage and Selection Operator) - analyses. In deze tabellen staan de
alle factoren (of een categorie van een factor) met een significant
verband met ten minste een kleine effectgrootte met een uitkomstmaat.
Zie bijlage 3 voor alle factoren die in de LASSO opgenomen zijn.
Een min-teken in de tabellen betekent dat een kenmerk samenhangt
met het minder vaak voorkomen van een maat van middelengebruik;
een plus-teken dat een kenmerk verband houdt met het vaker
voorkomen van een maat van middelengebruik. De sterkte van een
verband wordt weergegeven door het aantal min-/plustekens: één min/plusteken staat voor een kleine effectgrootte, twee min-/plustekens
betekenen een verband met een middelgrote effectgrootte, en drie min/plustekens een verband met een grote effectgrootte. Voorbeeld:
overmatig alcoholgebruik komt vaker voor onder studenten die risicovol
gokken (versus studenten die niet gokken of niet risicovol gokken). Dit
is aangeven met ‘++’ bij de factor ‘risicovol gokgedrag’. Overmatig
alcoholgebruik komt minder vaak voor onder studenten die een studie
doen op het gebied van ‘Onderwijs’ (versus studenten die een andere
studie doen). Dit is aangeven met een ‘-’ bij de factor ‘onderwijsrichting:
onderwijs’.
Bijlagetabel 5.1 Samenhang tussen overmatig en zwaar alcoholgebruik en een
set van factoren* (LASSO**) onder de deelnemende studenten (n =32.217).

Sociaal-demografische kenmerken
Factor
ReferentieCategorie
categorie
Gender

Man

Vrouw

Overmatig
alcoholgebruik
-

Gender

Man

Anders

n.s.

--

Biologisch geslacht Komen
en gender
overeen
Leeftijd
16-21

Komen niet
overeen
26-29

---

n.s.

-

-

Leeftijd

16-21

---

--

Lhbtq+

Nee

30 jaar en
ouder
Ja

-

x

Herkomst

Geen
migratieachtergrond
Geen
migratieachtergrond
Bij ouders

Migratieachtergrond

-

-

Internationale student

-

-

Studentenhuis (4+

++

++

Herkomst
Woonsituatie

Pagina 208 van 211

Zwaar
alcoholgebruik
-

RIVM-rapport 2023-0412

Factor

Woonsituatie

Studiekenmerken
Factor
Opleidingsrichting:
onderwijs
Opleidingsrichting:
economie
Opleidingsrichting:
natuur
Toekomstige
studieschuld
Toekomstige
studieschuld
Tijdsbesteding
Factor

Referentiecategorie

Bij ouders

Referentiecategorie

Categorie
medebewoners)
Met anderen
(max 4
medebewoners)
Categorie

Zwaar
alcoholgebruik
-

Nee

Ja

+

x

Nee

Ja

n.s.

-

+

x

+

+

Overmatig
alcoholgebruik
+

Zwaar
alcoholgebruik
+

+

+

+

+

Overmatig
alcoholgebruik
n.s.

Zwaar
alcoholgebruik
+

+

+

n.s.

-

Overmatig
alcoholgebruik
++

Zwaar
alcoholgebruik
++

Geen schuld €20.00040.000
Geen schuld €40.000 of
meer
Referentiecategorie

Categorie

Geen/0 uur

(Bij)baan

Geen/0 uur

16+ uur

Referentiecategorie

Categorie

(Zeer) mee
oneens
(Zeer) mee
oneens
(Zeer) mee
oneens

(Zeer) mee
eens
(Zeer) mee
eens
(Zeer) mee
eens

Problemen/aandoeningen
Factor
Referentiecategorie

Categorie

Steun: studie

+

Ja

(Bij)baan

Steun: vereniging

+

Nee

Lid van 1 of
meer
sportverenigingen
9-15 uur

Steun: vrienden

Zwaar
alcoholgebruik

Overmatig
alcoholgebruik
-

Lid sportvereniging Geen lid

Ervaren steun
Factor

Overmatig
alcoholgebruik

Risicovol gokgedrag Niet of niet
risicovol

Risicovol
gedrag

* In deze tabel staan factoren (of een categorie van een factor) met een significant
verband met minimaal een kleine effectgrootte bij een van de twee uitkomstmaten
(overmatig alcoholgebruik en zwaar alcoholgebruik).
Pagina 209 van 211

RIVM-rapport 2023-0412

** Least Absolute Shrinkage and Selection Operator (LASSO)-methode.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
N.s. = niet-significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79), +++/– – – = groot (0,8-1,29).

Bijlagetabel 5.2 Samenhang tussen dagelijks roken en frequent cannabisgebruik
en een set van factoren* (LASSO**) onder de deelnemende studenten
(n=32.217).

Sociaal-demografische kenmerken
Factor
ReferentieCategorie
categorie
Gender

Man

Vrouw

-

Frequent
cannabisgebruik
--

Gender

Man

Anders

-

-

Herkomst

Internationale
student
Migratieachtergrond

+

++

n.s.

+

Woonsituatie

Geen
migratieachtergrond
Geen
migratieachtergrond
Bij ouders

+

++

Woonsituatie

Bij ouders

+

+

Woonsituatie

Bij ouders

Studentenhu
is (4+
medebewone
rs)
Met anderen
(max 4
medebewone
rs)
Zelfstandig

+

+

Woonsituatie

Bij ouders

Overig

+

n.s.

Dagelijks
roken

Herkomst

Studiekenmerken
Factor
Hbo of wo

Referentiecategorie
Hbo

Opleidings-richting: Nee
maatschappij
Toekomstige
Geen schuld
studieschuld
Toekomstige
Geen schuld
studieschuld
Tijdsbesteding
Factor
Sporten als
ontspanning
(Bij)baan

Pagina 210 van 211

Referentiecategorie

Categorie

Dagelijks
roken

Wo

-

Frequent
cannabisgebruik
n.s.

Ja

+

+

€20.00040.000
€40.000 of
meer

n.s.

+

+

+

Categorie

Dagelijks
roken

Nee

Ja

-

Frequent
cannabisgebruik
n.s.

Geen/0 uur

16+ uur

+

n.s.

RIVM-rapport 2023-0412

Problemen/aandoeningen
Factor
Referentiecategorie

Categorie

Dagelijks
roken

Twee of
meer
gebeurteniss
en
Ja

+

Frequent
cannabisgebruik
+

n.s.

+

Niet (heel)
vaak
Geen

(Heel) vaak

+

n.s.

Eén
probleem

n.s.

+

Geen

Twee of
meer
problemen

x

+

Categorie

Dagelijks
roken

Frequent
cannabisgebruik
+

Ingrijpende
gebeurtenis
meegemaakt

Geen

Belemmerend
leerprobleem***
Slaapproblemen

Nee

(Heel) veel stress
maatschappelijk
probleem
(Heel) veel stress
maatschappelijk
probleem

Mentale gezondheid
Factor
Referentiecategorie
Hinder van
Helemaal
psychische klachten geen

Heel veel

n.s.

* In deze tabel staan factoren (of een categorie van een factor) met een significant
verband met minimaal een kleine effectgrootte bij een van de twee uitkomstmaten
(dagelijks roken en frequent cannabisgebruik).
** Least Absolute Shrinkage and Selection Operator (LASSO)-methode.
*** Het gaat om belemmerende concentratie-, lees- of rekenproblemen.
Analyses zijn uitgevoerd op een gewogen databestand.
N.s. = niet-significant verschil met de referentiecategorie (p ≥ 0,01).
Plusteken(s) = significant positief verschil; minteken(s) = significant negatief verschil.
Effectgrootte (Cohen’s d) bij significant verschil: x = heel klein/niet betekenisvol (< 0,2),
+/– = klein (0,2-0,49), ++/– – = middelgroot (0,5-0,79).

Pagina 211 van 211

J. Nuijen | A. Verweij | J. Dopmeijer | A. van Wamel | F. Schouten |
M. Buijs | M. van der Horst | C. van den Brink

Monitor Mentale gezondheid en
Middelengebruik Studenten hoger
onderwijs 2023
RIVM-rapport 2023-0412