Sovon Vogelonderzoek Nederland
Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

In opdracht van:

Staat van instandhouding
van de vogelsoorten op de
landelijke vrijstellingslijst

Sovon Vogelonderzoek
Nederland
Sovon-rapport 2022/37

Sovon Vogelonderzoek Nederland

E info@sovon.nl
I www.sovon.nl

Sovon-rapport 2022/37

Postbus 6521
6503 GA Nijmegen
Toernooiveld 1
6525 ED Nijmegen
T (024) 7 410 410

Staat van instandhouding van de
vogelsoorten op de landelijke
vrijstellingslijst
Sovon Vogelonderzoek Nederland

Dit rapport is samengesteld in opdracht van het
Minis­terie van Landbouw, Natuur en Voedsel­kwa­liteit

Colofon
© Sovon Vogelonderzoek Nederland 2022
Dit rapport is samengesteld in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Wijze van citeren: Sovon Vogelonderzoek Nederland. 2022. Staat van instandhouding van de vogelsoorten
op de landelijke vrijstellingslijst. Sovon-rapport 2022/37. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
Foto’s omslag: Hans Schekkerman
Opmaak: John van Betteray, Sovon Vogelonderzoek Nederland
ISSN-nummer: 2212 5027
Sovon Vogelonderzoek Nederland
Toernooiveld 1
6525 ED Nijmegen
e-mail: info@sovon.nl
website: www.sovon.nl
Niets uit dit rapport mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar worden gemaakt d.m.v. druk, fotokopie,
microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Sovon.

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

Inhoud
Samenvatting

2

1. Inleiding
1.1. Inleiding
1.2. Kader en definities

3
3
3

2. Werkwijze
2.1. Bepaling staat van instandhouding
2.2. Broninformatie

4
4
5

3. Canadese Gans Branta spec.
3.1. Taxonomie en status
3.2. Kleine Canadese Gans Branta hutchinsii
		3.2.1. Populaties van (deels) natuurlijke herkomst (B.h. hutchinsii)
		3.2.2. Situatie van geïntroduceerde populaties
3.3. Grote Canadese Gans Branta canadensis
		3.3.1. Populaties van (deels) natuurlijke herkomst
3.3.2. Situatie van geïntroduceerde populaties

7
7
7
7
8
9
9
9

4. Houtduif Columba palumbus
4.1. Houtduif als broedvogel
4.2. Houtduif als niet-broedvogel

11
11
13

5. Kauw Corvus monedula
5.1. Kauw als broedvogel
5.2. Kauw als niet-broedvogel

16
16
18

6. Zwarte Kraai Corvus corone

21

7. Literatuur

24

Bijlage. Aanpak veldonderzoek laatste Atlasproject

26

1

Sovon-rapport 2022/37

Samenvatting
Het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV) heeft Sovon Vogelonderzoek
Nederland verzocht om de staat van instandhouding
te bepalen van de vogelsoorten die in Nederland zijn
geplaatst op de landelijke vrijstellingslijst. Onder
staat van instandhouding wordt de ‘gezondheid’ van
de populatie van een bepaalde soort verstaan.

verband van overheden ten behoeve van de inwinning van natuurgegevens voor het beleid, waarbij de
organisatie van vogelmeetnetten wordt uitgevoerd
door Sovon. Behalve het NEM is ook gebruik gemaakt van informatie uit atlasprojecten (periodiek
landsdekkend verspreidingsonderzoek).
De situatie met betrekking tot de diverse soorten en
ondersoorten van de Canadese Gans sensu lato is als
gunstig te beschouwen.

Het voorliggende rapport beschrijft de staat van
instandhouding van Grote Canadese Gans, Kleine
Canadese Gans, Houtduif, Kauw en Zwarte Kraai.
Omdat het bij de Houtduif en de Kauw om verschillende populaties gaat – de broedpopulatie en de
doortrekkende en overwinterende populatie – worden van deze twee soorten beide populaties beoordeeld.

De staat van instandhouding van de Houtduif als
broedvogel is beoordeeld als matig ongunstig
vanwege een afnemende populatietrend. Voor de
overwinterende populatie is die beoordeeld als zeer
ongunstig vanwege een sterk afnemende populatietrend, een afnemende kwaliteit van het leefgebied en
een matig ongunstig toekomstperspectief.

De beoordeling gebeurt conform een systematiek
die door de Europese Commissie is ontwikkeld
in het kader van de Habitatrichtlijn. De staat van
instandhouding wordt bepaald voor de aspecten
Verspreiding, Populatie, Leefgebied (omvang en
kwaliteit) en Toekomstperspectief. De beoordeling
geschiedt in vier categorieën: gunstig, matig ongunstig, zeer ongunstig en onbekend, waarbij het meest
‘sombere’ oordeel per aspect tevens het eindoordeel
bepaalt. De onderliggende informatie is voor een belangrijk deel afkomstig uit het Netwerk Ecologische
Monitoring (NEM). Het NEM is een samenwerkings-

De staat van instandhouding van de Kauw als broedvogel is beoordeeld als gunstig vanwege een stabiele
populatietrend. Voor de overwinterende populatie is
die beoordeeld als matig ongunstig vanwege een afnemende populatietrend en een als matig ongunstig
gescoord toekomstperspectief.
De staat van instandhouding van de Zwarte Kraai is
beoordeeld als gunstig vanwege een stabiele populatietrend.

2

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

1. Inleiding
1.1. Inleiding

Het begrip ‘staat van instandhouding’ is te zien
als de mate van ‘gezondheid’ van een populatie
van een beschermde soort. Daarmee wordt onder
meer de duurzaamheid van het voorkomen op de
lange termijn beoordeeld. De Vogelrichtlijn kent
het begrip niet als zodanig zodat voor nadere uitleg
moet worden teruggegrepen op de definities uit de
Habitatrichtlijn. Daarin wordt in artikel 1 onder i de
staat van instandhouding van een soort als volgt gedefinieerd: “het effect van de som van de invloeden
die op de betrokken soort inwerken en op lange termijn een verandering kunnen bewerkstelligen in de
verspreiding en de grootte van de populaties van die
soort op het in artikel 2 bedoelde grondgebied”.
De staat van instandhouding wordt als ‘gunstig’ beschouwd wanneer:
• uit populatiedynamische gegevens blijkt dat de
betrokken soort nog steeds een levensvatbare
component is van de natuurlijke habitat waarin
hij voorkomt, en dat vermoedelijk op lange termijn zal blijven, en
• het natuurlijke verspreidingsgebied van die soort
niet kleiner wordt of binnen afzienbare tijd lijkt te
zullen worden, en
• er een voldoende grote habitat bestaat en waarschijnlijk zal blijven bestaan om de populaties van
die soort op lange termijn in stand te houden.

In dit rapport wordt op verzoek van het Ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV)
ingegaan op de ‘staat van instandhouding’ van de
vijf vogelsoorten die zijn geplaatst op de landelijke
vrijstellingslijst. In dit hoofdstuk wordt kort ingegaan op het kader en wordt het begrip ‘staat van
instandhouding’ nader geduid. In hoofdstuk 2 wordt
de methodiek beschreven. Hoofdstuk 3 beschrijft
vervolgens de staat van instandhouding van de verschillende vogelsoorten.

1.2. Kader en definities
Op basis van artikel 3.15, eerste lid van de Wet
natuurbescherming (Wnb) kan de Minister vogelsoorten (en enkele andere diersoorten) aanwijzen
die niet in hun voortbestaan worden bedreigd of
dat gevaar lopen, en in het gehele land belangrijke
schade veroorzaken of aan kunnen richten. Op dit
moment zijn dit de Canadese Gans Sensu lato, te
weten de Grote Canadese Gans Branta Canadensis
en de Kleine Canadese Gans Branta hutchinsii hutchinsii, Houtduif Columba palumbus, Kauw Corvus
monedula en Zwarte Kraai Corvus corone (Besluit
natuurbescherming, artikel 3.1). In de Regeling
natuurbescherming (artikel 3.1 e.v.) is aangegeven
dat deze soorten door grondgebruikers in het gehele
land op basis van een provinciaal goedgekeurd faunabeheerplan mogen worden gereguleerd ter voorkoming van schade.

Indien een soort in een gunstige staat van instandhouding verkeert dan betekent dit - in het licht van
artikel 3.15, eerste lid - dat de soort niet in het voortbestaan wordt bedreigd of dat gevaar loopt.

3

Sovon-rapport 2022/37

2. Werkwijze
2.1. Bepaling staat van instandhouding

standhouding van de habitatrichtlijnsoorten. Vogels
zijn mobieler dan de meeste habitatrichtlijnsoorten
en vaak onderdeel van een flyway-populatie of een
grotere biogeografische populatie. Tegelijkertijd zijn
van vogels meer op basis van monitoringprotocollen verzamelde gegevens over populatieomvang en
daadwerkelijke verspreiding voorhanden dan van
de meeste habitatrichtlijnsoorten. Dat is met name
van belang bij de populatietrend en daadwerkelijke
verspreiding van soorten binnen het natuurlijke
verspreidingsgebied. De bij de meeste vogelsoorten
beschikbare verspreidingsinformatie biedt de mogelijkheid de (ontwikkeling in) verspreiding nauwkeuriger te bepalen. Die verspreidingsinformatie kan
ook worden gebruikt als maat voor de bepaling van
de omvang en de kwaliteit van leefgebied van vogelsoorten.

De systematiek om de staat van instandhouding van
habitattypen en soorten van de Habitatrichtlijn te
bepalen is uitgewerkt door de Europese Commissie
(Europese Commissie 2005, 2007, 2017). Voor habitattypen en voor soorten van de Vogelrichtlijn en
de Habitatrichtlijn is die in 2006 nader samengevat
in het Natura 2000-doelendocument (Ministerie
van LNV 2006). De staat van instandhouding wordt
afgeleid van vier aspecten: verspreidingsgebied, populatie, omvang en kwaliteit leefgebied en toekomstperspectief. Elk aspect wordt als gunstig, matig
ongunstig, zeer ongunstig of onbekend beoordeeld,
waarbij het meest negatieve oordeel het eindoordeel
vormt (tabel 2.1).
De beoordelingsmatrix vormt het vertrekpunt bij de
beoordeling van de staat van instandhouding van de
vijf vogelsoorten die zijn geplaatst op de landelijke
vrijstellingslijst. Deze wijkt in de praktijk beperkt
af van de wijze van beoordeling van de staat van in-

Aspect

De wijze van beoordeling wordt per soort in de
hiernavolgende hoofdstukken nader uitgelegd en
onderbouwd. Daar wordt ook aangegeven hoe met
de ‘gunstige referentie’ wordt omgegaan. De gunstige

Staat van instandhouding (SvI)
Gunstig

Matig ongunstig

Zeer ongunstig

Onbekend

Verspreiding

areaal stabiel of toenemend EN tussen 'gunstig' en 'zeer
niet kleiner dan de gunstige
ongunstig'
referentie

areaalverlies van meer dan 1% geen of onvoldoende
per jaar OF areaal meer dan
betrouwbare informatie
10% minder dan 'gunstige
referentie'

Populatie

tussen 'gunstig' en 'zeer
populatie groter dan of gelijk
aan de gunstige referentie EN ongunstig'
voortplanting, sterfte en leeftijdsopbouw niet slechter dan
normaal

populatieafname van meer dan geen of onvoldoende
1% per jaar EN lager dan de
betrouwbare informatie
gunstige referentie OF
populatie meer dan 25% lager
dan de gunstige referentie OF
voortplanting, sterfte en
leeftijdsopbouw veel slechter
dan normaal

Leefgebied

leefgebied is onvoldoende groot tussen 'gunstig' en 'zeer
(en stabiel of toenemend) EN
ongunstig'
de kwaliteit is geschikt voor het
op lange termijn voortbestaan
van de soort

leegebied is duidelijk onvolgeen of onvoldoende
doende groot voor het op lange betrouwbare informatie
termijn voortbestaan van de
soort OF de kwaliteit is duidelijk
ongeschikt voor het op lange
termijn voortbestaan van de
soort

Toekomstperspectief

de belangrijkste bedreigingen tussen 'gunstig' en 'zeer
zijn niet wezenlijk: de soort zal ongunstig'
op lange termijn levensvatbaar
zijn

sterke negatieve invloed van
geen of onvoldoende
bedreigingen op de soort: zeer betrouwbare informatie
slechte vooruitzichten;
levensvatbaarheid op lange
termijn in gevaar.

Totaalbeoordeling
SvI

alles 'groen' OF
drie 'groen' en één 'onbekend

één of meer 'oranje' maar geen
'rood'

één of meer 'rood'

twee of meer 'onbekend'
gecombineerd met alleen
'groen'

Tabel 2.1. Beoordelingsmatrix staat van instandhouding van soorten van de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn
(Ministerie van LNV 2006).

Van 99% van de vogelsoorten die via het Netwerk Ecologische Monitoring (NEM) expliciet worden gevolgd zijn betrouwbare populatietrends beschikbaar (CBS 2022).
1

4

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

referentie wordt gedefinieerd als de situatie waarin
de soort in een gezonde populatie in Nederland
voorkwam. Om die gezonde populatie te kwantificeren wordt een gunstige periode gedefinieerd, waarna
de populatieomvang in de gunstige periode wordt
bepaald. In deze rapportage wordt in principe het
moment van inwerkingtreding van de Vogelrichtlijn
gehanteerd als referentieperiode. Een afname van de
populatie na inwerkingtreding van de Vogelrichtlijn
strookt namelijk niet met de bedoeling van de richtlijn. Een daling ten opzichte van dat moment wordt
daarmee als ongunstig beschouwd. Meestal is de
populatietrend leidend en indicatief omdat de huidige populatieomvang daarmee ook onder of boven
(afhankelijk van de trendrichting) de gunstige referentie komt te liggen.

vlakken. Dit zijn telgebieden van 10-500 ha met
vaste grenzen. Er zijn vijf varianten, elk met een
eigen lijst van te onderzoeken soorten, waaronder
BMP-A (alle soorten) waarmee ook de ontwikkelingen van de vijf vogelsoorten van de landelijke
vrijstellingslijst worden gevolgd. De grootte van
de telgebieden, het aantal te brengen veldbezoeken en de timing van deze bezoeken is afhankelijk
van het landschapstype en de gekozen variant.
Van elk telgebied worden onder meer habitattype,
fysisch-geografische regio en terreinbeheerder geregistreerd.
• Meetnet Wintervogels, ook wel aangeduid als het
PTT-project (Punt Transect Tellingen) richt zich
op niet watergebonden wintervogels. Deze telling
wordt sinds 1978 in de tweede helft van december
uitgevoerd. Daarmee komen landelijke en regionale aantalsontwikkelingen van meer dan 80
soorten terrestrische wintervogels beschikbaar.
De meetpunten (een route heeft 20 vaste punten
waar 5 minuten wordt geteld) zijn goed over de
verschillende habitats verdeeld. Er worden ruim
650 routes geteld, waarmee er 13.000 meetpunten beschikbaar zijn. Dit deelmeetnet levert
informatie over de populatieontwikkelingen van
de overwinterende populatie van de Houtduif en
Kauw.
• Het Meetnet Watervogels richt zich op het
voorkomen van watervogels als doortrekker
en/of als overwinteraar. De resultaten van het
Meetnet Watervogels omvatten zowel landelijke
trendinformatie als gebiedentrends en provinciale trends per soort. De sterkste sturing vindt
plaats op NEM-meetdoelen gerelateerd aan de
Vogelrichtlijn, Natura 2000-beleid, TMAP (trilateraal Waddenzeeverdrag) en Aviaire Influenza.
In 2017 zijn daar OSPAR en het Agrarisch Natuuren Landschapsbeheer (ANLb) bijgekomen.
Daarnaast zijn er meetdoelen die gerelateerd zijn
aan de ontwikkeling van vogelsoorten in het kader van schadebestrijding (waaronder Canadese
Ganzen), invasieve exoten, aan internationale afspraken en verdragen. Voor een volledig overzicht
van de NEM- meetdoelen en contractsoorten voor
het Meetnet Watervogels wordt verwezen naar
CBS (2021).
De monitoring vindt plaats volgens een vaste systematiek en een jaarlijks vergelijkbare telinspanning.
Ze worden voor een groot deel uitgevoerd door vrijwilligers in alle voor watervogels belangrijke rijkswatersystemen en Natura 2000-gebieden, en daarnaast
grote delen van het agrarisch gebied. Tellingen in
een aantal complexe gebieden, zoals de Zoute Delta,
het IJsselmeer en de kustzone van de Noordzee,

2.2. Broninformatie
Populatiemonitoring
Bij de bepaling van de staat van instandhouding
wordt gebruik gemaakt van informatie uit de vogelmeetnetten die worden georganiseerd in het kader
van het Netwerk Ecologische Monitoring (NEM).
Het NEM is een samenwerkingsverband van overheden ten behoeve van de inwinning van natuurgegevens voor het beleid. Partners in het NEM zijn de ministeries van LNV en IenW (Rijkswaterstaat), PBL,
CBS en provincies. De organisatie van vogelmeetnetten wordt uitgevoerd door Sovon in samenwerking
met het CBS, de provincies en Rijkswaterstaat. De
monitoring van vogels wordt grotendeels uitgevoerd
door duizenden vrijwilligers op basis van monitoringprotocollen (handleidingen)2. De kwaliteitsborging geschiedt door het Centraal Bureau voor de
Statistiek (natuurstatistieken). Hierover wordt jaarlijks gerapporteerd (CBS 2022)3.
Voor de vijf vogelsoorten die zijn geplaatst op de
landelijke vrijstellingslijstzijn de volgende deelmeetmetten van specifiek belang:
• Het Broedvogel Monitoring Project (BMP) verschaft informatie over populatieontwikkelingen
van alle algemene en schaarse soorten broedvogels die het meest effectief in steekproefgebieden zijn te meten, waaronder Houtduif en
kraaiachtigen. Met het BMP worden de landelijke
en provinciale ontwikkelingen en (voor de relevante soorten) ook de ontwikkelingen per Natura
2000-gebied gevolgd. Het deelmeetnet verschaft
ook informatie over de ontwikkelingen per landschapstype (Vergeer et al. 2016, Boele et al.
2022). Er wordt gewerkt met tellingen in proef2
3

https://www.sovon.nl/tellen/handleidingen.
http://www.netwerkecologischemonitoring.nl/wp-content/uploads/2021/04/Meetprogrammasfloraenfauna2020.pdf.

5

Sovon-rapport 2022/37

worden vooral uitgevoerd door professionele medewerkers van provinciale diensten, kennisinstellingen
of terreinbeherende organisaties.

punttellingen in het centrum ervan. Deze opzet komt
overeen met die voor de tweede broedvogelatlas en
maakt directe vergelijking daarmee dus mogelijk.
Vergelijkingen met de eerste Atlas van Nederlandse
broedvogels (Teixeira 1979) kunnen worden gemaakt op het niveau van atlasblokken. Deze opzet
is ook gehanteerd voor het veldwerk in de winterperiode. De winterverspreiding is op atlasblokniveau
te vergelijken met die uit de eerste jaarrondatlas,
terwijl het kilometerhokonderzoek in dit jaargetijde
nieuw was. Het gouden grid waarborgt een aselecte
steekproef omdat met een vast grid wordt gewerkt
(bijlage 1). Zo wordt uitgesloten dat vooral de beste
vogelgebieden worden bezocht (Schekkerman et al.
2012, Sovon 2018) en er dus niet een te florrissant
verspreidingsbeeld ontstaat.

Periodiek landsdekkend verspreidingsonderzoek
Naast doorlopende populatiemonitoring vinden
periodiek atlasperioden plaats om de verspreiding
en ontwikkelingen daarin landsdekkend vast te
leggen en populatiegroottes te bepalen. De laatste
Vogelatlas is gepubliceerd in 2018 (Sovon 2018).
Deze aanpak ging uit van het opstellen van een
complete lijst van vogelsoorten per atlasblok (5x5
km) en meer op het meten van talrijkheid gerichte
waarnemingen in acht kilometerhokken gelegen op
vaste posities in het atlasblok, het ‘gouden grid’. Dit
‘kilometerhokonderzoek’ werd gecombineerd met

6

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

3. Canadese Gans Branta spec.
Het Ministerie van LNV heeft Sovon verzocht om de
Staat van instandhouding van de Canadese Gans te
beoordelen. Alvorens dit te doen is het nodig om in
de hiernavolgende paragraaf te gaan op de taxonomie en status van beide soorten.

werden Grote en Kleine Canadese Gans óók vermeld
onder Categorie C (geïntroduceerde soorten), van
losgelaten of ontsnapte vogels die een duurzame
broedpopulatie hebben gevestigd. In de 2018-editie
is dat niet meer het geval omdat hierin elke soort
slechts één keer wordt genoemd, in de ‘hoogste’
toepasselijke categorie. Soorten in Categorie C vallen niet onder Artikel 1 van de Vogelrichtlijn (DG
Environment 2018).

3.1. Taxonomie en status
De taxonomische indeling van Canadese ganzen
sensu lato is complex en aan verandering onderhevig geweest in de afgelopen decennia. Aanvankelijk
werden alle vormen tot één soort gerekend maar
de huidige consensus is dat er twee soorten zijn:
de Kleine Canadese Gans Branta hutchinsii en de
Grote Canadese Gans Branta canadensis (Banks et
al. 2004). Op basis van o.a. mitochondriaal DNA
blijkt de Kleine Canadese Gans nauwer verwant aan
de Brandgans Branta leucopsis te zijn dan aan de
Grote Canadese Gans. De opsplitsing in twee soorten
is geadopteerd door alle vier gezaghebbende lijsten
op het gebied van vogeltaxonomie (Dickinson &
Remsen 2013, Clements et al. 2021, Gill et al. 2021,
HBW & BirdLife 2021).

Beide soorten zijn geplaatst in categorie A op de
lijst van soorten van artikel 1 van de Vogelrichtlijn,
en daarmee beschermd in Nederland onder de Wet
natuurbescherming (Omgevingswet na inwerkingtreding).

3.2. Kleine Canadese Gans Branta hutchinsii
Van de Kleine Canadese Gans komen in Nederland
en elders in Europa geïntroduceerde populaties voor.
Hierbij gaat het voornamelijk om vogels met kenmerken van de vrij donkergekleurde ondersoort B. h.
minima. De omvang van de Nederlandse populatie
werd in 2013-15 geschat op 500-800 broedparen,
waarvan de meeste in Noord-Holland, maar dit aantal omvat ook veel hybriden met Brandgans (Sovon
2018, Schekkerman 2022). Gezien de westelijke verspreiding van B. h. minima en daarop gelijkende ondersoorten in Noord-Amerika is het voorkomen van
wilde dwaalgasten van deze vormen in Nederland
niet waarschijnlijk. Er zijn geen Europese gevallen
vastgesteld. De Kleine Canadese Gans staat echter
wel op de lijst van in het wild in Nederland vastgestelde vogelsoorten, op grond van negen - veronderstelde - dwaalgasten (in 1997-2013) van de lichter
gekleurde ondersoort B. h. hutchinsii (www.dutchavifauna.nl).

In de lijst van de van nature in de Europese Unie
voorkomende vogelsoorten, daarmee vallend onder
artikel 1 van de Vogelrichtlijn, (DG Environment
2018) zijn de Kleine Canadese Gans en de Grote
Canadese Gans opgenomen als aparte soorten.
Beide soorten zijn geplaatst in categorie A (dwaalgast). Deze categorie bevat soorten die na 1950
in een ogenschijnlijk wilde staat zijn vastgesteld,
maar die niet regelmatig of voorspelbaar voorkomen in de Europese Unie. Beide soorten voldoen
aan deze definitie vanwege waarnemingen in met
name Ierland, waar tot en met 2009 29 Grote en 19
Kleine Canadese Ganzen van verondersteld NoordAmerikaanse herkomst zijn vastgesteld (IRBC 2013).
Ondanks de veronderstelde aanwezigheid van dwaalgasten vanuit Noord-Amerika worden de Europese
populaties van beide soorten beschouwd al volledig
geïntroduceerd (Keller et al. 2020).

3.2.1. Populaties van (deels) natuurlijke herkomst
(B.h. hutchinsii)
Totaalbeoordeling
De Staat van instandhouding van de Kleine Cana­
dese Gans (‘standgans’, dus als broedvogel en als
niet-broedvogel wordt beoordeeld als onbekend. De
ondersoort B. h. hutchinsii is een veronderstelde
dwaalgast in Nederland (en elders in Europa). Van
dwaalgasten kunnen de aspecten Verspreiding en
Populatie niet worden bepaald. Indien twee of meer
aspecten als ‘onbekend’ worden beoordeeld, gecombineerd met gunstig, dan wordt de Staat van instandhouding als ‘onbekend’ beoordeeld (zie § 2.1).

Dwaalgasten die in categorie A zijn geplaatst vallen
ook onder Artikel 1 van de Vogelrichtlijn, hoewel
in de praktijk de verplichtingen met betrekking tot
instandhouding beperkter zijn dan voor geregeld op
het grondgebied van de Europese Unie voorkomende
soorten. Zo wordt niet verwacht dat lidstaten speciale beschermingsmaatregelen nemen voor dwaalgasten (DG Environment 2018). Ook is het begrip ‘staat
van instandhouding’ niet goed toepasbaar op dwaalgasten. In de vorige versie van de EU-lijst (2015)
7

Sovon-rapport 2022/37
Verspreiding

Populatie

Leefgebied

Toekomstperspectief

onbekend onbekend

gunstig

onbekend onbekend

vestigende Brandganzen (Sovon 2002), waarna
hybridisatie optrad die al minstens 3-4 generaties
gaande is (Schekkerman 2022). Het begrip staat van
instandhouding is formeel niet toepasbaar op exoten
en hybriden maar volledigheidshalve wordt de vitaliteit van de populatie in dit rapport wel ‘indicatief
beoordeeld’. De Nederlandse vogels zijn jaarrond
aanwezig, zodat een beoordeling voor één populatie
(de ‘standpopulatie’) kan volstaan.

Totaal

In dit geval kunnen drie van de vier aspecten niet
beoordeeld worden.
Verspreiding
De wilde ondersoort B.h.hutchinsii van de Kleine
Canadese Gans is (hooguit) een dwaalgast in Neder­
land waarmee het verspreidingsgebied en de trend
in omvang niet kan worden bepaald. Dit aspect kan
daarmee niet worden beoordeeld, en komt uit op onbekend.

Totaalbeoordeling
Vanuit het perspectief van de geïntroduceerde populatie bezien wordt de situatie als gunstig beoordeeld.

Populatie
De wilde ondersoort B.h.hutchinsii van de Kleine
Canadese Gans is (hooguit) een dwaalgast in Neder­
land waarmee het verspreidingsgebied en de trend
in omvang niet kan worden bepaald. Dit aspect kan
daarmee niet worden beoordeeld, en komt uit op onbekend.

Verspreiding

Populatie

Leefgebied

Toekomstperspectief

Totaal

gunstig

gunstig

gunstig

gunstig

gunstig

Verspreidingsgebied
Het verspreidingsgebied verruimt zich geleidelijk
(Sovon 2018), waarmee dit aspect vanuit de geïntroduceerde populatie bezien als gunstig beoordeeld
kan worden.

Leefgebied
De sterke populatiegroei van de in Nederland geïntroduceerde ondersoort B. h. minima duidt erop dat
de omvang en kwaliteit van het leefgebied ruime voldoende is om het aantal vogels op een gunstig niveau
in stand te houden.
Toekomstperspectief
Om het toekomstperspectief te beoordelen wordt
de korte termijntrend twaalf jaar doorgetrokken,
waarna wordt bepaald of er specifieke omstandigheden zijn op grond waarvan kan worden ingeschat of
de ontwikkeling anders zal verlopen. Er is geen korte
termijntrend beschikbaar. Evenmin kan worden beoordeeld of deze dwaalgast Nederland in de toekomst
vaker zal aandoen of niet meer of minder. Ook het aspect toekomstperspectief is daarmee onbekend.

Populatie
De populatie is sinds 2005 meer dan verdubbeld,
waarmee het aspect vanuit de geïntroduceerde populatie bezien als gunstig kan worden beoordeeld.
Bij exoten kan niet gewerkt worden met een gunstige
referentie. Er is geen periode te definiëren waarin de
natuurlijke omstandigheden gunstig waren, terwijl
ook de inwerkingtreding van de Vogelrichtlijn niet
gehanteerd kan worden omdat exoten niet behoren tot soorten van artikel 1 van de Vogelrichtlijn.
Alhoewel het hanteren van een duurzaamheidsnorm
voor een geïntroduceerde populatie waarschijnlijk
niet aan de orde is kan gesteld worden dat de huidige broedaantallen boven de duurzaamheidsgrens
komen, te weten meer dan >500 paar (afgeleid van
Bijlsma et al. 2019).
Leefgebied
De sterke populatiegroei duidt erop dat de omvang
en kwaliteit van het leefgebied ruim voldoende is
om die groei mogelijk te maken. Dit aspect wordt als
gunstig beoordeeld.

3.2.2. Situatie van geïntroduceerde populaties
Hoewel in het Besluit natuurbescherming alleen
wordt gesproken over B.h. hutchinsii wordt volledigheidshalve ook de situatie van de in Nederland geïntroduceerde ondersoort B.h. minima beoordeeld. Om
te accentueren dat het hier niet om populaties van
wilde herkomst gaat wordt hier gesproken over ‘situatie’ en niet over ‘staat van instandhouding’.
De met name in Noord-Holland veel voorkomende
(geïntroduceerde) ondersoort van de Kleine Canadese
Gans vindt zijn oorsprong in een verwaarloosde watervogelcollectie in de omgeving van Purmerend omstreeks 1985 (Lensink 1996). Vanaf de jaren negentig
kwamen deze vogels in contact met de zich in de regio
8

Toekomstperspectief
Er is geen korte termijntrend gepubliceerd die twaalf
jaar doorgetrokken kan worden. Wel is duidelijk dat
de populatie sterk toeneemt en er is – naast populatiebeperkende maatregelen – geen mechanisme
denkbaar dat zou resulteren in het op korte termijn
tot staan brengen van de groei. De soort broedt bovendien vooral in urbaan gebied, terwijl populatiereductie in stedelijk gebied complex zal zijn. Dit aspect
wordt als gunstig beoordeeld.

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

3.3. Grote Canadese Gans Branta canadensis
3.3.1. Populaties van (deels) natuurlijke herkomst
Er is geen bewijs, en evenmin een aanwijzing, dat
Grote Canadese Ganzen van natuurlijke (NoordAmerikaanse) populaties, ooit Nederland hebben
bezocht, ook niet als dwaalgast. Overigens kan de
staat van instandhouding van dwaalgasten ook niet
worden beoordeeld; er kunnen immers geen (trend
in) verspreiding en populatieomvang worden bepaald. De staat van instandhouding van de Grote
Canadese Gans is daarmee voor Nederland niet van
toepassing.

De Grote Canadese Gans kent grote geïntroduceerde
populaties in Europa, overwegend van de ondersoort
B. c. canadensis. In Nederland werd de broedpopulatie in 2013-15 geschat op 9.000-12.000 paren
(Sovon 2018). Vanaf 2000 werd de Grote Canadese
Gans in Nederland tot de in het wild voorkomende
vogelsoorten gerekend vanuit de aannamen dat a)
wilde Grote Canadese Ganzen van de ondersoorten
B. c. canadensis, B. c. interior of B. c. parvipes af
en toe Europa en Nederland bereiken, en b) dat
canadensis dan niet te onderscheiden is van de gevestigde exoten. Hoewel in Noord-Amerika ruim
600.000 Grote Canadese Ganzen zijn geringd hebben terugmeldingen geen bewijs opgeleverd van het
afdwalen van individuen naar Europa. Ook blijkt uit
het ringonderzoek dat het trekpatroon van B. c. canadensis in Noord-Amerika een beperkte kans geeft
op zulke dwaalgasten, de soort trekt alleen binnen
een beperkt gebied in het oosten van Noord-Amerika
(van der Spek & CDNA 2020). Om deze redenen
beschouwt de Commissie Dwaalgasten Nederlandse
Avifauna (CDNA) deze vorm nu als een exoot in
Nederland. Omdat er geen aanvaarde gevallen zijn
van B. c. parvipes en B. c. interior, waaraan wel
(enige) afdwaalpotentie wordt toegedicht, is de Grote
Canadese Gans door het CDNA verwijderd van de
Nederlandse lijst van in Nederland in het wild vastgestelde soorten (van der Spek & CDNA 2020). Zoals
in paragraaf 3.1 aangegeven is de Grote Canadese
Gans wel opgenomen in categorie A van de soorten
van artikel 1 van de Vogelrichtlijn (DG Environment
2018).

3.3.2. Situatie van geïntroduceerde populaties
Volledigheidshalve wordt de situatie van de ‘populatie’ in Nederland verblijvende Grote Canadese
Ganzen wel beoordeeld. Om te accentueren dat het
hier niet (deels) om populaties van wilde herkomst
gaat wordt hier gesproken over een ‘situatie’.
De Grote Canadese Gans is in Europa voor de sier en
jacht geïntroduceerd. In Nederland wordt sinds 1951
gebroed (Lensink 1996). Geïntroduceerde populaties
van grote omvang zijn te vinden in Groot-Brittannië
en Zweden, kleinere in overig Fenno-Scandinavië,
Duitsland, Nederland en België. In het eerste decennium van deze eeuw had de Europese populatie een
omvang van ten minste 220.000 vogels, waarvan
12% in Nederland (Fox et al. 2010). Uitwisseling
tussen Nederland en de omliggende landen (met
name de Duitse deelstaat Nordrhein-Westfalen en
het Oostzeegebied is er vooral in de zomer (ruitijd),
minder in de winter (Voslamber 2011, 2018). Hoewel
de Grote Canadese Gans niet als standvogel kan worden beschouwd volstaat het om de situatie van de

Figuur 3.1. Uurhokken (5x5km) waar de Grote Canadese Gans broedde in de atlasperioden 1973-1977 (Teixeira 1979),
1998-2000 (Sovon Vogelonderzoek Nederland 2002) en 2013-15 (Sovon Vogelonderzoek Nederland 2018). Ook de broedzekerheidsklasse is weergegeven (zeker, waarschijnlijk of mogelijk broedend).
9

Sovon-rapport 2022/37

broedpopulatie te beschrijven, grotendeels overeenkomend met de winterpopulatie. In de ruiperiode is
er uitwisseling met Duitse vogels, maar niet zodanig
dat van een andere populatie kan worden gesproken.
De populatie in Nordrhein-Westfalen vormt min of
meer een geheel met die in Nederland (Gedeon et al.
2014).

Er is namelijk geen periode te definiëren waarin de
natuurlijke omstandigheden voor de soort (feitelijk
een exoot, formeel een dwaalgast) gunstig waren,
terwijl ook de inwerkingtreding van de Vogelrichtlijn
niet gehanteerd kan worden; er was rond 1980
geen sprake van een bestendige populatie (DG
Environment 2018). Alhoewel het hanteren van
een duurzaamheidsnorm voor een geïntroduceerde
populatie waarschijnlijk niet aan de orde is kan gesteld worden dat de huidige broedaantallen boven
de duurzaamheidsgrens komen, te weten meer dan
>500 paar (afgeleid van Bijlsma et al. 2019). Vanuit
de geïntroduceerde populatie bezien wordt het aspect populatie als gunstig beoordeeld.

Totaalbeoordeling
Vanuit het perspectief van de geïntroduceerde populatie bezien wordt de situatie van de geïntroduceerde
populatie van de Grote Canadese Gans als jaarrond
aanwezige soort als gunstig beoordeeld. Deze indicatieve beoordeling wordt hierna verder toegelicht.
Verspreidingsgebied
Verspreiding

Populatie

Leefgebied

gunstig

gunstig

gunstig

Toekomstperspectief
gunstig

Leefgebied
De sterke populatiegroei duidt erop dat de omvang
en kwaliteit van het leefgebied ruime voldoende om
het aantal vogels op ten minste het huidige niveau in
stand te houden. Dit aspect wordt als gunstig beoordeeld.

Totaal
gunstig

Het verspreidingsgebied is sinds de jaren zeventig
zeer veel ruimer geworden, waarmee dit aspect, vanuit de geïntroduceerde populatie bezien, als gunstig
beoordeeld kan worden.

Toekomstperspectief
De korte termijntrend van de Grote Canadese Gans
duidt op een sterke toename. Er is – naast populatiebeperkende maatregelen – geen mechanisme
denkbaar dat op korte termijn zou resulteren in het
tot staan brengen van de groei. Dit aspect wordt als
gunstig beoordeeld.

Populatie
De Grote Canadese Gans neemt exponentieel toe
(figuur 3.2). De huidige populatieomvang kan niet
tegen een gunstige referentiewaarde worden afgezet.

Figuur 3.2. Broedvogeltrend van de Grote Canadese Gans vanaf 1990: weergegeven is de jaarlijkse index op basis van
het Meetnet Broedvogels (rode punten), de trendlijn (donkergekleurde lijn) en 95% betrouwbaarheidsinterval. Bron:
NEM (Sovon, CBS, Provincies, Rijkswaterstaat).

10

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

4. Houtduif Columba palumbus
De staat van instandhouding van de Houtduif wordt
voor twee populaties beoordeeld. Voor de broedpopulatie (zie paragraaf 4.1) en voor de populatie die
in het najaar en winter in Nederland verblijft (zie
paragraaf 4.2). Onze broedpopulatie wordt dan aangevuld met broedvogels uit herkomstgebieden ten
noordoosten van Nederland (Sovon 2018).

plaats, maar in steekproefgebieden; die leveren dus
geen vlakdekkend beeld op van de verspreiding. Er
zijn vrijwel geen eerdere gegevens dan uit de periode
1973-77 over het verspreidingsgebied beschikbaar.
Het verspreidingsgebied kan daarvoor evenwel niet
groter geweest zijn omdat Houtduiven in 1973-77
overal in Nederland voorkwamen als broedvogel (figuur 4.1).
Vanwege de stabiele omvang van het verspreidingsgebied wordt het aspect als gunstig beoordeeld.

4.1. Houtduif als broedvogel
Totaalbeoordeling
De staat van instandhouding van de Houtduif als
broedvogel is matig ongunstig vanwege een afnemende populatietrend. De beoordeling wordt hierna
nader toegelicht voor de vier relevante aspecten.
Verspreiding

gunstig

Populatie

Leefgebied

matig
gunstig
ongunstig

Toekomstperspectief

gunstig

Populatie
De populatietrend in de periode 90-heden is significant afnemend met gemiddeld 0,50% per jaar. De
afname vond echter plaats tot rond het jaar 2000,
waarna de populatie zich stabiliseerde (figuur 4.2).
De trend over de korte termijn (2009-2020) is licht
positief maar onvoldoende om eerdere afnames
goed te maken. De lange termijntrend is leidend
omdat die een stabieler (betrouwbaarder) beeld
geeft dan de korte termijntrend en een beter beeld
geeft van de populatieontwikkeling. Daarnaast start
de lange termijntrend kort na de inwerkingtreding
van de Vogelrichtlijn rond 1980, en daarmee een
belangrijk ijkpunt. Een afname van de populatie na
inwerkingtreding van de Vogelrichtlijn strookt niet
met de bedoeling van de richtlijn. De huidige populatieomvang (2015-2020) van 411.000 broedparen
ligt 2-3% lager dan rond de inwerkingtreding van de
Vogelrichtlijn in Nederland rond 1980. Toen waren

Totaal

matig
ongunstig

Verspreidingsgebied
Dit aspect richt zich op het ‘verspreidingsgebied’,
de buitengrens van het Nederlandse deel van het
areaal waar de Houtduif als broedvogel voorkomt.
Het huidige verspreidingsgebied kan worden afgezet
tegen de atlasperioden in 1973-77 (Teixeira 1979)
en 1998-2000 (Sovon Vogelonderzoek Nederland
2002). Buiten de atlasperioden vindt wel monitoring

Figuur 4.1. Uurhokken (5x5km) waar de Houtduif broedde in de atlasperioden 1973-1977 (Teixeira 1979), 1998-2000
(Sovon Vogelonderzoek Nederland 2002) en 2013-15 (Sovon Vogelonderzoek Nederland 2018). Ook de broedzekerheidsklasse is weergegeven (zeker, waarschijnlijk of mogelijk broedend). Aan het grotere percentage uurhokken waar de
soort in 2013-2015 ‘waarschijnlijk’ broedde kan geen grote betekenis worden toegedicht. De categorie ‘zeker broedend’ is bij het laatste atlasproject strikter geïnterpreteerd (Sovon 2018).
4

https://www.sovon.nl/indexen-en-aantallen.

11

Sovon-rapport 2022/37

Figuur 4.2. Broedvogeltrend van de Houtduif vanaf 1984: weergegeven is de jaarlijkse index van de Houtduif op basis
van het Meetnet Broedvogels (rode punten), de trendlijn (donker gekleurde lijn) en 95% betrouwbaarheidsinterval.
Bron: NEM (Sovon, CBS, Provincies, Rijkswaterstaat).

422.000 broedparen aanwezig. Voor het aspect populatie wordt de staat van instandhouding als matig
ongunstig beoordeeld vanwege een populatieafname
van minder dan 1% per jaar op de lange termijn
(1984-2021). Vanaf een populatieafname van meer
dan 1% per jaar zou het aspect als zeer ongunstig beoordeeld worden.

verschilkaart tussen beide perioden (figuur 4.3) laat
weliswaar zien dat er gebieden zijn met een afname,
met name in Noord-Nederland, maar dat er ook gebieden zijn met een veel hogere dichtheid (met name

De afname is overigens al langer gaande, vanaf de
jaren vijftig tot halverwege de jaren zeventig waren
er naar schatting ten minste 500.000 broedparen in
Nederland aanwezig (Bijlsma et al. 2001). Ten opzichte van die periode komt de huidige populatieomvang 16% lager uit. Wanneer uitgegaan zou worden
van deze periode als gunstige referentie zou dat voor
het onderdeel populatie ook leiden tot het oordeel
‘matig ongunstig’ en niet leiden tot een andere conclusie
Leefgebied
Het potentiële leefgebied (hier: broedgebied) van
de Houtduif komt overeen met bezet leefgebied. De
Houtduif komt immers algemeen en wijdverbreid
voor. Het is niet aannemelijk dat er op enige schaal
geschikt leefgebied aanwezig is waar Houtduiven
geheel ontbreken als broedvogel. Een gedetailleerde
vergelijking is pas mogelijk tussen de laatste twee
atlasperioden, waarin de verspreiding als broedvogel voldoende gedetailleerd in kaart is gebracht
(Sovon Vogelonderzoek Nederland 2002, 2018). De

Figuur 4.3. Broedgebieden waar Houtduiven zijn toegenomen (blauw) of afgenomen (rood), zie legenda. Het
gaat hier om de verandering in relatieve dichtheid (veranderingen in presentie bij punttellingen in de laatste
ten opzichte van de voorlaatste atlasperiode). In het
overige gebied (geel) zijn er geen duidelijke ontwikkelingen (bron: Sovon Vogelonderzoek Nederland 2018).
12

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

in Oostelijk en Zuidelijk Flevoland en polders in
West-Nederland). Aangenomen mag worden dat hier
ontwikkelingen in kwaliteit aan ten grondslag liggen
(Sovon Vogelonderzoek Nederland 2018). Zo leidt
uitbreiding van stedelijke bebouwing met voldoende
groen tot kwaliteitsverbetering in die gevallen dat
daarvoor open agrarisch gebied op die locatie aanwezig was. Per saldo zijn er geen grote verschillen in
omvang en kwaliteit leefgebied. Het aspect leefgebied wordt hiermee als gunstig beoordeeld.

gronden zijn niet eenvoudig in te schatten. Enerzijds
verdwijnen foerageergronden door omzetting van
landbouwgrond in stedelijk gebied terwijl anderzijds
stedelijk gebied, mits met voldoende groen, kan zorgen voor meer broedgelegenheid.
Vanuit de verwachting dat de gunstige korte termijntrend ook op de afzienbare toekomstige termijn
wordt doorgetrokken, wordt het aspect toekomstperspectief als gunstig beoordeeld.

Toekomstperspectief
De Houtduif neemt op de lange termijn vooral op
agrarische gronden in Noordoost-Nederland af maar
weet zich met name in urbaan gebied goed te handhaven. Op de korte termijn (laatste twaalf jaar) is er
sprake van een significante toename en de verwachting is dat die lijn ook op de afzienbare termijn, de
komende twaalf jaar, kan worden doorgetrokken.

4.2. Houtduif als niet-broedvogel
Totaalbeoordeling
De staat van instandhouding van de Houtduif als
niet-broedvogel is zeer ongunstig vanwege een sterk
afnemende populatietrend, een afnemende kwaliteit
van het leefgebied en een matig ongunstig toekomstperspectief. De beoordeling wordt hierna nader toegelicht voor de vier relevante aspecten.

Belangrijkste knelpunten in agrarisch gebied zijn
de veranderende landbouwpraktijken waardoor de
voedselsituatie is verslechterd: omschakeling van
granen (beschikbaar in de broedtijd) naar maïs (pas
in najaar beschikbaar), efficiëntere oogstmethoden
en het sneller onderwerken van oogstrestanten.
Naar verwachting zal de situatie in agrarisch gebied gelijk blijven of wellicht iets gunstiger worden
door uitbreiding van de natuurinclusieve landbouw
waaronder in de vorm van Agrarisch Natuur- en
Landschapsbeheer (ANLb). De gevolgen van uitbreiding van urbaan gebied op voormalige agrarische

Verspreiding
gunstig

Populatie
zeer ongunstig

Leefgebied

Toekomstperspectief
matig on- matig ongunstig
gunstig

Totaal
zeer ongunstig

Verspreidingsgebied
Het gaat hierbij om de buitengrens van het Neder­
landse deel van het verspreidingsgebied van de
Houtduif in de winterperiode. De omvang van het

Figuur 4.4. Links de aanwezigheid van de Houtduif in de winters van 1979 t/m 1983 per atlasblok van 5x5km (Sovon
1987) en rechts in de winters van 2013 t/m 2015 (Sovon Vogelonderzoek 2018).
13

Sovon-rapport 2022/37

Figuur 4.5. Wintertrend van de populatie van de Houtduif vanaf 1980: weergegeven is de jaarlijkse index van de
Houtduif op basis van het Meetnet Wintervogels/PTT in december (rode punten), de trendlijn (donker gekleurde lijn)
en de 95% betrouwbaarheidsinterval. Bron: NEM (Sovon, CBS, Provincies, Rijkswaterstaat).

verspreidingsgebied (het areaal) is sinds de eerste
metingen in 1978-1983 (Sovon 1987) niet veranderd,
zoals figuur 4.4 laat zien. Daarom wordt dit aspect
als gunstig beoordeeld.

ting van leefgebied (figuur 4.6), wat wijst op regionale afnames in de kwaliteit van het leefgebied,
waarschijnlijk vooral veroorzaakt door veranderend

Populatie
De populatietrend in de periode 1980-heden is significant afnemend met een jaarlijkse verandering
van gemiddeld 1,2%, zie figuur 4.5. De huidige populatieomvang (2015-2020) van 1.210.000 vogels ligt
ca. 43% lager dan 1990. Dat jaar valt in een stabiele
periode voorafgaand aan een populatieafname,
waarmee er gesproken kan worden van gunstige
omstandigheden. Daarmee kan de periode ook als
een gunstige referentieperiode worden beschouwd.
Op grond van de afnemende populatie op de lange
termijn (1980-heden) van gemiddeld 1,2% per jaar
en de afgenomen populatieomvang in het winterhalfjaar (thans 43% lager dan rond 1990) wordt het
aspect populatie beoordeeld als zeer ongunstig. Een
sterke afname van de populatie na inwerkingtreding
van de Vogelrichtlijn strookt niet met de bedoeling
van de richtlijn. Gelet op het startjaar (1980) is de
lange termijntrend ook in dat verband een belangrijk
ijkpunt.
Leefgebied
Het potentiële leefgebied kan worden afgeleid uit het
bezet leefgebied dat in omvang niet is afgenomen
omdat de Houtduif nergens in geschikt leefgebied
ontbreekt. Er zijn wel ontwikkelingen in de bezet-

Figuur 4.6. Verschil in aantal overwinterende Houtduiven
per atlasblok in klassen (5x5km) tussen 1978-83 en 201315. Weergegeven is de verandering in aantalsklassen (een
afname van drie aantalsklassen in een bepaald atlasblok
wordt aangeduid als -3).
14

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

landbouwgebruik (zie ook toekomstperspectief). Het
aspect leefgebied wordt vanwege de afname in kwaliteit als matig ongunstig beoordeeld

streken een grotere neiging hebben om rond de
broedgebieden te overwinteren (Keller et al. 2020).
Mogelijk is deze ontwikkeling ook van invloed op het
aantal overwinteraars in Nederland.

Toekomstperspectief
De korte termijntrend duidt op een matige afname
van gemiddeld 3,7% per jaar. Deze afname wordt
waarschijnlijk vooral veroorzaakt door veranderend
landbouwgebruik. De omvang van de graanteelt
is afgenomen en de oogstmethoden zijn dermate
efficiënt dat amper valgraan overblijft. Mais- en
graanstoppels worden sneller ondergewerkt. Het
geleidelijk in omvang toenemende urbaan gebied
oefent geen speciale aantrekkingskracht uit op overwinterende Houtduiven, zoals bij de broedpopulatie
wel het geval is (Sovon Vogelonderzoek Nederland
2018). Klimaatopwarming, resulterend in mildere
winters, leidt ertoe dat Houtduiven in noordelijke

De situatie van intensief en efficiënt agrarisch landgebruik en mildere winters zal waarschijnlijk onveranderd blijven in de nabije toekomst. Maatregelen
ter verbetering van leefgebied zijn echter wel relatief
eenvoudig te bereiken, bijvoorbeeld door het pas
later onderwerken van stoppelvelden of het inzaaien
van klaver (Huysentruyt et al. 2009). Hiermee is
mogelijk een deel van de oorzaak van de negatieve
trend op te vangen en ertoe kan leiden dat de populatieafname stopt (door het verhoogde voedselaanbod zal een deel van de vogels mogelijk weer terugkeren). Het toekomstperspectief wordt daarom als
matig ongunstig beoordeeld.

15

Sovon-rapport 2022/37

5. Kauw Corvus monedula
De staat van instandhouding van de Kauw wordt
voor twee populaties beoordeeld. Voor de broedpopulatie (zie paragraaf 5.1) en voor de populatie die
in het najaar en winter in Nederland verblijft (zie
paragraaf 5.2). Onze broedpopulatie wordt dan aangevuld met broedvogels uit herkomstgebieden ten
noordoosten van Nederland (Sovon 2018).

Buiten de atlasperioden vindt (intensieve) monitoring in steekproefgebieden plaats (Boele et al. 2022,
CBS 2022); die informatie levert geen vlakdekkend
beeld op van de verspreiding. Er zijn vrijwel geen
eerdere gegevens dan uit de periode 1973-77 over het
verspreidingsgebied beschikbaar maar het verspreidingsgebied kan daarvoor niet of nauwelijks groter
geweest zijn omdat Kauw in 1973-77 vrijwel overal in
Nederland voorkwamen als broedvogel (figuur 5.1).
Alleen in delen van Flevoland en Zeeland ontbrak de
soort als broedvogel. Sindsdien heeft het verspreidingsgebied zich verder verruimd. Alleen in delen
van Oostelijk Flevoland en de Veluwe ontbreekt
de Kauw als broedvogel. Vanwege het iets ruimere
verspreidingsgebied wordt het aspect als gunstig
beoordeeld.

5.1. Kauw als broedvogel
Totaalbeoordeling
De staat van instandhouding van de Kauw als broedvogel is beoordeeld als gunstig. De beoordeling
wordt hierna nader toegelicht voor de vier relevante
aspecten.
Verspreiding

Populatie

Leefgebied

Toekomstperspectief

Totaal

gunstig

gunstig

gunstig

gunstig

gunstig

Populatie
De populatietrend in de periode 1984-heden duidt
op een stabiele populatie (figuur 5.2), aansluitend op
populatiegroei. Gemiddeld over de periode 1990-heden is sprake van een jaarlijkse toename van 0,3%.
De trend op de lange en de korte termijn wordt
daarmee beoordeeld als stabiel5. Op langere termijn
bezien is sprake van populatiegroei. De huidige populatieomvang (2015-2020) van 100.000-150.000
broedparen (Sovon 2018) ligt ruim boven het
populatie-niveau dat rond de inwerkingtreding van
de Vogelrichtlijn (1980) in Nederland aanwezig was

Verspreidingsgebied
Dit aspect richt zich op het ‘verspreidingsgebied’, de
buitengrens van het Nederlandse deel van het areaal
waar de Kauw als broedvogel voorkomt. Het huidige
verspreidingsgebied kan worden afgezet tegen de
atlasperioden in 1973-77 (Teixeira 1979) en 19982000 (Sovon Vogelonderzoek Nederland 2002).

Figuur 5.1. Uurhokken (5x5km) waar de Kauw broedde in de atlasperioden 1973-1977 (Teixeira 1979), 1998-2000
(Sovon Vogelonderzoek Nederland 2002) en 2013-15 (Sovon Vogelonderzoek Nederland 2018). Ook de broedzekerheidsklasse is weergegeven (zeker, waarschijnlijk of mogelijk broedend). Aan het grotere percentage uurhokken waar de
soort in 2013-2015 ‘waarschijnlijk’ broedde kan geen grote betekenis worden toegedicht. De categorie ‘zeker broedend’ is bij het laatste atlasproject strikter geïnterpreteerd (Sovon 2018).
5

https://www.sovon.nl/nl/content/broedvogeltrends.

16

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

Figuur 5.2. Broedvogeltrend van de Kauw vanaf 1984: weergegeven is de jaarlijkse index van de Kauw op basis van
het Meetnet Broedvogels (rode punten), de trendlijn (donkergekleurde lijn) en 95% betrouwbaarheidsinterval. Bron:
NEM (Sovon, CBS, Provincies, Rijkswaterstaat).

(70.000-94.000 paren).
Voor het aspect populatie wordt de staat van instandhouding als gunstig beoordeeld vanwege een
stabiele populatie over 1990-2020. Afgezet tegen de
periode rond inwerkingtreding van de Vogelrichtlijn
(1980) is de omvang van de populatie bijna verdubbeld.
Leefgebied
Het potentiële leefgebied (hier: broedgebied) van de
Kauw komt overeen met bezet leefgebied. De Kauw
komt immers algemeen en wijdverbreid voor. Het
is niet aannemelijk dat er op enige schaal geschikt
leefgebied aanwezig is waar Kauwen ontbreken
als broedvogel. Een gedetailleerde vergelijking is
pas mogelijk tussen de laatste twee atlasperioden,
waarin de verspreiding als broedvogel voldoende gedetailleerd in kaart is gebracht (Sovon 2002, 2018).
De verschilkaart tussen beide perioden (figuur 5.3)
laat zien dat Kauwen in Noordoost-Nederland zijn
afgenomen en in Laag-Nederland zijn toegenomen.
Uitbreiding van stedelijke bebouwing met voldoende
groen leidt tot kwaliteitsverbetering in die gevallen
dat daarvoor open agrarisch gebied op die locatie
aanwezig was. Per saldo zijn er geen grote verschillen in omvang en kwaliteit leefgebied. Het aspect
leefgebied wordt hiermee als gunstig beoordeeld.

Figuur 5.3. Gebieden waar de Kauw als broedvogel is
toegenomen (blauw) of afgenomen (rood), zie legenda.
Het gaat hier om de verandering in relatieve dichtheid
(veranderingen in presentie bij punttellingen in de laatste ten opzichte van de voorlaatste atlasperiode). In het
overige gebied (geel) zijn er geen duidelijke ontwikkelingen (bron: Sovon 2018).

Toekomstperspectief
Om de het toekomstperspectief te beoordelen kan
gebruik worden gemaakt van de korte termijntrend
17

Sovon-rapport 2022/37

(laatste twaalf jaar), die naar de komende twaalf jaar
kan worden doorgetrokken. In dat geval zou de populatie dus op een stabiel niveau blijven. Er zijn geen
specifieke omstandigheden die per saldo wijzen op
een negatieve ontwikkeling. Echter, op de zandgronden en met name in bossen is de soort achteruitgegaan terwijl in urbaan gebied een groei plaats vindt.
Deze tendens naar urbanisatie wordt niet goed begrepen maar wordt ook elders in Europa vastgesteld
(Keller et al. 2020). De Kauw geldt als generalist die
goed vertegenwoordigd is in urbaan gebied. Vanuit
de verwachting dat de gunstige korte termijntrend
ook op de afzienbare toekomstige termijn wordt
doorgetrokken, wordt het aspect toekomstperspectief als gunstig beoordeeld.

In de wintermaanden is er geen onderscheid mogelijk tussen de eigen broedvogels en overwinteraars.
Totaalbeoordeling
De staat van instandhouding van de Kauw als nietbroedvogel wordt beoordeeld als matig ongunstig
vanwege een sterk afnemende populatietrend, een
afnemende kwaliteit van het leefgebied en een matig ongunstig toekomstperspectief. De beoordeling
wordt hierna nader toegelicht voor de vier relevante
aspecten.
Verspreiding
gunstig

5.2. Kauw als niet-broedvogel

Populatie
matig
ongunstig

Leefgebied
gunstig

ToekomstTotaal
perspectief
matig
matig
ongunstig ongunstig

Verspreidingsgebied
Het gaat hierbij om de buitengrens van het
Nederlandse deel van het verspreidingsgebied van
de Kauw in de winterperiode. De omvang van het
verspreidingsgebied (het areaal) is sinds de eerste
metingen in 1978-1983 (Sovon 1987) niet veranderd,
zoals figuur 5.4 laat zien. Daarom wordt dit aspect
als gunstig beoordeeld.

De meeste Nederlandse Kauwen zwerven buiten
de broedtijd in groepen rond maar blijven daarbij meestal dicht in de buurt van hun broedplaats.
Een enkele in Nederland geringde Kauw verplaatst
zich soms over een paar honderd kilometer maar
komt zelden verder dan Noord-Frankrijk (www.
vogeltrekatlas.nl). De Nederlandse populatie wordt
in het najaar en de winter aangevuld met vogels uit
streken ten noordoosten van Nederland: NoordoostDuitsland, Denemarken, Zweden en Zuid-Finland.

Populatie
De populatietrend in de periode 1980-heden is signi-

Figuur 5.4. Links de aanwezigheid van de Kauw in de winters van 1979 t/m 1983 per atlasblok van 5x5km (Sovon 1987)
en rechts in de winters van 2013 t/m 2015 (Sovon Vogelonderzoek 2018).
18

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

Figuur 5.5. Wintertrend van de populatie van de Kauw vanaf 1980: weergegeven is de jaarlijkse index van de Kauw
op basis van het Meetnet Wintervogels/PTT in december (rode punten), de trendlijn (donkergekleurde lijn) en de 95%
betrouwbaarheidsinterval. Bron: NEM (Sovon, CBS, Provincies, Rijkswaterstaat).

ficant afnemend met een jaarlijkse verandering van
gemiddeld 0,5%6, zie ook figuur 5.5. De huidige populatieomvang (2015-2020) van ca. 370.000 vogels
ligt ca. 15% lager dan de populatieomvang rond de
inwerkingtreding van de Vogelrichtlijn (440.000 vogels). Dat betreft tevens een stabiele periode voorafgaand aan een populatieafname, waarmee gesproken
kan worden van gunstige omstandigheden. Daarmee
kan de periode ook als een gunstige referentieperiode worden beschouwd. Op grond van de afnemende
populatie op de lange termijn (1980-heden) van
gemiddeld 0,5% en de afgenomen populatieomvang
in het winterhalfjaar wordt het aspect populatie beoordeeld als matig ongunstig. Een afname van de
populatie na inwerkingtreding van de Vogelrichtlijn
strookt niet met de bedoeling van de richtlijn. Gelet
op het startjaar (1980) is de lange termijntrend ook
in dat verband een belangrijk ijkpunt.
Leefgebied
Het potentiële leefgebied kan worden afgeleid uit
het bezet leefgebied dat in omvang niet is afgenomen omdat de Kauw nergens in geschikt leefgebied
ontbreekt. Er zijn wel ontwikkelingen in de bezetting van leefgebied (figuur 5.6), met vooral regionale
afnames op de Veluwe en in Drenthe, waar vooral
toenames in Laag-Nederland tegenover staan. De
afnames op de Veluwe zijn met name te wijten aan
6

Figuur 5.6. Verschil in aantal overwinterende Kauwen
per atlasblok in klassen (5x5km) tussen 1978-83 en 201315. Weergegeven is de verandering in aantalsklassen (een
afname van drie aantalsklassen in een bepaald atlasblok
wordt aangeduid als -3).

https://www.sovon.nl/nl/content/wintervogeltrends.

19

Sovon-rapport 2022/37

het uit productie nemen van veel kleine landbouwenclaves; Kauwen zijn in hoofdzaak cultuurvolgers
die uitgestrekte bos- en natuurgebieden mijden. Dit
aspect wordt als gunstig beoordeeld.

neemt de populatie toe, waarbij met name in Finland
sprake is van een areaaluitbreiding in noordoostelijke richting, die wordt gerelateerd aan klimaatveranderingen (Keller et al. 2020). Er zijn aanwijzingen
dat ook de broedpopulaties uit Noordoost-Europa
minder trekdrag vertonen, mogelijk als gevolg van
de in veel gebieden in Europa optredende ‘urbanisatie’ en een verbeterd voedselaanbod (Virkkala &
Lehikoinen 2017). Dit aspect wordt als matig ongunstig beoordeeld.

Toekomstperspectief

De korte termijntrend duidt op een matige afname
van gemiddeld 2,0% per jaar. Deze afname duidt op
een afnemend aantal overwinteraars uit gebieden ten
noordoosten van Nederland. De Nederlandse broedpopulatie is immers stabiel. In Europa als geheel

20

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

6. Zwarte Kraai Corvus corone
De Zwarte Kraai is standvogel (Bijlsma et al. 2001)
zodat de staat van instandhouding voor maar één
populatie beoordeeld hoeft te worden, de populatie
die jaarrond in Nederland aanwezig is.

Op grond van een stabiel verspreidingsgebied wordt
dit aspect als gunstig beoordeeld.
Populatie
De populatietrend in de periode 1984-heden (figuur
6.2) duidt op een stabiele populatie met (sinds 1990)
een gemiddelde jaarlijkse toename van 0,1%. De
populatieomvang is sinds 1980 toegenomen van ca.
40.000 paren naar ca. 70.000 paren, waarbij de toename vooral op het conto van de jaren tachtig komt.
Op grond van de stabiele lange termijntrend waarbij de huidige aantallen op een hoger niveau liggen
dan rond de inwerkingtreding van de Vogelrichtlijn
(1980), vormt de periode rond 1980 de gunstige referentie en wordt het aspect populatie beoordeeld als
gunstig.

Totaalbeoordeling
De staat van instandhouding van de Zwarte Kraai
wordt beoordeeld als gunstig. De beoordeling wordt
hierna nader toegelicht voor de vier relevante aspecten.
Verspreiding

Populatie

Leefgebied

Toekomstperspectief

Totaal

gunstig

gunstig

gunstig

gunstig

gunstig

Verspreidingsgebied
Hiermee wordt geduid op de buitengrens van het
Nederlandse deel van het verspreidingsgebied. In de
periode 1973-77 is voor het eerst vlakdekkende informatie verzameld over de verspreiding van de Zwarte
Kraai als broedvogel, die bij deze standvogel dus
overeenkomt met de verspreiding in de andere seizoenen. Heel Nederland maakte toen deel uit van het
verspreidingsgebied, wat (vanzelfsprekend) ook betekent dat het verspreidingsgebied ten opzichte van
perioden daarvoor niet kleiner is geworden. De omvang van het verspreidingsgebied is op grond van de
atlasperioden in 1998-2000 (Sovon Vogelonderzoek
2002) en 2013-2015 (Sovon 2018) niet veranderd.

Leefgebied
De omvang van het potentiële leefgebied (hier:
broed­gebied) van de Zwarte Kraai komt overeen met
bezet leefgebied. Deze soort komt immers algemeen
en wijdverbreid voor. Het is niet aannemelijk dat
er op enige schaal geschikt leefgebied aanwezig is
waar geen Zwarte Kraaien broeden. Een gedetailleerde vergelijking is mogelijk tussen de laatste twee
atlasperioden, waarin de verspreiding als broedvogel
voldoende gedetailleerd in kaart is gebracht (Sovon
Vogelonderzoek Nederland 2002, Sovon 2018). De
verschilkaart (figuur 6.3) laat weliswaar zien dat er
gebieden zijn met een afname, met name de Veluwe,
maar dat daar gebieden met een toename tegenover

Figuur 6.1. De aanwezigheid per uurhok (5x5km) in de atlasperioden 1973-1977 (Teixeira 1979), 1998-2000 (Sovon
Vogelonderzoek Nederland 2002) en 2013-15 (Sovon Vogelonderzoek Nederland 2018). Ook de broedzekerheidsklasse
is weergegeven (zeker, waarschijnlijk, mogelijk broedend). Aan het grotere percentage uurhokken waar de soort in
2013-2015 ‘waarschijnlijk’ broedde kan geen grote betekenis worden toegedicht. De categorie ‘zeker broedend’ is bij
het laatste atlasproject strikter geïnterpreteerd (Sovon 2018).
21

Sovon-rapport 2022/37

Figuur 6.2. Broedvogeltrend van de Zwarte Kraai vanaf 1984: weergegeven is de jaarlijkse index van de Zwarte Kraai
op basis van het Meetnet Broedvogels (rode punten), de trendlijn (donkergekleurde lijn) en 95% betrouwbaarheidsinterval. Bron: NEM (Sovon, CBS, Provincies, Rijkswaterstaat).

staan. De leefgebieden waar een toename plaatsvond
zijn vooral te vinden in Flevoland en het zuidelijke
zeekleigebied. Per saldo zijn er geen negatieve ontwikkelingen in de omvang en de kwaliteit van het
leefgebied waarmee dit aspect als gunstig wordt beoordeeld.

populatieniveau bevindt. Ook bij een geringe afname blijft de populatieomvang boven die van rond
de inwerkingtreding van de Vogelrichtlijn. Ofwel
de gunstige referentie. Overigens is twijfelachtig in
hoeverre de huidige lichte populatieafname doorzet.
De Zwarte Kraai geldt als generalist die alleen grote
bosgebieden zoals de Veluwe mijdt en het talrijkst
is in allerlei randzones waaronder ruim opgezette
nieuwbouwwijken en bedrijventerreinen (Schoppers
2017). Gelet op de te verwachten toename van de
bebouwing (CPB/PBL 2015) zal de omvang en kwaliteit van het leefgebied van de Zwarte Kraai daardoor
waarschijnlijk toenemen. Daarmee wordt het aspect
Toekomstperspectief als gunstig beoordeeld.

Toekomstperspectief
De korte termijntrend duidt op een matige afname
van gemiddeld 0,6% per jaar. Als deze ­ontwikkeling
ook in de komende twaalf jaar zou doorzetten dan
komt de soort daarmee niet zonder meer in een
(matig) ongunstige staat van instandhouding. De
popu­latie heeft in de jaren tachtig een dusdanig
sterke groei doorgemaakt, dat deze zich op een veilig

22

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

Figuur 6.3. Broedgebieden waar Zwarte Kraaien zijn toegenomen (blauw)
of afgenomen (rood), zie legenda. Het gaat hier om de verandering in
relatieve dichtheid (veranderingen in presentie in de laatste ten opzichte
van de voorlaatste atlasperiode) In het overige gebied (geel) zijn er geen
duidelijke ontwikkelingen (bron: Sovon 2018).

23

Sovon-rapport 2022/37

6. Literatuur
Banks R.C., Cicero C., Dunn J.L., Kratter A.W.,
Rasmussen P.C., Remsen J.V., Rising J.D. &
Stotz F.C. 2004. Forty-fifth supplement to the

Brussel.

American Ornithologists’ Union checklist of North
American birds. Auk 121: 985-995.

Boele A., van Bruggen J., Goffin B., Kavelaars M.,
Kleyheeg E., Koffijberg K., Schoppers J., van
Turnhout C., Vergeer J.W. & Jansen D. 2022.
Broedvogels in Nederland in 2020. Sovon-rapport
2022/05. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.
Bijlsma R.G., Hustings F. & Camphuysen C.J. 2001.
Algemene en schaarse vogels van Nederland (Avifauna
van Nederland 2). GMB Uitgeverij/KNNV Uitgeverij,
Haarlem/Utrecht.

Fox A.D., Ebbinge B.S., Mitchell C., Heinicke T.,
Aarvak T., Colhoun K., Clausen O., Dereliev
S., Farago S., Koffijberg K., Kruckenberg H.,
Loonen M.J.J., Madsen J., Mooij J., Musil P.,
Nilsson L., Pihl S. & van der Jeugd H. 2010.
Current estimates of goose population sizes in Western
Europe, a gap analysis and an assessment of trends.
Ornis Svecica 20: 115–127.

Gedeon K., Grüneberg C., Mitschke A., Sudfeldt
C., Eikhorst W., Fischer S., Flade M., Frick S.,
Geiersberger I., Koop B., Kramer M., Krüger
T., Roth N., Ryslavy T., Stübing S., Sudmann
S.R., Steffens R., Vökler F. & Witt K. 2014. Atlas

Bijlsma R.J., Agrillo E, Attore F, Boitani L.,
Brunner A., Evans P., Foppen R., Gubbay S.,
Janssen J.A.M, van Kleunen A., Langhout
W., Noordhuis R., Pacifici M., Ramirez I.,
Rondinini C., van Roomen M., Siepel H. &
Winter H.V. 2019. Defining and applying the concept

Deutscher Brutvogelarten. Stiftung Vogelmonitoring
Deutschland und Dachverband deutscher Avifaunisten,
Münster.
Gill F., Donsker D. & Rasmussen P. (Eds) 2022. IOC
World Bird List (v12.1). doi: 10.14344/IOC.ML.12.1.
Huysentruyt F., Dochy O. & Casaer J. 2009. Duiven
in een West-Vlaamse context. Deel 1: literatuuronderzoek en hypotheses. Rapporten van het Instituut voor
Natuur- en Bosonderzoek 2009 (INBO.R.2008.43).
Instituut voor Natuur en Bosonderzoek, Brussel.
IRBC. 2013. Irish Rare Birds Committee review of presumed vagrant Canada Goose Branta canadensis records
to ascertain the occurrence of Cackling Goose Branta
hutchinsii. Irish Birds 9: 613-622.
HBW & BIRDLIFE INTERNATIONAL. 2021.
Handbook of the Birds of the World and BirdLife
International digital checklist of the birds of the world.
Version 6.

of Favourable Reference Values for species and habitats
under the EU Birds and Habitats Directives; Technical
report. Wageningen, Wageningen Environmental
Research, Report 2928.

Clements J.F., Schulenberg T.S., Iliff M.J.,
Billerman S.M., Fredericks T.A., Sullivan B.L.
& Wood C.L. 2021. The eBird/Clements Checklist of
Birds of the World, v2021.

CPB/PBL. 2015. Toekomstverkenning Welvaart en
Leefomgeving. Nederland in 2030 en 2050: twee
referentiescenario’s, Den Haag: Planbureau voor de
Leefomgeving/Centraal Planbureau.
CBS. 2022. Meetprogramma’s voor flora en fauna.
Kwaliteitsrapportage NEM over 2021. Centraal Bureau
voor de Statistiek, Den Haag.
DG Environment. 2018. List of birds of the European
Union – August 2018. https://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/wildbirds/eu_species/index_en.htm. Geraadpleegd 1 april 2022.
Dickinson E.C. & Remsen J.V. 2013. The Howard and
Moore complete checklist of the birds of the world, 4th
edn. Aves Press, Eastbourne, UK.
Europese Commissie. 2005. Assessment, monitoring
and reporting of conservation status –Preparing the
2001-2007 report under Article 17 of the Habitats. DG
Environment, Brussel.
Europese Commissie. 2007. Richtsnoeren inzake strikte
soortenbescherming: Guidance document on the strict
protection of animal species of Community interest
under the ‘Habitats’ Directive 92/43/EEC, Finale versie
2007).
Europese Commissie. 2017. Reporting under Article
17 of the Habitats Directive: Explanatory notes and
guidelines for the period 2013-2018. DG Environment,

Keller V., Herrando S., Voříšek P., Franch M.,
Kipson M., Milanesi P., Martí D., Anton M.,
Klvaňová A., Kalyakin M.V., Bauer H.-G. &
Foppen R.P.B. 2020. European Breeding Bird Atlas 2:
Distribution, Abundance and Change. European Bird
Census Council & Lynx Edicions, Barcelona.
van Kleunen A., Foppen R. & van Turnhout C. 2017.
Basisrapport voor de Rode Lijst Vogels 2016 volgens
Nederlandse en IUCN-criteria. Sovon-rapport 2017/34.
Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen.

van Kleunen A., van Roomen M., van Winden
E., Boele A., Kampichler C. Zoetebier D.,
Sierdsema H. & van Turnhout C. 2020.
Vogelrichtlijnrapportage 2013-2018 van Nederland
– status en trends van soorten. Wettelijke Onderzoeks­
taken Natuur & milieu. Wot-technical report 172.
Lensink R. 1996. De opkomst van exoten in de
Nederlandse avifauna; verleden, heden en toekomst.
Limosa 69: 103-130.
Ministerie van LNV. 2006. Natura 2000 doelendocu­
ment. Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedsel­
kwaliteit, Den Haag.
24

Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

Schekkerman H., van Turnhout C., van Kleunen
A., van Diek H. & Altenburg A. 2012. Naar een

Vogelbalans 2020 – Exoten. Sovon, Nijmegen.

van der Spek V. & CDNA. 2020. De status van de Grote

nieuwe vogelatlas: achtergronden van de veldwerkopzet. Limosa 85 (2012): 133-14.1.
Schekkerman H. 2022. Advies voor de uitvoering van
het ganzenbeheer in de provincie Noord-Holland - onderdeel hybride ganzen. Notitie 22/16. Sovon Vogel­
onder­zoek Nederland 2022.
Schoppers J. 2017. Ekster Pica pica en Zwarte Kraai
Corvus corone. Pp. 93-98 in: Boele A. et al.
Broedvogels in Nederland in 2015. Sovon, Nijmegen.
Sovon. 1987. Atlas van de Nederlandse vogels. Arnhem.
Sovon Vogelonderzoek Nederland. 2002. Atlas van
de Nederlandse broedvogels 1998-2000. Nederlandse
fauna 5. NNM Naturalis, KNNV-Uitgeverij & EISNederland, Leiden.
Sovon Vogelonderzoek Nederland. 2018.
Vogelatlas van Nederland. Broedvogels, wintervogels en
40 jaar verandering. Tweede Druk, Kosmos Uitgevers.
Utrecht/Antwerpen.
Sovon Vogelonderzoek Nederland. 2020.

Canadese Gans op de Nederlandse lijst. https://www.
dutchavifauna.nl/static/publicaties/status_grote_canadese_gans_cdna_2020.pdf
Teixeira R.M. (Red.). 1979. Atlas van de Nederlandse
broedvogels. Natuurmonumenten, ’s-Graveland.

Vergeer J.W., van Dijk A.J., Boele A., van
Bruggen J. & Hustings F. 2016. Handleiding Sovon
broedvogelonderzoek: Broedvogel Monitoring Project
en Kolonievogels. Sovon Vogelonderzoek Nederland,
Nijmegen.
Virkkala R. & Lehikoinen A. 2017. Birds on the move
in the face of climate change: high species turnover in
northern Europe. Ecology and evolution 7: 8201-8209.
Voslamber B. 2011. Canadese Ganzen: herkomst van ruiers in Groningen. Grauwe Gors 39: 128-134.
Voslamber B. 2018. Grote Canadese Gans Branta
Canadensis. Pp. 60-61 in: Sovon Vogelonderzoek
Nederland 2018. Vogelatlas van Nederland. Kosmos
Uitgevers. Utrecht/Antwerpen.

25

Sovon-rapport 2022/37

Bijlage. Aanpak veldonderzoek laatste Atlasproject

26

Sovon Vogelonderzoek Nederland
Staat van instandhouding van de vogelsoorten op de landelijke vrijstellingslijst

In opdracht van:

Staat van instandhouding
van de vogelsoorten op de
landelijke vrijstellingslijst

Sovon Vogelonderzoek
Nederland
Sovon-rapport 2022/37

Sovon Vogelonderzoek Nederland

E info@sovon.nl
I www.sovon.nl

Sovon-rapport 2022/37

Postbus 6521
6503 GA Nijmegen
Toernooiveld 1
6525 ED Nijmegen
T (024) 7 410 410