6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei
Embargo tot vrijdag 6 september 2013, 16.00 uur

Ten geleide
Voor u ligt het Energieakkoord voor duurzame groei. Dit akkoord geeft invulling aan de
bereidheid van velen om zich in te zetten voor de verduurzaming van onze samenleving en
economie. De verduurzaming van de energievoorziening is een onmisbaar onderdeel van dit
proces. Het akkoord overbrugt uiteenlopende belangen en verbindt ruim veertig
organisaties, waaronder werkgevers- en werknemersorganisaties, natuur- en
milieuorganisaties, maatschappelijke organisaties, financiële instellingen. Dit gebeurt in het
besef dat in een langetermijnperspectief het gezamenlijke belang ver uitstijgt boven de
deelbelangen van afzonderlijke individuen en organisaties. En in het besef dat een
dergelijke lange termijnroute een groeitraject is waarin naast energie- en klimaatdoelen
ook concurrentiekrachtverbetering, werkgelegenheidsgroei, en exportvergroting
gerealiseerd kunnen en moeten worden.
De wens om onze energievoorziening te verduurzamen leeft ook breed in de politiek en
samenleving. Dit blijkt onder meer uit de brede steun voor de Tweede Kamermotie
Verburg/Samson van 26 april 2011 gericht op de totstandkoming van een ‘Nationaal
Energietransitie Akkoord’. Het kabinet Rutte/Asscher heeft dit onder meer vertaald in het
streven om in internationaal verband in 2050 een volledig duurzame energievoorziening te
realiseren. De maatschappelijke wens komt op vele manieren tot uitdrukking, zoals ook bij
het initiatief Nederland Krijgt Nieuwe Energie, dat aandrong op de vorming van dit akkoord.
Tegen deze achtergrond heeft de SER de handschoen opgenomen voor de totstandkoming
van een Energieakkoord voor duurzame groei door zijn platformfunctie hiervoor aan te
bieden en het proces te faciliteren. Dit gebeurde in zijn advies Naar een energieakkoord
voor duurzame groei dat op 16 november 2012 werd vastgesteld. Dat was een bijzondere
dag in de SER-geschiedenis. Nooit eerder woonden zoveel mensen een SER-vergadering bij.
Direct na afloop van de SER-vergadering was de startconferentie van het proces dat tot dit
akkoord heeft geleid.
Inmiddels zijn we tien maanden verder. Het startsein voor de feitelijke onderhandelingen
was in februari van dit jaar. Het voorliggende akkoord is het resultaat van een intensief
overleg aan verschillende tafels tussen de ruim 40 belangenorganisaties. Ook vele tientallen
wetenschappers, ondernemers, politici en andere betrokken Nederlanders hebben aan dit
akkoord bijgedragen met hun visies en inzichten. Zij hebben dat gedaan tijdens de
bijeenkomsten die in het land zijn gehouden, via brainstorms en expertmeetings in het
SER-gebouw, via de online-consultaties door (Jong) Nederland Krijgt Nieuwe Energie, via
ingezonden brieven of in verdiepende gesprekken. Deze energie heeft uiteindelijk geleid tot
het in dit document beschreven ambitieuze akkoord.
De betrokken partijen spreken met het akkoord dan ook onomwonden uit dat zij
gezamenlijk op de ingezette weg verder willen gaan, gecommitteerd aan de doelstellingen,
in het volle bewustzijn dat ook de komende jaren nog de nodige uitdagingen wachten. Dat

2

is dan ook de essentie van dit Energieakkoord voor duurzame groei: een pakket van
afspraken om nu zo voortvarend mogelijk aan de slag te gaan, ieder in zijn eigen
verantwoordelijkheid, maar gekoppeld aan de overeenstemming om aanvullingen en
bijstellingen die nodig zullen blijken om de doelstellingen daadwerkelijk te bereiken,
gaandeweg en gezamenlijk vorm te geven.
Goede borging van afspraken en governance van het akkoord is cruciaal voor continuïteit
en draagvlak. Het begint met het ter hand nemen van de vele acties en procesafspraken
die partijen in dit kader hebben gemaakt. Het borgen van deze afspraken en het goed
monitoren van de voortgang hiervan, inclusief het incorporeren van leereffecten, is dan ook
essentieel voor de effectiviteit van het akkoord. De SER zal zijn faciliterende rol in dit
proces voortzetten door onderdak te bieden aan een speciale commissie die voor dit doel in
het leven wordt geroepen.
Uiteindelijk kent het succes van dit akkoord vele vaders en moeders, of zo u wil, helden.
Het reikt eenvoudig weg te ver al deze trekkers, duwers, aanmoedigers, uitdagers en
ondersteuners individueel te noemen of te bedanken. Wel verdienen al die mensen speciale
vermelding die door hun noeste arbeid, eindeloze geduld en bereidwilligheid de partijen in
staat hebben gesteld om uiteindelijk het akkoord tekenen. Ook vermeld ik graag de
professionele organisaties die gezien het belang van dit proces en zijn buitengewone
complexiteit, om niet menskracht beschikbaar hebben gesteld: uw professionals hebben
een onmisbare bijdrage geleverd. Verder heeft dit akkoord door zijn complexe loop een
bijzonder beroep gedaan op de inspanning en ondersteuning van PBL, ECN en de EIB. Hun
bereidheid flexibel in te spelen op de wisselende vereisten van dit proces in tijd en scope is
essentieel geweest om tot een doorgerekend akkoord te komen. Ten slotte maak ik graag
melding van de bijzondere rol die de tafelvoorzitters hebben gespeeld bij het bijeenbrengen
van de vaak uiteenlopende inbreng van de tafeldeelnemers: Lodewijk de Waal (Gebouwde
omgeving), Ab van der Touw (Industrie/ETS/Grootschalige opwekking), Manon Janssen en
Michiel Boersma (Commercialisering), Paul de Krom (Mobiliteit) en Jan-Kees de Jager
(Financiering).
Het spreekt voor zich dat de echte helden van dit akkoord de partijen zijn die uiteindelijk
met hun handtekening zich verbonden hebben aan het akkoord, aan hun eigen inbreng in
het vervolg, en daarmee aan het belang van het bereiken van een gezamenlijk aanpak van
het Energieakkoord voor duurzame groei. Deze partijen zijn zichtbaar met hun logo en
handtekening op de volgende pagina’s.
Wiebe Draijer
Voorzitter van de SER

3

Inhoudsopgave
1.
Samenvatting ................................................................................................................. 5
2.
Opzet en ambitie........................................................................................................... 13
3.
Pijler 1: Energiebesparing ............................................................................................ 16

3.1 Samenhangende aanpak ............................................................................ 16
3.2 Energiebesparing in de gebouwde omgeving ................................................. 16
3.2.1 Perspectieven en doelstellingen ................................................................... 16
3.2.2 Rol lokale overheden ................................................................................. 17
3.2.3 Energiebesparing en de woonconsument ...................................................... 18
3.2.4 Energiebesparing in de koop- en huursector.................................................. 20
3.2.5 Energiebesparing in de vastgoedsector ......................................................... 22
3.2.6 Uitvoering Wet milieubeheer ....................................................................... 23
3.3 Energie-efficiëntie in de industrie en de agrosectoren ..................................... 25
3.3.1 Inleiding .................................................................................................. 25
3.3.2 Energie-efficiëntie in industriële sectoren ...................................................... 25
3.3.3 Energie-efficiëntie in agrosectoren ............................................................... 27
3.3.4 Warmtekrachtkoppeling ............................................................................. 28
3.3.5 Betere benutting van de industriële warmtehuishouding ................................. 29
4.

Pijler 2: Opschalen van hernieuwbare energieopwekking ............................................. 31

4.1 Inleiding .................................................................................................. 31
4.2 Uitrolstrategie hernieuwbare energieopwekking ............................................. 31
4.2.1 Wind op land ............................................................................................ 31
4.2.2 Wind op zee ............................................................................................. 32
4.2.3 Bij- en meestook van biomassa ................................................................... 34
4.2.4 Overige vormen van duurzame energieopwekking ......................................... 34
4.2.5 Borging doelbereik hernieuwbare energie ..................................................... 34
4.3 Cascadering van biobased materialen .......................................................... 35
4.4 SDE+-regeling en niet-financiële belemmeringen ........................................... 35
5.

Pijler 3: Stimuleren van decentrale duurzame energie ................................................. 37

5.1
5.2
5.3
5.4

Inleiding .................................................................................................. 37
Oplossing van organisatorische knelpunten ................................................... 37
Adequate wet- en regelgeving .................................................................... 38
Fiscale maatregelen .................................................................................. 40

6.

Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereed maken ................................................... 41

6.1
6.2

Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland ........................................... 41
Meer Europese samenwerking voor marktontwikkeling en infrastructuur ........... 42

7.

Pijler 5: Een goed functionerend Europees systeem voor emissiehandel ...................... 44

7.1
7.2

Inleiding .................................................................................................. 44
Structurele versterking van het ETS op Europees niveau ................................. 44

8.

Pijler 6: Kolencentrales en CCS ..................................................................................... 46

8.1
8.2

Kolencentrales .......................................................................................... 46
Afvang en opslag van CO2 .......................................................................... 46

9.

Pijler 7: Mobiliteit en transport ..................................................................................... 47

9.1
9.2
9.3
9.4

Proces en borging ..................................................................................... 47
Ambities en doelstellingen .......................................................................... 47
Langetermijnperspectieven: Groene groei ..................................................... 48
Kortetermijnmaatregelen ........................................................................... 48

10.

Pijler 8: Arbeidsmarktarrangementen rond werkgelegenheid en scholing .................... 50

10.1 Ambities .................................................................................................. 50
10.2 Inspelen op veranderende arbeidsbehoeften ................................................. 50
10.3 Arbeidsverhoudingen, arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden ............. 52
11.

Pijler 9: Stimulering commercialisering voor groei en export ....................................... 54

11.1 Ambitie ................................................................................................... 54
11.2 Zes domeinen .......................................................................................... 54
12.

Pijler 10: Financiering van duurzame investeringen ..................................................... 57

12.1 Inleiding .................................................................................................. 57
12.2 Belang van langjarig consistent en samenhangend beleid ............................... 57

4

12.3 Optimalisatie van match tussen vraag en aanbod van financiering.................... 57
12.4 Vervolgafspraken ...................................................................................... 58
13.

Resultaten, financiële consequenties en dekking.......................................................... 60

13.1 Inleiding .................................................................................................. 60
13.1 Uitkomsten uit de doorrekening van PBL, ECN en EIB ..................................... 60
14.

Borging, governance en evaluatie ................................................................................. 64

5

1.

Samenvatting

Partijen leggen in dit Energieakkoord voor duurzame groei de basis voor een breed
gedragen, robuust en toekomstbestendig energie- en klimaatbeleid. Het akkoord biedt een
langetermijnperspectief met afspraken voor de korte en middellange termijn, creëert
vertrouwen en reduceert daarmee investeringsonzekerheid bij burgers en bedrijven. Het
helpt de haperende economie op korte termijn weer op gang met een grote impuls voor
investeringen en werkgelegenheid. Daarnaast worden de lasten voor burgers en bedrijven
zoveel mogelijk beperkt.
Partijen zetten zich in dit verband in om de volgende doelen te realiseren:
 Een besparing van het finale energieverbruik met gemiddeld 1,5 procent per jaar.
 100 Petajoule aan energiebesparing in het finale energieverbruik van Nederland per
20201.
 Een toename van het aandeel van hernieuwbare energieopwekking (nu ruim 4 procent)
naar 14 procent in 2020.
 Een verdere stijging van dit aandeel naar 16 procent in 2023.
 Ten minste 15.000 voltijdsbanen, voor een belangrijk deel in de eerstkomende jaren te
creëren.
Het akkoord is gericht op versterking van de economische structuur en zal de komende
jaren miljarden aan investeringen losmaken in alle sectoren van onze samenleving.
Het akkoord bestaat uit tien pijlers. Deze tien pijlers vormen een onderling versterkend
geheel, en daarmee een integraal pakket. De betrokken partijen leggen met dit akkoord
hun betrokkenheid vast op de doelstellingen, de aangegeven maatregelen, en de
bijbehorende borging2. Uiteindelijk vormt het akkoord het startschot voor een marsroute
voor de komende jaren. De bij dit akkoord betrokken partijen spreken met het akkoord dan
ook onomwonden hun inzet uit om deze route aan te gaan, in het volle bewustzijn dat de
komende jaren aanvullende uitdagingen zal hebben onderweg naar de doelstellingen zoals
nu verwoord. Dat is dan ook de essentie van dit Energieakkoord voor duurzame groei en de
aanpak van het klimaatprobleem: een pakket van afspraken om nu zo voortvarend mogelijk
aan de slag te gaan, ieder met zijn eigen verantwoordelijkheid, in combinatie met de
overeenstemming gezamenlijk die aanvullingen en bijstellingen gaandeweg vorm te geven
die nodig zijn om de doelstellingen daadwerkelijk te bereiken.
De tien pijlers
Energiebesparing vormt een kernpunt en eerste pijler om te komen tot een duurzame
energievoorziening. Energiebesparing draagt bij aan milieudoelstellingen, leidt tot een
lagere energierekening, verbetert de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven en
geeft een impuls aan de werkgelegenheid. Met dit akkoord willen partijen een besparing
van jaarlijks gemiddeld 1,5 procent van het finale energieverbruik realiseren. Daarmee
wordt naar verwachting ruimschoots voldaan aan de Europese richtlijn. Partijen zijn het
eens over een maatregelenpakket waarvan het de verwachting is dat daarmee circa 100 PJ
per 2020 kan worden bespaard3. De afspraken over energiebesparing richten zich zowel op
de gebouwde omgeving, als op het vergroten van de energie-efficiëntie in de industrie, de
agrarische sector en het overige bedrijfsleven. De afspraken over energiebesparing in
mobiliteit en transport maken deel uit van pijler 7.
Deze doelstelling wordt gekoppeld aan twee ijkmomenten: eind 2016 zal ten minste 35%
zijn bereikt en eind 2018 zal ten minste 65% zijn bereikt. Indien blijkt dat we niet op koers
liggen om de afgesproken doelen te halen, zullen aanvullende maatregelen worden
1

2

3

Ter illustratie: 1 Petajoule energiebesparing in het finale energieverbruik komt overeen met het jaarlijkse
gemiddelde elektriciteitsverbruik van circa 15.000 huishoudens.
Energie-Nederland stemt in met het akkoord, onder voorbehoud dat de ACM in een informele zienswijze
aangeeft dat het akkoord in beginsel niet in strijd is met artikel 6 Mededingingswet en/of artikel 101 van
het Verdrag inzake de Werking van de Europese Unie.
T.o.v. de referentieraming 2012 van ECN/PBL.

6

genomen. Dit kunnen ook meer verplichtende en/of fiscale maatregelen of andere vrijwillige
of niet-vrijwillige maatregelen zijn, waaruit meer zekerheid zal ontstaan rondom het
bereiken van 100 PJ energiebesparing. Net als de in dit akkoord genoemde maatregelen
richt het pakket zich op de energiegebruiker en daarmee niet op de leverancier.4
In de gebouwde omgeving zijn er volop kansen om te komen tot aanzienlijke
energiebesparingen. Uitgangspunt is dat burgers en bedrijven zelf belang hebben bij en
verantwoordelijkheid nemen voor energiebesparing. Daarom wordt gekozen voor een
combinatie van voorlichting en bewustwording, ontzorging en financieringsondersteuning.
Er komt een revolverend fonds voor energiebesparing in de gebouwde omgeving van circa
€ 600 mln. Dit nationaal energiebespaarfonds zal nog in 2013 van start gaan met het
gedeelte dat zich richt op eigenaar-bewoners (en dus komen ook eigenaars van
monumenten in aanmerking voor financiering uit dit fonds), zodat het voor deze grote
groep burgers mogelijk wordt om rendabele besparingsmaatregelen te nemen. Daarnaast
krijgen energiebedrijven de mogelijkheid om klanten meer financieringsopties aan te
bieden, waarbij leningen via de energierekening terugbetaald kunnen worden. Het Rijk
treedt hiertoe in overleg met energiebedrijven en toezichthouders. Financieringsopties en
eventuele toekomstige beleidsmaatregelen kunnen gebruik maken van het
energieprestatiecertificaat, waarmee bijvoorbeeld koppeling mogelijk is met een gunstige
financiering. Alle woningeigenaren en (ver)huurders die nog geen energielabel hebben,
krijgen in 2014 en 2015 een indicatief energielabel van hun woning, op basis van een
landelijke uniforme methodiek. Dit energielabel is een indicatie van de energieprestatie van
een woning en dient voor bewustwording. Het voornemen is om in 2013 een overeenkomst
te sluiten tussen het rijk en de VNG over een actieve ondersteuning van gemeenten bij
lokale en regionale energiebesparing en –opwekking.
De partijen van het Convenant Energiebesparing Huursector committeren zich om de
afgesproken doelstellingen van gemiddeld label B (corporaties) en 80% van de woningen
minimaal label C (particuliere verhuurders) in 2020 te halen. Het rijk stelt in dat kader €
400 miljoen subsidie beschikbaar voor verhuurders in de sociale huursector ten behoeve
van investeringen in energiebesparing voor de periode 2014-2017 met als doel een bijdrage
te leveren aan de doelstellingen van het Convenant Energiebesparing Huursector. Deze
maatregel stimuleert een substantiële investeringsgolf op korte termijn om huurwoningen
energie-efficiënt te maken. De € 400 miljoen komt ter beschikking van de verhuurders in
2018 en 2019 en wordt gedekt door een tijdelijke verhoging van de energiebelasting. Deze
energiebelastingverhoging wordt lastenneutraal mogelijk gemaakt door de voorziene lagere
uitgaven van de SDE+-gelden vanaf 2018, zoals later beschreven onder grootschalige
hernieuwbare opwekking. Zoals aangegeven in de gemaakte afspraken tussen het kabinet
en Aedes zullen woningcorporaties naar vermogen investeren in de sociale woningbouw
voor zover de verhuurdersheffing dat mogelijk maakt.
Voor alle vormen van maatschappelijk en overig vastgoed geldt dat er een onafhankelijk
expertisecentrum komt ter ondersteuning en identificatie van de meest effectieve
maatregelen op het terrein van energie-efficiëntie. Ook wordt de Wet milieubeheer
(verplichting om energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of
minder uit te voeren) door substantiële verbetering beter uitgevoerd en gehandhaafd,
onder andere met behulp van concrete erkende maatregelenlijsten. Gemeenten en
provincies (opdrachtgevers van de Regionale Uitvoeringsdiensten) geven prioriteit aan
handhaving van de energiebesparingsverplichting in de Wet milieubeheer. Ten slotte wordt
een pilot uitgevoerd gericht op continuering in 2016 met een zogenaamd ‘EPK-systeem’
(Energie Prestatie Keuring), waarbij dit systeem als effectieve hulp voor ondernemingen
kan bijdragen aan de realisatie en handhaving van maatregelen met een terugverdientijd
van vijf jaar of minder, conform de Wet milieubeheer. In najaar 2015 wordt de werking op
specifieke punten geëvalueerd. Bij de evaluatie door de partijen zal naast effectiviteit ook
worden bezien of de EPK-pilot positief wordt ervaren door ondernemingen en overheid. Bij
een positief resultaat voor beide wordt het EPK-systeem in 2016 ingevoerd in de sectoren
waarvoor uit de pilot blijkt dat de EPK werkt.
4

Dit betekent niet dat de energieleveranciers geen rol kunnen spelen bij de maatregelen die onderzocht
worden.

7

De industrie, de agrarische sector en het bedrijfsleven als geheel zien een vergroting van
de energie-efficiëntie als een kans om de concurrentiepositie van energie-intensieve
bedrijven te versterken, werkgelegenheid te creëren en de klimaatdoelen kosteneffectief te
kunnen realiseren. De energie-intensieve industrie heeft de ambitie in internationaal
verband leidend te zijn op het terrein van energie-efficiëntie. Er komt een onafhankelijke
expertisecentrum dat bedrijven en financiers ondersteunt in het identificeren van de meest
effectieve maatregelen op het terrein van energie-efficiëntie in de industrie en
agrosectoren. Het dreigende wegvallen van WKK draagt hier niet aan bij. Ook voor de
industrie, de agrarische sector en het bedrijfsleven geldt dat de Wet milieubeheer beter
wordt uitgevoerd en gehandhaafd. De grote energie-intensieve bedrijven spannen zich
samen met de overheid in om het MEE-convenant aan te vullen met een raamwerk van
bedrijfsspecifieke (één-op-één) afspraken. Deze zijn gericht op verbetering van de energieefficiëntie en concurrentiepositie van de betrokken bedrijven. Ook voor MJA3-bedrijven en
overige bedrijven (niet-MEE-bedrijven) komt er een EPK-pilot met evaluatie, zoals hiervoor
beschreven bij de gebouwde omgeving. Om meer middelen beschikbaar te houden voor
investeringen in energiebesparing en energie-efficiëntieverbetering in het bedrijfsleven zal
de EIA-regeling zoveel mogelijk worden gericht op investeringen in energiebesparing. De
bedoeling is om projecten die in de toekomst een SDE+-subsidie aanvragen niet meer
tegelijkertijd in aanmerking te laten komen voor de EIA. Er wordt een oplossing gevonden
voor hernieuwbare opwekkingstechnologieën die nu nog wel en straks niet meer door de
EIA worden gedekt, indien de SDE+ en het overige instrumentarium onvoldoende oplossing
bieden. De doelstelling hierbij is dat vanuit investeringsoverwegingen de continuïteit niet in
gevaar komt. EZ rondt dit in de herfst van 2013 af.
Rendabele benutting van industriële restwarmte verdient hoge prioriteit, en partijen komen
met een samenhangend plan van aanpak om de potentie in Nederland te kunnen benutten.
Mogelijkheden voor een regionale warmte-infrastructuur worden hierbij onderzocht voor
een aantal gebieden in Nederland, gebruikmakend van en vergelijkbaar met de voorstellen
die hiertoe al gedaan zijn vanuit de regio Rotterdam.
Er is breed draagvlak voor een ambitieus programma voor energiebesparing in de
glastuinbouw. Sector, overheid en milieuorganisaties spreken af dat een verbeterd CO2sectorsysteem in deze sector uiterlijk ingaat per 1 januari 2015. Met de glastuinbouwsector
is afgesproken dat in aanvulling op het huidige beleid een energiebesparing per 2020 van
11 PJ wordt gerealiseerd.
Het opschalen van hernieuwbare energieopwekking vormt een tweede pijler van het
besproken programma. Dit vraagt een intensieve inzet op verschillende bronnen van
hernieuwbare opwekking, zoals wind op land, wind op zee, diverse vormen van lokale
opwekking zoals zonne-energie, en de inzet van biomassa. Partijen geven invulling aan de
doelstelling van 16% hernieuwbare energieopwekking zoals door het kabinet wordt
nagestreefd. Uitgangspunt is een kosteneffectieve uitrol die zekerheid biedt voor
investeerders, additionele werkgelegenheid creëert, innovaties uitlokt waardoor de kosten
worden verlaagd en die bijdraagt aan versterking van de concurrentiepositie van
Nederlandse bedrijven in deze sector. Partijen willen met deze aanpak, in combinatie met
ambitieuze energiebesparing, in 2023 16% hernieuwbare energie realiseren, en 14% in
2020. Enkele hoofdpunten voor de grootschalige hernieuwbare opwekking zijn:
 Opschaling van wind op zee naar 4450 Mw operationeel in 2023. De reeds bestaande
parken en hetgeen in de pijplijn zit tellen op tot circa 1000 Mw. Hier bovenop komen de
aanbestedingen van in totaal 3450 Mw, door een gefaseerde aanbesteding vanaf 2015
in oplopende stappen: 450 Mw (2015), 600 Mw (2016), 700 Mw (2017), 800 Mw (2018)
en 900 Mw (2019). Hierbij wordt uitgegaan van een kostendaling van wind op zee van
circa 40% te realiseren over de komende jaren. Dit gebeurt in de vorm van
taakstellende aanbestedingen, waarin deze kostendaling is verdisconteerd. Met het oog
op toekomstige kostenreductie nodigt het rijk partijen uit om nu al met voorstellen te
komen zodat al in 2014 tot een innovatief demonstratiepark kan worden besloten. Ook
draagt de overheid zorg voor een robuust wettelijk kader om de opschaling van wind op
zee mogelijk te maken. Uitgangspunt is dat binnen vier jaar na het verkrijgen van een

8















subsidiebeschikking de windparken operationeel zijn en dan gebruik maken van de
laatste stand van de techniek.
Bij wind op land wordt binnen de kaders die met provincies zijn afgesproken
geïnvesteerd om te komen tot 6000 Mw in 2020. Er wordt door investeerders in
windmolenparken een participatieplan geïntroduceerd dat omwonenden in staat stelt
actief deel te nemen in de planvorming en exploitatie van windparken. Voor na 2020 zal
op termijn gezocht worden naar aanvullend potentieel, binnen de kaders die hierover
met de IPO zijn besproken.
Hernieuwbare opwekking uit de overige diverse bronnen wordt ambitieus ter hand
genomen. Er bestaat een aantal niet financiële barrières die de opschaling van
hernieuwbare energie beperken. Voor de voortgang is het cruciaal die aan te pakken. In
relatie tot deze onderwerpen zullen de partijen op de kortst mogelijke termijn, doch
uiterlijk voor 1 juli 2014, werkbare oplossingen ontwikkelen en de implementatie
daarvan daaropvolgend ter hand te nemen.
Partijen spreken af dat de stimulering van biomassa in kolencentrales de 25 PetaJoule
niet zal overschrijden. Nader uitgewerkt wordt, ook in het licht van het zo hoogwaardig
mogelijk inzetten van biomassa en scherpe duurzaamheidscriteria, hoe de beperking tot
25 PJ biomassa, de wijze van de ondersteuning en het eventueel gebruiken van een
tenderprocedure vorm kan worden gegeven in de SDE+.
Met deze aanpak kan de SDE+-opslag op de energierekening voor burgers en bedrijven
substantieel worden verlaagd ten opzichte van de ramingen uit het Regeerakkoord. De
verwachting op basis van de laatste ramingen is dat dit per saldo tot 2020 cumulatief
circa 2,25 miljard euro scheelt. Als onderdeel van de SDE+-regeling is in de periode tot
2020 375 miljoen euro beschikbaar om te borgen dat de doelstelling van 14%
hernieuwbare energie in 2020 wordt gerealiseerd. Mocht blijken dat (een deel van) deze
middelen niet nodig zijn, dan zullen deze middelen in aanvulling op de bovengenoemde
€2,25 miljard euro worden gebruikt voor lastenverlichting. Dit is niet de totale
uiteindelijke vermindering van het lastensaldo van het Energieakkoord aangezien de
lasten van aanvullende maatregelen elders ten dele de hier ontstane vrijvallende ruimte
opvullen.
Er komt, daar waar dit efficiënter is dan een directe aansluiting van windparken op het
landelijke hoogspanningsnet, een net op zee. Tennet krijgt de verantwoordelijkheid
hiervoor. Over de vormgeving en randvoorwaarden zal op korte termijn een besluit
worden genomen door het kabinet. Zo nodig zal dit vervolgens in wetgeving worden
verwerkt.
Om wetgeving te realiseren die in de toekomst robuuste ruimte creëert voor een
substantiële rol voor duurzame opwekking, en die rekening houdt met de gevolgen van
intermitterende opwekking voor het elektriciteitsnet, werken partijen mee aan de
wetgevingsagenda STROOM die hiervoor in gang is gezet.
In 2016 wordt de voortgang met betrekking tot de realisatie van de 14%-doelstelling in
2020 en 16% in 2023 op basis van een set duidelijk gedefinieerde criteria beoordeeld.
Ook wordt over het vervolg van het traject richting de 14% en 16% besloten, mede in
het licht van internationale ontwikkelingen en mogelijkheden.

Een belangrijk onderdeel vormt de decentrale opwekking van hernieuwbare energie door
mensen zelf, en in de vorm van coöperatieve initiatieven, de derde pijler van het akkoord.
Burgers krijgen meer mogelijkheden om zelf hernieuwbare energie op te wekken en lokale
en regionale initiatieven worden waar nodig en mogelijk door gemeenten, provincies en de
rijksoverheid ondersteund. Per 1 januari 2014 wordt een belastingkorting van 7,5 ct/kWh
ingevoerd voor hernieuwbare energie die in coöperatief verband of door een vereniging van
eigenaren (VvE) wordt opgewekt en gebruikt door kleinverbruikers en waarbij de leden van
de coöperaties/VvE’s en de installatie(s) zich in een zogenaamde ‘postcoderoos’
(viercijferige postcode plus aangrenzende postcodes) bevinden. Partijen zijn het met elkaar
eens dat moet worden gestreefd naar een zo eenvoudig en efficiënt mogelijke uitvoering
van deze regeling. Energieleveranciers zullen in overleg met het Rijk afspraken maken over
een zo simpel mogelijke uitvoering. Partijen spreken af dat de kosten die leveranciers
moeten maken om deze kortingsregeling uit te voeren, in rekening gebracht kunnen
worden bij energiecoöperaties, VvE's of de aangesloten leden, die het voordeel van deze
regeling genieten. Bij eventuele bijstelling van de belastingkorting wordt met het oog op

9

investeringszekerheid de continuïteit voor bestaande gebruikers via een overgangsregeling
geborgd. De belastingkorting wordt gedekt door een verhoging van de energiebelasting. De
regeling wordt over vier jaar geëvalueerd op basis van gebruik.
De energietransitie zal ingrijpende gevolgen hebben voor de netwerken die vraag en
aanbod bij elkaar moeten brengen. De vierde pijler zorgt ervoor dat het
energietransportnetwerk gereed is voor een duurzame toekomst. Partijen spreken af zich
terdege voor te bereiden op deze veranderende toekomst, zodat aanpassingen snel tot
stand kunnen komen wanneer deze nodig en gewenst zijn. Daarbij wordt uitdrukkelijk ook
ingezet op Europese samenwerking.
Een goed functionerend Europees systeem voor emissiehandel (ETS) is, als vijfde pijler van
het akkoord, een cruciale factor in de lange termijn ontwikkeling richting een duurzame
energievoorziening. Partijen binnen het Energieakkoord zetten zich in voor een
gezamenlijke lobby in Brussel, om per 1 januari 2020, het volgende verbeterpakket in het
Europese ETS te implementeren. Dit pakket kan alleen in onderlinge samenhang worden
overwogen:
a. een aanscherping van het reductiepad van het ETS-plafond gericht op het bereiken
van het lange termijn doel van 80 tot 95% reductie van broeikasgassen voor de
hele economie in 2050;
b. borging van de positie van internationaal concurrerende bedrijven (zogenaamde
carbon leakage bedrijven) door allocatie van 100% gratis rechten op basis van reële
benchmarks en werkelijke productie, uitgaande van de best performance in de
sector;
c. compensatie van de indirecte (elektriciteits)kosten, uitgaande van de best
performance in de sector.
Fossiele opwekking en kolencentrales. Fossiele brandstoffen zullen in de periode tot 2050
nog een belangrijk onderdeel vormen van het energiegebruik, ook al richt het akkoord zich
op een reductie van 80 tot 95% van de CO2-uitstoot in 2050, en een aandeel van 16
procent in hernieuwbare opwekking in 2023. De inzet van gascentrales op de NoordwestEuropese elektriciteitsmarkt blijft belangrijk. Als onderdeel van de transitie naar een
duurzame energievoorziening komen partijen in deze zesde pijler, in samenhang met de
afspraken over hernieuwbare energie in pijler 2 en 3, overeen dat de capaciteit van de
jaren tachtig kolencentrales in Nederland wordt afgebouwd. Dit betekent concreet dat drie
kolencentrales per 1 januari 2016 zijn gesloten. De sluiting van de twee resterende
centrales (Maasvlakte I en II) volgt per 1 juli 2017. Sociale partners op decentraal niveau
zorgen dat er passende maatregelen (werk-naar-werk-trajecten, sociale plannen en
dergelijke) worden getroffen voor medewerkers die als gevolg van de sluiting van
kolencentrales hun baan verliezen. De sluiting van oude kolencentrales is een belangrijke
bouwsteen in het samenstel van onderling afhankelijke afspraken in dit akkoord. Eventuele
– overigens zeer beperkte prijseffecten - als gevolg van het sluiten van de oude
kolencentrales zullen worden gemitigeerd door de aanzienlijk toename in hernieuwbare
energie en gerechtvaardigd door de voorziene milieu-effecten. Dit onderdeel van het
akkoord is onder voorwaarde van 'toetsing' door ACM.
Indien de jaren tachtig kolencentrales gesloten worden op de genoemde tijdstippen, dan
wordt vanaf 1 januari 2016 de vrijstelling voor elektriciteitsproductie in de kolenbelasting
weer ingevoerd. De samenhang van deze afspraken zal als onderdeel van het akkoord
worden geborgd door separate overeenkomsten tussen het Rijk, individuele bedrijven en de
milieubeweging.
De met deze aanpak samenhangende derving van belastinginkomsten wordt
gecompenseerd door een verhoging van de energiebelasting vanaf 2016, met als
uitgangspunt dat deze belastingverhoging voor 50% bij burgers en voor 50% bij bedrijven
neerslaat. Ook hiervoor geldt dat de verhoging van de energiebelasting voor
energiegebruikers in alle schijven na 2016 per saldo lastenneutraal mogelijk wordt gemaakt
door de voorziene lagere uitgaven van de SDE+-regeling, die een vergelijkbare verdeling
tussen burgers en bedrijven kent.

10

Om op de lange termijn te komen tot een volledig duurzame energievoorziening zal afvang,
gebruik en opslag van CO2 (CCS) onvermijdelijk zijn. CCS kan worden toegepast bij de
industrie en ook bij gas- en kolencentrales. De rijksoverheid zal het initiatief nemen om te
komen tot een lange termijn visie op de positie van CCS in de transitie naar een volledig
duurzame energievoorziening.
De zevende pijler van het Energieakkoord bestaat uit stappen op het gebied van mobiliteit
en transport richting efficiënter verkeer en vervoer en een meer duurzame invulling van
mobiliteit. Partijen zijn het eens over ambitieuze doelstellingen, namelijk een reductie van
de CO2-uitstoot met 60% per 2050 ten opzichte van 1990 en op weg daarnaar toe een
reductie tot 25 Mton (-17%) in 2030. Om dit te realiseren hebben partijen een groene
groeiagenda opgesteld met perspectieven voor de lange termijn en maatregelen voor de
korte termijn. In totaal worden stappen gezet op twaalf hoofdonderwerpen. Op korte
termijn komen partijen onder meer tot een gezamenlijke visie op de toekomstige
brandstoffenmix, publiek-private samenwerking op het gebied van marktvoorbereiding,
bronbeleid en Nederlands koploperschap en afspraken over de publieke laadinfrastructuur
voor elektrisch vervoer. Daarnaast komen nog andere belangrijke onderwerpen aan bod,
waaronder het gebruik door de transportsector van een uniforme meetmethode om CO2 te
reduceren. Deze onderwerpen worden de komende tijd uitgewerkt, waarbij het rijk het
voortouw zal nemen voor de beleidsmaatregelen en samenwerkt met de hier betrokken
organisaties. In het kader van de beoogde energiebesparing van ten minste 100 PJ
energiebesparing (finaal) voor de hele economie komen de partijen overeen dat de
transport- en mobiliteitssector hieraan een bijdrage zal leveren door naar verwachting in
2020 15 à 20 PJ te realiseren ten opzichte van de referentieramingen van ECN/PBL 2012,
ervan uitgaande dat dit overeenkomt met een CO2-reductie van 1,3-1,7 Mton ten opzichte
van de verwachte trendontwikkeling in 2020.
Het Energieakkoord leidt tot aanzienlijke werkgelegenheidskansen in de installatie- en
bouwsectoren en op termijn in de duurzame energiesector, de achtste pijler van het
akkoord. De ambitie is deze kansen te verzilveren en in de periode 2014-2020 in totaal ten
minste 90.000 arbeidsjaren extra te realiseren. Dit komt neer op een
werkgelegenheidswinst van gemiddeld ten minste 15.000 extra voltijdsbanen. Op korte
termijn kan gestart worden met een cross-sectorale trainingspilot, die mensen voorbereidt
op de arbeidskansen in de bouw- en installatiesector. In deze pilot werken
onderwijsinstellingen, branchegerelateerde opleidingscentra, individuele bedrijven en
regionaal georganiseerde organisaties van werkgevers en werknemers samen aan de omen bijscholing (green skills) van professionals en werkzoekenden. Tevens hechten partijen
aan de principes verwoord in het Sociaal Akkoord 2013 rondom gewoon goed werk en
principes over internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen (OESO-richtlijnen).
Het gaat hierbij om de kwalitatieve aspecten van werk: goede arbeidsvoorwaarden,
arbeidsomstandigheden en arbeidsverhoudingen. Ook een redelijke verdeling van de
lastenontwikkeling als gevolg van het Energieakkoord waarbij lagere inkomensgroepen van
burgers en bedrijven zoveel mogelijk worden ontzien, is belangrijk.
De negende pijler richt zich op energie-innovatie en -export. Het streven is dat Nederland
in 2030 een top-10 positie inneemt op de mondiale CleanTech Ranking. Dit lukt door uit te
blinken in slimme oplossingen voor duurzaamheid, als resultaat van een uitnodigend
investerings- en groeiklimaat voor bestaande en nieuw CleanTech-bedrijven. Op weg hier
naartoe is de ambitie om de economische waarde in Nederland van de schone
energietechnologieketen in 2020 te verviervoudigen ten opzichte van 2010 door
toegenomen omzet in Nederland en het buitenland. Er wordt zoveel mogelijk aangesloten
bij de aanpak van de Topsector Energie en samengewerkt met andere topsectoren. De
aanpak om de ambities te realiseren bestaat uit zes elementen, te weten financiering,
nationale marktontwikkeling, internationale marktontwikkeling, inrichting van wet- en
regelgeving, aansluiting van het MKB en human capital. Voor demonstratieprojecten die
bijdragen aan een reductie van de kosten voor hernieuwbare energie en daarmee aan het
kosteneffectiever realiseren van de doelstelling van 16% hernieuwbaar, worden gericht
SDE+-middelen ingezet. De manier waarop en de mate waarin wordt nog in 2013 nader
uitgewerkt. Daarnaast komen er overheidsmiddelen beschikbaar voor een
innovatieprogramma voor demonstratieprojecten die gericht zijn op versnelling van

11

commercialisering van CleanTech-activiteiten ten behoeve van de export. Het budget
hiervoor loopt op van € 25 mln in 2014 tot structureel € 50 mln vanaf 2017. Het budget
van de EIA-regeling wordt beperkt om hiervoor financiële ruimte te maken.
De tiende pijler wordt gevormd door een omvangrijk financieringsprogramma gericht op het
vrijmaken van de enorme investeringen die nodig zijn voor de transitie zoals beoogd in het
Energieakkoord. Met financiële partijen en diverse koepelorganisaties (Nederlandse
Vereniging van Banken (NVB), het Verbond van Verzekeraars en de Pensioenfederatie) is in
overeenstemming bereikt over een aanpak die investeringen in energiebesparing en
hernieuwbare energie aantrekkelijk maakt. Daarbij wordt een financieringsprogramma
vormgegeven dat de financierbaarheid van grote projecten voor hernieuwbare energie zal
verbeteren. Daarnaast richt het programma zich op kleinere, veelal decentrale projecten die
moeite hebben een goede financieringsopzet te creëren. Primaire verantwoordelijkheid voor
grootschalige investeringsprojecten blijft bij banken die de projectfase van deze grote
projecten financieren. De NVB, het Verbond van Verzekeraars, de Pensioenfederatie en de
Rijksoverheid spreken af om de komende maanden met open vizier uit te werken hoe
bancaire financieringen van grootschalige projecten getransformeerd kunnen worden naar
kapitaalmarktfinanciering door binnen- en buitenlandse institutionele beleggers. Het
Ministerie van Economische Zaken stelt een kwartiermaker aan die dit transformatieinstrument gaat vormgeven. De NVB en het Rijk zullen samen een Expertisecentrum
Financiering opzetten.
Voor een overzicht van de belangrijkste resultaten van het Energieakkoord wordt verwezen
naar hoofdstuk 13. Voor een meer gedetailleerde rapportage en verantwoording van de
onderliggende doorrekening wordt verwezen naar het eindrapport van ECN, PBL en EIB.
Een belangrijke factor voor een succesvolle borging van de energietransitie in de komende
jaren is de consistentie in beleid dat vanuit de rijksoverheid en overige partijen wordt
ingezet, ook bij uitvoering en bijsturing. De rijksoverheid is verantwoordelijk voor de
uitwerking, implementatie, uitvoering en evaluatie van de in het akkoord benoemde
beleidsmaatregelen en zal daarover verantwoording afleggen aan het parlement. Het
akkoord zorgt volgens de betrokken partijen voor de juiste borging van het gehele pakket
van doelstellingen, maatregelen en zo nodige aanvullingen. Dat is een gezamenlijke
verantwoordelijkheid, zo hebben de vertegenwoordigers van de rijksoverheid,
werkgeversorganisaties, werknemersorganisaties, natuur- en milieuorganisaties en andere
maatschappelijke partijen en financiële instellingen afgesproken met het tekenen van het
Energieakkoord. Uitgangspunten voor adequate borging en een goede governance zijn:
1.
Partijen verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de aan hen toebedachte
onderdelen; hiervoor is geen extra toezicht of controle gewenst.
2.
Partijen gezamenlijk verantwoordelijk willen zijn voor de succesvolle uitvoering en
uitwerking van het akkoord, inclusief de maatschappelijke betrokkenheid. Partijen
willen daarom een continuering van hun samenwerking.
3.
Het borgen van de doelstellingen.
Partijen komen overeen om deze borging vorm te geven door hiertoe binnen de SER een
permanente commissie op te richten met een brede samenstelling en met volwaardige
participatie van alle bij dit Energieakkoord betrokken partijen, inclusief de overheid.
Partijen komen voorts overeen om in deze commissie met een zekere regelmaat te komen
tot actualisering van de voortgang en een eventuele bijstelling van maatregelen met het
oog op de overeengekomen doelstellingen.
In 2016 vindt een belangrijke evaluatie van het akkoord plaats, waarbij de voortgang wordt
beoordeeld en over het vervolg wordt besloten met het oog op het bereiken van de in het
akkoord overeengekomen doelstellingen voor 2020 en 2030, inclusief het verkennen van
aanvullende maatregelen. De overheid neemt daartoe het voortouw. Daarbij zal rekenschap
worden gegeven van het belang van lange termijn consistentie ten behoeve van het behoud
van een goed investeringsklimaat en het belang om de lastendruk voor burgers en
bedrijven zoveel mogelijk te beperken.
De tien pijlers van het Energieakkoord hebben een sterke onderlinge samenhang, en
versterken elkaar in effectiviteit. Zo kan exportstimulering niet tot stand komen zonder

12

geloofwaardig en ambitieus programma voor energiebesparing en hernieuwbare opwekking
binnen de landsgrenzen. Ook kan financiering alleen dan functioneren als er consistent
beleid is op de opschaling van hernieuwbare energie. Werkgelegenheidsprogramma’s zijn
essentieel om de capaciteit op te bouwen om de grote installatie- en isolatieactiviteiten te
kunnen bemensen. Het Rijk reserveert in deze kabinetsperiode circa € 70 mln om diverse
ondersteunende maatregelen te financieren, zoals de overeenkomst voor het faciliteren van
gemeenten bij lokale en regionale energiebesparing en –opwekking, het verstrekken van
het indicatief energielabel, het expertisecentrum voor energiebesparing, betere handhaving
van de Wet milieubeheer, de EPK-pilot, het opstarten van het financieringsprogramma en
de activiteiten ter bevordering van energie-innovatie en –export.
Ieder van de betrokken partijen heeft een directe verantwoordelijkheid bij het realiseren
van de stappen die worden overeengekomen in het Energieakkoord waarvan dit document
de mogelijke hoofdlijnen aangeeft. Het is daarmee een startschot voor een langjarige
marsroute waarin deze partijen niet alleen hun verantwoordelijkheid hebben genomen om
tot overeenstemming te komen, maar juist ook verbonden zijn aan de vervolgstappen die
nodig zijn het lange termijn doel te bereiken. Uitgangspunt is eigen verantwoordelijkheid en
betrokkenheid van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties in combinatie met
borging die zorg draagt voor de gezamenlijkheid bij de voortgang en bijsturing.

13

2.

Opzet en ambitie

Dit Energieakkoord voor duurzame groei wil een krachtige impuls geven aan de economie
en het mogelijk maken om grote stappen te zetten richting een energievoorziening die in
2050 volledig klimaatneutraal is5. Partijen zetten zich in dit verband in om de volgende
doelen te realiseren:
 Een besparing van het finale energieverbruik met gemiddeld 1,5 procent per jaar.
 100 PJ aan besparing in het finale energieverbruik van Nederland per 2020.
 Een toename van het aandeel van hernieuwbare energieopwekking (nu 4 procent) naar
14 procent in 2020.
 Een verdere stijging van dit aandeel naar 16 procent in 2023.
 Ten minste 15.000 banen, voor een belangrijk deel in de eerstkomende jaren te
creëren.
Het akkoord is gericht op versterking van de economische structuur en zal de komende
jaren miljarden aan investeringen losmaken in alle sectoren van onze samenleving. Dit
levert vele duizenden banen op, versterkt de concurrentiekracht van vele bedrijven en stelt
hen in staat hun kennis, innovaties en vakmanschap in binnen- en buitenland te gelde te
maken. Daarmee draagt het akkoord bij aan het herstel van de economische crisis, vooral
in de bouw, en aan langdurige investeringszekerheid voor bedrijven die investeren in
duurzame energie.
Dit akkoord streeft naar duurzame groei. Dat vraagt om een goede balans tussen
betrouwbaarheid, duurzaamheid en betaalbaarheid van energie. (Her)investeringen in
energie efficiëntere producten, productietechnieken en hernieuwbare energie zijn van
essentieel belang om de ambities van dit akkoord te verwezenlijken. De Nederlandse
economie kent in vergelijking met andere Europese landen een groot aandeel energieintensieve industrie. Door recente ontwikkelingen rond de winning van (schalie)gas kent
Europa, in vergelijking met de VS en het Midden Oosten, relatief hoge energie- en
grondstofprijzen. Daardoor zijn internationaal concurrerende bedrijven zich nog meer dan
voorheen bewust van het belang van een efficiënt gebruik en het duurzaam opwekken van
energie. Dit akkoord draagt ook bij aan een goed investeringsklimaat voor de energieintensieve industrie met de ambitie om qua energie-efficiëntie tot de wereldtop te behoren.
Door een slimme aanpak die volop inzet op innovatie biedt dit akkoord Nederland ook
nieuwe kansen om te profiteren van de groeiende wereldmarkt voor schone technologieën.
Ons land bezit veel kennis, maar maakt die onvoldoende ten gelde. Een sterke thuismarkt
die de vraag aanjaagt kan als springplank fungeren voor wereldwijde afzet. Hiermee
kunnen comparatieve voordelen van Nederland worden versterkt; dat is belangrijk voor
toekomstige economische ontwikkeling en werkgelegenheid, ook in het midden- en
kleinbedrijf.
Dit Energieakkoord biedt handelingsperspectieven aan bedrijven maar ook aan burgers.
Het maakt nieuwe vormen van financiering mogelijk om ervoor te zorgen dat voldoende
investeringskapitaal beschikbaar is. Bovendien zullen de energielasten voor burgers en
bedrijven door dit akkoord minder stijgen dan in het Regeerakkoord was voorzien. Door
fors in te zetten op energiebesparing en een slimme uitrol van hernieuwbare energie
worden de energiekosten voor burgers en bedrijven beheersbaar gehouden. Daarbij moet
worden bedacht dat de energierekening van een gemiddeld huishouden 5 tot 6 procent van
het huishoudinkomen bedraagt (voor huishoudens met een laag inkomen ligt het
percentage nog hoger).
Burgers en bedrijven worden ondersteund bij het nemen van maatregelen om woningen
energiezuinig te maken en zelf energie op te wekken, waardoor ze hun energierekening
kunnen verlagen. Deze ontwikkeling is al gaande. Steeds meer mensen nemen het initiatief
om zelf energie te produceren, alleen of met anderen, in een coöperatie. Ons land telt
5

Zie voor de achtergrond van dit akkoord: SER (2012), Advies Naar een Energieakkoord voor duurzame
groei, nr. 12/07.

14

inmiddels zo’n 300 coöperaties (‘energieke samenleving’). Het akkoord streeft er ook naar
deze beweging ruim baan te geven.
Op deze manier vindt het akkoord een balans tussen de energietransitie met de route naar
een volledig duurzame energievoorziening in 2050 en de verantwoordelijkheid van burgers
en bedrijven om daarin stappen te zetten aan de ene kant, en aan de andere kant een
begrenzing van lastenontwikkeling, in een periode dat economische herstel nog moeizaam
is.
Om de ambities op het vlak van hernieuwbare energie te kunnen waarmaken is het cruciaal
om tijdig diverse niet-financiële belemmeringen aan te pakken. Partijen stellen vast dat de
rijksoverheid daartoe trajecten in gang heeft gezet en willen daaraan volgend op dit
akkoord ook een bijdrage leveren.
De energievoorziening in Nederland is sterk internationaal verknoopt, met Europa en de
wereld. De partijen hebben een open oog voor die internationale context, voor relevante
ontwikkelingen in de internationale energievoorziening en voor de mogelijkheden die
Europese kaders bieden om duurzame groei te realiseren. De aanpak van
klimaatverandering is bij uitstek een internationaal vraagstuk. Dit energieakkoord omvat
ook een aantal initiatieven die gezamenlijk in Europees verband moeten worden genomen
(zoals de versterking van het Europees systeem voor emissiehandel, ETS).
Het akkoord is het resultaat van een half jaar intensief overleg aan verschillende tafels
tussen werkgevers, vakbeweging, natuur- en milieuorganisaties, overheid en
maatschappelijke organisaties en financiële instellingen. Bijna 40 belangenorganisaties
hebben zich ingespannen om de wissels om te zetten naar een verduurzaming van onze
energievoorziening en economie, in lijn met de kabinetsinzet. Ook vele tientallen
wetenschappers, ondernemers, politici en andere betrokken Nederlanders hebben aan dit
akkoord bijgedragen met hun visies en inzichten. Zij hebben dat gedaan tijdens de
bijeenkomsten die in het land zijn gehouden, via brainstorms en expertmeetings in het
SER-gebouw, via de online-consultaties door (Jong) Nederland Krijgt Nieuwe Energie, via
ingezonden brieven of in verdiepende gesprekken. Het is duidelijk dat er op dit moment
veel ‘energie’ in de samenleving aanwezig is om – ondanks de moeilijke economische
situatie – grote stappen te zetten. Het akkoord vormt daarmee een bundeling van de
krachten van al deze betrokken Nederlanders.
Dit Energieakkoord wil voorzien in de sterke behoefte die juist op dit terrein bestaat aan
langjarig consistent, samenhangend en breed gedragen beleid. De verduurzaming van de
energievoorziening en economie is immers een proces van vele jaren; het gaat gepaard
met grote investeringen door burgers en bedrijven. Door de lange terugverdientijden zijn
continuïteit en consistentie van beleid cruciaal voor de investeringsbereidheid.
Met dit Energieakkoord voor duurzame groei leggen de betrokken partijen een stevige basis
voor dit langjarige transitieproces. Dit akkoord vormt het startschot voor een marsroute
naar een meer duurzame energievoorziening en een meer duurzaam energieverbruik, op
een slimme manier die bijdraagt aan groei, concurrentiekracht en werkgelegenheid. Met het
akkoord leggen zij hun betrokkenheid vast op de doelstellingen, de aangegeven
maatregelen, en de bijbehorende borging. Verduurzaming van de economie en de
energievoorziening is een inspanning die iedereen raakt. Een breed maatschappelijk
draagvlak maakt het mogelijk de baten en lasten van de noodzakelijke
transformatieprocessen gezamenlijk te dragen en eerlijk te delen.
De bij dit akkoord betrokken partijen spreken met het akkoord dan ook onomwonden uit
dat zij gezamenlijk op deze weg verder willen gaan, in het volle bewustzijn dat ook de
komende jaren nog de nodige uitdagingen wachten. Dat is dan ook de essentie van dit
Energieakkoord voor duurzame groei: een pakket van afspraken om nu zo voortvarend
mogelijk aan de slag te gaan, ieder in zijn eigen verantwoordelijkheid, maar gekoppeld aan
de overeenstemming om aanvullingen en bijstellingen die nodig zullen blijken om de
doelstellingen daadwerkelijk te bereiken, gaandeweg en gezamenlijk vorm te geven.

15

Goede borging van afspraken en governance van het akkoord is cruciaal voor continuïteit
en draagvlak. Het begint met het ter hand nemen van de vele acties en procesafspraken
die partijen in dit kader hebben gemaakt. Het borgen van deze afspraken en het goed
monitoren van de voortgang hiervan, inclusief het incorporeren van leereffecten, is
essentieel voor de effectiviteit van het akkoord.
Op de in dit Energieakkoord afgesproken maatregelen zijn bestaande wettelijke kaders
vanzelfsprekend van toepassing. Ondernemingen zijn zelf primair verantwoordelijk voor
toetsing van hun afspraken aan de Mededingingswet. Overheden zijn zelf primair
verantwoordelijk voor toetsing van hun afspraken aan de Wet Markt en Overheid. Onverlet
de afspraken in dit akkoord blijven consumenten vrij in hun keuze van leverancier.
Partijen richten hun ambities op de volgende tien pijlers (die in hoofdstuk 1 kort zijn
samengevat):
Pijler
1
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Thema
Energiebesparing in de gebouwde omgeving
Energiebesparing in de industrie, de agrarische
sector en het bedrijfsleven
Opschalen van hernieuwbare energieopwekking
Stimuleren van decentrale duurzame energie
Het energietransportnetwerk gereed maken
voor een duurzame toekomst
Structurele versterking van het ETS
Kolencentrales en CCS in de energietransitie
Verduurzaming van de mobiliteits- en
transportsector
Benutten van werkgelegenheidskansen
Top-10 positie mondiale CleanTech ranking
Financiering van duurzame investeringen

Tafel
1
2

Hoofdstuk
H3.1; H3.2
H3.1; H3.3

2
1
1, 2

H4
H5
H6

2
2
4

H7
H8
H9

Overkoepelend
3
Verkenning
financiering

H10
H11
H12

De inhoudelijke basis voor deze pijlers is gelegd door de deelnemers aan de vier tafels:
1. Gebouwde omgeving (voorzitter: Lodewijk de Waal)
2. Industrie, grootschalige energieproductie en ETS (voorzitter: Ab van der Touw)
3. Commercialisatie, innovatie en schone energietechnologieën (voorzitters: Michiel
Boersma en Manon Janssen)
4. Mobiliteit en transport (voorzitter: Paul de Krom)
Daarnaast heeft een groep onder leiding van Jan Kees de Jager de
financieringsmogelijkheden verkend met de daarvoor relevante partijen.
De tabel geeft aan welke pijler een bepaalde tafel heeft bijgedragen.

16

3.

Pijler 1: Energiebesparing

3.1 Samenhangende aanpak
Energiebesparing vormt een kernpunt en eerste pijler om te komen tot een duurzame
energievoorziening. Energiebesparing draagt bij aan milieudoelstellingen, leidt tot een
lagere energierekening, verbetert de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven en
geeft ook al op korte termijn een zeer gewenste impuls aan de werkgelegenheid.
Partijen zijn ervan overtuigd dat de kracht van een gerichte aanpak van energiebesparende
maatregelen in belangrijke mate bestaat uit de mate van samenhang tussen afzonderlijke
maatregelen en acties. In de gebouwde omgeving is in eerste aanleg gekozen voor een
benadering waarin voorlichting en bewustwording samengaan met financieringsfaciliteiten
en integrale oplossingen (ontzorging).
Met dit akkoord willen partijen een besparing van jaarlijks gemiddeld 1,5 procent van het
finale energieverbruik realiseren. Daarmee wordt naar verwachting ruimschoots voldaan
aan de Europese richtlijn. Partijen zijn het in dit kader eens over een maatregelenpakket
waarvan het de resultaatverwachting is dat daarmee circa 100 PJ per 2020 kan worden
bespaard op het finale energieverbruik6.
Deze doelstelling wordt gekoppeld aan twee ijkmomenten: 31-12-2016 zal ten minste 35%
zijn bereikt en 31-12- 2018 zal ten minste 65% zijn bereikt. Indien blijkt dat we niet op
koers liggen om de afgesproken doelen te halen, zullen aanvullende maatregelen worden
genomen. Dit kunnen ook meer verplichtende en/of fiscale maatregelen of andere vrijwillige
of niet-vrijwillige maatregelen zijn, waaruit meer zekerheid zal ontstaan rondom het
bereiken van 100 PJ energiebesparing. Net als de in dit akkoord genoemde maatregelen
richt het pakket zich op de energiegebruiker en daarmee niet op de leverancier. 7
De afspraken over energiebesparing richten zich zowel op de gebouwde omgeving (zie
paragraaf 3.2), als op het vergroten van de energie-efficiëntie in de industrie, de agrarische
sector en het overige bedrijfsleven (paragraaf 3.3). De afspraken over energiebesparing in
mobiliteit en transport maken deel uit van pijler 7 (hoofdstuk 9).
3.2 Energiebesparing in de gebouwde omgeving
Afspraken over energiebesparing in de gebouwde omgeving hebben zowel betrekking op de
koop- en huursector als op de vastgoedsector, wat op korte termijn veel werkgelegenheid
kan opleveren. Paragraaf 3.2.1 formuleert de doelstellingen voor energiebesparing in de
gebouwde omgeving. De realisatie daarvan vergt de actieve ondersteuning door gemeenten
(paragraaf 3.2.2). Vervolgens komen in paragraaf 3.2.3 maatregelen aan bod die beogen
woonconsumenten (burgers en bedrijven) tot energiebesparende investeringen en gedrag
te verleiden. Daarna gaan de paragrafen 3.2.4 en 3.2.5 achtereenvolgens in op
maatregelen om energiebesparing tot stand te brengen bij koop- en huurwoningen en in de
vastgoedsector. Voor energiebesparing in de vastgoedsector – maar ook in de industrie en
de agrosectoren die in paragraaf 3.3 centraal staan – is een betere handhaving van de Wet
milieubeheer van belang (paragraaf 3.2.6).
3.2.1 Perspectieven en doelstellingen
Partijen streven naar een energieneutrale gebouwde omgeving in 2050, die leidt tot
terugdringing van CO2-emissies, verlaging van woon- en bedrijfslasten en vergroting van de
werkgelegenheid in de bouw-, technologie- en installatiesector en aanpalende sectoren.
Hierbij worden kosteneffectieve opties benut om de gewenste CO2-reductie te kunnen
realiseren. Die ambitie kan alleen gerealiseerd worden als gebouweigenaren en -gebruikers

6

T.o.v. de referentieraming 2012 van ECN/PBL.

7

Dit betekent niet dat de energieleveranciers geen rol kunnen spelen bij de maatregelen die onderzocht
worden.

17

fors gaan inzetten op energiebesparing in combinatie met duurzame decentrale
energieopwekking.
Partijen richten zich op intensivering van investeringen in energiebesparing in de gebouwde
omgeving en decentrale hernieuwbare energieopwekking voor eigen gebruik en beogen
daarmee structureel bij te dragen aan een duurzame energiehuishouding, werkgelegenheid
in de bouw en het beter beheersbaar maken van energielasten voor burgers en bedrijven.
Daarbij zal de trias energetica worden gevolgd, waar haalbaar, betaalbaar en efficiënt:
(1) energiebesparing;
(2) hernieuwbare energieopwekking;
(3) zo schoon en efficiënt mogelijk opwekking van niet-hernieuwbare energie.
Voor 2030 wordt voor gebouwen gestreefd naar ten minste gemiddeld label A8. Volgens de
richtlijn EPBD moeten lidstaten ervoor zorgen dat eind 2020 alle nieuwe gebouwen bijnaenergieneutraal zijn. Bij de nadere uitwerking wordt gelet op haalbaarheid,
kosteneffectiviteit en betaalbaarheid voor burgers en bedrijven. Tot en met 2016 werkt het
Rijk, in overleg met de relevante stakeholders, de maatregelen nader uit die invulling
moeten geven aan de 2030 ambitie.
Tot 2020 realiseren partijen ten minste:
 de doelstellingen uit de Europese energie-efficiëntie richtlijn (EED), de herziening van
de richtlijn energieprestatie van gebouwen (EPBD) en de richtlijn Ecodesign,
 de doelstellingen uit de convenanten9 voor energiebesparing in de gebouwde omgeving,
te weten:
a. bestaande bouw: 300.000 bestaande woningen en andere gebouwen per jaar
minimaal twee labelstappen laten maken;
b. nieuwbouw: bijna-energieneutraal vanaf 2020 (en vanaf 2018 reeds voor
overheidsgebouwen) conform EPBD-richtlijn;
c. huur: gemiddeld label B in de sociale verhuur en minimaal label C voor 80% van de
particuliere verhuur in 2020;
Voor utiliteitsgebouwen geldt de Wet milieubeheer: energiebesparende maatregelen met
een terugverdientijd van minder dan vijf jaar dienen uitgevoerd te worden.
3.2.2 Rol lokale overheden
Gemeenten hebben een belangrijke taak bij de handhaving van de Wet milieubeheer (zie
verder paragraaf 3.2.6) en bij het beheer van maatschappelijk vastgoed (o.a.
onderwijsgebouwen). Daarnaast nemen gemeenten de rol op zich van facilitator op lokaal
en regionaal niveau t.b.v. de concrete vormgeving en uitvoering van de 'energieke
samenleving'10. In 2013 wordt een afspraak tussen Rijk en VNG gesloten over een actieve
ondersteuning van gemeenten bij lokale en regionale energiebesparing en –opwekking.
Voor het proces naar de ‘energieke samenleving’ toe, wordt een ondersteuningsstructuur
ontwikkeld waarbij, op basis van de specifieke situatie, op regionaal niveau facilitators
worden ingezet. De facilitators gaan specifiek aandacht geven aan het leggen van de
verbinding tussen: burgers, organisaties en ondernemers; de regio’s, provincies en de
waterschappen; koplopers-onderling en tussen koplopers en middenmoters.
De VNG neemt het voortouw om een voorstel voor het ondersteuningsaanbod uit te werken
Daarbij worden andere partijen betrokken. Daarnaast wordt de samenwerking met bouwinstallatie sector uitgebouwd om gezamenlijk de markt open te breken voor besparingen,
8

9

10

Ter vergelijking: woningen die volgens de meest recente voorschriften worden gebouwd, krijgen
minimaal een A++-label.
Koepelconvenant energiebesparing gebouwde omgeving; Energiebesparing in de bestaande bouw (Meer
met Minder); Energiebesparing in de nieuwbouw (Lente-akkoord energiezuinige nieuwbouw);
Energiebesparing in de huursector (Huurconvenant).
Een voorbeeld hiervan is terug te vinden in de Green Deal met het Klimaatverbond over Regionale
Samenwerking.

18

duurzaam bouwen, duurzaam renoveren en decentrale energieopwekking. De gemeente
treedt op als voorlichter, het bedrijfsleven als ontzorger met een integraal aanbod, inclusief
energieprestatiegaranties.
De Nederlandse gemeenten zullen bij de aanpak van energiebesparing een gebiedsgerichte
benadering hanteren. Daarbij faciliteren de gemeenten een integrale aanpak, zoals
voorzieningen op het gebied van lokale warmtenetten, warmte/koude opslag en decentrale
productie van energie, buurtprocessen en samenwerking op het gebied van
parkmanagement (bedrijventerreinen). De gemeenten werken daarbij samen met de
waterschappen, bijvoorbeeld op het gebied van energieterugwinning uit het riool en in de
afvalwaterzuivering11.
De VNG zal de bestaande Lokale Duurzaamheidsmeter aanpassen en uitvoeren om de
voortgang van de inzet op lokaal niveau inzichtelijk te maken.
3.2.3 Energiebesparing en de woonconsument
Voorlichting en bewustwording
Om het belang van energiebesparing te benadrukken zetten maatschappelijke organisaties,
marktpartijen en overheden vanaf 2014 een voorlichtingsprogramma op. De energiesector
zal participeren in deze voorlichtingscampagne. Partijen hebben de overtuiging dat
succesvolle, blijvende energiebesparing alleen slaagt wanneer energiegebruikers zelf
gemotiveerd zijn. Daartoe is het nodig om te informeren, te motiveren en te zorgen voor
passende proposities waarbij ook aan de orde komt dat investeren in energiebesparing leidt
tot de verbetering van het comfort van een gebouw. Een voorlichtingscampagne kan helpen
de vraag van consumenten naar energiebesparing te vergroten.
Voorlichting en bewustwording vindt in samenhang met de voorlichtingscampagne via
uiteenlopende kanalen plaats:
 De energie-, installatie- en technologiebedrijven zullen de grootschalige uitrol van
slimme meters benutten om consumenten bij wie netbeheerders een slimme meter
plaatsen gelijktijdig een aanbod voor besparen te doen. De aan het Energieakkoord
deelnemende natuur- en milieuorganisaties zijn eveneens bereid deel te nemen aan
deze campagne.
 Alle woningeigenaren en (ver)huurders die nog geen energielabel hebben, krijgen in
2014 en 2015 een indicatief energielabel van hun woning, op basis van een landelijke
uniforme methodiek. Dit energielabel is een indicatie van de energieprestatie van een
woning en dient voor bewustwording. Het Rijk geeft woningeigenaren de mogelijkheid
om eventueel aanwezige meer actuele woningkenmerken in te voeren voor een meer
up to date indicatief energielabel. Hiermee wordt niet langer enkel gefocust op een
transactiemoment, maar worden ook zittende bewoners op laagdrempelige wijze
gestimuleerd. Om te voldoen aan de Europese verplichting van de EPBD moet de
woningeigenaar de gegevens laten valideren en het energielabel registreren op het
transactiemoment. De exacte voorwaarden hiervoor worden in 2013/2014 door het Rijk
uitgewerkt.
 De Rijksoverheid waarborgt de huidige uitgebreide berekeningssystematiek voor de
energieprestatie voor gebouwen. Op het energieprestatiecertificaat staat de uitkomst
van deze berekening (een getal dat de energieprestatie aangeeft) én de daarbij
behorende waarde van het energielabel. Financieringsopties en eventuele toekomstige
beleidsmaatregelen kunnen gebruik maken van het energieprestatiecertificaat,
waarmee bijvoorbeeld koppeling mogelijk is met een gunstige financiering. Voorwaarde
voor deze koppeling is dat een daartoe erkende partij het energieprestatiecertificaat
bepaalt en verstrekt.
 Ook marktinitiatieven kunnen gebruik maken van de berekeningssystematiek voor het
energieprestatiecertificaat. De inzet van brancheorganisaties (Bouwend Nederland,

11

De Routekaart afvalwaterketen 2030 van VNG en Unie van Waterschappen is een belangrijke
inspiratiebron voor het benutten van kansen voor lokale productie van duurzame energie in de
afvalwaterketen.

19







Uneto-VNI, NVM, VHG ) is om hieraan een meer integrale advisering te koppelen die
optimaal aansluit bij de wensen van de consument.
Het streven is dat zowel gebouwgebonden als gebiedsgebonden specificaties goed
worden meegenomen in energieprestatiecertificaten. Voor de waardering van de
energieprestatie van nieuwbouw is reeds een balans gevonden voor gebouwgebonden
en gebiedsgebonden specificaties (EPC-eisen). In 2014 streeft het Rijk ernaar de
methodieken voor bepaling van de energieprestatie van de nieuwbouw en bestaande
bouw gelijk te trekken en worden in overleg met de markt nog nadere afspraken
gemaakt om daarmee ook een betere balans te bereiken tussen gebouwgebonden en
gebiedsgebonden specificaties voor de bestaande bouw.
Marktpartijen starten in 2014 een Nationale aanpak energiebesparing door het
vervangen van oude apparaten. Deze aanpak richt zich op bewustwording via slimme
meters, communicatie via retailbedrijven, energielabelling en het gecoördineerd
verwijderen en vervangen van bijvoorbeeld oude koelkasten, open geisers en
elektrische boilers door meer energiezuinige en veilige apparaten. Oude apparaten
worden optimaal gerecycled waardoor er per saldo een positieve bijdrage wordt
geleverd aan het verminderen van de CO2 voetafdruk, de energielasten en het milieu.
Nederland maakt zich in EU-verband hard voor aangescherpte energie-efficiëntie
normen in het kader van Ecodesign maatregelen, waarbij de kosten van investering
voor energiezuinigheid binnen de technische levensduur zijn terug te verdienen door
lager energiegebruik.

Financiering
Rendabele verbeteringen van de energieprestatie van gebouwen vertalen zich terug in een
verlaging van de energiekosten die gelijk aan of groter is dan de rente- en aflossingskosten
van de maatregel. Om deze samenhang duidelijk te maken voor de gebruiker en de
drempel om over te gaan tot energiebesparing te verlagen, is het behulpzaam als een
lening voor dit doel kan worden terugbetaald via de energierekening.
 Energieleveranciers willen vanaf 2014 administratief mogelijk maken, dat leningen voor
energiebesparende maatregelen voor verschillende typen klanten, via de
energierekening kunnen worden terugbetaald, uitgaande van een redelijke vergoeding.
 Het ministerie van Financiën zal, op basis van concrete voorstellen van de
energieleveranciers, in 2013 in overleg met de relevante toezichthouders (waaronder
AFM) en energieleveranciers verduidelijken hoe marktpartijen (energieleveranciers,
bouw- technologie- en installatiebedrijven) op de meest eenvoudige manier en zonder
zware administratieve lasten, klanten van meerdere financieringsopties kunnen
voorzien ter bevordering van energiebesparing.
Er wordt een revolverend fonds voor energiebesparing ingesteld met een overheidsbijdrage
van € 150 miljoen, gericht op energiebesparing voor verhuurders en eigen woningbezitters.
Dit nationaal energiebespaarfonds wordt aangevuld met middelen vanuit de markt, leidend
tot vergroting van dit fonds met een factor vier (naar totaal € 600 miljoen). Dit fonds zal
nog in 2013 van start gaan met het gedeelte dat zich richt op eigenaar-bewoners. Hierbij
komen ook eigenaren van monumenten in aanmerking voor financiering uit het revolverend
fonds. Dit betekent dat het voor een grote groep burgers mogelijk wordt om rendabele
besparingsmaatregelen te nemen. Faciliteiten bovenop het revolverend fonds waaronder
volledige ontzorging in de vorm van one-stop-shop zullen extra energiebesparing en
werkgelegenheid opleveren.
De Rijksoverheid onderzoekt hoe verdere fondsvergroting gerealiseerd kan worden vanuit
het European Energy Efficiency Fund. Randvoorwaarde voor het fonds is goede
toegankelijkheid die zich uit in een aantrekkelijke rente en administratieve eenvoud. Een
tweede randvoorwaarde is gericht op aantrekkelijkheid voor financieringsverstrekkers,
aangezien zij het grootste deel van het kapitaal zullen verschaffen. Dit uit zich in lage
uitvoeringskosten en een evenwichtig risicoprofiel.
Ontzorging
Particuliere woningeigenaren ervaren de markt voor energiebesparing en decentrale
energieopwekking als onoverzichtelijk en ingewikkeld. Brancheorganisaties en lokale
overheden gaan dit probleem de komende jaren aanpakken door een integrale oplossing

20

voor ontzorging aan te bieden in samenwerking met consumentenorganisaties. De
oplossing houdt rekening met de wensen van particulier woningeigenaren en is gericht op
zowel een totaal pakket van maatregelen als ook een voor deze eigenaren overzichtelijke
en eenduidige uitvoering. Particuliere woningeigenaren moeten daarbij kunnen rekenen op
een toegankelijk advies en gegarandeerde verbetering van de energieprestatie van hun
woning. Marktpartijen maken dit aanbod mogelijk door te zorgen voor een goede
ketensamenwerking, vraaggestuurd aanbod, kwaliteitsborging en nazorg. Gemeenten en
provincies spelen daarbij een faciliterende rol.
De uitrol van de integrale oplossing voor particuliere woningeigenaren ziet er als volgt uit:
 Een nadere uitwerking van de integrale aanpak in een totaal pakket vindt plaats in het
vervolg van 2013 door Bouwend Nederland, Uneto-VNI, FME-CWM, Nederland ICT,
NVTB (Nederlands Verbond Toelevering Bouw), VHG, DE-Koepel en de VNG in
samenwerking met consumentenorganisaties en natuur- en milieuorganisaties.
 Bij de uitwerking zal gebruik gemaakt worden van de ervaring uit de proeftuin van de
green deal Overijssel 2.0 en de kennis en ervaring van het Blok-voor-Blok kennis- en
leertraject.
 In het kader van de Actieagenda Bouw wordt in 2013 een aanpak gepresenteerd voor
een integraal oplossingsgericht aanbod en geprofessionaliseerde marketing richting de
consument.
 De brancheorganisaties (Bouwend Nederland, Uneto-VNI, FME-CWM, DE koepel,
Nederland ICT) maken met steun van consumentenorganisaties (VEH,
Consumentenbond) afspraken over een energieprestatiegarantie. Deze afspraken
worden uiterlijk per 1 juli 2014 vastgelegd en treden per die datum in werking zodat
consumenten er gebruik van kunnen maken. De energieprestatiegarantie bevat in elk
geval de volgende elementen:
 een garantie op de te realiseren energieprestatie resulterend in een
energieprestatiecertificaat dat consumenten toegang kan bieden tot gunstige
financieringsvoorwaarden;
 een garantie op de kwaliteit van de energiebesparende maatregelen en
duurzame energie gebaseerd op een opnameprotocol en een keuring bij
oplevering en/of een periode daarna12.
 De VNG zorgt ervoor dat in 2016 in bijna alle regio’s (gemeenten en provincies) een
laagdrempelige en gecoördineerde structuur in uitvoering is met energieloketten.
Hierbinnen is een erkend en gebundeld aanbod van het (regionale) bedrijfsleven
beschikbaar t.b.v. duurzame renovatie voor particulieren. Om deze ambitie te realiseren
wordt met ingang van 2014 op regionaal niveau capaciteit vrijgemaakt voor facilitators.
Een van de hoofdtaken van deze facilitators is de opzet van energieloketten. Waar
mogelijk zullen derde partijen gestimuleerd worden in dit kader de rol van 'makelaar' op
zich te nemen.
3.2.4 Energiebesparing in de koop- en huursector
Koopwoningen
Op mutatiemomenten en bij grote investeringen in de woning kan de leencapaciteit
beperkend zijn voor de gewenste investeringen, doordat deze nog is gebaseerd op
hypotheeklasten in plaats van woonlasten (hypotheek- plus energielasten). Daaruit vloeien
de volgende afspraken voort:
1. Het Rijk geeft Nibud opdracht extra hypotheekmogelijkheden te berekenen voor
energierenovaties tot zeer energiezuinige woningen (energieneutraal en
‘energienotaloos’). De uitkomsten hiervan worden meegenomen in de jaarlijkse
ministeriёle regeling voor hypothecair krediet.
2. Hypotheekverstrekkers wijzen in hun advisering actief op de mogelijkheid om
energiebesparende voorzieningen mee te financieren in een hypotheek. Naast de
hypotheeklasten kunnen zij over de looptijd van de hypotheek ook inzicht in geschatte
energielasten voor verschillende labelniveaus geven.

12

Het gaat hierbij bijvoorbeeld om kierdichtheid, foto’s over de kwalitatieve plaatsing van isolatie en
inregelrapporten van installaties.

21

Het Rijk zal in 2013 in samenwerking met marktpartijen en natuur- en milieuorganisaties
onderzoeken of de voordelen van een aan de woning gekoppelde lening (ten opzichte van
de aan de persoon gekoppelde lening zoals nu het geval is) voor ingrijpende renovatie ten
behoeve van verbetering van de energieprestatie opwegen tegen de nadelen. Voor zover
relevant zullen daarbij juridische aspecten en best practices van de Britse green deal
betrokken worden. Uiterlijk in 2014 zal op basis van het onderzoek besluitvorming
plaatsvinden. Mocht het tot wetgeving komen dan worden in de wet condities opgenomen
die waarborgen dat een woning goed verkoopbaar blijft. Te denken valt onder andere aan
een energieprestatiegarantie als voorwaarde.
Verenigingen van Eigenaren stuiten bij verduurzaming van hun eigendom op diverse
belemmeringen, waaronder tijdrovende wettelijk vastgelegde besluitvormingsprocedures en
onvoldoende middelen in het reservefonds voor planmatig onderhoud. De wisselende
financiële positie van VvE-leden bemoeilijkt financiering uit eigen middelen. VvE-wetgeving
en de afwezigheid van garanties maken de investering onaantrekkelijk voor financiers.
Gezien de complexiteit en het specifieke karakter van de belemmeringen behoeft dit
segment een specifieke en integrale aanpak. Hiertoe wordt een werkgroep in het leven
geroepen, bestaande uit vertegenwoordigers van de belangen van eigenaars (VEH, VVE
belang), financiers, het Rijk en de uitvoerende partijen zoals de bouw, de installatiebranche
(Uneto-VNI, Bouwend Nederland), DE-Koepel, VHG, NVKL, Netbeheer Nederland, EnergieNederland en natuur- en milieufederaties. De werkgroep krijgt de volgende taken:
1.
De knelpunten die energiebesparende maatregelen en/of toepassing van
hernieuwbare energie voor VvE’s belemmeren (integraal) in kaart brengen.
2.
De oplossingen verkennen en ontwikkelen.
3.
Uiterlijk medio 2014 een aanpak implementeren die de geschetste problemen
oplossen.
Huurwoningen
In het Convenant Energiebesparing Huursector zijn Rijksoverheid, Aedes en de Nederlandse
Woonbond de doelstelling overeengekomen van gemiddeld label B in 2020. Vastgoed
Belang heeft in dit convenant als doelstelling laten opnemen om 80% van het bezit van
haar leden in 2020 op label C of beter te hebben. Aedes, Woonbond en Vastgoed Belang
voeren daartoe tot 2020 het programma uit dat in december 2012 is vastgesteld.
Onderdeel van het convenant is dat partijen een visie ontwikkelen hoe de woningvoorraad
zo effectief mogelijk aan de besparingsdoelstellingen van dit convenant kan voldoen.
Uitgangspunt van partijen is dat niet‐groene labels (D t/m G) in beginsel ongewenst zijn.
Maatregelen
 De partijen van het Convenant Energiebesparing Huursector committeren zich om de
afgesproken doelstellingen van gemiddeld label B (corporaties) en 80% van de
woningen minimaal label C (particuliere verhuurders) in 2020 te halen. Het rijk stelt in
dat kader € 400 miljoen subsidie beschikbaar voor verhuurders in de sociale huursector
ten behoeve van investeringen in energiebesparing voor de periode 2014-2017 met als
doel een bijdrage te leveren aan de doelstellingen van het Convenant. Deze maatregel
stimuleert een substantiële investeringsgolf op korte termijn om huurwoningen energieefficiënt te maken. De € 400 miljoen komt ter beschikking van de verhuurders in 2018
en 2019 en wordt gedekt door een tijdelijke verhoging van de energiebelasting. Deze
energiebelastingverhoging wordt lastenneutraal mogelijk gemaakt door de voorziene
lagere uitgaven van de SDE+-gelden vanaf 2018, zoals later beschreven onder
grootschalige hernieuwbare opwekking. Zoals aangegeven in de gemaakte afspraken
tussen het kabinet en Aedes zullen woningcorporaties naar vermogen investeren in de
sociale woningbouw voor zover de verhuurdersheffing dat mogelijk maakt.
 Er zal de komende jaren meer uitgegaan worden van een integrale benadering van huur
en energiekosten (woonlastenbenadering). Investeringen in energiebesparing moeten
(ook op de lange termijn) leiden tot lagere woonlasten, onder meer gegarandeerd via
een woonlastenwaarborg. Bij beoordeling van investeringsmaatregelen en
beleidsmaatregelen wordt hiermee rekening gehouden. Extra aandacht moet uitgaan
naar het voorkomen en bestrijden van energiearmoede bij lage inkomens.
 Vastgoed Belang zal onderzoeken of een woonlastengarantie ook voor de particuliere
huursector mogelijk en te implementeren is.

22







In aanvulling op het huurconvenant werkt een aantal woningcorporaties en
bouwers/ontwikkelaars in samenwerking met Platform31/Energiesprong aan het tot
stand brengen van een omvangrijk renovatieprogramma naar zeer energiezuinige
woningen. Dit programma staat bekend onder de naam de Stroomversnelling, dat
111.000 zeer energiezuinige woningen moet opleveren. Voornemen is om, bij gebleken
succesvolle implementatie, na 2020 grootschalig verder te gaan met het realiseren van
notanul-renovaties.”
De betrokken partijen zullen het Stroomversnelling programma verder uitwerken.
Hierbij zal het Rijk mogelijke belemmeringen in de wet- en regelgeving wegnemen om
de realisatie van nul-op-de-meter woningen mogelijk te maken.
Vastgoed Belang onderzoekt nu een aantal mogelijkheden om energienotaloze
woningen te realiseren in de bestaande voorraad. Wanneer dit haalbaar blijkt te zijn zal
worden aangesloten bij het programma Stroomversnelling.
De verduurzaming van de sociale huurwoningvoorraad wordt bevorderd door de
samenwerking tussen gemeenten, woningcorporaties en huurdersorganisaties op lokaal
niveau te versterken. De VNG, de Nederlandse Woonbond en Aedes stimuleren en
ondersteunen deze lokale samenwerking. Alle gemeenten maken jaarlijks, gebaseerd op
hun Woonvisie, prestatieafspraken met de lokale woningcorporaties over duurzaam
renoveren. Daarin wordt uitwerking gegeven aan de in dit Energieakkoord aangegane
afspraken, inclusief monitoring.
3.2.5 Energiebesparing in de vastgoedsector

De vastgoedsector heeft behoefte aan een verlaging van de kosten van financiering en
verruiming van de toegang tot financiering voor energieprestatiebevorderende
investeringen. Marktpartijen worden opgeroepen om de inzet van Energy Service
Company’s (ESCo’s) en zogenaamde Greenlease-contracten vanaf 2014 actief te
bevorderen. ESCo’s kunnen in potentie oplossingen bieden voor het split incentive
probleem, het probleem waarbij de baten en lasten niet bij dezelfde persoon terecht
komen. De overheid heeft een rol als launching customer.
Maatregelen
 Rijk en gemeenten jagen projecten voor verduurzamen van de energievoorziening in
maatschappelijk vastgoed aan, bundelen die naar gebied- en/of functieniveau en
gebouwtype. Zij ontwikkelen een repeteerbare (aanbestedings-)aanpak, die aangevuld
kan worden met niet-maatschappelijk vastgoed en betrokkenheid van andere (private)
partijen. Met deze gebiedsgeoriënteerde aanpak creëren Rijk en gemeenten
ankerpunten voor de ontwikkeling van lokale, duurzame en kosteneffectieve
energievoorzieningen. De VNG neemt hierin het initiatief en stimuleert daarbij een
grootschalige introductie van deze aanpak in 2015.
 Gemeenten werken, vanuit hun rol als eigenaar van onderwijsvastgoed, samen met
schoolbesturen samen in een ondersteuningsstructuur voor het verhogen van het
kennisniveau bij opdrachtgevers en het opzetten van integrale duurzame ontwikkel- en
ontwerpprocessen bij nieuwbouw en renovatie van schoolgebouwen. Facilitators bieden
landelijk beschikbare kennis en methodieken aan (zoals ESCo's, GreenLease concepten)
en wisselen resultaten uit ten behoeve van een eenduidige aanpak van het dilemma van
de 'split incentive' in dit vastgoed. Zij zijn betrokken in ontwerpprocessen, werken
business cases uit ten behoeve van de financiering en helpen bij het uitwerken van
nieuwe modelverordeningen (Duurzame Meerjaren Onderhouds Programma’s) die
energieneutraal bouwen en renoveren faciliteren en de investeringsopgave van de
betrokken gemeenten inzichtelijk maakt. Bij de ontwikkeling van de
ondersteuningsstructuur zal worden samengewerkt met al bestaande
ondersteuningsstructuren voor onderwijshuisvesting. Kennis die in dit traject ontwikkeld
wordt komt nadrukkelijk ten goede van het brede maatschappelijke vastgoed, ook daar
waar gemeenten geen eigendomspositie hebben, zoals bij zorginstellingen, recreatieve
voorzieningen en sportaccommodaties. En de kennis wordt beschikbaar gemaakt voor
situaties met een vergelijkbaar split incentive dilemma, zoals in de verhuur
utiliteitssector.
 Voor openbare verlichting wordt gestreefd naar een versnelde renovatie van het
huidige, grotendeels verouderde park. Openbare verlichting en verkeersregelinstallaties

23

zullen ten opzichte van 2013 20% besparing leveren in 2020 en 50% in 2030. Op weg
hiernaartoe is minimaal veertig procent van het bestaande openbare verlichtingspark in
2020 voorzien van slim energiemanagement en energiezuinige (led) verlichting.
Rijkswaterstaat verplicht zich ertoe dat per 2014 in tunnels energiezuinige verlichting
wordt toegepast bij nieuwbouw en renovatie waarbij de verlichting wordt vervangen.
Partijen aan vraagzijde zijn gemeenten (VNG), provincies (IPO) en Rijkswaterstaat, aan
de aanbodzijde FME/NLA (Nederlandse Licht Associatie) en Nederland ICT. Hierbij kan
gebruik gemaakt worden van de kennis en expertise die de dochters van de
netbedrijven hierover hebben vergaard.
3.2.6 Uitvoering Wet milieubeheer
Partijen zetten zich in voor de realisatie van energiebesparende maatregelen die zich in 5
jaar of minder terugverdienen. De Wet milieubeheer verplicht bedrijven en instellingen
(waaronder industrie, vastgoed en agrosectoren) om deze energiebesparende maatregelen
uit te voeren. De uitvoering hiervan krijgt prioriteit, waarbij nadrukkelijk ook de partijen die
niet deelnemen aan de energieconvenanten benaderd worden, in het kader van gelijke
behandeling. De aanpak bestaat uit de volgende elementen:
1)
Erkende maatregellijsten, welke de uitvoering zullen vereenvoudigen.
2)
De oprichting van een onafhankelijk expertisecentrum; biedt ondersteuning aan zowel
bedrijven op het terrein van efficiëntieverbetering, als de Regionale
Uitvoeringsdiensten (RUD’s) die belast zijn met de uitvoering en handhaving van de
Wet milieubeheer. Dit maakt het mogelijk deze wet beter uit te gaan voeren en te
handhaven (daar maakt het Rijk ook extra middelen voor vrij: zie hoofdstuk 13).
3)
Handhaving en pilot (gericht op continuering) met zogenaamd EPK-systeem.
Hieronder worden deze elementen beschreven.
Erkende maatregellijsten
Het Rijk zal voor de energiebesparingsverplichting uit de Wet milieubeheer concrete
‘erkende’ maatregellijsten wettelijk verankeren in de regeling bij het Activiteitenbesluit. Bij
de totstandkoming van de erkende maatregellijsten richt het Rijk een proces in waarbij
brancheorganisaties en bedrijven uit de betreffende sectoren, bevoegd gezag, Agentschap
NL en Infomil nauw worden betrokken. Tijdens dit proces wordt per maatregel informatie
opgenomen over gemiddelde terugverdientijden en daarbij gehanteerde financiële en
technische uitgangspunten voor de betreffende sectoren.
Bedrijven die per functie (zoals verwarming of verlichting) erkende maatregelen hebben
getroffen, worden in ieder geval geacht te voldoen aan de verplichting voor dat onderdeel.
Deze lijst werkt zo als hulpmiddel voor bedrijven en bevoegd gezag, bevat geen specifieke
verplichte maatregelen. Sectorspecifieke maatregelen worden afgestemd op de betreffende
sectoren. De introductie van de erkende maatregellijst leidt ten opzichte van de huidige
situatie niet tot een hogere bewijslast voor bedrijven. Indien een bedrijf geen of niet alle
van deze maatregelen heeft getroffen, blijft gewoon de verplichting bestaan om
maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder te treffen. Er is ook voor een
dergelijk bedrijf als gevolg van de maatregellijst geen hogere bewijslast.
Voor MJA3-bedrijven is met het bestaande convenant en de Wet milieubeheer een adequaat
regime van kracht. Voor bedrijven die deelnemen aan de meerjarenafspraken energieefficiëntie (MJA3 of vervolg hierop) en op grond daarvan periodiek een audit/ energieefficiëntieplan (EEP) maken met maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of
minder, blijft het tripartiete overleg functioneren tussen bedrijfsleven, bevoegd gezag en
Agentschap NL. De introductie van de erkende maatregellijst leidt niet tot een wijziging in
het functioneren van de huidige MJA-systematiek.
Expertisecentrum
Er wordt in relatie tot de regionale ondersteuningsstructuur een publiek-privaat
expertisecentrum ingericht dat het kennisniveau over energie-efficiëntie zal verbeteren. Dit
expertisecentrum heeft twee doelgroepen: bevoegd gezag en bedrijven. Het centrum geeft
advies aan bedrijven en bevoegd gezag rond energie-efficiëntie en handhaving van de Wet

24

milieubeheer. Ook zal vanuit dit centrum worden geholpen bij het tot stand brengen van
samenwerking tussen bedrijven om te komen tot efficiëntere productieketens en
efficiëntere regionale clusters. Het expertisecentrum ondersteunt bedrijven en financiers in
het identificeren van de meest effectieve maatregelen op het terrein van verbetering van de
energie-efficiëntie. Het Rijk zal private partijen en kennisinstellingen betrekken bij dit
centrum en hierbij vooral gebruik maken van bij bestaande partijen aanwezige expertise.
Partijen streven ernaar kennis en ervaring mee te nemen die op het gebied van
energiebesparing is opgebouwd binnen de meerjarenafspraken energie-efficiëntie
(MJA3/MEE), de MKB Green Deal energiebesparing en de netwerken van lokale overheden.
Partijen zullen samen nog bezien welke rol ESCO’s bij expertisevorming of anderszins
zouden kunnen spelen in relatie tot de energiebesparingsverplichting in de Wet
milieubeheer.
Handhaving
Gemeenten geven uitvoering aan de energiebesparingsverplichting uit de Wet milieubeheer.
Het Rijk zal over de prioriteitstelling met gemeenten prestatieafspraken maken voor
invoering in januari 2014. Gemeenten en provincies (opdrachtgevers van de Regionale
Uitvoeringsdiensten) geven prioriteit aan de handhaving van de
energiebesparingsverplichting in de Wet milieubeheer en houden daarbij rekening met
bedrijfsspecifieke omstandigheden zoals de technische haalbaarheid, de economische
omstandigheden waarin een bedrijf verkeert en de financierbaarheid van de maatregelen.
De mogelijkheden voor het bevoegd gezag om hiermee rekening te houden worden door
het Rijk verduidelijkt. Met het oog op de financiering wordt door de RUD’s rekening
gehouden met de mogelijkheden die de inzet van ESCo’s (energiediensten op basis van
prestatiecontracten) bieden. Er wordt geïnvesteerd in verleiding en moderne vormen van
handhaving. Deze methoden worden nader uitgewerkt in overleg tussen het Rijk, bevoegd
gezag en bedrijfsleven.
Gemeenten sluiten op basis van de erkende maatregellijsten lokale overeenkomsten af met
vastgoedbedrijven en instellingen. Zo kunnen deze vastgoedbedrijven zich verbinden aan
het uitvoeren van de erkende maatregellijsten. Deze overeenkomsten leiden tot lokale en
openbare ‘groene registers’ van bedrijven/organisaties die zich houden aan de wettelijke
plichten zoals geformuleerd in de Wet milieubeheer, en de erkende maatregellijsten als
uitgangspunt nemen. Aanvullend op deze registratie wordt door VNG een systeem
uitgewerkt voor partijen die innovatieve en verdergaande inzet plegen in de verduurzaming
van hun vastgoed. Vastgoedbedrijven die niet in deze lokale ‘groene registers’ voorkomen
en niet deelnemen aan de meerjarenafspraken energie-efficiëntie (MJA3 of opvolger)
worden vanuit RUD’s aangeschreven op hun energiebesparingsverplichting op basis van de
Wet milieubeheer, waarna gehandhaafd zal worden.
Gemeenten en provincies (opdrachtgevers van de Regionale Uitvoeringsdiensten) geven
prioriteit aan de handhaving van de energiebesparingsverplichting in de Wet milieubeheer:
 Voor industriële MJA3-bedrijven is het bestaande MJA3 convenant en de Wet
Milieubeheer van kracht. Waar nodig worden de uitvoering en monitoring in lijn
gebracht met de EU Energy Efficiency Directive. Het eerder genoemde expertisecentrum
en de Regionale Uitvoeringsdiensten (RUD) hebben hierin een belangrijke rol.
 Ook voor de overige bedrijven die niet deelnemen aan de MEE en MJA convenanten,
wordt de handhaving van de Wet Milieubeheer door het verscherpt toezicht en het
genoemde ‘EPK systeem’ geïntensiveerd.
Er wordt een pilot uitgevoerd gericht op continuering in 2016 met een zogenaamd ‘EPKsysteem’ (Energie Prestatie Keuring), waarbij dit systeem als effectieve hulp voor
ondernemingen kan bijdragen aan de realisatie en handhaving van alle maatregelen met
een terugverdientijd van vijf jaar of minder, conform Wet milieubeheer. De EPK-pilot start
per 1-1-2014 en wordt ingericht ter ondersteuning van bedrijven, en heeft tevens een
toetsende rol in de vorm van een periodieke keuring (naar analogie met de APK-keuring
voor auto’s) door erkende dienstverleners. Bedrijven en instellingen (inclusief
vastgoedpartijen) die onder de energiebesparingsverplichting van de Wet milieubeheer
vallen kunnen op vrijwillige basis aan deze pilot deelnemen. In najaar 2015 wordt de
werking op specifieke punten geëvalueerd. Bij de evaluatie door de partijen zal naast

25

effectiviteit ook worden bezien of de EPK-pilot positief wordt ervaren door ondernemingen
en overheid. Bij een positief resultaat voor beide wordt het EPK-systeem in 2016 ingevoerd
in de sectoren waarvoor uit de pilot blijkt dat de EPK werkt.
Overig
Artikel 8 van de Richtlijn Energie-efficiëntie verplicht niet-mkb-bedrijven om elke vier jaar
een energie audit uit te voeren. Voor bedrijven die deelnemen aan MJA3/MEE (of opvolger
hiervan) wordt ernaar gestreefd om de vierjaarlijkse EEP-aanpak te laten gelden als een
invulling van deze verplichting. Bij deze audits - die op een onafhankelijke manier moeten
worden uitgevoerd door een gekwalificeerde partij - besteden de bedrijven specifieke
aandacht aan het gebruik en de instellingen van bestaande installaties en de mogelijkheden
om hierbij een hogere energie-efficiëntie te realiseren.
Op grond van artikel 2.15 van het Activiteitenbesluit kan het bevoegd gezag een
onderzoeksverplichting opleggen. Het Rijk zal bij de invulling van de verplichting uit artikel
8 van de Richtlijn Energie-efficiëntie om een audit uit te voeren zoeken naar maximale
synergie met het onderzoek waarvan sprake is in lid 2 uit artikel 2.15 van het
Activiteitenbesluit en met andere uitvoering- en registratieverplichtingen (F-gas keuring,
EPBD etc.) teneinde de administratieve last voor bedrijven zoveel mogelijk te beperken.
3.3 Energie-efficiëntie in de industrie en de agrosectoren
3.3.1 Inleiding
Verhoging van de energie-efficiëntie in de industrie en agrosectoren is van groot belang om
de operationele kosten te reduceren, de kwetsbaarheid voor fluctuaties in de energieprijs te
verminderen, bestaande werkgelegenheid te behouden en nieuwe banen te creëren, de
concurrentiepositie van deze sectoren op de internationale markt te behouden en waar
mogelijk te versterken, en de klimaatdoelen kosteneffectief te kunnen realiseren. De
energie-intensieve industrie heeft de ambitie in internationaal verband leidend te zijn op
het terrein van energie-efficiëntie. Om deze ambitie te kunnen verwezenlijken zijn een goed
investeringsklimaat en internationaal concurrerende energieprijzen onontbeerlijk.
In alle economische sectoren is sprake van een onderbenut potentieel voor verbetering van
de energie-efficiëntie. Bij voorkeur nemen de sectoren deze maatregelen op eigen initiatief,
naar eigen inzicht en voor eigen rekening en risico. In 2008 en 2009 zijn daartoe
sectorakkoorden gesloten met een aantal belangrijke economische sectoren, waaronder de
agrosectoren (voedselindustrie, glastuinbouw, veehouderij, bos-, natuur en
landschapsbeheer, de houtketen) en de industrie.
In november 2012 is de nieuwe Energy Efficiency Directive (EED) gepubliceerd in het
Publicatieblad van de EU. Lidstaten hebben tot juni 2014 de tijd om de richtlijn om te
zetten naar nationale regelgeving. Deze richtlijn legt een gemeenschappelijk kader met
maatregelen vast voor de bevordering van energie-efficiëntie binnen de Unie, om ervoor te
zorgen dat de Unie de kerndoelstelling van 20% meer energie-efficiëntie in 2020 haalt en
om de weg te effenen voor verdere verbeteringen van de energie-efficiëntie na die datum.
Alle betrokken partijen wensen sterk in te zetten op verdergaande verbetering van de
energie-efficiëntie omdat het zowel de concurrentiekracht van Nederland kan vergroten als
klimaatdoelen kosteneffectief kan realiseren.
3.3.2 Energie-efficiëntie in industriële sectoren
In Nederland hebben industriële sectoren en overheid convenanten afgesloten gericht op
het verbeteren van de energie-efficiëntie: de meerjarenafspraak energie-efficiëntie 20082020 (MJA3) en de meerjarenafspraak energie-efficiëntie ETS-ondernemingen (MEE). In
beide convenanten, die een looptijd hebben tot 2020, committeren bedrijven zich aan het
opstellen en uitvoeren van een energie-efficiëntieplan en het nemen van maatregelen met
een terugverdientijd kleiner dan of gelijk aan vijf jaar. Vrijwel alle sectoren hebben in het
kader van beide convenanten een voorstudie en routekaart gemaakt. De ambities van de

26

sectoren tellen op tot een totale energie efficiëntieverbetering in 2030 van circa 230 PJ per
jaar en 15 Mton CO2-reductie per jaar binnen de bedrijven. Daarnaast hebben de sectoren
een nog grotere ambitie neergelegd voor het energie-efficiënter maken van totale
productieketens en regionale industriële clusters.
Er zijn verschillende barrières, die belemmerend werken op het nemen van
energiebesparende maatregelen binnen bedrijven en op het nemen van energiebesparende
maatregelen waarvoor samenwerking tussen partijen nodig is in productieketens en/of
regionale clusters. Voorbeelden zijn financiële barrières, kennisbarrières, organisatorische
barrières en onzekerheden en gepercipieerde risico’s die het nemen van maatregelen
bemoeilijken. Om het maximale resultaat te bereiken moet de aanpak aangrijpen op elk
van de barrières. De mate waarin de barrières een rol spelen verschilt tussen de energieintensieve en overige industrie, tussen maatregelen die aangrijpen op de primaire
productieprocessen en maatregelen die betrekking hebben op randprocessen en tussen
maatregelen die een bedrijf zelfstandig kan nemen en maatregelen waarvoor bedrijven
moeten samenwerking in de keten en/of de regio.
Maatregelenpakket MEE-bedrijven
Met het volgende maatregelenpakket beogen partijen binnen het akkoord de condities te
scheppen om het Nederlandse bedrijfsleven leidend te laten zijn op het gebied van energieefficiëntie. De partijen zijn van mening dat met deze afspraken een aanvullend potentieel
van circa 9 PJ energiebesparing in 2020 kan worden ontsloten.
 De bestaande GO-regeling (Garantie Ondernemingsfinanciering) kan reeds gebruikt
worden door banken voor investeringen in energie efficiëntie in de industrie met een
terugverdientijd tot maximaal acht jaar. Voor investeringen in energie efficiëntie met
bewezen technologieën en een langere terugverdientijd worden de risico’s voor banken
groter, vanwege de langere looptijd. Onderzocht wordt of er hiervoor een passend
financieringsinstrument kan worden opgezet.
 Het realiseren van substantiële efficiëntieverbeteringen vereist in sommige gevallen de
toepassing van innovatieve technologieën die nog niet, of niet geheel, marktrijp zijn.
Ook voor de realisatie van dergelijke investeringen hebben bedrijven behoefte aan
externe financiering. Partijen zijn het erover eens dat deze financiering belangrijk is
wanneer Nederland voor internationaal opererende industriële ondernemingen wil
uitgroeien tot een proeftuin voor innovatie en energie-efficiëntie, hetgeen bijdraagt aan
het ontstaan van een aantrekkelijk investeringsklimaat.
 Om meer middelen beschikbaar te houden voor investeringen in energieefficiëntieverbetering in het bedrijfsleven zal de EIA-regeling zoveel mogelijk worden
gericht op investeringen in energie-efficiëntie (zie ook pijler 9 Stimulering
commercialisering voor groei en export). De bedoeling is om projecten die in de
toekomst een SDE+-subsidie aanvragen niet meer tegelijkertijd in aanmerking te laten
komen voor de EIA. Er wordt een oplossing gevonden voor hernieuwbare
opwekkingstechnologieën die nu nog wel en straks niet meer door de EIA worden
gedekt, indien de SDE+ en het overige instrumentarium onvoldoende oplossing bieden.
De doelstelling hierbij is dat vanuit investeringsoverwegingen de continuïteit niet in
gevaar komt. EZ rondt dit in herfst 2013 af.
 De vertegenwoordigende organisaties van bedrijven die onder het ETS vallen (MEEbedrijven) en de overheid, en eventueel uit te nodigen partijen, spannen zich maximaal
in voor een raamwerk voor bedrijfsspecifieke (een-op-een) afspraken gericht op
verbetering van de energie-efficiëntie en concurrentiepositie van de betrokken
bedrijven. Wat betreft de energie-efficiëntie zijn deze afspraken erop gericht om naast
het rendabel potentieel, met een terugverdientijd van kleiner dan of gelijk aan vijf jaar,
ook het potentieel met een langere terugverdientijd te realiseren. In de een-op-een
gesprekken kan ook aandacht worden besteed aan bestaande WKK. Verder worden
hierbij ten minste de volgende zaken betrokken, om tot conclusies te komen in het
voorjaar van 2014:
o maatregelen gericht op verbetering van de energie efficiëntie en de
concurrentiepositie, gebaseerd op het economisch rendabele potentieel voor
de desbetreffende onderneming. Dit kunnen maatregelen binnen de
inrichting zijn, maar ook maatregelen in de keten zoals WKK en voor
bijvoorbeeld warmte op gebiedsniveau;

27

o
o

o

uitvoering van de routekaarten die de industrie de afgelopen jaren hierover
heeft gemaakt;
benutting van het bestaande overheidsinstrumentarium zoals EIA en GOregeling. Ook onderwerp van gesprek is ontwikkeling van aanvullende
financieringsarrangementen voor het overige potentieel in lijn met het
eerder genoemde onderzoek;
effectieve inzet van evaluatie-instrumenten op bedrijfsniveau om de vier
jaar inclusief sanctionering bij het niet nakomen van de een-op-een
afspraken door aanscherping van de wetgeving (verplichting om
maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar te nemen conform de
Wet Milieubeheer) en/of sterkere financiële of fiscale prikkel (terugbetaling
verleende vrijstelling energiebelasting) of andere maatregelen.

3.3.3 Energie-efficiëntie in agrosectoren
In het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren (2008) is voor de primaire agrosectoren
een verbetering van de energie-efficiëntie met 2% per jaar afgesproken. In de afgelopen
jaren is een efficiëntieverbetering van 2 tot 3% per jaar gerealiseerd. Dit hoge
besparingspercentage wordt mogelijk gemaakt door de succesvolle samenwerking tussen
overheid, onderzoek en bedrijfsleven gericht op de transitieketen van innovatie tot
realisatie. Het is van groot belang deze aanpak te continueren en waar mogelijk te
versterken.
Het totale energieverbruik in de agrosectoren (primaire land- en tuinbouw) in Nederland
bedraagt circa 140 PJ per jaar. De glastuinbouw heeft hierin met circa 85% het grootste
aandeel. Binnen de agrosectoren heeft energiebesparing in de glastuinbouwsector daarom
prioriteit. In de glastuinbouwsector is sinds 1990 het energieverbruik per eenheid product
ruim gehalveerd. De CO2-emissie daalde sinds 1990 met ruim 20%.
Met de glastuinbouwsector is afgesproken dat in aanvulling op het huidige beleid een
energiebesparing per 2020 van 11 PJ wordt gerealiseerd. De glastuinbouwsector, natuuren milieuorganisaties en overheid zien kansen om de energiebesparing en duurzame
energie toepassing in de glastuinbouw verder te laten groeien met als einddoel een volledig
duurzame energievoorziening in 2050. Partijen erkennen dat deze groene groei
noodzakelijk is voor het behoud van de concurrentiekracht van de sector. Het bestaande
beleid voor CO2-reductie in de glastuinbouwsector levert al een forse bijdrage aan deze
groene groei. Een aanvulling op dit beleid is echter noodzakelijk om de kansen voor de
glastuinbouwsector maximaal te benutten en de belemmeringen weg te nemen. De kansen
voor groene groei van de glastuinbouwsector worden onder meer belemmerd door:
 Discontinuïteit van onderzoek, kennisontwikkeling en kennisoverdracht. In het
programma Kas als Energiebron werken overheid, bedrijfsleven, onderzoek en
kennisinstellingen al enkele jaren samen aan onderzoek, innovatie en implementatie
van energiebesparing en duurzame energie. Dit programma wordt in haar
bestaansrecht bedreigd door het wegvallen van het Productschap Tuinbouw dat als
gevolg van een besluit van de overheid wordt afgeschaft.
 Risicobeleving. Voor ondernemers staat bij energiebesparing behoud en verbetering van
kwaliteit en productie, kostenverlaging en versterking van de marktpositie voorop. Dit is
ook een uitgangspunt in het programma Kas als Energiebron. Onzekerheid over de
gevolgen van energiebesparende maatregelen is echter toch een rem op toepassing;
 Financiering. De economische teruggang en scherpere financieringseisen van
kapitaalverschaffers beperken de mogelijkheden tot investeren door ondernemers.
Uitgaande van een in de basis rendabel investeringsproject zet pijler 10 in op betere
financieringsmogelijkheden door standaardisatie en transformatie.
 Beschikbaarheid van CO2. Voor productie en kwaliteit van glastuinbouwproducten is
voldoende beschikbaarheid van (extern geleverde) CO2 een randvoorwaarde. Door
energiebesparing en toepassing van hernieuwbare energie, waarmee inzet van fossiele
brandstoffen wordt beperkt, neemt het belang van externe levering van CO2 toe.

28

Maatregelen
 Er is breed draagvlak voor een ambitieus programma voor energiebesparing in de
glastuinbouw, waaronder uitgebreid gebruik van geothermie en WKO. Aanvullend op
het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren heeft de glastuinbouwsector in 2012
met de overheid afgesproken de totale CO2-emissie tot 2020 te reduceren met circa
20% tot 6,2 Mton CO2 per jaar. Een overschrijding van de CO2-emissieruimte zal de
sector aan de overheid vergoeden door een betaling per ton CO2. De
glastuinbouwsector heeft een CO2-sectorsysteem waarmee deze afspraak wordt
gerealiseerd. Een overschrijding van het sectorplafond wordt per bedrijf afgerekend met
een heffing per m3 aardgas.
 De verrekenprijs is gekoppeld aan de internationaal verhandelbare CO2-emissierechten
en momenteel te laag om een daadwerkelijke prikkel te geven. Daarom zal de sector
een voorstel doen voor een aanvulling van het huidige systeem zodanig dat een
effectieve prikkel ontstaat voor energiebesparing en verduurzaming bij alle
glastuinbouwbedrijven. Alle glastuinbouwbedrijven gaan deelnemen en krijgen
individuele CO2-normen/benchmarks. Het systeem zal zorgen voor een minimum
verrekenprijs van 20 Euro per ton CO2, zolang de prijs van internationaal verhandelbare
CO2- emissierechten lager is. Met een dergelijke prikkel wordt ten opzichte van het
huidige CO2-sectorsysteem systeem in de orde van 3 PJ energie als onderdeel van de
11 PJ bespaard. Sector, overheid en milieuorganisaties spreken af dat dit verbeterde
CO2-sectorsysteem uiterlijk ingaat per 1-1-2015.
 De glastuinbouwsector kent een succesvol onderzoek- en innovatieprogramma (Kas als
Energiebron) en stimuleringskader (MEI- en IRE-regeling). De glastuinbouwsector
neemt de organiserende taak van het Productschap Tuinbouw over binnen het
programma Kas als Energiebron. Overheid en bedrijfsleven komen tot nieuwe afspraken
over de financiering en invulling van het programma, waarbij de focus ligt op onderzoek
en innovatie, behoud en versterking van het kennisnetwerk, risicobeheersing en
aantoonbare verbetering van rendement. Overheid en bedrijfsleven gaan op korte
termijn in overleg over een versnellingspakket geothermie en ‘Het Nieuwe Telen’
waarmee het geothermie- en energiebesparingspotentieel in de glastuinbouwsector
maximaal benut kunnen worden. Sector en overheid erkennen het belang van de MEIen IRE-regeling voor de beoogde transitie.
 NGO’s en bedrijfsleven komen voor 1 januari 2014 tot afspraken over een gunstige
positionering in de verkoopmarkt van glastuinbouwproducten die zijn geteeld met
duurzame energie of sterk energiebesparende concepten. Overheden vervullen een rol
als launching customer.
 Bedrijfsleven, NGO’s en overheid zetten zich blijvend in voor de beschikbaarheid van
voldoende duurzame, externe CO2 voor de glastuinbouwsector, zodanig dat de CO2
voorziening geen belemmering is voor de groene groei van de glastuinbouwsector.
3.3.4 Warmtekrachtkoppeling
Veel industriële installaties voor Warmtekrachtkoppeling (WKK) kunnen bij de huidige
marktcondities, met een negatieve ‘sparkspread’, niet economisch opereren. Als gevolg van
deze marktcondities en de beleidskeuze om afgezien van de vrijstelling in de
energiebelasting niet over te gaan tot verdere subsidiëring besluit een deel van de
bedrijven nu af te zien van het gebruik van WKK. Een deel van de mogelijkheden die WKK
op lange termijn biedt voor besparing op primair energiegebruik blijven daarmee onbenut.
Er wordt aan industriële partijen die deze installaties opereren de zekerheid gegeven dat zij
geen nadere verplichting zullen krijgen nu of in de toekomst voor het herinvesteren in of
bedrijven van onrendabele WKK op basis van energie efficiëntie eisen. Dat laat onverlet de
bestaande verplichting in de Wet milieubeheer ten aanzien van energiebesparing, die voor
een deel van de bedrijven van toepassing is. Bovendien zal in het in paragraaf 3.3.2
genoemde raamwerk voor bedrijfsspecifieke afspraken ook WKK aan de orde komen.
Verder wordt geaccepteerd dat het sluiten dan wel stilleggen van onrendabele WKK’s een
flinke terugval in energie efficiëntie op bedrijfsniveau en op sectorniveau kan betekenen.
De bedrijven en sectoren die meedoen aan het MEE/MJA3-convenant worden in geval van
tegenvallende resultaten als gevolg van het wegvallen van onrendabele WKK, voor dit deel

29

niet op deze tegenvallende resultaten afgerekend. Hiermee wijzigen de afspraken in het
convenant zelf niet. De overheid zal bij de implementatie van de EED, in het bijzonder bij
artikel 14 van de EED, geen nadere verplichtingen opleggen met betrekking tot specifiek
onrendabele WKK, voor zover de EED dat mogelijk maakt.
Er zal een verkenning worden uitgevoerd naar de inzet van bio-WKK in de industrie,
rekeninghoudend met de afspraken in dit akkoord over duurzaamheidscriteria voor
biomassa.
3.3.5 Betere benutting van de industriële warmtehuishouding
Circa 60% van het Nederlandse energieverbruik is bestemd voor warmte in gebouwen en
processen. Deze warmtevoorziening is nog grotendeels op basis van fossiele energie. Een
deel van deze warmte komt ook vrij en wordt geloosd naar de omgeving. Er zijn nog
mogelijkheden om de warmtehuishouding te verbeteren door efficiëntieverbetering, inzet
van hernieuwbare bronnen, en warmte-uitwisseling op een aantal locaties waar industriële
activiteiten sterk zijn geclusterd en die zich bovendien bevinden in de naaste omgeving van
grote energievragers zoals dichtbebouwde woonkernen en glastuinbouw.
Maatregelen
Partijen zijn van mening dat een rendabele verbetering van de industriële
warmtehuishouding (bedoeld wordt de warmtehuishouding in combinatie met
bodemenergie, opslag en opwekking) hoge prioriteit dient te krijgen op de
maatschappelijke agenda en komen met een samenhangend plan van aanpak om de
potentie te kunnen benutten. Bij de ontwikkeling van dit plan van aanpak, waarbij de
overheden en industrie een belangrijke rol spelen, worden de volgende elementen in
beschouwing genomen:
 Ruimtelijk beleid: aanwijzen van gebieden waar verbetering van de industriële
warmtehuishouding speerpunt wordt in ruimtelijk beleid.
 Kansen van een warmteplan per gebied: ontwikkeling door provinciale en lokale
overheden, samen met leverende en verbruikende sectoren, van een lange termijn
warmteplan, dat kansen voor verbetering van de industriële warmtehuishouding creëert
door het aanbod van en de vraag naar warmte in de ruimte goed te positioneren. Zo
kunnen, op basis van de totale warmtevraag, gericht complementaire
bedrijfsactiviteiten worden aangetrokken die het warmtecluster versterken.
 Verkenning van de mogelijkheden om bij gebieds(her)ontwikkeling aan te sturen op de
optimale energie-infrastructuur op basis van energetische, milieutechnische en
financiële criteria.
 Op plaatsen waar er kansen voor geothermie zijn, kan op termijn een verschuiving
plaatsvinden van restwarmte naar geothermie als voeding van deze warmtenetten,
eventueel in combinatie met wko en/of (hoge) temperatuur opslag in de ondiepe
ondergrond. Bij ontwerp en tracékeuze van warmtenetten zou al met deze verschuiving
rekening gehouden moeten worden.
 Effectieve organisatievormen voor koppeling van vraag en aanbod van warmte in een
regionale warmte- en koude-infrastructuur, met inbegrip van een verdelingsmodel voor
de kosten en baten, in het geval deze verdeeld zijn over meerdere partijen.
 Intelligente oplossingen voor liabilities tussen marktpartijen om de risico’s van
discontinuïteit in de warmtelevering te reduceren.
 Inrichting van een kenniscentrum dat de ervaring die worden opgedaan met verbetering
van de industriële warmtehuishouding bundelt en overdraagt, en helpt bij het
bijeenbrengen van partijen en het doorlopen van trajecten om te komen tot business
cases.
Regionale warmte-infrastructuur waarin meerdere leveranciers deelnemen vraagt vaak
om een PPS-verband en een regisseur. Mogelijkheden voor een regionale warmte- en
koude-infrastructuur in de clusters Amsterdam, Rotterdam, Geleen, Noord- en OostNederland en Zeeland worden onderzocht. Daarbij wordt ook bezien hoe op een slimme
manier publiek-private samenwerking kan worden vormgegeven met behulp van een
goede procesregie. In het kader van de Green Deal Warmte tussen Rijk en provincie

30

Zuid-Holland wordt een publiek-privaat programmabureau duurzame warmte opgericht,
dat de basis kan vormen voor een bredere, nationale aanpak.
Een concreet voorstel als voorbeeld over hoe een verdere stimulering en daadwerkelijke
vraag en aanbod matching in de praktijk te regelen is, is vanuit Rotterdam geformuleerd.
Volgens de indieners van dit Deltaplan (Havenbedrijf Rotterdam) ligt hier een potentieel
van 20PJ. Dit voorstel moet nader worden uitgewerkt tot een business case. De overheid
en betrokken bedrijven spannen zich maximaal in om de voorwaarden te scheppen die
nodig zijn om het Deltaplan ruim voor 2020 operationeel te krijgen.

31

4.

Pijler 2: Opschalen van hernieuwbare energieopwekking

4.1 Inleiding
Opschaling van hernieuwbare energieopwekking vormt de tweede pijler van dit
Energieakkoord. Dit vraagt een intensieve inzet op verschillende bronnen van hernieuwbare
opwekking, zoals wind op land, wind op zee, diverse vormen van lokale opwekking zoals
zonne-energie, en de inzet van biomassa. Partijen geven invulling aan de doelstelling van
16 procent hernieuwbare energieopwekking zoals door het kabinet wordt nagestreefd.
Uitgangspunt is een kosteneffectieve uitrol die zekerheid biedt voor investeerders,
additionele werkgelegenheid creëert, innovaties uitlokt waardoor de kosten worden
verlaagd en die bijdraagt aan versterking van de concurrentiepositie van Nederlandse
bedrijven in deze sector. Partijen willen met deze aanpak, in combinatie met ambitieuze
energiebesparing, in 2023 16% hernieuwbare energie realiseren, en 14% in 2020, met
commitment in 2020 voor realisatie in 2023.
In dit Energieakkoord combineren partijen ambitie en realisme tot de hoofdlijnen van een
uitgekiende uitrolstrategie die een optimale balans creëert tussen maatschappelijke kosten
en baten, op de korte en op lange termijn. Deze uitrolstrategie stimuleert voor de
belangrijkste opties een groeitraject dat anticipeert op de dalende kostencurves - door
innovaties uit te lokken die de kosten van hernieuwbare energie verlagen - zodat groei ook
na 2023 te continueren is. Uiteindelijk doel is dat duurzame energie concurrerend is mede
in combinatie met een werkend ETS-systeem en voortgaande kostprijsreductie ten behoeve
van een structurele markt. Hiermee samenhangt de overtuiging dat met name bij de
aanpak van wind op zee Nederland competenties in huis heeft die kunnen leiden tot een
toonaangevende positie voor het Nederlandse bedrijfsleven in de wereld.
Essentieel in de uitrolstrategie is ook een slimme inzet van de voorziene SDE+-gelden die –
vanwege de 15-jarige subsidietermijn - ook voorbij 2030 zekerheid biedt voor
investeerders, duurzame energie meer concurrerend maakt, en kosten reduceert voor
burgers en bedrijven. Zo kan een krachtige sector ontstaan die additionele
werkgelegenheid creëert, inspeelt op een internationale markt voor duurzame producten en
de mondiale concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven versterkt. Partijen beogen met
het akkoord zekerheid te hebben in 2020 over het bereiken van de doelstelling van 16% in
2023.
De uitrolstrategie richt zich in eerste aanleg op de periode tot 2023. Met het oog op de
investeringszekerheid dient tijdig en passend in de Europese context een uitrolscenario
(met tussentijdse evaluatiemomenten) voor de periode 2023-2030 te worden opgesteld.
4.2 Uitrolstrategie hernieuwbare energieopwekking
De uitrol van grootschalige hernieuwbare energieopwekking kent de volgende
hoofdcategorieën.
4.2.1 Wind op land
Rijk en provincies hebben een akkoord gesloten over het realiseren van 6.000 MW (54 PJ)
operationeel windvermogen in 2020. Dat akkoord, waarin prestatieafspraken zijn
verbonden aan provinciale ruimtelijke regie, is ambitieus en wordt gerespecteerd. Realisatie
van deze ambitie vereist dat overheden, bedrijven, agrariërs, werknemers en natuur- en
milieuorganisaties actief bijdragen aan versterking van het maatschappelijk draagvlak. Het
geforceerd doorzetten van projecten werkt contraproductief. Voor het reserveren van meer
ruimte voor wind op land is op lokaal en provinciaal niveau maatschappelijk en politiek
draagvlak hard nodig. Een doorgroei naar meer productie door windenergie op land in
2022/2024 is dan ook slechts mogelijk via de weg van innovatie (meer windenergie per
km2), sanering van inefficiënte windparken, betere combinatie van windturbines met nu
nog conflicterende functies en daar waar provincies vrijwillig aanvullende ruimte inzetten.
Partijen treden rond de evaluatie in 2016 met elkaar in overleg over het, binnen dit kader,
doorontwikkelen en realiseren van aanvullend potentieel aan wind op land na 2020

32

Daarnaast is een versnelling van de inpassingsplannen essentieel, in de gebieden die zijn
gereserveerd in de Rijksstructuurvisie Wind op Land en de provinciale omgevingsvisies
Daarvoor is nodig om knelpunten weg te nemen voor een multifunctionele benutting van
marginale ruimte, bijvoorbeeld langs infrastructurele werken door Rijkswaterstaat en
andere vastgoeddiensten van het Rijk. Om draagvlak voor verdere groei mogelijk te maken,
wordt als onderdeel van dit overleg bezien of ook vrijwaringsgebieden kunnen worden
afgesproken voor kwetsbare natuurgebieden zoals bepaalde Natura 2000 gebieden.
Een betere verdeling van lusten en lasten (compensatie en participatie) tussen
ontwikkelaars en de omgeving is essentieel voor het vergroten van draagvlak. Bij
windprojecten (meer dan 15 megawatt) wordt voorafgaand aan een project gezamenlijk
met betrokken overheden een participatieplan opgesteld. Dit wordt verankerd in de
Omgevingswet. Ontwikkelaars van windenergieprojecten committeren zich om bij
windprojecten draagvlak te organiseren door het actief betrekken van de omgeving.
Afhankelijk van de situatie kan dit bijvoorbeeld door te zorgen voor maatschappelijk
rendement voor de omgeving. Een wet van die strekking functioneert in Denemarken.
Tevens verankert het Rijk in de Omgevingswet dat de vergunningverlenende instantie
lokale eisen kan stellen aan het organiseren van draagvlak, waar door alle
projectontwikkelaars voor gezorgd dient te worden. Daarbij valt te denken aan aandelen,
obligaties of andere vormen van mede-eigendom. Daarbij worden alle vormen van
financiële bijdragen die de ontwikkelaar levert aan de omgeving integraal in ogenschouw
genomen (waaronder landschapsfondsen) om stapeling te voorkomen. De sector ontwikkelt
daartoe in 2013 in overleg met natuur- en milieuorganisaties en IPO/VNG een gedragscode
die voor vergunningverleners de basis vormt voor de genoemde eisen.
4.2.2 Wind op zee
Opschaling naar een operationeel windvermogen op zee van 4450 MW in 2023. De reeds
bestaande parken en hetgeen reeds in de pijplijn zit, tellen op tot circa 1000 MW. Hier
bovenop komen de aanbestedingen van in totaal 3450 MW, door een gefaseerde
aanbesteding vanaf 2015 in oplopende stappen zoals nominaal aangegeven in de tabel.
Tabel 4.1 – Aanbestedingspad wind op zee
Aanbesteden in
2015
2016
2017
2018
2019

Windvermogen
450 MW
600 MW
700 MW
800 MW
900 MW

Operationeel in
2019
2020
2021
2022
2023

Door vooral in te zetten op innovatie in een demonstratiepark wordt een bijdrage geleverd
aan de beoogde kostenreductie in de jaren daarna. Met het oog hierop nodigt het rijk
partijen uit om nu al met voorstellen te komen zodat al in 2014 tot een innovatief
demonstratiepark kan worden besloten.
Het rijk zorgt voor een allocatie of een aparte categorie binnen het SDE+ budget voor wind
op zee, dat voldoende is om de hierboven afgesproken uitrol te realiseren. Voor de Wind op
zee-projecten zullen de SDE+ middelen voor 2020 volledig worden gecommitteerd vanwege
de realisatietermijn van 4 jaar.
Hierbij wordt, rekening houdend met locatiespecifieke omstandigheden – en op basis van
berekeningen van de offshore sector – uitgegaan van een gemiddelde kostprijsreductie van
wind op zee met 40% per MWh te realiseren over de periode 2014-2024, conform de green
deal gesloten tussen rijk en sector. Dit gebeurt in de vorm van taakstellende
aanbestedingen, waarin deze kostendaling is verdisconteerd. De kostprijs (het basisbedrag
zoals berekend door ECN) omvat alle kostenposten tot de aansluiting op een “stopcontact”.
De wijze van kostentoerekening van de aanleg van een net op zee vergt een apart besluit
van de overheid. Mocht de aanleg van een net op zee inclusief een stopcontact leiden tot
lagere projectkosten van offshore windparken, dan zullen de partijen in overleg treden om

33

te bezien hoe de afgesproken taakstellende kostendaling in de SDE+ moet worden
aangepast.
De kostendaling kan deels of geheel teniet worden gedaan door hogere kosten doordat bij
opschaling duurdere locaties in aanmerking komen. De locatie en daarmee verband
houdende kosten worden dan verdisconteerd in de kostendaling en taakstelling. Hierbij
wordt er van uitgegaan dat er per type gebied op zee bij de schaalvergroting richting 2023
een kostendaling gerealiseerd wordt, maar dat door de mix verschuiving richting duurdere
locaties op zee, gemiddeld een lagere kostendaling kan resulteren, met name in de jaren
voorbij 2020.
Startpunt van de taakstelling is een maximum van gemiddeld 150 Euro/MWh in 2014, met
een kostenreductie van gemiddeld 5 Euro per MWh per jaar per type gebied. Deze
kostendaling wordt niet gerealiseerd door het verschuiven van netkosten door socialisering,
maar wel door daadwerkelijke innovaties en productiviteitswinst bij de bouw en aanleg van
windparken. De overheid draagt zorg, vóór 1 januari 2015, voor een robuust wettelijk
kader om de opschaling van wind op zee mogelijk te maken. De voorwaarde voor tijdige
realisatie van deze wetgeving is het volgen van een spoedwetprocedure. Uitgangspunt is
dat binnen vier jaar na het verkrijgen van een subsidiebeschikking de windparken
operationeel zijn en dan gebruik maken van de laatste stand van de techniek. Bij grotere
kosteneffectiviteitswinst en haalbaarheid is het denkbaar dat dit pad nog versneld wordt.
Op deze manier creëert een kosteneffectieve besteding van SDE+-middelen - met de
kostprijsreductie meedalend - optimale voorwaarden voor de opbouw van een krachtige
windsector in Nederland met mondiale exportkansen.
Er komt, daar waar dit efficiënter is dan een directe aansluiting van windparken op het
landelijke hoogspanningsnet, een net op zee. Tennet krijgt de verantwoordelijkheid
hiervoor. Over de vormgeving en randvoorwaarden zal op korte termijn een besluit worden
genomen door het kabinet. Zo nodig zal dit vervolgens in wetgeving worden verwerkt. Deze
opdracht van de overheid zal tijdig worden verleend zodat het afgesproken
aanbestedingspad gerealiseerd kan worden, de gewenste kostenreductie wordt gerealiseerd
(geen kostenverschuiving) en nieuwe parken tijdig kunnen worden aangesloten. De
overheid zal tijdig een besluit nemen over de wijze van kostentoerekening van de aanleg
van deze aansluitingen.
Het rijk zal onderstaande acties nemen in samenspraak met andere partijen voor het tijdig
realiseren van het in bovenstaande tabel afgesproken aanbestedingspad:
 (Versnelde) aanwijzing van windgebieden in de Structuurvisie Wind op zee incl. het
doorlopen van noodzakelijke procedures en de benodigde netverzwaring op zee en op
land.
 Voorbereiding van de uitgifte van de benodigde functionele vergunningen (vergunning
op hoofdlijnen) voor iedere tenderronde, mede in het belang van het terugdringen van
de lead-times en de beoogde kostenreducties. Hierdoor kan de laatste stand der
techniek worden geïmplementeerd en kunnen kosten worden gereduceerd.
 Tijdige besluitvorming over de wijze van kostentoerekening van de aanleg van deze
aansluitingen.
 Meedoen van windparken met bestaande vergunningen aan de tenderprocedures indien mogelijk binnen het taakstellende kostenreductiepad - om een voldoende snelle
uitrol te realiseren.
 Evenwichtige belangenafweging ten opzichte van ander ruimtegebruik van de Noordzee
bij het aanwijzen van locaties en voor het voorbereiden van vergunningverlening (incl.
MER rapportages).
In aanvulling op verder in deze pijler opgenomen onderwerpen bestaan er een aantal niet
financiële barrières die de opschaling van hernieuwbare energie beperken. Voor de
voortgang en het realiseren van de gewenste ‘lead time’ (periode van aanbesteding tot
oplevering) is het cruciaal die aan te pakken. In relatie tot deze onderwerpen zullen de
partijen op de kortst mogelijke termijn, voortbouwend op het werk dat daarvoor al binnen
het Rijk in gang is gezet, doch uiterlijk voor 1 juli 2014, werkbare oplossingen ontwikkelen
en de implementatie daarvan daaropvolgend ter hand te nemen. Dit betreft o.a. (niet

34

uitputtend): optimalisatie van vollasturen problematiek, regelgeving rondom
projectuitvoering (o.a. heibeperkingen), ruimte bieden voor implementatie van innovaties,
onderzoek naar flexibeler vergunningverlening en een gebalanceerd afwegingskader
rondom ruimtebeslag voor meerdere functies op zee. ruimtelijke inpassing, vergunningen,
netinpassing, draagvlak en specifieke knelpunten.
De realisatie van windparken op zee kan als bijeffect impulsen aan de regionale economie
van havens zoals Vlissingen, IJmuiden, Den Helder en de Eemshaven geven. Het is zaak die
impulsen goed te benutten en te ondersteunen, met het oog op de werkgelegenheid.
4.2.3 Bij- en meestook van biomassa
Partijen spreken af dat de stimulering van biomassa in kolencentrales de 25 PJ niet zal
overschrijden. Deze stimulering door de overheid van grootschalige inzet van biomassa zal
zich beperken tot de nieuwe kolencentrales en de centrales die zijn gebouwd in de jaren
9013. In overleg wordt nader uitgewerkt hoe de beperking tot 25 PJ biomassa, de wijze van
de ondersteuning en het eventueel gebruiken van een tenderprocedure vorm kan worden
gegeven in de SDE+. Er zullen verdergaande duurzaamheidseisen worden geformuleerd ten
aanzien van koolstofschuld, indirecte landgebruikseffecten (IULC) en duurzaam bosbeheer
(FSC), aanvullend op de NTA8080 eisen. In overleg van rijksoverheid, energiesector en
milieuorganisaties zal dit vorm worden gegeven, waarbij aangesloten zal worden bij
eerdere discussies (Commissie Corbey, negatieve/positieve lijst). Deze aanvullende eisen
moeten uiterlijk 31 december 2014 worden vastgesteld. Begin 2015 zal de uitgifte vorm
moeten krijgen om te bereiken dat de 25 PJ zal bijdragen aan het realiseren van de 14%
doelstelling in 2020. Partijen zullen NTA8080 en deze aanvullende eisen ook tot inzet
maken in de discussie in de EU over Europese normen.
4.2.4 Overige vormen van duurzame energieopwekking
Hierbij gaat het om veelal decentrale vormen van duurzame energieopwekking, zoals om
zon-photovoltaïsch, vooral in grootschalige toepassingen op bedrijfspanden;
afvalverbrandingsinstallaties, houtkachels en open haarden; biobrandstoffen ten behoeve
van transport; groen gas op basis van vergassing en vergisting van regionale
biomassareststromen; duurzame warmte (zon-thermisch, biowarmte, warmtepompen,
koude/warmteopslag en geothermie), vooral voor toepassing in de grote industrie en het
MKB. Pijler 3 gaat specifiek over decentrale duurzame energieopwekking. In aanvulling
hierop spreken overheid en andere partijen af nader overleg te voeren om niet-financiële
barrières weg te nemen; zie paragraaf 5.1. Partijen rekenen bij dit akkoord op een
potentiële inzet van deze vormen van hernieuwbare opwekking op een bijdrage die kan
oplopen tot 186 PJ richting 2023.
4.2.5 Borging doelbereik hernieuwbare energie
Het eerder geschetste tijdpad (tabel 4.1) is ambitieus voor ieder van de genoemde vormen
van hernieuwbare opwekking. De planbureaus betrokken bij de doorrekening van het
akkoord hebben aangegeven dat met name realisatie richting 2020 van het potentieel voor
de overige vormen van duurzame energieopwekking bijzonder uitdagend is. Daarom
starten partijen betrokken bij dit akkoord een verkenning die tot doel heeft het halen van
de 14% te borgen. Als onderdeel van de SDE+-regeling is in de periode tot 2020 375
miljoen euro beschikbaar om te borgen dat de doelstelling van 14% hernieuwbare energie
in 2020 wordt gerealiseerd. Tegelijkertijd zal worden bezien of naast wind op zee ook
andere versnellingsopties te realiseren zijn in de overige vormen van hernieuwbaar. Deze
middelen zullen primair worden ingezet voor versnelling van wind op zee tenzij uit de
verkenning blijkt dat betere opties voor versnelling beschikbaar zijn. Deze verkenning leidt
uiterlijk in 2014 tot besluitvorming. Mocht blijken dat de 14% rond 2020 zeker haalbaar is,

13

De elektriciteitscentrales die zijn gebouwd in de jaren 80 komen niet in aanmerking voor SDE+
ondersteuning. Partijen realiseren zich dat – mede daardoor - het gehele pakket voor de kolencentrales
voor de betreffende energiebedrijven verschillend uitwerkt.

35

ook met een mindere inzet van de SDE+ dan de 375 miljoen, dan zal dit overschot dan
worden gebruikt voor lastenverlichting.
4.3 Cascadering van biobased materialen
De relaties tussen grondstofgebruik, keteneffecten en de energievoorziening verdienen de
aandacht. Diverse energiebronnen worden eveneens ingezet als grondstof. Substitutie van
fossiele grondstoffen door hernieuwbare grondstoffen en gerecycled materiaal heeft een
potentieel positief effect op het verder reduceren van broeikasgasemissies. Uitgangspunt is
cascadering van biobased materialen, waarbij verduurzaming en energieproductie en
duurzaam materialengebruik samen gaan. Het is gewenst om de aanpak hiervan te
intensiveren en partijen willen binnen een half jaar uitwerking geven aan:
a. Via een aantal acties en pilots zal een impuls aan de toepassing van cascadering
worden gegeven. Onderzoek14 heeft 69 belemmeringen in beleid en regelgeving in kaart
gebracht die de ontwikkeling van de biobased economy beperken;
b. Uitwerking van het advies van de commissie Corbey om vervanging van fossiele
materialen door biobased materialen en de inzet van gerecycled materiaal en
afvalstromen onderdeel te laten vormen van de energieconvenanten;
c. de wijze waarop de ondersteuningsstrategie binnen de energieconvenanten MJA3 en
MEE kan bijdragen aan de inzet van biobased materialen;
d. verhelderen of en zo ja, hoe, bij implementatie van Europese richtlijnen (zoals de EED)
de inzet van biobased materialen, sluiten van de materiaalketen en de ontwikkeling van
duurzame producten kunnen worden gehonoreerd;
e. de wijze waarop dit kan worden geïncorporeerd in het duurzaam inkoop beleid van de
overheid.
Bij de uitwerking zal worden aangesloten bij de activiteiten van de Topgebieden Energie en
Chemie.
4.4 SDE+-regeling en niet-financiële belemmeringen
Partijen zijn het er over eens dat de bestaande SDE+ regeling het belangrijkste instrument
is voor financiering van de onrendabele top bij de uitrol van hernieuwbare
energieopwekking. Voor het realiseren van de kabinetsdoelstelling van 16% hernieuwbare
energie in 2020 is de inzet van publieke middelen via de SDE+-regeling voorzien, oplopend
tot 3,0 miljard Euro per jaar in 2020. Met de geschetste aanpak kan de SDE+-opslag voor
burgers en bedrijven substantieel worden verlaagd ten opzichte van de ramingen uit het
Regeerakkoord. De verwachting op basis van de laatste ramingen is dat het uitstellen van
de doelstelling voor hernieuwbare energie naar 2023 dit cumulatief 2,25 miljard Euro
scheelt tot 2020. Dit is niet de totale uiteindelijke vermindering van het lastensaldo van dit
Energieakkoord, aangezien de lasten van aanvullende maatregelen elders ten dele de hier
ontstane vrijvallende ruimte opvullen (zie verder in hoofdstuk 13).
Op enkele punten is een aanpassing van deze regeling nodig om optimale condities te
creëren voor een slimme uitrol die voldoende vaart maakt en die producenten,
toeleveranciers en financiers de benodigde investeringszekerheid biedt. Partijen zijn met EZ
nog in gesprek over de gewenste aanpassingen de daarmee verbonden consequenties. Het
betreft onder meer:
 aanscherping van de toekenningsprocedure om zeker te stellen dat de financiering vast
staat;
 intelligente aanbesteding voor wind op zee, die anticipeert op de leer- en kosten curve,
in combinatie met monitoring van de gerealiseerde kostenreductie;
 een nadere uitwerking van de ondersteuning voor het bij- en meestoken van biomassa,
inclusief de vormgeving van duurzaamheidscriteria. Bezien zal worden, ook met de
sector, of en hoe deze criteria toegepast kunnen worden bij de inzet van andere
biomassaopties.

14

SIRA consulting (2011) Botsende belangen in de biobased economy. Een inventarisatie en een analyse
van de belemmeringen in de transitie naar een biobased economy.

36

Deze aanpassingen worden ingebracht in het voortgaande proces van optimalisering van de
regeling. Voor de financiering van de SDE+-regeling blijft de systematiek van de opslag
duurzame energie (analoog aan de energiebelasting van toepassing, teneinde de
internationale concurrentiepositie van energie-intensieve industriële bedrijven te borgen.
Naast financiële stimulering met de SDE+ regeling, de garantieregeling geothermie en de
belastingkorting voor lokaal opgewerkt hernieuwbare elektriciteit, worden waar nodig en
mogelijk en in overleg met betrokkenen niet-financiële belemmeringen weggenomen (zie
ook paragraaf 5.1). Daarnaast zal voor eind 2013 de mogelijkheid worden onderzocht om
de toepassing op het gebied van duurzame warmte/koude (zoals warmtepompen,
zonnewarmte en bodemenergie) en groen gas extra te stimuleren ten opzichte van het
bestaande instrumentarium. Er komt een onderzoek dat moeten leiden tot een betere
benutting van het potentieel van deze hernieuwbare bronnen tegen de achtergrond van het
bereiken van de 2020 doelstelling. Partijen committeren zich eraan om uiterlijk eind 2013
een aanpak te verwezenlijken waarmee niet-financiële belemmeringen worden
weggenomen, zodat voorgaande ambities mogelijk worden gemaakt.

37

5.

Pijler 3: Stimuleren van decentrale duurzame energie

5.1 Inleiding
Marktpartijen en maatschappelijke organisaties streven ernaar dat minimaal 1 miljoen
huishoudens en/of MKB bedrijven in 2020 voor een substantieel deel via duurzame
decentrale energie (DDE) in hun eigen elektriciteitsvraag voorzien en andere vormen van
duurzame opwekking voor eigen gebruik toepassen15. Hieronder benoemen we de
maatregelen om dit waar te maken. In de evaluatie wordt de voortgang gemonitord. In
2016 wordt de voortgang met betrekking tot de realisatie van de 14%-doelstelling in 2020
en 16% in 2023 op basis van een set duidelijk gedefinieerde criteria beoordeeld. Ook wordt
over het vervolg van het traject richting de 14% en 16% besloten, mede in het licht van
internationale ontwikkelingen en mogelijkheden.
Voor het bereiken van de 16%-doelstelling wordt naast de opties uit pijler 2 ingezet op een
zo optimaal mogelijke kosteneffectieve benutting van de overige opties voor hernieuwbare
energie. In de mix van het bereiken van 16% in 2023 streven partijen naar 186 PJ in 2023
uit diverse, veelal decentrale, vormen van duurzame energie.
Het streven is in 2020 een totaal opwekvermogen van DDE te realiseren van ca. 40 PJ
(zoals zonnestroom, zonnewarmte, warmtepompen en WKO installaties). Het merendeel
komt voor rekening van bio-energietoepassingen zoals biogas, biowarmte en bio-WKK. Zo
zullen de waterschappen in 2020 minstens 40% (4 PJ) van hun eigen energieverbruik
duurzaam produceren (nu circa 25%). Met name de productie van biogas bij de
afvalwaterzuivering zal hieraan bijdragen16. Een aantal van deze opties vereist een
financiële prikkel, andere toepassingen zijn minder gevoelig voor SDE+-ondersteuning,
maar juist meer voor vereenvoudiging van regelgeving, experimenteerruimte of
aanscherping van normen zoals de Europese richtlijnen Ecodesign/Ecolabelling. In
aanvulling op onderstaande onderwerpen spreken overheid en andere partijen af nader
overleg te voeren over het wegnemen van niet-financiële barrières.
In aanvulling op verder in deze pijler opgenomen onderwerpen bestaan er een aantal niet
financiële barrières die de opschaling van hernieuwbare energie beperken. Voor de
voortgang is het cruciaal die aan te pakken. In relatie tot deze onderwerpen zullen de
partijen op de kortst mogelijke termijn, doch uiterlijk voor 1 juli 2014, werkbare
oplossingen ontwikkelen en de implementatie daarvan daaropvolgend ter hand te nemen.
Dit betreft onder meer (niet uitputtend) een goede ruimtelijke inpassing om belemmeringen
bij vrijwaringsgebieden waar mogelijk weg te nemen, het actualiseren van bouwregelgeving
aan een grotere inzet van hernieuwbare energie, het actualiseren van
vergunningsprocedures gericht op snellere toepassing van innovaties en het verkorten van
project doorlooptijden, netinpassing en invoedingscondities, het versterken van het
draagvlak en andere specifieke knelpunten die snelle opschaling beperken.
Bij deze pijler komen achtereenvolgens aan bod:
 het oplossen van organisatorische knelpunten (paragraaf 5.2);
 adequate wet- en regelgeving (paragraaf 5.3);
 fiscale maatregelen (paragraaf 5.4).
5.2 Oplossing van organisatorische knelpunten
Er zijn inmiddels honderden lokale energie initiatieven. In de voorfase (ideevorming) en
planfase (plannen maken en concretiseren) blijkt er bij deze initiatieven een sterke
behoefte te zijn aan ondersteuning in de vorm van informatie, kennis en kennisuitwisseling.

15

16

Onder meer Stichting Natuur- en Milieu, DE-Koepel, Bouwend Nederland, energiebedrijven en
netbeheerders
Ter ondersteuning van deze doelstelling zullen verkenningen en pilots worden uitgevoerd naar de
verschillende toepassingen van energiebronnen op eigen terreinen zoals windenergie rondom dijken,
waterkracht, zonne-energie, warmte uit afvalwater en benutting van oevermaaisel.

38

Maatregelen
 Lopende lokale initiatieven en bestaande aanbieders van ondersteuning helpen met
kennis, kennisdeling, en informatiemateriaal nieuwe initiatieven op weg. Deze
faciliteiten worden versterkt en uitgebreid, waarbij aangesloten wordt bij de lokale
ondersteuningsstructuur met betrokkenheid van de VNG. Samen met de hierbij
betrokken partijen wordt hierbij constructief samengewerkt met de bestaande
initiatieven en de relevante markt-, branche- en maatschappelijke organisaties en hun
netwerken17.
 De aanbodzijde (duurzame energiesector) zal binnen een jaar een kwaliteit- en
certificeringsysteem hebben ingericht, gericht op aanbieders van DDE met inachtneming
van de mededingingswet. Dit helpt consumenten om een goede keuze te maken uit het
brede aanbod.
 Gemeenten en provincies maken ruimtelijk beleid voor decentrale duurzame energie.
Dit heeft betrekking op onder meer windparken kleiner dan 100 MW als onderdeel van
de afspraken tussen het Rijk en provincies over 6000 Mw zoals opgenomen in de
Structuurvisie Windenergie op land, duurzame warmte en koude (opslag) en de inzet
van bio-energie. Gemeenten en provincies bepalen tijdig de ruimtelijke reserveringen in
nauw overleg met het maatschappelijke middenveld. De netbeheerders adviseren
daarbij over de optimale energie infrastructuur tegen de achtergrond van het kunnen
nemen van tijdige investeringsbeslissingen.
 Betrokken ontwikkelaars en overheden hanteren de ‘Elverding’-aanpak (vroegtijdig
betrekken van belanghebbenden) bij de ontwikkeling van projecten met een impact op
de leefomgeving. Idealiter gebeurt dat door de plannen van burgers en bedrijven als
uitgangspunt te nemen, op deze manier gebruikmakend van de energieke samenleving.
Rijk, IPO, VNG ontwikkelen samen met de NWEA en natuur- en milieuorganisaties een
aanpak specifiek gericht op windmolens en starten daarmee in 2013.
 Partijen achten het wenselijk het potentieel van duurzame warmte en koude te
benutten, al dan niet in combinatie met opslagsystemen. De overheid zal dit faciliteren
door vereenvoudiging en harmonisatie van regelgeving waar relevant.
 Om het potentieel aan warmte en koude te ontginnen zijn veel nieuwe projecten nodig.
Zoals coöperatieve verbanden een impuls hebben gegeven aan het aantal projecten in
decentrale duurzame elektriciteitsopwekking, zou het ontwikkelen, investeren, beheren
en exploiteren van warmte/koude projecten door coöperatieve verbanden kunnen
worden opgepakt. Te denken valt aan lokale (coöperatieve) energiebedrijven, VvE’s,
woningcorporaties, coöperaties van glastuinbouwbedrijven en,
ondernemersverenigingen op bedrijventerreinen. Door coöperaties de ontwikkeling,
realisatie, financiering en exploitatie ter hand te laten nemen kan lokale betrokkenheid
worden geborgd.
 Decentrale duurzame warmte-opties in woningen vormen een aanzienlijk deel van het
duurzame energiepotentieel. De Omgevingswet wordt zodanig ingericht dat
vergunningsverlening voor warmte-koude-opslag installaties wordt vereenvoudigd door
het introduceren van één vergunningverlenende instantie. Bij de implementatie van de
Ecolabelling en Ecodesign richtlijn zal het Rijk bezien of eisen kunnen worden gesteld en
gewenst zijn bij vervanging van de warmwatervoorziening in woningen. De sector (FME
en DE-Koepel) onderzoekt welke label niveaus van apparaten kosteneffectief kunnen
worden toegepast bij vervanging en zal het Rijk daarover adviseren.
5.3 Adequate wet- en regelgeving
Om de energietransitie te realiseren, moet wetgeving kaderstellend en consistent zijn om
lange termijn zekerheid te bieden aan investeerders. De wetgeving dient daarnaast
innovatie te faciliteren. Dit betekent dat wetgeving voldoende ruimte moet
bieden om gewenste nieuwe ontwikkelingen mogelijk te maken, juist ook als het gaat om
(lokale) productie van hernieuwbare energie. Hiertoe worden de Gas- en Elektriciteitswet
gemoderniseerd. Om wetgeving te realiseren die voldoet aan bovengenoemde kenmerken -

17

Duurzame Energie Koepel, Federatie e-Decentraal, Uneto-VNI, Energie-Nederland, Netbeheer Nederland,
NVB/ banken, Klimaatverbond, Natuur- en Milieuorganisaties, Campagne HIER Opgewekt, De Groene
Zaak, LTO Nederland, Vereniging Eigen Huis, Aedes, Woonbond, FME-CWM, VNO-NCW

39

duidelijkheid en flexibiliteit - werken partijen mee aan de wetgevingsagenda STROOM die
hiervoor in gang is gezet.
Op korte termijn wordt onderzocht of aanpassing in de wetgeving noodzakelijk is om de
energietransitie te ondersteunen. Het Rijk zet deze hoofdlijnen in 2014 of zoveel eerder als
mogelijk om in wetgevende voorstellen:
 In het kader van het STROOM traject vindt onderzoek plaats naar één landelijk tarief
voor afnemers op hetzelfde netvlak. Gekeken wordt of het wenselijk is dat
kleinverbruikers overal in Nederland dezelfde transportkosten gaan betalen voor hun
elektriciteit. In de huidige situatie van regionaal verschillende transportkosten kunnen
afnemers in een gebied met veel decentrale duurzame energie hiervan een nadeel
ondervinden. In het onderzoek worden de uitvoeringsconsequenties betrokken. Een
dergelijke aanpassing in tariefstructuur mag niet ten koste gaan van de
efficiëntieprikkels in de reguleringssystematiek. Het moet ook mogelijk blijven op
verschillende tijdstippen verschillende transporttarieven te hanteren om decentraal
vraag en aanbod op elkaar af te stemmen.
 Er komt een analyse van de noodzaak netbeheerders de taak te geven om het net uit te
breiden tot die locaties waar in een structuurvisie wordt voorzien in duurzame
energieopwekking, waarbij de verwachting is dat de totale maatschappelijke kosten
hierdoor dalen. Aanleg vindt alleen plaats wanneer realisatie van het project zeker is
dan wel de kosten van de netbeheerder volledig kunnen worden gedekt uit de
gereguleerde tarieven. De aansluitkosten van duurzame energie-installaties worden
zodoende gereduceerd en het SDE+-beslag neemt af. Doordat de netbeheerder zich
kan baseren op structuurvisies wordt de aansluiting van DDE systemen zo efficiënt
mogelijk ingericht.
 Netbeheerders maken informatie geanonimiseerd beschikbaar ten behoeve van de
transitie, zoals voor energiebesparingdiensten. Het betreft hier het Productie Installatie
Register (PIR) voor decentrale opwekking (invoeding op midden- en laagspanning),
alsmede de beschikbaarheid van verbruiksdata op postcodeniveau (Energie in Beeld).
 Vergunningverlening voor decentrale duurzame energieprojecten in het kader van de
Omgevingswet wordt vereenvoudigd, zodanig dat daar waar de vergunningsaanvraag
uitsluitend betrekking heeft op de duurzame energie installatie de aanvrager niet
verplicht kan worden om met betrekking tot het gehele bedrijf een (hernieuwde)
aanvraag te doen, maar slechts gegevens hoeft te overleggen ten aanzien van de
betreffende duurzame energie installatie.
Experimenten die de energietransitie kunnen ondersteunen, maar waarvan de
maatschappelijke baten en effecten nog onvoldoende zeker zijn worden opgenomen in een
Experimenteer-AMvB onder de Gas- en Elektriciteitswet. Succesvol gebleken
experimenten vormen input voor structurele aanpassingen in de wetgeving. De
Experimenteer-AMvB bevordert dat er actief brede ervaring wordt opgedaan met het
gezamenlijk beheer van productiemiddelen voor duurzame elektriciteit (zonnepanelen,
windmolens) of duurzaam gas (vergisters) door energiegebruikers, met het optimaliseren
van aanbod en vraag (‘lokaal balanceren’), het al dan niet gebruik maken van technieken
als opslag, warmte / koude buffers, vraagbeïnvloeding e.d. en met distributie in eigen
beheer (inclusief facturering en afrekening) van de geproduceerde en/of opgeslagen
energiedragers. Inzet is te komen tot een lichter toezichtregime voor lokale opwekking c.q.
vereenvoudiging van de beschermingsclausules voor gevallen waarin producent en
consument samenvallen. Een dergelijk toezicht regime kan geen concessies bevatten m.b.t.
de veiligheid van de netten. Het Rijk neemt dit mee in 2014 of zoveel eerder als mogelijk
op in een Experimenteer-AMvB.
Marktpartijen zullen de nu reeds beschikbare experimenteerruimte benutten.
Energieleveranciers zullen in 2014 experimenten uitvoeren met variabele leveringstarieven.
Netbeheerders zullen op basis van de experimenten AMvB in 2014 minimaal
vier experimenten uitvoeren met variabele transporttarieven. Partijen introduceren virtuele
- kleinschalige - handelsplatforms waar particulieren hun energie onderling kunnen
kopen/verkopen.

40

Energiecoöperaties onderzoeken of er in de praktijk wettelijke belemmeringen zijn voor
crowdfunding als financiële basis voor financiering van energiecoöperaties. Gevonden
belemmeringen worden door markt en overheid samen weggenomen, mits andere belangen
zoals consumentenbescherming en mededingingsbepalingen zich daartegen niet verzetten.
5.4 Fiscale maatregelen
De coalitiepartijen hebben in het regeerakkoord afgesproken om de productie van lokale
energie fiscaal te stimuleren:
‘Het kleinschalig, duurzaam opwekken van (zonne-)energie waarvoor geen rijkssubsidie wordt
ontvangen, wordt fiscaal gestimuleerd door invoering van een verlaagd tarief in de eerste schijf
van de energiebelasting op elektriciteit die afkomstig is van coöperaties van particuliere
kleinverbruikers, aan deze verbruikers geleverd wordt en in hun nabijheid is opgewekt. Deze
wordt lastenneutraal gefinancierd door een generieke verhoging van het reguliere tarief in de
eerste schijf van de energiebelasting’.

Deze fiscale maatregel heeft het karakter van een belastingkorting en biedt coöperatieve
duurzame energie-initiatieven de mogelijkheid om te gaan starten met het in de nabijheid
zelf produceren van duurzame energie voor eigen gebruik.
Per 1 januari 2014 wordt een belastingkorting van 7,5 ct/kWh excl. BTW ingevoerd voor
hernieuwbare energie die in coöperatief verband of door een vereniging van eigenaren
(VvE) wordt opgewekt en gebruikt door kleinverbruikers en waarbij de leden van de
coöperaties/VvE’s en de installatie(s) zich in een zogenaamde ‘postcoderoos’ (viercijferige
postcode plus aangrenzende postcodes) bevinden. Partijen zijn het met elkaar eens dat
moet worden gestreefd naar een zo eenvoudig en efficiënt mogelijke uitvoering van deze
regeling. Energieleveranciers zullen in overleg met het rijk afspraken maken over een zo
simpel mogelijke uitvoering. Partijen spreken af dat de kosten die leveranciers moeten
maken om deze kortingsregeling uit te voeren, in rekening gebracht kunnen worden bij
energiecoöperaties, VvE's of de aangesloten leden, die het voordeel van deze regeling
genieten. Bij eventuele bijstelling van de belastingkorting wordt met het oog op
investeringszekerheid de continuïteit voor bestaande gebruikers via een overgangsregeling
geborgd. De belastingkorting wordt gedekt door een verhoging van de eerste schijf van de
energiebelasting. Vooralsnog valt coöperatieve wind voor eigen verbruik binnen de
postcoderoos ook onder de kortingsregeling. De regeling wordt over vier jaar geëvalueerd
op basis van gebruik. Dan zal specifiek bekeken worden of het wenselijk is om coöperatieve
wind op land uit te sluiten van de kortingsregeling en voor zover nodig en mogelijk bij een
eventuele overtekening van de SDE+-middelen voorrang te geven boven niet-coöperatieve
wind op land.
Onderzocht wordt in hoeverre het nodig en mogelijk is dat zakelijke kleinverbruikers en de
huursector ook gebruik kunnen gaan maken van dezelfde of een vergelijkbare regeling.

41

6.

Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereed maken

6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland
De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en
voor de netwerken die vraag en aanbod met elkaar moeten verbinden. Gas en elektriciteit
worden steeds meer tweerichtingstromen tussen producenten en gebruikers. De rollen zijn
in de toekomst minder scherp te scheiden: gebruikers worden zelf producenten door met
lokale opwekking in hun eigen energiebehoefte te voorzien. Lokale projecten waarin naast
energieopwekking ook energieopslag wordt gerealiseerd doen minder beroep op hogere
netvlakken. Het wordt minder vanzelfsprekend dat elk huis en elk bedrijf een aansluiting
heeft op het gas- of elektriciteitsnet. Ook de rol van netbeheerders zal daarmee
veranderen.
Netbeheerders, producenten, overheden en gebruikers zullen maatregelen moeten treffen
om het gassysteem en het elektriciteitssysteem aan te passen en voor te bereiden op een
groeiend aandeel van hernieuwbare energie in de energiemix. De noodzakelijke energieinfrastructuur moet op tijd gerealiseerd worden, omdat deze voorwaardenscheppend is voor
een duurzame en betrouwbare energievoorziening. De ontwikkeling van het
energietransportnet vraagt om een integrale benadering die hernieuwbare en fossiele
energiedragers, centrale en decentrale energie-infrastructuur in hun samenhang
beschouwt, die rekening houdt met de dynamische wisselwerking tussen energievraag en –
aanbod en voldoende voorzieningen voor energieopslag realiseert. Ook de wisselwerking
tussen hoge en lage druk en tussen verschillende netvlakken vergen een integrale
benadering.
Voor realisatie van de ambities voor 2020 vormen het regionale energienet en het
landelijke gasnet in Nederland in principe geen limiterende factor. Of dat ook geldt voor het
landelijke hoogspanningsnet is afhankelijk van de ambities voor windparken op zee.
Momenteel wordt een Actieplan Duurzame Energievoorziening door de gezamenlijke
netbeheerders afgerond, waarbinnen activiteiten, die noodzakelijk zijn om een duurzamer
energievoorziening in 2030 te faciliteren, zijn geïnventariseerd en worden uitgevoerd en/of
gemonitord.
Investeringen zijn nodig voor de aanleg van een net op zee, daar waar dit efficiënter is dan
enkelvoudige aansluitingen van windparken op het landelijke hoogspanningsnet.
Voorwaarde voor een kostenefficiënte uitrol van het elektriciteitsnet op zee is dat de
overheid gerichte sturing geeft door middel van aanwijzing van windgebieden op zee en de
benodigde elektriciteitsinfrastructuur voor verbinding met het landelijk hoogspanningsnet.
Kosten kunnen verder worden gereduceerd door samen te werken met omringende landen
in het Noordzeegebied en door elkaars netten waar opportuun te benutten. Er komt, daar
waar dit efficiënter is dan een directe aansluiting van windparken op het landelijke
hoogspanningsnet, een net op zee. Tennet krijgt de verantwoordelijkheid hiervoor. Over de
vormgeving en randvoorwaarden zal op korte termijn een besluit worden genomen door het
kabinet. Zo nodig zal dit vervolgens in wetgeving worden verwerkt.
Noodzakelijke maatregelen
Duurzame bronnen als zon en wind produceren voornamelijk elektriciteit. De eerste
consequenties liggen dus ook in het elektriciteitssysteem. Bij inpassing van duurzame
bronnen zijn diverse maatregelen nodig, met name om het energiesysteem (gas,
elektriciteit, warmte/koude) meer flexibel te maken, bijvoorbeeld:
 Ontwikkeling en introductie van smart grids en de introductie van demand side
management om een verschuiving in het vraagpatroon tot stand te brengen.
 De ontwikkeling van opslagcapaciteit, bijvoorbeeld door verdere stimulering van
elektrisch vervoer en de laadinfrastructuur die daarvoor nodig is. Een andere
mogelijkheid is om elektriciteit om te zetten in gas en dit gas op te slaan. Deze
maatregelen kunnen power-to-gas en/of dual firing (afhankelijk van de energieprijs
elektriciteit of gas te gebruiken) aantrekkelijk maken. Het is van belang dat
marktpartijen onderzoek doen naar deze toepassingen van power to gas (zowel
waterstof als methaan) en dual firing technologie en concrete pilotprojecten starten om

42



praktijkervaring op te doen. Daarnaast is onderzoek nodig voor de toepassing van
waterstof in de gasinfrastructuur (gasleidingen en –opslagen) en in gasapparatuur,
aanwending van power-to-gas in de industrie (productie van chemische grondstoffen
zoals ethyleen) en bij de productie van warmte.
Het is van belang dat er experimenten worden ingericht om meer en beter zicht te
krijgen op de effecten van deze innovaties op de energie-infrastructuur. Voorstel is
hierbij zoveel mogelijk aan te sluiten bij het topsectorenbeleid.
6.2 Meer Europese samenwerking voor marktontwikkeling en infrastructuur

De Europese uitdagingen op het vlak van energie zijn groot. Uit het recente Ten Year
Network Development Plan (TYNDP) van de gezamenlijke nationale netbeheerders voor
elektriciteit (ENTSO-E) en het TYNDP van de gezamenlijke nationale netbeheerders voor
gas (ENTSOG) komt naar voren dat forse investeringen nodig zijn voor de duurzame
energievoorziening van Europa in de toekomst. Enerzijds om de gas- en elektriciteitsmarkt
verder te kunnen integreren en anderzijds voor de inpassing van hernieuwbare
energiebronnen. Tot dusver worden het elektriciteitsnetwerk en gasnetwerk grotendeels
onafhankelijk van elkaar geanalyseerd in de genoemde TYNDPs. Nederland (Tennet en
Gasunie) kan een rol spelen om ook de interactie tussen beide netwerken een plek te geven
bij het opstellen van de TYNDPs. De Nederlandse elektriciteitsbeurs APX zal verder een
belangrijke rol spelen in de verdere integratie van de Nederlandse Elektriciteitsmarkt met
de andere Europese elektriciteitsmarkten.
Nederland is een belangrijke speler in de Noordwest Europese energiemarkt. De
Noordwest-Europese landen hebben hun netten met elkaar verbonden en de onderlinge
handel in elektriciteit en gas heeft aantoonbare positieve gevolgen voor
voorzieningszekerheid en betaalbaarheid van gas en elektriciteit. Op het gebied van zowel
gas als elektriciteit zijn alle omringende landen met Nederland verbonden. Over deze
netten worden grote hoeveelheden gas getransporteerd; Nederland is inmiddels de grootste
gashandelsplaats van continentaal Europa geworden. Verder wordt elektriciteit uit
hernieuwbare bronnen aangevoerd, van wind op de Noordzee, Noorse waterkracht tot
zonne-energie uit Duitsland en zuidelijker gebieden.
Internationale samenwerking op het gebied van energie is nodig, echter het energiebeleid
wordt vooralsnog nationaal vormgegeven. Zo is het energie verduurzamingsbeleid van
lidstaten nog niet op elkaar te afgestemd. Ook zien we in de ons direct omringende landen
een ontwikkeling naar de invoering van capaciteitsmarkten. Nationale maatregelen ter
bescherming van de leveringszekerheid hebben onvermijdelijk grensoverschrijdende
effecten. Europese coördinatie is noodzakelijk. Gebrek aan samenhang in de aanpak leidt
tot een hogere kwetsbaarheid van onze energievoorziening en kan leiden tot
desinvesteringen.
Ook op Europees niveau wordt daarom steeds nadrukkelijker gekeken naar een verstandige
wijze van inpassing van meer intermitterende bronnen zoals wind- en zonne energie. Het is
nodig te onderzoeken wanneer een noodzaak ontstaat om beleids- en systeemmaatregelen
te treffen. Oplossingsrichtingen die met elkaar kunnen samenhangen en moeten worden
beoordeeld zijn onder meer: efficiëntere prijsprikkels, investeringen in interconnecties en
(slimme) netten, versterking van demand side management, opslagstrategie,
capaciteitmarkt, etc.
Commitment van partijen
De Nederlandse overheid, energiebedrijven, netbeheerders en het bedrijfsleven
committeren zich aan:
a) Intensivering van een internationale aanpak binnen het pentalateraal Energie Forum
(Benelux, Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk en Zwitserland), met andere landen in het
Noordzeegebied (met Verenigd Koninkrijk, Denemarken, Noorwegen, Zweden, Ierland)
en bilateraal met Duitsland. Deze samenwerking is nodig om nationale plannen voor
grootschalige (hernieuwbare) energieopwekking en de daarmee verbonden markt- en
netontwikkeling goed af te stemmen..

43

b) Bevordering van een adequaat en stimulerend Europees reguleringskader, dat zorgt
voor een goed Europees investeringsklimaat. Een zorgvuldige implementatie van
maatregelen uit het EU Derde Pakket is daarvoor noodzakelijk. Tennet en GTS zullen
zich, waar mogelijk, hiervoor inzetten in respectievelijk ENTSO-E en ENTSOG.
c) Effectieve regionale aanpak op de punten van integratie van de elektriciteits- en
gasmarkt. Ook vragen de benodigde investeringen in productie en netten om een
efficiënte inzet van kapitaal en middelen en afdoende rendement om financiering aan te
kunnen trekken. Transparante procedures bij internationale projecten, in het bijzonder
bij vergunningverlening en aanbesteding van grote windparken op zee en aanleg van
grensoverschrijdende net-infrastructuur. De focus op een meer Europees
reguleringskader kan zorgen voor meer samenhang van investeringen en een betere
kosten-baten afweging per investering.
d) Verkenning van de mogelijkheden voor samenwerking met buurlanden op het gebied
van energie-innovatie, bijvoorbeeld om elektriciteit om te zetten in gas en dit op te
slaan (power to gas). Deze samenwerking zou zich kunnen richten op afstemming van
innovatieagenda’s, ontwikkelen van business cases voor flexibiliteit en opslag,
grootschalige demoprojecten en institutionele harmonisering (m.n. reguleringskader).

44

7.

Pijler 5: Een goed functionerend Europees systeem voor emissiehandel

7.1 Inleiding
Een goed functionerend Europees systeem voor emissiehandel (ETS) is, als vierde pijler van
het akkoord, een cruciale factor in de lange termijn ontwikkeling richting een duurzame
energievoorziening. Aangezien klimaatverandering een mondiaal vraagstuk is kan
terugdringing van broeikasgassen het meest efficiënt en effectief op mondiaal of ten minste
op Europees niveau vormgegeven worden. Op mondiaal niveau moet een vervolg op het
Kyoto-protocol in 2015 vorm krijgen. Idealiter zet dit akkoord stappen op weg naar een
mondiaal level playing field met prikkels om decarbonisatie te stimuleren. Het wenkend
perspectief op de lange termijn is een klimaatneutrale energievoorziening waarbij
duurzame groei optimaal wordt gestimuleerd.
Europese emissiehandelssysteem
De Europese Unie heeft een CO2-emissiereductie doelstelling van 20% t.o.v. 1990 in 2020 uitgewerkt in
juridisch bindende instrumenten, waarvan de richtlijn voor het Emission Trading System de belangrijkste is18.
Het ETS leidt voor de sectoren die eronder vallen tot 21% emissiereductie in 2020 ten opzichte van 2005.
Het ETS heeft betrekking op de elektriciteit en industriesectoren met verbrandingsinstallaties met een
nominaal thermisch ingangsvermogen van meer dan 20 MW. Door een absoluut plafond te stellen aan de
uitstoot (‘cap’) waarbinnen ETS bedrijven emissierechten mogen verhandelen (‘trade’), krijgt CO2 uitstoot
een prijs en wordt aan ETS bedrijven de mogelijkheid geboden om op de meest kosteneffectieve manier de
uitstoot te reduceren. Een effectieve volumeprikkel in de vorm van een ‘cap’ moet leiden tot een CO2-prijs
die investeringen in schone low-carbon technologie stimuleert, waarmee vervolgens de ‘cap’ wordt
gerealiseerd. De niet-ETS sectoren met installaties onder de 20MW (zoals de gebouwde omgeving, landbouw
en transport) hebben reductieverplichtingen in de context van de Effort Sharing Decision, waarbij lidstaten
bindende doelen op zich hebben genomen. Voor Nederland is dit 16% emissiereductie in 2020 ten opzichte
van 2005.
Naast de 2020-doelen heeft de Europese Raad zich in de context van mondiale klimaatafspraken verbonden
aan de ambitie om in 2050 de Europese uitstoot van broeikasgassen met 80-95% te reduceren ten opzichte
van 199019. De Europese Unie werkt momenteel aan mogelijke verbeteropties voor het ETS en de
doorontwikkeling van de 2020-doelen naar 2030, richting het reductiedoel van 2050. Het kabinet heeft zich
uitgesproken voor ten minste 40% CO2-reductie in 2030.

Wat er in 2015 wordt afgesproken is moeilijk te voorspellen, al zijn verwachtingen op dit
moment niet hoog gespannen. Onderhandelingen zijn langdurig en complex en de ambitie
van landen wordt sterk beïnvloed door politieke en economische factoren. Wel zien we dat
diverse landen en regio’s in de wereld op eigen initiatief systemen voor emissiehandel als
het Europese ETS ontwikkelen. De verbinding tussen deze regionale
emissiehandelssystemen kan een onderdeel worden van een mondiaal klimaatakkoord.
7.2 Structurele versterking van het ETS op Europees niveau
Een structurele versterking van het ETS op Europees niveau is nodig om op een
kosteneffectieve wijze energie- en klimaatdoelen te kunnen realiseren. Tussen partijen
bestaat overeenstemming dat een versterkt Europees ETS dient te voldoen aan vier eisen:
 verschaffen van een effectieve volumeprikkel om investeringen in CO2-reductie en CO2efficiënte groei uit te lokken;
 bevorderen van kostenefficiënte CO2-reductie;
 borging van de concurrentiepositie van internationaal opererende energie-intensieve
bedrijven op basis van best performing-criteria;
 vergroten van het perspectief op de internationale expansie van het ETS.

18

Andere zijn de Richtlijn Hernieuwbare Energie, de Energy Efficiency Richtlijn en de CCS-richtlijn. De
maatregelen die daarop betrekking hebben komen in de volgende paragrafen aan de orde.
19
De Europese regeringsleiders hebben in de Europese Raad als doelstelling vastgesteld dat de uitstoot van
broeikasgassen binnen de EU in 2050 80 tot 95% lager moet zijn dan in 1990, in de context van de reducties
die door ontwikkelde landen als groep nodig zijn om de tweegradendoelstelling te halen. Conclusies Europese
Raad 29-30 oktober 2009 (15265/1/09 REV 1), bevestigd op 4 februari 2011 (EUCO 2/11).

45

Partijen binnen het Energieakkoord zetten zich in voor een gezamenlijke lobby in Brussel,
om per 1 januari 2020, het volgende verbeterpakket in het Europese ETS te
implementeren. Dit pakket kan alleen in onderlinge samenhang worden overwogen:
a. een aanscherping van het reductiepad van het ETS-plafond gericht op het bereiken van
het lange termijn doel van 80 tot 95% reductie van broeikasgassen voor de hele
economie in 2050;
b. borging van de positie van internationaal concurrerende bedrijven (zogenaamde carbon
leakage bedrijven) door allocatie van 100% gratis rechten op basis van reële
benchmarks en werkelijke productie, uitgaande van de best performance in de sector;
c. compensatie van de indirecte (elektriciteits)kosten, uitgaande van de best performance
in de sector.
Het Rijk biedt de carbon leakage bedrijven die deelnemen aan een convenant ter
bevordering van energie-efficiëntie voor compensatie van indirecte kosten als gevolg van
ETS maximaal € 78 miljoen per jaar voor compensatie over de periode 2013 tot en met
2020. Mochten de indirecte kosten in het ene jaar eventueel lager uitvallen dan dit
maximum dan blijft het verschil beschikbaar voor een eventueel hogere kosten in het
andere jaar.
Vooruitlopend op de implementatie van structurele verbetermaatregelen op Europees
niveau, dient Nederland de afstemming met buurlanden - bijvoorbeeld via de groep van
gelijkgezinde lidstaten of binnen het Pentalateraal Energie Forum van de Benelux,
Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Frankrijk - te intensiveren. Met deze landen kunnen
afspraken worden voorbereid en deels ingevoerd over labelling van stroom, afstemming
van stimuleringsmaatregelen t.b.v. hernieuwbare energie en voorbereiding van
verbeteringsvoorstellen voor ETS in de EU.
Tot slot bepleiten de partijen het opstellen van een common denominator die partijen in
staat stelt de kosteneffectiviteit van maatregelen op het gebied van CO2-reductie, energieefficiëntie en hernieuwbare energie onder een noemer te brengen waardoor zij goed met
elkaar zijn te vergelijken en af te stemmen.

46

8.

Pijler 6: Kolencentrales en CCS

8.1 Kolencentrales
Fossiele brandstoffen zullen in de periode tot 2050 nog een belangrijk onderdeel vormen
van het energiegebruik, ook al richt het akkoord zich op een reductie van 80 tot 95% van
de CO2-uitstoot in 2050, en een aandeel van 16 procent in hernieuwbare opwekking in
2023. De inzet van gascentrales op de Noordwest-Europese elektriciteitsmarkt blijft
belangrijk.
Als onderdeel van de transitie naar een duurzame energievoorziening komen partijen, in
samenhang met de afspraken over hernieuwbare energie in pijler 2 en 3, overeen dat de
capaciteit van de jaren tachtig kolencentrales in Nederland wordt afgebouwd. Dit betekent
concreet dat drie kolencentrales per 1 januari 2016 zijn gesloten. De sluiting van de twee
resterende centrales (Maasvlakte I en II) volgt per 1 juli 2017. Sociale partners op
decentraal niveau zorgen dat er passende maatregelen (werk-naar-werk-trajecten, sociale
plannen en dergelijke) worden getroffen voor medewerkers die als gevolg van de sluiting
van kolencentrales hun baan verliezen.
De sluiting van oude kolencentrales is een belangrijke bouwsteen in het samenstel van
onderling afhankelijke afspraken in dit akkoord. Eventuele – overigens zeer beperkte
prijseffecten - als gevolg van het sluiten van de oude kolencentrales zullen worden
gemitigeerd door de aanzienlijk toename in hernieuwbare energie en gerechtvaardigd door
de voorziene milieu-effecten. Dit onderdeel van het akkoord is onder voorwaarde van
'toetsing' door ACM.
Indien de jaren tachtig kolencentrales gesloten worden op de genoemde tijdstippen, dan
wordt vanaf 1 januari 2016 de vrijstelling voor elektriciteitsproductie in de kolenbelasting
weer ingevoerd. De samenhang van deze afspraken zal als onderdeel van het akkoord
worden geborgd door separate overeenkomsten tussen het Rijk, individuele bedrijven en de
milieubeweging.
De met deze aanpak samenhangende derving van belastinginkomsten wordt
gecompenseerd door een verhoging van de energiebelasting vanaf 2016, met als
uitgangspunt dat deze belastingverhoging voor 50% bij burgers en voor 50% bij bedrijven
neerslaat. Ook hiervoor geldt dat de verhoging van de energiebelasting voor
energiegebruikers in alle schijven na 2016 per saldo lastenneutraal mogelijk wordt gemaakt
door de voorziene lagere uitgaven van de SDE+-regeling, die een vergelijkbare verdeling
tussen burgers en bedrijven kent.
8.2 Afvang en opslag van CO2
Om op de lange termijn te komen tot een volledig duurzame energievoorziening zal afvang,
gebruik en opslag van CO2 (CCS) onvermijdelijk zijn. CCS kan worden toegepast bij de
industrie en ook bij gas- en kolencentrales. De rijksoverheid zal het initiatief nemen om te
komen tot een lange termijn visie op de positie van CCS in de transitie naar een volledig
duurzame energievoorziening. Tevens zal de rijksoverheid bezien op welke wijze de
elementen van dit akkoord kunnen worden benut, teneinde een demoproject te realiseren.

47

9.

Pijler 7: Mobiliteit en transport

9.1 Proces en borging
Partijen hebben een groene groeiagenda opgesteld met perspectieven voor de lange
termijn en maatregelen voor de korte termijn. In totaal worden stappen gezet op twaalf
hoofdonderwerpen.
Deze onderwerpen worden de komende tijd verder uitgewerkt, waarbij het rijk het
voortouw zal nemen voor de beleidsmaatregelen en samenwerkt met de hier betrokken
organisaties. Hierbij kunnen ook andere partijen (bijv. koplopers in het bedrijfsleven en
groen gas) betrokken worden. Het resultaat dient een pakket te zijn dat de gestelde
doelstellingen voor 2030 realiseert en dat een wezenlijke en geloofwaardige stap vormt
richting het halen van de doelen voor 2050.
Partijen spreken af actieve en volledige medewerking te verlenen aan de in het
Energieakkoord overeengekomen uitvoerings- en governance-structuur. Aanvullend komen
partijen overeen om onder auspiciën van de SER te bezien of ze uiterlijk in het tweede
kwartaal van 2014 kunnen komen tot afspraken over aanvullende maatregelen, op basis
van het eerder geïnventariseerde aanvullend pakket. Hierbij kunnen ook andere partijen
(bijv. koplopers in het bedrijfsleven) betrokken worden. Voor fiscale maatregelen geldt een
apart traject; hierover wordt in het kader van de totstandkoming van de Autobrief II met
relevante partijen gesproken. Uitgangspunt blijft dat werkgevers binnen de fiscale kaders
voor zakelijke reizen energie-efficiënte vervoerwijzen gunstig kunnen behandelen.
9.2 Ambities en doelstellingen
Het primaire doel van de partijen uit de mobiliteit- en transportsector is om de uitstoot van
broeikasgassen door de sector te reduceren. Partijen omarmen de ambitie dat in 2050 de
broeikasgasemissie van de mobiliteit- en transportsector met minimaal 60 procent is
gereduceerd ten opzichte van 1990, en maken hiertoe afspraken (tabel 9.1). Daarbij wordt
waar mogelijk gestreefd naar vermindering van andere ongewenste (milieu)effecten. Als
tussendoel hanteren partijen een vermindering van de uitstoot van de sector in 2030 tot
maximaal 25 Mton CO2-equivalent (circa -17% t.o.v. 1990). Deze reductiedoelstellingen
vragen om een relatief nog grotere reductie gezien de voorspelde toename van
verplaatsingen tot en met 2050.
Tabel 9.1 – Ontwikkeling broeikasemissies, 1990-2050
Broeikasgasemissies (Mt CO2-equivalent, vergelijkingen t.o.v. 1990)
… met vastgesteld beleid

… volgens doelstelling akkoord

2011

38,4 (+26%)

-

2030

Indicatief 34,1 (+12%)

25,0 (ca. -17%)

2050

-

ca. 12 (-60%)

In het kader van de beoogde energiebesparing van ten minste 100 PJ energiebesparing
(finaal) voor de hele economie komen de partijen overeen dat de transport en mobiliteit
sector hieraan een bijdrage zal leveren door naar verwachting in 2020 15 à 20 PJ te
realiseren ten opzichte van de referentieramingen van ECN/PBL 2012, ervan uitgaande dat
dit overeenkomt met een CO2-reductie van 1,3-1,7 Mton ten opzichte van de verwachte
trendontwikkeling in 2020. Daarbij is aangenomen dat de daarvoor noodzakelijke
voorgenomen Europese CO2-normen voor personen- en bestelauto’s in 2020 tijdig tot stand
komen.20 Hierin zijn niet begrepen de emissies van de luchtvaart en de zeescheepvaart.
Deze vragen vanwege de extraterritoriale aspecten een afzonderlijke benadering.
20

Uit berekeningen van PBL blijkt dat in 2020 al 18 PJ zal worden gerealiseerd door de voorgenomen
Europese CO2-normering en door de voortgang die wordt geboekt in het bestaande sectorconvenant
Duurzaamheid in beweging.

48

Partijen zijn zich ervan bewust dat deze doelstellingen ambitieus zijn, maar zijn
tegelijkertijd ook doordrongen van de noodzaak om deze ambitie waar te maken. Zij
erkennen dat voor het slagen van de ambitie en het grijpen van de kansen voor innovatie
en groene groei nauwe samenwerking tussen, en bundeling van krachten van alle
betrokken partijen - marktpartijen, gebruikers, kennisinstellingen, NGO's en overheden een essentiële voorwaarde is. Daarom hebben partijen afspraken gemaakt over
langetermijnperspectieven en kortetermijnmaatregelen.
9.3 Langetermijnperspectieven: Groene groei
1. Duurzame brandstoffenmix. Partijen ontwikkelen uiterlijk in het voorjaar van 2014 een
gezamenlijke visie op de toekomstige brandstoffenmix. Doel is een zo effectief en
efficiënt mogelijke inzet van brandstoffen, gebaseerd op beschikbaarheid, CO2reductiepotentieel, (toekomstig) beschikbare alternatieven voor de verschillende
modaliteiten en overige duurzaamheidseffecten passend in de gewenste
klimaattransitie, waarin ook de optimale toepassing van duurzame biobrandstoffen en
LNG wordt benoemd. Hierin worden bovendien kansen voor Nederlands koploperschap
geïdentificeerd.
2. Zero-emissie. Via een ingroeimodel met tussendoelen zijn vanaf 2035 alle nieuw
verkochte personenauto’s in staat om CO2-emissievrij te rijden; in 2050 geldt dit voor
alle personenauto’s. Partijen beogen bovendien in 2014 een Green Deal te sluiten over
zero emissie stadsdistributie die regionale pilots faciliteert en richting geeft; er start in
ieder geval een pilot in Rotterdam. Ook Eindhoven, Maastricht, Amsterdam en
Zutphen hebben belangstelling.
3. Betalen voor gebruik. Partijen starten een onderzoek naar de huidige en toekomstige
ontwikkelingen ten aanzien van 'betalen voor gebruik' voor voertuigen. Daarbij wordt
ook in kaart gebracht op welke wijze Nederland op die ontwikkelingen zou kunnen
inhaken/inspelen en welke stappen daarvoor nodig zijn. Met het oog op mogelijke
invoering in de toekomst wordt verkend c.q. in kaart gebracht welke uitgangspunten
en condities daarbij zouden moeten/kunnen gelden, zoals bijvoorbeeld het niet verder
compliceren c.q. het vereenvoudigen van het fiscale stelsel en het gelijktijdig
afschaffen van MRB, BPM en het Eurovignet, zodat invoering van variabilisatie niet
leidt tot lastenverzwaring van bedrijfsleven en huishoudens. In deze kabinetsperiode
zullen door kabinet hiertoe geen stappen worden gezet. Initieel nemen private partijen
initiatieven; het Rijk neemt vanaf 2016 wel deel aan het onderzoek. Of er
daadwerkelijk stappen worden gezet richting 'betalen voor gebruik' hangt af van
toekomstige politieke besluitvorming.
4. Ruimtelijk beleid. Partijen ondernemen acties om klimaatdoelen en verduurzaming van
mobiliteit te verwerken in lokaal ruimtelijk beleid en de daarbij gehanteerde
bereikbaarheidsindicator.
9.4 Kortetermijnmaatregelen
5. Bronbeleid. Partijen steunen het akkoord met betrekking tot CO2 -uitstoot van
personenauto’s en zetten zich gezamenlijk in om te zorgen dat Europese CO2–normen
en -beleid worden vastgesteld c.q. aangescherpt, ook voor de transportwijzen in het
goederenvervoer.
6. Publiek-private marktvoorbereiding. Uiterlijk in 2014 komt er een publiek/privaat
programma dat het kader biedt om business cases en producten te ontwikkelen voor
de transitie naar duurzame mobiliteit. Daarnaast worden energiebesparende
technologieën versneld geïmplementeerd.
7. Koploperschap nieuwe technologieën. Het privaat-publieke project elektrisch rijden
wordt voortgezet; de opstart van nieuwe (proef)projecten wordt mogelijk gemaakt en
er komt uiterlijk in 2013 een afspraak over de uitrol van publieke laadinfrastructuur.
Daarnaast komt er onderzoek naar andere marktkansen, onder andere op het gebied
van biogas en LNG in de binnenvaart.
8. Fiscale stimulering van ultrazuinige voertuigen. Het Rijk zorgt ervoor dat in de periode
tot en met 2018 ultrazuinige personenauto’s - zero-emissie personenauto’s en
personenauto’s met een lage CO2-emissie - fiscaal worden gestimuleerd. Een en ander

49

zal na overleg met de partijen in de Autobrief 2014 worden uitgewerkt. Het ligt voor
de hand de periode daarna in een volgende Autobrief te regelen.
9. Mobiliteitsmanagement en brandstofbesparing. Per januari 2014 start een fiscale pilot
met mobiliteitsbudgetten waarmee forenzen en zakelijke reizigers worden
gestimuleerd om duurzamer, minder en/of buiten de spits te reizen. Deze pilot valt
binnen de fiscale kaders van 19ct per kilometer. Deze private pilot wordt aangegaan
door bedrijven die hiertoe vrijwillig initiatieven willen nemen. Het rijk verleent hieraan
waar nodig medewerking. Indien begin 2016 de pilot positief wordt geëvalueerd, zal
bezien worden hoe uitrol vorm gegeven kan worden. Er komen CO2-reductieplannen
bij grote bedrijven die erop gericht zijn om binnen vijf jaar 20% emissiereductie te
realiseren. In 2015 zijn er 1 miljoen mobiliteitspassen in gebruik en in 2020 zijn er
100.000 deelauto's met een gemiddeld zeer lage uitstoot. Het Nieuwe Rijden en Het
Nieuwe Draaien worden gestimuleerd. Er komt een langdurige campagne om de
wenselijke verandering in mobiliteitscultuur te stimuleren.
10. Openbaar vervoer en schone tweewielers. Een modelbestek en afspraken met
concessieverleners over klimaatdoelstellingen verduurzamen het OV. Voor eind 2014
bevorderen VNG in samenwerking met ANWB, Fietsersbond en NS dat regionale
afspraken worden gemaakt om het aandeel van schone tweewielers in verplaatsingen
te verhogen naar 35 procent in 2030 (2011: 26%).
11. Efficiëntie logistiek en uniforme meetmethodiek. In 2015 is er voor vervoerend en
verladend bedrijfsleven één systematiek waarmee een objectieve vergelijking van
prestaties op het gebied van duurzame logistiek tussen bedrijven gemaakt kan
worden. EVO en TLN nemen hiertoe het initiatief. In 2020 heeft 100% van de grote en
25% van de overige transportbedrijven een nulmeting verricht en een plan
geïmplementeerd om minimaal 20% CO2 in vijf jaar te reduceren met rendabele
maatregelen. Voor de overige bedrijven stijgt dat naar 75% in 2030. In 2025 wordt
ten minste 25% van het goederenvervoer gegund aan vervoerders met een
gevalideerde CO2-registratie. Dat loopt daarna op naar 75% in 2035.
12. Tussen publieke en private partijen worden in 2013 afspraken gemaakt over de
stimulering van de totstandkoming van publieke laadinfra voor elektrische voertuigen.

50

10. Pijler 8: Arbeidsmarktarrangementen rond werkgelegenheid en scholing
10.1 Ambities
Het Energieakkoord leidt tot aanzienlijke werkgelegenheidskansen in bijvoorbeeld de bouwen installatiesector. Daarnaast zal de groeiende vraag naar schone energietechnologieën en
–diensten en vormen van energiebesparing leiden in potentie tot de creatie van nieuwe
banen in de ClleanTech in Nederland. De ambitie is deze kansen te verzilveren en in de
periode 2014-2020 in totaal ten minste 90.000 arbeidsjaren extra te realiseren. Dit komt
neer op een werkgelegenheidswinst van gemiddeld ten minste 15.000 extra
voltijdsbanen21. Partijen zullen zich inzetten voor passende opleidings- en werk-naar-werk
faciliteiten zodat mensen die door de energietransitie hun baan verliezen nieuwe kansen op
werk krijgen. Daarvoor kan al op korte termijn gestart worden met een cross-sectorale
trainingspilot, die mensen voorbereidt op (nieuwe) arbeidskansen in de bouw- en
installatiesector.
Tegen de achtergrond van de recessie in de uitgangssituatie is een ambitieus startpakket in
de bouwsector, gericht op energiebesparing in de gebouwde omgeving, een belangrijke
prioriteit. Hier doen zich ‘win-win’ situaties voor. Door de inzet van een pakket van gerichte
maatregelen krijgt energiebesparing de komende jaren een sterke impuls, in de huur- en
koopsector, in de utiliteitsbouw en bij het maatschappelijk vastgoed. Dit resulteert in forse
extra werkgelegenheid vooral in de bouw- en installatiesector, met doorwerking in de
toeleverende sectoren. Dit werkgelegenheidseffect is afhankelijk van het
maatregelenpakket. Zo is energiebesparing goed voor de energierekening van burgers en
bedrijven, het terugdringen van de CO2-uitstoot, de milieukwaliteit en kan tegelijkertijd het
proces van faillissementen en werkgelegenheidsverlies in de bouw worden gekeerd.
De ambitie is dat de maatregelen van het Energieakkoord ondernemers en investeerders
stimuleren te investeren in energiebesparing in de bestaande energie-intensieve industrie
zodat deze de transformatie naar een energie-efficiënte internationaal concurrerende sector
succesvol kan maken en daarmee werkgelegenheid zeker kan stellen. De energieintensieve industrie heeft de ambitie in internationaal verband leidend te zijn op het terrein
van energy-efficiency.
De ambitie is ook nieuwe bedrijvigheid te creëren door voor Nederlandse bedrijven de
voorwaarden te scheppen om succesvol te acteren in de snel groeiende internationale clean
tech markten, zoals bij pijler 7 is verwoord.
Bij de aanpak voor het (lokaal) verduurzamen van de energievoorziening zal aansluiting
worden gezocht bij de in het Sociaal Akkoord gemaakte afspraken over garantstelling door
overheid en marktpartijen om een toenemend aantal extra banen voor mensen met een
beperking te creëren.
10.2 Inspelen op veranderende arbeidsbehoeften
Terwijl de toenemende vraag naar zowel schone energietechnologieën en –diensten als
vormen van energiebesparing tot banencreatie leiden, vinden tegelijkertijd door
transformatieprocessen binnen en tussen sectoren verschuivingen plaats in de vraag naar
werknemers en de benodigde kwalificaties. Dat betekent dat sommige functies en banen
kunnen verdwijnen. De mate waarin sprake is van werkgelegenheidsverlies is mede
afhankelijk van de transformatieprocessen in de sector van de energiebedrijven.
Een dynamische arbeidsmarkt is daarom een belangrijke pijler voor succes. Een
dynamische arbeidsmarkt speelt in op de veranderende arbeidsbehoeften die met de
energietransitie gepaard gaan en pakt kansen die leiden tot nieuwe en duurzame
werkgelegenheid en nieuwe marktkansen. Door zich voortdurend te kunnen scholen, blijven
21

Een werkgelegenheidswinst van 90.000 arbeidsjaren in een periode van zes jaar betekent dat er ten
opzichte van het uitgangsjaar in ieder van die jaren 15.000 voltijdbanen bij zijn gekomen. De effecten
tellen dus niet op.

51

werknemers ‘in positie’ voor de veranderende arbeidsmarktvereisten binnen het eigen
bedrijf of elders. Een grotere instroom in technische opleidingen, continue afstemming
tussen onderwijs en arbeidsmarkt op verschillende niveaus en het behoud van personeel
(‘duurzame inzetbaarheid’) zijn voorwaardelijk voor het realiseren van kansen op het
gebied van duurzame groei.
Daarbij is belangrijk ervoor te zorgen dat er voldoende, vooral technisch geschoolde,
vaklieden beschikbaar zijn om het werk op het gebied van energiebesparing en
hernieuwbare energie te verrichten. De Human Capital Agenda van de Topsector Energie
biedt hiervoor aanknopingspunten. Zo zal deze Human Capital Agenda voor 2014 zijinstroom agenderen en nader concretiseren samen met de werkgevers, werknemers,
onderwijs, overheids- en andere relevante partners. De focus ligt op relatief kortdurende
vormen van bij-, na- en omscholing om zowel werkenden als werkzoekenden snel en
effectief aan het werk te krijgen binnen de sectoren waar tekorten aan het ontstaan zijn.
De topsector neemt het initiatief om aandacht te vragen voor het belang en de noodzaak
om binnen alle topsectoren kennis en vaardigheden met betrekking tot energiebesparing en
CleanTech technologie te intensiveren en op te nemen als een vast onderdeel in de
opleidingen binnen het reguliere beroepsonderwijs. Zij sluit hierbij zoveel mogelijk aan bij
reeds bestaande of recent ontwikkelde landelijke initiatieven zoals het TechniekPact,
BuildUpSkills en de lopende programma's vanuit Platform Bèta Techniek, alsook de
relevante regionale initiatieven binnen de vijf landsdelen en (inter)sectorale plannen in
ontwikkeling, bijvoorbeeld ten aanzien van de bouw en de metaal.
Partijen spreken de intentie uit via reeds bestaande samenwerkingsverbanden van sociale
partners steun te verlenen aan de ontwikkeling van een pilot project. Hierbij werken
onderwijsinstellingen, branche gerelateerde opleidingscentra, kenniscentra, individuele
bedrijven en regionaal georganiseerde organisaties van werkgevers en werknemers samen
aan de om- en bijscholing (green skills) van professionals en werkzoekenden. Dit ten
behoeve van de nieuwe bedrijvigheid en arbeidsmarktperspectieven die de transitie naar
een duurzame energievoorziening en de afspraken in dit Energieakkoord bieden. Een
regionale intersectorale benadering is hierbij het uitgangspunt (pilot-regio’s). Naast de
pilotregio’s kunnen andere regio’s actief meedoen in een tweede schil om kennis uit te
wisselen, van elkaar te leren en eigen initiatieven te starten.
Het consortium Build Up Skills22 aangevuld met Duurzame Energie Koepel, EnergieNederland, Netbeheer Nederland, WENb/O&O Energie en Nederland ICT/CA-ICT werken de
nadere analyse, arbeidsmarktbehoeften, opzet, financiering en ambities van een dergelijke
pilot voor eind 2013 verder uit, inclusief een duidelijk gemarkeerd go/no go moment ten
aanzien van de financiële voorwaarden. Het Techniekpact, Topsector Energie, Platform Bèta
Techniek, Techniektalent.nu zullen desgevraagd ondersteuning bieden.
Mocht sprake zijn van banenverlies ten gevolge van het Energieakkoord in de energiesector
en gerelateerde sectoren, zoals de energie-intensieve industrie, dan is het van groot belang
dit op passende wijze op te vangen door ‘van-werk-naar-werk’-trajecten. Dit ligt primair
binnen de bevoegdheid van betreffende sectorale sociale partners. Wij roepen sociale
partners op hierover met elkaar afspraken te maken. Voor de kolensector zullen de Wenb
en de vakbonden het initiatief hiertoe nemen. Partijen bij het Energieakkoord zeggen toe
hierover afspraken te maken, die passen in het raamwerk van het Sociaal Akkoord van
2013 (p. 11): “Er moet gewerkt worden aan een sluitende ketenaanpak waarbij de nadruk
ligt op het voorkomen van werkloosheid (preventie) en, als dat niet lukt, aan het weer aan
werk helpen van werkzoekenden (re-integratie). Een betere ontsluiting van de regionale
arbeidsmarkten, toegesneden (inter)sectorale van-werk-naar-werk-voorzieningen (voor
bijvoorbeeld om-, her- en bijscholing, arbeidsbemiddeling) en (aanvullende)
inkomensvoorzieningen zijn essentieel. Van-werk-naar-werk- en transitiearrangementen
kunnen ook zorgen voor herwaardering van vakmanschap en bieden desgewenst
ondersteuning bij het starten van een eigen bedrijf.”

22

Het consortium Build Up Skills bestaat uit de volgende partijen: OTIB (penvoerder), ISSO, SBR, Fundeon,
Kenteq, Hibin en MBO-Diensten.

52

Ook bij het opstellen van een sociaal plan tussen bonden en individuele werkgevers maken
partijen afspraken over professionele begeleiding van ‘van werk-naar-werk’-trajecten, zodat
gedwongen werkloosheid zoveel mogelijk wordt voorkomen.
10.3 Arbeidsverhoudingen, arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden
De energiesector, bouw- en installatiesector en CleanTech sector maken zich sterk voor
goede arbeidsverhoudingen, arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden zodat ook op
sociaal gebied sprake is van een duurzame sector. Partijen committeren zich aan afspraken
gemaakt in het kader van het Sociaal Akkoord met betrekking tot een verantwoorde inzet
van externe flexibiliteit en flexibele arbeidscontracten in arbeidsorganisaties23. Partijen
verklaren zich gezamenlijk in te spannen om goede arbeidsverhoudingen en georganiseerd
overleg tussen werkgevers en werknemers in stand te houden dan wel tot stand te laten
komen. Hier hoort ook bij dat vakbonden toegang hebben tot werkenden. Zo is het van
belang dat arbeidsmigranten weten wat hun rechten en plichten zijn.
Partijen in de energiesector, bouw- en installatiesector en CleanTech sector leven de
regelgeving en cao-afspraken na. Daar waar sprake is van aanbestedingen of uitbesteding
van werk aan onderaannemers, geldt dit tevens ten behoeve van de werkenden die door de
aannemer of onderaannemer te werk zijn gesteld (ketenaansprakelijkheid). Opdrachtgevers
leggen in hun opdracht- en aannemingsovereenkomsten uitdrukkelijk de naleving van de
wettelijke voorschriften en cao-bepalingen vast. Partijen ondersteunen het aanpakken van
schijnconstructies die gericht zijn op het ontduiken van regels en arbeidsvoorwaarden en
committeren zich aan afspraken gemaakt in het kader van het Sociaal Akkoord 2013. Het
Actieplan bestrijden van schijnconstructies noemt belangrijke activiteiten die door de
overheid in samenwerking met sociale partners zullen worden ontplooid. Partijen roepen
cao-partijen op om sectorspecifieke acties op dit gebied te initiëren en te ondersteunen 24.
De Duurzame Energie Koepel wil een duurzame branchevereniging zijn en streeft vanuit
haar visie op een duurzame samenleving en duurzaam ondernemerschap ook naar
duurzame (internationale) arbeidsverhoudingen, kwaliteit van werkgelegenheid en dialoog
met vakbonden. De Duurzame Energie Koepel, FNV en CNV willen daarom de sociale
dialoog over arbeidsmarktvraagstukken in de brede zin van het woord het komende jaar
intensiveren. De Duurzame Energie Koepel kan haar leden niet binden, maar zal de
afspraken met betrekking tot arbeidsverhoudingen, arbeidsomstandigheden en
arbeidsvoorwaarden zoals in het Energieakkoord beschreven actief onder de aandacht van
haar aangesloten leden brengen. In 2013 organiseren de Duurzame Energie Koepel en FNV
en CNV ten minste een bijeenkomst op bestuurlijk niveau om verder vorm en inhoud te
geven aan deze dialoog.
Partijen bekrachtigen hun binding aan de uitgangspunten op het gebied van het
internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen, zoals vastgelegd in de OESOrichtlijnen voor multinationale ondernemingen (2011), inclusief de daarin opgenomen
verwijzingen naar de zogenaamde UN Guiding Principles on Business and Human Rights
(Ruggie-raamwerk). Deze richtlijnen maken duidelijk wat de Nederlandse overheid (en 43
andere landen) en sociale partners van bedrijven verwachten bij het internationaal
ondernemen25. Ze bieden richtlijnen voor bedrijven om met kwesties om te gaan als
23

24
25

In paragraaf 2.5 (pp. 20/21) van het gelijktijdig met het Sociaal Akkoord 2013 afgesloten akkoord van de
Stichting van de Arbeid worden zes wegen geschetst met het oog op verantwoorde inzet van externe
flexibiliteit en flexibele arbeidscontracten, namelijk tegengaan van oneigenlijk gebruik van flexibele
arbeidsrelaties, schijnconstructies, buitenlandroutes; naleving en handhaving; betere regeling
verantwoordelijkheden aanneming; tegengaan doorgeschoten gebruik van legale vormen van flexibele
arbeid; betere ordening van zogeheten driehoeksrelaties; investeren in employability/scholing van
flexibele werknemers.
Bezien wordt nog of de Stichting van de Arbeid een aanbeveling opstelt voor deze sectoren.
Zie hiervoor onder meer de verklaring die sociale partners in 2008 over Internationaal Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen (IMVO) hebben ondertekend: http://www.ser.nl/nl/publicaties/overige/20002008/2008/b27428.aspx. De SER-commissie IMVO bevordert sindsdien op permanente basis
internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen en is nauw betrokken bij de monitoring van de
voortgang.

53

arbeidsverhoudingen, ketenverantwoordelijkheid, mensenrechten, kinderarbeid, milieu en
corruptie. Waar sprake is van overheidsondersteuning, kan het niet naleven van de OESOrichtlijnen in laatste instantie leiden tot terugvordering van subsidiebedragen, zoals is
aanbevolen door de SER26.

26

Conform het SER-advies Verschuivende Economische Machtsverhoudingen, publicatienr. 12/04, pp. 1920.

54

11. Pijler 9: Stimulering commercialisering voor groei en export
11.1 Ambitie
In 2030 neemt Nederland, op weg naar een duurzame energiehuishouding in 2050, een
top-10 positie in op de Mondiale CleanTech ranking. Dit lukt door uit te blinken in “smart
solutions for sustainability” als resultaat van een uitnodigend investerings- en groeiklimaat
voor bestaande en nieuwe innovatieve CleanTech bedrijven. Hierbij hanteren we een brede
definitie van CleanTech als al die activiteiten die betrekking hebben op de verduurzaming,
met inbegrip van energie-efficiëntie, CO2-opslag, adaptatietechnieken en -diensten27.
De ambitie is om de economische waarde van de schone energietechnologieketen in 2020
te verviervoudigen ten opzicht van 2010, gebaseerd op een groeiende nationale markt op
het gebied van hernieuwbaar en energiebesparing en verdubbeling van het marktaandeel
op internationale CleanTech markten door groei van export. De in pijler 8 en 9 opgenomen
afspraken bouwen voort op de aanpak van Topsector energie, waaronder de gekozen
thema's (bio-energie, wind op zee, smart grids, zonne-energie, energiebesparing gebouwde
omgeving, gas en energiebesparing industrie) en governance. Investeren in CleanTech
betekent ook investeren in toekomstige werkgelegenheid. Scholing (human capital) is
daarvoor nodig.
Het Ministerie van Economische Zaken zal in samenwerking met de Topsector Energie het
voorstel vanuit grote bedrijven en NWO voor een Netherlands Innovation Accelerator Fund
onderzoeken op haalbaarheid voor eind 2013. Dit corporate funding programma is
geïnspireerd op het Amerikaanse MIT Energy Initiative waarbij bedrijven jaarlijks een vast
bedrag inleggen en in grote lijnen hun uitdagingen beschrijven waar vervolgens op kan
worden gereageerd vanuit kennisinstellingen of innovatieve bedrijven met concrete
projectvoorstellen. Het doel is nu om het voorstel in te passen in de huidige TKI-structuur.
De dit jaar vastgestelde spelregels voor fundamenteel onderzoek ten behoeve van de
topsectoren bieden daarvoor prima aanknopingspunten.
Verder zegt het Ministerie van EZ middelen (FTE) toe om dit voorstel uit te werken.
Wanneer het initiatief door de kwartiermaker en schakelgroep als kansrijk wordt gezien op
basis van bovenstaand onderzoek28, dan zal het initiatief worden geïnitieerd begin 2014.
11.2 Zes domeinen
Deze pijler van het Energieakkoord omvat onderstaande zes domeinen.
Domein 1. Financiering
Er is behoefte aan middelen om de commercialiseringfase, veelal gekarakteriseerd door
grootschalige demoprojecten, voor Nederlandse nieuwe duurzame technologieën en
energiebesparing te ondersteunen. De binnen dit financieringsdomein genoemde afspraken
zullen - voor zover ze direct te maken hebben met energie - worden uitgewerkt door het
Topteam Energie als kwartiermaker (hieronder te noemen kwartiermaker) op formeel
verzoek en met directe betrokkenheid van alle partijen uit de overlegtafel
Commercialisering. Dit betekent een uitbreiding van het takenpakket van de Topsector. Het
Ministerie van Economische Zaken zal hierin faciliteren door voldoende middelen ter
beschikking te stellen. De directe betrokkenheid van partijen zal worden vormgegeven in
een schakelgroep29 die voor oktober 2013 zal worden gevormd met geïnteresseerde
partijen uit de overlegtafel Commercialisering en de kwartiermaker. Het
kwartiermakerschap en de schakelgroep zal in lijn worden gebracht met de borging en
governance van het Energieakkoord (zie hoofdstuk 14).
27

28
29

Onder schone energietechnologie vallen wind-, zon-, water-, bio-, (diepe) bodemenergie en
energiebesparingstechnologie. Adaptatietechnologieën worden niet meegenomen omdat deze niet kunnen
worden gemonitord, CCUS wel aangezien het noodzakelijk is voor de transitie, niet omdat het een schone
technologie is.
Dit leidt niet tot extra budgettair beslag voor het Rijk
Deze schakelgroep heeft uitdrukkelijk alleen een rol bij het kwartiermaken van de SER afspraken. De
schakelgroep wordt daarmee geen nieuw orgaan in de governance van de Topsector Energie.

55

Voor het financieringsdomein gelden de volgende afspraken:
1. Voor demonstratieprojecten die bijdragen aan een reductie van de kosten voor
hernieuwbare energie en daarmee aan het kosteneffectiever realiseren van de
doelstelling van 16% hernieuwbaar, worden gericht SDE+-middelen ingezet. De manier
waarop en de mate waarin wordt nog in 2013 nader uitgewerkt.
2. Daarnaast komen er overheidsmiddelen beschikbaar voor een innovatieprogramma voor
demonstratieprojecten die gericht zijn op versnelling van commercialisering vanuit de
Topsector Energie ten behoeve van de export. Het budget voor deze nieuwe energieinnovatieregeling loopt op van € 25 miljoen in 2014, 35 miljoen in 2015, 45 miljoen in
2016 tot structureel € 50 miljoen vanaf 2017. Het budget van de EIA-regeling wordt
met genoemde bedragen beperkt om hiervoor financiële ruimte vrij te maken.
3. De Topsector Energie zal ten behoeve van de stimulering van energiebesparing input
leveren aan Agentschap.NL (de uitvoerder van de Energie InvesteringsAftrek) over
technologieën die in aanmerking zouden moeten komen voor deze regeling, waarbij de
terugverdientijden van de technologieën moeten liggen binnen de normen die de EIA
hanteert.
4. De kwartiermaker start, als onderdeel van alle afspraken, een initiatief met als doel het
verbeteren van transparantie over en coördinatie tussen alle beschikbare middelen
zoals regionale investeringsfondsen(provincies, gemeenten), Europese programma’s
(Horizon 2020, EFRO), rijksoverheid maatregelen (InnovatieMKB+, GO-regeling, MITregeling etc.), Venture Capital fondsen en Groenbanken.
5. Er zal nauwe samenwerking zijn tussen bovengenoemde acties en afspraken in het
kader van het overkoepelende financieringsprogramma (zie pijler 10).
Domein 2: Marktontwikkeling nationaal.
Het bedrijfsleven heeft de ambitie om aansluitend op de Topsectoren zich in te zetten voor
een bloeiend thuismarkt door enerzijds een voorbeeld functie te vervullen op het gebied
nieuwe CleanTech technologieën of toepassingen en anderzijds proactief aansluiting te
zoeken bij ontwikkel bedrijven en MKB in CleanTech in Nederland. De overheid zal binnen
het programma Innovatie Inkoop Urgent (IIU) een voorbeeldfunctie spelen. De
rijksoverheid verwezenlijkt hiervoor concrete boegbeeld projecten op een aantal
geselecteerde gebieden die als etalage fungeren. In het kader van het lopende programma
zullen in 2014 concrete doelstellingen worden geformuleerd in lijn met het IIU-themagebied
duurzame energie en mobiliteit. Hierbij zal de rijksoverheid lagere overheden en
waterschappen zoveel mogelijk betrekken.
Domein 3: Marktontwikkeling internationaal.
Alle relevante Topsectoren en andere relevante sectoren, zoals bouwbedrijven, werken voor
medio 2014 een geïntegreerde internationaliseringsagenda uit gericht op ‘Smart solutions
for sustainability’ waarbij optimale samenwerking wordt gezocht met de Dutch Trade Board,
grote bedrijven, relevante MKB branches, greendeals en kennisinstellingen.
Domein 4: Inrichten wet- en regelgeving
Verbetering onder regie van de overheid van de inrichting van wet- en regelgeving voor het
creëren van experimenteerruimte, doel- in plaats van middelvoorschriften, wegnemen van
structurele knelpunten zoals met name in de biobased economy worden ervaren en
kennisdeling richting bedrijven en ondernemers vanuit brancheorganisaties voor zover
mogelijk binnen Europese randvoorwaarden.
Domein 5: Aansluiting van MKB
De Topsector Energie werkt toe naar één centraal MKB loket in de loop van 2014 bij de
Topsector energie in plaats van verschillende loketten per TKI met als doel het loket te
professionaliseren en de taken te verbreden met verschillende assistentie tijdens het
valorisatietaken.
Domein 6: Human capital
Partijen spreken onder meer de intentie uit via reeds bestaande samenwerkingsverbanden
van sociale partners steun te verlenen aan de ontwikkeling van een pilot project over
intersectorale scholing (zie uitgebreider onder pijler 8). Hierbij werken

56

onderwijsinstellingen, branche gerelateerde opleidingscentra, individuele bedrijven en
regionaal georganiseerde organisaties van werkgevers en werknemers samen aan de omen bijscholing (green skills) van professionals en werkzoekenden.

57

12. Pijler 10: Financiering van duurzame investeringen
12.1 Inleiding
Het Energieakkoord zal burgers en bedrijven stimuleren fors te investeren in
energiebesparing en hernieuwbare energie opwekking. Deze investeringsimpuls voor onze
economie en werkgelegenheid kan alleen slagen met een daarmee samenhangend
financieringsprogramma waarin verschillende aanbieders van kapitaal, belangenorganisaties
vanuit verschillende vraagsectoren en overheden vanuit een integrale benadering samen de
juiste voorwaarden creëren voor optimaal financierbare investeringen met een
marktconform risico-rendementsprofiel.
Vertegenwoordigers van NVB, Verbond van Verzekeraars, Pensioenfederatie,
brancheorganisaties vanuit verschillende vraagsectoren en verschillende ministeries hebben
deze voorwaarden nader uitgewerkt. Deze condities worden niet alleen gesteund door de
genoemde koepelorganisaties maar worden ook expliciet aanbevolen door belangrijke
financiële instellingen.
In het Energieakkoord maken marktpartijen en overheid waar nodig en mogelijk afspraken
die het risico-rendementsprofiel van deze investeringen structureel verbeteren. Banken
constateren dat er in Nederland, in vergelijking met het buitenland, te weinig financierbare
projecten zijn. Daarbij vinden grote projecten nagenoeg altijd financiering. Het zijn vooral
de kleinere, veelal decentrale projecten die moeite hebben een goede financieringsopzet te
creëren. Belangrijke financiële instellingen hebben vanuit hun diepgaande expertise en hun
ervaring met de dagelijkse praktijk actief deelgenomen aan de formulering van deze
condities. In het werkdocument zijn actuele financieringsknelpunten per vraagsegment
geïnventariseerd en worden de voorwaarden voor optimale financiering uitgewerkt voor de
verschillende deelsegmenten.
Daarnaast is er – vooral voor centrale duurzame energie – behoefte aan een structurele
samenwerking tussen banken en institutionele beleggers om korte termijn financiering te
transformeren naar lange termijn financiering. Daartoe is er momenteel nog geen
volwassen markt vanwege gebrek aan vooraleerst schaalgrootte, in combinatie met een
gebrek aan kennisuitwisseling, standaardisatie en homogeniteit. Door dit onderwerp te
adresseren wordt een belangrijke randvoorwaarde voor verdere duurzame groei ingevuld.
12.2 Belang van langjarig consistent en samenhangend beleid
Energiebesparing en hernieuwbare energie worden (met uitzondering van biomassabijstook) gekenmerkt door relatief hoge investeringskosten, lage operationele kosten en
een relatief lange levensduur. Financieringskosten vormen daardoor veelal een belangrijk
deel van de totale kosten en hebben een grote invloed op het rendement.
Vanwege de relatief lange investeringstermijnen is voor een optimale financiering van
energieprojecten een langjarig consistent, samenhangend en breed gedragen beleid van de
overheid cruciaal. Daarop is dit Energieakkoord gericht.
Met stimulerend beleid kan de overheid belangrijke drempels wegnemen die het verschil
tussen een financierbare en een niet financierbare business case maken. Voor het
financierbaar zijn van een project is het van belang dat eerst de onrendabele top wordt
weggenomen. Daartoe zijn in voorgaande pijlers van het akkoord afspraken over de inzet
van subsidie-instrumenten gemaakt. Daarnaast is het zaak onnodige, kostenverhogende
vertragingen in de ontwikkel- en bouwfase te voorkomen. In deze pijler vormt een in de
basis rendabel project de start voor de financieringsvraag.
12.3 Optimalisatie van match tussen vraag en aanbod van financiering
Noodzaak van meer standaardisatie …
Marktpartijen en kapitaalverschaffers zijn het eens over de noodzaak van meer
standaardisatie om in alle vraagsegmenten waar nodig marktinefficiënties weg te nemen en

58

waar mogelijk transactiekosten te verlagen. Zonder de structuur van de financieringsketen
zelf te wijzigen, moeten marktimperfecties weggenomen en transactiekosten verlaagd
worden door coördinatie en standaardisatie. Dit kan op de volgende manieren:
 kennisbundeling tussen financiële instellingen;
 ontwikkelen en hanteren van standaardcontracten;
 pooling van gestandaardiseerde investeringsprojecten;
 administratieve optimalisatie met andere partijen (bijvoorbeeld aflossing via
energiefactuur);
 reduceren of afdekken van specifieke risico’s door garanties van marktpartijen en/of
overheid (waarbij opgemerkt zij dat garanties voor de overheid niet zonder kosten zijn).
… en transformatie van financiering
Voor grootschalige duurzame energie projecten bestaat bovendien de breed gedeelde visie
dat transformatie van de financiering noodzakelijk is om de ambities van het akkoord
langjarig te kunnen financieren. Door bankfinancieringen te transformeren naar
kapitaalmarktfinancieringen kunnen banken balansruimte vrijspelen. Banken (of
participatiemaatschappijen of fondsen) verzorgen projectfinanciering bij de opstart van
investeringsprojecten, maar bij een bepaalde volwassenheid worden de kasstromen uit
deze projecten verkocht aan lange termijn beleggers. Beleggers willen daarbij dat de
risico’s deels achterblijven op de balans van de bank, zodat deze gecommitteerd blijft aan
een goede lange termijn performance van de projecten.
Transformatie van bankfinanciering naar kapitaalfinanciering kan plaatsvinden door:
 Een case by case benadering waarbij projecten van voldoende omvang door de bank
onderhands worden geherfinancierd op de kapitaalmarkt.
 Een special purpose vehicle (hierna SPV) dat standaardiseert, coördineert en
transformeert om vanuit de kasstromen afkomstig uit projecten een voor institutionele
beleggers optimale belegging te creëren, met bijvoorbeeld een inflatiecomponent. Als er
een credit enhancement door de Rijksoverheid en/of de Europese Investeringsbank
vereist is voor een voldoende kredietbeoordeling voor institutionele beleggers, dan zal
dit gemakkelijker op structurele basis georganiseerd kunnen worden via een SPV.
De meest vergaande optie is het oprichten van een investeringsbank die projecten
beoordeelt, financiert en vervolgens zelf financiering ophaalt op de financiële markten.
Verwacht wordt echter dat standaardisatie en transformatie de marktinefficiënties al
voldoende kunnen wegnemen, en dat daarvoor (behoudens voor enkele specifieke niches)
geen speciale investeringsbank nodig is. Daarom wordt hier nu niet voor gekozen.
Bij het financieren van precompetitieve innovatieve CleanTech producten is vooral een rol
weggelegd voor verstrekkers van venture capital. De coördinatie en afstemming tussen
financiers en overheden (decentraal, nationaal en Europees) moet beter om te komen tot
een optimale aanwending van beschikbare financiële middelen.
12.4 Vervolgafspraken
Partijen hebben overeenstemming bereikt over de onderstaande afspraken:
1. De Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) en Rijksoverheid zijn overeengekomen
om een gezamenlijk Expertisecentrum Financiering op te zetten ter bundeling van
technische, financiële en organisatorische expertise ter verdere uitwerking en
gecoördineerde implementatie van financiële standaardisatie. De details van deze
samenwerking zullen worden vastgelegd in een separate Green Deal.
2. Daarbij zal met IPO en VNG onderzocht worden hoe provincies en gemeentes die een
actieve financieringsrol in de energietransitie ambiëren, kunnen participeren in dit
Expertisecentrum zodat de inzet van hun financiële middelen geoptimaliseerd kan
worden.
Bij dit Expertisecentrum zullen uiteraard ook partijen die financiering zoeken, worden
betrokken.
3. De NVB, het Verbond van Verzekeraars, de Pensioenfederatie en de Rijksoverheid
spreken af om in de komende maanden met een geheel open vizier nader uit te werken
onder welke voorwaarden bancaire financieringen van grootschalige duurzame

59

energieprojecten optimaal getransformeerd kunnen worden naar
kapitaalmarktfinanciering door binnen en buitenlandse institutionele beleggers.
4. De Minister van EZ stelt daartoe op korte termijn een kwartiermaker aan die binnen 6
maanden (begin 2014) een uitwerking zal presenteren. De NVB, het Verbond van
Verzekeraars en de Pensioenfederatie zetten voor het kwartiermaken de vereiste kennis
en expertise in.

60

13. Resultaten, financiële consequenties en dekking
13.1 Inleiding
In dit hoofdstuk volgt een beknopt overzicht van de beoogde en berekende resultaten van
het Energieakkoord voor duurzame groei. Voor een meer gedetailleerde rapportage en
verantwoording wordt verwezen naar het eindrapport van ECN, PBL en EIB30. Hier zal eerst
worden gekeken naar de energie-efficiëntie resultaten, en de te bereiken hernieuwbare
energieopwekking. Daarnaast wordt ingegaan op de te verwachten consequenties op lasten
voor bedrijven en burgers, ook in vergelijking met het Regeerakkoord. Tevens zullen de te
verwachten arbeidsmarkteffecten worden beschreven. Dit gebeurt mede op basis van de
extra investeringen die het Energieakkoord uitlokt.
Tevens zal worden aangegeven hoe betrokken partijen bij dit akkoord voorzien in de nabije
toekomst om te gaan met eventuele verschillen in de nu berekende effecten en de met het
akkoord beoogde resultaten.
Het Rijk reserveert in deze kabinetsperiode € 70 miljoen om diverse ondersteunende
maatregelen te financieren, zoals het faciliteren van gemeenten voor hun actieve
ondersteuning bij lokale en regionale energiebesparing en -opwekking, het verstrekken van
het indicatief energielabel, het expertisecentrum voor energiebesparing, betere handhaving
van de Wet milieubeheer, de EPK-pilot, het opstarten van het financieringsprogramma en
de activiteiten ter bevordering van energie-innovatie en –export.
13.1 Uitkomsten uit de doorrekening van PBL, ECN en EIB
Deze paragraaf geeft aan hoe, mede op basis van de finale doorrekening van PBL, ECN en
EIB volgens de betrokken partijen invulling wordt gegeven aan de ambities zoals
beschreven in het eerste hoofdstuk, te weten:
 Een besparing van het finale energieverbruik met gemiddeld 1,5 procent per jaar;
 100 PJ aan besparing in het finale energieverbruik van Nederland per 2020;
 Een toename van het aandeel van hernieuwbare energieopwekking (nu 4 procent) naar
14 procent in 2020;
 Een verdere stijging van dit aandeel naar 16 procent in 2023;
 Ten minste 15.000 voltijdbanen, voor een belangrijk deel in de eerstkomende jaren te
creëren.
Daarnaast biedt de doorrekening inzicht in de emissiereductie van broeikasgassen die het
Energieakkoord teweegbrengt, en geven de ECN/PBL/EIB-berekeningen een inschatting
van de verwachte lastenontwikkeling voor burgers en bedrijven. Voor meer informatie
hierover wordt verwezen naar de websites en rapportages van de kennisinstellingen.
Duiding van de doorrekening
De kennisinstellingen hanteren toegesneden ramingstechnieken en baseren zich op
beschikbare wetenschappelijke kennis en inzichten, en eerdere ervaringen. De uitkomsten
geven dan ook het meest plausibele toekomstbeeld, uitgaande van een groot aantal
noodzakelijke aannames en gegeven de beschikbare tijd. De aannames betreffen zowel het
veronderstelde effect van specifieke maatregelen als verwachtingen op uiteenlopende
terreinen: economische ontwikkelingen, technologische vooruitgang, grondstoffenprijzen,
nationaal en internationale beleid, et cetera. De doorrekening is daarmee het resultaat van
een berekening waarin naar beste weten moeilijk te voorspellen parameters zijn gebruikt.
Gegeven de dynamiek in de onderhandelingen en de bijbehorende tijdsdruk is doorrekening
wel anders van karakter dan bij de gebruikelijke ramingen van ECN en PBL: voldoende voor
oordeelsvorming over de effecten van het akkoord, maar niet bedoeld als een solide
beleidsonderbouwing. In een apart document expliciteren ECN/PBL de door hen
gehanteerde uitgangspunten en aannames.
30

Zie: www.ecn.nl/energieakkoord, www.pbl.nl en www.eib.nl.

61

De planbureaus hanteren op diverse plaatsen bandbreedtes voor de verwachte effecten,
primair omdat afspraken nog op verschillende manieren kunnen worden uitgewerkt.
Daarnaast zijn diverse niet-doorgerekende afspraken nog onzeker en behoeven ze
uitwerking. Tegen deze achtergrond spreken de betrokken partijen af dat zij de voortgang
nauwgezet zullen volgen en met het oog op realisatie van de doelstellingen van het
akkoord, tijdig noodzakelijke acties of aanvullende maatregelen zullen treffen.
Energiebesparing
Het Energieakkoord vertaalt een besparing van het finale energieverbruik met gemiddeld
1,5 procent per jaar in een besparing van 100 PJ finaal energieverbruik van Nederland in
2020. De doorrekening van ECN/PBL heeft zich geconcentreerd op die maatregelen die in
het akkoord benoemd en geconcretiseerd zijn. Deze hebben volgens de planbureaus een
gezamenlijk effect dat ligt tussen de 22 en 60 PJ (tabel 13.1); deze bandbreedte is het
gevolg van de interpretatieruimte bij de afspraken.
Tabel 13.1 – Energiebesparingseffecten in PJ (finaal) in 2020 als gevolg van
energieakkoord (doorgerekend en aanvullend)
Effecten van geïnstrumenteerde afspraken
berekend door PBL/ECN/EIB
Industrie en land- en tuinbouw
Industrie totaal
- Individuele afspraken MEE-bedrijven
- Handhaving MJA3-bedrijven
- Handhaving gebouwgebonden verbruik en
processen overige industrie
- Op peil houden energie-investeringsaftrek (EIA)
voor energiebesparing
Land- en tuinbouw
Gebouwde omgeving
- Koopsector
- (sociale) huursector
- Maatschappelijk en overig vastgoed
Totaal geïnstrumeerd

Energiebesparing (PJ finaal) in 2020
Onderkant bandbreedte
Bovenkant bandbreedte

Aanvullende besparingseffecten nietdoorgerekende afspraken
Sectorspecifieke commitments, licht getoetst op
potentiële effecten ECN/PBL/EIB
- Glastuinbouwsector
- Mobiliteits- en transportsector
Aanvullend potentieel
- MEE-bedrijven
- Koopwoningen

Energiebesparing (PJ finaal) in 2020
Onderkant bandbreedte
Bovenkant bandbreedte

0,5
0,3
1

0,5
0,3
8

5

5

3

3

3
6,5
3
22

3
12
28
60

8
15

8
20

0
5

9
10

Totaal aanvullend

28

47

Totaal effect geïnstrumenteerd en aanvullend

50

107

Daarnaast bevat het akkoord afspraken met potentieel forse effecten op energiebesparing
een energie-efficiëntie die niet door ECN/PBL zijn gekwantificeerd, omdat deze onvoldoende
van maatregelen zijn voorzien. Dit effect schatten partijen op 28 à 47 PJ. Deels gaat het
om afspraken die licht door ECN/PBL/EIB zijn getoetst. Zo voegt de toezegging van de
glastuinbouwsector om extra te gaan besparen 8 PJ toe, bovenop de 3 PJ die volgens
ECN/PBL het effect is van een concrete afspraak voor deze sector. Verder is er in de
mobiliteits- en transportsector een potentieel van 15 à 20 PJ energiebesparing door de
voorziene aanscherping van de EU-richtlijn en andere kostenefficiënte maatregelen.

62

Een ander deel van potentieel forse effecten op energiebesparing en energie-efficiëntie is
niet door de planbureaus gekwantificeerd, omdat een dwingend maatregelenpakket
(vooralsnog) ontbreekt. Betrokken partijen zijn het er over eens dat zij in staat zijn bij de
bedrijven die onder het ETS vallen (MEE-bedrijven) een aanvullend effect van circa 9 PJ
energie-efficiëntieverbetering in 2020 te ontsluiten. De partijen hebben er verder
vertrouwen in dat zij op het gebied van de koopsector in de gebouwde omgeving een
aanvullend potentieel van 5 à 10 PJ kunnen realiseren uit het substantiële
besparingspotentieel met rendabele investeringen.
Omvang energiebesparingseffecten (berekend en aanvullend)
Het gezamenlijke, totale energiebesparingseffect komt uit op 50 tot 107 PJ. Deze
berekeningen betreffen dus de nu ingeschatte effecten van maatregelen en van
toezeggingen. Het Energieakkoord geeft aan hoe via borging partijen overeen zijn gekomen
dat zij, mocht de realisatie achterblijven bij de beoogde 100 PJ voor 2020, aanvullende
maatregelen zullen verkennen en vaststellen. Op deze wijze kan het potentieel van 100 PJ
daadwerkelijk gerealiseerd worden. In de komende periode zal moeten blijken of het
daadwerkelijk nodig is aanvullende maatregelen in te zetten.
Europese Richtlijn Energie-efficiëntie
Partijen gaan er van uit dat de effecten van het totale maatregelenpakket volgens de
rekenwijze van ECN/PBL binnen de bandbreedte valt van de Europese Richtlijn van 1,5%
besparing in het finale energieverbruik. Partijen verwachten dat met het doorgerekende
potentieel aan besparingsmaatregelen en door het aanvullende pakket aan nog niet
geïnstrumenteerde maatregelen het halen van de Europese besparingsdoelstelling is zeker
gesteld.
Hernieuwbare energie
De doorrekening geeft ook aan dat de 14 procentdoelstelling hernieuwbare energie in 2020
binnen handbereik is. Het effect van de in het akkoord beschreven aanpak komt aan de
bovenkant van de berekende bandbreedte31 uit op 14% hernieuwbaar in 2020 en 16% in
2023. Daartoe dient volgens PBL/ECN dan wel een in het akkoord voorzien reservebudget
te worden ingezet. Mochten er de komende jaren aanwijzingen zijn dat met de huidige
afspraken het 2020-doel uit zicht dreigt te raken, dan zullen aanvullende maatregelen
worden getroffen.
Arbeidsmarkteffecten
Het aantal bruto arbeidsplaatsen dat in de periode 2013-2020 door uitvoering van het
Energieakkoord tot stand komt, ligt volgens de berekeningen tussen 103.000 en 161.000
arbeidsjaren. Ongeveer de helft van de gecreëerde arbeidsplaatsen valt in de gebouwde
omgeving, de rest is grotendeels gerelateerd aan hernieuwbare energie. Deze effecten zijn
de uitkomst van de eerder genoemde geïnstrumenteerde maatregelen en de daarmee
uitgelokte directe investeringen van naar schatting 13 tot bijna 18 miljard euro. Door
verdringings- en substitutie-effecten komen de netto-werkgelegenheidseffecten lager uit:
59.000 à 86.000 arbeidsjaren. De rapportage van de doorrekening van de planbureaus
geeft aan hoe de bruto- en netto-arbeidsmarkteffecten zijn opgebouwd.
Er zijn aanvullende werkgelegenheidseffecten die niet in deze berekeningen zijn
meegenomen:
 Het aanvullende werkgelegenheidseffect van de in het akkoord beschreven exporten commercialiseringsdoelstelling als gevolg van het pakket aan maatregelen in
pijler 9; tot 2020 levert dit naar schatting circa 5.000 arbeidsjaren op.
31

Rekenend met de maximale energiebesparing uit de doorgerekende afspraken, plus het commitment van
de glastuinbouw, plus de ontwikkeling in mobiliteit en transport.

63



De ondersteunende maatregelen waar het Rijk in deze kabinetsperiode 70 miljoen
euro voor heeft gereserveerd.
 De werkgelegenheidseffecten van de specifieke commitments in de glastuinbouw
en de mobiliteits- en transportsector.
 Het werkgelegenheidseffect van eventueel aanvullende en nog niet doorgerekende
maatregelen.
Partijen komen op basis van het voorgaande tot de conclusie dat de doelstelling van 90.000
arbeidsjaren in de periode 2014-2020 binnen bereikt ligt. Via het borgingsmechanisme
moet worden zeker gesteld dat de beoogde werkgelegenheidsdoelen worden gerealiseerd.
Lastenontwikkeling
Per saldo leidt het Energieakkoord tot een forse lastenverlichting voor burgers en bedrijven
ten opzichte van de plannen in het Regeerakkoord. Belangrijke oorzaak is de besparing van
circa 2,3 miljard euro in de SDE+ in de periode t/m 2020, als gevolg van de afspraken over
een gematigder tempo voor duurzame energie en kostprijsreductie door innovatie. De
besparing van 2,3 miljard euro wordt deels ingezet voor andere afspraken in het
Energieakkoord en deels ingezet als lastenverlichting.
In het Energieakkoord is afgesproken dat de komende jaren de oude kolencentrales uit de
jaren tachtig zullen sluiten en dat vanaf 1 januari 2016 de vrijstelling voor
elektriciteitsproductie in de kolenbelasting weer wordt ingevoerd. Deze belastingderving
van 189 miljoen euro per jaar wordt gedekt uit een verhoging van de energiebelasting. Het
bedrag van 400 miljoen euro subsidie dat beschikbaar wordt gesteld voor verhuurders in de
sociale huursector ten behoeve van investeringen in energiebesparing wordt gedekt door
een tijdelijke verhoging van de energiebelasting. De besparing in de SDE+ van cumulatief
circa 2,3 miljard euro in de periode 2014-2020 in combinatie met genoemde verhogingen
van de energiebelasting en de afschaffing van de kolenbelasting zorgen per saldo voor een
lastenverlichting van 1,5 miljard euro ten opzichte van het Regeerakkoord. Hierdoor zal de
energierekening van burgers en bedrijven lager uitvallen dan voorzien.
De energierekening zal nog verder dalen als gevolg van de afgesproken maatregelen voor
energiebesparing. Uit de berekeningen van ECN en PBL blijkt dat in het jaar 2020
huishoudens in totaal 321 miljoen euro minder uitgeven aan energie in vergelijking met het
Regeerakkoord. Voor het bedrijfsleven gaat het in het jaar 2020 om een totale besparing
van 266 tot 331 miljoen euro. Voor een gemiddeld huishouden met een koopwoning dat
gebruik maakt van de afgesproken energiebesparingsmaatregelen valt de energierekening
in het jaar 2020 141 euro lager uit ten opzichte van de ramingen bij het Regeerakkoord.
Een gemiddeld huishouden dat geen besparingsmaatregelen neemt is in 2020 58 euro
goedkoper uit.
Investeringsimpuls
In de doorrekening van de effecten voor het bedrijfsleven is niet het effect meegenomen
van de investeringsimpuls van de transitie die het akkoord aanjaagt. Het EIB raamt de
omvang van de directe investeringen die in verschillende vormen worden gedaan als gevolg
van de maatregelen die in het akkoord zijn doorgerekend op circa 13 tot bijna 18 miljard
euro over de periode 2013 tot 2020. Deze investeringen geven een belangrijke impuls aan
de doelstelling van het akkoord, om te komen tot duurzame groei voor Nederland, en
zorgen ook voor de noodzakelijke korte termijn impuls aan werkgelegenheid in de huidige
economisch moeizame situatie.

64

14. Borging, governance en evaluatie
De rijksoverheid is verantwoordelijk voor de uitwerking, implementatie, uitvoering en
evaluatie van de in het akkoord benoemde beleidsmaatregelen en zal daarover
verantwoording afleggen aan het parlement.
Een belangrijke factor voor een succesvolle energietransitie in de komende jaren is
consistentie in beleid, uitvoering en bijsturing. Dit hebben de vertegenwoordigers van de
rijksoverheid, werkgeversorganisaties, werknemersorganisaties, natuur- en
milieuorganisaties en andere maatschappelijke partijen afgesproken met het tekenen van
het Energieakkoord. Adequate borging en een goede governance gaan hiervoor zorgen.
Uitgangspunten zijn dat:
Partijen verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de aan hen toebedachte
onderdelen; hiervoor is geen extra toezicht of controle gewenst.
Partijen gezamenlijk verantwoordelijk willen zijn voor het succesvol uitvoeren en
uitwerken van het akkoord, inclusief de maatschappelijke betrokkenheid.
Het borgen van de doelstellingen.
Partijen willen daarom een continuering van hun samenwerking.
Partijen komen voorts overeen om in de hierboven bedoelde SER-commissie met een
zekere regelmaat te komen tot actualisering van de voortgang en een eventuele bijstelling
van maatregelen met het oog op de overeengekomen doelstellingen. Bij de
werkzaamheden wordt gebruik gemaakt van de lopende analyses en het strategisch
onderzoek van PBL, ECN, CPB etc.
Evaluatie en toetsingscriteria voor 2016
In 2016 vindt een belangrijke evaluatie van het akkoord plaats, waarbij de voortgang van
het akkoord wordt beoordeeld en over het vervolg wordt besloten met het oog op het
bereiken van de in het akkoord overeengekomen doelstellingen voor 2020 en 2030,
inclusief het verkennen van aanvullende maatregelen waar nodig en wenselijk. De overheid
neemt daartoe het voortouw. Daarbij zal rekenschap worden gegeven van het belang van
lange termijn consistentie ten behoeve van het behoud van een goed investeringsklimaat
en het belang om de lastendruk voor burgers en bedrijven zoveel mogelijk te beperken.
Partijen komen overeen dat er in 2016 een evaluatie plaatsvindt met als doel het
zekerstellen van de voortgang en het bereiken van de uiteindelijke ambities zoals
vastgelegd in dit akkoord. In het bijzonder zal hierbij gekeken worden naar:
1. Effectiviteit en doelmatigheid van het gezamenlijk instrumentarium dat invulling moet
geven aan het bereiken van doelen voor de energie-efficiëntie, hernieuwbare
energieopwekking, werkgelegenheid en economische lastenontwikkeling.
2. Voortgang op de te bereiken energiebesparing in Nederland van 100 PJ per 2020,
waaronder ten minste 35% in 2016, en ten minste 65% in 2018.
3. De effectiviteit en ervaringen met het EPK-model voor energiebesparingstoetsing in de
gebouwde omgeving en bij het bedrijfsleven.
4. Ontwikkelingen rondom het bereiken van de doelstellingen in hernieuwbare energie,
specifiek rondom de aanbestedingstijd, de kostenontwikkeling bij wind op zee, de
algehele energievraag in het licht van de economische groei.
5. Voortgang op de te bereiken doelstelling van 15.000 voltijdbanen.
6. Verdere lastenontwikkeling als gevolg van de SDE+-middelen.
7. De revitalisering van ETS zoals in dit akkoord als inzet is verwoord.
Deze evaluatie wordt gebruikt voor verdere bijstelling van het instrumentarium gericht op
het bereiken van de doelen voor 2020, 2030 en 2050.