Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 852

Grondstoffenvoorzieningszekerheid

Nr. 12

VERSLAG VAN EEN NOTAOVERLEG
Vastgesteld 23 augustus 2012
De vaste commissies voor Buitenlandse Zaken en voor Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie hebben op 2 juli 2012 overleg gevoerd met
minister Rosenthal van Buitenlandse Zaken, minister Verhagen van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, staatssecretaris Knapen van
Buitenlandse Zaken en staatssecretaris Atsma van Infrastructuur en Milieu
over de grondstoffennotitie.
Van het overleg brengen de commissies bijgaand stenografisch verslag
uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Albayrak
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie,
Van der Ham
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Van Toor

kst-32852-12
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

1

Voorzitter: Albayrak
Aanwezig zijn 8 leden der Kamer, te weten:
Irrgang, De Roon, Van der Werf, Ten Broeke, De Lange, Van Veldhoven,
Peters en Albayrak,
en de heer Rosenthal, minister van Buitenlandse Zaken, de heer Verhagen,
minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer
Knapen, staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, en de heer Atsma,
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu.
Aan de orde is de behandeling van:
– de brief van de minister van Buitenlandse Zaken van 15 juli
2011 inzake de Grondstoffennotitie (32 852, nr. 1);
– de brief van de minister van Buitenlandse Zaken van 12 januari
2012 inzake lijst van vragen en antwoorden over de grondstoffennotitie (32 852, nr. 2);
– de brief van de minister van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie van 23 maart 2012 inzake de aanbieding haalbaarheidsonderzoek samenwerking Nederland-Japan inzake
zeldzame aardmetalen (Toezegging bij vraag nummer 168 van
Kamerstuk 32 852, nr. 2) (32 852, nr. 3);
– de brief van de minister van Buitenlandse Zaken van 1 juni
2012 inzake de briefwisseling verdrag inzake de bijeenkomst
«Realising Green Growth: Business & Industry Consultation
with Government and Civil Society», te Den Haag op 11 en
12 april 2012 (Trb. 2012, 68) (30 952, nr. 76).
De voorzitter: Hiermee open ik dit langverwachte overleg over de
grondstoffennotitie met maar liefst vier bewindslieden aan tafel, namelijk
de minister van Buitenlandse Zaken, de minister van EL&I, de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu en de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken. Zij zullen antwoorden in de volgorde waarin zij zijn gaan zitten.
Voor de eerste termijn van de Kamer stel ik een spreektijd voor van vijf
minuten per fractie. De interrupties zal ik in de gaten houden. Wij hebben
drie uur de tijd maar met vier bewindspersonen moeten wij ons beperken.
Dus gaat u vooral niet al te veel het debat met elkaar aan zodat u tijd
overhoudt voor het debat met de bewindslieden.
De heer De Lange (PvdA): Voorzitter. Dit weekend kwam een rapport uit
van KPMG, met als samenvatting van de titel: «Raw material scarcity is
becoming a concern for business». Westerse bedrijven kunnen er niet
meer zeker van zijn dat zij altijd aan grondstoffen zullen komen voor een
acceptabele prijs. Naast de uitputting van sommige grondstoffen hebben
klimaatverandering, politieke instabiliteit, een tekort aan schoon drinkwater en geopolitiek gebruik van grondstoffen, het zogenaamde «resource
nationalism» – met als voorbeeld China, dat de uitvoer van zeldzame
aardmetalen naar Japan blokkeert – allemaal een negatief effect op de
grondstoffenvoorzieningszekerheid.
72% van de bedrijven, geïnterviewd door KPMG, verwacht dat grondstoffenschaarste een significante impact zal hebben op hun bedrijf. Het zal de
groei dempen en mogelijk zelfs businessmodellen onder druk zetten. Dan
verbaast het zeer dat slechts 10% van de bedrijven die KPMG heeft
onderzocht een integrale langetermijnstrategie aan het ontwikkelen is om
zich voor te bereiden op de wereld van schaarste die eraan gaat komen.
Wij zijn met steeds meer mensen, steeds meer rijke mensen ook, op een
kleine planeet. De mondiale vraag naar grondstoffen neemt daardoor toe.
Maar onze planeet kent fysieke, natuurkundige grenzen. Onze wereld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

2

wordt in rap tempo, om Thomas Friedman aan te halen, «hot, flat and
crowded».
Wat doet het ministerie van EL&I om het Nederlandse bedrijfsleven voor
te bereiden op deze nieuwe wereld van schaarste? The Economist opende
een aantal maanden geleden met de kop: «The rise of state capitalism». In
dat artikel werden met name Chinese staatsbedrijven genoemd. De grote
vraag is dan natuurlijk of de opkomende economieën zich aan de
spelregels voor de wereldeconomie willen houden zoals wij die graag
zien: een level playing field, open markten, maatschappelijk verantwoord
ondernemen en alleen producenten beschermen wanneer het «infant
industry»-argument van toepassing is. Of zij zich daaraan willen houden is
natuurlijk maar de vraag. Op de korte termijn lijkt het erop dat deze
opkomende economische grootmachten zich niet voetstoots willen
neerleggen bij het westerse model, bij de door het Westen geschreven
regels.
Op de lange termijn moeten we ervan uitgaan dat ook zij zullen inzien dat
deze regels eveneens in hun belang zijn, dat een race to the bottom ook
niet in hun belang is, gezien de rechten van de mens en van werknemers,
gezien de uitputting van de aarde en de vernietiging van het milieu.
Daarom zullen westerse bedrijven first movers moeten durven zijn en
blijven, ook waar het gaat om internationaal maatschappelijk verantwoord
ondernemen. Dat is een langetermijnstrategie die zich zal terugbetalen.
Veel grondstoffen bevinden zich in ontwikkelingslanden. Ik ben ervan
overtuigd dat de beste strategie voor grondstoffenvoorzieningszekerheid
voor westerse bedrijven eruit bestaat dat we inzetten op stabiliteit en
economische ontwikkeling van deze landen en dat wij steun geven aan
bijvoorbeeld duurzame mijnbouw. De rijkdom onder de grond in die
landen moet worden omgezet in de ontwikkeling van de hele bevolking
boven de grond, niet in het in stand houden van gecorrumpeerde
regimes.
Nederland en Europa kunnen aan deze positieve ontwikkeling een
bijdrage leveren door het afsluiten van strategische deals. Wij dragen bij
aan de economische ontwikkeling en stabiliteit in ruil voor de toegang tot
grondstoffen. Graag een reactie van de regering.
Ondernemingen die transparantie betrachten over hun activiteiten en zich
houden aan internationaal geaccepteerde standaarden op het gebied van
maatschappelijk verantwoord ondernemen zijn ook het beste voor de
lokale bevolking in ontwikkelingslanden. Westerse bedrijven lopen hierin
voorop. Zij kunnen de concurrentie winnen met bijvoorbeeld Chinese
bedrijven op duurzaamheid en bijdragen aan ontwikkeling. Dat moeten zij
ook blijven doen, in het belang van de mensen in ontwikkelingslanden die
bijvoorbeeld willen weten hoeveel geld hun regering ontvangt en in het
belang van die westerse bedrijven zelf. Daarom pleit ik voor meer
transparantie op financieel gebied, met betrekking tot de herkomst van
grondstoffen en met betrekking tot de impact van de winning van
grondstoffen op mens en milieu.
De PvdA maakt zich sterk voor een gedetailleerde, verplichte rapportage
van alle betalingen aan overheden door bedrijven, actief in grondstoffenketens. Ik mis op dit gebied ambitie in de brief. Een verplichte rapportage
op landen- en projectniveau zal immers leiden tot minder corruptie, betere
maatschappelijke controle op de bestedingen van overheidsinkomsten uit
grondstoffen en meer controle op belastingontwijking. Wat is nu de
exacte inzet van de regering in Europees verband tijdens de voorbereiding
van de update van de transparantierichtlijnen?
Het is van groot belang dat de consument inzicht heeft in de herkomst van
grondstoffen. Komen zij uit conflictgebieden? Illegaal gewonnen
grondstoffen zouden niet op de Europese markt mogen komen. Daarom
zou er een verplichte en volledige transparantie moeten komen over de
herkomst van grondstoffen en productieketens. Wat doet de regering om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

3

ervoor te zorgen dat het voor de consument simpel te zien is waar
grondstoffen vandaan komen?
Grondstofwinning heeft vaak, zoals we allen weten, juist een grote impact
op mens en milieu. Zaterdag jongstleden zijn door een dodelijke brand vijf
kompels om het leven gekomen in een goudmijn in Zuid-Afrika. Wat doet
de regering om ervoor te zorgen dat grondstoffenwinning in grondstofrijke ontwikkelingslanden geen of zo min mogelijk nadelige gevolgen
heeft voor mensenrechten, arbeidsrechten en het milieu? Deelt de
regering de mening dat Nederland actief grondstoffenrijke landen zou
moeten ondersteunen om goede wet- en regelgeving op te stellen en die
ook na te leven? Ja, hoe doet de regering dit?
Ook in Europa kunnen stappen worden gezet. De PvdA pleit dan ook voor
de verplichte rapportage door bedrijven omtrent de omgang met
werknemers, milieu en mensenrechten. We denken hierbij aan het
opnemen van uitgebreide MVO-criteria in Europese richtlijnen die de
niet-financiële rapportageverplichting voor ondernemingen op de
Europese markt regelen. Een verplichte duediligenceprocedure zoals de
herziene OESO-richtlijn voorschrijft, is een juiste stap in dit kader.
Zijn de hier aanwezige bewindslieden dat met ons eens? Wat doen zij
hieraan in Nederland en Europa? Wanneer kunnen wij concrete resultaten
op dit gebied verwachten?
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. Voor de productie van de eerste
T-Ford, ruim 100 jaar geleden, waren nog maar vijf grondstoffen nodig.
100 jaar later spreken wij al over tussen de 40 en 60 grondstoffen voor een
Ford Prius. Sommige mensen vinden deze auto duurzaam, de meeste
mensen vinden hem in elk geval lelijk, maar voor de toekomst staat hij
wel voor een auto die we aan de ene kant het label «duurzaam» geven
maar die tegelijkertijd een buitengewoon groot aantal zeldzame aardmetalen nodig heeft.
Alleen al de VS gebruiken tegenwoordig 25% van de geïmporteerde
zeldzame aardmetalen voor het gebruik van katalysators die onmisbaar
zijn geworden in de huidige wereld. De race om grondstoffen is losgebarsten. Er is sprake van een politisering van de grondstoffenmarkt, de
commodity market, en ook van een nationalisering. De wereld telt zo’n 40
failed states die helaas veel van die aardmetalen hebben. Juist in deze
failed states zijn aardmetalen een bron van ellende.
De denktank HCSS, The Hague Centre for Strategic Studies, concludeerde
dat de aanwezigheid van zeldzame aardmetalen de kans op conflict
verdubbelt. Het is dan ook terecht dat we in het kader van Buitenlandse
Zaken over grondstoffen spreken.
Natuurlijk spreken wij dan ook over China, want dat land is een grote
speler, niet in de laatste plaats omdat China gemiddeld zeven keer zoveel
grondstoffen gebruikt voor een product als Europa. Tevens wordt een
aantal zeldzame aardmetalen overal in China gewonnen. Een voorbeeld
van de wijze waarop grondstoffen een geopolitieke rol kunnen spelen
zagen wij in 2010, toen een langlopend conflict tussen China en Japan
over de Senkaku-eilanden leidde tot de gevangenneming van een Chinese
visser door de Japanse kustwacht. China stopte vervolgens nog diezelfde
week met de export van aardmetalen naar Japan, terwijl Japan op zijn
beurt goed is voor 25% van de Chinese export.
Het is dan ook terecht dat Nederland probeert om een assertief grondstoffenbeleid vorm te geven. Dat is in ons directe economisch belang. De VVD
heeft samen met het CDA om deze grondstoffennotitie gevraagd. Wij
hebben er ook in het regeerakkoord iets over opgenomen en als ik het wel
heb ook in de programma’s van onze beide partijen. De regering heeft
ondertussen een grondige analyse gemaakt, die wij al in juli vorig jaar
ontvingen. De VVD wil van de hier aanwezige bewindslieden weten waar
dit beleid nu toe gaat leiden. Want een analyse is mooi, maar wij willen
ook graag concrete resultaten horen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

4

Wat ons betreft zijn er een aantal concrete uitgangspunten. Ik wil graag
dat daar gemotiveerd op wordt ingegaan als het gaat om concreet beleid.
Wat ons betreft dient vrijhandel het uitgangspunt te zijn en te blijven. Wat
wij ook van belang vinden, is dat er volledige ondersteuning wordt
geboden aan het Europese Raw Materials Initiative, dat vanuit Europa
wordt geformuleerd rondom 41 ruwe grondstoffen. Verder vinden wij het
van groot belang dat wij heel nauw optrekken met Duitsland, waarmee
Nederland veel grondstoffen verhandelt. Ik weet niet hoe het staat met de
voorbereiding van de Duitslandtop waarom CDA en VVD al eerder
vroegen, maar dit zou een onderwerp kunnen zijn. Ten slotte wil ik dat de
regering duidelijk maakt hoe er dan wordt ingezet op de zogenaamde drie
r’s. Ik ben nooit zo’n voorstander van dit soort jargon, maar dat gebruik ik
dan voor één keer: reduce, ofwel het verminderen van het gebruik van
grondstoffen, replace, ofwel het inzetten op andere grondstoffen die
minder schaars zijn, en recycle.
Er worden in de notitie veel ambtelijke termen gebruikt. Wij willen
verduurzamen, een actieve bijdrage leveren, faciliteren, stimuleren,
initiatieven verbinden, allemaal Haags gebrabbel. Natuurlijk zijn er ook
weer de nodige miljoenen aan subsidies die naar allerlei platforms gaan.
Kunnen de bewindslieden hier nu eens heel helder en overtuigend
neerleggen waarom het geld goed besteed wordt, wat het Nederland
oplevert en wat concreet de beleidsinitiatieven zijn voor de toekomst?
Mevrouw Peters (GroenLinks): Mag ik de heer Ten Broeke vragen
waarom hij er niet een vierde «r» aan toevoegt, namelijk die van report?
Hoe kijkt de VVD-fractie aan tegen verschillende Europese, zelfregulerende en Amerikaanse initiatieven om de transparantie van bedrijven met
betrekking tot de grondstofwinning te verhogen? Dan krijg je een beter
inzicht hoe je de duurzaamheid van die productie kunt verbeteren.
De heer Ten Broeke (VVD): Omdat ik een ontzettend grote hekel heb aan
een vijfde «r», namelijk die van regulation.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Ik vraag de heer Ten Broeke of hij het eens
is met veel fracties in deze Kamer, die daarover al meerdere moties
hebben aangenomen, dat het cruciaal is voor de verduurzaming van de
grondstoffentoevoer om de transparantie van de grondstoffenketen ...
De voorzitter: Mevrouw Peeters, ik geloof niet dat de heer Ten Broeke de
vraag niet begreep. Alleen bevalt zijn antwoord u niet. Mijnheer Ten
Broeke, wilt u het nog een keer proberen?
De heer Ten Broeke (VVD): Ik hoop dat ik de vraag goed heb begrepen. Ik
weet ook dat GroenLinks nagenoeg bij alles vraagt om meer transparantie
en die ook altijd zelf laat zien, maar ik heb geen behoefte aan nog meer
reporting. Ik vond het rapport dat ik heb ontvangen op verzoek van VVD
en CDA, lang en breed genoeg, de analyse uitstekend en ik zit te wachten
op een beetje daadkracht en beleid.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Ik vind het teleurstellend om te constateren dat de VVD ...
De voorzitter: Mevrouw Peters, u hebt twee keer de VVD bevraagd. Ik ga
nu naar de heer Irrgang.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Ik moet constateren dat de VN en de
OESO er in ieder geval anders over denken dan de VVD.
De heer Irrgang (SP): Voorzitter. We constateren met het kabinet dat wij
in een wereld leven waarin de strijd om grondstoffen lijkt te zijn losge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

5

barsten. Wij hebben de notitie goed gelezen. Het kabinet lijkt nog iets te
veel te willen vasthouden aan een kennelijk wenselijk beeld van een
wereld met een open handelssysteem waarin grondstoffen voorradig zijn
als je daar een bepaalde marktprijs voor betaalt.
De vraag aan het kabinet is of dat uitgangspunt, dat het bedrijfsleven
primair aan zet is en dat de overheid waar nodig ondersteunt, niet meer
en meer wordt ingehaald door de werkelijkheid, wat je er verder ook van
vindt, maar dat dit nu eenmaal de wereld is waarin we leven. Graag krijg
ik daarop een reactie.
Het kabinet lijkt daar eigenlijk al een beetje op voor te sorteren door een
eerste aanzet te geven tot een soort grondstoffenbeleid vanuit Nederland,
maar wijst tegelijk ook op Europees beleid. Hoe moet je daartussen dan
eigenlijk de verhouding zien? Je zou je kunnen voorstellen dat er juist op
het Europese niveau ook mogelijkheden liggen om op dit punt
gezamenlijk iets te doen, bijvoorbeeld alleen met Duitsland, maar het zou
ook breder kunnen. Dat is kennelijk tot nu toe niet gebeurd. Nationaal is er
eigenlijk ook nog niets gebeurd, dus we liggen gewoon achter op een
wereld die al veranderd is. Wat moet nu de verhouding zijn tussen het
Europese en het Nederlandse niveau? Graag krijg ik ook daarop een
reactie.
De positie van ontwikkelingslanden is in veel opzichten in het geding
omdat een stroom aan inkomsten uit grondstoffen een enorme boost zou
kunnen geven aan economische ontwikkeling. Het is in feite een
overdracht van kapitaal aan landen die kapitaalarm zijn. Wat zou er
mooier zijn dan dat kapitaal te gebruiken om dat land te ontwikkelen? In
de praktijk zie je vaak het omgekeerde. De stroom van kapitaal leidt tot
een soort vloek van grondstoffen, waardoor er juist geen ontwikkeling
plaatsvindt omdat er dan een elite aan de macht komt die zichzelf kan
verrijken en niet meer afhankelijk is van belastinginkomsten, terwijl
exportindustrieën niet meer competitief zijn, waardoor ook de ontwikkeling niet van de grond komt. Er is veel over geschreven dat er toch
mogelijkheden zijn om die inkomsten uit grondstoffen op een goede
manier te gebruiken.
Een van de manieren om dat te doen is transparantie. In die zin vond ik de
opmerkingen van de heer Ten Broeke toch wel een beetje laatdunkend,
want als er nu één hoopvol wereldwijd initiatief is op dit moment, dan is
dat wel het initiatief om voor meer transparantie te zorgen, zoals nota
bene in de Verenigde Staten van Amerika, normaal gesproken een land
dat de VVD-fractie weet te inspireren. Dat is inderdaad een vorm van
regulering, gezonde regulering om tot een maatschappelijk hoger
welvaartsniveau te komen. Daarbij worden bedrijven verplicht om te
vertellen «publish what you pay», waardoor de elite in landen waar dat
geld wordt misbruikt – je hoeft maar te denken aan grote Afrikaanse
olielanden – toch meer met de billen bloot moeten om uit te leggen wat er
met het geld gebeurt dat met miljarden tegelijk binnenkomt als inkomsten
uit grondstoffen.
Hoe is de positie van Nederland nu er in EU-verband ook wordt gesproken
over een vorm van transparantie? De berichten zijn dat Nederland in die
zin toch een rol zou spelen die niet de meest progressieve is, zeg ik maar
om mij voorzichtig uit te drukken. Graag krijg ik een reactie op de
berichten van maart van dit jaar in de Volkskrant dat Nederland zich laat
spannen voor het karretje van Shell om Europese plannen over financiële
transparantie op het gebied van olie en mijnbouwprojecten af te zwakken.
Wat is de Nederlandse positie als het gaat om die country-bycountryreporting, waarbij bedrijven moeten laten weten wat zij bijvoorbeeld in Nigeria aan de overheid betalen? Wat is de Nederlandse positie,
niet alleen country by country, maar ook project by project? Is de
Nederlandse regering bereid om in Europees verband te pleiten voor
transparantie met dezelfde minimale vereisten als in het Amerikaans
initiatief «publish what you pay»? Graag krijg ik daarop een reactie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

6

Tot slot een tweetal vragen over het nationale beleid dat Nederland zelf
zou kunnen voeren. Wat voor mogelijkheden ziet de regering om sterkere
samenwerking te zoeken, bijvoorbeeld met andere landen, als het gaat om
voorraadvorming en het proactief voorraden aankopen? Dat gebeurt ook
in andere Europese landen. Is de regering ook bereid om te kijken naar de
zin of de onzin van een grondstoffenloket voor Nederlandse bedrijven, in
plaats van alleen maar het belang van grondstoffen voor het Nederlandse
bedrijfsleven te illustreren? Misschien moet er meer gebeuren dan alleen
het onderstrepen van de toegang tot grondstoffen.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. In de eerste plaats wil ik mijn
waardering uitspreken voor het feit dat dit zo belangrijke onderwerp met
een nota van de kant van de regering op de agenda van de Kamer is
gezet. Dat mag best vermeld worden. Daarnaast heeft ook de beantwoording van de uitvoerige vragenlijst van Kamer door de regering nog
het een en ander verduidelijkt.
Dit notaoverleg draagt als titel grondstoffennotitie, maar die notitie zelf
heeft een veel betere titel, namelijk: grondstoffenvoorzieningszekerheid.
Dit is wat mijn fractie betreft het belangrijkste aspect van het hele verhaal.
Wij zijn van een aantal heel belangrijke grondstoffen enorm afhankelijk.
Die afhankelijkheid moet als het even kan worden verminderd.
Ik ben het graag met de regering eens dat daarbij een belangrijke rol is
weggelegd voor het bedrijfsleven, dat die grondstoffen al dan niet in
bewerkte vorm importeert, c.q. verwerkt. De schrik slaat je om het hart als
je leest dat 80% van de door PricewaterhouseCoopers in 2011 bevraagde
bedrijven in Nederland geen beleid had ten aanzien van grondstoffenschaarste. Dit terwijl volgens de FME, de metaalwerkgevers, vier van de
vijf FME-bedrijven de afgelopen jaren toch serieuze leveringsproblemen
hebben ondervonden met kritische materialen. Gelukkig begint de laatste
tijd ook in die sector van het bedrijfsleven het besef door te dringen dat
men toch iets meer moet doen. Dat is een bewustwordingsproces waarbij
het ook duidelijk wordt dat men zich echt niet afhankelijk moet opstellen
ten opzichte van de overheid als het gaat om de voorzieningszekerheid
van grondstoffen maar dat men ook zelf actie moet ondernemen.
Het is waar dat het bedrijfsleven veel moet doen om hier een betere
positie te krijgen, maar daarmee is de kous natuurlijk nog niet af. Niet
voor niets is de minister van Buitenlandse Zaken de eerste ondertekenaar
van deze regeringsnota over de grondstoffenvoorzieningszekerheid.
Meer dan 90% van de zeldzame grondstoffen wordt op dit moment
geleverd door China, terwijl er toch ook in andere landen belangrijke
voorraden van veel van die grondstoffen aanwezig zijn maar niet of
weinig worden geëxploiteerd. Soepele milieuregels in China en
subsidiëring door de Chinese overheid van het winningsproces van deze
zeldzame grondstoffen zouden de belangrijkste redenen zijn waarom de
productie ervan voor zo’n belangrijk deel naar China is verhuisd.
Deze afhankelijkheid van China moet worden verminderd. Ik vraag dan
ook aan de regering of het noodzakelijk en mogelijk is om China bij de
grondstoffenwinning te bewegen tot een beter milieugedrag. Graag een
reactie.
Omdat deze nota van de regering alweer een jaar oud is, vraag ik de
regering welke van de actiepunten die onder de drie agenda’s – aanbod,
vraag en efficiënt en duurzaam gebruik – zijn geschaard, al zijn gerealiseerd of bijna gerealiseerd. Zijn er ook actiepunten bij die inmiddels niet
uitvoerbaar zijn gebleken en welke zijn dat? Dat is eigenlijk dezelfde vraag
als de woordvoerder van de VVD stelde: wat is nu de concrete actie?
De regering legt een belangrijke rol bij de World Trade Organization
(WTO) als het erom gaat iets te doen tegen de landen die slecht optreden
op de grondstoffenmarkt, zoals China, Saudi-Arabië en India. De vraag is
of de World Trade Organization daartegen wel is opgewassen. Graag een
reactie van de regering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

7

Ik kan een heel verhaal houden over wat voor procedures er allemaal zijn
gevoerd in de afgelopen jaren en tot hoe weinig zij hebben geleid via de
WTO. Dat ga ik allemaal niet doen, want ik neem aan dat dit bekend is en
het zou veel tijd kosten, maar het is duidelijk waar ik naar vraag. Is de
WTO daartegen nu inderdaad opgewassen? Hoe ziet de regering de
daadkracht van de WTO? Denkt de regering dat de WTO daadwerkelijk kan
voorzien in het creëren van een eerlijke en vrije markt en een stabiele
aanvoer van grondstoffen?
Ter afronding stel ik een aantal concrete vragen. Is de regering het met mij
eens dat de 100 mln. die Nederland het afgelopen decennium heeft
gespendeerd aan het verbeteren van de rechtszekerheid en de toegang tot
land voor bedrijven en boeren in ontwikkelingslanden geen concrete
resultaten van enig formaat heeft geboden bij het tegengaan van
land-grabbing door roofstaten of roofondernemingen? Ziet de regering
ook een mogelijkheid voor zichzelf om research en development te
stimuleren die erop zijn gericht onze afhankelijkheid van zeldzame
grondstoffen te verminderen? Ik verwijs maar even naar de berichtgeving
dat er enorme voorraden zeldzame aardmetalen in de oceaan zouden zijn
ontdekt waar wij nu nog niet bij kunnen maar in de toekomst misschien
wel.
De speciale vertegenwoordiger natuurlijke hulpbronnen van de regering is
eind april uit Duitsland teruggekeerd met een opgewekt verhaal over
samenwerking met Duitsland. Heeft dit inmiddels een vervolg gekregen
en zo ja, wat houdt dat dan in? Duitsland heeft inmiddels partnerschappen
met Mongolië en Kazachstan getekend en een grondstoffenagentschap
opgericht. Hoe beoordeelt de Nederlandse regering dergelijke stappen? Is
dit een voorbeeld voor Nederland? Kan Nederland misschien bij de Duitse
initiatieven aanhaken?
De Europese Unie heeft sinds een jaar een vrijhandelsverdrag met Korea.
Heeft dit iets opgeleverd voor de aanvoer van zeldzame grondstoffen uit
Korea naar Europa, in het bijzonder naar Nederland? Zo niet, hoe kan
worden bevorderd dat die aanvoer verbetert?
Recent maakte een nieuwe onderneming, genaamd Planetary Resources,
bekend dat het zeldzame en kostbare metalen wil gaan winnen in de
ruimte, in het bijzonder op asteroïden. Ik moet u zeggen dat ik een
glimlach toch niet kon onderdrukken toen ik dat allemaal las, maar van de
andere kant dacht ik toen weer: Columbus werd ook hartelijk uitgelachen
toen hij zei dat je in westelijke richting moest gaan varen om snel bij
zeldzame en dure grondstoffen te komen en later had hij toch in zekere zin
gelijk. Dus ik vraag de regering om een reactie op dit initiatief. Hoe kijkt zij
daar tegenaan?
Mevrouw Van der Werf (CDA): Voorzitter. Dit alles aanhorende, denk ik:
misschien moeten wij aan China vragen of dat land een product voor ons
willen maken, in een vorm van een blokje met germanium, neodymium,
indium, lithium, cerium, niobium en antimoon. Wij zeggen dat wij voor
dat blokje een interessante bestemming hebben en vervolgens doen we
er alles aan om dat blokje altijd in het systeem te houden. Dat is ook een
manier om die grondstoffen hier naartoe te halen.
Daar ligt volgens mij de uitdaging die nu voor ons ligt. Aan de ene kant
een geopolitieke strategie om de grondstoffen zeker te stellen en aan de
andere kant een duurzame winning en inzet van grondstoffen.
De CDA-fractie dankt de regering voor de grondstoffennotitie die tot stand
kwam naar aanleiding van de motie-Nicolaï/Ormel tijdens de begrotingsbehandeling van 2011. Het is een onderwerp dat tussen de grote spelers
in de wereld wordt beslist en dus een onderwerp waar een belangrijke
verantwoordelijkheid ligt voor de Europese Unie, om die verantwoordelijkheid op zich te nemen waar lidstaten die niet kunnen waarmaken. De
CDA-fractie is dan ook van mening dat Europa veel meer werk zal moeten
maken van een gemeenschappelijke strategie ten aanzien van grond-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

8

stoffen. Er ligt een Europees initiatief voor resource efficiency. Het is goed
om daarbij aan te haken maar ziet het kabinet ook concrete acties op
Europees niveau? Inderdaad, een gezamenlijke strategie. Het aangaan van
strategische partnerschappen met bijvoorbeeld Duitsland om tot een
gezamenlijk inkoopbeleid komen is al genoemd. Kan de regering
aangeven hoe zij aankijkt tegen die samenwerking in Europa met andere
lidstaten en ook welke acties op dit gebied op dit moment al worden
ondernomen?
De strijd om grondstoffen zal het komende decennium alleen maar
heftiger worden en kan leiden tot verstoring van de rechtsorde en tot
conflicten. Het CDA is er niet gerust op dat opkomende wereldspelers en
belangrijke leveranciers van grondstoffen als China en Rusland zich op dit
gebied zomaar aan onze regels willen aanpassen. Een geopolitieke
strategie is daarom een belangrijke voorwaarde voor succesvol grondstoffenbeleid. Daarbij moet de EU leidend zijn, vindt het CDA, maar dat gaat
breder dan alleen het stimuleren van vrijhandel, zoals in de brief wordt
gesuggereerd. De EU moet zich niet beperken tot een open handelssysteem maar moet ook inzetten op een brede strategie om de beschikbaarheid van belangrijke grondstoffen te bevorderen. Hoe ziet de regering
de ontwikkeling op dit gebied en op welke manier wil ze dat bevorderen?
De CDA-fractie ziet ook een belangrijke rol voor het ontwikkelingsbeleid.
Duurzame ontwikkeling is een belangrijk uitgangspunt van ons beleid.
Inzet in partnerlanden op het gebied van governance en duurzame
winning van grondstoffen kan politieke instabiliteit tegengaan en
leveringszekerheid vergroten.
Daarnaast kan inzet op duurzame groei van de lokale economie de
hoeveelheid grondstoffen op de markt vergroten, bijvoorbeeld met de
waardevermeerdering van grondstoffen voor duurzame winning. In de
notitie wordt deze koppeling nauwelijks gemaakt. Hoe ziet de regering
deze rol voor ontwikkelingssamenwerking?
Grondstoffen geven ook aanleiding tot grove mensenrechtenschendingen,
waarbij de daders onbestraft blijven. Niet voor niets heeft mijn collega
Ormel tijdens de laatste begrotingsbehandeling een motie ingediend om
grondstoffenroof hoog op de agenda te zetten. Welke uitvoering is
daaraan gegeven en welke stappen zijn gezet in Europees verband? Het
CDA kijkt in dit verband ook naar de steenkolendialoog. De roep om
transparantie is groot maar lastig te realiseren. Welke verwachtingen heeft
de regering hieromtrent en kan hierop worden gestuurd?
Dan duurzaamheid. De r’s zijn al genoemd: reduce, replace, reuse en
recycle zijn belangrijke principes waarmee Nederland al veel bekendheid
heeft. Wat het CDA aanspreekt is dat de nota het bedrijfsleven een
belangrijke rol geeft en zelf kiest voor een faciliterende rol. Dat kan omdat
wij dankzij een hoogwaardige afvalsector in de topsectoren al een
voorsprong hebben bij recycling en het sluiten van materiaalkringlopen.
Nederland kan inderdaad tot de internationale onderzoekstop op het
gebied van grondstoffeninnovatie gaan behoren, zoals in de nota wordt
gesteld. Het CDA steunt deze gedachte vanuit zijn pleidooi voor de
circulaire economie, een economie die niet verspilt of wegwerpt, maar
waardeert en hergebruikt. McKinsey heeft berekend dat wij wereldwijd
honderden miljarden kunnen besparen met een goede grondstoffenstrategie.
Bij staatssecretaris Atsma heb ik de vraag al eerder neergelegd om dit
soort gegevens ook voor Nederland te becijferen. Wellicht is er al een
update, ook om bedrijven te stimuleren een eigen grondstoffenstrategie
op te stellen. Want heeft de regering het idee dat de grondstoffenschaarste voldoende op het netvlies zit van de Nederlandse bedrijven?
Wordt de urgentie gevoeld en worden de kansen gezien? Is er een loket of
een instantie die op dit terrein bedrijven informeert en ondersteunt?
Kortom, is de regering met het CDA van mening dat het stimuleren en
ondersteunen van bedrijven op dit punt belangrijk is en dat de overheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

9

een rol heeft en zo ja, hoe kan hierop worden vormgegeven? Kan de
opdracht aan VNO-NCW hierin een rol spelen en zo ja, is het dan een
suggestie om naast VNO-NCW ook MVO Nederland en De Groene Zaak
hierin een rol te geven? Graag een reactie.
Het CDA mist de relatie met het inkoopbeleid en nieuwe concepten als
performance based inkopen, een manier van inkopen waarbij je alleen de
service afneemt en de materialen eigendom blijven van de leverancier.
Lampen- en lichtleveranciers zijn daarmee bezig, net als leveranciers van
witgoed, die samen met woningcorporaties wel het witgoed leveren
terwijl het materiaal eigendom blijft van de leverancier, en de consument
alleen betaalt voor de service. Wat vinden de bewindslieden van de
suggestie om dit soort inkoopinnovaties te koppelen aan de grondstoffenstrategie?
Tot slot, ik lees dat de topsectoren wordt gevraagd in kaart te brengen
welke grondstoffen extra aandacht verdienen, zowel op grond van
schaarste als op grond van noodzaak. Dat lijkt me inderdaad een
belangrijke vervolgstap. De grondstof die wereldwijd bovenaan moet
staan is duidelijk: fosfaat. Heel goed dat deze niet vervangbare grondstof
in de nota extra aandacht krijgt. Een uitgebreider prioriteringslijstje is
interessant om naast die van andere landen te houden en afspraken te
maken over internationale uitwisseling en grondstoffenrotondes. Wanneer
zien wij de resultaten van de eerste inventarisaties en acht de regering het
wenselijk en haalbaar om een dergelijke prioritering toe te voegen aan het
flagship initiative resource efficiency?
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Voorzitter. Europa werkt aan resource
efficiency, maar niet alleen Europa. Ook Japanners werken hard aan de
leveringszekerheid van materialen. In Rio werd gesproken over zuinig
watergebruik. Grondstoffenbeleid is hot en is veel in het nieuws. Daarbij
bepalen de geopolitieke gevoeligheden de positie van ontwikkelingslanden en potentiële milieuschade van het beeld. Terecht zijn we daar heel
sterk op gespitst, maar D66 ziet ook kansen in grondstoffenschaarste:
economische kansen, kansen op groene groei, kansen op een betere
concurrentiepositie als onze industrie efficiënter omgaat met grondstoffen. D66 ziet kansen om Nederland op de kaart zetten als een land dat
beroemd wordt om een kleine ecologische voetafdruk, in plaats van dat
wij berucht zijn vanwege het grote beslag op de aarde buiten onze
landsgrenzen.
Hergebruik moet weg uit de marge naar het middelpunt, om een normale
gang van zaken te worden. Dat hebben wij voor ogen bij het idee van
Nederland als grondstoffenrotonde, maar wij vinden het ook belangrijk
voor duurzame economische ontwikkeling wereldwijd.
Eerst nationaal. Het kabinet schrijft in de grondstoffennotitie dat het
grondstoffenvraagstuk kenmerken heeft van een global public good,
omdat de markten niet goed werken. Zij stelt tegelijkertijd dat het zeker
stellen van de grondstoffenaanvoer primair een zaak is van het bedrijfsleven. Daarin proef ik toch enige tegenstrijdigheid. Ik zou graag een
toelichting willen op dat punt. Vier van de vijf FME-bedrijven hebben in de
afgelopen drie tot vijf jaar serieuze leveringsproblemen ondervonden met
kritische materialen. Iets wat mijn fractie specifiek zorgen baart, is de
beschikbaarheid van voldoende zeldzame metalen en grondstoffen voor
onze ambities op het gebied van duurzame energie. Het kabinet wil veel
elektrische auto’s, maar zonder lithium is er geen werkbare accu. Een
elektrische wagen zonder accu komt niet vooruit, tenzij je er heel wat
paarden voor spant.
Ook rekent het kabinet op duizenden megawatt aan windmolens op land
en op zee, maar zonder magneten kun je die wieken niet in beweging
zetten en kun je daar geen stroom uit halen. D66 wil een stresstest van
onze duurzame energieambities om te zien of wij qua grondstoffen tegen
belangrijke knelpunten aanlopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

10

De grondstoffennotitie gaat uit van het huidige gebruik maar de uitdaging
wat ons betreft ligt vooral in de sterke groei van het gebruik van bepaalde
materialen. Bij die knelpunten moet dan met name in beeld komen of de
kansen vooral liggen op het vlak van hergebruik of bijvoorbeeld door
substitutie door nieuwe alternatieve materialen. Nederland heeft immers
een sterke positie met de wetenschappelijke kennis op het vlak van de
materiaalkunde. Het zou heel mooi zijn als we die zouden kunnen
uitbouwen op terreinen waar problemen worden verwacht. Kan de
minister van EL&I toezeggen dat er een dergelijke stresstest komt voor
grondstoffenknelpunten in verband met de duurzame energieagenda?
Bovendien wil het bedrijfsleven ook graag dat er een grondstoffenloket
komt. Dat is net al genoemd. Ook in Duitsland is er zoiets als een
Rohstoffenagentur. Dat heeft mijn fractie al eens voorgesteld en daar was
toen geen steun voor, maar het bedrijfsleven stelt nu voor: laat er een
grondstoffenloket komen met functies als kennisuitwisseling, strategiebepaling en mogelijkheden tot gezamenlijke inkoop van kritische grondstoffen. Is de minister bereid om als het bedrijfsleven hiertoe het initiatief
neemt dat in ieder geval te ondersteunen en te faciliteren?
Dan naar Europa. Het mag bekend zijn dat D66 Europa niet ziet als een
bedreiging maar als een kans. Dat geldt ook voor het grondstoffenbeleid.
Het rapport van mijn Europese collega Gerbrandy is recent vastgesteld in
het Europees parlement. Voor een Europese grondstoffenrotonde moeten
niet alleen nieuwe maar ook kapotte spaarlampen gewoon de grens over
kunnen, omdat het alleen bij voldoende schaalgrootte loont om daarvan
het poeder te recyclen. D66 vindt dat de Benelux daarin, het liefst samen
met Duitsland, een voortrekkersrol zou kunnen spelen. Samen hebben wij
voldoende potentieel en voldoende gewicht om ook suggesties voor de
aanpak van eventuele knellende regelgeving in Brussel neer te leggen en
een interne markt voor grondstoffen te realiseren. Het Schengengebied
voor grondstoffen is dan ook niet alleen een kwestie voor de staatssecretaris voor milieu, die ik hierover al eens eerder heb gesproken. Ik hoor
graag ook van de ministers van Buitenlandse Zaken en Economische
Zaken dat zij via hun betrekkingen zullen bijdragen aan het verwezenlijken
hiervan. Ik vond de suggestie van de Duitslandtop die net al werd
genoemd een heel waardevolle daarvoor. Graag krijg ik hierop een
reactie.
Zijn de staatssecretaris en de minister ook bereid om buiten Europa meer
aandacht te vragen voor grondstoffenrotondes? Efficiënt gebruik van
grondstoffen is immers zowel uit het perspectief van het milieu als uit dat
van de economie van belang voor de ontwikkelende landen. Welke rol
kunnen IMF en Wereldbank in deze context spelen?
Ten slotte wereldwijd. Ik zag een hoopgevend bericht over de inzet van
bedrijven voor het efficiënt omgaan met water. De staatssecretaris zal zich
waarschijnlijk herinneren dat mijn fractie zich, samen met het CDA, heeft
ingezet voor een kleinere Nederlandse watervoetafdruk in ontwikkelende
landen. De staatssecretaris heeft een onderzoek naar dit onderwerp laten
uitvoeren. Mijn vraag is dan ook wanneer wij dat onderzoek in de Kamer
kunnen verwachten. Kan de staatssecretaris in de bijgaande brief dan ook
meteen ingaan op de afspraken in Rio en daarin aangeven welke
bedrijven zijn aangehaakt bij de nieuwe afspraken?
Kan hij tot slot toezeggen om, eventueel samen met zijn collega van
Economische Zaken, bedrijven die zich nog niet hebben aangesloten toch
aan te sporen dat te doen?
Mevrouw Peters (GroenLinks): Voorzitter. Goed dat er een grondstoffennotitie ligt en goed dat wij daarover nu, weliswaar een jaar later, komen te
spreken. Ik hoop dat dit niet indicatief is voor het tempo waarmee
vervolgens het grondstoffenbeleid zal worden uitgevoerd. Want die
grondstoffen zijn letterlijk de grondstoffen van onze economie, onze
samenleving, onze levensstijl. Door de onvoorzichtige omgang met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

11

winning, de handel en de financiering van die grondstoffen is er veel
conflict, vervuiling en instabiliteit rondom de toevoer ervan. Kijk maar
naar de wereldkaart. De resource curse zie je daar zo uitgetekend. Als er
ergens kostbare grondstoffen zijn – olie, gas, goud, coltan, noem maar op
– tien tegen één dat er ook veel conflict is.
Door de exclusief stijgende vraag naar grondstoffen, in combinatie met de
groeiende wereldbevolking en de uitputting van de aarde, is er schaarste,
die weer de spanning en instabiliteit verhoogt. Onze grondstoffentoevoer
is nu een levenslijn die wij tegenwoordig zelfs letterlijk met de inzet van
de krijgsmacht moeten bewaken.
Wij kennen de problemen hieromheen al langere tijd en ook weten wij al
langere tijd in welke richting de oplossingen moeten worden gezocht. Dat
is algemeen bekend. De vraag is hoe je overstapt op duurzamere
productie en consumptie en op duurzamere grondstoffenwinning. Hoe
stap je over op het verhogen van de transparantie om zichtbaar te maken
waar het gebrek aan duurzaamheid of de imperfectie in de keten zit, en
waar dus de collectieve wereldgemeenschap een te hoge prijs betaalt als
het gaat om het milieu en de mensenrechteneffecten?
Ik vind het dus goed dat de ambitie er ligt om beleid te maken, maar kan
de regering ons nu vertellen hoe het stappenplan eruitziet, dat er beleid
voor wordt gemaakt en met welke acties en in welk tempo? Graag een
reactie, want doorgaan op hetzelfde pad kan niet. Dat zegt de regering zelf
ook. Er moet iets gebeuren, nu. Lees de World Energy Outlook van Maria
Van der Hoeven. Zij heeft uitgerekend op basis van alle energie- en
grondstoffenplannen die landen in de wereld hebben gemaakt dat wij als
wij die nu allemaal uitvoeren in 2015 voor 95% vastgeklonken zitten aan
een stijging van de CO2-uitstoot in 2035 die tot wel 5 graden temperatuurverhoging leidt. En als wij wachten tot 2017 om iets aan die plannen te
veranderen, zitten wij 100% opgesloten in zo’n enorme klimaatverandering. Dus er kan geen twijfel over bestaan dat er nu iets moet gebeuren.
Hoe gaat de regering plannen maken en wat voor soort plannen, om
minder afhankelijk te worden van staten met autoritaire regimes waar de
mensenrechten worden geschonden? Hoe wil de regering overstappen op
die zelfstandige, duurzame energiebronnen? Hoe wil de regering de kans
die innovatie biedt, benutten om over te stappen op meer duurzame
energie? Hoe wil de regering, die maatschappelijk verantwoord ondernemen centraal wil stellen, dat daadwerkelijk integreren met ontwikkelingssamenwerking en het handelsbeleid? Hoe wil de regering, als
duurzame ketens zo belangrijk zijn, ertoe overgaan dat zij daadwerkelijk
verplicht duurzaam worden en dat er meer transparantie wordt geboden
over de kosten van de impact van het bedrijfsleven in die grondstoffenwinningslanden?
Ik krijg de indruk dat als ik vraag naar het hoe, het antwoord van het
kabinet snel zal zijn dat men dit aan zelfregulering overlaat, aan de
sectoren, aan het bedrijfsleven zelf, de vrije markt, op basis van vrijwilligheid. «Wij krijgen kippenvel van regulering», heeft de VVD-fractie net
geïllustreerd. Anders komt er te veel administratieve lastendruk. Wij
moeten oppassen dat de politiek niet zelf de vertragende factor wordt. Er
zijn niet veel bedrijven meer die ik dat nog hoor zeggen. Dan denk ik niet
alleen aan toonaangevende multinationals als Unilever, Puma of DSM,
maar ook aan kleine zelfstandige ondernemers, groene ondernemers die
een duurzame agenda willen voeren, die vaart willen maken, die de
urgentie voelen, die van best practices de hoogste standaarden een
wettelijk level playing field willen maken.
Ook Europa wil die stappen zetten. Dan verbaast het mij dat het kabinet
hier een vertragende factor lijkt. Het trapt op de rem bij die Europese
wetgevingsinitiatieven als het gaat om de variant op de Dodd-Frank act,
als het gaat om de richtlijn over de herkomst van conflictmineralen of wat
je betaalt aan de lokale overheid, of als het gaat om de brandstoffenrichtlijn die de transparantie over de herkomst van olie moet verplichten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

12

Mijn vraag aan de regering is dan ook: waarom doet u dat? Waarom trapt
u daar op de rem, terwijl er zoveel urgentie is? De standpunten in Brussel
lijken erop neer te komen dat men zo min mogelijk gedetailleerd wil
rapporteren en zo min mogelijk van het bedrijfsleven wil vragen.
Daarentegen zegt het bedrijfsleven zelf al vaak: geef ons een level playing
field. Het bedrijfsleven weet dat de kosten van een gebrek aan transparantie op langere termijn vele malen hoger zullen zijn. Als wij niets doen
aan het verstevigen van de concurrentiepositie van bedrijven die
duurzaam in de grondstoffenmarkt willen ondernemen, kunnen zij
daarmee hun concurrentiepositie op de langere termijn verliezen. De
Wereldbank en Afrika willen immers steeds vaker alleen zaken doen met
bedrijven die hier wel oog voor hebben en die daartoe door hun
overheden in staat worden gesteld.
De pogingen van het kabinet om toch de regering van het bedrijfsleven te
zijn, gaan heel ver. De positie die het kabinet heeft ingenomen in de
Kiobel Shell-zaak voor het Amerikaanse Hooggerechtshof stoort mijn
fractie en andere fracties in deze Kamer al langere tijd. Daarover is al
eerder met de regering in de Kamer gesproken. In april is er ook een
motie aangenomen van de collega’s Braakhuis en Voordewind, waarin de
regering werd gevraagd om zich niet meer te mengen in die zaak en om
het recht zijn beloop te laten. Wie schetst mijn verbazing dat de regering
in letterlijke strijd met die motie op 13 juni nog zo’n «amicus curiae»-brief
heeft gestuurd? Waarom heeft de regering dat gedaan? Welk algemeen
belang heeft zij hiermee willen behartigen?
Ik was wel blij dat inmiddels al een hele reeks moties is aangenomen
waarin de regering de richtlijnen van Ruggie, ook vertaald in de
OESO-richtlijnen, heeft omarmd. Mag ik vragen waar de uitwerking van
die moties blijft? Waar blijft het actieprogramma, het stappenplan? Ik zou
blij met een toezegging als de Kamer daarmee verlicht kon worden voor
de komende begrotingsbehandeling van Buitenlandse Zaken en van EL&I.
Minister Rosenthal: Voorzitter. Ik ben er verheugd over dat ook de
Kamercommissie de grondstoffennotitie als een belangrijke notitie
beschouwt. Er zijn vragen over de action mode. Ik kom daar meteen over
te spreken, want ik houd zelf ook van actie. Als we het vandaag de dag
over grondstoffen hebben, hebben we het niet alleen over de bekende
zaken, maar ook over de zogeheten kritieke mineralen en metalen. Er zijn
veertien geïdentificeerd, met buitengewoon moeilijke namen, lopend van
antimonium tot tungsten (wolfraam). Daartussen zit germanium. Grafiet
kennen we wel. Indium is alweer wat moeilijker. Gallium zit er ook bij. Dan
is er nog de zeldzame aarde, de «rare earth», die uitsplitst naar ongeveer
25 specifieke grondstoffen. Mevrouw Van Veldhoven noemde de
elektrische auto, waarin lithium zit. Ook zijn er led-lampen en semiconductors. We hebben verder batterijen en hoogwaardige katalysatoren. We
hebben ook hoogwaardige magneten, zonder welke we geen moderne
samenleving met een moderne economie zouden kunnen hebben. We
hebben ook de hoogwaardige lasers. We moeten niet vergeten dat het
apparaat dat u in handen hebt, voorzitter, en dat ik ook altijd bij mij draag,
volledig afhankelijk is van meerdere van deze kritieke grondstoffen. Het
gaat hierbij om de voorzieningszekerheid van grondstoffen voor de
Nederlandse economie.
Mijn aandeel in de gedachtewisseling heeft vooral betrekking op de
geopolitieke kant van de zaak. Ik zal hier dus kort over zijn. Bij al dit soort
zaken speelt het bedrijfsleven een cruciale rol. Tegelijkertijd vermeldt de
grondstoffennotitie expliciet dat de grondstoffenproblematiek als zodanig
is gepolitiseerd. Dit komt doordat verschillende landen doelstellingen
hanteren die niet alleen puur op het commerciële vlak liggen. In veel
landen is het glasharde conflict tussen China en Japan in 2010 over het
inzetten van zeldzame metalen en het niet-inzetten daarvan als een
wake-upcall ervaren. Ik herinner me goed dat kort daarna op het minis-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

13

terie van Buitenlandse Zaken een seminar was. Daar kwamen vooral veel
Australiërs langs. Toen bleek dat men in een land als Australië al heel lang
naar de problematiek kijkt, inclusief de bijna monopolistische positie die
sommige landen met betrekking tot specifieke kritieke grondstoffen en
zeker ook de zeldzame aarde hebben.
We moeten van analyse naar handelen. Dit is in eerste instantie een zaak
voor het bedrijfsleven, maar ook de overheid heeft een rol te spelen. Ik
voel mij daarop aangesproken door de heer Ten Broeke, de heer Irrgang
en de heer De Roon. De andere woordvoerders hebben het er ook in
allerlei toonaarden over gehad. Zij vroegen wat we doen. Nu dan. De
Nederlandse regering is sinds de notitie is uitgebracht op allerlei fronten
bezig om samenwerking te zoeken met die landen in de wereld die op dit
punt iets te verhapstukken hebben. Een paar van die landen zijn al
langsgekomen. Kortheidshalve meld ik ze. De heer Ten Broeke sprak over
de Duitslandtop. Dit onderwerp zou daar prima aan de orde kunnen
komen. Er wordt gezocht naar mogelijkheden om de strategische
samenwerking met Duitsland te vergroten. Dit zit in allerlei hoeken en
gaten van de economische procesgang. Collega Verhagen zal dit
ongetwijfeld specifieker kunnen duiden. Ik heb aanknopingspunten in de
trant van gezamenlijke inkoop door bedrijven, commerciële voorraadvorming, de grondstoffenrotonde en wat dies meer zij. Op dat punt
onderzoeken we meteen ook de mogelijkheden om de zaken tezamen met
de Duitsers en in Beneluxverband naar Brussel te brengen, om daar te
kijken wat we kunnen doen.
Ik heb ook Australië genoemd. Met Australië zijn er nu veel contacten. Ook
down-under is de problematiek met betrekking tot China over zeldzame
metalen in beeld. Met Australië wordt gezocht naar samenwerkingsverbanden voor winning van aardmetalen in de mijnen. Ook de geologische
diensten werken samen.
De wake-upcall ontstond door het plotselinge conflict tussen China en
Japan. Ik voeg daaraan toe wat daaromheen al zweemde: het beeld dat
naar ons toe kwam dat met name in Duitsland en Frankrijk er al langer
wordt gewerkt aan deze strategie. Er is nu ook samenwerking met
Frankrijk bij de recycling van zeldzame metalen. Ik heb begrepen dat ook
Rhodia Research and Development hierbij betrokken is.
Met het Verenigd Koninkrijk is er samenwerking op het gebied van
geopolitiek en veiligheid. Dit heeft ook te maken met de metalenbeurs in
Londen. We bekijken natuurlijk wat deze eventueel aan voordeel zou
kunnen bieden. Verder kan ik Singapore noemen en in zeer sterke mate
ook Japan. Voor de samenwerking tussen Nederland en Japan verwijs ik
naar het rapport van het The Hague Centre for Strategic Studies. Op een
aantal punten is dit centrum zeer wel bezig.
Ik kom te spreken over een aantal concrete vragen die gesteld zijn door de
verschillende woordvoerders. Als het gaat om de heel algemene kaders
van het bedrijfsleven en de overheid, is het duidelijk dat het bedrijfsleven
in belangrijke mate aan zet is, ook via pogingen om een level playing field
te bereiken. Ik heb geconstateerd dat er sprake is van politisering. Er is
vaak sprake van economische en politieke doelstellingen. Daarom is
waakzaamheid van de overheid meer dan ooit geboden.
De heer De Roon heeft gevraagd naar de situatie in China. Hij stelde met
name vragen over de problemen bij de winning van grondstoffen ten
detrimente van de ecologie. China is zich gaandeweg steeds meer bewust
van de negatieve gevolgen van de winning van grondstoffen. China kijkt
zeer belangstellend naar eventuele technologische mogelijkheden die wij
kunnen bieden aan China.
De heer De Roon heeft ook over Zuid-Korea een vraag gesteld. Bij mijn
weten is Zuid-Korea niet rijk aan allerlei kritische grondstoffen, maar heeft
Zuid-Korea deze kritische grondstoffen wel hard nodig. Ik kan mij daarin
vergissen, maar dit is vooralsnog mijn reactie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

14

Ook is gevraagd naar zeldzame metalen die in de ruimte gewonnen
zouden kunnen worden. Ik kan mij voorstellen dat wij daarnaar een
tweede speciale vertegenwoordiger natuurlijke hulpbronnen laten zoeken.
André Kuipers zou daarvoor misschien in beeld kunnen zijn. Ik kan op dit
ogenblik eerlijk gezegd niet zoveel met die asteroïden.
Mevrouw Van Veldhoven heeft een vraag gesteld over internationale
zaken. De Wereldbank zit er heel sterk in en zit erbovenop.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik dank de minister voor zijn toezegging
dat hij gaat werken aan een Schengengebied voor grondstoffen.
Ik ben blij dat de Wereldbank zelf al activiteiten onderneemt. Mijn vraag
betreft natuurlijk met name de Nederlandse inzet bij dat soort internationale fora. Kan de minister toezeggen dat hij zelf actief de voortgang op
deze dossiers zal monitoren en stimuleren in dat soort fora?
Minister Rosenthal: Ik doe dat in samenwerking met de collega’s hier aan
tafel.
Mevrouw Peters heeft een vraag gesteld over de zaak Kiobel versus Shell.
Ik wil een ontboezeming doen. Ik heb mezelf wederom verdiept in deze
zaak. Als je terugspoelt naar waarmee het begonnen is, constateer je dat
dit niet niks is geweest. De ernst van de zaak is dus duidelijk. De specifieke
punten rond de twee «amicus curiae»-brieven die Nederland heeft
ingediend, betreffen bezorgdheid over de toepassing van Amerikaanse
wetgeving, in dit geval de Alien Tort Statute. Deze wordt toegepast op
activiteiten buiten de Verenigde Staten, die geen wezenlijk verband
houden met het desbetreffende land. De tweede «amicus curiae»-brief
hebben we kort geleden samen met het Verenigd Koninkrijk ingediend.
Deze is uitsluitend uitgegaan omdat het Amerikaanse Supreme Court
tijdens de behandeling van de zaak in maart een specifieke vraag heeft
gesteld die ging over de extraterritoriale uitoefening van Amerikaanse
rechtsmacht. De beantwoording van die vraag is voor Nederland van
groot belang, want extraterritoriale toepassing van wetgeving door de
Verenigde Staten baart de Nederlandse regering al langer zorgen. Hier is
dus een volkenrechtelijk vraagstuk aan de orde omtrent de internationaalrechtelijke houdbaarheid van de extraterritoriale werking van nationaal
recht.
Ten slotte heb ik een opmerking die enigszins bezijden de Kiobel-zaak is.
Met betrekking tot de extraterritoriale werking van de Amerikaanse
wetgeving als zodanig komen ook op andere domeinen weleens wat
zaken op, bijvoorbeeld als het gaat om het toepassingsbereik van
Amerikaanse sancties in de wereld.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Ik dank de minister voor zijn toelichting op
de inhoud van de brieven. Het is goed om dat te weten. Mijn vraag was
echter waarom de regering de tweede «amicus curiae»-brief heeft
geschreven, ondanks dat kort daarvoor de Kamer een motie had aangenomen met het klip-en-klare verzoek om dat niet te doen.
De minister zegt dat hij zich zo’n zorgen maakt over extraterritorialiteit. Ik
vind dat een merkwaardige redenering. Nederland laat in de eerste plaats
zelf extraterritorialiteit toepassen door de rechter. In de tweede plaats
heeft de regering in een brief aan de Kamer, die door alle bewindspersonen die nu aan tafel zitten, is ondertekend, vrolijk opgeschreven dat
extraterritorialiteit prachtig is. Extraterritorialiteit hebben we in de EU en
in Nederland, en over Amerika maken we ons niet zulke zorgen wat betreft
extraterritorialiteit. Deze brief staat haaks op het antwoord dat de minister
nu geeft.
Minister Rosenthal: De tweede brief is een neutrale brief. Deze is niet
gestuurd naar Shell. Mevrouw Peters verwijst naar de motie die de Kamer
op 26 april heeft aangenomen. Daarin werd de regering verzocht om zich

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

15

in de toekomst niet te mengen in lopende rechtszaken tegen Shell. Deze
motie stond de indiening van de tweede brief niet in de weg. Ik verwijs
naar wat staatssecretaris Bleker al heeft gezegd naar aanleiding van de
indiening van deze brief, namelijk dat door de formulering in de motie
gesuggereerd wordt dat wij ons via de Verenigde Staten en de amicebrief
gemengd zouden hebben in een lopende rechtszaak. Maar dat is niet het
geval. Het is in ieder geval niet gebeurd in het belang van Shell. Als het in
een bepaald belang is, dan is dit het nationale belang, omdat het de
kwaliteit van de rechtsvinding en de rechtsbedeling betreft. Deze neutrale
brief is ook voor het Verenigd Koninkrijk precies de lijn geweest die van
belang werd geacht in het licht van de internationaalrechtelijke
constellatie.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Ik hoor van de minister een aantal
bilaterale contacten en afspraken die gemaakt zijn. Ik heb nog een vraag
naar de algemene visie. Moet deze problematiek, gezien de specifieke
behoeften en het specifieke aanbod in landen, vooral bilateraal vorm
krijgen? Of gaat het vanuit Europa richting de wereld? Waar leg je het
accent beleidsmatig?
Minister Rosenthal: Op een aantal zaken zullen we op Europees vlak
verder moeten komen. Dit is van meet af aan de meetlat geweest voor de
inspanningen die aan de orde zijn geweest sinds de grondstoffennotitie is
gepresenteerd. Tegelijkertijd spelen er voortdurend bilaterale aspecten.
Bij de multilaterale zaken gaat het niet alleen om de Europese Unie. Het
gaat ook niet om de Verenigde Naties. Laat ik niet verhelen dat de zaak
ook in heel andere multilaterale constellaties in beeld is. Voordat je het
jezelf echt bewust bent, zitten er zaken in die rechtstreeks van doen
hebben met de geopolitieke kant, in de harde zin van het woord, inclusief
het veiligheidsbelang en wat dies meer zij. In ons land zijn de departementen die hierbij in beeld zijn, EL&I, Buitenlandse Zaken en I&M. Maar
natuurlijk speelt ook de veiligheid een rol. Daarbij komt Defensie in beeld.
Die moeten we niet buiten beschouwing laten.
De heer De Roon (PVV): Uit het antwoord dat de minister tot nog toe
heeft gegeven, leid ik af dat, nadat zijn speciaal vertegenwoordiger
natuurlijke hulpbronnen eind april uit Duitsland is teruggekomen met een
opgetogen verhaal over de mogelijkheden tot samenwerking met
Duitsland, er eigenlijk nog niets is gebeurd. Er is nog niet geacteerd. Ik
hoor de minister alleen maar verwijzen naar het voorstel van de VVD, dat
de minister wel zou willen bespreken tijdens de Duitslandtop. Is er nog
niks gebeurd of is er al wel iets gebeurd en, zo ja, wat dan?
Mijn tweede vraag betreft Zuid-Korea. De reactie van de minister was
eigenlijk: waar heb je het over? Ik zal dit toelichten. Het gaat bijvoorbeeld
over het metaal indium. De minister heeft zelf ook al gezegd hoe
belangrijk dit metaal is. De import in de EU van indium komt voor 81% uit
China, terwijl maar 58% van de bekende voorraden in China liggen. In
Zuid-Korea ligt ook een belangrijke voorraad indium. Dit gegeven heb ik
gelegd naast het gegeven dat wij een vrijhandelsverdrag hebben met
Zuid-Korea. Ik heb daarom gedacht dat het misschien wat makkelijker zou
zijn om indium uit Zuid-Korea te importeren. Ik zie de minister van EL&I al
aangeven dat hij deze vraag wil beantwoorden. Dan horen we het
antwoord op die vraag straks.
De voorzitter: Voor het antwoord op de eerste vraag gaan we nog even
luisteren naar de minister van Buitenlandse Zaken.
Minister Rosenthal: Dat ik het initiatief van de heer Ten Broeke voor de
Duitslandtop nog eens heb onderstreept, wil niet zeggen dat wij wachten
tot de Duitslandtop, waar dit onderwerp mogelijk op de agenda komt te
staan. Nee, er wordt al duchtig samengewerkt met Duitsland, op alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

16

punten die ik heb genoemd. Dat is ook logisch, want in Duitsland heeft
men al langer een strategische koers in beeld op het gebied van de
zekerheid van grondstoffenvoorziening. Aan wat ik al heb genoemd kan ik
nog toevoegen dat Duitsland interesse heeft om samen te werken in het
supply chain management, bijvoorbeeld bij het Nederlandse initiatief voor
conflictvrij tin. Dit brengt mij bij de mededeling dat naast de veertien
kritieke mineralen en metalen ook fosfaat, goud en tin in de sfeer zitten
van de zeer belangrijke grondstoffen waarvoor wij notoir waakzaam
moeten zijn. Dat zijn wij dus wat betreft conflictvrij tin tezamen met de
Duitsers.
De voorzitter: We gaan luisteren naar de minister van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie.
Minister Verhagen: Voorzitter. Ik dank de leden van de Kamer voor de
grondige discussie over de grondstoffenzekerheid. In aanvulling op de
uitvoerige beantwoording door collega Rosenthal en de aanvullende
antwoorden die beide staatssecretarissen nog zullen leveren, zal ik een
aantal van de door u gestelde vragen voor mijn rekening nemen. Ik
onderstreep wat de Kamer gezegd heeft: grondstoffenzekerheid is van
wezenlijk belang voor het Nederlandse bedrijfsleven, zeker als het gaat
om zeldzame grondstoffen. Toegang tot zowel groene grondstoffen als
toegang tot metalen en mineralen is noodzakelijk voor de industrie, om te
blijven produceren. Het Nederlandse bedrijfsleven is in eerste instantie
zelf verantwoordelijk, juist omdat grondstoffenzekerheid zo belangrijk is
voor het bedrijfsleven. De overheid kan met name een rol spelen op de
plekken waar naast mogelijke belemmeringen ook veel innovatiekansen
liggen. Het topsectorenbeleid richt zich daar juist op. Aangezien onze
bedrijven nu tot de top van de wereld behoren en een goede positie
hebben in de wereldeconomie, is het zaak dat de overheid er met haar
beleid voor zorgt dat er in de toekomst voldoende banen en inkomsten in
dit kader zekergesteld worden. Ik zet mij er daarom vol voor in om het
bedrijfsleven en kennisinstellingen waar mogelijk te ondersteunen.
Wat doen we? Wat willen we nog doen? Waar richten we ons op?
Allereerst willen we natuurlijk het aanbod en de markt veiligstellen. Ik heb
de Kamer op 23 maart een haalbaarheidsonderzoek toegestuurd over
mogelijke samenwerking tussen Nederland en Japan, juist op het gebied
van zeldzame aardmetalen. We kijken dus niet alleen naar Duitsland, maar
we kijken ook wat verder. We letten daarbij mede op de belangrijke positie
van Japan, waarvoor ook de heer De Roon aandacht heeft gevraagd. De
resultaten zijn goed ontvangen. Deze laten zien dat de overheid actief kan
bijdragen aan het in kaart brengen van kansen, ook door samen met
anderen op te trekken.
We moeten het WTO-panel voor zeldzame aardmetalen niet onderschatten. Vorige week hebben de Europese Unie, de Verenigde Staten en
Japan gezamenlijk in WTO-kader om een panel gevraagd over de
exportbeperkingen die China heeft ingesteld op de zeldzame aardmetalen
molybdeen en wolfraam. Nederland heeft deze stap van de EU gesteund,
niet alleen bij monde van de minister van Buitenlandse Zaken, maar ook
vanuit de andere ministeries. Dit hebben we gedaan omdat dit de waarde
van de WTO bevestigt. Daarmee kun je een conflict voorleggen en kun je
om een gezaghebbende uitspraak vragen. Daarmee kun je escalatie op dit
punt vermijden.
Naast het veiligstellen van het aanbod en de markt is het belangrijk om de
vraag te beperken en waar mogelijk te verduurzamen. Het woord
«zeldzame» geeft al aan dat het niet oneindig is.
De staatssecretaris zal uiteraard nog nader ingaan op de bedrijfsvoering
van het Rijk. Op 14 juni jongstleden hebben wij gezamenlijk een green
deal afgesloten met het innovatieve bedrijf Turntoo. Het doel daarvan is
om te experimenteren met nieuwe vormen van inkoop binnen de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

17

rijksoverheid en op die manier veel grondstoffen, afval en dus kosten te
besparen.
Verder willen we het gebruik van grondstoffen efficiënter en duurzamer
maken. We streven naar verduurzaming van de agroketens. Het bedrijfsleven verduurzaamt in hoog tempo, juist in de ketens van belangrijke
agro-accommodatie, zoals palmolie, cacao, groente, fruit, kweekvissen en
soja. Wij versnellen dit proces door onder andere de inzet van het Initiatief
Duurzame Handel. Wij werken dus op drie sporen: ten eerste het
veiligstellen van het aanbod en de markt, ten tweede het beperken van de
vraag en, waar mogelijk, verduurzamen ervan en ten derde het efficiënter
en duurzamer maken van het gebruik van grondstoffen.
Mevrouw Van der Werf en mevrouw Van Veldhoven hebben zeer duidelijk
stilgestaan bij de initiatieven voor een grondstoffenloket. Al eerder heeft
FME samen met CWM geopperd om een grondstoffenloket in te richten,
waar bedrijven informatie kunnen krijgen over aspecten rond leveringszekerheid en grondstoffenschaarste. Dat idee spreekt me zeker aan. Dit idee
heeft ook vrij veel bijval gekregen tijdens het laatste FME-congres over
grondstoffenschaarste in april. Ik zie vergelijkbare initiatieven ontstaan in
Duitsland en Frankrijk. Mevrouw Van der Werf heeft gevraagd of dit wel
scherp genoeg op het netvlies van de bedrijven staat en of de overheid
dat kan stimuleren. Ik denk dat het heel goed is als er een groter
bewustzijn ontstaat bij bedrijven. Het is belangrijk als die bedrijven daar te
rade kunnen gaan over wat zij kunnen doen en met wie zij dat eventueel
kunnen doen. Ik zeg beide fracties die hiervoor een pleidooi hebben
gehouden, graag toe om samen met alle belanghebbenden een haalbaarheidsonderzoek te doen naar de wenselijkheid en de opzet van zo’n
grondstoffenloket. VNO-NCW, MVO Nederland en De Groene Zaak zullen
hierbij mijns inziens logischerwijze betrokken worden. Ik plaats wel een
paar kanttekeningen. Ik vraag de Kamerleden of deze kanttekeningen
overeenkomen met hun opvattingen hierover. Het grondstoffenloket heeft
een duidelijk andere taak dan Antwoord voor bedrijven, wat een apart
loket is. Ik vind dat het loket maximaal gebruik moet maken van
bestaande structuren, zoals het Platform Materiaalschaarste en het
kennisplatform duurzaam materialenbeheer. Ik vind ook dat we maximaal
gebruik moeten maken en aansluiting moeten zoeken bij de initiatieven in
Duitsland en Frankrijk. Het is zaak om niet iedere keer opnieuw het wiel uit
te vinden. Dit lijkt mij daarom een goed agendapunt voor de Duitslandtop,
waar minister Rosenthal zojuist verder over informeerde, naar aanleiding
van het ongelooflijke initiatief van de heer Ten Broeke.
Het platform zou wat mij betreft een platform voor en door bedrijven
moeten zijn. Ik wil dit faciliteren. Samen met de belanghebbenden zou ik
een haalbaarheidsonderzoek willen doen. Ik vind dat bedrijven het eerste
aanspreekpunt zijn. Verder vind ik dat je gebruik moet maken van
betrokken kennisinstellingen als TNO en universiteiten die op dit terrein
bezig zijn. Dit betekent overigens, mede gelet op de verantwoordelijkheid
van het platform voor en door bedrijven, dat ik in eerste instantie naar
private financiering kijk en niet naar publieke financiering. Anders zou ik
mevrouw Van Veldhoven moeten vragen waarmee dit gedekt zou moeten
worden. Dat zal ik echter niet vragen.
Mevrouw Van der Werf heeft gevraagd om op sectorniveau bedreigingen
en kansen in kaart te brengen. Ik denk dat het in kaart brengen van
sectorale aandachtspunten een goed onderdeel zou kunnen zijn van een
grondstoffenloket. Dan heeft het grondstoffenloket een optimale functie
als vraagbaak voor het bedrijfsleven. Het Centraal Bureau voor de
Statistiek is ook bezig om materiaalstromen beter te kunnen volgen in
nationale berekeningen. Ik streef er dus naar om op sectorniveau een
beeld te krijgen van de materialen die iedere sector gebruikt.
Mevrouw Van Veldhoven heeft vragen gesteld over een stresstest voor
grondstoffen. Het CBS is nu bezig met het onderzoek hiernaar. Het gaat de
materiaalstromen volgen en gaat kijken naar de recyclingskansen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

18

bepaalde sectoren. Op EU-niveau lopen er nu onderzoeken om
stresstesten te kunnen uitvoeren. Omdat deze onderzoeken vrij complex
zijn, zijn de resultaten pas over drie à vijf jaar beschikbaar. Ik wil dus
aansluiten bij lopende initiatieven.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik dank de minister allereerst voor een
aantal toezeggingen, onder andere om meer samen te gaan werken met
Duitsland, in de context van het grondstoffenloket. Een motie van mij om
die samenwerking beter vorm te geven, is al eens aangenomen. Het is
fantastisch dat deze op deze manier wordt uitgevoerd.
Het CBS kijkt natuurlijk vooral naar wat er in het verleden is gebeurd. Ik
wil echter kijken naar de ambities voor de toekomst. Ik zie dan dat er
knelpunten ontstaan. Die knelpunten ontstaan natuurlijk niet alleen door
de Nederlandse ambities, maar vooral door de optelsom van de Europese
ambities. De minister zegt dat er onderzoeken lopen in Europees verband.
Ik vind het prima als hij toezegt dat hij dit onderwerp daar expliciet zal
inbrengen en dat hij zal bekijken of dit daar voldoende naar voren komt.
We hoeven natuurlijk niet alleen naar de Nederlandse situatie te kijken.
Minister Verhagen: Ik zeg dit volgaarne toe. Ik doe dit in het besef dat ik
de motie-Van Veldhoven geheel uitvoer. Ook op dit punt neem ik de
suggestie graag mee.
Mevrouw Peters heeft een vraag gesteld over Ruggie en de
OESO-richtlijnen. Ik ben in een vorige hoedanigheid vrij actief geweest
met de VN-guidelines van Ruggie en de OESO-richtlijnen. Het aansporen
van bedrijven door koplopers gebeurt voor een groot deel via de
aanvoerketen. Die moet ook werken, want anders verschuilt een bedrijf
zich achter de rest. Er zit dus een effectieve stimulans in. De leverancier
die de OESO-richtlijnen hanteert, weet zich beter verzekerd van zakendoen
met de grote koplopers. Die koplopers willen namelijk dat het in de hele
keten op een verantwoorde wijze gebeurt. De OESO-richtlijnen bevatten
uitgebreide aanbevelingen. Deze promoten wij via MVO Nederland en
VNO-NCW. Ik heb zelf, in samenwerking met VNO-NCW, in het najaar van
2011 een grote conferentie georganiseerd met relevante stakeholders en
relevante vertegenwoordigers van de bedrijven. Ruggie was daarbij ook
aanwezig. Ook Rinnooy Kan was daar aanwezig, namens de SER. De SER
wijst ook buitengewoon veel op het maatschappelijk verantwoord
ondernemen. Tijdens deze conferentie is besproken hoe je de guidelines
van Ruggie in de praktijk brengt. Ik zie een warme perceptie bij VNO-NCW
om dit breed uit te dragen. Wij ondersteunen dit. Ik doe dit zelf bij al mijn
contacten met bedrijven ook, zeker bij bedrijven die in het buitenland
actief zijn. In het financiële buitenlandinstrument wordt à la Ruggie gelet
op due diligence, op het risico van milieu- en mensenrechtenschendingen,
conform de motie die de heer Voordewind en mevrouw Peters hebben
ingediend.
Tijdens de conferentie heb ik met Ruggie een gesprek gevoerd. Ruggie
was met name zeer onder de indruk van het nationaal contactpunt, het
punt waar mensen met hun klachten terechtkunnen, een soort bureau
waar je met je verhaal terechtkunt als je van mening bent dat in strijd met
de OESO-richtlijnen gehandeld wordt. Ook in mijn buitenlandse contacten
pleit ik altijd voor het opzetten van zo’n nationaal contactpunt. Dit heeft al
eens geleid tot een Ruggie-proof mensenrechtenbeleid. We stimuleren
ook andere landen, opdat zij ons op dat punt volgen.
Ik ben aangekomen bij de beantwoording van de vragen over Europa die
op mijn terrein liggen. De Europese Commissie heeft in 2011 het Raw
Materials Initiative, de Europese grondstoffenstrategie van 2008,
geactualiseerd. Daarnaast is Resource-efficient Europe als een van de
zeven flagships gepresenteerd. Op dit moment is er ook een Europees
innovatiepartnerschap op het gebied van grondstoffen gestart. Wij
steunen dus al deze drie initiatieven zeer actief. We dringen ook aan op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

19

een snelle implementatie van Resource-efficient Europe. Wij informeren
en attenderen Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen actief over de
mogelijkheden van bijvoorbeeld dit initiatief. Dit hebben we woensdag
27 juni gedaan door een brede voorlichtingsbijeenkomst. Op al die drie
terreinen zijn wij dus actief. Staatssecretaris Atsma zal de vragen
beantwoorden over het gezamenlijke inkoopbeleid.
De heer De Lange en de heer Irrgang hebben vragen gesteld over de
rapportageplicht en de transparantie. Zij dachten dat wij daar iets minder
enthousiast over waren, maar wij zijn juist een groot voorstander van
transparantie over betalingen aan gaslanden. Het tweede uitgangspunt is
het reduceren van de administratieve lasten. De administratieve lasten
moeten wel in een redelijke verhouding staan tot de te verwachte effecten
van de transparantie. Wij hebben op dat punt steun gegeven aan het
huidige compromisvoorstel, dat verplicht tot rapportage van betalingen
per overheidsniveau, uitgesplitst in soort betaling. Dit compromis sluit
goed aan op de administratie van bedrijven, waardoor de administratieve
lasten beperkt kunnen blijven. Je pakt hiermee namelijk een bestaand
systeem. Het compromis sluit ook aan op het doel, namelijk dat burgers in
grondstofrijke landen duidelijk inzicht krijgen in wat hun nationale of
lokale overheid ontvangt van de bedrijven.
De heer Irrgang doet zowaar een pleidooi om een Amerikaans voorstel te
volgen. Het is ongekend welke veranderingen er opeens optreden bij de
heer Irrgang. Het gaat hierbij om de «publish what you pay»-act. Over
deze act is in nationale en internationale kranten gepubliceerd, maar deze
act is nog niet uitgewerkt. Vooral de Securities and Exchange Commission
heeft deze nog niet uitgewerkt. Deze moet deze act uitwerken voordat we
kunnen bepalen wat er werkelijk van komt. Het EU-compromis is op dit
moment veel werkzamer. Dat geldt op landniveau en op alle relevante
overheidsniveaus. De Nederlandse regering is dus voor zo veel mogelijk
transparantie, maar wel op een manier die recht doet aan de administratieve lasten voor bedrijven. Het EU-compromis is wat mij betreft haalbaar
en werkzaam.
De heer Irrgang (SP): Is Nederland er voorstander van dat een groot
oliebedrijf dat actief is in Nigeria wel rapporteert hoeveel er wordt betaald
aan de Nigeriaanse overheid, maar niet rapporteert op projectniveau? Er
is een discussie over country-by-country reporting, maar ook over
project-by-project reporting.
Minister Verhagen: Op landsniveau wordt gerapporteerd over alle
relevante overheidsniveaus. De projecten worden slechts benoemd. Dit is
dus minder gedetailleerd dan de heer Irrgang wellicht zou willen.
De heer Irrgang (SP): Wat verzet zich ertegen als het van belang is om in
die landen de discussie vooruit te krijgen over wat er nou precies gebeurt
en wat eraan verdiend wordt? Het zou toch jammer zijn als Nederland op
de rem trapt als er in Europa mogelijkheden zijn om op dat punt verder te
gaan?
Minister Verhagen: Wij staan niet op de rem, want wij zijn het juist eens
met het compromisvoorstel dat nu op tafel ligt en waar alle EU-lidstaten
zich in kunnen vinden.
De heer Irrgang (SP): Een compromis is altijd het minst vergaande
voorstel. De partijen die het minst ver gaan, moeten ook mee kunnen
leven. Behoort Nederland tot deze groep landen of zet Nederland zich in
om verder te gaan dan het compromis, bijvoorbeeld door een meer
gedetailleerde verantwoording?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

20

Minister Verhagen: De heer Irrgang heeft, met alle respect, geen benul
van wat een compromis inhoudt. Een compromis kan nooit het minst
vergaande zijn. Dan is het geen compromis meer, maar gewoon het
volgen van de meest vertragende factor. Dan ga je in een ander uiterste
zitten. Een compromis kan ook niet het meest vergaande voorstel zijn.
Meestal zit het er tussenin. That’s life. Er is nu een kans dat we dit kunnen
realiseren. We kunnen de zaak wel blokkeren omdat niet het meest
vergaande voorstel gevolgd wordt, maar dan heb je minder in handen
dan je nu hebt. Wij eisen nu niet alles. Dat heeft te maken met de
administratieve lasten. We hebben gezocht naar een systeem dat aansluit
bij de normale administratie, zoals we die nu ook in ons bedrijfsleven
kennen. Daarmee kon ik enerzijds meer transparantie bereiken en kwam ik
anderzijds niet in conflict met een eis die de Kamer breed bij mij op tafel
heeft gelegd. Dat heeft te maken met reductie van de administratieve
lasten. Een vertegenwoordiger van de partij van de heer Irrgang heeft
daar vorige week, bij het debat over de regeldrukte, nog om gevraagd.
Ook wilden wij de nalevingskosten reduceren. Verder wilden wij ervoor
zorgen dat het niet alleen over Nederlandse wetgeving ging, maar ook
over de vertaling van Europese wetgeving. Kamerbreed vond men dat ik
met mijn 11% vermindering van de administratieve lasten nog aan de te
zuinige kant zat, terwijl ik boven het percentage zit dat in het regeerakkoord was opgenomen. De Kamer kan mij niet iedere week met een
andere, telkens tegenstrijdige opdracht wegsturen. Ik ben zelf ook voor
meer transparantie. Tegelijkertijd wil ik geen onnodige administratieve
lasten voor het bedrijfsleven.
De heer De Lange (PvdA): Ik dank de minister voor zijn duidelijke uitleg.
Mij is het niet helemaal duidelijk waar het Europese besluitvormings- en
wetgevingsproces zich bevindt. De minister heeft duidelijk gemaakt wat
de Nederlandse inzet is geweest, maar in welk stadium bevinden we ons
precies? Is het nu een helemaal gelopen race? Heeft de Nederlandse
regering nu gesproken of vinden er nog onderhandelingen plaats?
Minister Verhagen: De Raad heeft zich gecommitteerd aan het compromisvoorstel. Het voorstel ligt nu bij het Europees Parlement. In oktober
stemt het Europees Parlement over de amendementen. De heer De Lange
heeft ongetwijfeld goede contacten in het Europees Parlement.
De laatste vraag die aan mij gesteld is, is de vraag van de heer De Roon
over het handelsverdrag met Zuid-Korea. In dat handelsverdrag zitten
geen exportrestricties meer op grondstoffen. Door dit vrijhandelsakkoord
komen hightechproducten, waaronder producten die zeldzame aardmetalen bevatten, tariefvrij en goedkoper vanuit Korea de Europese en de
Nederlandse markt op. De heer De Roon wordt dus op zijn wenken
bediend.
De heer De Roon (PVV): Het is mooi dat dit verdrag dit allemaal mogelijk
maakt, maar mijn vraag was er vooral op gericht om erachter te komen of
het ook wat oplevert. Komt er inderdaad meer indium naar Nederland of
naar Europa, zodat we ons minder afhankelijk maken van de hoofdleverancier China?
Minister Verhagen: Ik kan ervoor zorgen dat er geen invoerheffingen
komen. Ik ben ervoor ingehuurd om dit onder andere op dit terrein
mogelijk te maken. Ik kan ook condities creëren waaronder een markt tot
stand kan komen waarop deze producten kunnen worden afgezet. Dat
hebben we ook door middel van dit akkoord gedaan. Ik kan echter
niemand dwingen om bepaalde producten af te nemen. Het is maar goed
ook dat ik dit niet kan. Anders zouden wij in een communistische heilstaat
leven. Volgens mij wil de PVV dat ook niet. Of producten op de markt
komen, hangt dus gewoon af van de vraag of een bedrijf het interessant

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

21

vindt om zijn producten hier af te zetten. Er zijn geen belemmeringen,
noch door het verdrag, noch vanuit Korea, voor de export naar de
Europese markt van producten waarin dit soort materialen zijn verwerkt.
Doordat er sprake is van een tariefvrijheid, hebben we dat juist goedkoper
gemaakt. Ik ben hiermee gekomen aan het einde van de beantwoording
van de aan mij gestelde vragen.
Staatssecretaris Atsma: Voorzitter. Ik begin met de opmerking van de
heer Ten Broeke, die terecht beklemtoonde dat begrippen als «reuse»,
«replace» en «recycle» heel belangrijk zijn voor het thema van dit overleg
en voor wat de inzet van het Nederlandse kabinet zou moeten zijn.
Mevrouw Peters voegde daaraan het begrip «report» toe. Dat is op zich in
een aantal gevallen heel terecht. Wij hebben daarover overigens in brede
zin afspraken gemaakt, zeker ten aanzien van de Europese kaders. Ik wil
daaraan zelf het begrip «repeat» toevoegen, omdat herhaling heel
belangrijk is om duidelijk te maken dat er echt kansen liggen. Die kansen
worden vaak niet benut, zeker bij afval niet. Dat is een van de belangrijke
thema’s waarop Nederland internationaal heeft ingezet. Ons motto is:
afval bestaat niet meer. Afval is een grondstof. Dat zit nog lang niet bij
iedereen tussen de oren, maar het is wel een van belangrijkste punten van
inbreng geweest van Nederland voor de Europese roadmap.
De heer Ten Broeke vroeg in dit verband wat wij doen om recycling te
stimuleren. Hij wees erop dat je het vooral niet moet zoeken in regulering.
Voor een deel ontkom je daaraan natuurlijk niet. Recycling wordt
bijvoorbeeld gestimuleerd door vergroting van het aantal stortverboden.
Hoe meer je niet mag storten, hoe meer er gedwongen zal worden
hergebruikt. Dat heeft geleid tot een hoog ambitieniveau. Vanzelfsprekend
kan niet alles worden hergebruikt, maar deze stoffen kunnen vaak nog wel
een nuttige toepassing krijgen waardoor je nieuwe, van fossiele grondstoffen onafhankelijke energie kunt opwekken. Ook dat moet absoluut in
dit verband worden gezegd. Wij hebben de Nederlandse ambitie niet
alleen in Europa heel nadrukkelijk naar voren gebracht, maar collega
Knapen en ik hebben dat heel recent ook in Rio gedaan. De ambitie van
Nederland ten aanzien van recycling is om de lat zo hoog te leggen dat wij
in de Europese top drie staan met een percentage van 83% recycling van
al ons afval en een maximaal stortaandeel van 3%. Als je beseft dat er
landen zijn waar 97% wordt gestort, terwijl wij hier maximaal 3% willen,
dan weet je dat er wereldwijd nog een belangrijke weg te gaan is.
Nederland kan daar op verschillende manieren op inspelen. Dat wil
Nederland ook graag doen.
Verschillende afgevaardigden wierpen een relevante vraag op, namelijk
de grondstoffenrotondes. Nederland heeft daarvoor de afgelopen
anderhalf jaar mede op initiatief van de Kamer een aantal voorzetten
gegeven. In eerste instantie hebben wij een aantal rotondes geïdentificeerd. De leden kunnen hierbij denken aan textiel, kleine huishoudelijke
apparaten, kunststof en fosfaat. Dat zijn buitengewoon kansrijke initiatieven geworden. Ook naar Europese perspectieven kijkend, moet je
zeggen dat er kansen liggen. Dat zeg ik ook tegen mevrouw Van der Werf,
die daarnaar heel expliciet heeft gevraagd.
In dat verband noem ik één rotonde. We hebben daarover recent een
green deal afgesloten. Dat is de zogenaamde fosfaatrotonde. Je ziet nu al
dat daar buitengewoon veel kansen liggen. Het animo vanuit verschillende sectoren en bedrijfstakken is zo groot dat die als een van de meest
kansrijke voor de nabije toekomst wordt gezien. Nederland zoekt op dit
moment binnen Europa nadrukkelijk samenwerking met de Duitse en
Belgische buren, maar ook Denemarken en Zweden zijn zeer geïnteresseerd. Wat je met de uitkomsten, de producten en de resultaten van de
fosfaatrotonde kunt doen, betreft het terrein van collega Knapen, die
derde landen hiermee buitengewoon goede diensten kan bewijzen. Dat
zijn, kortom, interessante ontwikkelingen, die afgelopen jaar mede als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

22

gevolg van Kamervragen op gang zijn gekomen. Ik sluit natuurlijk niet uit
dat er meer vergelijkbare rotondes van de grond komen.
Wat gaan wij nog doen? Wij zullen natuurlijk de Europese inzet versterken,
waarop collega’s Verhagen en Rosenthal al doelden. Daarnaast is de
Nederlandse inzet gericht op een aantal andere zaken. Ik heb meerdere
keren in een ander verband de richtlijn Ecodesign genoemd. Die is
buitengewoon interessant en biedt kansen voor de Nederlandse sector.
Wij zullen ook bekijken wat daarmee in Europees verband kan worden
gedaan. Het is volstrekt helder dat wij in Nederland bij inkoopbeleid
vooral spreken over duurzaam inkoopbeleid. Daarnaar werd zojuist al
verwezen door mevrouw Van der Werf. In die zin is het initiatief te
begrijpen dat hier is genomen door enerzijds het bedrijfsleven verenigd in
VNO-NCW, en anderzijds door MVO Nederland en de Groene Zaak om
samen te werken en om dat concept voorbeeld te laten zijn voor andere
landen binnen de EU. Daarbij is ook een van de toonaangevende ngo’s
heel nadrukkelijk betrokken. Dat zal overigens geen dictaat worden. Zo
zitten wij in Europa gelukkig niet in elkaar. Wel bestaat er in Europa brede
belangstelling voor de Nederlandse aanpak bij duurzaam inkopen. Die
heeft vorig jaar een ietwat andere aanvliegroute gekregen, mede naar
aanleiding van het verzoek vanuit het bedrijfsleven om vooral het
kostenaspect in de gaten te houden. Duurzaam inkopen in Nederland is
toonaangevend in Europa.
Mevrouw Van der Werf vroeg naar het initiatief van een circulaire
economie tegenover de lineaire economie. Ik weet dat er verschillende
initiatieven zijn genomen om te komen tot een circulaire economie.
Eigenlijk is een circulaire economie het sluiten van de ketens. Het is
misschien een heel eenvoudige maar wel een volstrekt heldere definitie.
De rapporten en de onderzoeken waarnaar mevrouw Van der Werf
verwees van McKinsey zijn weliswaar op Europa gericht, maar het is goed
om de mogelijkheden en kansen voor Nederland ook nadrukkelijk in beeld
te brengen. Dat kan, of moet misschien zelfs, samen met de collega’s op
het ministerie van EL&I worden gedaan. Voor zover wij daar nu zicht op
hebben, is het in ieder geval een uitdaging.
Mevrouw Van Veldhoven ging in haar bijdrage in op de vraag of het
afvalbeleid in de meest ruime zin een soort Schengenbenadering kan
krijgen. Ik weet niet of dat nodig is en of dat iets toevoegt. Ik wijs er wel
op dat er wat mij betreft geen enkel bezwaar is om, bij het grenzeloos
kunnen vermarkten en verwerken van afval als grondstof, internationaal te
werken met volgens onze criteria acceptabele stromen. De praktijk wijst
echter uit dat als wij dit doen in Nederland, juist sommige afgevaardigden
in de Kamer hierbij vraagtekens plaatsen. Ik wijs kortheidshalve op de
discussie over de grondstoffen voor afvalverbrandingsovens of energiecentrales. Wij hebben het standpunt dat er, als je voldoet aan de
EVOA-richtlijn en de eigen inspectie dit checkt, geen enkel probleem hoeft
te zijn. Ik weet niet of dit dan nog verbreed moet worden tot een soort
Schengenbenadering voor het afval. In de praktijk is er nu voldoende
waarborg dat het vrije transport van grondstoffen mogelijk is, mits je je
aan de voorwaarden houdt. Ik weet niet of het snel realiseerbaar is om de
internationale regelgeving dusdanig op te rekken dat het een soort
Schengenpact wordt. Ook weet ik niet of het nodig is. De praktijk wijst
volgens mij uit dat het niet nodig is. De Kamer denkt hier genuanceerd
over.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Het is altijd interessant om de staatssecretaris te horen terugkomen op een eerdere toezegging. De vorige keer
was de staatssecretaris hierover toch wat positiever, toen wij hierover
spraken in het AO. De regels voor transport van grondstoffen die nog niet
zo gemakkelijk zijn te vervoeren omdat ze beschouwd worden als
gevaarlijk afval, moeten worden aangepast. Ik noemde de spaarlamp als
voorbeeld. Er moet eerst op kleinere schaal worden bekeken of het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

23

mogelijk is om met een aantal landen in een vertrouwde omgeving, waar
de regels erg op elkaar lijken, te komen tot een versimpeling van het
grondstoffentransport. Daaruit moeten dan de knelpunten worden
gedistilleerd die vervolgens in Brussel kunnen worden aangekaart. De
staatssecretaris en ik zijn het met elkaar eens dat er, als wij aan EVOA
voldoen, veel meer mogelijkheden zouden moeten zijn voor het transport
van deze grondstoffen. Ik hoop dus toch dat de staatssecretaris zijn wat
negatieve reactie wil heroverwegen.
Staatssecretaris Atsma: Het kabinet is er niet op tegen. Ik zeg alleen dat
hierbij de afgelopen maanden vooral vanuit de Kamer kritische kanttekeningen zijn geplaatst, niet zozeer door mevrouw Van Veldhoven zelf, als
wel door afgevaardigden uit andere geledingen. Daarom zeg ik dat het
wat ons betreft geen enkel probleem is, maar dat de Kamer hier zelf een
aantal vragen over gesteld heeft. In het afgelopen jaar waren dat er ten
minste twintig. Kortom, ik heb er geen moeite mee, mits aan de
EVOA-criteria wordt voldaan. Als daaraan wordt voldaan, is wel de vraag
wat een verdere oprekking op dit moment toevoegt. Wij willen wel een
minimale waarborg hebben voor de kwaliteit. Volgens mij hebben wij
daarover geen verschil van mening. Het is goed als mevrouw Van
Veldhoven het gesprek over de vraag hoever wij daarin mogen gaan,
aangaat met haar collega-afgevaardigden. Even heel specifiek op afval
inzoomend, wij hebben een tekort aan grondstof en materiaal voor onze
energiecentrales. Vanuit die optiek vinden wij het gerechtvaardigd dat er
afval wordt geïmporteerd vanuit Italië, Duitsland en Engeland. Ik ben blij
dat mevrouw Van Veldhoven dat ook vindt, als het materiaal aan de
minimale eisen voldoet.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Na deze uitnodiging van de staatssecretaris om dit aan mijn collega’s voor te leggen, dien ik hierover straks
graag een motie in. Dan zullen wij zien wat de Kamer hiervan vindt.
Staatssecretaris Atsma: Dat lijkt mij uitstekend. Dan moet iedereen kleur
bekennen. Als mevrouw Van Veldhoven de motie goed formuleert, zullen
het kabinet en de afvalbranche daarmee zeker kunnen leven. Het
afgelopen jaar is een- en andermaal duidelijk geworden, zeker na het
pleidooi van mevrouw Van Veldhoven en mevrouw Van der Werf voor het
initiëren van rotondes, dat afval vooral een kans en geen bedreiging is.
Kortom, ik juich dat zeer toe. Ik hoop dat dit besef breed binnen de Kamer
wordt gedeeld.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Ik dank de staatssecretaris voor zijn
positieve woorden over afval, grondstof en duurzaam inkopen. Op één
ding wil ik de nadruk leggen, namelijk op wat ik in mijn inbreng naar
voren bracht als performance-based inkopen. Dat leidt natuurlijk tot een
heel andere manier van inkopen, ook voor de overheid. Je koopt dan niet
meer producten om daarvan eigenaar te worden, of het nu tapijten,
kantoormeubilair, of verlichting zijn. In plaats daarvan blijft de leverancier
de eigenaar. Zeker voor overheden is het heel moeilijk om in die systeemverandering mee te gaan. Ik vraag de staatssecretaris dus om daaraan in
het kader van grondstoffenschaarste aandacht te besteden.
Staatssecretaris Atsma: Zeker. Collega Verhagen heeft hierop reeds een
positieve reactie gegeven in het kader van de Turntoo-initiatieven. Daarbij
sluit ik mij uiteraard aan. Zijn antwoord was wat mij betreft meer dan
voldoende.
Staatssecretaris Knapen: Voorzitter. Het meeste is al duidelijk geworden.
Als je door andere delen van de wereld reist, merk je telkens weer dat
grondstoffen de neiging hebben om zich te verstoppen op plekken waar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

24

het knap onhandig is om ze naar boven te halen. Ik was laatst in Sudan.
Daar zit de olie precies waar mensen de grens betwisten. Ook was ik in
Somalië, waar mogelijk olie op de plek zit waar Puntland en Somaliland
elkaars grens betwisten.
Even los van het feit dat ze zich vaak op een, ook politiek, onhandige plek
verstoppen, wees de heer Irrgang erop dat het tot allerlei wantoestanden
leidt, als grondstoffen naar boven komen in een omgeving zonder veel
politieke, economische en culturele infrastructuur. De heer Irrgang had het
over de combinatie van Dutch disease en corruptie die deze landen kan
treffen. Het is inderdaad een punt dat intussen weliswaar gevoeglijk is
bestudeerd, maar waarvoor nog geen handzaam recept is.
Ik ga nu in op de wijze waarop de heer De Lange en mevrouw Van der
Werf spraken over de relatie tussen arme landen en grondstoffen. Je kunt
proberen om een aantal dingen over het voetlicht te brengen en successievelijk dwingender te maken. Dat zijn transparantie, goed bestuur en
richtlijnen. Ten aanzien van transparantie zijn wij steeds actief geweest in
het Extractive Industries Transparency Initiative. Het is helaas Engels,
maar zo gaan die dingen. Minister Rosenthal wees op het initiatief met tin,
dat nu op de rol staat. In het kader van het Kimberley Proces zijn wij actief
betrokken bij pogingen om zo goed mogelijk in certificering onder te
brengen welke diamanten waarvandaan komen. Daarin hebben wij
redelijk wat ervaring opgedaan, niet in grondstoffen maar in andere
activiteiten. De leden weten dat wij actief zijn in de ketenbeheersing ten
aanzien van soja, palmolie en cacao. De methodiek is dus vertrouwd.
Daaraan proberen wij zo veel mogelijk bij te dragen.
Ten aanzien van goed bestuur zijn wij betrokken bij het raamwerk voor
grondstoffenmanagement, de Natural Resource Governance, ook op een
heel praktische manier. Wij proberen de milieueffectrapportage, de
Commissie voor de m.e.r., in te schakelen om simpelweg te helpen bij het
opzetten van zo’n raamwerk in een aantal partnerlanden. Vanmiddag
hebben wij met enkelen van de hier aanwezige leden gesproken over de
richtlijnen van de OESO. Wij hebben het gehad over de vraag hoe wij
proberen om de due diligence vorm te geven die hierbij wordt verlangd
van ondernemingen. Dat doen wij onder meer aan de hand van de
ketenbenadering, die wij via het Initiatief Duurzame Handel ontwikkelen.
Minister Verhagen attendeerde de leden daarop al.
Deze bewegingen moeten natuurlijk naast die van andere partners in de
wereld worden gelegd. Het opstellen van de grondstoffennotitie – het was
misschien wel tien of vijftien jaar geleden dat dit voor het laatst is gedaan
– heeft natuurlijk enerzijds te maken met het feit dat grondstoffen zich bij
vrijhandel van hun nationaliteit ontdoen op het moment dat ze uit de
grond komen en worden verkocht en anderzijds met het feit dat bij de
opkomst van nieuwe grote staten elders in de wereld juist sprake is van
een soort renationalisatieontwikkeling. Daartussen zit een spanning,
waarvoor je een vorm probeert te vinden. Met collega Atsma was ik in Rio
en heb daar samen met mijn Duitse collega onder meer gesproken met de
premier van China over de vraag hoe het omgaat met het bedrijfsleven in
Afrika. Aan de ene kant had hij al heel snel het gevoel dat er sprake was
van inmenging in interne aangelegenheden. Aan de andere kant
ontwikkelt zich in China ook wel het gevoel dat je het niet helemaal droog
houdt door het alleen te beschouwen als iets wat je daar uit de grond
haalt en dan naar je toe haalt, zo zeg ik maar even kort door de bocht. De
coöperatie van die landen is uiteindelijk ook van belang. Ik was een tijdje
geleden in Peking. Daar hoorde ik in de vestiging van het Wereld Natuur
Fonds dat in China meer en meer wordt gedacht aan modellen om op een
wat ordelijker manier om te gaan met het spanningsveld tussen behoefte
aan grondstoffen en aan het verzekeren van de coöperatie op langere
termijn van arme landen waar de grondstoffen worden gehaald. Het is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

25

een proces in ontwikkeling en gaat stap voor stap. Wij proberen via de
OESO en de Europese Unie zo veel mogelijk gewicht in de schaal te
leggen.
De heer De Roon vroeg – ik zal de ondertoon in zijn vraag niet duiden –
hoe het zit met al het geld dat de afgelopen jaren is uitgegeven om
land-grabbing te bestrijden. Het geld is wel besteed. Wij hebben in een
aantal landen niet alleen transparantie, maar ook kadasters weten te
bevorderen. Ik noem Mozambique, Tanzania en Ghana. Wij zijn op dit
moment nog bezig in enkele andere landen, zoals Rwanda. Dat is niet
onbelangrijk, want zonder kadasters kun je geen corporaties inrichten.
Zonder corporaties kun je niet voor de markt produceren, want dan blijft
het allemaal kruimelwerk. Het heeft dus een ontwikkelingspolitieke
component.
Ook iets anders speelt daarbij een rol. Bijvoorbeeld in een land als
Colombia is het eigendom van land dermate omstreden geweest dat het
bijna heeft geleid tot een burgeroorlog. Daar hebben wij via de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) en via enkele ngo’s een bijdrage
geleverd aan het oplossen van het conflict tussen degenen die het land
roofden en degenen die ervan verjaagd werden. Op sommige plekken
ontstaat stabiliteit. Misschien is deze vraag wel erg naar ons toe geredeneerd, maar wat hebben wij aan die stabiliteit? Heel wat, want president
Santos heeft inmiddels zo’n $9 mld. – dat is meer dan het bedrag dat hier
werd genoemd – op de plank liggen om te werken aan geïntegreerd
waterbeheer en voedselzekerheid. Twee weken geleden was ik in
Colombia. Daar heb ik samen met de Colombiaanse regering afgesproken
om dit samen met Nederland te ontwikkelen. Dat geld kan dus best tot
heel interessante perspectieven voor Nederland leiden. Het is dus goed
voor daar en niet slecht voor hier.
Ten slotte vroeg mevrouw Van Veldhoven hoe het zit met de watervoetafdruk. Wij hebben opdracht gegeven tot een onderzoek, dat wordt
uitgevoerd door het Planbureau voor de Leefomgeving, dat aan het einde
van het jaar klaar is, als het goed is. Om misverstanden te voorkomen, het
gaat niet alleen over bedrijven en hun voetafdruk, maar ook over die van
burgers en overheden. Het onderzoek probeert daarop dus geïntegreerd
enige greep te krijgen. Er wordt niet alleen gewacht op studies, maar er
zijn diverse bedrijven die zelf begonnen zijn. Uit het jaarverslag van
bijvoorbeeld Ballast Nedam blijkt – er zijn echter meer bedrijven – dat het
een poging doet om die voetafdruk in een duurzaamheidsverslag te
definiëren. Het is van boven dus een beetje drukken, maar van onderop
wordt ook op ons gedrukt. Dat was eigenlijk ook de uitkomst van Rio.
De voorzitter: Wij zijn gekomen bij de tweede termijn van de Kamer,
waarvoor een spreektijd van twee minuten per fractie geldt. Het is een
notaoverleg. De leden kunnen dus eventueel moties indienen.
De heer De Lange (PvdA): Voorzitter. Voordat ik kom tot mijn twee
moties, geef ik de regering graag mee dat het de PvdA spijt dat project-byproject reporting niet in het compromis staat, zoals de zaak er nu voor
staat. Het gaat niet alleen om de kosten in termen van de administratieve
lasten. Die zijn er volgens de Europese Commissie wel, maar zij zijn voor
veel bedrijven niet dusdanig dat zij onoverkomelijk zijn. Het gaat om wat
het oplevert. Heel veel organisaties hebben ons duidelijk gemaakt dat
project-by-project reporting cruciaal is om corruptie in ontwikkelingslanden aan te pakken. Wij zullen zien wat er gaat gebeuren in het
Europees Parlement.
Dan kom ik bij mijn twee moties.
Motie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

26

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat vanaf 3 maart 2013 de Europese «Illegaal hout»-wet
(Regulation EU No. 995/2010) in werking treedt waardoor het verboden
wordt om illegaal gekapt hout op de Europese markt te verhandelen;
constaterende dat vanaf 3 maart 2013 bedrijven die hout verhandelen
en/of consumeren moeten kunnen inschatten of ze met illegaal gekapt
hout van doen hebben en een register moeten bijhouden van hun
toeleveranciers en afnemers;
constaterende dat de Europese Unie met houtproducerende ontwikkelingslanden, bedrijven en maatschappelijke organisaties samenwerkt om
legaal gekapt hout te certificeren;
verzoekt de regering, te onderzoeken of soortgelijke Europese wetgeving
ook mogelijk en wenselijk is voor abiotische grondstoffen om zo
duurzaam beheer van grondstoffen in ontwikkelingslanden te stimuleren
en de resultaten voor het kerstreces met de Kamer te delen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid De Lange. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 4 (32 852).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering, de Kamer zo snel mogelijk te informeren hoe en
wanneer de actiepunten zoals beschreven in de Grondstoffennotitie
geïmplementeerd worden en wanneer de geplande financiering van
projecten van ondernemingen en maatschappelijk middenveld plaats zal
vinden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door de leden De Lange, Van
der Werf en Peters. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 5 (32 852).
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. Ook ik dank de regering voor haar
beantwoording. Ik ben onder de indruk van de kennis van met name de
ministers over een behoorlijk aantal zeldzame metalen. Wij moeten
vaststellen dat er nog geen sprake is van metaalmoeheid tussen deze
twee heren. Dat is in ieder geval goed.
Ik heb gevraagd of er nadrukkelijk wordt ingezet op de directe relatie met
Duitsland. Overigens hebben alle andere collega’s dat ook naar voren
gebracht. Dit hoeft niet per se op de top te gebeuren, maar wanneer het
effectief is. Omdat de minister van EL&I hieraan zulke warme woorden
wijdde, wil ik datzelfde doen voor het feit dat hij ten aanzien van het loket
aangaf dat hij, als de wens daarvoor komt vanuit het bedrijfsleven, het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

27

daarvoor ook een rekening zal sturen. Dat lijkt mij terecht. Ik kan mij iets
voorstellen bij zo’n loket. Het gaat immers om kwetsbare, concurrentiegevoelige informatie. Tegen die achtergrond kan ik mij voorstellen dat hij dat
op een centrale plek probeert te verzamelen. Wij kennen echter al veel
kennisplatformen die uiteindelijk niet zo verrekte veel opleveren. De
minister moet het dus vooral beperkt doen.
Ik heb de afgelopen week geprobeerd om het boek van Dambisa Moyo,
die vorige week ook op Nieuwsuur werd geïnterviewd, tot mij te nemen. Ik
raakte daardoor onder de indruk van de wijze waarop met name China
een positie aan het verwerven is in de internationale grondstoffenmarkt. Ik
denk dat alle goede bedoelingen om transparantie op te leggen en
regelgeving uit te breiden maar beperkt effect hebben. De heer Irrgang
zei: publish what you pay. De staatssecretaris voor ontwikkelingssamenwerking gaf terecht aan dat het vooral practice what you preach moet zijn.
Gelukkig zijn er in toenemende mate bedrijven uit ons deel van de wereld
die dat ook doen en aan wie aandeelhouders en stakeholders dat ook
vragen. Zij maken het voortbestaan van die bedrijven immers mogelijk.
Ik waarschuw er dus voor om in een al te gemakkelijke regelgevende
reflex te schieten. Ik steun de minister van EL&I in de waarschuwing dat
de Kamer elke keer als zij vraagt om de verlaging van administratieve en
handhavingslasten, dat niet moet vergeten. Ik heb geen moties, maar wij
zullen de regering wel stringent blijven volgen bij haar concrete acties. Ik
heb van alle bewindspersonen de nodige voorbeelden gehoord. Wij zullen
hen scherp blijven volgen.
De heer Irrgang (SP): Voorzitter. Wij wachten het eventuele plan voor een
grondstoffenloket met belangstelling af. De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken ging in op het dilemma hoe je ervoor kunt zorgen dat
kapitaalstromen naar vaak heel arme ontwikkelingslanden een kracht voor
ontwikkeling zijn in plaats van een belemmering daarvan. Zo heeft het
immers ook helaas vaak uitgepakt. Er zijn twee dingen van belang. Het
eerste punt is het voorkomen van de Dutch disease. Je kunt dan twee
dingen doen. Je kunt het geld niet te snel uitgeven. Soms worden fondsen
geapprecieerd door de wisselkoers. Daarnaast is natuurlijk monetaire
stabilisering een optie. Dat is niet vaak toegepast, maar ook dat is een
manier om dit te voorkomen. Het andere probleem is meestal groter. Dat
is namelijk corruptie. De elite misbruikt het dan in plaats van het aan te
wenden voor ontwikkeling. Nederland zet zich in voor certificering van
bijvoorbeeld ketens zoals tin. Dat is heel goed. In Congo is tin natuurlijk
een conflictgrondstof.
Het tweede punt is natuurlijk transparantie. Ik vond de afhoudende manier
waarop de minister van EL&I daarop inging, eerlijk gezegd teleurstellend.
Er ligt een compromis, maar dat wordt nog besproken met het Europees
Parlement. Ik pleit er nogmaals voor dat de Nederlandse regering ook in
onderhandelingen met het Europees Parlement inzet op maximale
transparantie. Als dat compromis nog kan verbeteren, moet de Nederlandse regering zich daarvoor inzetten. Ik vind het jammer als dit nu wordt
afgedaan met de opmerking dat wij niet meer administratieve lasten
willen. Dit kan van enorm belang zijn om tot verbetering te komen van
landen waar de elite publiek geld misbruikt en waar Nederland een
enorme bijdrage aan levert. Ik zou het jammer vinden als Nederland daar
op de rem trapt. Als er mogelijkheden zijn om de richtlijn in wording te
verbeteren, ook in de discussie met het Europees Parlement, hoop ik dat
Nederland dat steunt. Ik pleit daar nogmaals voor.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Ik constateer dat op mijn wat kritische
vraag wat je aan de WTO hebt voor het tegengaan van het kwalijke
gedrag van landen als China nog niet echt is ingegaan. China speelt
allerlei procedurele spelletjes, het heeft zelfs gezegd dat het daarmee
lekker doorgaat en dat het dit zo lang mogelijk zal rekken. Dat biedt heel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

28

weinig vooruitzicht op aanzienlijke verbetering van de grondstoffenleveringszekerheid voor de komende jaren. Om die reden is het van belang
dat ons land inzet op het opbouwen van duurzame relaties met allerlei
handelspartners en op zoek gaat naar wederzijdse afhankelijkheden. Wij
moeten onze wat ideologische benadering dat wij nu eenmaal afhankelijk
zijn van een organisatie als de WTO niet zozeer loslaten als wel niet heilig
verklaren.
Om die reden heb ik twee moties waarmee ik de regering oproep om
meer in te zetten op concrete samenwerking met andere landen. De eerste
motie luidt als volgt.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de schaarste van bepaalde grondstoffen mede wordt
veroorzaakt door een gebrek aan technologie om deze stoffen efficiënt te
winnen;
constaterende dat Nederland en Europa op het gebied van investeringen
in research and development achterlopen op Azië en Noord-Amerika;
verzoekt de regering, zich op korte termijn in te zetten voor ontwikkeling
van winningstechnieken zoals deep-sea mining en samenwerking met
landen die dergelijke technieken nodig hebben of beschikken over
schaarse grondstoffen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid De Roon. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 6 (32 852).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de competitie op de schaarsegrondstoffenmarkt feller
wordt;
constaterende dat bepaalde landen op een agressieve manier de markten
manipuleren door land-grabbing, het aanleggen van strategische
voorraden en door exportbeperkingen;
overwegende dat dergelijke praktijken funest zijn voor een stabiele en
duurzame aanvoer van grondstoffen;
verzoekt de regering om zich actief en concreet in te zetten in het aangaan
van bilaterale en multilaterale samenwerking met landen die van
betekenis kunnen zijn bij het verminderen van onze afhankelijkheid, met
als doel het versterken van de grondstoffenketens voor de lange termijn,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

29

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid De Roon. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 7 (32 852).
Mevrouw Van der Werf (CDA): Voorzitter. Ik sluit een klein beetje aan bij
de vorige spreker. Ik heb het algemene punt dat verschillende sprekers
hebben ingebracht. Misschien dat iemand zijn licht nog kan laten schijnen
over de vraag in welke mate wij de balans moeten zoeken in het vraagstuk
van het grondstoffenkader ten aanzien van volledige vrijhandel en tot het
aangaan van partnerschappen en het maken van afspraken.
Verder dank ik de bewindslieden voor de beantwoording. Ik ben heel blij
met de toezegging van de minister van EL&I over het loket voor en door
bedrijven, dat hen enerzijds kan ondersteunen en waar anderzijds een
heleboel informatie binnenkomt die kan bijdragen aan het aanscherpen
van de Nederlandse grondstoffenstrategie. Het is dus een mooi initiatief.
Ik dank de minister daarvoor.
Ik zou het op prijs stellen als er nog iets wordt gezegd over de steenkolendialoog, maar misschien gaat staatssecretaris Bleker daarover. Hij is hier
nu net niet.
Ten slotte heb ik nog een motie ten aanzien van wat gewisseld is over het
behoud van grondstoffen.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het zowel in het belang van het milieu is als in het
belang van behoud van grondstoffen, de stap te zetten van een lineaire
economie naar een circulaire ofwel kringloopeconomie;
verzoekt de regering om in kaart te brengen welke kansen er liggen voor
het toewerken naar een circulaire economie in Nederland, hoe de kansen
benut kunnen worden en belemmeringen kunnen worden weggenomen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid Van der Werf. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 8 (32 852).
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Voorzitter. Ik dank alle bewindslieden
voor de discussie en toezeggingen over het loket, de stresstest, de
samenwerking met de buurlanden en het onderzoek naar het water.
Staatssecretaris Atsma heeft afgelopen woensdag het verpakkingenakkoord met het bedrijfsleven getekend, ondanks dat hij wist dat de Kamer
hierover nog een uitspraak wilde doen. Na de discussie in het AO hebben
wij namelijk besloten om het VAO na 1 juli te houden, omdat daarvoor
nog alle tijd zou zijn. Ik neem aan dat de staatssecretaris bij zijn
toezegging heel goed op de hoogte was van zijn eigen deadlines. Dat kan
dus geen excuus zijn geweest om net voor 1 juli te tekenen. Ik heb
daarover vragen gesteld. De staatssecretaris antwoordde daarop dat het
te maken had met de kwartaalindeling, maar het gaat om het verschuiven
van de deadline met een of twee Kamerdagen. Het lijkt mij dat dit ruim
binnen de marges van de kwartaalindeling valt. Ik vraag de staatssecre-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

30

taris dus nogmaals wat de zware urgentie was waardoor niet kon worden
gewacht op de aangekondigde Kameruitspraak deze week.
Ik dien de volgende motie in.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat met slim hergebruik van grondstoffen kosten, energie
en milieu gespaard kunnen worden en dat de regering de intentie heeft
uitgesproken om de positie van Nederland als grondstoffenrotonde te
bevorderen;
overwegende dat in Nederland, België en Duitsland veel kennis en
potentieel aan materialen voor hergebruik aanwezig zijn, maar dat deze
vaak te versnipperd en kleinschalig zijn om hergebruik te laten lonen;
overwegende dat administratieve lasten verbonden met wet- en regelgeving voor grensoverschrijdend transport van afvalstoffen met potentie
voor hergebruik als grondstof een drempel opwerpen voor specialisatie
en schaalvergroting;
van mening dat de voortrekkersrol van de Benelux via de afspraken van
het Schengenakkoord voor vrij verkeer van personen een goede parallel
biedt voor een voorlopersrol op het vlak van vrijer verkeer van
herbruikbare materialen en grondstoffen;
verzoekt de regering om actief in haar multilaterale contacten in Beneluxverband en bilaterale betrekkingen met Duitsland de mogelijkheid in te
brengen van een Schengengebied voor hergebruik van grondstoffen,
door:
– het beperken van de regeldruk en de vereiste vergunningen voor
grensoverschrijdend afvaltransport van recyclables, gekoppeld aan
onderlinge afspraken over consistente minimale eisen voor het niveau
van hergebruik voor dergelijke materialen;
– het waar nodig afstemmen van de investeringen in hergebruik zodat
een hogere schaalgrootte mogelijk is waar dat nodig is om hergebruik
lonend te maken;
– het bevorderen van grensoverschrijdende samenwerking tussen
universiteiten, kennisinstellingen en het bedrijfsleven op bovengenoemde onderwerpen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid Van Veldhoven.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 9 (32 852).
Mevrouw Peters (GroenLinks): Voorzitter. Ik dank de vier bewindslieden
voor hun antwoorden. Wij hebben een heel scala onderwerpen
behandeld, van geostrategie tot en met rotondes en loketten. Ten aanzien
van Ruggie en de OESO is uitgelegd dat er van alles gebeurt, zoals het
Initiatief Duurzame Handel. Daarover is een conferentie geweest. Ook
MVO Nederland doet het een en ander. Dat is hartstikke mooi. Dat zijn de
eerste stappen. Ik heb echter gevraagd hoe het hiermee verdergaat.
Concreet wacht ik nog op de uitvoering van de toezegging van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

31

regering ten aanzien van mijn met steun van enkele collega’s hier
aangenomen motie. De regering zou immers met een actieprogramma
komen voor de drie pijlers van Ruggie en dat aan de Kamer meedelen. De
drie pijlers zijn dat bedrijven mensenrechten moeten respecteren, dat
staten moeten bevorderen dat de mensenrechtenschendingen niet
plaatsvinden en dat goede remedies moeten worden bevorderd. Er werd
gezegd dat de regering dit in 2012 zou doen. Wij zitten nu op de helft van
2012. Kan dat voor de begrotingsbehandeling komen?
Ten aanzien van Kiobel, de discussie die ik daarover met de minister van
Buitenlandse Zaken had en de motie van de Kamer om zich niet langer te
mengen – het woord «mengen» werd gebruikt in de context van de
«amicus curiae»-brieven – verdient het niet de schoonheidsprijs dat er
kort daarop weer een brief werd gestuurd. Belangrijker is dat het niet
duidelijk is welk inhoudelijk argument de Nederlandse regering hiervoor
gebruikt en vooral welk algemeen belang zij daarmee dient. Ik krijg graag
een reactie op de brief hierover van de regering van 23 maart en op de
vraag hoe die zich verhoudt tot de brief van afgelopen donderdag naar
aanleiding van de laatste «amicus curiae».
Ik besluit met een motie over transparantie. Daarover is veel gezegd. Ik
vestig er de aandacht op dat het in Nederland gevestigde Global
Reporting Initiative een mooi voorbeeld is van hoe je Ruggie kunt
toepassen. Daarom dien ik de volgende motie in.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het Global Reporting Initiative goede handvatten biedt
voor rapportage over de maatschappelijke effecten die een bedrijf heeft
op de samenleving waarin het actief is;
constaterende dat enkele bedrijven deze geïntegreerde verslaglegging al
toepassen en baat hebben bij een level playing field bij hun inspanningen
om transparantie over bedrijfsvoering te vergroten;
constaterende dat in Denemarken wetgeving bestaat die beursgenoteerde
bedrijven verplicht om in hun jaarrapportage verslag te doen van hun
inspanningen op het gebied van corporate social responsibility;
verzoekt de regering, onderzoek te doen naar hoe de toepassing van
richtlijnen voor geïntegreerde jaarverslaglegging, zoals bijvoorbeeld door
het Global Reporting Initiative aangedragen, bevorderd kan worden in
Nederlandse wet- en regelgeving voor de jaarverslaglegging door
beursgenoteerde bedrijven en de Kamer daarover te rapporteren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter: Deze motie is voorgesteld door het lid Peters. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 10 (32 852).
De vergadering wordt van 21.13 uur tot 21.20 uur geschorst.
Minister Rosenthal: Voorzitter. Er zijn mij nog een paar vragen gesteld.
Verder zal ik ingaan op de motie-De Lange c.s. op stuk nr. 5 en de
motie-De Roon op stuk nr. 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

32

Ik heb één algemene opmerking. In tweede termijn heeft een aantal
woordvoerders hier aandacht voor gevraagd. Onderwerpen als vrijhandel
vormen natuurlijk een cruciaal punt bij het onderwerp dat we aan de orde
hebben. Dit houdt verband met de politisering van de grondstoffenproblematiek. Daar wordt ook aan gerefereerd in de grondstoffennotitie. Daarbij
komt natuurlijk ook alles aan de orde wat te maken heeft met geopolitieke
strategie. Daar lopen wij niet voor weg, temeer omdat omringende landen
zoals Duitsland en Frankrijk – we hebben er al over gesproken – daar
volop actief in zijn.
Ik kom op een vraag van de heer De Roon, die ik heb losgekoppeld van
zijn motie op stuk nr. 7. Wij spreken in dit kader niet alleen over de WTO,
maar wij hebben de WTO wel degelijk nodig voor de ontwikkelingen die
van belang zijn. Ik noem de grondstoffenproblematiek waar China
rechtstreeks mee van doen heeft. Voor alle duidelijkheid herhaal ik dat
Nederland niet voor niets volop contact heeft met Australië over de
problematiek in China. Wij zien die problematiek stevig onder ogen. Er is
sprake van een gezamenlijke lijn, onder meer op het gebied van de
mijnbouw en zeldzame aardmetalen. De samenwerking van de geologische diensten is een punt dat hierop inspeelt.
Mevrouw Peters stelde een vraag over de Kiobel-zaak. Ik vrees dat wij op
dit punt van opvatting verschillen. De extraterritoriale toepassing van
Amerikaanse wetgeving zonder dat die in een bepaalde situatie een basis
vindt in het internationale recht, was en is voor de Nederlandse regering
een reden om ter zake een «amicus curiae»-brief in te dienen. Dat gold
voor de eerste brief en bij de tweede is dat in feite a fortiori weer aan de
orde.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Ik heb het standpunt zoals dat nu
verwoord is, kunnen opmaken uit de «amicus curiae»-brief, maar het
verband met de brieven die de regering hierover aan de Kamer heeft
gestuurd, is onbegrijpelijk. Ik noem de brief van 23 maart 2012, die
ondertekend is door staatssecretaris Bleker van EL&I, mede namens de
minister van Buitenlandse Zaken. Ik wil graag een duiding, eventueel
schriftelijk, over hoe die twee standpunten zich tot elkaar verhouden.
Minister Rosenthal: In de Kiobel-zaak gaat het om datgene wat met de
«amicus curiae»-brief bedoeld is. Ik herhaal dat het hierbij echt gaat om
de «high ground» die we zoeken met betrekking tot het internationale
recht en de verhouding van het internationale recht tot nationale
aanspraken. Het is voor mij op zichzelf ook even moeilijk geweest om mij
dat eigen te maken, maar ik hoop dat gedaan te hebben. Het gaat dus
over de extraterritoriale uitoefening van de Amerikaanse rechtsmacht. Dat
is ook bij de tweede «amicus curiae»-brief de expliciete vraag van het
Amerikaanse supreme court geweest. Ik kan hem wel even letterlijk
voorlezen: «Whether and under what circumstances the Alien Tort Statute,
28 U.S.C. §1350, allows courts to recognize a cause of action for violations
of the law of nations occurring within the territory of a sovereign other
than the United States.» Daar gaat het om. De beantwoording van die
vraag is voor Nederland van groot belang. Daarbij mag niet verheeld
worden dat de belangen van het bedrijfsleven in het geding kunnen zijn,
ook meer in algemene zin.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Daar komt de aap uit de mouw: het gaat
om het belang van het bedrijfsleven. Kom daar dan ook ruiterlijk voor uit.
Verhul het niet achter volkenrechtelijke argumenten dat in dit geval wordt
gekozen voor het bedrijfsleven in plaats van mensenrechten. In de brief
van de regering aan de Kamer van 23 maart 2012 staat dat extraterritorialiteit een goed idee is, maar in de «amicus curiae»-brief staat dat het een
slecht idee is. Ik wil graag weten hoe het nu zit, want in de officiële
communicatie hierover aan de Kamer wordt het standpunt gehuldigd dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

33

extraterritorialiteit een goed idee is, en wordt gemeld dat we dit reeds
hebben in Nederland en in Europa, maar dat het ook elders mag.
Minister Rosenthal: Ik heb helemaal niets toe te voegen aan datgene wat
ik hierover al heb gezegd tegen mevrouw Peters. Het gaat hierbij om de
Kiobel-zaak, niet meer en niet minder.
Voorzitter. Ik kom op de twee moties. De motie-De Lange c.s. op stuk nr. 5
ligt in de rede. Wat dat betreft, is de motie een ondersteuning met een
prikkeling voor de regering om niet alleen de actiepunten kenbaar te
maken maar ook de implementatie daarvan serieus ter hand te nemen.
We zullen de actieplannen uiteraard implementeren. We zijn daar al mee
bezig. Dat zullen we ook met de Kamer delen.
Ik kom op de motie-De Roon op stuk nr. 7 over de competitie op de markt
voor schaarse grondstoffen enzovoorts. Het verzoek van de heer De Roon
is prima voor zover wij daar de mogelijkheden toe hebben. Wij zien een
en ander niet in de plaats gesteld van de WTO, waar de heer De Roon in
eerste instantie op leek te doelen. Wij zien het als een uitstekende
aanvulling. Op dat punt verwijs ik bijvoorbeeld naar het vrijhandelsakkoord met Zuid-Korea. Als ik de motie op die manier mag interpreteren,
dan wil ik haar graag aan het oordeel van de Kamer overlaten.
Minister Verhagen: Voorzitter. Ik zal eerst ingaan op de drie moties die
aan mij toebedeeld zijn. Daarna zal ik ingaan op de drie vragen die aan mij
zijn gesteld.
Ik kom op de motie-De Lange op stuk nr. 4 over wetgeving analoog aan de
wet inzake illegaal hout. Ik laat het oordeel over deze motie over de
Kamer. Ik zeg niet dat ik haar ondersteuning van beleid vindt, maar dat ik
het oordeel aan de Kamer overlaat, aangezien ik mij er iets bij kan
voorstellen. We moeten natuurlijk wel nationaal per grondstof bekijken of
het mogelijk is. Zo ja, dan moeten we per grondstof in EU-verband
verkennen wat de extra wens is. We kunnen in dit kader een aantal mooie
voorbeelden noemen, dus zo gek is dit voorstel niet. We kennen het
bijvoorbeeld bij soja en cacao. Als deze motie wordt aanvaard, zal ik
conform hetgeen erin staat, indien het mogelijk en wenselijk is – dat staat
zeer nadrukkelijk in het dictum – bekijken hoe we het gaan doen.
Ik kom op de motie-De Roon op stuk nr. 6. Als ik vriendelijk ben, zeg ik dat
deze motie ondersteuning van beleid is. Als ik vervelend ben, zeg ik dat
deze motie overbodig is. Ik laat het oordeel aan de Kamer over. Zij mag
kiezen uit mijn twee oordelen. Ik vind de motie eigenlijk overbodig, want
zij is echt ondersteuning van beleid. Het gaat gewoon om bestaand beleid.
Het topsectorenbeleid kent met name aandacht voor de ontwikkeling van
deep-sea mining. Het is zelfs een speerpunt in het cluster Maritiem binnen
de topsector Water. IHC Merwede en andere bedrijven zijn er al in gestapt.
In het kader van het topsectorenbeleid hebben we een specifiek beleid
opgezet opdat universiteiten en ondernemers die op dat gebied actief zijn,
het verder kunnen ontwikkelen. Wat in de motie staat, past dus volledig
binnen het topsectorenbeleid zoals we dat hebben vormgegeven. Daarom
heb ik dit oordeel gegeven. Ik heb er echter niets op tegen, want anders
had ik een en ander niet binnen het topsectorenbeleid vormgegeven.
Ik kom op de motie-Peters op stuk nr. 10. Mag ik mevrouw Peters
verzoeken om haar motie aan te houden? Staatssecretaris Bleker heeft
eerder naar aanleiding van haar voorstel voor geïntegreerde jaarverslaglegging gezegd dat we willen wachten op een uitwerking door de
Europese Commissie van de herziening van de transparantie- en
accountancyrichtlijnen. Daar is de Commissie druk mee bezig. Die
herziening wordt in het najaar kenbaar gemaakt. Ik vraag mevrouw Peters
om deze motie aan te houden totdat de Europese Commissie de
herziening van de accountancyrichtlijnen kenbaar heeft gemaakt, want die
wordt dan toch in de Kamer besproken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

34

Ik kom op de drie vragen. Mevrouw Van der Werf vroeg naar de steenkolendialoog. Met de OESO-richtlijnen als uitgangspunt, verwacht de
regering dat bedrijven risico’s op directe of indirecte betrokkenheid bij
mensenrechtenschendingen onderzoeken en op basis van dit onderzoek
beleid voeren om mensenrechtenschendingen te voorkomen. Daarom
versterken wij via de steenkolendialoog de ketenverantwoordelijkheid van
de Nederlandse energiebedrijven. De dialoog is niet bedoeld voor de
bestraffing van de mensenrechtenschenders. De overheid is waarnemer
bij deze dialoog, dus geen partij. We zijn waarnemer omdat we het wel
van belang vinden om dit signaal te geven, maar we zijn geen partij in die
dialoog. Het is de bedoeling om er in het najaar onderling uit te komen.
We zitten er ook bij om dat nauwlettend te volgen. In het kader van de
verbetering van de processen, zijn bedrijven bereid tot transparantie. Dat
hebben ze ook duidelijk gemaakt in deze dialoog. Er kan ook gecumuleerd
worden gerapporteerd over de herkomst van kolen, zodat we daar ook
zicht op krijgen. Er wordt echter geen transparantie gegeven over de
afzonderlijke mijnen waarbij bedrijven inkopen, aangezien dit nadelige
gevolgen heeft voor de concurrentiepositie van bedrijven. Het gaat hierbij
om bedrijfsgevoelige informatie. Dit is de huidige stand van zaken. We
sturen er dus wel op aan dat men zo breed mogelijk die dialoog aangaat
en dat mensenrechtenschendingen worden voorkomen.
De heer Irrgang vindt dat ik actiever moet zijn in de dialoog met het
Europees Parlement. Als er een voorstel ligt, voert het voorzitterschap de
discussie met het Europees Parlement. Ik zit daarbij dus niet aan tafel. Als
de voorzitter denkt dat hij er niet uitkomt of dat er een clash is, zal hij
ongetwijfeld bellen, maar dat zien we dan wel weer. Het is nu echter niet
aan de orde, omdat het Europees Parlement iedere triloog met de
Europese Commissie en met de Raad van de hand wijst. Het Europees
Parlement maakt op dit moment heel bewust geen gebruik van zijn
bevoegdheden, omdat het eerst over de eigen amendementen wil
stemmen. Men wil eerst zijn eigen positie bepalen voordat men dat
gesprek aangaat en de triloog start. Dat is ook wel logisch en verstandig
van zo’n rapporteur, want die wil weten wat het Parlement ervan vindt. Er
is dus allereerst sprake van «make up your mind» in het Parlement. De
Kamerleden kunnen daar ongetwijfeld over van gedachten wisselen met
hun geloofsgenoten. Die amendementen zijn ingediend op basis van het
compromis. Het zou dus heel vreemd zijn als we daar nu al aan gaan
rommelen. Daarom heb ik gezegd: het ligt er en ik ben niet aan zet, maar
het EP zelf gaat eerst aan de slag met de amendementen en voert daarna
de discussie met het voorzitterschap.
De heer Irrgang (SP): Dank voor deze uiteenzetting over de manier
waarop het werkt in Europa. De Kamer hoort vaak dat zij te laat is of te
vroeg. Op enig moment is het Europees Parlement eruit en heeft het
misschien nog nadere eisen. Als die gelegenheid zich voordoet, ontstaat
er opnieuw een discussie tussen de Raad en het Europees Parlement. Kan
de minister zich dan inzetten voor maximale transparantie, verdergaand
dan het compromis dat er nu ligt?
Minister Verhagen: De inzet van Nederland in de Raad is voorafgaand
aan de Raadsvergadering met de Kamer besproken. Naar aanleiding
daarvan heeft de regering gezegd welke lijn zij zou volgen in de discussie
in de Raad. Op basis van die discussie hebben wij een standpunt
ingenomen. De Kamer is vervolgens geïnformeerd over het compromis. Ik
kan wel toezeggen dat de Kamer wordt geïnformeerd als er geen uitkomst
is of als er in die triloog een conflict is. Dat heb ik overigens laatst ook
gedaan bij de EU-richtlijn voor energiebesparing. Ik heb toen duidelijk
gemaakt wat de huidige stand van zaken is en dat het Europees Parlement
verdergaat. Ik heb ook gevraagd hoe ver ik kan gaan, zonder dat de Kamer
mij weer verbiedt om verder te praten over die richtlijn. Dat was namelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

35

het oorspronkelijke standpunt omdat men vond dat Europa zich er niet
mee moest bemoeien. Voorafgaand aan iedere Raad waarbij ik aanwezig
ben, ga ik in overleg met de Kamer. Ik neem aan dat dit ook geldt voor
mijn collega die belast is met de portefeuilles landbouw en handelspolitiek.
Mevrouw Peters vroeg waar het actieplan voor de implementatie van de
richtlijnen van Ruggie blijft. Staatssecretaris Bleker heeft toegezegd om in
september een beleidsarme brief te sturen. Er is gekozen voor een
beleidsarme brief omdat het kabinet demissionair is. Volgens goed
gebruik is dit de Kamer toegezegd. De Europese Commissie hoopt
overigens dat de lidstaten rond de jaarwisseling, dus waarschijnlijk rond
kerst, plannen indienen. In september ontvangt de Kamer allereerst de
beleidsarme brief. In de tussentijd kan daar wellicht in een algemeen
overleg nader over worden gesproken. Ik stel voor dat we de Kamer in
december, rond de jaarwisseling, als we de plannen bij de Europese
Commissie moeten indienen, een uitgebreidere brief sturen waarin alles
handen en voeten krijgt. Ik zie mevrouw Peters aandachtig knikken, dus ik
neem aan dat dit goed is.
Mevrouw Peters (GroenLinks): Dat klinkt als een goed tijdspad. Ik wil de
minister hier graag voor bedanken.
De voorzitter: Mevrouw Peters is dus akkoord.
Staatssecretaris Atsma: Voorzitter. Ik behandel twee moties en een vraag.
In de motie-Van der Werf op stuk nr. 8 wordt de regering verzocht om in
kaart te brengen wat de kansen zijn van een circulaire economie in
Nederland en welke belemmeringen er eventueel zijn. Ik kan mij
voorstellen dat we op basis van het reeds genoemde onderzoek bekijken
welke kansen er in Nederland mogelijk zijn. Ik ben er optimistisch over. Ik
denk dat velen met mij in dit huis er optimistisch over zijn. Ik kan mij dus
voorstellen dat we op basis van een quickscan een rapportage aan de
Kamer sturen. Dat moet kunnen voor 1 januari 2013. Ik laat het oordeel
over deze motie aan de Kamer, maar in principe staan wij welwillend
tegenover een quickscan.
In de motie-Van Veldhoven op stuk nr. 9 wordt gerefereerd aan de al
eerder bediscussieerde suggestie om een soort Schengengebied voor
afval op te richten. Mevrouw Van Veldhoven heeft dit in haar motie met
name toegespitst op de Benelux en eventueel op de bilaterale betrekkingen met Duitsland. Ik heb al gezegd dat het kabinet het in algemene zin
prima vindt dat binnen de Europese Unie afvalstromen waarbij afval
wordt hergebruikt als grondstof, mogelijk worden gemaakt. We hebben
daar geen enkel probleem mee. Het is de vraag in hoeverre dat betekent
dat je bestaande afspraken en verdragen, zoals EVOA en het Verdrag van
Bazel, buitenspel kunt zetten. Ik denk dat de gedachte iets makkelijker is
dan de uitvoering. Ik verwijs kortheidshalve ook naar de discussie die de
heer Gerbrandy, dacht ik, enkele maanden geleden in het Europees
Parlement heeft gevoerd over hetzelfde thema. Daarbij zien we ook hoe
moeilijk dit binnen de EU ligt. Ik zou de vraag als zodanig wel bij de
Commissie op tafel willen leggen. In mijn beleving is het vertrekpunt van
mevrouw Van Veldhoven namelijk dat afval als grondstof moet worden
gezien, en in die zin liggen er ook kansen. Dat is wat ons betreft positief. Ik
ben optimistisch over de haalbaarheid, maar het lijkt mij volstrekt evident
dat deze vraag gesteld kan worden. Allereerst zal die vraag in Brussel
beantwoord moeten worden, want het is zeer de vraag of je buiten
Brussel om voor de Benelux en/of Duitsland een separate afspraak kunt
maken. Ik laat het oordeel dus graag over aan de Kamer. Ik ben buitengewoon benieuwd wat de Kamer vindt van het grenzeloos kunnen
importeren en exporteren van afval. Ik ken namelijk de genuanceerdheid
van sommige fracties op dit punt, althans die meen ik te kennen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

36

De heer Ten Broeke (VVD): Mijn vraag is vooral gericht op de genuanceerdheid van de staatssecretaris met betrekking tot deze motie, waarin
heel nadrukkelijk de opdracht wordt gegeven tot het beperken van
regeldruk en vereiste vergunningen. In de motie wordt opgeroepen tot
afstemming – dat vereist dus een actieve diplomatieke inspanning – en
het bevorderen van grensoverschrijdende samenwerking. Dat is kwalitatief toch echt iets anders dan een vraagje neerleggen bij de Commissie.
Als dat laatste de beperking is die hier met toestemming van de indiener
van deze motie wordt aangebracht, weet ik tenminste waar mijn fractie
een oordeel over moet geven.
Staatssecretaris Atsma: Ik heb dit gezegd omdat het Europees Parlement
naar mijn beste weten ook al een oordeel op dit punt heeft gegeven. Het is
complex om binnen de Europese Unie voor een beperkt aantal landen een
uitzondering te maken. Ik kan mij voorstellen dat dit ingewikkeld ligt.
Daarnaast heb ik gezegd dat we te maken hebben met het Verdrag van
Bazel en het EVOA-verdrag, dat ook voorziet in het transport van afval. Je
kunt moeilijk voor twee of drie landen een uitzonderingspositie bepleiten.
Het zou anders zijn als het Benelux-verdrag hierin zou voorzien. Naar mijn
beste weten voorziet het Benelux-verdrag hier niet in. Dat verdrag gaat
vooral over een aantal immateriële zaken. Het is echter alleszins de moeite
waard om deze vraag in Brussel aan te kaarten, als de Kamer dit wenst.
Voordat het zover is, ben ik benieuwd naar het oordeel van de Kamer. Ik
ken namelijk de gevoeligheden van dit dossier. Ik ben zeer benieuwd of
een meerderheid het met mij eens is. Het zou mij overigens een plezier
doen.
De heer Ten Broeke (VVD): Omdat de staatssecretaris precies weet wat
de gevoeligheden zijn, is het voor ons van belang dat we precies weten
hoe deze motie moet worden geïnterpreteerd. De staatssecretaris zegt dat
het Benelux-verdrag niet voorziet in een uitzonderingspositie, maar het
Verdrag van Lissabon voorziet wel in een versterkte samenwerkingsprocedure. Er zijn dan, dacht ik, wel negen landen nodig. Ik weet niet of dit
hierop van toepassing kan zijn. Ik wil het debat niet heropenen, maar wat
wil de staatssecretaris nou eigenlijk? Wat gaat hij doen met die vraag?
Staatssecretaris Atsma: Ik hoor aan mijn rechterzijde dat het moeilijk zal
zijn om het Verdrag van Lissabon hierop van toepassing te laten zijn. Ik
heb zelf al duidelijk gemaakt dat ik ervan overtuigd ben dat dit heel
moeilijk wordt in het kader van het Benelux-verdrag, omdat daarmee niet
wordt voorzien in dit type activiteiten. Vandaar dat ik heb gezegd dat ik
bereid ben om in Brussel met de Commissaris te overleggen over de
vraag of dit voor een beperkt aantal landen kan worden geregeld. Er
liggen namelijk wel kansen. Deregulering spreekt de heer Ten Broeke zeer
aan. Deregulering spreekt ons allen aan. Zeker als het in NoordwestEuropees verband kan worden gedaan, biedt het kansen. We weten
allemaal hoezeer er in Nederland nog ruimte is voor deze grondstof.
De voorzitter: Mevrouw Van Veldhoven, wilt u in het kader van de motie
nog iets verduidelijken?
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Aangezien er zo veel vragen zijn, lijkt het
mij goed dat ik nog even duid wat ik met de motie heb bedoeld. Het zou
het heel mooi zijn als we kunnen bereiken dat Brussel wijzigingen op de
bestaande regelgeving doorvoert die meer mogelijk maken binnen de
kleine groep van landen waar we over spreken. Met de motie wordt echter
vooral gevraagd om binnen de bestaande regelgeving te bekijken of de
procedures efficiënter kunnen worden gemaakt en of beter kan worden
samengewerkt, waardoor de facto een Schengengebied voor hergebruik
van grondstoffen kan worden gerealiseerd. Dan hebben we het totaal niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

37

over het onbeperkt slepen met van alles door heel Europa. Wij zetten ons
er juist actief voor in dat een en ander versimpeld kan worden voor de
landen die wij hier om ons heen hebben, waar we al veel contact mee
hebben en waar samenwerking gemakkelijk op gang te brengen is. Denk
hierbij aan de contacten tussen overheden en de administratievelastenverlichting voor het bedrijfsleven. Dat betekent niet dat er onbeperkt kan
worden gesleept met afval. Daarnaast ben ik er zeer erkentelijk voor dat
de staatssecretaris ook de vraag of er in de regelgeving barrières kunnen
worden weggenomen, wil neerleggen in Brussel. Ik besef dat dit lastig is,
maar laten we beginnen met wat al wel kan: de samenwerking met onze
buurlanden.
Staatssecretaris Atsma: De grootste stroom afval komt op dit moment uit
Italië en niet zozeer uit de Benelux-landen. Op het moment dat je met dit
voorstel komt, moet je er rekening mee houden dat ook in andere landen
in Europa een en ander wordt gezegd. Wat dat betreft, mogen wij wel ons
part opeisen. Kortom, ik ben graag bereid om de vraag open in Brussel
voor te leggen. Ik ben niet gerust op de uitkomst, maar ik ben wel heel erg
benieuwd wat de Kamer hiervan vindt.
Voorzitter. De vraag van mevrouw Van Veldhoven raakte de discussie over
het verpakkingenakkoord. Haar vraag was meer specifiek: waarom moest
voor 1 juli het akkoord met het bedrijfsleven worden gesloten? Vorig jaar
heeft de Kamer besloten dat de verpakkingenbelasting wordt afgeschaft,
onder voorwaarde dat er voor 1 juli een alternatieve financiering zou
worden gevonden voor het Afvalfonds, waaruit gemeenten hun middelen
krijgen voor ingezamelde kunststoffen et cetera. Aangezien het gisteren
1 juli was, was ik absoluut verplicht om afgelopen donderdag of vrijdag ja
te zeggen tegen een concept dat het bedrijfsleven eerder die week had
getekend. De Kamer heeft mij dat opgedragen. Het is zelfs in een voetnoot
bij het Belastingplan vermeld. Ik heb mij zelfs aan voetnoten van de
Kamer te houden.
De voorzitter: Er zijn geen moties ingediend over zaken die onder de
verantwoordelijkheid van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken
vallen.
Mevrouw Van Veldhoven heeft nog een vraag.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik kom nog even terug op wat de
staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu net zei. Hij heeft inderdaad in
reactie op vragen van de commissie in een brief geschreven dat het
uiterlijk aan het einde van het tweede kwartaal moest worden gedaan.
Mijn vraag was echter of die deadline geen marge van één of twee
Kamerdagen had en waarom het juridisch gezien noodzakelijk was om het
voor 1 juli te doen. Ik heb dit ook nog even gecheckt bij mijn collegawoordvoerder die over het Belastingplan gaat. Hij verzekerde mij dat dit
geen enkel probleem was. Daarom stel ik deze vraag nog een keer aan de
staatssecretaris.
Staatssecretaris Atsma: Wij hebben het bedrijfsleven conform de wens
van de Kamer gevraagd om voor 1 juli de handtekening te zetten. De
Kamer heeft er namelijk voor gezorgd dat dit werd vastgelegd in het
Belastingplan. Ik heb dit een- en andermaal herhaald, zowel in een brief
als enkele keren mondeling tijdens het debat. Ik voel mij daarom niet vrij
om een paar dagen over de deadline heen te stappen. Sterker nog, ik kan
mij nog redelijk de keren herinneren dat de Kamer vond dat er onmiddellijk verantwoording moest worden afgelegd op het moment dat we een
dag over de deadline heen gingen. Ik heb mij dus gehouden aan de
afspraak die de Kamer mij heeft opgedragen. Die staat ook nog zwartop-wit in het Belastingplan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

38

Mevrouw Van Veldhoven (D66): Hier is toch sprake van een bijzondere
situatie. In het AO hebben wij namelijk expliciet van gedachten gewisseld
over het moment waarop het VAO zou moeten plaatsvinden. De
commissie heeft toen met de staatssecretaris afgesproken dat we het VAO
niet snel na het AO zouden houden, maar dat we zouden wachten op een
brief die de staatssecretaris had toegezegd. Die zou ook voor 1 juli worden
verstuurd, maar dat is niet gebeurd. Daardoor konden wij het VAO niet
voor 1 juli houden. De Kamer heeft heel duidelijk het signaal gegeven dat
zij een uitspraak wilde doen voordat het akkoord zou worden getekend.
De voorzitter: Mevrouw Van Veldhoven, wat wilt u?
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik wil van de staatssecretaris een helder
antwoord op mijn vraag, aangezien hij het alleen heeft gehad over de
deadline van 1 juli. Waarom kon er geen twee dagen uitstel worden
gegeven?
Staatssecretaris Atsma: Ik heb het in het debat een- en andermaal
gezegd: 1 juli is 1 juli. Ik heb het in de week daarvoor gedaan. Ik had het
ook twee of drie weken daarvoor kunnen doen. Mevrouw Veldhoven zei
dat de Kamer een maand heeft gewacht met het houden van het VAO. Met
alle respect, dat is aan de Kamer zelf en niet aan mij. Ik ga niet over de
agenda van de Kamer. 30 juni is de laatste dag van het tweede kwartaal. In
het Belastingplan staat zwart-op-wit dat voor 1 juli gehandeld zou moeten
worden. Als ik dat niet had gedaan, was de deal met het bedrijfsleven
misschien wel van tafel geweest. Wie zal het zeggen? Aangezien het om
een bedrag van 1,3 mld. tot 1,5 mld. over een periode van tien jaar gaat,
denk ik niet dat de Kamer het ons in dank had afgenomen als wij het op
losse schroeven zouden hebben gezet door het niet voor 1 juli te tekenen.
Ik ken de Kamer daarvoor goed genoeg.
De voorzitter: Hiermee zijn we aan het einde gekomen van dit AO.
Aanstaande donderdag wordt gestemd over de moties. Ik dank alle
bewindspersonen en hun ondersteuning voor hun komst naar de Kamer.
Dat geldt ook voor alle belangstellenden op de publieke tribune.
Sluiting 21.50 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 12

39