Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 045

Situatie in de Oekraïne

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 154

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 maart 2023
Op 23 februari jl. publiceerde de Europese Commissie een voorstel dat
voorziet in de verlenging van de tijdelijke opschorting van importheffingen op Oekraïense producten voor een periode van één jaar.1 Gelet op
de snelheid van de Brusselse onderhandelingsprocessen, de sterke
overeenkomsten tussen de verordening die op het moment van kracht is
en de voorgestelde verlenging daarvan, en het belang dat het kabinet
hecht aan een tijdige informatievoorziening aan uw Kamer, is ervoor
gekozen u per brief een appreciatie te doen toekomen van de voorgestelde verlenging in plaats van een BNC-fiche.
De brief is als volgt ingedeeld. Eerst zal worden stilgestaan bij de inhoud
van het voorstel met een nadruk op de elementen die zijn veranderd in de
voorgestelde verlenging vergeleken met de huidige verordening.
Vervolgens wordt nader ingegaan op de Nederlandse positie ten aanzien
van de voorgestelde verlenging. In deze brief zal regelmatig verwezen
worden naar de Kamerbrief van 13 mei jl. waarmee uw Kamer geïnformeerd werd over de kabinetspositie ten aanzien van de huidige
verordening.2
Zoals uiteengezet in de Kamerbrief ter beoordeling van de huidige
verordening, komt de tijdelijke opschorting van importheffingen op
Oekraïense producten (de autonome maatregelen) tegemoet aan het
verzoek van Oekraïne aan de EU om steun te verlenen aan het behoud van
de Oekraïense handelspositie en verdieping van de handelsrelatie met de
EU. De Russische oorlog tegen Oekraïne heeft een blijvend negatief effect
op de Oekraïense economie. De autonome maatregelen dragen bij aan het
behouden van handelsstromen en het verdiepen van de EU-Oekraïne

1
2

kst-36045-154
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

COM (2023) 106.
Kamerstukken 36 045 en 22 112, nr. 73.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 154

1

handelsrelatie. De maatregelen bieden daarmee de Oekraïense economie
een steun in de rug.
De voorgestelde verlenging van de autonome maatregelen is grotendeels
identiek aan de huidige verordening. De handelsliberalisering is nog
steeds drieledig en betreft de opschorting van: (1) alle resterende
heffingen en quota die momenteel van toepassing zijn onder het
EU-Oekraïne associatieakkoord; (2) het innen van antidumpingheffingen;
en (3) vrijwaringsmaatregelen3. Ook de voorwaarden voor de unilaterale
tariefpreferenties zijn onveranderd: (1) ingevoerde producten moeten van
Oekraïense oorsprong zijn; (2) Oekraïne mag geen importbeperkende
maatregelen tegen de EU instellen tenzij de oorlog deze duidelijk
rechtvaardigt; en (3) Oekraïne moet democratische beginselen, mensenrechten en fundamentele vrijheden en rechtsstatelijkheid blijven respecteren en zich voortdurend inspannen om corruptie en illegale praktijken
tegen te gaan.
De Commissie heeft opnieuw een vrijwaringsclausule in de voorgestelde
verlenging opgenomen. Indien Oekraïense producten geïmporteerd
worden onder voorwaarden die nadelige gevolgen hebben voor de EU
markt voor soortgelijke of rechtstreeks concurrerende producten, kan de
Commissie de voorkeursregelingen op grond van dit wetsvoorstel voor
producten opschorten en de huidige heffingen in het associatieakkoord
via een uitvoeringshandeling herinvoeren. Hier gaat een beoordeling door
de Commissie van de EU marktsituatie aan vooraf. De procedure voor
inwerkintreding van de vrijwaringsclausule is in het wetsvoorstel
opgenomen.
De vrijwaringsclausule is op enkele punten gewijzigd ten opzichte van de
huidige verordening. Ten eerste zal de Commissie continue toezicht
houden op de effecten van de verordening en zal de Commissie de
lidstaten om de twee maanden informeren over de resultaten hiervan. Ten
tweede is de vrijwaringsprocedure versneld. De Commissie moet binnen
drie maanden haar beoordeling afronden en vaststellen of er sprake is van
nadelige gevolgen voor de EU markt. In de huidige verordening kan de
periode tussen de start van de beoordeling en de herintrede van relevante
heffingen oplopen tot tien maanden. Ten derde is het niet meer mogelijk
voor een vertegenwoordiging van een groot deel van de geraakte sector
om een verzoek in te dienen voor een beoordeling van de marktsituatie. In
de voorgestelde verlenging kan de Commissie alleen een vrijwaringsprocedure starten op eigen initiatief of op verzoek van een lidstaat, mits er
voldoende voorlopig bewijs is van de nadelige gevolgen voor de EU
markt.
De voorgestelde verlenging van de autonome maatregelen geldt net als
de huidige verordening voor een periode van één jaar na de inwerkingtreding. De voorgestelde verlenging zou per 6 juni a.s. in werking treden,
meteen nadat de huidige verordening afloopt, en is dan van toepassing
tot en met 5 juni 2024.
Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel
Essentie Nederlands beleid op dit terrein
Sinds de verzending van de Kamerbrief over de beoordeling van de
huidige verordening, is de essentie van het Nederlandse beleid op dit
terrein gelijk gebleven.
3

Verordening (EU) 2015/478 van het Europees Parlement en de Raad van 11 maart 2015
betreffende de gemeenschappelijke regeling voor de invoer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 154

2

Beoordeling en inzet ten aanzien van het voorstel
Het kabinet verwelkomde in 2022 de tijdelijke opschorting van importheffingen op Oekraïense producten, omdat de autonome maatregelen
mogelijk een deel van de negatieve economische consequenties voor
Oekraïne als gevolg van de oorlog kunnen mitigeren. De voortdurende
Russische agressie vraagt om onverminderde steun aan Oekraïne. Dit
geldt ook voor steun aan de Oekraïense economie, die hard wordt geraakt
door de oorlog die in het land woedt. Gelet op het blijvend belang van
economische steun, zal het kabinet ook de voorgestelde verlenging
steunen.
Het kabinet gaf destijds als aandachtspunt mee dat het moeilijk is te
voorzien in hoeverre het wegnemen van handelsbarrières een wezenlijke
bijdrage kan leveren aan de steun aan Oekraïne op de korte termijn. Het
kabinet heeft nu een beter beeld van het effect van de autonome
maatregelen gebaseerd op de handelsstromen in 2022. Sinds de
inwerkingtreding van de autonome maatregelen is de Oekraïense uitvoer
naar de EU toegenomen, vooral voor producten waar de handelsliberalisatie in de autonome maatregelen op van toepassing is. Dit duidt erop dat
de autonome maatregelen op de korte termijn een positief effect hebben
gehad op de Oekraïense handelspositie en daarmee de Oekraïense
economie. Ook daarom kan het kabinet een verlenging verwelkomen. De
mate waarin de autonome maatregelen steun bieden aan Oekraïne blijft
afhankelijk van de ontwikkeling van de oorlog en de praktische barrières
die deze teweegbrengt.
Het kabinet is zich er terdege van bewust dat Nederlandse en EU
marktpartijen meer concurrentie ervaren door de toegenomen Oekraïense
uitvoer. Sinds de inwerkingtreding van de autonome maatregelen is de
Nederlandse invoer van Oekraïense landbouwproducten, zoals pluimveevlees en eieren, sterk toegenomen. Een deel van deze sectoren zal dan
ook toegenomen concurrentie ervaren. Met de verlenging van de
autonome maatregel zal deze toegenomen concurrentie naar verwachting
voortduren.
Het kabinet blijft daarom grote waarde hechten aan de vrijwaringsclausule
die in het voorstel is opgenomen, bij wijze van handrem voor eventuele
ernstige nadelige markteffecten voor deze sectoren. In dit kader
verwelkomt het kabinet ook het regelmatige toezicht op de marktsituatie,
het informeren van de lidstaten hierover en de versnelde procedure in de
aangepaste vrijwaringsclausule. Deze aanpassingen zorgen ervoor dat
ernstige marktverstoringen door de Commissie tijdig vastgesteld kunnen
worden en er indien nodig binnen een redelijke termijn ingegrepen kan
worden.
Tegelijkertijd is het kabinet kritisch over de vervallen mogelijkheid voor
een vertegenwoordiging van een groot deel van de geraakte industrie om
bij de Commissie een verzoek in te dienen voor een beoordeling van de
EU marktsituatie. Het is immers de sector zelf die het beste kan beoordelen in hoeverre de sector nadelige markteffecten ondervindt als gevolg
van de autonome maatregelen. Het kabinet pleit derhalve in de Raad voor
het behoud van deze mogelijkheid voor de sector in de vrijwaringsclausule.
Het kabinet is ook positief over een verlenging van de autonome
maatregelen, omdat het wegnemen van handelsbarrières bij kan dragen
aan alternatieve handelsroutes voor schaarse landbouwproducten. Het
wegvallen van Oekraïense uitvoer van schaarse landbouwproducten leidt
tot tekorten in andere landen en mondiale stijgingen van voedselprijzen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 154

3

De tijdelijke handelsliberalisatie is onder andere van toepassing op
landbouwproducten, zoals tarwe, maïs en plantaardige oliën. Wanneer
schaarse landbouwproducten via de EU de wereldmarkt kunnen bereiken,
kan dit een drukkend effect hebben op de prijzen van deze producten.
Daarmee kan dit negatieve economische effecten mitigeren voor derde
landen die afhankelijk zijn van de invoer van schaarse landbouwproducten
uit Oekraïne. De autonome maatregelen zijn daarmee complementair aan
andere initiatieven die de uitvoer van schaarse landbouwproducten uit
Oekraïne faciliteren zoals de Solidarity Lanes4 en het Black Sea Grain
Initiative (de graandeal).
Eerste inschatting krachtenveld
Naar verwachting zal binnen de Raad brede steun zijn voor de verlenging
van de autonome maatregelen, die gericht zijn op het steunen van de
Oekraïense economie. De Raad stemde in 2022 unaniem in met de huidige
verordening en tijdens de informele Raad Buitenlandse Zaken Handel van
9–10 maart jl. verwelkomde een groot aantal lidstaten de voorgestelde
verlenging van de autonome maatregelen. Wel zullen enkele lidstaten
naar verwachting aandacht vragen voor de toegenomen concurrentie
voor EU marktpartijen. Het Europees Parlement heeft in 2022 met een
overgrote meerderheid ingestemd met de huidige verordening. De positie
van het Europees Parlement over de voorgestelde verlenging is nog
onbekend.
Overige beoordelingen en implicaties
Aangezien het voorstel voor de verlenging van de autonome maatregelen
grotendeels identiek is aan de huidige verordening en de looptijd van de
verlenging ook één jaar betreft, zijn de oordelen ten aanzien van
bevoegdheid, subsidiariteit en proportionaliteit ongewijzigd vergeleken
met deze oordelen voor de huidige verordening. Hierbij werd positief
geoordeeld over de bevoegdheid (gebaseerd op artikel 207, lid 2 van het
EU-Werkingsverdrag). Het subsidiariteitsbeginsel is en was niet van
toepassing, gezien de exclusieve bevoegdheid van de Unie op het terrein
van de gemeenschappelijke handelspolitiek (artikel 3, lid 1, sub e) van het
EU-Werkingsverdrag). Het oordeel ten aanzien van de proportionaliteit is
opnieuw positief. De voorgestelde unilaterale maatregelen zijn nog steeds
proportioneel aan het doel om handelsroutes zo veel mogelijk open te
houden en economische banden met Oekraïne te verdiepen. De aanpassingen van de vrijwaringsclausule veranderen dit oordeel niet, omdat de
vrijwaringsclausule nog steeds bij wijze van handrem werkt voor
eventuele ernstige nadelige markteffecten. Zoals gesteld in de Kamerbrief
ter beoordeling van de huidige verordening, viel er weinig te zeggen over
de noodzakelijke duur van het instellen van maatregelen. Gelet op de
voortdurende Russische agressie tegen Oekraïne en het blijvend belang
om Oekraïne economisch te steunen, lijkt een verlenging van de
autonome maatregelen met een periode van één jaar passend.
De appreciatie ten aanzien van de financiële implicaties en de gevolgen
voor de regeldruk en administratieve lasten is ook ongewijzigd vergeleken
met de beoordeling van de huidige verordening. Zo zijn de gevolgen van
de voorgestelde verlenging voor de EU begroting zeer beperkt en levert
de verlenging geen extra regeldruk en administratieve lasten op.
Wat betreft de gevolgen voor de concurrentiekracht, is de invoer van
Oekraïense producten in gevoelige sectoren zoals de pluimveevlees- en
eierensectoren sterk toegenomen. Deze sectoren ondervinden daarom
4

Kamerstukken 36 045 en 22 112, nr. 85.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 154

4

meer concurrentie van Oekraïense producenten. Hier staat tegenover dat
de uitvoer van Oekraïense granen ook toegenomen is, waardoor mede de
druk op de wereldmarkt voor granen sterk is verlicht en wereldmarktprijzen flink zijn gedaald.
Wat de geopolitieke consequenties betreft, draagt de voorgestelde
verlenging bij aan het verdiepen van de EU-Oekraïne handelsrelatie. Ook
gaat van deze verlenging een duidelijk en blijvend signaal van steun aan
Oekraïne uit.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.N.A.J. Schreinemacher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 045, nr. 154

5