Preadvies
van de
Adviescommissie Strafrecht
Inzake
Herziening regels betreffende de processtukken in strafzaken
1. Samenvatting preadvies
Naar aanleiding van het concept wetsvoorstel herziening regels betreffende processtukken in
strafzaken (kenmerk 5622982/09/6) heeft de Adviescommissie Strafrecht de navolgende
opmerkingen en aanbevelingen, waarvan de hoofdlijnen hieronder puntsgewijs worden
opgesomd en in het vervolg van het preadvies nader worden toegelicht:
a) De Adviescommissie is niet van oordeel dat door het wetsvoorstel de rechtspositie van de
verdachte bij de samenstelling van de processtukken per saldo wordt versterkt, hetgeen in
de memorie van toelichting wel wordt gesuggereerd. Weliswaar zijn er onderdelen waarbij
dat wel het geval is, zoals het voorzien in een bezwaarmogelijkheid bij fictieve weigering,
maar daar staat tegenover dat de onthoudingsmogelijkheden worden uitgebreid.
b) Het onderhavige wetsvoorstel dient te worden bezien in samenhang met andere
wetswijzigingen die thans met betrekking tot de herziening van het Wetboek van
Strafvordering aanhangig zijn of nog zullen komen. De Adviescommissie beveelt aan dat
deze wijzigingen in een samenhangende wetgevingsoperatie worden vorm gegegeven,
zodat zij ook in onderlinge samenhang kunnen worden bezien.
c) Er dient een duidelijkere definitie worden opgenomen van wat onder “stukken” wordt
verstaan en op welk moment er sprake is van een procesdossier. Voor de beantwoording
van de vraag wat onder processtukken moet worden verstaan, c.q. welke stukken tot het
procesdossier behoren, acht de Adviescommissie aansluiting bij het eindonderzoek veel
te beperkt. Veel meer zou moeten worden aangesloten bij de relevantie voor enige in de
strafzaak te nemen beslissing, waarbij het ook om beslissingen in het vooronderzoek gaat.
Voorgesteld wordt de zinsnede “de ter terechtzitting” uit artikel 149a lid 2 te laten
vervallen.
d) Aan de processtukken dient een chronologisch overzicht van alle opsporings- en
onderzoekshandelingen te worden toegevoegd.
e) In een regeling zou moeten worden voorzien dat processen-verbaal onverwijld worden
opgemaakt en worden gevoegd in het procesdossier.
f) De beslissing op een bezwaarschrift tegen de onthouding van processtukken dient niet te
worden overgeheveld naar de rechter-commissaris. Zo dit al zou geschieden, dan dient te
worden voorzien in een hoorplicht van de verdachte en dient tegen een afwijzende
beschikking van de rechter-commissaris beroep in raadkamer mogelijk te worden
gemaakt. Dit geldt ook voor nieuwe inperkingen zoals het onthouden van afschriften van
processtukken en verzoeken tot voeging van processtukken.
g) De Adviescommissie stelt voor de tekst van artikel 30 lid 2 Sv te wijzigen en aan te vullen
met de volgende vetgedrukte woorden: “Niettemin kan de officier van justitie, indien het
belang van het onderzoek dit strikt noodzakelijk maakt, de verdachte tijdelijk de
kennisneming van bepaalde processtukken onthouden”.
h) Uit artikel 32 Sv dient de 90-dagen termijn te worden verwijderd, nu deze op 1 februari
2007 ten gevolge van de Wet verruiming mogelijkheden tot opsporing en vervolging van
terroristische misdrijven is ingevoerd naar aanleiding van de onjuiste veronderstelling dat
een verdachte slechts één maal een bezwaarschrift tegen de onthouding van
processtukken zou kunnen indienen.

i)

Aan de verdachte kan de kennisneming van zijn eigen verhoren niet worden onthouden.
Hiertoe behoren ook de stukken die aan hem tijdens zijn verhoor zijn voorgehouden. Aan
artikel 31 Sv dient in dit verband onder a te worden toegevoegd “en alle stukken die hem
in dat verband zijn voorgehouden”. In het voorgestelde artikel 31 onder c Sv dienen de
woorden “volledige inhoud” te worden geschrapt.
j) Het onderzoeksbelang kan geen grond zijn om afschriften van stukken te weigeren indien
kennisneming wel is toegestaan.
k) De bevoegdheid van de verdachte om aantekeningen te maken indien het verstrekken
van afschriften wordt geweigerd, dient niet te worden geschrapt en de woorden “ter griffie”
dienen uit artikel 32 lid 1 Sv te worden geschrapt.
l) De kennisneming van het (volledige) procesdossier of relevante processtukken dient te
worden gekoppeld aan momenten waarin beslissingen worden genomen die het verloop
van het strafproces wezenlijk kunnen beïnvloeden, zoals voorafgaande aan het eerste
verhoor en voorafgaande aan beslissingen omtrent voorlopige hechtenis.
m) De verstrekking van processtukken zou moeten voorzien in een afsluitende regeling met
vaststelling van termijnen, opdat voor de verdediging de mogelijkheid bestaat een
onderbouwd bezwaarschrift tegen de dagvaarding te maken of verzet aan te tekenen
tegen een strafbeschikking.
n) Weigering om stukken te voegen op grond van lid 3 van artikel 34 Sv dient niet mogelijk te
zijn uitsluitend op de grond dat het verzochte stuk geen processtuk is.
o) Het achterwege laten om bepaalde stukken toe te voegen aan de processtukken op grond
van artikel 149b Sv dient slechts in uitzonderlijke gevallen te zijn toegestaan. Voorgesteld
wordt om aan de term “noodzakelijk” het woord “strikt” laten voorafgaan. Bovendien dient
in casu te worden voorzien in een beroepsmogelijkheid en dienen de waarborgen in het
tweede lid te worden aangevuld, met dien verstande dat het proces-verbaal waarin wordt
gemotiveerd waarom stukken niet worden gevoegd voorafgaand aan het horen van de
verdachte hieromtrent aan de verdediging wordt verstrekt.
p) De beslissing omtrent de stukken die tot de processtukken behoren dient bij de
zittingsrechter te berusten. De passage in de memorie van toelichting waarin wordt
voorgesteld deze beslissing van de zittingsrechter nadien wederom te onderwerpen aan
de toets van een rechter-commissaris dient te worden geschrapt.
q) De Adviescommissie is een voorstander van het instellen van een special counsel voor
procedures over de onthouding van kennisneming van stukken
r) Voor de meer gedetailleerde opmerkingen met betrekking tot de Titel ‘Verslaglegging door
opsporingsambtenaren’ wordt verwezen naar de opmerkingen bij betreffende bepalingen
in dit preadvies. Wel wil de Adviescommissie hier benadrukken dat het achterwege laten
van het opmaken van proces-verbaal indien dit wenselijk of noodzakelijk wordt geacht in
het belang van opsporing of veiligheid van derden ingevolge artikel 152 lid 2 Sv, zoals in
de memorie van toelichting wordt vermeld, uit den boze is. De artikelen 30 en 149b j°
187d SV regelen wanneer en hoe lang stukken kunnen worden onthouden indien dit strikt
noodzakelijk is. Niet verbaliseren is in deze structuur geen optie.
2. Verslechtering positie verdachte
De Adviescommisie merkt op dat ingevolge dit wetsontwerp het recht van de verdachte op de
processtukken niet wordt versterkt. Integendeel, ingevolge het voorgestelde artikel 149b j° 187d
(bestaand) Sv wordt een wettelijke voorziening gecreëerd om aan de verdachte bepaalde stukken
permanent te onthouden, terwijl voorts uitzonderingen op het recht tot verkrijgen van afschrift van
alle stukken waarvan kennisneming is toegestaan worden gecreëerd. Volgens de memorie van
toelichting is uitgangspunt bij de structurering van het vooronderzoek dat het Wetboek uitdrukking
moet geven aan een juiste afweging van de verschillende belangen van procesdeelnemers als
verdachte, getuigen, deskundigen en slachtoffers, zonder dat daardoor het belang van het
onderzoek en dat van de waarheidsvinding in het gedrang komen. Daartoe moet steeds een
nieuwe afweging van die belangen worden gemaakt en wat betreft het procesdossier is dit
wetsvoorstel daarvan het resultaat.
2

De Adviescommissie tekent daarbij aan dat juist ten aanzien van de materie die dit wetsontwerp
beoogt te regelen – de transparantie en controleerbaarheid van het onderzoek en de uitkomsten
daarvan – de verdachte een centrale plaats inneemt. Voor hem zijn belangrijke rechten “at stake”
en een wettelijke regeling dient recht te doen aan “the right to an adversial trial and the principle
of equality of arms” die voortvloeien uit artikel 6 EVRM. Belangrijke toetssteen voor de
beoordeling van een wetsontwerp als het onderhavige is dan ook of die rechten zo goed als
mogelijk gewaarborgd zijn. In haar commentaar op het wetsontwerp zal de Adviescommissie dit
toetsingskader niet steeds herhalen, maar zal zij tegen die achtergrond op onderdelen
opmerkingen maken en voorstellen tot verbetering doen.
3. Lappendeken
Op dit moment bevinden zich bij het parlement een aantal wetsontwerpen die op elkaar ingrijpen
en eigenlijk niet los van elkaar kunnen worden gezien. Het onderhavige wetsvoorstel ziet op
onderwerpen die bijvoorbeeld ook betrekking hebben op de Wet versterking positie rechtercommissaris, de wetgeving met betrekking tot de versterking van de positie van het slachtoffer en
de wet- en regelgeving met betrekking tot de positie van de advocaat bij het politieverhoor. Naar
de mening van de Adviescommissie ware het verstandig deze wetsontwerpen en voorontwerpen
terug te trekken en alles in één samenhangende wetgevingsoperatie te regelen. Alsdan kan beter
worden gewaarborgd dat alles goed op elkaar ingrijpt en dat de diverse preadviserende en
adviserende instanties, alsmede kamerleden, één en ander ook echt in samenhang kunnen
bezien. In ieder geval is de Adviescommissie van oordeel dat de adviserende instanties
nogmaals in de gelegenheid dienen te worden gesteld om te adviseren als alle relevante
onderdelen van de wetgevingsoperatie beschikbaar zijn.
4. Definities
In het wetsvoorstel is als definitie van de begrippen processtukken en procesdossier opgenomen
in artikel 149a lid 2 (nieuw) Sv: “Tot de processtukken behoren alle stukken die voor de ter
terechtzitting door de rechter te nemen beslissingen redelijkerwijs van belang kunnen zijn,
behoudens het bepaalde in artikel 149b.”
4.1. Definitie stukken
De term “stukken” in artikel 149a lid 2 is niet nader gedefinieerd. In de bestaande jurisprudentie
wordt een ruime interpretatie gehanteerd van de term “stukken”. Dit blijkt ook uit de memorie van
toelichting. In het artikelsgewijze commentaar bij artikel 32 (nieuw) Sv, wordt gesproken over
floppy’s, dvd’s en andere gegevensdragers. Het gaat bij “stukken” in ieder geval niet alleen om
papieren stukken, maar ook om beeldmateriaal, geluidsmateriaal, (andere) gegevensdragers of
ander materiaal. De Adviescommissie is van oordeel deze ruime definitie onvoldoende naar
voren komt in de tekst van het onderhavige wetsvoorstel. Het is aan te bevelen om in het
voorgestelde artikel 149a lid 2 Sv een definitie van stukken op te nemen waarin deze ruime
strekking naar voren komt.
4.2. Definitie van het procesdossier
De beschrijving in artikel 149a lid 2 Sv van het begrip processtukken (oftewel het procesdossier)
is kennelijk ontleend aan de jurisprudentie van de Hoge Raad naar aanleiding van de
verbaliseringsverplichting van artikel 152 Sv. Ingevolge de Hoge Raad staat het
opsporingsambtenaren slechts dan vrij het opmaken van een proces-verbaal van
opsporingshandelingen achterwege te laten, indien hetgeen door hen is verricht of bevonden
3

naar hun, aan toetsing door de officier van justitie te onderwerpen, oordeel redelijkerwijs niet van
belang kan zijn voor enige door de rechter in het eindonderzoek te nemen beslissing.
Voor de beantwoording van de vraag wat onder processtukken moet worden verstaan, c.q. welke
stukken tot het procesdossier behoren, acht de Adviescommissie aansluiting bij het
eindonderzoek veel te beperkt. Veel meer zou moeten worden aangesloten bij de relevantie voor
enige in de strafzaak te nemen beslissing, waarbij het ook om beslissingen in het vooronderzoek
gaat.
De Adviescommissie stelt dan ook voor de zinsnede “de ter terechtzitting” uit artikel 149a lid 2 te
laten vervallen.
4.3. De verantwoordelijkheid van de officier van justitie; chronologisch verslag
In het eerste lid van het voorgestelde artikel 149a Sv wordt duidelijk gemaakt dat de officier van
justitie verantwoordelijk is voor de samenstelling van de processtukken. Daaraan zou naar
mening van de Adviescommissie behoren te worden toegevoegd dat hij er tevens op toe ziet dat
iedere opsporingshandeling en iedere verrichting in de voorfase van een opsporingsonderzoek,
alsmede van hetgeen daarbij de bevindingen zijn geweest, in een chronologisch (“lopend”)
verslag wordt aangetekend en dat van iedere opsporingshandeling en verrichting afzonderlijk,
onder vermelding van hetgeen daarbij is bevonden, een verslag wordt opgemaakt, waarnaar in
het chronologisch verslag, onder vermelding van de vindplaats, wordt verwezen. Een en ander
sluit aan bij het gegeven dat in grote strafzaken het opmaken van een dergelijk chronologisch
verslag al praktijk is. Het loopt voorts in de pas met de (toekomstige) digitalisering van het
procesdossier.
Deze verslaglegging is nodig, omdat de verdachte vanuit het chronologisch verslag het document
moet kunnen vinden/aanduiden van bijvoorbeeld die opsporingshandeling die in de ogen van OM
tot niets heeft geleid, en daarom niet bij de processtukken is gevoegd, zodat hij een onderbouwd
verzoek ex artikel 34 lid 1 kan doen (zie hierna in paragraaf 11).
Daarnaast is de Adviescommissie van oordeel dat het chronologisch verslag met achterliggende
verslagen eveneens als processtuk moet worden aangemerkt. Hoe belangrijk het opmaken en
het verstrekken ervan is, is wel gebleken in de Schiedammer parkmoord zaak. De verdediging
(en de rechter) moet in beginsel alles kunnen controleren. Zijn de genomen stappen logisch of
zijn er opties over het hoofd gezien, wat wist men toen men bepaalde beslissingen nam,
opdrachten gaf, respectievelijk bepaalde mensen hoorde, welke informatie heeft men niet
gebruikt etc. Een chronologisch verslag of overzicht maakt deze controle mogelijk.
Naar mening van de Adviescommissie artikel 149a Sv kunnen worden aangevuld met een lid dat
als volgt luidt:
“Tot de processtukken behoort het verslag waarin chronologisch aantekening is gehouden
van hetgeen aan opsporingshandelingen respectievelijk in de voorfase van het
opsporingsonderzoek is verricht en wat daarbij de bevindingen zijn geweest, alsmede alle
stukken die mogelijk relevant kunnen zijn voor enige in de strafzaak te nemen beslissing,
alsmede alle stukken waarom door de verdachte wordt gevraagd.”
4.4. Ontvangst ten parkette niet maatgevend
In het wetsontwerp wordt consequent gesproken van processtukken. In de memorie van
toelichting komt ook regelmatig het woord “procesdossier” voor. Daarbij wordt opgemerkt dat
beide begrippen daarin als synoniemen worden gebruikt (blz. 6). Vervolgens wordt gesteld (blz. 7
MvT): “Zodra de eerste processen-verbaal aan de officier van justitie zijn gestuurd en op het
4

parket worden geregistreerd onder een parketnummer, kan van een procesdossier worden
gesproken.”
Met deze toelichting doet het wetsontwerp het voorkomen alsof het bestaan van processtukken
op enigerlei wijze zou zijn gekoppeld aan het binnenkomen van een stuk bij het OM en het
registreren onder een parketnummer van de betreffende zaak. Zulks ten onrechte. Het recht op
kennisneming is gekoppeld aan het verdedigingsbelang en hiervan kan zelfs sprake zijn voordat
sprake is van een “criminal charge”, zoals onlangs is bevestigd in een uitspraak van de
Rechtbank te Utrecht (NJFS 2009/224). In de voorgestelde wettelijke regeling wordt een
dergelijke koppeling dan ook terecht niet gelegd en het verdient aanbeveling voormelde passage
uit de memorie van toelichting dienovereenkomstig aan te passen.
5. Processen-verbaal sneller opmaken en sneller voegen in het procesdossier
In het wetsvoorstel blijft de bepaling gehandhaafd in artikel 152 Sv dat opsporingsambtenaren
“ten spoedigste” proces-verbaal opmaken. In de praktijk komt het zeer regelmatig voor dat
processen-verbaal pas weken na het verrichten van de betreffende opsporingshandeling worden
opgemaakt en ondertekend. Dat is onwenselijk, omdat de verdediging zonder goede gronden
onnodig lang onkundig wordt gehouden en daarmee wordt belemmerd in het voorbereiden en
voeren van een adequate verdediging. Bovendien wordt daarmee de betrouwbaarheid van de
herinnering op het moment van opmaken verkleind. Ook is het onderzoek bij zo’n vertraagd
opmaken vaak veel verder dan het op het moment van het verrichten van de betreffende
onderzoekshandeling was. Alsdan dreigt het gevaar dat het proces-verbaal ten aanzien van een
opsporingshandeling op een eerdere datum (onbewust) wordt ingekleurd door de resultaten van
het daarop volgende onderzoek. Dit werkt tunnelvisie in de hand. Voorts maakt dit de elkaar in de
tijd opvolgende standen van zaken en analyses en op basis daarvan ingeslagen wegen voor de
rechter en de verdediging oncontroleerbaar.
Het onderhavige wetsvoorstel komt aan deze onwenselijke praktijk niet tegemoet. Leidraad zou
moeten zijn dat processen-verbaal van opsporingshandelingen onverwijld worden opgemaakt en
dat eenmaal opgemaakte processen-verbaal of andere ter beschikking gekomen processtukken
in beginsel onmiddellijk beschikbaar voor de verdediging moeten worden gemaakt. De
Adviescommissie mist een dergelijke voorziening in het wetsontwerp.
De Adviescommissie stelt dan ook voor dat in de wet of in ieder geval in een AMvB wordt bepaald
hoe aan deze verplichting uitvoering dient te worden gegeven. De Adviescommissie stelt voor
termijnen te bepalen: een opgemaakt processtuk dient door de verbalisant binnen 1 week aan het
Openbaar Ministerie (OM) te zijn toegezonden, waarna het OM de stukken binnen 1 week aan de
verdediging dient te verstrekken. Indien het OM niet binnen die 2 weken na het opmaken tot
verstrekking is overgegaan, dient daarover uitleg te worden verschaft. De Adviescommissie treft
in het wetsontwerp wel een regeling aan wanneer voeging achterwege mag blijven. Nu dit laatste
zo goed geregeld is, lijkt er naar mening van de Adviescommissie niets op tegen om de
hoofdregel (onmiddellijke voeging) duidelijk in de wet te voorzien.
Dat ook de regels met betrekking tot de verbaliseringplicht in dit opzicht aanpassing behoeven,
spreekt naar mening van de Adviescommissie voor zich. Daarop komen wij hieronder nog nader
terug.
Slechts indien het sneller opmaken en sneller voegen gewaarborgd is, kan worden bewerkstelligd
dat het uiteindelijke procesdossier een chronologische structuur heeft, dat de procesdeelnemers
precies kunnen zien waar, wat, wanneer en hoe is aangetroffen bijvoorbeeld; en wanneer onder
welke omstandigheden en voorafgaande gegevens, wie is verhoord etc.

5

6. Rol rechter-commissaris
In de huidige procespraktijk beslist de raadkamer op eventuele bezwaarschriften tegen de
onthouding van processtukken ex artikel 32 Sv. De huidige organisatie van die raadkamers maakt
van de behandeling van dit soort bezwaarschriften een stroperig geheel. De ervaring leert dat
deze raadkamers weinig, veelal slechts eenmaal per 6 weken, bijeenkomen. Een enkele keer wil
het nog weleens voorkomen dat de behandeling in raadkamer wordt geschorst teneinde de
officier van justitie in de gelegenheid te stellen op een punt in het onderzoek te geraken waar hij
wel stukken verstrekken kan. Alsdan verschuift zo’n raadkamer meteen weer naar weken
verderop, terwijl vervolgens de uitspraak van de betreffende raadkamer in geval van (vervolgens)
niet-voeging ook weer weken op zich wachten laat.
In de praktijk komt het dan ook, met name in grote strafzaken, nogal eens voor dat het OM,
hierop speculerend, vlak voor de raadkamerbehandeling processen-verbaal die op het moment
van indiening van het bezwaarschrift al waren opgemaakt in het dossier voegt en deze ter kennis
van de verdediging brengt. Daardoor zijn dan aan diezelfde verdediging (veelal onnodig) al die
tijd processtukken onthouden. Ook komt het voor dat de officier van justitie het op een uitspraak
van de raadkamer laat aankomen, waarmee dan 12 weken “gewonnen” zijn. Een enkele keer
komt het voor dat dan bovendien zelfs, nadat de raadkamer de verstrekking bevolen heeft,
eindeloos wordt getreuzeld met de opvolging daarvan.
In het wetsontwerp gaat de rechter-commissaris de rol van deze raadkamers overnemen.
De praktijk leert dat de werkbelasting van de rechter-commissarissen groot is. De
Adviescommissie verwacht dat die werkbelasting alleen maar groter wordt, mede gelet op
ontwikkelingen in verband met andere wetsvoorstellen, zoals bijvoorbeeld het wetsvoorstel over
de versterking van de positie van de rechter-commissaris. De Adviescommissie verwacht
derhalve niet dat de rechter-commissaris een oplossing kan bieden tegen de genoemde
stroperigheid van de raadkamerprocedure. De Adviescommissie ziet dan ook niet in waarom de
huidige functie van de raadkamer naar de rechter-commissaris zou moeten worden
overgeheveld. De bestaande raadkamerprocedure is daarenboven, anders dan het onderhavige
wetsvoorstel, voorzien van de benodigde waarborgen dat de verdediging wordt gehoord, althans
daartoe behoorlijk opgeroepen. Het bezwaar van stroperigheid kan naar mening van de
Adviescommissie binnen het systeem van de raadkamerprocedure worden bestreden door
wettelijk vast te leggen binnen welke termijn de raadkamer het verzoek moet behandelen en een
uitspraak moet hebben gedaan. De Adviescommissie acht een uitspraak binnen 2 weken na het
indienen van het verzoek wenselijk. Die termijn moet tevens haalbaar zijn, indien organisatorisch
wordt gefaciliteerd dat rechtbanken meer raadkamerzittingen houden.
De Adviescommissie acht het derhalve niet gewenst dat de rechterlijke toetsing in de
bezwaarschriftprocedure tegen de onthouding van processtukken door de rechter-commissaris
wordt overgenomen. Zeker niet in de vorm zoals het thans wordt voorgesteld, waarbij de rechtercommissaris kennis heeft van stukken die de verdediging niet heeft, er geen verplichting voor de
rechter-commissaris is opgenomen om de verdediging te horen, althans behoorlijk op te roepen
en er bovendien geen beroepsmogelijkheid tegen de afwijzende beslissing van de rechtercommissaris open staat.
De Adviescommissie is van mening dat de voorgestelde procedure niet met de benodigde
waarborgen is omkleed, waardoor de rechter-commissaris onvoldoende met de belangen van de
verdachte rekening zal kunnen houden. In het navolgende commentaar zal de volgorde van de
voorgestelde bepalingen worden aangehouden.

6

7 . De tijdelijke onthouding van processtukken
7.1. Bezwaar tegen de fictieve weigering
Het voorgestelde artikel 30 Sv regelt de tijdelijke onthouding van processtukken in het belang van
het onderzoek. Ingevolge lid 1 van dat artikel wordt de verdachte op diens verzoek tijdens het
opsporingsonderzoek kennisneming van processtukken verleend door de officier van justitie.
Blijft de officier van justitie in gebreke, dan kan de verdachte de rechter-commissaris verzoeken
een termijn te stellen waarbinnen die kennisneming wel wordt verleend. Deze voorziening tegen
een zogenaamde fictieve weigering wordt toegejuicht en de Adviescommissie is van oordeel dat
deze voorziening zou moeten worden ingevoerd met behoud van de raadkamerprocedure zoals
aangegeven in paragraaf 6.
Het valt de Adviescommissie echter wel op, en die omissie dient haars inziens te worden
hersteld, dat vervolgens slechts is bepaald dat de rechter-commissaris (in de optiek van de
Adviescommissie behoort dit de raadkamer te zijn), alvorens op het verzoek te beslissen, de
officier van justitie hoort. Daaraan zou naar mening van de Adviescommissie nog dienen te
worden toegevoegd dat ook de verdachte wordt gehoord, althans daartoe behoorlijk wordt
opgeroepen.
7.2. Tijdelijke onthouding in het belang van het onderzoek
Het nieuwe artikel 30 lid 2 bevat geen wijzigingen ten opzichte van de huidige situatie, zij het dat
de tekst nu over twee artikelleden, de leden 2 (de onthouding) en 3 (de schriftelijke mededeling)
is verdeeld.1 De Adviescommissie is desalniettemin van mening dat de tekst van het toekomstige
artikel 30 lid 2 Sv nadere verduidelijking behoeft en wel in die zin dat in plaats van “vordert” de
bewoordingen “strikt noodzakelijk maakt” worden opgenomen en het woord “tijdelijk” voor
“onthouden” dient te worden ingevoegd.
In de visie van de Adviescommissie zou tevens van de gelegenheid gebruik moeten worden
gemaakt om in het voorgestelde lid 3, dat handelt over de schriftelijke mededeling van onthouding
in het belang van het onderzoek, op te nemen dat in die mededeling wordt aangeduid op welke
stukken die onthouding ziet. Slechts indien de verdediging weet welke stukken worden
onthouden, is immers een daadwerkelijk debat over de juistheid van die beslissing mogelijk.
7.3. Het bezwaarschrift tegen de tijdelijke onthouding
In het vierde lid van het voorgestelde artikel 30 Sv is de regeling van het huidige artikel 32 Sv
opgenomen, zij het dat het daar bedoelde bezwaarschrift niet meer bij het gerecht, maar bij de
rechter-commissaris wordt ingediend, die zo spoedig mogelijk beslist. Ook hier verwijst de
Adviescommissie naar het hiervoor opgenomen pleidooi voor behoud van de huidige
raadkamerprocedure althans een regeling die voorziet in het horen van de verdachte op het
bezwaarschrift, alvorens door de rechter-commissaris wordt beslist. De Adviescommissie
constateert voorts dat een beroep op de raadkamer tegen de beslissing van de rechtercommissaris uit het wetsontwerp is geschrapt. De Adviescommissie bepleit de opname daarvan,
indien een eerste toetsing aan de rechter-commissaris voorbehouden zou blijven.

1

Door het in de toekomst wegvallen van het gvo is de rechter-commissaris wel uit het artikel geschrapt.

7

7.4. Pleidooi voor afschaffing van de 90-dagen termijn
Sinds 1 februari 2007 is ten gevolge van de Wet verruiming mogelijkheden tot opsporing en
vervolging van terroristische misdrijven in ons Wetboek van Strafvordering bepaald dat een
bezwaarschrift tegen de onthouding van processtukken de eerste keer binnen veertien dagen na
die mededeling en daarna telkens met perioden van 90 dagen kan worden ingediend. Deze
wijziging is het gevolg van een – onjuiste – veronderstelling tijdens de parlementaire behandeling
van die wet, dat de verdachte slechts éénmaal een bezwaarschrift tegen de onthouding van
processtukken zou kunnen indienen. Die veronderstelling was onjuist, omdat in de
oorspronkelijke regeling niets eraan in de weg stond om meermalen een beslissing onthouding
processtukken uit te lokken en daartegen bezwaar te maken. Dat maakte het mogelijk om in
iedere stand van het vooronderzoek in een strafzaak, indien aan de verdediging stukken werden
onthouden, daartegen bezwaar te maken, als dit maar binnen veertien dagen na de schriftelijke
mededeling geschiedde (zie Spronken in Tekst en Commentaar Strafvordering, aantekening 1 op
art. 32 Sv).
De Adviescommissie meent dan ook dat deze misslag, de 90-dagen termijn, uit het voorstel zou
behoren te worden geschrapt ten faveure van een regeling waarin aan de verdachte de
mogelijkheid wordt gegeven om in geval van voortdurende tijdelijke onthouding van
processtukken in het belang van het onderzoek daartegen telkenmale in een bezwaarschrift op te
komen, teneinde de rechter te laten toetsen of die onthouding nog steeds strikt noodzakelijk is.
Immers hoe langer een onderzoek duurt, hoe minder klemmend doorgaans het
onderzoeksbelang is. Van de officier van justitie en het onderzoeksteam mag worden verwacht
dat het onderzoek met voortvarendheid wordt uitgevoerd. Een voortdurende vinger aan de pols
teneinde zoveel mogelijk te verzekeren dat de verdachte niet meer dan strikt noodzakelijk is, door
het onthouden van stukken in zijn (voorbereiding van de) verdediging wordt geschaad, is van dan
van groot belang. Bij een toetsing om de 90 dagen, zoveel is zeker, is van enige vorm van vinger
aan de pols geen sprake.
8. Stukken die in geen geval mogen worden onthouden
In het wetsontwerp wordt geen nieuwe regeling van artikel 31 Sv voorgesteld. In die bepaling
wordt beschreven welke stukken in ieder geval op geen enkel moment aan de verdachte mogen
worden onthouden. Daartoe behoren onder meer processen-verbaal van zijn verhoren. Tijdens
een dergelijk verhoor worden regelmatig stukken voorgehouden. In de dagelijkse praktijk wordt
het voorschrift van artikel 31 Sv vervolgens regelmatig aldus opgevat dat die tijdens het verhoor
voorgehouden stukken integraal onderdeel uitmaken van het betreffende proces-verbaal van
verhoor en derhalve niet aan de verdachte kunnen worden onthouden.
Onlangs echter, heeft de Rechtbank ’s-Gravenhage beslist dat dergelijke, onlosmakelijk met het
proces-verbaal van verhoor, verbonden processtukken blijkens de tekst van artikel 31 niet onder
die bepaling vallen, indien deze stukken de verdachte in het belang van het onderzoek worden
onthouden. 2
Nu door kennisneming tijdens een verhoor van dergelijke stukken niet meer kan worden
gesproken van onthouding, en de hier bedoelde beschikking van de Rechtbank ’s-Gravenhage de
in de ogen van de Adviescommissie gewenste praktijk om dit soort stukken als integraal
onderdeel van het verhoor te zien, doorkruist, stelt de Adviescommissie een aantal wijzigingen
van het voorgestelde artikel 31 Sv voor.
Hoofdregel dient nog steeds te zijn dat tijdens het verhoor voorgehouden stukken integraal aan
de verdediging moeten worden verstrekt, ook als het delen van stukken of verklaringen betreffen.
2

Rb. ’s Gravenhage 22 september 2009, LJN BK0070.

8

Het is uiterst merkwaardig de mogelijkheid te openen om de door de verdachte ondertekende
eigen verklaring, waaraan niets meer gewijzigd kan worden, en de informatie die tijdens het
verhoor door de verbalisanten al aan de verdachte is meegedeeld in schriftelijke vorm aan de
verdachte te onthouden. Het is ook zinloos want de verdachte kent die informatie al. Deze vorm
van onthouding kan dan ook alleen maar leiden tot het bewust belemmeren van de
mogelijkheden van de raadsman om zijn cliënt fatsoenlijk te kunnen adviseren. De
Adviescommissie neemt aan dat het concept wetsvoorstel zo'n bewuste belemmering niet
beoogt. De verdediging moet kunnen toetsen of de voorgehouden stukken en verklaringen in de
juiste context zijn geplaatst. Die toets is ook in het belang van de waarheidsvinding. In dit verband
wordt dan ook voorgesteld om aan artikel 31 onder a toe te voegen “en alle stukken die hem in
dat verband zijn voorgehouden”. In het voorgestelde art. 31 onder c Sv dienen de woorden
“volledige inhoud” te worden geschrapt.
9. Art. 32; kennisneming toegestaan, geen afschrift
Het voorgestelde artikel 32 Sv komt gedeeltelijk overeen met het oude artikel 34 Sv.
9.1. Toch geen afschrift
Meest opvallende en naar mening van de Adviescommissie onterechte afwijking van de huidige
regeling is dat, ondanks het feit dat kennelijk aan de verdachte kennisneming is toegestaan, hij
een afschrift krijgt, tenzij (1) het belang van het onderzoek of (2) het belang van de bescherming
van de persoonlijke levenssfeer dit verbiedt, dan wel (3) zwaarwichtige gronden aan het
algemeen belang ontleent, zich daartegen verzetten.
In de memorie van toelichting wordt erop gewezen dat door deze beperkingen op het verkrijgen
van afschrift bijvoorbeeld kan worden voorkomen dat floppy’s, DVD’s en dergelijke met expliciet
kinderpornografisch materiaal nog kunnen worden vermenigvuldigd, nadat zij deel zijn gaan
uitmaken van het procesdossier. Ook wordt aangevoerd dat het belang het risico van verdere
verspreiding of openbaarmaking van gevoelige informatie tegen te gaan in bepaalde gevallen
zwaarder kan wegen dan het belang van de verdachte om in de ruimst mogelijke zin, namelijk
door het krijgen van afschrift, te kunnen beschikken over de inhoud van het procesdossier.
De Adviescommissie is van oordeel dat alleen het belang van bescherming van persoonlijke
levenssfeer een legitieme grond is om geen afschriften te verstrekken en vraagt zich af in welke
gevallen zwaarwichtige gronden aan het algemeen belang ontleend zich zouden verzetten tegen
het verstrekken van afschriften.
In dit verband wijst de Adviescommissie op toekomstige ontwikkelingen in verband met
digitalisering van het procesdossier. Het is zeer wel denkbaar dat in de nabije toekomst
procesdossiers on line kunnen worden geraadpleegd zonder dat de ontvanger kopieën kan
maken en/of wijzigingen in de bestanden kan aanbrengen. Gelet op de aangegeven ratio in de
memorie van toelichting (tegengaan van ongewenste verspreiding en openbaarmaking), zou
ingeval van bescherming van de persoonlijke levenssfeer van derden of een zwaarwichtige grond
aan het algemeen belang ontleend een dergelijke digitalisering de weigering afschriften te
verstrekken kunnen compenseren. Dit wordt in het onderhavige wetsvoorstel niet onderkend.
De Adviescommissie kan zich in ieder geval niet vinden in de weigeringsgrond onder (1)
genoemd. De Adviescommissie meent dat deze bepaling integraal uit het wetsontwerp moet
worden geschrapt. Niet duidelijk is immers waarom het “belang van het onderzoek”, een grond
zou kunnen zijn geen afschriften te verstrekken van stukken waarvan ingevolge artikel 30 Sv wel
kennis mag worden genomen.

9

In het voorgestelde vierde lid dat ook hier weer voorziet in de mogelijkheid van een
bezwaarschrift bij de rechter-commissaris, mist de Adviescommissie wederom dat, alvorens te
beslissen, de rechter-commissaris de verdachte hoort en dat tegen zijn beslissing beroep op de
raadkamer mogelijk zou behoren te zijn. Overigens zij herhaald dat de Adviescommissie primair
van oordeel dat deze beslissingsbevoegheid moet blijven bij de raadkamer en niet moet worden
overgedragen aan de rechter-commissaris.
Het hierna volgende wordt subsidiair aangevoerd voor het geval dat het voorstel van de
Adviescommissie tot schrapping van de mogelijkheid een afschrift te weigeren op grond van het
onderzoeksbelang niet overgenomen wordt.
9.2. Wat houdt kennisneming dan in: de bevoegdheid tot het maken van aantekeningen
Ingevolge het huidige artikel 34 Sv worden bij AMvB regelen gesteld omtrent het verstrekken van
afschriften en uittreksels. In het voorgestelde lid 5 van artikel 32 Sv is daaraan toegevoegd dat
ook de wijze waarop kennisneming van processtukken plaatsvindt bij AMvB zal worden geregeld.
Tegelijkertijd valt het de Adviescommissie op dat de in het huidige artikel 137 Sv opgenomen
bevoegdheid tot het maken van aantekeningen van processtukken waarvan kennis is genomen,
ingevolge het wetsontwerp wordt geschrapt. Tenzij inderdaad wordt geregeld dat de verdachte
altijd van alles een afschrift krijgt, komt schrapping van deze bevoegdheid voor verdachten de
Adviescommissie onwenselijk voor, zeker nu de gronden waarop het weigeren van afschrift
mogelijk wordt ingevolge het wetsontwerp worden verruimd.
Dit soort belangrijke rechten dient voorts naar mening van de Adviescommissie in het Wetboek
van Strafvordering te zijn vastgelegd en niet buiten het zicht van de wetgever in formele zin
eventueel bij AMvB te worden geregeld.
De Adviescommissie stelt dan ook voor om aan het voorgestelde artikel 137 Sv, waaruit
overigens na het woord “kennisneming” het woord “stukken” is weggevallen, een tweede lid toe te
voegen luidende: “Onder de bevoegdheid van de verdachte tot kennisneming van de stukken
wordt begrepen het maken van aantekeningen daaruit.
Voorts kan dan aan het voorgestelde vijfde lid van artikel 34 worden toegevoegd “waarbij
volledige, onmiddellijke en telkenmale herhaalde kennisneming door de verdachte en door hem
aan te wijzen deskundigen gewaarborgd dient te zijn”. Het is immers van belang dat de
verdachte, indien hij geen afschriften kan krijgen van processtukken, bij het voorbereiden van zijn
verdediging niet belemmerd wordt. Ook al wil deze tot dertig keer toe de stukken en
gegevensdragers die hij niet in afschrift verkrijgt, bestuderen en daaruit aantekeningen maken,
dan moet dat mogelijk zijn. Voorts dient dan gewaarborgd te zijn dat niet bekend wordt bij wie dan
ook dat de verdachte te dien aanzien een deskundige heeft ingeschakeld. Het mag immers niet
zo zijn dat door het simpele feit dat hem geen afschriften worden verstrekt, zonder dat hij
daarvoor kiest, bekend wordt hoe hij zijn verdediging voorbereidt en wat hij al dan niet daartoe
gebruikt.
9.3. “Ter griffie”
Bij het voorgestelde artikel 32 lid 1 Sv is de tekst overgenomen van het oude artikel 34 lid 2: de
verdachte kan van de stukken waarvan hem de kennisneming is toegestaan, “ter griffie” een
afschrift krijgen. Het is sinds jaar en dag praktijk dat de verdediging veelal niet van de rechtbank
maar van het OM een afschrift van de stukken ontvangt. De Adviescommissie stelt voor om ter
gelegenheid van deze wetswijziging meteen duidelijk te maken dat het recht op een afschrift niet
is beperkt tot een afschrift van de griffie. Dat kan eenvoudig door het schrappen van de woorden
“ter griffie”.
10

10. Artikel 33: kennisneming van alle processtukken
Het voorgestelde artikel 33 Sv regelt wanneer kennisneming van alle processtukken aan de
verdachte niet meer mag worden onthouden: op het moment van betekening van de dagvaarding
in eerste aanleg, dan wel het moment van uitvaardigen van een strafbeschikking.
10.1. Andere ijkmomenten
Ook het huidige artikel 33 Sv knoopt aan bij de betekening van de dagvaarding (respectievelijk de
sluiting of beëindiging van het gerechtelijk vooronderzoek en de kennisgeving van verdere
vervolging3), als moment waarop de processtukken (behoudens het bepaalde in artikel 149b Sv)
niet meer aan de verdachte kunnen worden onthouden. Maar dat betekent in de opvatting van de
Adviescommissie nog niet dat het betekenen van de dagvaarding, resp. het uitvaardigen van de
strafbeschikking, het juiste ijkmoment is.
Naar mening van de Adviescommissie dient de wettelijke regeling erin te voorzien dat aan de
verdachte kennisneming niet meer wordt onthouden, indien een stadium wordt bereikt waarin
beslissingen worden genomen die het verdere verloop van het strafproces wezenlijk kunnen
beïnvloeden. Daarbij valt te denken aan beslissingen omtrent de voorlopige hechtenis, maar ook
aan tal van andere beslissingen die dit karakter zouden kunnen dragen. Voor de voorlopige
hechtenis valt dit af te leiden uit de jurisprudentie van het EHRM.4 Het Hof heeft hierin bepaald
dat het beginsel equality of arms vereist dat de verdediging kennis kan nemen van die
processtukken die essentieel zijn om verweer te voeren tegen een beslissing met betrekking tot
de toepassing van voorlopige hechtenis.5 Volgens het Hof betekent dit dat de verdachte
voldoende gelegenheid moet worden geboden om kennis te nemen van verklaringen en ander
bewijsmateriaal die aan de verklaringen ten grondslag liggen zoals resultaten van
politieonderzoek en dat de verdachte niet hoeft aan te tonen dat de inzage van de stukken
relevant voor zijn verdediging is:
“the accused be given a sufficient opportunity to take cognisance of statements and other
pieces of evidence underlying them, such as the results of the police and other
investigations, irrespective of whether the accused is able to provide any indication as to
the relevance for his defence of the pieces of evidence which he seeks to be given access
to. Although the Court acknowledges the need for criminal investigations to be conducted
efficiently, which may imply that part of the information collected during them is to be kept
secret in order to prevent suspects from tampering with evidence and undermining the
course of justice, this legitimate goal cannot be pursued at the expense of substantial
restrictions on the rights of the defence. Therefore, information which is essential for the
assessment of the lawfulness of a detention should be made available in an appropriate
manner to the suspect’s lawyer.”6
Het EHRM heeft ook uitgemaakt dat samenvattingen van procesdossiers niet voldoende zijn
maar dat ook het onderliggende materiaal dient te worden verstrekt en dat de autoriteiten inzage
moeten faciliteren op momenten die essentieel zijn uit verdedigingsoogpunt.7

3

De sluiting of beëindiging van het gerechtelijk vooronderzoek en de kennisgeving van verdere vervolging is in het voorstel
weggelaten, daar deze momenten ingevolge de Wet versterking positie rechter-commissaris (TK 32177) komen te vervallen.

4

EHRM 30 maart 1989, Lamy v. Belgie, A-151.

5

EHRM 9 juli 2009, Mooren v. Duitsland, no. 11364/03, § 124-125.

6

EHRM, 13 februari 2001, Garcia Alva v. Duitsland, no. 23541/94, § 41-42.

7

EHRM, 13 februari 2001, Schöps v. Duitsland, no. 25116/94 , § 47-55.

11

De Adviescommissie is van mening dat die jurisprudentie door te trekken is naar beslissingen als
hiervoor bedoeld.
In het voetspoor van de onderzoekers uit het project strafvordering 2001 bepleit de
Adviescommissie als ijkmoment voor verstrekking van het procesdossier een moment gelegen
voor het eerste verhoor te nemen. Dan kan er ook een zinvolle invulling worden gegeven aan een
effectief consultatierecht van een advocaat dat sedert de Salduz-jurisprudentie van het EHRM in
Nederland is ingevoerd.
Hetzelfde geldt voor andere cruciale beslissingen die worden genomen en die de verdere loop
van het strafproces wezenlijk kunnen beïnvloeden. Op al die plekken dient het Wetboek van
Strafvordering naar mening van de Adviescommissie in een recht op kennisneming door de
verdachte van de in verband met de te nemen beslissing relevante stukken te worden voorzien.
De Adviescommissie bepleit dan ook dat dit geregeld wordt en ook hier is er een samenhang met
de komende wetgeving met betrekking tot de bijstand van de verdachte door een advocaat in de
verhoorfase.
Vanzelfsprekend dient de verdachte op het moment van betekening van de dagvaarding/ moment
van uitvaardigen van de strafbeschikking de beschikking te hebben over alle processtukken. Het
ijkmoment voor de verstrekking dient echter naar mening van de Adviescommissie ook hier naar
voren te worden verlegd. Tegen de strafbeschikking moet bijvoorbeeld binnen twee weken verzet
worden aangetekend. Verstrekking vanaf het moment van uitvaardigen ervan is dan duidelijk te
kort dag.
Hetzelfde geldt voor de dagvaarding. Het bezwaarschrift daartegen dient zelfs binnen 8 dagen na
de betekening te worden ingediend. Weliswaar kan een dergelijk bezwaarschrift later op
onderdelen nader worden aangevuld, maar verstrekking op het moment van dagvaarding is voor
het op de juiste wijze kunnen uitoefenen van die bevoegdheid eveneens te laat.
In de visie van de Adviescommissie zou strafvordering dienen te voorzien in een afsluitende
regeling waarbij aan de verdachte wordt aangekondigd dat naar mening van de officier van
justitie de zaak dusdanig is voorbereid dat deze klaar is voor een dagvaarding, respectievelijk de
uitvaardiging van een strafbeschikking en dat om die reden voor de verdachte recht op
kennisneming van alle processtukken bestaat, waarbij voorts (teneinde een onderbouwd
bezwaarschrift, respectievelijk verzet mogelijk te maken, of het ertoe te leiden dat ontlastend
materiaal aan het dossier wordt toegevoegd dat van belang kan zijn voor de door de officier te
nemen beslissing ten aanzien van de vervolging), wordt medegedeeld dat niet zal worden
gedagvaard, respectievelijk uitgevaardigd voordat na die aankondiging een bepaalde termijn, van
bijvoorbeeld 1 maand, verstreken is. Voor dit voorstel put de Adviescommissie ook steun uit de
memorie van toelichting, waar op blz. 21 staat vermeld dat zoveel mogelijk moet worden
voorkomen dat pas vlak voor de dagvaarding het dossier alle stukken bevat. Behoudens bij de
toepassing van snelrecht is voor een dergelijke regeling gelet op het appointeringsbeleid ook
praktisch gezien voldoende gelegenheid.
10.3. Geen “nabranders”
De Adviescommissie vindt voorts opvallend de laatste zin van het voorgestelde artikel 33 Sv,
inhoudende dat als de officier van justitie daarna (lees na betekening van de dagvaarding/
uitvaardigen van de strafbeschikking) nog stukken bij de processtukken voegt, hij de verdachte
daarvan tijdig in kennis dient te stellen. Ten eerste meent de Adviescommissie dat, na de
hierboven voorgestelde aankondiging, het in beginsel uitgesloten moet zijn dat het OM nog met
allerlei “nabranders” komt. Op een gegeven moment (en het is aan het OM om dat moment te
bepalen) moet de verdediging, strikte uitzonderingen daargelaten, weten op welke informatie het
OM zich beroept om zich goed te kunnen voorbereiden. In de memorie van toelichting lijkt de
positie te worden ingenomen dat dit ook voor verdachten geldt (blz. 15 bovenaan). Zulks ten
12

onrechte: de verdachte moet zich te allen tijde op ontlastende informatie kunnen beroepen, ook al
gebeurt dit op de zitting.
11. Art. 34: voeging op verzoek van de verdachte
Artikel 34 Sv nieuw regelt de mogelijkheid dat de verdachte de officier van justitie kan verzoeken
specifiek omschreven stukken die hij relevant acht voor de beoordeling van de zaak bij de
processtukken te voegen. Dat verzoek moet schriftelijk worden gedaan en moet met redenen zijn
omkleed.
Het spreekt voor zich dat een dergelijk verzoek slechts gemotiveerd kan worden gedaan als de
verdachte weet dat een bepaald stuk bestaat. Dit wordt ook in de memorie van toelichting
onderkend (blz. 19 eerste alinea) en daarom kan de verdachte ingevolge het voorgestelde
tweede lid de officier van justitie verzoeken om kennis te nemen van die stukken.
Die regeling is echter, zo komt het de Adviescommissie voor, onvoldoende. Immers als bij de
verdediging niet bekend is welke stukken ontbreken kan daarvan ook geen kennisneming worden
verzocht.
Teneinde het recht toevoeging van bepaalde stukken te verzoeken, te waarborgen, is het daarom
van belang dat er in iedere strafzaak een verslag wordt bijgehouden van alles wat er aan
opsporingshandelingen, respectievelijk in de voorfase daarvan, is verricht en voorts van wat
daarbij de bevindingen zijn geweest, zoals hiervoor in paragraaf 4.3 is bepleit. Pas dan kan de
verdachte daadwerkelijk verzoeken een “bepaald” stuk te voegen en dit verzoek met redenen
omkleden.
Lid 3 van het voorgestelde artikel 34 Sv bevat de mogelijkheid om de rechter-commissaris te
verzoeken een termijn te stellen aan de officier van justitie waarbinnen deze op het verzoek om
voeging van de hier bedoelde stukken of van de kennisneming ervan, moet hebben beslist. De
Adviescommissie juicht dit voorschrift toe, zij het dat de bevoegdheid op een dergelijk verzoek te
beslissen naar mening van de Adviescommissie bij de raadkamer thuis hoort.
Ingevolge het derde lid van het nieuw voorgestelde artikel 34 Sv kan de officier van justitie
voeging weigeren, indien hij van oordeel is dat de stukken niet als processtukken kunnen worden
aangemerkt, dan wel indien hij dit onverenigbaar acht met één van de in artikel 187d eerste lid Sv
vermelde belangen.
Als de verdediging om de voeging van bepaalde stukken vraagt, valt niet in te zien dat dit zou
kunnen worden geweigerd, uitsluitend omdat de gevraagde stukken niet als processtukken aan te
merken zouden zijn. Weigering van voeging van stukken zou alleen toegestaan mogen worden in
bepaald omschreven gevallen, waarbij die weigering bovendien strikt noodzakelijk moet zijn (vgl.
artikel 187d Sv). In alle andere gevallen dient er naar mening van de Adviescommissie naar
aanleiding van een verzoek van de verdediging een stuk gewoon te worden gevoegd. Naar de
opvatting van de Adviescommissie zou dit in de wet moeten worden vastgelegd. Dat betekent dat
de eerstgenoemde grond tot weigeren (geen processtuk) uit het voorstel zou behoren te worden
geschrapt.
In de laatste volzin, inhoudende dat de officier van justitie voor de hier bedoelde weigering
bepaalde stukken te voegen de schriftelijke machtiging van de rechter-commissaris behoeft, is
weggevallen dat deze de verdachte in de gelegenheid stelt om te worden gehoord (vgl. het
voorgestelde artikel 149b lid 1 Sv). Opvallend is voorts dat tegen de weigering geen beroep open
staat. In de visie van de Adviescommissie dient daarin alsnog te worden voorzien.
Verder komt de redactie van artikel 34 lid 2 Sv niet tegemoet aan de bestaande praktijk waarbij in
grote zaken een zogenoemde dataroom door het OM ter beschikking wordt gesteld ter inzage
13

van alle stukken die politie en justitie ter beschikking staan. Nu verwijst lid 2 alleen naar de
situatie van lid 1, waarbij het gaat om specifiek omschreven stukken. De Adviescommissie stelt
voor lid 2 (na de komma) te wijzigen in “die aan politie en justitie ter beschikking staan en nog niet
aan het procesdossier zijn toegevoegd.”
12. Artikel 149b Sv: permanente onthouding van stukken
12.1. De voorgestelde regeling
In het wetsontwerp wordt voorgesteld de officier van justitie de mogelijkheid te geven om, na
schriftelijke machtiging van de rechter- commissaris, de voeging van bepaalde stukken of
gedeelten daarvan aan de processtukken achterwege te laten, indien hij dit met het oog op de in
artikel 187d lid 1 Sv vermelde belangen noodzakelijk acht.
Het valt de Adviescommissie op dat voor “noodzakelijk” in deze bepaling het woord “strikt” is
weggevallen.
Voorts dient naar inzien van de Adviescommissie na de zin die eindigt met “achterwege te laten”
een zinsnede te worden ingevoegd in de trant van: “Indien met het oog daarop gedeeltelijk
achterwege laten voldoende is, dan dient daarmee te worden volstaan”.
In de laatste zin van dat artikellid staat voorts vermeld dat de rechter-commissaris de verdachte in
de gelegenheid stelt om te worden gehoord. Naar mening van de Adviescommissie dient daar
aan voorafgaand nog te worden ingevoegd dat de verdachte wordt geïnformeerd over de aard
van het materiaal en de redenen waarom voeging ervan achterwege wordt gelaten. Anders is het
hier bedoelde horen immers een wassen neus.
Opvallend is ook hier dat het voorstel niet in de mogelijkheid van beroep tegen de beslissing tot
achterwege laten van de voeging voorziet. Naar mening van de Adviescommissie zou daarin
alsnog behoren te worden voorzien.
In het tweede lid is bepaald dat de officier van justitie in een proces-verbaal vermeldt dat het
eerste lid toepassing heeft gevonden en, voor zover de in artikel 187b, eerste lid, vermelde
belangen dat toelaten, de redenen waarom. Ingevolge de memorie van toelichting (blz. 20) maakt
hij dit proces-verbaal op nadat de rechter-commissaris een beslissing op de vordering heeft
genomen. Dit moment dient in de visie van de Adviescommissie naar voren te worden getrokken,
omdat de verdediging voorafgaand aan het horen door de rechter-commissaris dient te weten
hoe de officier van justitie zijn beslissing motiveert.
12.2. Doorbreking door de zittingsrechter
Uiteindelijk kan bij de zittingsrechter alsnog om voeging van de betreffende (permanent
onthouden) stukken worden verzocht. Dit blijkt duidelijk uit de memorie van toelichting. Verwezen
wordt naar de mogelijkheid voor de zittingsrechter om te bevelen dat bepaalde stukken alsnog
worden overgelegd (artikel 315 eerste lid Sv; blz. 21 MvT).
Zeer opmerkelijk is de daarop volgende opmerking in de memorie van toelichting dat de officier
van justitie vervolgens de voeging alsnog kan onderwerpen aan een toets van de rechtercommissaris. Bij de toepassing van het voorgestelde artikel 149b, eerste lid, Sv, kan dan, volgens
de memorie van toelichting mede tegen de achtergrond van de visie van de zittingsrechter,
eventueel een nadere onderbouwing worden gegeven omtrent de redenen die aan het (wederom)
niet voegen van de informatie ten grondslag liggen.
14

Als het dossier niet wordt aangevuld met de ontbrekende informatie en daardoor naar het oordeel
van de zittingsrechter geen goede beoordeling van de zaak mogelijk is, beslist de zittingsrechter
wat daarvan de consequenties zijn, zo vervolgt de memorie van toelichting op blz. 21. Tot de
mogelijke beslissingen behoren, afhankelijk van de concrete omstandigheden van het geval,
bewijsuitsluiting en niet-ontvankelijkheid van het OM.
Ten aanzien van een mogelijk beroep op de niet-ontvankelijkheid van het OM merkt de
Adviescommissie het volgende op. Het betreft hier een situatie waarin stukken worden onthouden
op de voet van artikel 149b lid 1 Sv, en waarin het OM, ondanks een rechterlijk bevel daartoe (!),
weigert die stukken te verstrekken. Normaal gesproken zal dit doorgaans leiden tot nietontvankelijkheid. Door in die fase vervolgens conform de suggestie in de memorie van toelichting
alsnog de rechter-commissaris bij het geheel te betrekken, om vervolgens met diens
(hernieuwde) machtiging het door de zittingsrechter gegeven bevel niet uit te voeren, zou de
rechter later oordelend geneigd kunnen zijn te menen dat desondanks is voldaan aan de
waarborgen die nodig zijn om te kunnen spreken van een eerlijk proces (zie hetgeen daarover
wordt opgemerkt op blz. 21 MvT).
Of dat oordeel dan juist is valt echter te bezien. Immers waarom zou een rechter-commissaris die
eerder al oordeelde dat voeging achterwege kan worden gelaten, nu anders oordelen? Van een
onpartijdige rechter is dan geen sprake meer. Het zou overigens ook niet in overeenstemming
zijn met het systeem van de wet indien de rechter-commissaris nog een dergelijke bepalende rol
toekomt nadat de zaak door de zittingsrechter is overgenomen. Redenen waarom naar mening
van de Adviescommissie deze suggestie uit de memorie van toelichting zou behoren worden
geschrapt, en sterker nog in de memorie van toelichting van de hand moet worden gewezen. Als
de zittingsrechter de overlegging beveelt, dient dat bevel te worden uitgevoerd. Gebeurt dat niet,
dan komt naar mening van de Adviescommissie inderdaad de niet-ontvankelijkheid van het OM in
beeld.
13. Interne openbaarheid
Conform het wetontwerp kan aan de verdediging op de voet van artikel 149b en artikel 30 Sv
kennisneming worden onthouden, terwijl zij wel aan de rechter-commissaris ter beschikking
worden gesteld (MvT blz. 21). Deze kan – alvorens hij al dan niet besluit de machtiging tot
onthouding te geven – eerst kennisnemen van de betreffende stukken.
De in het wetsontwerp voorgestelde regeling terzake voldoet aldus de memorie van toelichting
onder verwijzing naar de zaak Jasper tegen het Verenigd Koninkrijk (16 februari 2000, 27054/95)
aan de eisen die art. 6 EVRM stelt. De relevantie van het materiaal alsmede de noodzaak tot de
afscherming daarvan wordt immers getoetst door de onafhankelijke rechter, terwijl de verdediging
telkens in de gelegenheid is haar zienswijze naar voren te brengen, aldus de memorie van
toelichting. Dat dit laatste zonder kennisneming van de betreffende stukken lastig is, is naar
mening van de Adviescommissie zonneklaar.
In de memorie van toelichting worden in dit verband enige woorden gewijd aan de mogelijke
invoering in dit soort procedures van de zgn. special counsel naar Engels voorbeeld. Vervolgens
wordt dat idee verworpen door te verwijzen naar het feit dat de geheim te houden informatie niet
met de verdediging kan worden gedeeld en het daarom moeilijk blijft om de special counsel
vooraf en tijdens de procedure duidelijk te maken welke specifieke vraagpunten voor de
verdediging van belang zijn. De Adviescommissie is het met die redenering niet eens.
De special counsel behartigt uitsluitend de belangen van de verdachte in deze procedures. Het
betreft procedures, waarin de verdachte geen kennis mag nemen van desbetreffende stukken. In
tegenstelling tot hetgeen daarover in de memorie van toelichting wordt geschreven, kan de
special counsel voor aanvang van de procedure door de verdachte en zijn raadsman uitgebreid
worden voorgelicht. Daardoor zal aan de special counsel duidelijk zijn welke specifieke
15

vraagpunten en dus welk materiaal voor de verdediging van belang zou kunnen zijn. Vervolgens
kan hij na kennisneming van het betreffende materiaal en uitsluitend vanuit het belang van de
verdachte, controleren of de betreffende onthouding, gelet op de in de wet beschreven belangen
wel strikt noodzakelijk is. Met kracht van argumenten kan dan bij de rechter-commissaris het niet
verlenen van machtiging ter onthouding van de betreffende stukken, respectievelijk het
vernietigen van de beslissing tot onthouding van bepaalde stukken vanwege het
onderzoeksbelang, worden bepleit. Wordt besloten dat het materiaal desalniettemin moet worden
onthouden, dan spreekt het voor zich dat de special counsel te dien aanzien geheimhouding
betracht. Problematisch is dat niet, want hij is niet zoals de “eigen” raadsman dat wel is, in dit
opzicht één en ondeelbaar met zijn cliënt (zie ook A.A. Franken in Melai, Het Wetboek van
Strafvordering, art. 30 e.v. Sv).
De Adviescommissie onderkent daarbij dat de introductie van de special counsel een vreemde
figuur in ons Nederlandse strafproces is, maar benadrukt de voordelen van deze constructie
indien de verdachte geen kennis mag nemen van de betreffende stukken. In die situatie is de
figuur van de special counsel de enige effectieve vorm van compensatie. De Adviescommissie
kan zich overigens ook voorstellen dat de raadkamer kennis neemt van de betreffende stukken.
Dat zou dan onder de nadrukkelijke voorwaarde moeten gebeuren dat de rechters van de
raadkamer niet tevens als zittingsrechters zullen fungeren.
14. De derde Afdeling: voorstel voor een andere titel
In het wetsontwerp draagt de derde afdeling de titel: “Verslaglegging door opsporingsambtenaren”. De Adviescommissie is van mening dat het beter ware voor deze titel te
volstaan met het simpele woord ‘Verslaglegging’.
De Adviescommissie meent namelijk (zoals hierboven al aangeduid) dat de hier bedoelde
verplichting tot verslaglegging breed moet worden opgevat en niet alleen geldt voor
opsporingsambtenaren, maar voor een ieder die op welke wijze dan ook bij de opsporing of het
voortraject daarvan betrokken is en waarvan eventuele al dan niet resultaten relevant kunnen zijn
voor het dossier.
15. Artikel 152 Sv: de al dan niet verbaliseringsplicht
Het voorgestelde artikel 152 lid 1 Sv komt redelijk overeen met het huidige artikel 152 lid 1 Sv.
Daarin staat dus wederom vermeld dat door de daar bedoelde ambtenaren ten spoedigste
proces-verbaal moet worden opgemaakt.
15.1. De noodzaak snelle opmaak af te dwingen
De ervaring leert dat het hier voorgeschreven “ten spoedigste” in de dagelijkse praktijk een zeer
rekbaar begrip is. Dat moet veranderen. Kennelijk kunnen opsporingsambtenaren en het OM niet
omgaan met een bepaling die in de praktijk nogal rekbaar pleegt te worden uitgelegd. Aan het
trage opmaken van processen verbaal moet naar mening van de Adviescommissie paal en perk
worden gesteld. Immers, zoals hiervoor al opgemerkt, is het geheugen feilbaar en hoe langer na
een bepaalde gebeurtenis daarvan proces-verbaal wordt opgemaakt, hoe onbetrouwbaarder de
verslaglegging is. Met andere woorden, vertraging komt het waarheidsgehalte van hetgeen in dat
proces-verbaal is vastgelegd en waarvan een enorme bewijskracht uitgaat, niet ten goede.
Kortom, de Adviescommissie bepleit het stellen van een harde termijn. In plaats van “ten
spoedigste” zou in artikel 152 Sv bijvoorbeeld kunnen komen te staan: “binnen één week”.

16

15.2. Het voorgestelde artikel 152 lid 2 Sv moet worden geschrapt
Het nieuwe lid 2 van artikel 152 Sv voorziet in de mogelijkheid dat het opmaken van een procesverbaal met instemming van de officier van justitie achterwege kan worden gelaten.
Blijkens de memorie van toelichting gaat het daarbij om drie gevallen, die naar mening van de
Adviescommissie geen van alle het voorschrift legitimeren.
Ten eerste zou het de zgn. politiesepots betreffen. De Adviescommissie vreest een enorme
bureaucratie, als al die politiesepots eerst nog van instemming van de officier van justitie zouden
moeten worden voorzien. Nodig is het niet. De huidige praktijk van het politiesepot loopt goed en
is overigens door middel van richtlijnen genormeerd.
Ten tweede zou het hierbij volgens de memorie van toelichting gaan om die gevallen waarin
opmaken van een proces-verbaal ten aanzien van materiaal dat niet relevant blijkt, niet wenselijk
is. De Adviescommissie heeft hierboven al betoogd, dat in haar ogen in die gevallen weliswaar
wellicht geen proces-verbaal behoeft te worden opgemaakt, maar dat alsdan een verslag van de
betreffende activiteit en hetgeen daarbij is bevonden niet mag ontbreken.
Ten derde wordt in de memorie van toelichting aangegeven dat het daarbij ook kan gaan om
gevallen waarin van het opmaken van een proces-verbaal kan worden afgezien als het gaat om
materiaal waarvan het wenselijk of noodzakelijk wordt geacht, dat het in het belang van de
opsporing of de veiligheid van derden wordt geheimgehouden.
Dat een dergelijk voorstel vanzelfsprekend niet door de beugel kan, is volgens de
Adviescommissie zonneklaar. Er zal ook in die gevallen altijd proces-verbaal moeten worden
opgemaakt. De artikelen 30 en met name 149b j° 187d Sv regelen wanneer en hoe lang
dergelijke stukken vervolgens aan de verdachte kunnen worden onthouden. Simpelweg aan het
zicht onttrekken door niet te verbaliseren, is dan geen optie meer.
Voorts dient naar inzien van de Adviescommissie in artikel 152 lid 1 Sv achter het woord
“opsporing” en voor “is verricht of bevonden”, nog te worden ingevoegd “of in de fase daaraan
voorafgaand ten spoedigste verslag op van hetgeen door hen”.
In plaats van het voorgestelde lid 2 van artikel 152 Sv, dat kan worden geschrapt (zie hierboven),
stelt de Adviescommissie een ander lid 2 voor dat dient te luiden als volgt: “Van onderzoek
voorafgaand aan de opsporing wordt ten spoedigste verslag opgemaakt van hetgeen is verricht
en bevonden. Zodra dit onderzoek leidt tot een opsporingsonderzoek wordt het verslag omgezet
in een proces-verbaal.”
Dit is noodzakelijk, omdat anders het gevaar dreigt dat de hele voorfase aan het zicht, althans
aan een proces-verbaal, onttrokken wordt.
16. Art. 156 Sv: de gang van opgemaakte processen-verbaal
Ingevolge het voorgestelde artikel 156 Sv zullen opsporingsambtenaren voortaan alle
opgemaakte processen-verbaal, aangiften of berichten eerst aan de hulpofficier onder wiens
rechtstreeks bevel of toezicht zij staan, toekomen.
De Adviescommissie is van mening dat deze bepaling in ieder geval nog wat wijzigingen behoeft.
Ten eerste dient meteen na het eerste woord ‘ambtenaren’ te worden ingevoegd “al dan niet”.
Voorts dient achter ‘processen-verbaal’ te worden ingevoegd “verslagen van iedere
opsporingshandeling en andere verrichtingen alsmede de eventuele resultaten daarvan, ook als
deze niet het daarmee oorspronkelijk beoogde resultaat heeft gehad” (zie bijvoorbeeld de zaak
17

Edwards: een confrontatie waarbij de verdachte niet is herkend, mag je niet buiten het dossier
houden – fotoconfrontatie).
Voorts meent de Adviescommissie dat na het woordje ‘indien’ en vóór ‘een richtlijn’ dient te
worden ingevoegd: “bijvoorbeeld”.
Voorts moet in lid 2, na ‘aangiften’, het woordje “en” worden weggestreept en in plaats daarvan
een komma worden gezet en dient na ‘de klachten’ te worden ingevoegd “verslagen en
berichten”.
Bovendien is in dat artikellid het woord ‘onverwijld’ weggevallen (zie artikel 155 Sv oud). Ook hier
meent de Adviescommissie dat het stellen van een korte termijn van bijvoorbeeld drie werkdagen
voor deze doorzendplicht in het voorschrift dient te worden opgenomen, met tevens in de wet of
de memorie van toelichting de instructie aan de rechter om het niet naleven van dit voorschrift
daadwerkelijk van een sanctie, bijvoorbeeld bewijsuitsluiting, te voorzien.
Slechts dan kan worden voorkomen dat de verslaglegging van opsporingsresultaten, van datgene
wat verder wordt verricht en is bevonden, niet wordt toegesneden op informatie die men later
verkregen heeft. Latere inzending vertroebelt bovendien de opbouw van het dossier.
Toezending met instemming van de officier van justitie achterwege laten is er dan niet meer bij.
Met andere woorden, het voorgestelde lid 3 van artikel 156 Sv dient te worden geschrapt.
17. Voorstel voorprocedure
Het geheel overziend is de Adviescommissie bovendien van mening dat een regeling houdende
een zgn. voorprocedure over de volledigheid van het dossier in het wetsontwerp niet mag
ontbreken (voorgesteld door A.A. Franken, Algemene beschouwingen bij het onderzoek ter
terechtzitting: de betekenis van het dossier in het strafproces, in: A.L. Melai / M.S. Groenhuijsen
e.a. (red.), Het Wetboek van Strafvordering, suppl. 121).
18. Verwijdering gegevens voor inzage door derden
Ook dient in de wet te worden geregeld dat het dossier niet eerder ter inzage aan derde partijen
wordt gegeven, dan nadat stukken waarop het verschoningsrecht van toepassing is, daaruit
verwijderd zijn.

Rotterdam, 8 januari 2010
Adviescommissie strafrecht
Prof. mr. T.N.B.M. Spronken, voorzitter
namens deze mr. R. Croes-Hoogendoorn, secretaris

18