Bewegingsonderwijs
en vakleerkrachten

BEWEGINGSONDERWIJS EN
VAKLEERKRACHTEN

- eindrapport -

Auteurs
Regioplan
Kees van Bergen
Jerzy Straatmeijer
Mulier Instituut
Koen Breedveld
Nienke Lammertink

Regioplan
Jollemanhof 18
1019 GW Amsterdam
Tel.: +31 (0)20 – 531 53 15

Amsterdam, januari 2017
Publicatienr.
Amsterdam, 16141
januari 2015
OND1360134
Publicatienr. 14085
© 2017 Regioplan, in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Het
gebruik
van cijfers en/ofOnderzoekteksten als en
toelichting
of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de
© 2014;
Wetenschappelijk
Documentatiecentrum.
bron
duidelijk wordt
vermeld.
Auteursrechten
voorbehouden.
Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van
Niets
deze uitgave
mag digitale
worden verwerking
verveelvoudigd,
opgeslagen
in een
geautomatiseerd
gegevensbestand
druk, uit
fotokopie,
microfilm,
of anderszins,
zonder
voorafgaande
schriftelijke
toestemmingen/of
van openbaar
het
gemaakt
WODC. in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere
manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Regioplan.
Regioplan aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

INHOUDSOPGAVE

1

Inleiding ........................................................................................
1.1
Aanleiding voor het onderzoek .........................................
1.2
Onderzoeksvragen ..........................................................
1.3
Onderzoeksaanpak ..........................................................
1.4
Opbouw rapport ...............................................................

1
1
2
4
5

2

Het halen van de lesnorm en de bevoegdheidsnorm ..................
2.1
Inleiding ...........................................................................
2.2
De lesnorm en de bevoegdheidsnorm ..............................
2.3
Reden dat er geen bevoegde docenten voor de groep
staan ...............................................................................
2.4
Waarom geen twee lesuren bewegingsonderwijs .............
2.5
Gestapelde problematiek .................................................
2.6
Oplossingen ....................................................................
2.7
Het behalen van de aanvullende bevoegdheid .................

7
7
7
9
10
14
14
15

3

De inzet van vakleerkrachten .......................................................
3.1
Inleiding ...........................................................................
3.2
Feitelijke inzet vakleerkrachten ........................................
3.3
Wijze van financiering vakleerkrachten.............................
3.4
Wensen ten aanzien van inzet vakleerkrachten ................

19
19
19
22
23

4

Scholen aan het woord .................................................................
4.1
Verantwoording ...............................................................
4.2
Visie en organisatie .........................................................
4.3
Inzet vakleerkrachten .......................................................
4.4
Groepsleerkrachten .........................................................
4.5
Lesduur ...........................................................................
4.6
Kansen en oplossingsrichtingen .......................................

25
25
25
27
29
29
30

5

Financiële consequenties .............................................................
5.1
Inleiding ...........................................................................
5.2
Beleidsscenario’s .............................................................
5.3
Opbouw kosten en baten .................................................
5.4
Geschatte kosten en baten ..............................................
5.5
Gevolgen aanstellingen en contracturen ..........................
5.6
Beleidsinstrumenten ........................................................

33
33
33
35
41
55
56

6

Samenvatting en conclusies ........................................................
6.1
Inleiding ...........................................................................
6.2
De lesnorm en de bevoegdheidsnorm ..............................
6.3
De inzet van vakleerkrachten ...........................................
6.4
Financiële consequenties van meer vakleerkrachten........
6.5
Aanbevelingen .................................................................

59
59
59
61
62
65

Bijlagen
Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4
Bijlage 5
Bijlage 6

........................................................................................
De arbeidsmarkt voor vakleerkrachten bewegingsonderwijs .........................................................................
Raming huidige inzet groeps- en vakleerkrachten ............
Raming meerkosten uitbreiding gymaccommodaties ........
Roostertechnische frictie ..................................................
Investeringen en kasstromen zonder prijseffecten ............
Geraadpleegde bronnen ..................................................

67
69
71
73
75
77
81

1

INLEIDING

1.1

Aanleiding voor het onderzoek
Het overheidsbeleid is er de afgelopen jaren op gericht te komen tot een
kwantitatieve en een kwalitatieve intensivering van het bewegingsonderwijs op
basisscholen. Zo is in het regeerakkoord het streven opgenomen dat elke
basisschool drie lesuren bewegingsonderwijs laat geven door een bevoegde
leerkracht.1 Het ministerie van OCW werkt samen met de PO-Raad en andere
partijen aan de realisatie van deze ambitie. Hiervoor is in een bestuursakkoord
tussen OCW en de PO-Raad in 2014 de afspraak gemaakt dat alle scholen in
het basisonderwijs eind 2017 minimaal twee lesuren bewegingsonderwijs laten
geven door een bevoegde (vak)leerkracht en dat er gestreefd wordt naar drie
lesuren. Om dit te realiseren, is een plan van aanpak bewegingsonderwijs
opgesteld.
Het Kamerlid Heerema (VVD) heeft voorjaar 2016 een initiatiefnota ingediend,
omdat hij de invulling nog niet ambitieus genoeg vindt. Hij wil bevorderen dat
dit onderwijs alleen gegeven wordt door vakleerkrachten. Hij verzoekt de
regering te streven naar een wettelijke verankering van de inzet van vakleerkrachten voor bewegingsonderwijs in het basisonderwijs. In het initiatiefplan is
het streven geformuleerd dat tachtig procent van de basisschoolleerlingen
vanaf het schooljaar 2021-2022 bewegingsonderwijs krijgt van vakleerkrachten en op termijn honderd procent.
De aanleiding is dat volgens de initiatiefnemer positieve effecten bereikt
kunnen worden op de leerprestaties van leerlingen door de inzet van een
vakleerkracht.
Verder heeft het Kamerlid Van Nispen (SP) een initiatiefwet aan de Kamer
voorgelegd ter wijziging van de Wet op het po gericht op invoering van regels
over de kwalificatie van docenten en het vaststellen van een minimumaantal
uren wat betreft het bewegingsonderwijs.2

1

Bevoegd voor bewegingsonderwijs is een:
· leerkracht met een oude brede bevoegdheid (pabo-afgestudeerd voor 2005);
· leerkracht met een nieuwe brede bevoegdheid (leergang bewegingsonderwijs
afgerond);
· leerkracht met een tijdelijke brede bevoegdheid (volgt de leergang
bewegingsonderwijs);
· een vakleerkracht (afgestudeerde van de academie voor lichamelijke opvoeding
(ALO)).
Niet bevoegd is een:
· leerkracht met een smalle bevoegdheid (pabo-afgestudeerd na 2005 zonder
aanvullende leergang bewegingsonderwijs, mag alleen groep 1 en 2
bewegingsonderwijs geven).
2

34 420 Voorstel van wet van het lid Van Nispen tot wijziging van de Wet op het primair
onderwijs, de Wet op de expertisecentra en de Wet primair onderwijs BES ter invoering van
regels over de kwalificatie van docenten en het vaststellen van een minimumaantal uren wat
betreft het bewegingsonderwijs.

1

Het ministerie van OCW heeft in het najaar van 2016 zowel de uitvoeringsconsequenties van het plan van aanpak van OCW en de PO-Raad als de
consequenties van de initiatiefnota van de heer Heerema laten onderzoeken.
Er is daarvoor al veel informatie voorhanden. De situatie is echter in verschillende gebieden sterk uiteenlopend en bij het realiseren van de beleidsdoelen
spelen veel factoren een rol. Om meer inzicht te krijgen in de factoren die
bepalen welke scholen voldoen aan deze doelstellingen, in de regionale
verschillen en in de uitvoerbaarheid van het voorgelegde initiatiefplan, heeft
Regioplan in samenwerking met het Mulier Instituut een onderzoek uitgevoerd.
In dit rapport worden de resultaten van dat onderzoek gepresenteerd. In dit
inleidende hoofdstuk gaan we in op de onderzoeksvragen en op de
onderzoeksaanpak.

1.2

Onderzoeksvragen
Kernvraag
De kernvraag van het onderzoek is als volgt te omschrijven:
Wat zijn de uitvoeringsconsequenties van het invoeren van twee, dan wel
drie lesuren bewegingsonderwijs per week gegeven door een bevoegde
(vak)leerkracht in het primair onderwijs?
Uitgaande van de toezeggingen aan de Tweede Kamer dient het onderzoek op te
leveren:
1. Een verdiepend inzicht in de oorzaken van het niet voldoen aan de norm voor het
aantal uren bewegingsonderwijs en/of de norm voor de inzet van bevoegde
docenten.
2. Een compleet beeld van de huidige inzet van vakleerkrachten.
3. Een beeld van de financiële consequenties van de verplichting om een
vakleerkracht bewegingsonderwijs in te zetten in het basisonderwijs.

2

Onderzoeksvragen
Door OCW zijn deze opgaven nader gespecificeerd in de volgende drie sets van
onderzoeksvragen:
I.
1.
2.
3.

4.
5.

6.

Oorzaken inzet niet-bevoegde docenten en minder dan twee lesuren
bewegingsonderwijs
Wat is de reden dat er op bepaalde scholen geen bevoegde docenten voor de
groep staan?
Wat is de achterliggende motivatie van schooldirecteuren dat er geen twee
lesuren bewegingsonderwijs worden gegeven?
Is er sprake van gestapelde problematiek ofwel heeft het ontbreken van
bevoegde docenten invloed op het aantal uren dat bewegingsonderwijs wordt
gegeven?
Bestaan er wat betreft de antwoorden op de bovenstaande vragen significante
verschillen tussen regio’s (met name ook krimpregio’s en niet-krimpregio’s)?
Wat zijn mogelijke maatwerkoplossingen voor scholen en gemeenten gegeven
de gevonden oorzaken voor het niet voldoen aan de norm van twee lesuren
bewegingsonderwijs en voor de inzet van onbevoegde leerkrachten?
Wat zijn goede voorbeelden van scholen en gemeenten die met
maatwerkoplossingen de norm wel behalen?

II.
7.
8.

Inzet van vakleerkrachten
Hoe is, onderverdeeld naar regio, de huidige inzet van vakleerkrachten?
Hoe is op regionaal niveau de verhouding tussen vraag naar en aanbod van
vakleerkrachten po?
9.
Wat zijn de redenen c.q. knelpunten in de verschillende regio’s om geen
vakleerkracht in te zetten?
10. Wat zijn de kenmerken van de scholen die wél een vakleerkracht hebben?
Maken ze specifieke keuzes op financieel en/of organisatorisch vlak? Verschillen
scholen die kiezen voor het aanstellen van een vakleerkracht op
achtergrondkenmerken van scholen die dat niet doen (in schoolomvang,
bestuursomvang, leerlingsamenstelling, ligging in regio, mate van stedelijkheid)?
11. Wat is de autonome ontwikkeling van het aandeel gymlessen verzorgd door
vakleerkrachten (ontwikkeling van zowel vraag als aanbod)? Wordt daarmee
naar verwachting de beoogde tachtig procent in 2021-2022 gehaald? Kortom,
gebeurt het vanzelf?
12. Indien dit niet kan, welke (beleids-)instrumenten kunnen OCW en gemeenten
dan inzetten, uitgesplitst naar landelijke en regionale instrumenten. En wat zijn
de daarmee samenhangende kosten?
III
Kosten doorvoeren verplichte inzet vakleerkracht bewegingsonderwijs
13. Wat zijn de structurele en incidentele meerkosten om verplicht een vakleerkracht
in het basisonderwijs aan te stellen (100% van de lessen, zowel twee als drie
lesuren)?
14. Wat zijn de structurele en incidentele meerkosten, zodat alle scholen in staat zijn
om in het schooljaar 2021-2022 ten minste tachtig procent van de lessen
bewegingsonderwijs door vakleerkrachten te laten geven?
15. Is de theoretische veronderstelling dat het aantal contracturen van
groepsleerkrachten kostenneutraal verminderd kan worden (en vervangen
worden door vakleerkrachten bewegingsonderwijs) juist? Zo ja, wat zijn de
(in)directe gevolgen hiervan?
16. Wat zijn de consequenties voor het aantal fte reguliere basisschoolleerkrachten
voor scholen?
17. Wat zijn de consequenties voor het contract van individuele leraren?

3

1.3

Onderzoeksaanpak
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, zijn verschillende activiteiten
uitgevoerd,
Deskresearch en secundaire analyses op bestaande data
Er is voor het onderzoek geen grootschalige gegevensverzameling meer
uitgevoerd, maar er is vooral gebruikgemaakt van eerder in ander onderzoek
verzamelde informatie en via verschillende kanalen beschikbare
databestanden.
De belangrijkste bronnen voor het in kaart brengen van de huidige situatie
rond bewegingsonderwijs en inzet van bevoegde leerkrachten en van
vakleerkrachten waren de datasets van:
· de inventarisatie bewegingsonderwijs die door respectievelijk OCW in 2015
en door Regioplan in 2016 is uitgevoerd in de G37/G4 en in de niet-G37;
· de metingen voor de Scan po uitgevoerd in 2015 en 2016 door Regioplan
in het kader van de monitor bestuursakkoorden;3
· de nulmeting naar het bewegingsonderwijs en de inzet van vakleerkrachten
uitgevoerd in 2013 door het Mulier Instituut.4
Daarnaast zijn verschillende analyses uitgevoerd om aanvullende informatie te
verkrijgen voor het in kaart brengen van de ontwikkelingen en het uitvoeren
van de kostenanalyse. In bijlage 6 geven we het complete overzicht.
Casestudies
Om een meer verdiepend inzicht te krijgen in de situatie en het beleid rond
bewegingsonderwijs op de basisscholen zijn achttien casestudies uitgevoerd.
Het belangrijkste doel was een beter begrip van mogelijke belemmeringen die
scholen ondervinden en te zoeken naar maatwerkoplossingen. Daartoe zijn
gericht scholen gezocht die knelpunten met het aantal lesuren bewegingsonderwijs en de inzet van bevoegde docenten hebben opgelost, dan wel nog
steeds in een achterstandssituatie verkeren. De cases zijn geselecteerd op
basis van het voorhanden materiaal en van informatie van stakeholders. In de
cases zijn ook de organisatorische en financiële kanten van de gekozen
oplossingen nagevraagd.
Analyse benodigde investeringen
Op basis van een analyse van de bestaande data, de leerlingprognoses,
arbeidsmarktramingen en onderbouwde aannames over de ontwikkelingen, is
een inschatting gemaakt van de extra vraag naar vakleerkrachten en het te
verwachten aanbod. Met een wettelijke verankering en de inzet van extra
vakleerkrachten zijn investeringen gemoeid. Om de structurele en incidentele
3
Wel, J.J. van der en C.T.A. van Bergen (2016). Enquêtes bestuursakkoord po.
Tabellenrapport 2016. Regioplan, Amsterdam (nog niet openbaar).
4

Reijgersberg, N., H. van der Werff, J. Lucassen (2013). Nulmeting Bewegingsonderwijs.
Onderzoek naar de organisatie van het bewegingsonderwijs in het primair onderwijs. Mulier
Instituut, Utrecht.

4

meerkosten van het doorvoeren van de verplichte inzet van vakleerkrachten in
het bewegingsonderwijs in kaart te brengen, is voor vier scenario’s een
kostenanalyse op basis van kengetallen uitgevoerd.
Een gedetailleerdere weergave van de gebruikte aanpak en methoden per
onderdeel treft u in de desbetreffende hoofdstukken.

1.4

Opbouw rapport
De opbouw van het rapport is als volgt. In hoofdstuk 2 en 3 doen we verslag
van de deskresearch en de secundaire analyses. Regioplan is eerstverantwoordelijk voor In hoofdstuk 2 kijken we daartoe naar de onderzoeken vanuit
OCW naar de G37 en de niet-G37, in hoofdstuk 3 vooral naar de uitkomsten
uit de nulmeting Bewegingsonderwijs ten aanzien van de inzet van vakleerkrachten. In hoofdstuk 4 doen we vervolgens verslag van de casestudies en in
hoofdstuk 5 rapporteren we over de uitgevoerde kosten-batenanalyse. In
hoofdstuk 6 vatten we de bevindingen samen en presenteren we onze
conclusies. Regioplan is eerstverantwoordelijk voor de analyses en de
rapportage in hoofdstuk 2 en hoofdstuk 5, het Mulier Instituut voor hoofdstuk 3
en hoofdstuk 4. Samen staan we voor de conclusies van het onderzoek.

5

6

2

HET HALEN VAN DE LESNORM EN DE BEVOEGDHEIDSNORM

2.1

Inleiding
Om de onderzoeksvragen met betrekking tot het al dan niet behalen van de
lesnorm en de bevoegdheidsnorm te beantwoorden, hebben we secundaire
analyses uitgevoerd op:
· de resultaten van de inventarisatie bewegingsonderwijs die door
respectievelijk OCW en Regioplan is uitgevoerd in de G37/G4 en de nietG37;1
· de resultaten van de metingen voor de Scan po in 2015 en 2016 uitgevoerd
in het kader van de monitor bestuursakkoorden;2
· een deel van de resultaten van de nulmeting naar het bewegingsonderwijs
en de inzet van vakleerkrachten;3
· een bestand van DUO met gegevens over de subsidietoekenningen voor
het behalen van de kwalificatie van de leergang vakbekwaamheid
bewegingsonderwijs.
Waar van toepassing hebben we informatie uit de casestudies gebruikt om
belemmeringen en oplossingen op de scholen te illustreren.

2.2

De lesnorm en de bevoegdheidsnorm
Via de inventarisatie bewegingsonderwijs beschikken we over gegevens over
het bewegingsonderwijs op 4392 basisscholen (70 procent van de totale
populatie). De gegevens hebben betrekking op het schooljaar 2014-2015.4
In de responsgroep zijn bijna alle scholen (95 procent) uit de G37/G4
opgenomen en 61 procent van de scholen uit de niet-G37/G4. Voor deze
oververtegenwoordiging van scholen uit de G37/G4 hebben we bij de analyses
gecorrigeerd via het toepassen van een weging.
Tabel 2.1 geeft een beeld van de resultaten van de analyse naar de mate
waarin de lesnorm en de bevoegdheidsnorm worden behaald op de scholen.

1

De inventarisatie geeft informatie over het al dan niet behalen van de minuten-/
lesurennorm (90 minuten/2 lesuren) en aan de bevoegdheidsnorm (alle lessen bevoegd).
2

Wel, J.J. van der en C.T.A. van Bergen (2016).

3

Reijgersberg, N., H. van der Werff, J. Lucassen (2013).

4

De gegevens van de scholen in de G37/G4 zijn het meest compleet voor het schooljaar
2014-2015. Die van de scholen in de niet-G37 bevatten zowel informatie over het schooljaar
2014-2015 als over het schooljaar 2015-2016.

7

Tabel 2.1 Behalen lesnorm en bevoegdheidsnorm
Norm
Ja
Nee
Minuten/lesurennorm
73%
27%
Alles bevoegd
87%
13%

5

Gemiddeld r
86 minuten
84 minuten

De analyse laat zien dat in het schooljaar 2014-2015 73 procent van de
scholen in de groepen 3 tot en met 8 voldeed aan de minuten-/lesurennorm
(van 90 minuten/2 lesuren). Gemiddeld gaven de scholen in de groepen 3 tot
en met 8 naar schatting 86 minuten bewegingsonderwijs per groep.6
87 procent van de deelnemende basisscholen voldeed aan de bevoegdheidsnorm (alle lesuren bewegingsonderwijs worden bevoegd gegeven). Sommige
scholen geven dus minder bewegingsonderwijs, maar wel bevoegd.
Gemiddeld gaven de scholen 84 minuten bevoegd bewegingsonderwijs per
groep.
We hebben in onze analyses via een logistische regressie gekeken naar de
invloed van achtergrondkenmerken van de scholen op het voldoen aan de
normen. Uit die analyse komt naar voren dat denominatie, bestuursomvang en
regio van invloed zijn op het voldoen aan de minuten-/lesurennorm (tabel 2.2).
Protestants-christelijke scholen blijven vaker onder de norm dan andere
scholen. Ook scholen van éénpitterbesturen (één school onder het bestuur)
voldoen minder vaak aan de norm dan andere scholen. Scholen in krimp/anticipeergebieden7 voldoen wat vaker aan de bevoegdheidsnorm dan
scholen in niet-krimpgebieden. We merken hierbij wel op dat er weliswaar
sprake is van significante verschillen, maar niet van een heel sterk verband.8

5

We gebruiken hier een schatting, omdat in de inventarisatie alleen exacte gegevens op
minutenbasis beschikbaar zijn voor de scholen in de niet-G37/G4.
6

We gebruiken hier een schatting, omdat in de inventarisatie alleen exacte gegevens op
minutenbasis beschikbaar zijn voor de scholen in de niet-G37/G4.
7

In anticipeergebieden wordt bevolkingskrimp verwacht.

8

De verklaarde variantie is laag (respectievelijk 7 en 3%).

8

Tabel 2.2

totaal

2.3

Verschillen naar achtergrondkenmerken
BevoegdheidsMinutennorm
norm
niet alles
minder
90 min. of
alles bevoegd
bevoegd
dan 90 min.
meer
13%
87%
27%
73%

krimpgebied
anticipeergebied
groeigebied

8%
10%
14%

92%
90%
86%

25%
22%
28%

75%
78%
72%

openbaar
rk
pc
alg. bijzonder
overig

12%
11%
16%
13%
22%

89%
90%
84%
87%
78%

21%
21%
39%
27%
39%

79%
79%
61%
73%
61%

éénpitter
2 tot 10
10 tot 20
20 of meer

14%
14%
12%
13%

86%
86%
88%
87%

41%
28%
25%
23%

59%
72%
75%
77%

Reden dat er geen bevoegde docenten voor de groep staan
In 2015 en in 2016 hebben 581 basisscholen in het kader van de monitor
bestuursakkoorden deelgenomen aan de Scan po. Van deze scholen geeft
een kwart (148 scholen) aan niet alle lessen bevoegd te geven.
Deze 148 scholen geven verschillende redenen voor het niet behalen van de
bevoegdheidsnorm. Als belangrijkste reden wordt genoemd dat er:
· onvoldoende middelen zijn voor gekwalificeerde leraren (64%);
· te weinig aanbod is van gekwalificeerde leraren (27%).9
Er worden daarnaast ook andere redenen gegeven. Zo zijn op een deel van
de scholen:
· tijdelijke leerkrachten en invallers niet bevoegd;
· de onbevoegde leerkrachten momenteel al bezig met het behalen van hun
bevoegdheid voor bewegingsonderwijs;10
· de leerkrachten voor de kleutergroepen niet bevoegd;
· andere keuzes gemaakt op het vlak van scholing en professionalisering.
Kleinere scholen (minder dan 200 leerlingen) zeggen overigens vaker dat er
onvoldoende middelen zijn voor gekwalificeerde leraren dan grotere scholen.
Ook uit de inventarisatie bewegingsonderwijs onder scholen in de niet-G37/G4
komt informatie over de redenen van het niet behalen van de bevoegdheids-

9

Deze antwoordcategorieën waren voorgegeven in de vragenlijst.

10

Deze leerkrachten hebben een tijdelijke bevoegdheid voor het geven van
bewegingsonderwijs.

9

norm.11 Eén op de zeven scholen die in 2015-2016 niet voldeden aan de
bevoegdheidsnorm gaf daar bij de slotopmerkingen één of meer redenen voor
aan. Ook hier komt naar voren dat:
· er te weinig aanbod is van gekwalificeerde leerkrachten doordat jonge
leerkrachten die de opleiding onlangs hebben afgerond geen bevoegdheid
hebben;
· leerkrachten hun bevoegdheid aan het halen zijn (en dus feitelijk wel de
lessen mogen verzorgen);
· invalkrachten en stagiairs niet bevoegd zijn.
Andere redenen die hier nog naar voren worden gebracht, zijn dat:
· de kosten voor het inschakelen van vakleerkracht te hoog zijn;
· de nascholing zwaar en niet aantrekkelijk is (zowel een grote
tijdsinvestering als lichamelijke vaardigheden).

2.4

Waarom geen twee lesuren bewegingsonderwijs
Redenen voor het niet behalen van de norm
Uit de inventarisatie bewegingsonderwijs onder scholen in de niet-G37/G4
komt (kwalitatieve) informatie over de redenen van het niet behalen van de
minutennorm.12 We hebben daarvoor gekeken naar de scholen die in 20152016 niet voldeden aan de minutennorm. Ongeveer één op de zes van deze
scholen gaf bij de slotopmerking van de enquête een uitleg over hun situatie
en één of meer redenen voor het niet voldoen aan de minutennorm. De hier
genoemde redenen voor het niet voldoen aan de minutennorm zijn vooral
praktisch van aard. De belangrijkste reden die hier wordt genoemd, is de
reistijd die scholen kwijt zijn aan het vervoer naar de sportlocatie. Dit verkleint
de effectieve sporttijd. Daarnaast ervaren veel scholen problemen met de
beschikbaarheid van de sportlocatie. Deze moet vaak gedeeld worden met
andere scholen en/of zit al aan de maximale capaciteit, waardoor het niet
mogelijk is het aantal gymuren uit te breiden.
Hieronder geven we de meest genoemde redenen in aflopende volgorde:
1. te veel reistijd;
2. te weinig tijd beschikbaar in sportlocatie;
3. andere prioriteiten dan bewegingsonderwijs;
4. te duur om sportzaal/vervoer te regelen;
5. niet genoeg bevoegde leerkrachten, waardoor minder lessen worden
gegeven;
6. vervoer is een probleem (omdat het niet wordt geregeld door de gemeente);
7. Invallers hebben geen bevoegdheid, waardoor gymlessen vervallen;
8. veel niet-effectieve tijd (omkleden et cetera).

11

De inventarisatie in de G37/G4 bevat deze informatie niet.

12

De inventarisatie in de G37/G4 bevat deze informatie niet.

10

Daarnaast geeft ongeveer één op de tien scholen aan dat de kinderen buiten
de gymlessen ook nog veel bewegen, bijvoorbeeld bij het buitenspelen en bij
bewegingsoefeningen in de pauzes, of dat er wordt gezwommen.
Belemmeringen voor uitbreiding
Over de belemmering voor uitbreiding van het bewegingsonderwijs is zowel
informatie voorhanden uit de nulmeting als uit de monitor bestuursakkoorden.
In de nulmeting van het Mulier Instituut uit 2013 is in zijn algemeenheid aan
scholen gevraagd of ze het aantal lessen bewegingsonderwijs willen veranderen of de lestijd per les. Uiteindelijk zegt 45 procent van de basisscholen
een voorstander te zijn van uitbreiding van een van beide13 of allebei (3% ziet
liever een vermindering).
Figuur 2.1 geeft een beeld van de belemmeringen voor een algemene
uitbreiding van de lessen bewegingsonderwijs. De grootste belemmering
wordt, volgens de respondenten in de nulmeting, gevormd door onvoldoende
financiële middelen. Aansluitend spelen drie factoren een belangrijke rol in de
keuze: onvoldoende accommodatie, onvoldoende vakleerkrachten en vrees
dat andere lesstof in het gedrang komt. Andere factoren spelen in mindere
mate een rol.

Figuur 2.1

Belemmeringen voor uitbreiding lesduur (% van scholen met
uitbreidingswens)

Onvoldoende financiële middelen (zaalhuur,
bevoegd personeel etc.)

64

48

Belemmeringen met accommodatie

Te weinig bevoegde leerkrachten

38

Te weinig tijd in het rooster waardoor het ten
koste zou gaan van andere vakken

37

12

Belemmeringen met draagvlak

2

Anders.
0

10

20

30

40

50

60

70

Bron: Mulier Instituut (Nulmeting Bewegingsonderwijs 2013)

13

33 procent is voorstander van uitbreiding van het aantal lessen, 29 procent is voorstander
van de uitbreiding van de lestijd per les. Deze groepen vallen deels samen.

11

Verdere vergelijking laat ook een aantal verschillen naar achtergrondkenmerken zien. We kunnen die verschillen niet goed verklaren en geven ze
hieronder vooral ter kennisname weer:
· Onvoldoende middelen en belemmeringen met accommodaties vertonen
een verband met de schoolgrootte. Grotere scholen die meer vakleerkrachten wensen, zeggen vaker dat gebrek aan middelen of accommodaties hen belemmert dan kleinere scholen. Een tekort aan accommodaties
speelt alleen in de krimpgebieden en minder dan daarbuiten.
· Vrees voor te weinig bevoegde leerkrachten speelt met name bij de
grootste scholen (300+ leerlingen, 15+ fte), bij scholen van een andere
signatuur dan openbaar, RK of PC en bij scholen zonder combinatiefunctionaris of zonder gezondheidsbeleid c.q. vignet Gezonde School.
· Te weinig tijd in het rooster wordt duidelijk minder benoemd door de
grootste scholen, en door scholen in de meer stedelijke en de G37gebieden. Naar denominatie valt vooral op dat RK-scholen (55%) meer
vrezen door meer bewegingsonderwijs te weinig toe te komen aan andere
vakken.
In de monitor bestuursakkoorden is niet gevraagd naar de wenselijkheid van
meer bewegingsonderwijs, maar naar de plannen voor uitbreiding.
In de monitor zegt een vijfde van de scholen geen twee lesuren bewegingsonderwijs te geven en een kwart geeft gemiddeld minder dan 90 minuten
bewegingsonderwijs. Aan al deze scholen is gevraagd of zij de komende jaren
plannen hebben om meer bewegingsonderwijs te gaan geven. Eén op de vijf
scholen in de monitor zegt dat inderdaad van plan te zijn. Daarbij zeggen
scholen die norm nog niet halen vaker plannen te hebben voor meer
bewegingsonderwijs dan scholen die de norm wel halen. Hetzelfde geldt voor
scholen in krimpgebieden.
Vier op de vijf scholen hebben dus geen plannen voor uitbreiding van het
bewegingsonderwijs. Figuur 2.2 geeft de redenen.

12

Figuur 2.2

Reden om het bewegingsonderwijs niet uit te breiden in de
komende jaren (373 scholen, meer antwoorden mogelijk)

Er is geen tijd in het programma om meer uren te
geven.
Het huidige aanbod is voldoende.

Er zijn onvoldoende middelen.

Er zijn onvoldoende gymlokalen.

We hebben onvoldoende gekwalificeerde leraren.

Anders
0%
Totaal

10%

Minder dan 90 min.

20%

30%

40%

50%

60%

70%

90 min. of meer

De belangrijkste redenen zijn dat er geen tijd in het programma is om meer
uren te geven en dat het huidige aanbod voldoende is. Daarnaast wordt door
een kleiner deel van de scholen aangevoerd dat er onvoldoende gymlokalen,
middelen of gekwalificeerde leerkrachten zijn.
Bij de andere redenen wijzen de scholen vooral op:
· het (aanvullende) buitenschoolse aanbod van sportactiviteiten van
sportverenigingen, opvangorganisaties en de gemeente waarvan leerlingen
gebruikmaken;
· het aanbod van dans- of zwemlessen naast de lessen bewegingsonderwijs;
· de beperkingen die de afstand tot de gymlocatie met zich meebrengen.
De cijfers laten op enkele punten (significante) verschillen zien tussen scholen
die de norm niet halen en scholen die dat wel doen. Scholen die de norm niet
halen, zeggen vaker dat er geen tijd is in het programma, dat er onvoldoende
gekwalificeerde leraren zijn en dat er onvoldoende gymlokalen zijn. Ze zeggen
veel minder vaak, maar toch nog in een derde van de gevallen, dat ze het
huidige aanbod voldoende vinden.
Verder zeggen over de gehele groep genomen:
· PC-scholen en scholen in krimp- en anticipeergebieden vaker dan andere
scholen dat er geen ruimte is in het programma voor extra bewegingsonderwijs;
· grote scholen en scholen in de G37/G4 vaker dat er onvoldoende
gymlokalen zijn;
· scholen die onder een groot bestuur vallen vaker dat de middelen niet
toereikend zijn.

13

80%

2.5

Gestapelde problematiek
Op basis van de resultaten van de inventarisatie bewegingsonderwijs G37/G4
en niet-G37/G4 hebben we gekeken of er op de scholen sprake is van een
gestapelde problematiek. Oftewel: heeft het ontbreken van bevoegde
docenten invloed op het aantal lesuren/minuten dat bewegingsonderwijs
gegeven wordt?
Zoals hierboven al eerder vermeld, voldeed in het schooljaar 2014-2015 87
procent van responderende scholen aan de bevoegdheidsnorm en 73 procent
aan de minutennorm. Van de scholen waar al het onderwijs bevoegd werd
gegeven, voldeed 78 procent ook aan de minutennorm. Van de scholen waar
niet al het bewegingsonderwijs bevoegd werd gegeven, voldeed echter slechts
61 procent aan de minutennorm. Dit significante verschil geeft een indicatie
van een gestapelde problematiek: als er onvoldoende bevoegde docenten zijn,
wordt er minder bewegingsonderwijs gegeven. Ook een logistische regressie,
waarin meer achtergrondkenmerken in de vergelijking worden betrokken, laat
zien dat de kans dat een school de lesnorm haalt groter is als de
bevoegdheidsnorm wordt gehaald.14

Tabel 2.3

Bevoegdheid en lesuren/minutennorm
Minder dan 90 minuten
Niet alles bevoegd
39%
Alles bevoegd
22%

2.6

90 minuten of meer
61%
78%

Oplossingen
We beschikken uit de eerder genoemde onderzoeken niet over harde
kwantitatieve informatie over de oplossingen die worden getroffen bij een
tekort aan bevoegde docenten. In de inventarisatie voor de niet-G37/G4 gaf
een deel van de respondenten bij de toelichtende opmerkingen wel enige
(kwalitatievere) informatie over getroffen oplossingen. Eén op de acht zegt dat
de gymles voor twee of meer klassen wordt gecombineerd, zodat er altijd een
bevoegd docent aanwezig is. Eén op de tien bereikt hetzelfde door hun
docenten te wisselen. De lessen bewegingsonderwijs worden dan gegeven
door de bevoegden, terwijl hun eigen taken worden overgenomen door de
onbevoegden. Er wordt dan wel regelmatig opgemerkt dat dit voor veel onrust
zorgt en dat met name oudere docenten, die bevoegd zijn en dus veel gym
moeten geven, deze oplossingen zwaar vinden. Eén op de twaalf zegt dat zij
komen tot een soort taakverdeling en de onbevoegde docenten de spellessen
laten geven en de toestellessen overlaten aan bevoegde docenten.

14

Hierbij merken we opnieuw op dat het verschil weliswaar significant is, maar dat er geen
heel sterk verband is.

14

Ook in de casestudies kwamen we voorbeelden tegen van deze verschillende
soorten oplossingen. Hieronder volgt een voorbeeld van een school die het
probleem met medewerking van de gemeente zeer naar tevredenheid had
opgelost.

Combinatiegroepen en buurtsportcoach
Twee groepen worden gecombineerd en de lessen worden verzorgd door een groepsleerkracht met en een groepsleerkracht zonder bevoegdheid. Deze leerkrachten
worden bij het vormgeven van de lessen ondersteund door een buurtsportcoach die bij
elke les aanwezig is. De buurtsportcoach is volledig gediplomeerd vakleerkracht
bewegingsonderwijs. Voor deze oplossing is door de school gekozen in samenspraak
de gemeentelijke sportinstelling en met twee andere scholen in de kern. De inzet van
de buurtsportcoach wordt gefinancierd door de gemeente. Daar zijn geen kosten voor
de school mee gemoeid.
Inmiddels zijn overigens enkele onbevoegde docenten hun bevoegdheid aan het
halen.

De oplossingen voor de lesurennorm worden eerder gezocht in het aanbieden
van zwemlessen, extra bewegingsoefeningen in de pauzes, maar ook in het
buitenschoolse aanbod.

Compenseren
De school heeft geen eigen gymlokaal en kan voor een uur per groep gebruikmaken
van de gymzaal van de vo-school. Meer is niet mogelijk vanuit het gemeentelijk beleid.
Er is geen oplossing voor de omvang van het bewegingsonderwijs, maar de school
probeert het gebrek aan uren wel te compenseren:
· ze compenseren met buitenspel, ze hebben namelijk wel een ruime speelplaats;
· ze maken af en toe gebruik van CIOS-stagiairs, die sportactiviteiten voor de
leerlingen organiseren;
· verder doen ze zo veel mogelijk mee met sportactiviteiten, sportevenementen en
toernooien die georganiseerd worden door een gemeentelijke maatschappelijke
organisatie en door sportverenigingen uit de buurt.

2.7

Het behalen van de aanvullende bevoegdheid
De koninklijke weg naar het oplossen van bevoegdheidsproblemen is het
behalen van een brede bevoegdheid door de nog onbevoegde leerkrachten.
Zowel uit de opmerkingen die in de inventarisatie werden gemaakt als in de
cases kwam regelmatig naar voren dat er leerkrachten hun bevoegdheid aan
het behalen zijn. Dat heeft als bijkomend voordeel dat zij nog tijdens hun
aanvullende cursus meteen al als bevoegd voor bewegingsonderwijs kunnen
worden ingezet.
In de cases komt een wisselend beeld naar voren. Er zijn scholen waar
leerkrachten actief worden gestimuleerd om de brede bevoegdheid te behalen,
bijvoorbeeld door het toezeggen van een vast contract of het aanbieden van
cursussen. Maar er zijn ook scholen waar het meer aan de leerkracht zelf
15

wordt gelaten. De animo varieert ook; sommige leerkrachten zijn zelf
geïnteresseerd in het halen van hun brede bevoegdheid en andere leggen hun
prioriteiten voor nascholing anders. In de cases werd bijvoorbeeld naar voren
gebracht dat jonge leerkrachten regelmatig geïnteresseerd zijn, omdat zij via
de aanvullende bevoegdheid hun arbeidsmarktpositie verstevigen. De vaak
wat oudere zij-instromers daarentegen hebben andere interesses. Hieronder
geven we enkele voorbeelden.

Over het behalen van de bevoegdheid
Op deze school zouden vier leerkrachten hun bevoegdheid moeten halen. Twee
daarvan zijn inmiddels gestart. Dat zijn jongere leerkrachten met een tijdelijke
aanstelling. Hun is een vast contract aangeboden, mits ze hun brede bevoegdheid
halen. Hun opleiding wordt voor driekwart betaald uit de lerarenbeurs en voor de rest
uit bestuursgelden.
De andere twee volgen geen opleiding. Dat zijn oudere zij-instromers die na 2005 de
verkorte opleiding hebben gedaan. Zij zijn fysiek al tot minder in staat en zij hebben
andere ambities (meer op het vlak van intern begeleider en schoolleiding). (R12)
Het probleem met de bevoegdheden is bovenschools opgelost. Drie jaar geleden heeft
het bestuur een in-company training ingekocht voor alle scholen binnen het bestuur.
Toen hebben alle op dat moment niet-bevoegden in één keer hun bevoegdheid
gehaald. De subsidieregeling die er nu is, was er destijds nog niet en het bestuur heeft
alles zelf betaald. Het was voor de leerkrachten best een omvangrijke tijdsinvestering,
waar ze naast de wekelijkse lestijd ook veel studie-uren voor nodig hadden. De
opleiding werd buiten lestijd gevolgd.

De lerarenbeurs en bevoegdheidsnorm
We hebben geen informatie over hoeveel leerkrachten er in totaal hun
bevoegdheid voor bewegingsonderwijs aan het halen zijn. We hebben wel
inzicht in het aantal leerkrachten dat dat doet via de lerarenbeurs. Leerkrachten in het primair onderwijs kunnen namelijk via een tijdelijke regeling (die
loopt van 2015 tot en met 2017) subsidie krijgen voor het behalen van de
kwalificatie van de leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs.
Om enig inzicht te krijgen in een eventuele relatie tussen het voldoen aan de
bevoegdheidsnorm en de lesuren-/minutennorm en het gebruik van de beurs,
hebben we een analyse uitgevoerd op een bestand met gegevens over de
subsidietoekenningen.15 We hebben deze gegevens gekoppeld aan het
bestand van de inventarisatie (G37/G4 en niet-G37/G4). We benadrukken dat
we hiermee alleen inzicht hebben in de toekenningen en niet in de aanvragen
of in de opleidingen die langs een andere weg worden bekostigd.
Op twaalf procent van de scholen in de inventarisatie hebben één of meer
leerkrachten een subsidie toegekend gekregen. Uit de nadere analyse van de
gegevens blijkt dat er geen significante verschillen zijn in het toekennen van
beurzen aan scholen die aan de minuten- en/of de bevoegdheidsnorm voldoen
en scholen die dat niet doen. Ook als we kijken naar aantal toekenningen per
school zijn er geen significante verschillen.
15

Het bestand had betrekking op 2015 en is aangeleverd door DUO. Het bevatte informatie
over de toegekende subsidies per school.

16

Wel constateren we dat op scholen van rooms-katholieke of protestantschristelijke signatuur wat meer subsidies zijn toegekend dan op andere
scholen. Ook werden er op scholen van éénpitters wat meer subsidies
toegekend dan op grotere besturen (10 tot 20, 20 of meer scholen).

17

18

3

DE INZET VAN VAKLEERKRACHTEN

3.1

Inleiding
In het vorige hoofdstuk is gekeken naar de mate waarin scholen de normen
halen ten aanzien van lesduur en algemene bevoegdheid. Dit gebeurde met
gebruikmaking van de meest recente gegevens uit de inventarisaties van
OCW en Regioplan. Die inventarisaties bevatten geen vragen over de inzet
van vakleerkrachten. Dit hoofdstuk zoomt nader op dit onderwerp in. Hiervoor
maken we gebruik van de nulmeting die in 2013 door het Mulier Instituut is
verricht.1

3.2

Feitelijke inzet vakleerkrachten
Op 50 procent van de scholen (excl. speciaal onderwijs) was in 2013 sprake
van inzet van leerkrachten (figuur 3.1).2 Bij 21 procent worden de lessen
alleen door vakleerkrachten verzorgd, bij 29 procent door vakleerkrachten en
groepsleerkrachten. Bij 12 procent worden de lessen gegeven door docenten
met een ‘smalle’ bevoegdheid (alleen voor groepen 1 en 2). De inzet van
vakleerkrachten houdt vooral verband met de omvang van de school (naar
aantal fte, maar ook naar aantal scholieren) en naar regio (figuur 3.1). Van de
scholen met minder dan 100 leerlingen zet 33 procent vakleerkrachten in,
tegen 70 procent bij scholen met meer dan 400 leerlingen. Verder zien we dat
de inzet van vakleerkrachten duidelijk meer gemeengoed is in de G33 dan in
de rest van Nederland. Met name buiten de Randstad is de inzet van vakleerkrachten minder voorkomend (kwart in zuidelijke provincies, een derde in
noordelijke en oostelijke provincies).

1

Reijgersberg (N.), H. van der Werff, J. Lucassen (2013). Dit zijn de meest recente
gegevens die voorhanden zijn. In 2017 wordt deze meting herhaald.
2

Voor deze analyse zijn de scholen in het speciaal onderwijs buiten beschouwing gelaten.
Om die reden kunnen de percentages afwijken van percentages zoals eerder vermeld in de
publicatie uit 2013.
3

In de nulmeting wordt een andere gebiedsindeling gehanteerd dan in de inventarisatie van
OCW/Regioplan en in de monitor bestuursakkoorden po.

19

Figuur 3.1

Inzet vakleerkrachten naar omvang school en regio

Bron: Mulier Instituut (Nulmeting Bewegingsonderwijs 2013)

Andere opvallende bevindingen zijn:
· onder openbare scholen komt de inzet van vakleerkrachten vaker voor dan
onder katholieke of protestante scholen (resp. 64%, 45% en 39%);
· in de G37 komt de inzet van vakleerkrachten vaker voor dan daarbuiten
(resp. 72% en 42%);
· in krimpregio’s zetten scholen minder vaak vakleerkrachten in dan in nietkrimpregio’s (resp. 30% en 58%);
· er is niet of nauwelijks een relatie met de aanwezigheid van combinatiefunctionarissen4, maar wel met het feit of de school een actief beleid voert
ten aanzien van gezondheid of dat de school beschikt over het vignet
Gezonde School;
· onder brede scholen komt de inzet van vakleerkrachten vaker voor dan
onder ‘niet-brede’ scholen (resp. 61% en 48%).
4

Combinatiefunctionarissen zijn werknemers in dienst van gemeenten, scholen of andere
organisaties, met als opdracht om school en sport (of cultuur) nadrukkelijk met elkaar te
verbinden. Gemeenten ontvangen sinds 2007 voor de aanstelling van combinatiefunctionarissen (later herdoopt tot: buurtsportcoaches c.q. cultuurcoaches) (co-)financiering van het
Rijk. Voor meer informatie, zie www.combinatiefuncties.nl of www.sportindebuurt.nl.

20

Factoren in onderling verband
Uiteraard hangen verschillende van deze factoren onderling samen. Grotere
scholen zijn vaker ook brede scholen en komen vaker voor in de Randstad
dan daarbuiten. Uiteenrafeling van deze factoren5 leert dat zowel schoolgrootte, denominatie, regio als schoolbeleid in grote mate eigenstandige
factoren zijn die hun eigen invloed houden, onafhankelijk van de andere
factoren. Het is dus niet zo dat kleinere scholen nu eenmaal vaker voorkomen
buiten de Randstad en dat er daarom sprake is van minder inzet van
vakleerkrachten op de betreffende scholen.
Relatie met omvang lessen bewegingsonderwijs
De inzet van vakleerkrachten staat niet op zichzelf. Van de scholen die minder
dan twee lessen bewegingsonderwijs per week geven zet 41 procent vakleerkrachten in, terwijl dit bij scholen die meer dan twee lessen lichamelijke
opvoeding geven 74 procent is (figuur 3.2).6 In die zin lijkt er sprake van een
‘gestapelde problematiek’. De relatie met het aantal minuten bewegingsonderwijs ligt echter net andersom: naarmate er minder tijd wordt besteed aan de
lessen bewegingsonderwijs, neemt de inzet van vakleerkrachten (licht) toe.

Figuur 3.2

Inzet vakleerkrachten naar aantal lessen en aantal uur lichamelijke
opvoeding

Bron: Mulier Instituut (Nulmeting Bewegingsonderwijs 2013)

5

Middels een zogeheten logistische regressie.

6

Dat scholen vaker vakleerkrachten inzetten naarmate ze meer gymlessen geven, blijft ook
staan als in een logistische regressieanalyse gecontroleerd wordt voor onder andere
schoolomvang, denominatie en regio.

21

3.3

Wijze van financiering vakleerkrachten
De meest gangbare wijze van financiering van de inzet van vakleerkrachten is
via de ‘lumpsum’ van de school. Dit gebeurt bij twee derde (68%) van de
scholen die vakleerkrachten inzetten. Andere, minder vaak voorkomende
financieringswijzen zijn via de inzet van combinatiefunctionarissen (20%), via
gemeentelijke financiering (17%), via bovenschoolse middelen (12%) of via
andere eigen middelen van de school (6%), of anderszins (vier
antwoordcategorieën van alle een of twee procent).
Groeperen we de antwoorden tot vier mogelijkheden, dan is zichtbaar dat
financiering vanuit de lumpsum vaker wordt toegepast naarmate een school
meer leerlingen heeft (tabel 3.1). Naar regio valt op dat scholen in nabij de G3
en scholen in de zuidelijke provincies voor de inzet van vakleerkrachten vaker
gebruikmaken van gemeentelijke (co-)financiering.

Tabel 3.1

Financiering van vakleerkrachten naar omvang school en regio (in
procenten)
Vanuit de
Vanuit
Vanuit
Anders
lumpsumschool*
gemeente
financiering
Totaal
68
18
35
6
Schoolomvang (aantal leerlingen)
-100
58
20
37
3
101-200
62
18
40
6
201-300
70
13
34
8
301-400
72
20
37
5
401+
77
22
23
5
Regio (Nielsen regio’s)
I: G3 + plus randgemeenten
65
19
51
7
II: NH, ZH, Utrecht
76
14
31
5
III en IV: NO (Groningen tm
64
23
25
6
Gelderland)
V: drie zuidelijke provincies
47
19
53
9
*

Anders dan uit de ‘lumpsum’ van de school, bijvoorbeeld bovenschoolse middelen of
ouderbijdragen.
Bron: Mulier Instituut (Nulmeting Bewegingsonderwijs 2013)

Verder valt op dat vooral katholieke scholen die vakleerkrachten inzetten dat
doen met gemeentelijke steun (52%) en dat scholen die inzetten op gezondheid vaker financiële middelen vanuit de gemeenten inzetten voor vakleerkrachten.
Financieringscombinaties
Kijken we naar combinaties van financieringsmogelijkheden, dan is te zien dat
een kwart van de scholen (26%) die vakleerkrachten inzetten, dit doen door

22

meer dan één financieringsbron te benutten. Driekwart zet hier maar één
financieringsbron voor in.
Stapeling van financieringen komt vaker voor onder katholieke scholen (36%),
onder scholen in de G3 (41%) en in de G37 (30%), en onder scholen met een
combinatiefunctionaris (34%), met een gezondheidsbeleid (37%) of met een
vignet Gezonde School (34%) dan onder andere scholen.
Scholen die middelen ontvangen van de gemeente, hetzij direct, hetzij via de
inzet van combinatiefunctionarissen, zetten daar vaak eigen middelen bij
vanuit de lumpsum (geldt resp. voor 63% en 43% van die scholen). Uiteindelijk
geldt maar voor 25 procent van de scholen die geld ontvangen van de
gemeente voor de inzet van vakleerkrachten, dat dit voor hen de enige
financieringswijze is. Dat komt neer op 4 procent van alle basisscholen (excl.
speciaal onderwijs). Van de scholen die van combinatiefunctionarissen
inzetten, geldt voor 45 procent dat dit de enige wijze van financiering is. Dat
komt neer op 9 procent7 van alle basisscholen (excl. speciaal onderwijs).

3.4

Wensen ten aanzien van inzet vakleerkrachten
Ruim de helft (54%) van de scholen geeft aan meer inzet van vakleerkrachten
wenselijk te achten. De wens om meer vakleerkrachten te kunnen inzetten, is
vooral groot onder:
· openbare scholen (58%, tegen 49% katholiek en 50% PC);
· de zuidelijke provincies (59%) en de Randstedelijke provincies excl. de G3
(58%);
· krimpregio’s (60%);
· scholen die geen uitgeschreven beleid voeren ten aanzien van gezondheid
(56%);

· scholen waar lessen worden verzorgd door ‘onbevoegde docenten’ (69%).
Deze cijfers lijken erop te wijzen dat vooral scholen die nu (nog) niet sterk
inzetten op de thema’s bewegingsonderwijs en/of gezondheid, hier door de
inzet van vakleerkrachten verandering in hopen te brengen. Aan de andere
kant is ook zichtbaar dat de wens om meer vakleerkrachten in te zetten groter
is op scholen die nu al vaker vakleerkrachten inzetten, zoals in het openbaar
onderwijs. Voor hen geldt klaarblijkelijk dat die inzet naar meer smaakt.
Bij de beschrijving van de cases (hoofdstuk 4) komen we hierop terug.

7

Deze 9 procent mag in verband met overlap tussen de categorieën niet zonder meer
worden opgeteld bij de eerder vermelde 4 procent van de scholen die de inzet van hun
vakleerkrachten alleen financieren uit geld dat ze ontvangen van hun gemeente.

23

24

4

SCHOLEN AAN HET WOORD

In aanvulling op de statistische analyses op de diverse bestanden is ook met
een aantal scholen gesproken. Daarbij is vooral gekeken naar achtergronden
van keuzes die scholen maken, en mogelijke oplossingsrichtingen. Hiervoor
zijn 18 vooral schooldirecteuren telefonisch geïnterviewd. In dit hoofdstuk
doen we verslag van deze gesprekken.

4.1

Verantwoording
De interviews waren enerzijds bedoeld om meer grip te krijgen op de achtergronden waarom sommige scholen geen vakleerkrachten inzetten of minder
dan twee lessen bewegingsonderwijs geven, en anderzijds om te begrijpen
hoe andere scholen tot andere keuzes zijn gekomen en wel hebben
geïnvesteerd in een van beide thema’s (lesduur of inzet vakleerkrachten).
Voor de te interviewen scholen hebben we geput uit verslagen van bijeenkomsten zoals die waren georganiseerd door Sportkracht12, suggesties die
zijn gedaan door de KVLO, en selecties van scholen die hadden deelgenomen
aan eerdere onderzoeken van het Mulier Instituut en/of Regioplan.1 Uit die lijst
van ruim 100 scholen is door de onderzoekers een nadere selectie gemaakt,
waarbij ook oog is geweest voor regionale indeling. Uiteindelijk is daaruit een
kleinere lijst van scholen voortgekomen die is gecontacteerd voor een telefonisch interview. Daarbij was het verheugend om te merken dat slechts een
enkele school hier niet aan wilde meewerken. Dit leidde uiteindelijk tot achttien
gerealiseerde interviews, waarvan:
· vijf afkomstig uit de Sportkracht 12-lijst, drie van de KVLO en tien uit de
nulmeting van het Mulier Instituut en de inventarisaties van OCW en
Regioplan;
· drie gevestigd in de G4, zeven daarbuiten maar wel in de G37 en tien
buiten de G37;
· het aantal groepen varieerde tussen de zeven en de 22.
Van de interviews zijn korte verslagen opgetekend welke steeds ter verifiëring
aan de betrokkenen zijn voorgehouden voordat ze werden verwerkt.

4.2

Visie en organisatie
Uit de gesprekken komt naar voren dat schooldirecteuren van elkaar
verschillen in de wijze waarop ze tegen bewegingsonderwijs aankijken.
1

De scholen vanuit Sportkracht12 en KVLO betroffen vooral vermeende goede
voorbeelden; de scholen vanuit de eerdere onderzoek betroffen vooral scholen die
achterbleven in onderwijs voor lichamelijke opvoeding of in de inzet van vakleerkrachten (of
leerkrachten met een andere bevoegdheid voor lichamelijke opvoeding).

25

Een groep van directeuren ziet voor zijn of haar school duidelijk een rol
weggelegd om aandacht te besteden aan bredere thema’s dan alleen de
leerdoelen zoals die door het ministerie worden vastgesteld en getoetst (zie
kader 1). Enerzijds komt dat voort uit de opvatting die men heeft over de rol
van de school in de maatschappij, anderzijds uit de visie men heeft over
zogeheten ‘21st century skills’ 2en wat daarin belangrijk is om een kind aan te
dragen in het leren. Weer anderen herkennen met name ook de kans voor de
school om zich te profileren.

Kader 1: over de rol van de school
“Wij moeten gewoon een ander soort kinderen afleveren. Kinderen die veel creatiever
zijn, die zelf nadenken. Daar heeft de school een rol in. Die zorgt dat je gezond blijft,
maar ook dat je zelf initiatieven neemt. Dat is de nieuwe rol van de school die eraan
komt.” (MI-3)
“Een school is van huis uit meer een opvoedingsinstituut. Dat is een oude definitie van
een school. Maar ik vind dat we te veel van het bedrijfsleven hebben overgenomen.
We vinken dingen af en dan hebben we het gedaan. Maar daar geloof ik niet in. Kinderen zijn geen ‘balance score card’. Ik geloof in duurzaam … echt in kinderen investeren, zodat ze vanuit hun welbevinden een deel zijn van onze samenleving.” (MI-12)

Interesse in bewegen c.q. bewegend leren en gezondheid betekent daarbij
nog niet dat men ook interesse heeft in bewegingsonderwijs. We hebben
schooldirecteuren gesproken die veel wilden investeren in gezonde voeding
en een speelrijk schoolplein (en ook daarom werden geprezen), maar minder
bewegingsonderwijs gaven dan de norm, en ook niet genegen waren om dat
te veranderen. Een schooldirecteur meldde vol overgave zijn sterke voorkeur
voor de inzet van vakleerkrachten, maar tegelijk zijn twijfels om meer uren
lichamelijke opvoeding te geven. Zijns inziens zou die keuze ten koste gaan
van andere prioriteiten binnen de school, en nam hij met de inzet van vakleerkrachten voldoende zijn eigen (sterk gevoelde) verantwoordelijkheid. Anderen
wijzen op het feit dat niet alle maatschappelijke problematieken binnen de
school kunnen of moeten worden opgelost (zie kader 2). Een dergelijke
benadering troffen we meerdere malen aan bij scholen die we als innoverend
zouden willen typen, en die door partijen in het veld ook als dusdanig waren
aangedragen. Klaarblijkelijk betreft het hier geen achterhoedegevecht van een
kleine groep tamelijk behoudende schooldirecteuren, maar eerder een reële
inschatting van wat nog wel in het vermogen van een school ligt en wat
daarbuiten ligt.

Kader 2: over wat de school wel en niet vermag
“Soms denk ik ook wel eens: zou het niet veel beter zijn om te zorgen dat al die
kinderen op een sportvereniging komen? Het wordt nu heel erg bij de school gelegd.
We denken vaak dat we meer op school moeten gaan regelen, maar misschien kun je
ook gewoon het geld in de verenigingen stoppen en zeggen: de contributie voor de
kinderen gaat eraf in Nederland. We hebben sportvelden en we zorgen dat ieder kind
2

Zie http://www.21stcenturyskills.nl/

26

kan sporten in Nederland. Je moet het breder zien. Het wordt veel te smal gemaakt
richting school. Je moet echt een masterplan maken.” (MI-3)
“Het is echt meer dan genoeg. Die kinderen hebben twee keer gym, dat is hartstikke
mooi, hartstikke luxe. En we hebben er een vakleerkracht voor, wat wil je nu nog
meer?” (MI-5)
“Het basisonderwijs wordt tegenwoordig volgestouwd met alles met wat er in de
maatschappij misgaat. Engels in groep 1 t/m 8, computerlessen, burgerschap; het is er
allemaal bijgekomen afgelopen jaren. Het zit gewoon overvol.” (MI-9)

Eenduidig vonden de schooldirecteuren dat het beleid dat zij inzake lichamelijke opvoeding voerden, hun eigen beleid was. Sommige voelden zich in dat
beleid gesteund of aangemoedigd door een stichtingsbestuur. De beleving van
de schooldirecteuren was echter dat schoolbesturen inzake lichamelijke
opvoeding vooral de ruimte lieten aan de schooldirecteuren zelf, en dat er dus
ook binnen besturen verschillen bestaan in de aandacht die er bij scholen is
voor lichamelijke opvoeding en de wijze waarop een en ander wordt vormgegeven. Overigens wil dat niet zeggen dat er niet ook schoolbesturen zijn die
wel nadrukkelijk impulsen bieden op de terreinen die in deze studie centraal
staan, bijvoorbeeld door opleidingsmogelijkheden te bieden of middelen ter
beschikking te stellen om te investeren in een andere inrichting van het
schoolplein.
In de situaties dat de gemeente bijsprong bij de financiering van
vakleerkrachten werd die steun doorgaans geapprecieerd, maar niet van
doorslaggevend belang geacht.
Soms was ook wel de constatering dat niet alle docenten even warm liepen
voor het thema van lichamelijke opvoeding, en dat dit – het vinden en
behouden van draagvlak – nog wel aandacht vergde.

4.3

Inzet vakleerkrachten
Niet iedere school zet (geheel of gedeeltelijk) vakleerkrachten in. Ook op
scholen waar dit niet gebeurde, herkennen schooldirecteuren dat de vakleerkracht vanuit zijn specifieke kwaliteiten iets brengt dat een groepsleerkracht
niet brengt, zowel wat de kwaliteit van de lessen betreft, als wat betreft het
initiëren van andere sport- en beweeggerelateerde activiteiten en projecten
(zie kader 3).

Kader 3: over de betekenis van een vakleerkracht
“Wat ik altijd merk, is dat als de vakleerkracht er is, die toch andere dingen met de gym
doet dan de leerkrachten dat doen. De vakleerkracht heeft meer tijd om de hele
gymzaal bij wijze van spreken op zijn kop te zetten. Dat doet een groepsleerkracht
niet.” (MI-1)
“Iedereen doet waar hij goed in is. En het komt ook de kinderen ten goede, want de
vakleerkracht is daarvoor opgeleid, hij geeft gewoon de echte lessen.” (MI-2)
27

“Het niveau stijgt enorm. Wij zien gewoon dat een vakleerkracht toch in staat is om
dingen anders te organiseren dan een leerkracht die daarin niet gespecialiseerd is. Dat
is methodische kennis, maar het is ook uitstraling naar verenigingen in de buurt, clinics
van sportverenigingen.” (MI-3)
“Ik denk dat een vakleerkracht een andere, maar ook een betere les geeft dan een
leerkracht. Zeker ook omdat hij meer tijd heeft om die lessen goed voor te bereiden.
Omdat het hun vak is, hebben vakleerkrachten ook meer verstand van differentiatiemogelijkheden binnen spelelementen. Als ik kijk naar de uitstraling in sportiviteit en in
spel, dat zal niet elke leerkracht kunnen bieden.” (MI-7)
“Je mag van een vakleerkracht de echte kwaliteit verwachten. Een leerkracht behoort
alle lessen te geven. Je kunt natuurlijk nooit in alle vakken uitblinken. Een
vakleerkracht heeft dan toch specialisatie.” (MI-8)

Dat men niet overgaat tot de aanstelling van vakleerkrachten had een aantal
redenen. Een reden was dat het ook een meerwaarde heeft als juist de
groepsleerkracht de lessen lichamelijke opvoeding verzorgt (vanuit het belang
van continuïteit en om het kind ook in die situatie mee te maken – zie kader 4).
Een directeur opperde daarbij dat hij de vakleerkracht vooral zag als degene
die impulsen bood aan de lessen lichamelijke opvoeding van de reguliere
groepsdocenten.

Kader 4: over de betekenis van de groepsleerkracht
“Die vakleerkracht ziet alleen dat stukje van drie kwartier. Maar het grotere geheel dat
die groepsleerkracht ziet, zie je dan niet meer.” (MI-3)
“Het stukje relatie en het stukje kennis hebben van de specifieke dingen die er op het
moment in het hoofd van het kind zitten op zo’n dag, dat ontbreekt bij een
vakleerkracht.” (MI-4)
“Het is belangrijk dat zij één, maximaal twee leerkrachten voor de klas hebben
gedurende de week. Anders kan je gewoon die stabiliteit niet waarborgen.” (MI-10)
“Het gaat om de mens die daar achter staat. Ik heb echt kanjers gezien van de ALO,
maar ik heb ook kneuzen gezien. Het hangt er maar net af wie je voor je neus hebt.
Het gaan om menselijke invulling. Pedagogische waarde is zeker net zo belangrijk.”
(M-12)
“Wat je als leerkracht gaat missen, is dat je de kinderen in die situatie aan het werk
ziet. Je krijgt daar toch kanten van leerlingen te zien die je in de reguliere klassensituaties niet zo vaak ziet. Als je een breed beeld wilt hebben van hoe een kind zich
ontwikkelt, dan is samen met ze gymmen, dat geldt trouwens voor muziek of
buitenspelen, een belangrijke bron van informatie. Ook het plezier dat daar ontstaat,
ga je missen. Ik vind het belangrijk dat leerkrachten de verantwoordelijkheid nemen
voor de totale ontwikkeling van kinderen, en daarbij ook zo veel mogelijk betrokken
zijn.” (MI-13)

Soms wordt aangedragen dat de inzet van vakleerkrachten tot extra kosten
zou leiden. Als het gymlokaal buiten de school ligt, is de groepsleerkracht
minimaal tijd kwijt met begeleiding van en naar het gymlokaal. Soms participeert de groepsleerkracht ook in de les van de vakleerkracht (dubbele
bezetting). Hoewel dit laatste lang niet altijd het geval is, komt uit de gesprekken wel naar voren dat het moeilijk voorstelbaar is dat de vervanging van de
groepsleerkrachten door de vakleerkrachten helemaal ‘budgettair neutraal’ zal
28

geschieden. Zelfs als groepsleerkrachten tijdens de lessen lichamelijke opvoeding andere taken kunnen worden toebedeeld, impliceert dit versnippering in
hun tijd en daarmee een (licht) verlies aan effectiviteit. We hebben geen
signalen opgevangen dat schooldirecteuren daarbij problemen voorzagen in
de aanstelling van meer deeltijders, noch vanuit het organisatieperspectief
(hogere kosten per fte) noch vanuit het medewerkersperspectief (geen
interesse vanuit personeel).

4.4

Groepsleerkrachten
De visie vanuit de groepsleerkrachten op het geven van gymles is volgens de
geïnterviewde directeuren sterk persoonsgebonden. Waar de ene zich bevrijd
voelt als hij of zij de gymles mag laten passeren, ontleent de ander daar juist
veel plezier aan. De interesse om de aanvullende leergang aan de pabo te
volgen, hangt vooral samen met het beroepsperspectief: herhaaldelijk zeiden
directeuren alleen nieuwe docenten in vaste dienst te nemen als degene over
de aanvullende bevoegdheid beschikt. Enkele geïnterviewden benoemden ook
dat jonge docenten er bewust voor kiezen om hun arbeidsmarktpositie te
versterken door de aanvullende leergang te volgen.
Het feit dat de cursus veelal wordt vergoed en kan worden gevolgd tijdens de
daarvoor bestemde uren in de formatie, betekent echter nog niet dat alle
docenten zitten te springen om de cursus te volgen. Veelal wordt de cursus
gegeven op woensdagmiddagen, momenten waarop leraren gewend waren
andere zaken te doen. Bovendien betekent de cursus vaak toch een extra
beslag op de toch al druk bezette tijd en kan voor de wat ouder zij-instromer
ook fysiek zwaar zijn.
Voor sommige scholen betekent hun soms wat oudere docentenkorps dat zij
weinig moeite hebben om de gymlessen te laten geven door bevoegde
leerkrachten (docenten die voor 2005 afstudeerden aan de pabo behouden
hun ‘oude’ bevoegdheid; dat betekent dat er tot 20503 lichtingen docenten met
de ‘oude’ bevoegdheden werkzaam blijven).

4.5

Lesduur
Scholen die minder dan twee lesuren per week gymles gaven, zeiden dat de
afstand tot een gymlokaal buiten de school daarin een doorslaggevende factor
was. De reistijd en soms het benodigde busvervoer leggen een groot beslag
op de beschikbare tijd en maakt dat scholen ervoor kiezen om de lesfrequentie
terug te brengen tot eens per week, en eventueel de totale lestijd tot minder
dan 2 x 45 minuten.
3

Ervan uitgaand dat pabo-afgestudeerden van 2005, geboren zijn in 1983 of 1984, en
minimaal 67 jaar (+3 maanden) werkzaam blijven.

29

Voor meerdere scholen vormt het niet beschikbaar zijn van gymlokalen een
belemmering om meer gymles te geven. Scholen klagen dat gemeenten
gymzalen en sporthallen hebben wegbezuinigd, waardoor de beschikbare
capaciteit volgepland zit met meerdere scholen, zelfs als de school de primaire
gebruiker van de gymzaal is.
In aanvulling hierop vormen budgettaire beperkingen de grootste belemmeringen voor scholen om te investeren in meer uren lichamelijke opvoeding.
Zelfs schooldirecteuren die wel investeren in vakleerkrachten alsmede in
andere gezondheidsgerelateerde zaken, zeggen het budget te missen om te
investeren in meer uren lichamelijke opvoeding. Schooldirecteuren zeggen dat
er best mogelijkheden zijn om capaciteit vrij te maken om meer te investeren
in gymles, bijvoorbeeld omdat betere lichamelijke opvoeding ervoor zorgt dat
er minder RT nodig is. Maar ook dat heeft zijn grenzen, aldus een van de
directeuren die wél al veel investeerde in lichamelijke opvoeding (zie ook
kader 2).
Een kwestie die met enige regelmaat wordt aangedragen, is de vrees dat extra
tijd voor lichamelijke opvoeding impliceert dat andere vakken in het gedrang
komen. Even vaak echter als dat dit punt wordt genoemd, wordt het door een
andere groep schooldirecteuren weersproken – zie kader 5. Klaarblijkelijk
bestaan hier grote verschillen van mening over. Meerdere van onze
gesprekspartners vonden dat er in het curriculum, en met de huidige stand van
zaken van de technologie, meer dan voldoende ruimte is om meer tijd te
besteden aan lichamelijke opvoeding.

Kader 5: over verdringing van lesstof
“Een uurtje meer bij het een is een uurtje minder ergens anders, dus je zult keuzes
moeten maken.” (MI-8)
“Hoe zouden we dat in het rooster moeten passen? We willen ons ook als Cultuur- en
Kunstschool profileren, daar moet ruimte voor zijn.” (R-1)
Maar ook:
“In plaats van dat je een uur moet rekenen, kun je met ICT ongeveer in drie kwartier
hetzelfde doen. Hetzelfde geldt voor taal. De tijdwinst die hierin zit, zou je in andere
vakken kunnen gaan steken. Die tijdswinst kun je behalen. En de feedback is veel
directer.” (MI-3)
“Ik ben er heilig van overtuigd dat als kinderen goed en veel bewegen, dit uiteindelijk
zijn weerslag heeft op rekenen, taal, op spelling en begrijpend lezen. Daar heb je dan
tijdswinst. Al die tijd dat kinderen aan hun tafeltje zitten met hun rekenboek voor hun
neus: hoeveel rendement levert dat nou na een uur rekenen op?” (MI-11)

4.6

Kansen en oplossingsrichtingen
Uitbreiding van lesuren of een grotere inzet van vakleerkrachten stuiten soms
op drempels en belemmeringen. Daarvoor is niet altijd een oplossing. Toch

30

slagen schooldirecteuren er soms wel degelijk in om een uitweg te vinden voor
de uitdagingen waarvoor ze staan gesteld.
Voor ruimtegebrek doen zich verschillende oplossingsrichtingen voor. Een
enkele keer wordt gebruikgemaakt van een leegstaand fabriekscomplex, dat
door de gemeente ter beschikking wordt gesteld. Soms worden het gebruik
van het (opgeknapte) schoolplein en de (groene) omgeving van de school
genoemd (park, bos). Daarnaast wordt een goede relatie met verenigingen in
de buurt als kansrijk betiteld – zie kader 6.

Kader 6: goede buren als oplossing voor ruimtegebrek
“Onze school ligt naast de sportvelden van de voetbalclub. Daar onderhouden we een
goede relatie mee. Die mogen we om niet gebruiken, als buur. En zij mogen ook weer
van onze voorzieningen gebruikmaken als zij een groot toernooi hebben. Zij geven
clinics bij ons, dat doen ze zelf om leden te werven, dat is kosteloos. Dat doen we ook
met de andere verenigingen trouwens. Dat heeft niet allemaal continuïteit, maar we
hebben toch ieder jaar heel wat clinics. De combinatiefunctionaris die door de
gemeente mogelijk is gemaakt helpt daar ook in. En we hebben een grote school, veel
ouders zitten zelf bij die clubs, dat helpt ook.
Verder konden we best wel het een en ander zelf doen. Met herinrichting van ons
schoolplein, het aanleggen van een spelcircuit, een voetbalkooi, speelpleinkaarten, al
die kleine materialen; die investeringen kunnen we best zelf doen. Die voetbalkooi
hebben we samen met de wijkraad en de voetbalclub gedaan.” (MI-8).

Creatieve schooldirecteuren vinden veel manieren om middelen vrij te spelen
om te investeren in gezondheid en bewegen. Voor het opknappen van
schoolpleinen worden aanvragen gedaan bij Jantje Beton of worden
inzamelingsacties gehouden, wordt een aanspraak gedaan op de innovatiebudgetten van het bestuur (“wij hebben geen arm bestuur”), of worden
middelen gevonden binnen de eigen begroting. Verder zijn er organisaties die
materialen verhuren, zoals MobieZ (www.mobiez.nl). Anderen wijzen op de
eigen vrije keuzeruimte (zie kader 7).

Kader 7: schuiven met middelen als financiële oplossing
“Die vakleerkracht legt best een beslag op onze middelen. Want als ik de groepsleerkracht de gymles zou laten geven, dan houd ik ruimte over voor remedial teaching.
Maar wij hebben ervoor gekozen om het in te zetten voor de gymdocent. De leraar die
dan overblijft, doet dan de RT in de parallelklas.” (MI-9)

Voor veel scholen hangen de mogelijkheden om te investeren in gezondheid
en bewegen samen met steun vanuit de gemeente (in de vorm van het tegen
gunstige voorwaarden inhuren van combinatiefunctionarissen, of financiële
steun voor de inzet van vakleerkrachten). Andere scholen zijn betrokken bij
projecten vanuit universiteiten, al dan niet met steun vanuit de provincie. Een
beperkt aantal directeuren denkt nog ondernemender, en klopt met succes
aan bij het lokale bedrijfsleven – zie kader 8.
31

Kader 8: collectieve verantwoordelijkheid
“Dat is een puzzel die ik ieder jaar weer bij elkaar moet leggen: met sponsoren, met
additioneel geld. Dat lukt steeds beter, maar het blijft wel een puzzel. Bredeschoolgeld,
bijdragen vanuit de gemeente, projecten van de universiteit, sponsorgelden. Wij
hebben hier hoogopgeleide medewerkers van de bank die leesonderwijs komen geven.
In Rotterdam deden ze dat al met de gemeente, en toen ben ik negen jaar geleden bij
de bank hier binnengelopen. Ik heb gesproken met de ceo, maar die dacht dat ik geld
kwam halen. Ik zei, ik heb geen geld nodig, maar mensen die met kinderen willen
werken. Ik vroeg wat hij wilde van de scholen en wat hij daarin investeerde. En toen
werd het heel stil … Vanaf die tijd hebben wij iedere week veertig medewerkers, die
twee maal een half uur met kinderen in de wijk komen lezen. Dat is niet alleen leuk,
maar ook onze uitval is veel lager. Dat doen we nu zo met heel veel bedrijven. Maar er
komt geen naam van je bedrijf op de deur. Dat heet collectieve verantwoordelijkheid.”
(MI-12)

Niet iedere school kiest ervoor om volledig vakleerkrachten in te zetten. Veel
voorkomend is dat er enige ruimte is voor een vakleerkracht, of
combinatiefunctionaris, die dan de groepsleerkrachten ‘op sleeptouw neemt’
en zo zorgt dat ook bij hen de kwaliteit stijgt (“ook anderen helpen om hun
niveau bij te spijkeren, te versterken etc.”). Weer andere scholen zoeken
samenwerkingsverbanden met lokale mbo’s of hbo’s om aldaar via de inzet
van stagiairs het bewegingsonderwijs een zet in de goede richting te geven.
Een van meest voorkomende oplossingsrichtingen is om het aanbod van
bewegen uit te breiden via activiteiten op het schoolplein, om aan te haken bij
bijvoorbeeld een Koningsdag, of om clinics te laten verzorgen (zie kader 6). En
dan is er de verbreding van de school door de organisatie van activiteiten met
na- of tussenschoolse opvang. Strikt genomen vallen die activiteiten niet meer
onder de verantwoordelijkheid van de school. De activiteiten worden
georganiseerd en begeleid door personeel dat onder die regelgeving valt, en
dat veelal mbo-opgeleid is. Toch is dat voor veel schooldirecteuren een
logische en gretig omarmde stap op weg naar verbreding van hun inzet op
gezondheid en bewegen, al vergt het zeker ook aanpassing – zie ook kader 9.

Kader 9: verbreding versus regels
“Je moet uit je oude rol stappen en naar een nieuwe rol gaan, naar nieuw denken. Als
je kijkt naar het buitenspelen: dat is niet meer ‘pak maar een bal en een lintje en zoek
het maar uit’, maar het is georganiseerd. Er worden kinderen bij gebruikt om het te
initiëren. Juffen worden ondersteund bij hoe ze dat weer zelf kunnen ondersteunen. Je
verbreedt als het ware je gewone curriculum. En dat doe je met bredeschooluren,
schoolsporturen, verzin het allemaal maar.
Het is zoeken naar oplossingen. En het onderwijs is daar, door zijn cao en zijn
regelgeving, soms heel beperkend in. Wij hadden bijvoorbeeld de wereldkampioen judo
hier, die is ook judoleraar, maar die mag bijvoorbeeld geen les geven. Hij mag wel
lesgeven na schooltijd, maar niet onder schooltijd. Want hij is niet bevoegd. Dat vind ik
nou een heel lastige regel.” (MI-12)

32

5

FINANCIËLE CONSEQUENTIES

5.1

Inleiding
Dit hoofdstuk gaat in op de financiële consequenties van de wettelijke
verankering van de inzet van vakleerkrachten voor het bewegingsonderwijs in
het Nederlandse basisonderwijs en een uitbreiding van het aantal gymlesuren
per week. We werken daartoe vier verschillende beleidsscenario’s uit en
maken voor ieder scenario een analyse van de benodigde investeringen.
Vervolgens gaan we in op de mogelijke gevolgen van deze beleidsmaatregel
op de aanstellingen en contracturen van groepsleerkrachten. Mogelijke
beleidsinstrumenten ter bevordering van het doorvoeren van de wettelijke
verankering en het daarbij behorende kostenplaatje komen eveneens aan bod.

5.2

Beleidsscenario’s
Verschillende beleidsscenario’s zijn denkbaar bij het doorvoeren van de
geïntensiveerde inzet van vakleerkrachten in het bewegingsonderwijs. Het
aantal per week verplicht gestelde gymlesuren (twee of drie lesuren) per
groep, de mate waarin deze gymlesuren volledig door vakleerkrachten
gegeven dienen te worden en het tijdspad waarbinnen dit alles gerealiseerd
moet worden, vormen de belangrijkste parameters binnen de in dit hoofdstuk
beschreven scenario’s.
Analyse benodigde investeringen
Aan de hand van een analyse van de benodigde investeringen bij verschillende beleidsscenario’s maken we in dit hoofdstuk een inventarisatie van de
financiële consequenties van de wettelijke verankering van de inzet van
vakleerkrachten. In alle scenario’s wordt als uitgangspunt gehanteerd dat de
uitbreiding van het aantal door vakleerkrachten gegeven gymlesuren door de
scholen volledig wordt gecompenseerd door middel van een vermindering van
het aantal lesuren van groepsleerkrachten. De totale wekelijkse lestijd per
groep neemt dus in geen van de scenario’s toe.
Om de bij de scenario’s behorende investeringen door te rekenen, zijn de
systematiek en terminologie van een kengetallenkosten-batenanalyse (KKBA)
gevolgd. Om deze reden spreken we in dit hoofdstuk over kosten, waar ook
investeringen gelezen kunnen worden.
Niet of lastig in geldwaarden uit te drukken positieve effecten/baten van
vakleerkrachten (effecten op leerprestaties, gezondheid et cetera) zijn niet
becijferd in deze analyse, maar worden enkel beschreven (zie paragraaf 5.3;
overige baten). Het verdient aanbeveling om bij vervolgonderzoek werk te
maken van het kwantificeren van dergelijke niet-financiële effecten, zodat
33

naast het geschetste beeld van de benodigde financiële investeringen, ook
een completer beeld van de opbrengsten ontstaat.
Kengetallen kosten-batenanalyse
Bij een KKBA is het gebruikelijk om een duidelijk ‘nulscenario’ en meerdere
‘project-/beleidsscenario’s’ te definiëren. Door meerdere scenario’s op globale
wijze met elkaar vergelijkbaar te maken, wordt het verschil in financiële
consequenties tussen verschillende beleidsmaatregelen helder.
Het nulscenario wordt in dit rapport gedefinieerd als het scenario waarin het
beleid omtrent het bewegingsonderwijs onveranderd blijft. Hierbij wordt dus
niet verplicht dat bewegingsonderwijs wordt gegeven door een vakleerkracht.
De huidige situatie in het basisonderwijs geldt in dit scenario als
uitgangspunt.1 In de beleidsscenario’s wordt het beleid voor het
bewegingsonderwijs wel aangepast.
Scenario’s
We maken onderscheid tussen vier verschillende beleidsscenario’s:
1) 100 procent van de gymlessen wordt gedurende twee lesuren per week
gegeven door een vakleerkracht vanaf het schooljaar 2021-2022;
2) 80 procent2 van de gymlessen wordt gedurende twee lesuren per week
gegeven door een vakleerkracht vanaf het schooljaar 2021-2022;
3) 100 procent van de gymlessen wordt gedurende drie lesuren per week
gegeven door een vakleerkracht vanaf het schooljaar 2021-2022;
4) 80 procent van de gymlessen wordt gedurende drie lesuren per week
gegeven door een vakleerkracht vanaf het schooljaar 2021-2022.
De financiële consequenties van de bovenbeschreven scenario’s worden
steeds uitgedrukt ten opzichte van het nulscenario.
Saldo van kosten en baten
Een belangrijke uitkomst van de analyse is het saldo van kosten en baten. Per
scenario brengen we de jaarlijkse kosten- en batenposten in kaart voor de
periode 2017-2021. Deze jaarlijkse posten zijn omgerekend naar het prijsniveau behorend bij het specifieke jaartal in die periode (zie paragraaf 5.4). De
jaarlijkse saldi van deze kosten- en batenposten kunnen dus dienen ter indicatie van de jaarlijks benodigde investeringen (kasstromen) om de beleidsdoelstellingen te bereiken. Het totaal van deze saldi staat dan gelijk aan de totale
investering (of de totale netto kasstroom) gedurende de periode 2017-2021. 3
Aangezien kosten en baten doorgaans niet op hetzelfde moment worden
gerealiseerd (‘de kost gaat voor de baat uit’), is het bij een KKBA gebruikelijk
1

We gaan in het nulscenario uit van wekelijks gemiddeld 1,9 gymlesuren per groep per
basisschool, voor 42 procent gegeven door vakleerkrachten.
2

Uitgegaan wordt van een macrodoelstelling: scholen met een percentage hoger dan tachtig
procent kunnen scholen met een lager percentage dan tachtig procent compenseren.
3

Zie bijlage 5 voor de niet geïndexeerde investeringen en kasstromen van alle scenario’s.

34

om een tijdselement in de berekeningen te verwerken. Hierbij worden twee
begrippen gehanteerd:
· De contante waarde is de huidige geldwaarde van een bedrag dat in de
toekomst betaald of ontvangen wordt.4
· De netto contante waarde is het bedrag dat men overhoudt wanneer de
contante waarde van de verwachte kosten van een investering wordt
verminderd met de contante waarde van de baten.
Naast de eerder genoemde jaarlijks benodigde investeringen en de totale
investeringen over de periode 2017-2021 (niet omgerekend naar contante
waarden) brengen we van ieder scenario de netto contante waarde in kaart,
berekend over de periode 2017-2021. De netto contante waarde biedt inzicht
in de totale meerkosten van het doorvoeren van de verplichte inzet van
vakleerkrachten, omgerekend naar het huidige prijsniveau.

5.3

Opbouw kosten en baten
Met de inzet van extra vakleerkrachten en uitbreiding van het aantal
gymlesuren gaan kosten gepaard. Extra vakleerkrachten dienen te worden
opgeleid en ingezet in het basisonderwijs, leerkrachten met een beperkte
bevoegdheid die bewegingsonderwijs willen blijven geven, moeten worden
omgeschoold en er wordt intensiever gebruikgemaakt van gymlokalen.
Tegenover deze kosten staan ook financiële baten. Als de totale wekelijkse
onderwijstijd niet wordt uitgebreid, komen de lesuren bewegingsonderwijs
gegeven door groepsleerkrachten te vervallen en worden deze vervangen
door lessen gegeven door vakleerkrachten. Bij uitbreiding van de totale
gymlestijd per groep dienen bovendien de extra gymlesuren volledig te worden
gecompenseerd door middel van een vermindering van het aantal reguliere
lesuren. In beginsel vallen de kosten die gemoeid zijn met de vervallen lesuren
van groepsleerkrachten vrij en treedt dus een besparing op (financiële baten).
Deze besparing kan grotendeels mogelijk worden gemaakt door middel van
reorganisaties en eventueel daaraan verbonden ontslagen (zie
reorganisatiekosten).
Niet-bevoegde groepsleerkrachten voor wie geen sprake is van ontslag
kunnen vervolgens de tijd die ze normaal gesproken staken in bewegingsonderwijs invullen met alternatieve onderwijstaken, zodat deze tijd efficiënt
blijft benut. Een andere mogelijkheid is om groepsleerkrachten in die tijd vrij te
roosteren, om deze tijd vervolgens op een ander moment te benutten voor
alternatieve onderwijstaken.
Naast de genoemde financiële baten kunnen tal van andere baten uitgaan van
investeren in vakleerkrachten bewegingsonderwijs. Positieve effecten voor
4

Een euro die men ontvangt in het jaar t, heeft niet dezelfde waarde als een euro die men
reeds bezit. Immers, een euro die men nu bezit, kan tegen een rente worden uitgezet,
waardoor deze in het jaar t meer oplevert.

35

kinderen die Kamerlid Heerema in zijn initiatiefnota benoemt, zijn verbeterde
leerprestaties als gevolg van (extra) beweging, een toename van de algehele
fitheid en zelfvertrouwen, ontwikkeling van sociale vaardigheden en
verbeterde schoolresultaten bij een goede afwisseling van beweeg- en leertijd.
Bij de analyse wordt onderscheid gemaakt tussen incidentele en structurele
kosten. Incidentele kosten spelen voornamelijk gedurende de periode waarin
de overgang naar een grotere inzet van vakleerkrachten doorgevoerd wordt.
Wanneer de beleidsdoelstellingen zijn gerealiseerd, verdwijnen deze kosten
grotendeels. Structurele kosten spelen zowel gedurende de implementatiefase
van de beleidsmaatregelen als in de periode daarna, waarin het nieuwe beleid
in stand dient te worden gehouden. Bij de baten wordt enkel uitgegaan van
structurele baten. Tabel 5.1 geeft de gehanteerde kosten- en batenposten
weer, die we vervolgens nader toelichten.

Tabel 5.1
Incidentele en structurele kosten en structurele baten
Incidentele kosten
Aannames kosten
Extra opleidingen vakleerkrachten
Tijdelijke intensivering
Omscholing via verkorte trajecten
Tijdelijke intensivering
Werving extra vakleerkrachten
Tijdelijke intensivering
Reorganisatie (aanstellingen, RDDF-plaatsingen,
roosters, werkloosheidsuitkeringen)
Eenmalig
Structurele kosten
Aannames kosten
Ter vervanging van
Personeelslasten vakleerkrachten
groepsleerkrachten
Dubbele bezetting leerkrachten (logistiek gymlessen,
Structureel voor scholen
brengen en ophalen kinderen naar en van lessen e.d.)
zonder gymlokaal
Stimuleren instroom ALO en beroepskeuze
Structureel
Meerkosten accommodatie bij uitbreiding lesuren
Structureel
Structurele baten
Aannames baten
Besparing personeelslasten groepsleerkrachten
Structureel
Overige baten (leerwinst motorische vaardigheden,
gezondheidseffecten etc.)*
Structureel
*

Vallen buiten de scope van de analyse van investeringen.

Incidentele kosten
Extra opleidingen vakleerkrachten
Om het aantal gymlesuren dat door vakleerkrachten wordt gegeven vanaf het
schooljaar 2021-2022 structureel te hebben uitgebreid, is in de aanloopperiode
(2017-2021) een forse uitbreiding benodigd van het aantal personen dat
jaarlijks de ALO afrondt én in het basisonderwijs aan de slag gaat. Er dient
dus geïnvesteerd te worden in een intensivering van het aantal personen dat
instroomt in de ALO én na afronding van de opleiding als gymnastiekleraar in
het basisonderwijs gaat werken. Aan de hand van het benodigde aantal
vakleerkrachten per scenario en de overheidsinvestering per afgeronde
opleiding worden de totale extra opleidingskosten berekend.
We spreken hier over een incidentele intensivering. Na het behalen van de
beleidsdoelstellingen dient het gemiddelde aantal door vakleerkrachten gege36

ven gymlesuren per groep in stand te worden gehouden. Substantiële uitbreiding van het aantal vakleerkrachten lijkt dan, ook gezien de geprognosticeerde daling van het aantal leerlingen de komende jaren, voorlopig niet meer
nodig. Wel dient het jaarlijkse aantal ALO-afgestudeerden dat in het basisonderwijs aan de slag gaat structureel hoger te zijn dan in de uitgangssituatie,
mede om de vervangingsvraag op te vangen die ontstaat door uitstroom
(andere beroeps/sectorkeuze, pensionering) van het dan grotere aantal
vakleerkrachten (zie stimuleren instroom ALO en beroepskeuze).
Overigens becijferen we in dit hoofdstuk enkel de investeringen voor het
opleiden van de extra benodigde ALO-afgestudeerden. Met een eventueel
lagere instroom van studenten in de pabo – na doorvoering van de maatregel
zijn in principe minder pabo-afgestudeerde groepsleerkrachten nodig – of in
andere opleidingen als gevolg van de beleidsmaatregel, is geen rekening
gehouden. In dat laatste geval zou er sprake zijn van een besparing op andere
opleidingen en vallen de totaal benodigde investeringen per saldo lager uit.
Omscholing via verkorte trajecten
We houden rekening met groepsleerkrachten met een (beperkte) bevoegdheid5 die gymles willen blijven geven en zich via een verkort deeltijdtraject
willen laten omscholen tot vakleerkracht. Bij drie van de zes hogescholen die
de ALO aanbieden wordt ook een (verkort) deeltijdtraject aangeboden.6
Daarnaast wordt momenteel de deeltijdvariant van de ALO herzien naar
verkorte leertrajecten van ongeveer twee jaar. In de scenario’s houden we
rekening met de uitstroom van ALO-afgestudeerden via verkorte trajecten en
de ontwikkelkosten van de herziening van deeltijdopleidingen.
Werving extra vakleerkrachten
In de periode tot 2022 moeten extra vakleerkrachten worden aangesteld bij de
basisscholen. We gaan uit van een tijdelijke intensivering van wervingskosten.
Na doelrealisatie normaliseert de vraag naar vakleerkrachten, maar blijft deze
wel structureel hoger dan in de uitgangssituatie.
Reorganisaties
Voor de verplichtstelling van vakleerkrachten en een eventuele uitbreiding van
het aantal gymlesuren per week zullen scholen in veel gevallen reorganisatiekosten moeten maken. Hierbij kan gedacht worden aan kosten die gepaard
gaan met wijzigingen van aanstellingen (samenstelling takenpakket, aantal
lesuren per week), ontslagen van groepsleerkrachten en roosterwijzigingen.

5

Dit betreffen groepsleerkrachten: met een Akte of Aantekening J, die de pabo zijn gestart
voor september 2000 en zijn afgestudeerd voor 2005 en/of die in het bezit zijn van de
Leergang Vakbekwaamheid Bewegingsonderwijs via pabo óf die deze leergang momenteel
volgen.
6

Het betreft Fontys sporthogeschool, Christelijke Hogeschool Windesheim en Hogeschool
van Arnhem en Nijmegen.

37

De te vervallen lesuren van groepsleerkrachten schuiven via de afvloeiingsvolgorde door naar de degenen die het laagst op de afvloeiingslijst staan. Voor
deze personen moet gekeken worden of ze elders in het basisonderwijs
ingezet kunnen worden, en zo niet, dan zal ontslag moeten volgen. Daarbij
dient tevens rekening te worden gehouden met het afspiegelingsbeginsel, dat
voorschrijft dat de leeftijdsopbouw van het personeel binnen de formatie van
de school zo veel mogelijk gelijk blijft aan de opbouw zoals deze was
voorafgaand aan de ontslagen.7
Reorganisaties: RDDF-plaatsingen
Direct ontslag van een groepsleerkracht met een vaste aanstelling is niet
mogelijk. Indien gedwongen ontslag onontkoombaar is, kan het schoolbestuur
de met ontslag bedreigde groepsleerkracht in het risicodragend deel van de
formatie (RDDF) plaatsen. Een dergelijke RDDF-plaatsing duurt minimaal één
schooljaar. Gedurende deze periode is de groepsleerkracht nog in dienst met
alle bijbehorende rechten en plichten. Indien er tijdens de RDDF-periode geen
passende functie beschikbaar komt, wordt het dienstverband beëindigd
wanneer de functie van de met ontslag bedreigde groepsleerkracht niet langer
is opgenomen in het formatieplan van de school. Indien de groepsleerkracht
na deze RDDF-periode niet aansluitend werk vindt, kan deze persoon
aanspraak maken op de Werkloosheidsregeling onderwijspersoneel primair
onderwijs (WOPO), waarvoor alle scholen een premie betalen.8 Tevens hebben groepsleerkrachten die twee jaar in dienst zijn geweest na discontinuering
van een tijdelijk contact9 of na ontslag recht op een transitievergoeding. Tot
slot kunnen scholen trajecten voor de betreffende groepsleerkrachten in
werking zetten om ze te begeleiden naar een nieuwe baan (zoals omscholing,
outplacement, et cetera) waaraan kosten zijn verbonden.
Overigens kunnen scholen in principe strategisch vooruitkijken bij formatieve
wijzigingen en RDDF-plaatsingen. Scholen kunnen dus het moment dat de
(lesuren van) de groepsleerkracht boventallig worden als gevolg van de
aanstelling van de vakleerkracht vooruit plannen. Indien de RDDF-plaatsing
tijdig (minimaal een jaar van tevoren) geschiedt, kan dus een naadloze
opeenvolging van ontslag van de groepsleerkracht en aanstelling van de
vakleerkracht plaatsvinden. Er is dan geen moment sprake van boventalligheid
en extra kosten aangezien de salariskosten van de groepsleerkracht
10
wegvallen op het moment dat de vakleerkracht wordt aangenomen.
Het is niet onwaarschijnlijk dat een deel van de scholen op een dergelijke
wijze zal redeneren en omgaan met de aanstelling van vakleerkrachten en
7

Zie ook: https://www.poraad.nl/themas/werkgeverszaken/cao-po/geldende-cao-po

8

Zie ook: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/werken-in-het-onderwijs/vraag-enantwoord/wanneer-heb-ik-recht-op-een-bovenwettelijke-uitkering-in-het-onderwijs
9

Ruim zeven procent van het onderwijsgevend personeel in het primair onderwijs werkt op
basis van een tijdelijke aanstelling.
10

Dezelfde redenatie gaat op bij het niet verlengen van tijdelijke aanstellingen van
groepsleerkrachten, waarbij de vakleerkracht wordt aangesteld op het moment van aflopen
van het contract.

38

afvloeiing van groepsleerkrachten. Voor het deel van de scholen dat de
RDDF-plaatsingen niet vooruit plant, is er bij de aanstelling van vakleerkrachten wel sprake van boventalligheid van groepsleerkrachten en extra
kosten. Na 2022 – de laatste RDDF-plaatsingen vinden plaats in 2021 en
hebben een duur van één schooljaar – is er dan in principe geen sprake meer
van boventallige groepsleerkrachten en bijkomende kosten.
Reorganisaties: roostertechnische fricties
Groepsleerkrachten voor wie geen sprake is van ontslag zullen de tijd die zij
eerst gymles gaven nu hoofdzakelijk moeten besteden aan reguliere lesuren.
Daarbij is het niet onwaarschijnlijk dat scholen krijgen te kampen met roostertechnische fricties. De vraag naar reguliere lesuren zal namelijk niet altijd
aansluiten bij het aanbod dat ontstaat als gevolg van de voor de groepsleerkracht vrijgevallen gymles en andersom.11
Reorganisatiekosten
Alle kosten die verbonden zijn aan de hierboven beschreven reorganisaties en
(roostertechnische) fricties als gevolg daarvan worden in dit rapport geschaard
onder de post reorganisatiekosten. Die kosten kunnen op macroniveau
aanzienlijk oplopen, afhankelijk van welke reorganisaties besturen precies
zullen doorvoeren, in hoeverre zij tot tijdige RDDF-plaatsing zullen komen en
welke regelingen zij rond de ontslagen treffen. Daarnaast is de hoogte van de
reorganisatiekosten afhankelijk van tal van andere factoren, waaronder de
verwachtte afvloeiing per regio, de behoefte aan groepsleerkrachten en de
lerarentekorten per regio, de regionale verdeling van tijdelijke en vaste
aanstellingen en het arbeidsmarktgedrag van de ontslagen leraren. Het is dan
ook niet mogelijk om in het kader van dit onderzoek een realistische
reorganisatiekostenraming op te stellen. Daarvoor is extra onderzoek nodig.
We voeren reorganisatiekosten daarom op als PM in de hoofdberekeningen
(zie paragraaf 5.4). In paragraaf 5.5 gaan we verder in op de mogelijke
gevolgen voor de aanstelling en contracturen van individuele
groepsleerkrachten.
Structurele kosten
Salariskosten vakleerkrachten
De extra personeelslasten van vakleerkrachten bewegingsonderwijs maken
deel uit van de structurele kosten van de beleidsmaatregel. Gedurende de
implementatiefase van de maatregel zullen, gezien de benodigde uitbreiding
van het aantal vakleerkrachten, de totale personeelslasten van vakleerkrachten scherp oplopen, waarna meer stabilisatie wordt voorzien.
Dubbele bezetting groepsleerkrachten
Praktische omstandigheden zorgen ervoor dat een dubbele personeelsbezetting niet altijd te voorkomen is. Niet alle scholen hebben een gymlocatie
in de buurt. Daarnaast hebben leerlingen bijvoorbeeld tijd nodig om zich om te
kleden voor de gymles. Wanneer een vakleerkracht lesgeeft, zijn andere
schoolmedewerkers (leerkrachten en/of assistenten) dus in veel gevallen toch
11

Zie bijlage 4 voor een voorbeeld van roostertechnische frictie.

39

tijd kwijt aan de logistiek (o.a. reis- en omkleedtijd) van de gymles. In de
scenario’s houden we rekening met de extra kosten die gemoeid zijn met de
dubbele bezetting tijdens gymlessen.
Overigens is ook bij het huidige aanbod van door vakleerkrachten gegeven
gymlesuren sprake van dubbele bezettingskosten. Deze kosten behoren niet
tot de extra kosten van de beleidsmaatregelen en zijn daarom niet in dit
rapport becijferd (zie ook eerste alinea 5.4).
Stimuleren instroom ALO en beroepskeuze
Om de uitbreiding van het aantal vakleerkrachten en gymlesuren te kunnen
handhaven, moeten ook na de implementatiefase permanent meer studenten
de ALO’s instromen. Tevens moeten meer afgestudeerden ervoor kiezen om
als gymleraar op een basisschool aan de slag te gaan. De wettelijke verankering van de inzet van vakleerkrachten in het basisonderwijs zorgt voor een
verbeterd arbeidsperspectief voor ALO-studenten. Vanuit dit perspectief gaat
reeds een sterk wervende werking uit. Daarnaast kunnen diverse overheidscampagnes voor dit doel worden ingezet, waarvan wij de kosten zullen ramen.
Meerkosten accommodatie bij uitbreiding lesuren
Bij de uitbreiding van het aantal gymlesuren worden gymaccommodaties
intensiever gebruikt en, afhankelijk van het beleidsscenario, is er eveneens
behoefte aan uitbreiding van het aantal gymaccommodaties.
Structurele baten
Besparing salaris groepsleerkrachten
Gegeven het uitgangspunt dat de totale wekelijkse lestijd niet wordt uitgebreid,
wordt het (extra) aantal door vakleerkrachten gegeven gymlesuren volledig in
mindering gebracht op de lesuren van groepsleerkrachten. Dit wordt grotendeels gerealiseerd door middel van reorganisaties (zie incidentele kosten;
reorganisaties). Er is dus in principe sprake van een structurele besparing op
de met bewegingsonderwijs gemoeide personeelslasten van groepsleerkrachten. Bij uitbreiding van het totale aantal gymlesuren per week vindt tevens een
besparing plaats op de reguliere lesuren van groepsleerkrachten. We gaan na
hoe groot deze besparingen in de verschillende scenario’s mogelijk zijn.
Overige baten
Naast de genoemde besparingen kunnen tal van andere positieve effecten
uitgaan van de verplichtstelling van vakleerkrachten en uitbreiding van het
aantal gymlesuren die niet direct van financiële aard zijn. Hierbij kan gedacht
worden aan een verhoogde kwaliteit van het bewegingsonderwijs, verbeterde
leerprestaties van leerlingen en gezondheidswinst en bevordering van een
actieve en sportieve leefstijl op latere leeftijd. Diverse onderzoeken bevestigen
de genoemde positieve effecten van bewegingsonderwijs en vakleerkrachten.12 Onbekend is echter nog hoe deze positieve effecten kunnen worden
gemonetariseerd/gekwantificeerd en dus tot welke baten (in euro’s) dit leidt.
12

Zie bijlage 6 voor een bronverwijzing van onderzoek naar de genoemde positieve
effecten.

40

Omdat deze effecten niet of lastig zijn te kwantificeren becijferen we deze
effecten niet in de analyse, maar benoemen we ze enkel. Dergelijke effecten
zijn echter niet per definitie minder essentieel dan de financiële effecten.
Daarom moet worden benadrukt dat dit hoofdstuk een inventarisatie betreft
van de benodigde investeringen en eerste besparingen die de wettelijke
verankering van vakleerkrachten met zich meebrengt. Verder onderzoek dient
te worden gedaan naar het in kaart brengen en kwantificeren van overige, niet
financiële baten.13

5.4

Geschatte kosten en baten
In deze paragraaf beschrijven we de geschatte extra benodigde investeringen
in vakleerkrachten en besparingen op de inzet van groepsleerkrachten per
scenario. Het percentage door vakleerkrachten gegeven gymlessen en/of het
aantal gymlesuren verschilt per scenario, terwijl we alle overige economische
factoren constant houden (ceteris paribus).14
Benadrukt moet worden dat de totale wekelijkse lestijd per school in ieder
scenario gelijk blijft. De door vakleerkrachten gegeven gymlesuren worden
volledig in mindering gebracht op de lesuren van groepsleerkrachten. De
geraamde bedragen betreffen de extra kosten ter realisatie van de
geïntensiveerde inzet van vakleerkrachten en uitbreiding van het aantal
gymlesuren. De totale kosten gemoeid met het bewegingsonderwijs zijn hoger,
omdat daarbij ook rekening moet worden gehouden met de huidige kosten van
het bewegingsonderwijs. De huidige kosten zijn niet in dit rapport becijferd.

5.4.1

100 procent vakleerkracht, twee uur per week gymles, vanaf 2021-2022
De totale additionele investeringen behorend bij dit scenario kunnen oplopen
tot ruim € 220 mln.15 voor de periode 2017-2021 (tabel 5.3). Omgerekend naar
het huidige -prijsniveau betekent dat een investering van bijna € 185 mln.
(netto contante waarde).
Na doelrealisatie is er in principe alleen nog sprake van jaarlijkse additionele
structurele kosten en baten. De incidentele investeringen zijn dan gedaan. Het
saldo van de structurele kosten en baten in 2021 kan daarom dienen ter
indicatie van de jaarlijkse structurele extra kosten (€ 45 mln.)16 die in de
13

Naast de genoemde positieve effecten vallen ook mogelijke nadelen te benoemen die
kleven aan het verplicht invoeren van de vakleerkracht. Zie hoofdstuk 4 (kader 4) voor deze
discussie.
14

Constante factoren zijn o.a. personeelslasten, opleidings- en wervingskosten.

15

Niet-financiële baten, gemoeid met positieve effecten van vakleerkrachten op leerlingen,
en eventuele besparingen op opleidingskosten van andere opleidingen zijn niet in dit bedrag
verwerkt. De totale investering valt per saldo feitelijk lager uit bij hoge opbrengsten van
vakleerkrachten en besparingen op andere opleidingskosten. Daarentegen zijn eventuele
investeringen in de uitbreiding van capaciteit van de ALO’s ook niet becijferd.
16

De structurele kosten bedragen € 192,9 mln. in 2021 en de structurele baten € 148,4 mln.
(€ 148,4 mln - € 192,9 mln. = € -44,5 mln.).

41

periode daarna moeten worden gemaakt om het nieuwe beleid in stand te
houden17 (zie ook tabel 5.3 en de toelichting daarbij).
Het scenario betreft vooral een verschuiving van gymlesuren gegeven door
groepsleerkrachten naar vakleerkrachten. De totale inzet (in fte’s) die gemoeid
is met het bewegingsonderwijs neemt nauwelijks toe.
Uitgangspunten scenario
Het vertrekpunt voor dit scenario is de huidige situatie, waarin basisscholen
per week gemiddeld 86 minuten bewegingsonderwijs aan alle groepen
geven18 en 42 procent van de gymlesuren door vakleerkrachten wordt
gedoceerd.19 Onder één gymlesuur verstaan we in dit rapport een gymles van
gemiddeld 45 minuten. De huidige gemiddelde lesfrequentie per groep per
week bedraagt twee gymlessen. Vanaf 2017 wordt in dit scenario het
bewegingsonderwijs stapsgewijs uitgebreid naar gemiddeld 90 minuten per
groep per week voor alle scholen.20 Het aandeel gymlesuren gegeven door
vakleerkrachten wordt verhoogd tot 100 procent, terwijl het aandeel gymlesuren gegeven door groepsleerkrachten afneemt tot 0 procent.
Benodigde inzet
De totaal benodigde inzet van vakleerkrachten bewegingsonderwijs voor twee
gymlesuren (90 minuten) per week ramen we in dit scenario op 3.830 fte,
waarvan 2.240 fte additioneel (de huidige inzet is circa 1.600 fte).21
De benodigde inzet van vakleerkrachten is geraamd aan de hand van het
huidige en gewenste gymlesaanbod, het totale aantal basisscholen en
-groepen in Nederland en het aantal effectieve gymlesuren per fte.22 De
raming houdt rekening met een lichte daling van het totale aantal
basisscholieren gedurende de periode 2017-2021 (tabel 5.2).

17

Deze kosten dienen in de jaren daarna dan wel geïndexeerd te worden. Campagnekosten
kunnen na doelrealisatie wellicht worden verlaagd. Indien reorganisaties na 2021 nog niet
zijn voltooid, lopen deze kosten nog tijdelijk door. Om het benodigde aantal vakleerkrachten
in stand te houden, liggen de opleidingskosten voor vakleerkrachten hoger. Dit wordt
mogelijk echter gecompenseerd door het lager benodigde aantal pabo-afgestudeerden.
18

Zie hoofdstuk 2. Aangenomen wordt dat het gemiddelde aantal minuten bewegingsonderwijs per week hetzelfde is voor alle groepen per basisschool.
19

Zie bijlage 2 voor een toelichting van de berekening van dit aandeel.

20

We gaan ervan uit dat alle scholen bij benadering dan aan de 90-minutennorm voldoen.
Indien er scholen zijn die (nu of in de toekomst) meer dan 90 minuten bewegingsonderwijs
per groep per week geven, kan het zo zijn dat bepaalde scholen niet aan de 90-minutennorm voldoen doordat we uitgaan van gemiddelden. In dit rapport worden geen eventuele
kosten becijferd om ook bij deze scholen het aantal minuten bewegingsonderwijs naar 90
minuten uit te breiden.
21

Zie bijlage 2 voor een toelichting van de berekening van de huidige inzet van
vakleerkrachten (in fte).
22

Het uitgangspunt is 930 klokuren gymles per fte, zie normjaartaak Onderwijzend
Personeel Primair Onderwijs. Uren gemoeid met voorbereiding en logistiek van (gym)lessen
behoren niet tot deze 930 klokuren.

42

Tabel 5.2

(Additioneel) benodigde fte’s en aandelen fte’s groeps- vs.
vakleerkrachten en additioneel benodigde aantal vakleerkrachten,
per minuten bewegingsonderwijs, per groep per week
Minuten bewegingsonderwijs per week
87
88
88
89
90
Tijdspad
2017
2018 2019 2020 2021
Benodigde fte’s
Vakleerkrachten
1.790
2.090 2.490 3.040 3.830
Groepsleerkrachten
2.010
1.720 1.330
780
Totaal benodigde fte’s
3.800
3.810 3.820 3.820 3.830
Aandeel fte’s
Vakleerkrachten
47%
55%
65% 80% 100%
Groepsleerkrachten
53%
45%
35% 20%
0%
Additioneel benodigde fte’s vakleerkrachten
200
300
400
550
790
Besparing fte’s groepsleerkrachten
200
300
400
550
790
Additioneel benodigde aantal vakleerkrachten
280
420
560
760 1.100

Incidentele kostenraming
Uit de bovenstaande tabel blijkt dat de komende vijf jaar naar schatting ruim
3.120 extra vakleerkrachten benodigd zijn.23 Deze schatting houdt rekening
met de huidige uitstroom24 (pensionering, vermindering werkuren, andere
baan/sectorkeuze, overlijden) en huidige instroom van vakleerkrachten via de
ALO’s.25
Tabel 5.3 geeft de geraamde kosten weer om deze extra vakleerkrachten op
te leiden en te werven. Bij de extra opleidingskosten gaan we uit van een
overheidsinvestering in een vierjarig ALO-traject, van circa € 26.000 per nieuw
aangestelde vakleerkracht.26
Daarnaast houden we rekening met groepsleerkrachten die zich (verkort) laten
omscholen tot vakleerkracht. In deze post zijn tevens extra investeringskosten
verwerkt voor de ontwikkeling van nieuwe verkorte trajecten. Overigens is de
huidige capaciteit binnen de verkorte en deeltijdtrajecten relatief beperkt. We
gaan in onze raming, mede dankzij de genoemde extra investeringen, uit van
een uitbreiding van deze capaciteit. Indien tijdsinvesteringen van
groepsleerkrachten in deze verkorte trajecten eveneens worden
meegenomen, dan zouden de kosten voor deze trajecten hoger uitvallen.
In totaal lopen de geschatte extra opleidingskosten (inclusief verkorte
trajecten) op tot maximaal € 85,7 mln. Deze schatting heeft enkel betrekking
op het extra benodigde aantal ALO-afgestudeerden. Er is geen rekening
gehouden met een kleiner aantal studenten dat instroomt in de pabo of andere
23

Uitgaand van een met het basisonderwijs vergelijkbare deeltijdfactor van ruim 70 procent.

24

De jaarlijkse uitstroom ramen we op 5,5 procent. Uit registratiegegevens van DUO en de
KVLO blijkt dat vakleerkrachten in het basisonderwijs relatief jonger zijn dan
groepsleerkrachten. De uitstroom valt daardoor lager uit dan de in de arbeidsmarktramingen
van CentERdata geraamde jaarlijkse uitstroom van groepsleerkrachten (circa 7%).
25

Op basis van de Arbeidsmarktmonitor Sport 2015 schatten we het huidige aantal ALOgediplomeerden dat aan de slag gaat als vakleerkracht op een basisschool op jaarlijks 130.
26

Op basis van de gemiddelde Rijksbijdrage per ingeschreven hbo-student ramen we de
jaarlijkse overheidsinvestering op € 6.400 per student.

43

opleidingen als direct gevolg van de beleidsmaatregelen. In dat geval zou er
sprake zijn van een besparing op andere opleidingskosten en vallen de totale
benodigde investeringen per saldo lager uit.
Opgemerkt moet worden dat zowel het aantal als het aandeel ALOafgestudeerden dat als vakleerkracht op een basisschool aan de slag gaat,
moet worden verhoogd om de beleidsdoelstellingen te realiseren.
Beleidscampagnes kunnen voor dit doel worden ingezet. Omdat de ALO een
vierjarig traject betreft, treedt een vertragende werking op bij het stimuleren
van het aantal afgestudeerden. Het aantal ALO-afstudeerders in 2017 – dit zijn
studenten die hun opleiding in of vóór 2013 zijn begonnen – valt om deze
reden niet meer substantieel te beïnvloeden. De aandacht bij personen die de
ALO in 2017 afronden, zal dus voornamelijk uit moeten gaan naar de promotie
van het beroep vakleerkracht bewegingsonderwijs in het basisonderwijs (zie
ook campagnekosten en beleidsinstrumenten). De wervingskosten van het
benodigde aantal vakleerkrachten ramen we op ruim € 7,9 mln. in totaal.27
Reorganisatiekosten kunnen worden gemaakt voor het aanpassen van aanstellingen van groepsleerkrachten, eventuele ontslagen en roosterwijzigingen
(zie ook paragraaf 5.3; reorganisaties). Reorganisatiekosten zijn opgenomen
als PM in de hoofdberekeningen.
Structurele kostenraming
De personeelslastenraming van vakleerkrachten is gebaseerd op de jaarlijks
extra benodigde inzet (in fte’s) en de gemiddelde personeelslasten van leraren
(GPL), die door DUO zijn becijferd op circa € 60.920 in 2016.28
De personeelslasten van vakleerkrachten bewegingsonderwijs en groepsleerkrachten zijn in dit rapport aan elkaar gelijk gesteld. In totaal komen de
extra personeelslasten gedurende de periode 2017-2021 ongeveer neer op
€ 345 mln.
De additionele kosten, gemoeid met dubbele bezetting, zijn geraamd op basis
van de gemiddelde extra benodigde tijd per gymles. We gaan ervan uit dat de
huidige frequentie van gemiddeld twee gymlessen per groep per week in dit
scenario blijft gehandhaafd, maar dat de totale gemiddelde lesduur toeneemt
tot 90 minuten (45 minuten per gymles). Uitgaand van ruim een kwartier extra
benodigde tijd per gymles en een raming van het totale jaarlijkse aantal
gymlessen in de nieuwe situatie29, becijferen we de dubbele bezettingskosten
gedurende de periode 2017-2021 op maximaal € 82 mln. Uitgegaan is van de
gemiddelde personeelslasten van leraren (GPL) basisonderwijs. Indien
(onderwijs)assistenten worden ingezet, vallen deze kosten mogelijk lager uit.

27

De wervingskosten per nieuw aangestelde vakleerkracht ramen we op circa € 2.400,
gebaseerd op gangbare tijdsinvesteringen van selectieprocedures in het basisonderwijs. Bij
een oplopend tekort aan vakleerkrachten vallen deze wervingskosten mogelijk hoger uit.
28

Deze lasten zijn inclusief sociale en pensioenpremies.

29

De gemiddelde gymlesfrequentie en extra benodigde tijd per gymles (circa 17 minuten)
zijn berekend op basis van de nulmeting van het Mulier Instituut. Het totale aantal
gymlessen per jaar in de nieuwe situatie ramen we op ruim 5 miljoen.

44

De extra kosten hebben enkel betrekking op door vakleerkrachten gegeven
gymlessen.
De dubbele bezettingskosten die gemoeid zijn met de huidige door vakleerkrachten gegeven gymlessen zijn niet in dit rapport becijferd. Deze maken
deel uit van de huidige totale kosten van het bewegingsonderwijs.
Om instroom in de ALO’s te stimuleren en om het aandeel ALO-afstudeerden
dat aan de slag gaat als gymleraar op een basisschool te verhogen, worden
beleidscampagnes ingezet. Deze campagnes worden tevens benut om
scholen en ALO’s van informatie en advies te voorzien over de beleidsmaatregelen. De campagnekosten gericht op studenten ramen we jaarlijks op
€ 435.000. Inclusief een eenmalig ontwerp van een handleiding voor scholen
en ALO’s ramen we de totale kosten op circa € 2,4 mln. voor de periode 20172022. Indien ook voor zendtijd van de Rijksoverheid op televisie en
aanvullende campagnes wordt gekozen, vallen deze kosten aanzienlijk hoger
uit (zie beleidsinstrumenten).
Gymlokalen worden intensiever gebruikt en er is een uitbreiding van ongeveer
180 gymlokalen benodigd om aan de toegenomen capaciteitsvraag te kunnen
voldoen.30 De jaarlijkse additionele exploitatielasten worden in dit scenario
geraamd op circa € 8 mln. in totaal. Bij deze exploitatiekosten is rekening
gehouden met bouw/vervanging (kapitaallasten), inrichtingskosten van
gymlokalen (o.a. gymtoestellen en overige apparatuur), onderhoud, energie,
verzekering, belastingen en inkomsten aan verhuur aan sportverenigingen.31
Voor de periode 2017-2021 betekent dat een additionele investering van ruim
€ 42 mln. Omdat gymaccommodaties een lange levensduur hebben (enkele
tientallen jaren) worden investeringen over een langere periode afgeschreven.
Het gaat bij de genoemde bedragen dus niet om een eenmalige investering,
maar om jaarlijks doorlopende additionele exploitatiekosten.
Structurele batenraming
Het aantal door vakleerkrachten gegeven gymlesuren wordt volledig in
mindering gebracht op de lesuren van groepsleerkrachten. De kosten die
gemoeid zijn met de te vervallen lesuren van groepsleerkrachten vallen vrij.
De besparing kan dan oplopen tot ongeveer € 345 mln. Doordat de GPL van
vakleerkrachten gelijk is gesteld aan die van groepsleerkrachten is deze
besparing gelijk aan de extra salariskosten van de nieuw aangestelde
vakleerkrachten. De reorganisatiekosten om de vermindering van het aantal
lesuren van groepsleerkrachten te realiseren, zijn om de in paragraaf 5.3
genoemde redenen niet meegenomen in de hoofdberekeningen. Indien wel
rekening zou worden gehouden met deze kosten, dan zou de besparing op de
personeelslasten van groepsleerkrachten gedurende de periode 2017-2021
aanmerkelijk lager uitvallen dan de extra salariskosten van vakleerkrachten.
Na deze periode vallen de reorganisatiekosten in principe weg. Een
30

Zie bijlage 3 voor een toelichting van deze berekening.

31

De gemiddelde jaarlijkse exploitatielasten per gymzaal worden geraamd op € 42.000.
Bijna veertig procent hiervan beslaat kapitaallasten.

45

kostenneutrale invoering van de verplichte inzet van vakleerkrachten lijkt
onwaarschijnlijk.
Een andere mogelijkheid is overigens om geen structurele reorganisaties door
te voeren en de vrijgekomen tijd van groepsleerkrachten te investeren in het
basisonderwijs. Gezien de lerarentekorten is dit geen ondenkbaar scenario.
Paragraaf 5.5 gaat verder in op deze discussie en de mogelijke gevolgen van
de wettelijke verankering van vakleerkrachten voor (tijdelijke) aanstellingen.
Totaalplaatje
Tabel 5.3 biedt het totaaloverzicht van alle kosten- en batenposten. De
jaarlijkse saldi van kosten- en batenposten kunnen dienen ter indicatie van de
jaarlijks benodigde investeringen. Het totaal van deze saldi (€ 220,5 mln.)
staat dan gelijk aan de totale investering (of de totale netto kasstroom)
gedurende de periode 2017-2021.
Doordat de netto contante waarde van de benodigde investeringen uitgaat van
het huidige prijsniveau, is dit bedrag lager dan het saldo van de totale kosten
en baten over de periode 2017-2021, waarin prijsstijgingen zijn verwerkt. De
op de netto contante waarde toegepaste discontovoet bedraagt vijf procent.32
Tevens is een jaarlijkse indexering toegepast op alle kosten- en
batenposten. 33
Van de totaal geraamde investeringen is het grootste deel gemoeid met het
opleiden en aanstellen van extra vakleerkrachten en uitbreiding van het aantal
gymaccommodaties. Een relatief kleiner deel van de kosten is gemoeid met de
uitbreiding van het wekelijks gemiddelde aantal gymlesuren (van wekelijks 86
naar 90 minuten). Indien we enkel uitgaan van een uitbreiding van het aandeel
door vakleerkrachten gegeven gymlessen van 42 naar honderd procent en
geen uitbreiding doorvoeren van het gemiddelde aantal lesuren en
gymaccommodaties, dan komen we uit op een geschatte totale additionele
investering van ongeveer € 175 mln. (netto contante waarde: € 146 mln.).

32

Deze discontovoet wordt door de Werkgroep Discontovoet aangeraden voor
onderwijsprojecten.
33

De indexering is gelijk aan de gemiddelde consumentenprijsindex (CPI) van de afgelopen
vijf jaar.

46

Tabel 5.3

Additionele kosten en baten verankering inzet vakleerkrachten, 100
procent van de gymlessen, 2 gymlesuren (90 minuten) per groep
per week, in miljoenen euro’s
2017Tijdspad
2017
2018
2019
2020
2021
2021
Incidentele kosten
Extra opleidingen
7,3
11,1
15,0
20,9
30,6
84,9
Omscholingskosten en
0,1
0,1
0,2
0,2
0,2
0,8
investeringen verkorte trajecten
Intensivering wervingskosten
0,7
1,0
1,4
1,9
2,8
7,9
Reorganisatiekosten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal incidentele kosten
8,1
12,3
16,6
23,1
33,7
93,7
Structurele kosten
Personeelslasten
12,4
31,5
57,7
94,5
148,4 344,5
vakleerkrachten
Dubbele bezettingskosten
3,1
7,6
13,8
22,5
35,3
82,4
Campagnekosten
0,6
0,4
0,4
0,5
0,5
2,4
Investering sportaccommodaties
8,1
8,3
8,4
8,6
8,7
42,1
Totaal structurele kosten
24,2
47,8
80,3 126,1
192,9 471,4
Totaal kosten
32,3
60,1
96,9 149,1
226,6 565,0
Structurele baten
Besparing personeelslasten
12,4
31,5
57,7
94,5
148,4 344,5
groepsleerkrachten
Overige baten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal structurele baten
12,4
31,5
57,7
94,5
148,4 344,5
Saldo kosten en baten
-19,9
-28,6
-39,2
-54,6
-78,2 -220,5
Totale investering (2017- 2021)
Netto contante waarde
Saldo structurele kosten en baten in 2021*
*

5.4.2

220,5
-185,0
-44,5

Dit saldo kan dienen ter indicatie van de jaarlijkse structurele extra kosten die in de periode na
doelrealisatie moeten worden gemaakt.

80 procent vakleerkracht, twee uur per week gymles, vanaf 2021-2022
De totaal benodigde additionele investeringen behorend bij dit scenario lopen
op tot € 167 mln. (netto contante waarde: € 141 mln.; zie tabel 5.5). Het saldo
van de structurele kosten en baten in 2021 kan dienen ter indicatie van de
jaarlijkse structurele extra kosten (€ 32 mln.) die in de periode daarna moeten
worden gemaakt om het nieuwe beleid in stand te houden.
Ook dit scenario betreft vooral een verschuiving van gymlesuren gegeven door
groepsleerkrachten naar vakleerkrachten. De totale inzet (in fte’s) die gemoeid is
met het bewegingsonderwijs neemt nauwelijks toe. In tegenstelling tot het
bovenbeschreven scenario geven de groepsleerkrachten nog steeds een (beperkt)
deel van het totale aanbod aan bewegingsonderwijs.
Uitgangspunten scenario
Het vertrekpunt voor dit scenario en de berekeningsmethoden zijn vergelijkbaar met
die van het hierboven beschreven scenario. Wederom wordt het aantal gymlesuren
vanaf 2017 stapsgewijs uitgebreid naar twee lesuren per week. Het aandeel gymles47

uren gegeven door vakleerkrachten wordt in dit scenario verhoogd tot tachtig procent,
terwijl het aandeel gymlesuren gegeven door groepsleerkrachten steeds verder
afneemt tot twintig procent.
Benodigde inzet
De totaal benodigde inzet van vakleerkrachten bewegingsonderwijs ramen we
in dit scenario op 3.070 fte, waarvan 1.470 fte additioneel. De benodigde inzet
van groepsleerkrachten bedraagt 770 fte bij het behalen van de beleidsdoelstelling, 1.460 fte minder dan in de uitgangssituatie.
Tabel 5.4

(Additioneel) benodigde fte’s en aandelen fte’s groeps- vs.
vakleerkrachten en additioneel benodigde aantal vakleerkrachten,
per minuten bewegingsonderwijs, per groep per week
Minuten bewegingsonderwijs per week
87
88
88
89
90
Tijdspad
2017
2018 2019 2020 2021
Benodigde fte's
Vakleerkrachten
1.790
1.990 2.340 2.690 3.070
Groepsleerkrachten
2.010
1.820 1.480 1.130
770
Totaal benodigde fte's
3.800
3.810 3.820 3.820 3.830
Aandeel fte's
Vakleerkrachten
47%
52%
61% 70%
80%
Groepsleerkrachten
53%
48%
39% 30%
20%
Additioneel benodigde fte's vakleerkrachten
200
200
350
350
370
Besparing fte's groepsleerkrachten
200
200
350
350
370
Additioneel benodigde aantal vakleerkrachten
280
280
490
480
520

Incidentele kostenraming
Uit de bovenstaande tabel en de gehanteerde gemiddelde deeltijdfactor
binnen het onderwijs blijkt dat de komende vijf jaar naar schatting 2.050 extra
vakleerkrachten benodigd zijn. In tabel 5.5 worden de geraamde kosten
weergegeven om deze extra vakleerkrachten op te leiden en te werven. In
totaal lopen de geschatte extra opleidingskosten (incl. verkorte trajecten) op
tot maximaal € 56,2 mln. De wervingskosten ramen we op bijna € 5,2 mln. in
totaal. Reorganisatiekosten zijn als PM in tabel 5.5 opgenomen.
Structurele kostenraming
De extra personeelslasten van de vakleerkrachten gedurende de periode
2017-2021 ramen we in totaal op € 255 mln. De additionele kosten, gemoeid
met dubbele bezetting, becijferen we op maximaal € 61 mln.
We gaan uit van vergelijkbare campagnekosten als in het hiervoor beschreven
scenario.
Daarnaast gaan we ervan uit dat dit scenario een vergelijkbare belasting
oplevert voor de gymlokalen als in het voorgaande scenario. De jaarlijkse
additionele exploitatielasten komen dan uit op circa € 8 mln. in totaal.

48

Structurele batenraming
Het een-op-een in mindering brengen van de gymlesuren van vakleerkrachten
op de lesuren van groepsleerkrachten levert in de periode 2017-2021 een
extra besparing op die in totaal kan oplopen tot € 255 mln.

Tabel 5.5

Additionele kosten en baten verankering inzet vakleerkrachten, 80
procent van de gymlessen, 2 gymlesuren (90 minuten) per groep
per week, in miljoenen euro’s
2017Tijdspad
2017 2018 2019 2020
2021
2021
Incidentele kosten
Extra opleidingen
7,3
7,4
13,1
13,3
14,3
55,4
Omscholingskosten en
0,1
0,1
0,2
0,2
0,2
0,8
investeringen verkorte trajecten
Intensivering wervingskosten
0,7
0,7
1,2
1,2
1,3
5,2
Reorganisatiekosten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal incidentele kosten
8,1
8,2
14,5
14,7
15,9
61,4
Structurele kosten
Personeelslasten vakleerkrachten
12,4
25,2
48,1
71,7
97,6 255,0
Dubbele bezettingskosten
3,1
6,1
11,5
17,1
23,2
61,0
Campagnekosten
0,6
0,4
0,4
0,5
0,5
2,4
Investering sportaccommodaties
8,1
8,2
8,4
8,6
8,7
42,1
Totaal structurele kosten
24,2
40,0
68,4
97,7
130,0 360,5
Totaal kosten
32,3
48,2
82,9 112,5
146,0 421,9
Structurele baten
Besparing personeelslasten
12,4
25,2
48,1
71,7
97,6 255,0
groepsleerkrachten
Overige baten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal structurele baten
12,4
25,2
48,1
71,7
97,6 255,0
Saldo kosten en baten
-19,9 -23,0 -34,8 -40,8
-48,3 -166,8
Totale investering (2017- 2021)
Netto contante waarde
Saldo structurele kosten en baten in 2021*
*

5.4.3

166,8
-141,3
-32,4

Dit saldo kan dienen ter indicatie van de jaarlijkse structurele extra kosten die in de periode na
doelrealisatie moeten worden gemaakt.

100 procent vakleerkracht, drie uur per week gymles, vanaf 2021-2022
De totale additionele benodigde investeringen in dit scenario lopen op tot bijna
€ 790 mln.34 (netto contante waarde: € 675 mln.; zie 5.7).35 Het saldo van de
structurele kosten en baten in 2021 kan dienen ter indicatie van de jaarlijkse
structurele extra kosten (€ 152 mln.) die in de periode daarna moeten worden
gemaakt om het nieuwe beleid in stand te houden. Dit is een aanmerkelijk
34

Indien de uitbreiding van het aantal lesuren bewegingsonderwijs bovenop de wekelijkse
lestijd zou komen – de totale wekelijkse lestijd neemt dan toe - lopen de additionele
investeringen op tot bijna € 1,2 mld. (netto contante waarde € 1 mld.).
35

Overigens gaan eerdere investeringen in het behalen van een (beperkte) bevoegdheid
bewegingsonderwijs ten dele verloren bij een volledige verplichtstelling van de
vakleerkracht. Deze investeringen worden niet meegenomen in de huidige kostenanalyse.

49

hoger bedrag dan in de scenario’s met twee uur gymles per week doordat de
jaarlijkse structurele exploitatielasten van gymaccommodaties hoger zijn.
Dit scenario betekent niet alleen een verschuiving van gymlesuren gegeven
door groepsleerkrachten naar vakleerkrachten, maar ook een fors benodigde
toename van inzet (in fte’s) van vakleerkrachten bewegingsonderwijs. De
totale benodigde inzet (in fte’s) gemoeid met het bewegingsonderwijs neemt
bij drie uur gymles per week toe naar 5.750.
Uitgangspunten scenario
Het vertrekpunt voor dit scenario en de berekeningsmethoden zijn vergelijkbaar met de eerder beschreven scenario’s. Het aantal gymlesuren vanaf 2017
wordt nu echter stapsgewijs uitgebreid naar drie lesuren (135 minuten) per
week. Het aandeel gymlesuren gegeven door vakleerkrachten wordt in dit
scenario verhoogd tot honderd procent, terwijl het aandeel gymlesuren
gegeven door groepsleerkrachten steeds verder afneemt tot nul procent. De
wekelijks gemiddelde lesfrequentie per groep wordt uitgebreid naar drie
gymlessen.
Benodigde inzet
De totaal benodigde inzet van vakleerkrachten bewegingsonderwijs ramen we
in dit scenario op 5.750 fte, waarvan 4.160 fte additioneel.

Tabel 5.6

(Additioneel) benodigde fte’s en aandelen fte’s groeps- vs.
vakleerkrachten en additioneel benodigde aantal vakleerkrachten,
per minuten bewegingsonderwijs, per groep per week
Minuten bewegingsonderwijs per week
96
106
115
125
135
Tijdspad
2017
2018 2019 2020 2021
Benodigde fte's
Vakleerkrachten
2.110
2.660 3.460 4.520 5.750
Groepsleerkrachten
2.080
1.930 1.530
850
Totaal benodigde fte's
4.190
4.590 4.990 5.370 5.750
Aandeel fte's
Vakleerkrachten
50%
58%
69% 84% 100%
Groepsleerkrachten
50%
42%
31% 16%
0%
Additioneel benodigde fte's vakleerkrachten
520
550
800 1.060 1.230
Besparing fte's groepsleerkrachten
520
550
800 1.060 1.230
Additioneel benodigde aantal vakleerkrachten
730
770 1.120 1.480 1.710

Incidentele kostenraming
De komende vijf jaar zijn naar schatting 5.800 extra vakleerkrachten benodigd.
Dat betekent dat alleen al in 2017 zo’n zevenhonderd extra vakleerkrachten
nodig zijn. Gegeven het feit dat het aantal ALO-afgestudeerden de afgelopen
jaren rond de zevenhonderd personen per jaar lag, van wie naar schatting
jaarlijks 130 personen uiteindelijk als vakleerkracht in het basisonderwijs zijn
gaan werken, is het onwaarschijnlijk dat dergelijke doelstellingen in 2017 (en
in de jaren daarna) behaald kunnen worden.

50

In totaal lopen de geschatte extra opleidingskosten (incl. verkorte trajecten) op
tot maximaal € 158 mln. De wervingskosten gemoeid met de aanstelling van
vakleerkrachten ramen we op bijna € 15 mln. in totaal (tabel 5.7).
Opgemerkt moet worden dat het eveneens onwaarschijnlijk is dat de
Nederlandse ALO’s over de vereiste capaciteit beschikken om de benodigde
aantallen vakleerkrachten op te leiden. Dat geldt voor dit scenario, maar ook
(wellicht in mindere mate) voor de scenario’s waarin het bewegingsonderwijs
wordt uitgebreid naar negentig minuten per week. De kosten ter uitbreiding
van de capaciteit van de ALO’s (investering onderwijsgebouwen en -ruimten,
aanstelling docenten etc.) zijn niet meegenomen in deze KKBA, maar kunnen
het totale kostenplaatje mogelijk beïnvloeden.36 Reorganisatiekosten zijn als
PM in tabel 5.7 opgenomen.
Structurele kostenraming
De extra personeelslasten van de vakleerkrachten gedurende de periode
2017-2021 ramen we in totaal op ruim € 685 mln. De additionele kosten,
gemoeid met dubbele bezetting becijferen we op maximaal € 135 mln. Deze
kosten vallen aanzienlijk hoger uit dan in de eerder beschreven scenario’s
omdat we ervan uitgaan dat de gemiddelde lesfrequentie wordt verhoogd van
twee naar drie gymlessen per week.
We gaan uit van dezelfde campagnekosten als in de eerder beschreven
scenario’s.
Het scenario vergt een geschatte uitbreiding van zo’n 2.200 extra
gymaccommodaties om aan de vergrote capaciteitsbehoefte te voldoen. De
jaarlijkse additionele meerkosten daarvan ramen we op ruim € 90 mln. Dit
betekent een totale investering van bijna € 480 mln. voor de periode 20172021. Het genoemde investeringsbedrag betreft een geschat maximum. Indien
scholen in bepaalde gevallen creatieve oplossingen weten te verzinnen om
capaciteitsproblemen met de huidige voorraad gymaccommodaties aan te
pakken (gebruik buitenruimten, schoolplein, extra gymlessen geven in de lente
en zomer etc.) kan wellicht worden volstaan met een minder grote uitbreiding.
Zo blijkt uit onderzoek van het Mulier Instituut dat bij de huidige voorraad
binnensportaccommodaties in Nederland veelal sprake is van
onderbezetting.37 Dit zou suggereren dat bij een betere benutting van de
huidige voorraad accommodaties meer gymlessen gegeven zouden kunnen
worden. Uit datzelfde onderzoek blijkt echter ook dat de bereikbaarheid,
beperkte beschikbaarheid en slechte kwaliteit van de huidige voorraad
gymaccommodaties het vaakst door scholen worden benoemd als knelpunt
om (extra) bewegingsonderwijs te geven.

36

Navraag bij de ALO’s leert dat een grotere instroom van studenten in de toekomst
knelpunten kan opleveren bij de capaciteit van de hogescholen en beschikbare
accommodaties.
37

Zie: Romijn D., Reijgersberg (2013). Quick Scan Ruimte Voor Bewegingsonderwijs.

51

Structurele batenraming
Het in mindering brengen van de door vakleerkrachten gegeven gymlesuren
op de lesuren van groepsleerkrachten levert in de periode 2017-2021 een
extra besparing op die in totaal kan oplopen tot € 685 mln. Indien de
reorganisatiekosten (PM in tabel 5.7) ter afvloeiing van de boventallige
groepsleerkrachten in mindering zouden worden gebracht op de genoemde
besparing, dan zou deze aanmerkelijk lager uitvallen.

Tabel 5.7

Additionele kosten en baten verankering inzet vakleerkrachten, 100
procent van de gymlessen, 3 gymlesuren (135 minuten) per groep
per week, in miljoenen euro’s
2017Tijdspad
2017 2018 2019
2020
2021
2021
Incidentele kosten
Extra opleidingen
19,0
20,4
30,1
40,4
47,7
157,6
Omscholingskosten en
investeringen verkorte
0,1
0,1
0,2
0,2
0,2
0,8
trajecten
Intensivering wervingskosten
1,8
1,9
2,8
3,8
4,4
14,6
Reorganisatiekosten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal incidentele kosten
20,9
22,4
33,1
44,4
52,4
173,0
Structurele kosten
Personeelslasten
32,2
67,4 119,8
190,8
275,4
685,6
vakleerkrachten
Dubbele bezettingskosten
7,3
13,9
24,1
37,6
52,5
135,4
Campagnekosten
0,6
0,4
0,4
0,5
0,5
2,4
Investering
92,5
94,1
95,7
97,3
99,0
478,7
sportaccommodaties
Totaal structurele kosten
132,7 175,9 240,1
326,2
427,3 1.302,2
Totaal kosten
153,5 198,3 273,2
370,5
479,7 1.475,2
Structurele baten
Besparing personeelslasten
32,2
67,4 119,8
190,8
275,4
685,6
groepsleerkrachten
Overige baten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal structurele baten
32,2
67,4 119,8
190,8
275,4
685,6
Saldo kosten en baten
-121,3 -130,9 -153,3 -179,8 -204,3
-789,6
Totale investering (‘17-‘21)
Netto contante waarde
Saldo structurele kosten en baten in 2021*
*

5.4.4

789,6
-674,7
-151,9

Dit saldo kan dienen ter indicatie van de jaarlijkse structurele extra kosten die in de periode na
doelrealisatie moeten worden gemaakt.

80 procent vakleerkracht, drie uur per week gymles, vanaf 2021-2022
De totale additionele investeringen van dit scenario lopen op tot € 708 mln.
(netto contante waarde: € 609 mln.; zie tabel 5.9).38 Het saldo van de
38

Indien de uitbreiding van het aantal lesuren bewegingsonderwijs bovenop de wekelijkse
lestijd zou komen lopen de additionele investeringen op tot bijna € 1,1 mld. (netto contante
waarde € 937 mld.).

52

structurele kosten en baten in 2021 kan dienen ter indicatie van de jaarlijkse
structurele extra kosten (€ 134 mln.) die in de periode daarna moeten worden
gemaakt om het nieuwe beleid in stand te houden.
Dit scenario betekent een verschuiving van gymlesuren gegeven door
groepsleerkrachten naar vakleerkrachten en een aanzienlijk benodigde
toename van inzet (in fte’s) door vakleerkrachten bewegingsonderwijs. De
totale inzet (in fte’s) gemoeid met het bewegingsonderwijs neemt bij drie uur
gymles per week toe naar 5.750.
Uitgangspunten scenario
Het vertrekpunt voor dit scenario en de berekeningsmethoden zijn vergelijkbaar met
het hierboven beschreven scenario. Het aandeel gymlesuren gegeven door
vakleerkrachten wordt in dit scenario echter verhoogd tot tachtig procent, terwijl het
aandeel gymlesuren gegeven door groepsleerkrachten afneemt tot twintig procent.
Benodigde inzet
De totaal benodigde inzet van vakleerkrachten bewegingsonderwijs ramen we
in dit scenario op 4.600 fte, waarvan 3.010 fte additioneel.

Tabel 5.8

(Additioneel) benodigde fte’s en aandelen fte’s groeps- vs.
vakleerkrachten en additioneel benodigde aantal vakleerkrachten,
per minuten bewegingsonderwijs, per groep per week
Minuten bewegingsonderwijs per week
96
106
115
125
135
Tijdspad
2017
2018 2019 2020 2021
Benodigde fte's
Vakleerkrachten
2.090
2.640 3.240 3.890 4.600
Groepsleerkrachten
2.100
1.950 1.750 1.480 1.150
Totaal benodigde fte's
4.190
4.590 4.990 5.370 5.750
Aandeel fte's
Vakleerkrachten
50%
57%
65% 72%
80%
Groepsleerkrachten
50%
43%
35% 28%
20%
Additioneel benodigde fte's vakleerkrachten
500
550
600
650
710
Besparing fte's groepsleerkrachten
500
550
600
650
710
Additioneel benodigde aantal vakleerkrachten
700
770
840
910
980

Incidentele kostenraming
De komende vijf jaar zijn naar schatting 4.190 extra vakleerkrachten benodigd.
In tabel 5.9 worden de geraamde kosten weergegeven om deze extra
vakleerkrachten op te leiden en te werven. In totaal lopen de geschatte extra
opleidingskosten (incl. verkorte trajecten) op tot ruim € 114 mln. De
wervingskosten ramen we op ruim € 10,5 mln. in totaal. Reorganisatiekosten
zijn als PM in tabel 5.9 opgenomen.
Structurele kostenraming
De extra personeelslasten gedurende de periode 2017-2021 van de
vakleerkrachten ramen we in totaal op bijna € 552 mln. De additionele kosten,
gemoeid met dubbele bezetting becijferen we op maximaal € 102 mln.
53

We gaan uit van vergelijkbare campagnekosten als in de eerder beschreven
scenario’s. We gaan ervan uit dat dit scenario, evenals in het hiervoor
beschreven scenario, een uitbreiding van zo’n 2.200 extra gymaccommodaties
vereist. De jaarlijkse additionele meerkosten daarvan ramen we op ruim € 90
mln. Dit betekent een totale investering van bijna € 480 mln. voor de periode
2017-2021. Evenals in het voorgaande scenario betreft dit een geschat
maximum.
Structurele batenraming
Het in mindering brengen van de extra gymlesuren van vakleerkrachten op de
lesuren gegeven door groepsleerkrachten levert in de periode 2017-2021 een
extra besparing op die in totaal kan oplopen tot bijna € 552 mln.

Tabel 5.9

Additionele kosten en baten verankering inzet vakleerkrachten, 80
procent van de gymlessen, 3 gymlesuren (135 minuten) per groep
per week, in miljoenen euro’s
2017Tijdspad
2017
2018
2019
2020
2021
2021
Extra opleidingen
18,2
20,4
22,5
24,7
27,3
113,3
Omscholingskosten en
investeringen verkorte
0,1
0,1
0,2
0,2
0,2
0,8
trajecten
Intensivering
1,7
1,9
2,1
2,3
2,5
10,5
wervingskosten
Reorganisatiekosten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal incidentele kosten
20,1
22,4
24,8
27,3
30,1
124,6
Personeelslasten
31,0
66,2
105,7
149,9
199,2
552,0
vakleerkrachten
Dubbele bezettingskosten
6,9
13,5
20,3
27,3
34,5
102,5
Campagnekosten
0,6
0,4
0,4
0,5
0,5
2,4
Investering
92,5
94,1
95,7
97,3
99,0
478,7
sportaccommodaties
Totaal structurele kosten
131,0
174,3
222,2
275,0
333,2
1.135,6
Totaal kosten
151,1
196,6
247,0
302,2
363,3
1.260,2
Structurele baten
Besparing personeelslasten
31,0
66,2
105,7
149,9
199,2
552,0
groepsleerkrachten
Overige baten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal structurele baten
31,0
66,2
105,7
149,9
199,2
552,0
Saldo kosten en baten
-120,0 -130,5 -141,3 -152,4 -164,0
-708,2
Totale investering ’17-‘21
Netto contante waarde
Saldo structurele kosten en baten in 2021*
*

54

708,2
-608,6
-133,9

Dit saldo kan dienen ter indicatie van de jaarlijkse structurele extra kosten die in de periode na
doelrealisatie moeten worden gemaakt.

5.5

Gevolgen aanstellingen en contracturen
De initiatiefnota van kamerlid Heerema gaat uit van een kostenneutrale vermindering van het met bewegingsonderwijs gemoeide aantal contracturen van
groepsleerkrachten. Scholen krijgen echter te maken met meerdere, zowel
incidentele als structurele extra kostenposten, waardoor een kostenneutrale
transitie onwaarschijnlijk lijkt. In deze paragraaf bespreken we mogelijke
gevolgen voor aanstellingen en contracturen van groepsleerkrachten.
Te vervallen lesuren groepsleerkrachten
De te vervallen lesuren van groepsleerkrachten schuiven via de
afvloeiingsvolgorde door naar de degenen die het laagst op de afvloeiingslijst
staan. Voor deze personen moet gekeken worden of ze elders in het
basisonderwijs ingezet kunnen worden, en zo niet, dan zal ontslag moeten
volgen. De consequenties voor de groepsleerkrachten die na intrede van de
beleidsmaatregelen boventallig worden zijn afhankelijk van een complexe
samenhang tussen (arbeids)wettelijke regelingen enerzijds en intrinsieke
belangen en doelen van de individuele groepsleerkracht anderzijds.
Tijdelijke en vaste aanstellingen
In het geval van een groepsleerkracht met een tijdelijk arbeidscontract kan
besloten worden om bij een eventuele vervolgaanstelling rekening te houden
met een kleinere aanstelling. Tijdelijke arbeidscontracten kunnen voor een
periode van maximaal twee jaar worden afgesloten. Binnen deze termijn
kunnen tijdelijke aanstellingen dus kostenneutraal worden aangepast aan de
verplichtstelling van vakleerkrachten bewegingsonderwijs. Wel moet rekening
worden gehouden met een eventuele transitievergoeding (zie ook paragraaf
5.3).
Groepsleerkrachten met een vast arbeidscontract hoeven echter niet akkoord
te gaan met een voorstel voor een kleinere aanstelling en zullen dit in de
praktijk veelal niet doen. Voor groepsleerkrachten met een vaste aanstelling
die niet minder willen werken, dient een alternatieve invulling te worden
gevonden. Een mogelijkheid is omscholing tot vakleerkracht. Gezien de
omvang van en investeringen in een dergelijk traject zal de animo daarvoor
39
echter vermoedelijk relatief laag zijn. Een andere mogelijkheid is om de
groepsleerkracht in de vrijgekomen tijd remedial teaching te laten geven.40
Daarvoor moet de school dat al in voldoende mate aanbieden en de
betreffende groepsleerkracht moet over de benodigde animo beschikken. Voor
een kostenneutrale overgang moet de huidige remedial teacher tevens voor
dat deel worden ontslagen.
Een alternatief is om de vrijgevallen uren van groepsleerkrachten met een
vaste aanstelling in mindering te brengen bij groepsleerkrachten met een
39

Dit vermoeden wordt bevestigd bij uitvraag hiernaar tijdens de casestudies.

40

Een remedial teacher verleent hulp aan leerlingen met leerproblemen of
gedragsstoornissen.

55

tijdelijke aanstelling. Door de wettelijk vastgestelde maximale duur van
tijdelijke arbeidscontracten kan op deze manier een deel van het ‘overschot
aan mankracht’ in twee jaar na invoering van de initiatiefnota zijn weggewerkt.
In dat geval vindt de besparing van middelen dus voornamelijk plaats bij
groepsleerkrachten die ten tijde van de invoering van de initiatiefnota een
tijdelijk arbeidscontract hebben.
Daarnaast is het mogelijk om het resterende overschot af te laten vloeien door
middel van ontslag. Daarvoor dient de groepsleerkracht in het Risicodragend
Deel van de Formatie (RDDF) te worden geplaatst en blijft de werknemer voor
tenminste één schooljaar in dienst met behoud van salaris (zie paragraaf 5.3;
reorganisatiekosten).
Overigens moet worden benadrukt dat deze paragraaf niet dient om dergelijke
maatregelen te bepleiten, maar enkel dient om de mogelijke gevolgen voor de
aanstellingen van groepsleerkrachten in kaart te brengen.
Tot slot resteert de mogelijkheid om geen substantiële contractuele
veranderingen door te voeren. Voor groepsleerkrachten komt dan wekelijks
meer tijd beschikbaar, die zij bijvoorbeeld kunnen steken in extra
voorbereidingen van lessen en/of het bijhouden van het vak. Er is dan dus
geen sprake van besparing, maar wel wordt er geïnvesteerd in een
maatschappelijk uiterst relevante sector die gekenmerkt wordt door hoge
werkdruk.41
De laatst genoemde mogelijkheid is geen ondenkbaar scenario. In de praktijk
ligt bij basisscholen de verantwoordelijkheid voor de gymlessen namelijk niet
geconcentreerd bij één groepsleerkracht, maar worden deze door meerdere
personen gegeven. Een basisschool kan er doorgaans dus niet voor kiezen
om één groepsleerkracht te ontslaan en deze te vervangen door een vakleerkracht. Bij meerdere personen is dan een mindering in het aantal contracturen
benodigd (of één groepsleerkracht wordt ontslagen en vervolgens wordt de
gelijkblijvende werkdruk verdeeld over het resterende personeelsbestand). De
vraag is in hoeverre dit door middel van reorganisaties mogelijk is, welke
roostertechnische uitdagingen dit met zich meebrengt en wat het bijbehorende
kostenplaatje zou zijn.

5.6

Beleidsinstrumenten
Met de huidige ontwikkeling van het aandeel gymlesuren dat in het basisonderwijs door vakleerkrachten wordt gegeven en het huidige aantal ALOstudenten lijkt het niet vanzelfsprekend dat dit aandeel in 2021-2022 op tachtig
procent of hoger ligt.
Ter realisatie van de beleidsdoelstellingen kunnen beleidsinstrumenten
worden ingezet. Deze dienen zich te richten op zowel het aantal studenten dat

41

Zie bijvoorbeeld: http://www.duo-onderwijsonderzoek.nl/wpcontent/uploads/2016/01/Rapportage-Werkdruk-Leerkrachten-PO-8-januari-2016.pdf

56

de ALO instroomt als het aandeel ALO-afgestudeerden dat als gymleraar op
een basisschool aan de slag gaat.
Verschillende instrumenten kunnen worden ingezet:
· informatie- en communicatie-instrumenten;
· faciliterende instrumenten;
· juridische instrumenten;
· financieel economische instrumenten.
Instrumenten gericht op studenten
Het is van belang een grotere instroom van studenten te genereren. Promotiecampagnes gericht op loopbaankeuzes van middelbare scholieren en
studenten zijn hiervoor geschikt (informatief/communicatief). Het doel van de
campagnes is om meer aspirant-studenten en/of leerkrachten naar de ALO’s
te trekken en het werken in het basisonderwijs te promoten. Naast de promotie
van de inhoud van de opleiding en het werk als gymnastiekleraar zelf, kan bij
de campagneprogramma’s ook worden gedacht aan het onder de aandacht
brengen van de verbeterde arbeidsmarktperspectieven die de wettelijke
verankering van de inzet van vakleerkrachten bewegingsonderwijs met zich
meebrengt.
We gaan uit van campagnes zonder zendtijd van de Rijksoverheid op
televisie.42 Campagnekanalen passend bij de doelgroep en geschatte
budgetten per kanaal zijn: commerciële radiozenders (€ 275.000), online
display advertenties (banners en homepage takeovers, Spotify; € 48.000),
online video (voorloopfilmpjes op YouTube en uitzendinggemist.nl; € 55.000),
sociale media (Facebook en Twitter; € 25.000), advertenties gekoppeld aan
zoekopdrachten in zoekmachines (€ 19.000) en buitenreclame bij scholen
(€ 13.000). De totale kosten ramen we op € 435.000 per jaar.43 Aannemelijk is
dat deze campagnekosten na het behalen van de beleidsdoelstellingen deels
kunnen worden afgebouwd, maar dat er wel structureel meer aandacht uit
moet gaan naar promotie van de ALO en naar het beroep gymnastiekleraar op
de basisschool.
Instrumenten gericht op scholen en ALO’s
Passende instrumenten zijn tevens informatiecampagnes gericht op scholen
en ALO’s waarmee de consequenties van de gewijzigde wetgeving worden
toegelicht (informatief/communicatief) en scholen worden gewezen op te
benutten (wervings)kanalen (faciliterend). Van belang hierbij is om oog te
hebben voor specifieke aandachtbehoevende regio’s, waar de inzet of het
aanbod van het aantal vakleerkrachten achterloopt op het landelijke streven
en/of waar relatief weinig ALO’s in de buurt zijn. Informatie en advies kan
geboden worden via een (digitale) handleiding die nauwkeurig inzicht geeft in
42

Campagnes met zendtijd Rijksoverheid maken gebruik van zowel televisie- als
radiozendtijd om overheidsinformatie te verspreiden. De gemiddelde jaarlijkse kosten
worden op ruim € 300.000 geschat.
43

De in te zetten campagnekanalen en bijbehorende kosten zijn vergelijkbaar met de door
het ministerie van OCW gemaakte kosten voor de campagne ‘Verstandig Studeren’.

57

de omschakeling tussen de oude en nieuwe situatie. De kosten van het
ontwerp en verspreiding van een handleiding ramen we op circa € 130.000.44
Deze kosten zijn eenmalig.
Aanvullende maatregelen
De beschreven instrumenten zijn geschikt voor de startfase van het
doorvoeren van de verplichtstelling van vakleerkrachten bewegingsonderwijs.
Afhankelijk van de voortgang van geboekte resultaten zijn eventueel in een
later stadium tal van andere beleidsinstrumenten denkbaar. Een mogelijkheid
is om ALO-studenten financiële ondersteuning te bieden tijdens hun studie
(financieel/economisch). Zo voorziet de regeling Tegemoetkoming
Lerarenopleiding (TLO) studenten in een maandelijkse toelage om de instroom
van leraren in het onderwijs te vergroten. Een vergelijkbaar instrument kan
worden ingezet om de toestroom tot de ALO te vergroten.45 Congressen en
regiobijeenkomsten voor scholen, gemeenten en overige stakeholders kunnen
worden georganiseerd om de wettelijke verankering van de inzet van vakleerkrachten onder de aandacht te brengen. Tevens kunnen consequenties
worden ingesteld voor scholen die binnen een bepaalde termijn niet aan de
eisen voldoen (juridisch). Tot slot worden vakleerkrachten bewegingsonderwijs
in beginsel ingeschaald in dezelfde salarisschaal (schaal LA) als beginnende
groepsleerkrachten in het basisonderwijs, terwijl beginnende leraren in het
voortgezet onderwijs of het mbo in een hogere salarisschaal starten (LB). Een
hoger startsalaris zou het beroep vakleerkracht concurrerender maken met het
voortgezet onderwijs en het mbo, waardoor de instroom in het basisonderwijs
wordt begunstigd. Omdat we hier spreken over eventuele aanvullende
maatregelen, waarvan de noodzaak en mate van inzet vooralsnog niet zeker
zijn, worden deze niet becijferd in dit rapport.

44

Deze kosten zijn gebaseerd op de door Cebeon geraamde ontwerpkosten van een
vergelijkbaar instrument voor de herziening van de Omgevingswet.
45

De kosten van een dergelijke maatregel zijn afhankelijk van het aantal ALO-studenten, de
hoogte van de (maandelijkse) toelage en overheadkosten. Ter vergelijking: de uitgaven per
studerende met WTOS-tegemoetkoming binnen het VO18+ bedroegen jaarlijks €1.929,
exclusief overheadkosten in 2007.

58

6

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

6.1

Inleiding
Het overheidsbeleid is erop gericht te komen tot een kwantitatieve en een
kwalitatieve intensivering van het bewegingsonderwijs op basisscholen. Vanuit
de Tweede Kamer zijn inmiddels initiatieven gelanceerd, die de ambities nog
hoger willen stellen en de inzet van vakleerkrachten en een ophoging van
twee naar drie lesuren bewegingsonderwijs bepleiten.
Om meer inzicht te krijgen in de factoren die bepalen welke scholen voldoen
aan de doelstellingen, in de regionale verschillen die er zijn en in de uitvoerbaarheid van de voorliggende plannen, hebben Regioplan en het Mulier
Instituut in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
een onderzoek uitgevoerd dat een beeld moet geven van:
1. de oorzaken van het niet voldoen aan de norm voor het aantal uren
bewegingsonderwijs en/of de norm voor de inzet van bevoegde docenten;
2. de huidige inzet van vakleerkrachten;
3. de financiële consequenties van de plannen om verplicht een vakleerkracht
bewegingsonderwijs in te zetten in het basisonderwijs.
Dat inzicht is verkregen door het uitvoeren van een deskresearch en van
secundaire analyses op reeds eerder verzamelde gegevens, en door verdiepende casestudies. De bij de beleidsscenario’s behorende investeringen zijn
doorgerekend via een kostenanalyse op basis van kengetallen.

6.2

De lesnorm en de bevoegdheidsnorm
In het schooljaar 2014-2015 voldeed 73 procent van de scholen aan de
minuten-/lesurennorm van het huidige beleid (van 90 minuten/2 lesuren) voor
bewegingsonderwijs en 87 procent voldeed aan de bevoegdheidsnorm (alle
lesuren bewegingsonderwijs bevoegd gegeven).
Redenen voor de inzet van niet-bevoegde docenten en minder dan twee
lesuren bewegingsonderwijs
Als belangrijkste redenen voor het niet voldoen aan de bevoegdheidsnorm
noemen schoolleiders het ontbreken van voldoende middelen om gekwalificeerde leerkrachten (vakleerkrachten of leerkrachten met een brede bevoegdheid) in te zetten en (in mindere mate) het aanbod van gekwalificeerde
leerkrachten, dat kleiner wordt omdat er minder leerkrachten met een brede
bevoegdheid op de arbeidsmarkt komen.
De belangrijkste redenen voor het niet behalen van de minuten-/lesnorm van
het huidige beleid zijn vooral van praktische aard en hebben te maken met de
59

vervoerstijd en de afstand tot de gymlocatie en met de beschikbare ruimte en
tijd in gymlocaties. Maar ook het niet voorhanden zijn van voldoende
leerkrachten met een brede bevoegdheid speelt een rol, net als de prioriteiten
die scholen stellen in het lesaanbod.
Een analyse van de combinatie waarin scholen niet voldoen aan de huidige
bevoegdheidsnorm en niet aan de lesnorm geeft een indicatie van een
gestapelde problematiek: als er onvoldoende bevoegde docenten zijn, wordt
er minder bewegingsonderwijs gegeven.
We vinden in dit onderzoek van het Mulier Instituut en van Regioplan geen
sterke of verklaarbare regionale verschillen in redenen voor het niet voldoen
aan de normen.
Belemmeringen voor uitbreiding van de lesduur (zowel tot twee lesuren als
meer dan twee lesuren), liggen volgens de scholen in zijn algemeenheid
vooral in het ontbreken van voldoende financiële middelen en voldoende
ruimte en tijd in gymlocaties. Een meerderheid van de scholen heeft binnen de
huidige situatie ook geen plannen voor uitbreiding. Dat is vooral omdat men
geen ruimte ziet in het al volle lesrooster en dat men het huidige aanbod van
bewegingsonderwijs al voldoende vindt. Deze laatste redenen worden ook
naar voren gebracht door scholen die op dit moment onder de norm blijven.
Oplossingen
De achttien verdiepende interviews die in het kader van het onderzoek zijn
gehouden, geven een beeld van de oplossingen die worden gezocht voor het
niet behalen van de normen of voor belemmeringen om meer
bewegingsonderwijs te geven.
Oplossingen voor een tekort aan bevoegde leerkrachten lijken vooral te
worden gevonden in het combineren van klassen of het wisselen van
docenten. Ook komt men tot taakverdelingen waarin de (nog) onbevoegden de
spellessen geven en bevoegden de toestellessen. Soms wordt begeleiding
door een vakleerkracht of buurtsportcoach ingezet. Een belangrijke
oplossingsmogelijkheid is het behalen van een brede bevoegdheid door de
nog onbevoegde leerkrachten. Een deel van de leerkrachten heeft dat
inmiddels gedaan of is daarmee bezig, gefinancierd vanuit de tijdelijke
subsidieregeling en/of vanuit de scholingsbudgetten van de scholen zelf.
Praktische oplossingen voor het niet voldoen aan de huidige lesurennorm
zoeken scholen vooral in compenserende activiteiten zoals buitenspel,
zwemlessen, deelname aan sportactiviteiten van de gemeente of verenigingen
en dergelijke.
Het beeld dat ontstaat uit de interviews is dat scholen mogelijkheden zien om
te komen tot uitbreiding van tijd besteed aan gezondheid en bewegen, maar
dat die uitbreiding veelal gestalte krijgt buiten het formele curriculum
lichamelijke opvoeding en de eisen die daarbinnen aan personeel, lesstof en
60

accommodaties worden gesteld om, en gefinancierd wordt vanuit andere,
bronnen dan de reguliere geldstromen vanuit OCW. Sommige geïnterviewde
directeuren zien wél mogelijkheden om lesprogramma of formatie aan te
passen en zo ruimte voor bewegingsonderwijs en de inzet van gekwalificeerde
leerkrachten te maken. Creatieve directeuren vinden wegen om extra in
thema’s als lichamelijke opvoeding en gezondheid te investeren, hetzij met
externe budgetten (gemeente, bestuur, fondsen, sponsoren, projectsubsidies),
hetzij met interne budgetten (herallocaties), hetzij financieel neutraal (inzet
combinatiefunctionarissen of studenten, na- en buitenschoolse trajecten buiten
schoolcurriculum om).
Ook voor ruimtegebrek worden soms creatieve oplossingen gevonden (velden
sportclubs, leegstaande panden, gebruik schoolplein), al impliceert dat niet dat
iedere ruimtelijke nood zich met creativiteit alleen laat ledigen. Structurele
oplossingen voor de beschikbaarheid van voldoende nabije gymlocaties zijn
vaak minder eenvoudig te realiseren. Daarvoor moet in overleg met de
gemeenten naar een oplossing worden gezocht.

6.3

De inzet van vakleerkrachten
Bij de helft van de scholen in het basisonderwijs (exclusief speciaal onderwijs)
is sprake van (gedeeltelijke) inzet van vakleerkrachten. Grote en openbare
scholen zetten vaker vakleerkrachten in dan kleinere scholen en dan scholen
op levensbeschouwelijke grondslag. Verder zien we dat vakleerkrachten vaker
worden ingezet in de Randstad (met name de G3), in brede scholen en in
scholen die inzetten op gezondheid. Scholen die meer dan de huidige norm
van twee lesuren lichamelijke opvoeding geven, zetten vaker vakleerkrachten
in. De relatie met het aantal minuten bewegingsonderwijs ligt echter net
andersom: als er weinig tijd – minder dan 45 minuten – wordt besteed aan de
lessen bewegingsonderwijs, gebeurt dat relatief vaker op scholen met
vakleerkrachten.
De meest voorkomende financieringswijze voor de inzet van vakleerkrachten
is via de lumpsum. Twee derde van de scholen met vakleerkrachten maakt
hiervan gebruik. Een derde van de scholen ontvangt steun van de gemeente
voor de inzet van vakleerkrachten. Bijna een vijfde van de scholen maakt voor
de inzet van vakleerkrachten gebruik van eigen middelen van de school,
anders dan de lumpsum (middelen vanuit bestuur, ouderbijdragen).
Gemeentelijke steun komt vooral veel voor in de G3 en in de zuidelijke
provincies. Ruim de helft van de scholen zegt meer inzet van vakleerkrachten
wenselijk te achten.
Veel geïnterviewde schooldirecteuren zijn overtuigd van de toegevoegde
waarde van een vakleerkracht. Een aantal scholen omarmt dan ook de inzet
van vakleerkrachten (en/of van meer inzet op LO en op gezondheid), ook
vanuit de overtuiging dat dit past bij de rol van de school in de veranderende
61

maatschappij, of anderszins van toegevoegde waarde is voor het leerproces.
Anderen stellen daar ook duidelijk grenzen in, wijzen op andere speerpunten
die de school heeft, of benoemen pedagogische motieven om te pleiten voor
de inzet van groepsleerkrachten. Een belangrijke reden om geen vakleerkrachten aan te stellen, is gelegen in vrees voor extra kosten (dubbele bezettingen). Oplossingen zijn om budgetten te heralloceren (groepsleerkracht gaat
andere taken uitvoeren), om een deel van de lessen door vakleerkrachten te
laten geven, om vakleerkrachten actief te betrekken in het coachen van
groepsleerkrachten, om naast groepsleerkrachten te werken met studenten
van mbo sport en bewegen of van de ALO, of om extra budgetten aan te
spreken (gemeente, bestuur, fondsen, sponsoren, projectsubsidies).

6.4

Financiële consequenties van meer vakleerkrachten
Met de voorgestelde wettelijke verankering van de inzet van vakleerkrachten
bewegingsonderwijs in het basisonderwijs en het streven naar een uitbreiding
van het aantal gymlesuren gaan de nodige investeringen gepaard. Extra
vakleerkrachten moeten worden opgeleid en ingezet en een uitbreiding van de
huidige voorraad gymnastiekaccommodaties wordt voorzien.
Afhankelijk van de in verschillende scenario’s gestelde beleidsambities (zie
infographic) kunnen de additionele investeringen gedurende de periode 20172021 oplopen van circa € 167 mln. (bij een uitbreiding van het huidige
wekelijkse gemiddelde van 86 minuten gymles per groep naar 90 minuten;
voor 80% gegeven door vakleerkrachten) tot maximaal om en nabij € 790 mln.
(wekelijks 135 minuten gymles; 100% vakleerkrachten).1 Het aantal extra
benodigde vakleerkrachten loopt daarbij op van circa 2050 tot ruim 5800
vakleerkrachten.
In alle scenario’s wordt als uitgangspunt gehanteerd dat de uitbreiding van het
wekelijkse aantal lesuren bewegingsonderwijs door de scholen volledig wordt
gecompenseerd door middel van een vermindering van het aantal door
groepsleerkrachten gegeven lesuren. De totale wekelijkse lestijd per groep
neemt dus in geen van de scenario’s toe. De vermindering van lesuren van
groepsleerkrachten vindt (grotendeels) plaats door reorganisaties (o.a.
ontslagen d.m.v. RDDF-plaatsingen). De daarmee gepaarde reorganisatiekosten zijn niet becijferd in dit rapport, maar kunnen op macroniveau hoog
oplopen. Een kostenneutrale invoering van de vakleerkracht lijkt onwaarschijnlijk.
Indien we enkel uitgaan van een uitbreiding van het aandeel door vakleerkrachten gegeven gymlessen van 42 naar 100 procent en geen uitbreiding
doorvoeren van het wekelijks gemiddelde aantal lesuren en gymaccommodaties, dan bedraagt de additionele investering naar schatting ruim € 175 mln.
over een periode van vijf jaar.
1

De genoemde bedragen zijn niet gecorrigeerd door middel van een discontovoet. Zie
hoofdstuk 5 voor de gecorrigeerde (netto) contante waarden.

62

De genoemde bedragen betreffen de maximale extra kosten om de in de
scenario’s gestelde beleidsmaatregelen te realiseren. De totale kosten
gemoeid met bewegingsonderwijs liggen hoger. Na het realiseren van de
beleidsambities zijn de grootste incidentele investeringen (opleiden en
aanstellen vakleerkrachten) gedaan en is er in principe alleen nog sprake van
jaarlijkse structurele extra kosten (personeelslasten vakleerkrachten,
kapitaallasten accommodaties, logistieke kosten) en baten (besparing op de
met gymlessen gemoeide kosten van groepsleerkrachten, positieve effecten
vakleerkrachten).
De grootste additionele kostenposten, en tevens de meest variabele per
scenario, zijn de extra personeelslasten van vakleerkrachten, opleidingskosten
en investeringen in extra gymaccommodaties.
Positieve effecten van vakleerkrachten bewegingsonderwijs op de kwaliteit
van het bewegingsonderwijs, verbeterde leerprestaties van leerlingen,
gezondheidswinst en bevordering van een actieve en sportieve leefstijl op
latere leeftijd, zijn niet becijferd in deze studie. Tevens zijn eventuele
besparingen op opleidingskosten van pabo-studenten of van studenten van
andere opleidingen, als direct gevolg van de verplichtstelling van vakleerkrachten, niet meegerekend. Indien de baten van vakleerkrachten en
besparingen op opleidingskosten substantieel zijn, valt de totale investeringsopgave per saldo feitelijk lager uit.
Omdat de komende jaren sprake is van oplopende lerarentekorten kunnen
groepsleerkrachten voor wie geen sprake is van ontslag de tijd die zij normaal
gesproken staken in bewegingsonderwijs grotendeels invullen met
vervangende onderwijstaken. De vraag naar reguliere lesuren sluit echter niet
altijd aan op het aanbod van beschikbare tijd van groepsleerkrachten dat als
gevolg van de beleidsmaatregelen ontstaat. Scholen zullen daardoor
vermoedelijk roostertechnische fricties ervaren.
Indien boventallige groepsleerkrachten moeten afvloeien, ligt het in de rede
dat deze besparing allereerst wordt doorgevoerd bij groepsleerkrachten met
een tijdelijk contract. Een alternatief is echter om de extra ontstane tijd te
investeren in overige taken, maar dan zal de lesnorm in het onderwijs
drempels opwerpen en kunnen eveneens roostertechnische fricties optreden.
De ambitieuzere scenario’s met drie uur bewegingsonderwijs brengen ook
andere uitdagingen met zich mee. Zo is nog onduidelijk of de ALO’s over de
capaciteit te beschikken om de extra benodigde vakleerkrachten op te leiden.
Eventueel benodigde investeringen, bovenop het budget dat de Rijksoverheid
per extra ALO-student beschikbaar stelt, in de capaciteit van de ALO’s
(onderwijsruimten et cetera) zijn niet in dit rapport becijferd. Daarnaast dient
ter realisatie van de doelstellingen te worden ingezet op beleidscampagnes en
wordt een uitbreiding van het aantal gymaccommodaties voorzien.

63

Infographic

64

Gevolgen wettelijke verankering vakleerkracht in vier scenario’s

6.5

Aanbevelingen
Het bewegingsonderwijs is de afgelopen jaren onderwerp van discussie
geweest. Die discussie zal de aankomende tijd nog wel voortduren. Kinderen
beleven plezier aan sporten en bewegen. In de hedendaagse samenleving is
het om meerdere redenen van belang dat kinderen ook blijven sporten en
bewegen en daar de juiste voorwaarden voor te scheppen, Wat daarin de rol
van het bewegingsonderwijs is, hoe dat bewegingsonderwijs moet worden
vormgegeven, en hoeveel daarin wordt geïnvesteerd (en door wie), zijn onderwerpen voor maatschappelijk debat, niet in het minst onder scholen. In dit
rapport hebben we dat debat willen voeden met nader inzicht in de vormgeving van het huidige bewegingsonderwijs en de bedragen die ermee
gemoeid kunnen zijn om daar verandering in aan te brengen. De opdracht was
niet om met een politieke strategie te komen hoe die verandering kan worden
bewerkstelligd. Om die reden sluiten we af met aanbevelingen die voortvloeien
uit het onderzoeksproces zelf:
· De positieve effecten van meer bewegingsonderwijs of van meer vakleerkrachten bewegingsonderwijs zijn niet becijferd in dit rapport. Diverse
onderzoeken noemen die positieve effecten. Onbekend is echter nog hoe
deze effecten kunnen worden gekwantificeerd en dus tot welke baten (in
euro’s) dit leidt. Het verdient aanbeveling om werk te maken van het
kwantificeren van de effecten en zo een completer beeld van de kosten en
baten te krijgen.
· Er bestaan tussen directeuren verschillen in inzicht over de effecten van
het vervangen van groepsleerkrachten door vakleerkrachten, zowel in
termen van pedagogiek als in termen van roostering en financieel. Het is
wenselijk om meer informatie te verzamelen over dit onderwerp en die kennis in te delen met directeuren (best practices, workshops). Hetzelfde geldt
trouwens voor de mogelijkheden om tijd vrij te roosteren voor extra
bewegingsonderwijs (of muzieklessen of andere onderwerpen) door lessen
effectiever in te richten, onder andere door slim gebruik van ICT.
· Ondernemende directeuren die voorstander zijn van uitbreiding van uren
bewegingsonderwijs of meer inzet van vakleerkrachten vinden veelal de
benodigde middelen om hun plannen te realiseren. Andere directeuren
laten zich door een dergelijk gebrek aan middelen weerhouden om
veranderingen door te voeren. Stimulering van de ondernemingszin in het
onderwijs kan ertoe bijdragen dat scholen makkelijker ruimte vinden om
hun ideeën over goed onderwijs vorm te geven.
· In alle in dit rapport beschreven beleidsscenario’s is een structurele
uitbreiding van het aantal vakleerkrachten bewegingsonderwijs benodigd.
Daarvoor dient niet alleen het aantal instromers in de ALO te worden
uitgebreid, maar moet ook het aandeel ALO-afgestudeerden dat als
gymnastiekleraar op een basisschool aan de slag wil gaan verhoogd. Bij
de inzet van beleidscampagnes strekt het tot aanbeveling om deze op
beide doeleinden te richten.

65

66

BIJLAGEN

67

68

BIJLAGE 1

De arbeidsmarkt voor vakleerkrachten bewegingsonderwijs
Wanneer er meer lesuren lichamelijke opvoeding gegeven moeten worden
door vakleerkrachtengaan, is het belangrijk enig inzicht te hebben op de
ontwikkelingen op de arbeidsmarkt voor ALO-afgestudeerden in de afgelopen
jaren. Hieronder gaan we nog kort in op de ontwikkelingen op de opleidingen
en op de vraag waar de ALO-afgestudeerden terechtkomen.
Ontwikkelingen ALO-gediplomeerden
Het aantal ALO-instromers is de afgelopen jaren afgenomen van 1325 in 2010
naar 1005 in 2015: een afname van zo’n 25 procent. Ook het aantal
gediplomeerden is afgenomen van 845 naar 724: een afname van 15 procent.
Tabel B1.1

Instroom en gediplomeerden ALO1

Instroom
Gediplomeerden

2010
1325
845

2011
1323
690

2012
1134
666

2013
1090
673

2014
1103
724

2015
1005

Op basis van de Arbeidsmarktmonitor Sport 2015 schatten we het aantal ALOgediplomeerden uit 2010-2011 en 2012-2013, dat twee jaar na afstuderen een
baan in het basisonderwijs had op circa achttien procent.2 We schatten de
uitstroom naar het basisonderwijs de komende jaren op ongeveer hetzelfde
percentage.
Ontwikkeling werkgelegenheid vo docenten lichamelijke opvoeding
In de arbeidsmarktramingen van CentERdata wordt aan de hand van de
ontwikkeling van de werkgelegenheid, de vervangingsvraag die ontstaat door
uitstroom van docenten en de instroom van nieuwe docenten, de verwachte
3
onvervulde vraag naar docenten geraamd. Voor het vo maakt CentERdata
ook ramingen naar vak: die ramingen laten zien dat er ondanks een daling van
de werkgelegenheid voor docenten lichamelijke opvoeding in het vo er toch
nauwelijks een overschot van docenten zal ontstaan. De onvervulde vraag
schommelt de komende jaren tot 2022 rond de nul procent. Dat betekent dat
er eigenlijk geen vo-docenten beschikbaar komen voor een overstap naar het
primair onderwijs.
1

Bron: http://www.vereniginghogescholen.nl/kennisbank/feiten-encijfers/artikelen/studentenaantallen
2

Van de ALO-gediplomeerden 2012-2013 beoefent 80 procent een sportgerelateerde baan,
waarvan 55 procent in het onderwijs. Navraag bij de KBA, de uitvoerder van de Arbeidsmarktmonitor sport, leert dat ongeveer 40 procent werkzaam is als docent lichamelijke
oefening in het po.
3

CentERdata (2015) De toekomstige arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel po, vo en mbo
2015-2025. Update oktober 2015.

69

70

BIJLAGE 2

Raming huidige inzet groeps- en vakleerkrachten
De ramingen in dit rapport berusten deels op een inschatting van de totale
huidige inzet (in fte’s), gemoeid met het bewegingsonderwijs op Nederlandse
basisscholen en de verdeling van deze inzet tussen groeps- en vakleerkrachten. Hieronder gaan we kort in op hoe de inschattingen van de huidige
inzet tot stand zijn gekomen.
Totale inzet bewegingsonderwijs
De gemiddelde groepsgrootte in het primair onderwijs bedroeg volgens
CentERdata 23,3 leerlingen in 2014. Uit de open databestanden van DUO
blijkt dat het Nederlandse reguliere basisonderwijs 1.443.068 leerlingen in
2015 telde. Daarmee schatten we het totale aantal groepen in het basisonderwijs op ca. 61.930. Het wekelijkse gemiddelde aantal minuten
bewegingsonderwijs per groep bedraagt naar schatting 86 minuten (zie
hoofdstuk 2). Dit gemiddelde is berekend aan de hand van een gegevensanalyse over de schooljaren 2014-2015 en 2015-2016 van scholen in de
G37/G4 en de niet G37. Gemakshalve gaan we ervan uit dat dit gemiddelde
voor alle groepen in het Nederlandse basisonderwijs geldt. Wanneer we dit
wekelijkse gemiddelde combineren met het totale aantal groepen, en uitgaan
van veertig lesweken per groep per jaar, dan ramen we het totale aantal
klokuren bewegingsonderwijs op 3.550.900 uur.
De Normjaartaak Onderwijzend Personeel Primair Onderwijs gaat uit van
930 klokuren les per fte (1 fte beslaat ca. 1660 klokuren). Uitgaand van deze
normjaartaak, komt het totale aantal fte gemoeid met bewegingsonderwijs uit
op 3820 fte (= 3.550.900 / 930).
Inzet vak- en groepsleerkrachten
Bij DUO staan 6364 hoofdvestigingen van basisscholen in Nederland
geregistreerd. Volgens de nulmeting van het Mulier Instituut maakt vijftig
procent van de basisscholen gebruik van vakleerkrachten bij het bewegingsonderwijs (zie hoofdstuk 3). Basisscholen die voor het bewegingsonderwijs
een vakleerkracht inzetten, hebben gemiddeld voor 0,5 fte één of meerdere
vakleerkrachten in dienst. Combineren we deze gegevens met het totale
aantal basisscholen in Nederland, dan komt de totale inzet van vakleerkrachten uit op circa 1590 fte.
Uitgaand van een totale met bewegingsonderwijs gemoeide inzet van 3820
fte, komt de inzet van groepsleerkrachten op het bewegingsonderwijs neer op
2230 fte.
Daarmee schatten we het huidige aandeel door vakleerkrachten gegeven
lesuren bewegingsonderwijs op 42 procent.

71

72

BIJLAGE 3

Raming meerkosten uitbreiding gymaccommodaties
In hoofdstuk 5 is een raming gemaakt van de jaarlijkse meerkosten van de
benodigde uitbreiding van het aantal gymzalen per beleidsscenario. Deze
bijlage gaat in op hoe deze raming tot stand is gekomen.
Exploitatielasten
De exploitatie van gymnastiekzalen is een gemeentelijke aangelegenheid. Een
jaarlijks exploitatiebedrag per gymnastiekzaal is geraamd op basis van de
bestudering van zestien gemeentelijke grootboekoverzichten voor bijna
honderd gymzalen. Rekening is gehouden met bouw/vervanging (kapitaallasten), inrichtingskosten (gymtoestellen en overige apparatuur), onderhoud,
energie, verzekering, belastingen en inkomsten aan verhuur aan sportverenigingen. Hierin zijn zowel nieuwe gymnastiekzalen opgenomen met
relatief hoge kapitaallasten als zalen die (vrijwel) geheel zijn afgeschreven,
maar nog wel in gebruik zijn. Het gaat dus om de gemiddelde exploitatielasten
op lange termijn, die uitkomen op ca. € 42.000 per gymzaal.
Aannames voor de raming
· Een (gym)groep bestaat uit gemiddeld 23,3 leerlingen. Delen we het aantal
leerlingen per gemeente door dit gemiddelde, dan ontstaat het aantal
gymgroepen per gemeente.
· Combineren we dit met het gewenste aantal extra minuten gymles per
groep, dan ontstaat de benodigde extra gymcapaciteit (in minuten).
· Een schoolweek bestaat uit ca. 24 klokuren.1 Per gymzaal kan dus
wekelijks voor 24 klokuren gym worden gegeven.
· Delen we de extra behoefte aan gymcapaciteit door het aantal beschikbare
klokuren per gymzaal en houden we rekening met een geschatte
resterende capaciteit van de huidige voorraad gymzalen (circa 4100
zalen),2 dan verkrijgen we het aantal extra benodigde gymzalen.
· Er is van uitgegaan dat scholen geen onderwijs geven buiten schooltijden
en geen gebruik maken van andere voorzieningen (sporthallen/zalen e.d.).
Uitkomsten
Voor een verhoging van het wekelijkse aantal minuten bewegingsonderwijs
per groep van 86 naar 90 minuten (+5%) zijn 180 extra gymnastiekzalen
nodig. De gemiddelde jaarlijkse exploitatielasten daarvan bedragen circa
€ 8 mln. (prijspeil 2015). Verhoging van wekelijk 86 naar 135 minuten (+55%)
bewegingsonderwijs per groep vereist een uitbreiding van circa 2200
gymzalen, goed voor een jaarlijks additionele exploitatielast van € 91 mln.
1

Zie https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/schooltijden-en-onderwijstijd/vraag-enantwoord/hoe-regelen-basisscholen-de-schooltijden-en-lesuren
2

Dit aantal komt overeen met het Databestand SportAanbod (DSA) van het Mulier Instituut.

73

74

BIJLAGE 4

Roostertechnische frictie
De vraag naar reguliere lesuren sluit niet altijd aan bij het aanbod dat ontstaat
als gevolg van de voor de groepsleerkracht vrijgevallen gymles en andersom.
In deze bijlage schetsen we daar een voorbeeld van.
Normjaartaak
In het basisonderwijs kennen leerkrachten een normjaartaak van 1660 uur (bij
1 fte). Van die uren mogen er maximaal 930 voor ‘lesgebonden taken’ zijn. De
rest is voor bovenschoolse activiteiten, voorbereiding, nascholing et cetera. In
de praktijk ligt het aantal lesuren per fte niet ver onder het gestelde maximum.
Reguliere situatie met voltijds groepsleerkracht voor de klas
Gemiddeld heeft een groep in het basisonderwijs 940 contacturen per jaar,
verdeeld over ongeveer 40 lesweken. Gaan we ervan uit dat een groepsleerkracht met een voltijds aanstelling voor de klas staat, dan moet er op
jaarbasis nog tien uur door een andere groepsleerkracht worden ingevuld. In
de praktijk valt dat met invalkrachten roostertechnisch op te lossen.
Situatie met vakleerkracht
Gaan we ervan uit dat in de nieuwe situatie drie gymlesuren per week door
een vakleerkracht worden gegeven, zonder verhoging van het totale aantal
lesuren (dat is immers niet kostenneutraal), dan resteert voor de leerkracht
nog zo’n 810 contacturen voor zijn/haar klas (= 930 – 3 * 40). Dat aantal ligt
onder de gewenste 930 lesuren. De resterende 120 contacturen moeten op
andere wijze worden ingevuld. Wanneer een groep les krijgt van meerdere
deeltijdleerkrachten speelt een vergelijkbaar probleem.
Mogelijke oplossingsrichtingen
· De betrokken leerkracht de ontbrekende 120 lesuren in een andere groep
laten geven (de leerkracht met een tijdelijke aanstelling van die andere
groep wordt voor dat deel ontslagen). Dit kan feitelijk alleen tijdens de uren
dat de klas van de betrokken leerkracht gym heeft. Omdat klassenroosters
parallel lopen, is de vraag hoe dit opgelost moet worden.
· Geen grotere aanstellingen aan groepsleerkrachten geven dan 810/930 =
0,87 fte. Het resterende deel van de vroegere voltijds aanstelling (0,13 fte)
is de financieringsbron voor de vakleerkracht. Deze oplossing werkt alleen
bij nieuwe aanstellingen.
· De betrokken leerkracht de ontbrekende uren in de vorm van remedial
teaching laten geven, mits de school dat al in voldoende mate aanbiedt (en
de huidige remedial teacher voor dat deel ontslagen kan worden).
· De betrokken groepsleerkracht de ontbrekende uren laten investeren,
bijvoorbeeld in extra voorbereiding lessen en/of bijhouden van vakkennis.
Dit is geen kostenneutrale oplossing.
75

76

BIJLAGE 5

Investeringen en kasstromen zonder prijseffecten
B5.1

Additionele kosten en baten verankering inzet vakleerkrachten, 100
procent van de gymlessen, 2 gymlesuren (90 minuten) per groep
per week, in miljoenen euro’s, zonder rekening te houden met
prijseffecten
2017Tijdspad
2017
2018
2019
2020
2021
2021
Incidentele kosten
Extra opleidingen
7,2
10,7
14,3
19,6
28,1
79,9
Omscholingskosten en
0,1
0,1
0,2
0,2
0,2
0,8
investeringen verkorte trajecten
Intensivering wervingskosten
0,7
1,0
1,3
1,8
2,6
7,4
Reorganisatiekosten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal incidentele kosten
7,9
11,9
15,7
21,6
31,0
88,1
Structurele kosten
Personeelslasten
12,2
30,5
54,8
88,3
136,4 322,2
vakleerkrachten
Dubbele bezettingskosten
3,1
7,4
13,1
21,1
32,5
77,1
Campagnekosten
0,6
0,4
0,4
0,4
0,4
2,3
Investering sportaccommodaties
8,0
8,0
8,0
8,0
8,0
40,0
Totaal structurele kosten
23,8
46,2
76,4 117,8
177,4 441,6
Totaal kosten
31,8
58,1
92,1 139,4
208,3 529,7
Besparing personeelslasten
12,2
30,5
54,8
88,3
136,4 322,2
groepsleerkrachten
Overige baten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal structurele baten
12,2
30,5
54,8
88,3
136,4 322,2
Saldo kosten en baten
-19,6
-27,6
-37,3
-51,1
-71,8 -207,5
Totale investering (2017- 2021)
Saldo structurele kosten en baten in 2021

207,5
-40,9

77

B5.2

Additionele kosten en baten verankering inzet vakleerkrachten, 80
procent van de gymlessen, 2 gymlesuren (90 minuten) per groep
per week, in miljoenen euro’s, zonder rekening te houden met
prijseffecten
2017Tijdspad
2017
2018 2019 2020
2021
2021
Incidentele kosten
Extra opleidingen
7,2
7,1
12,5
12,4
13,2
52,4
Omscholingskosten en
0,1
0,1
0,2
0,2
0,2
0,8
investeringen verkorte trajecten
Intensivering wervingskosten
0,7
0,7
1,2
1,2
1,2
4,9
Reorganisatiekosten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal incidentele kosten
7,9
7,9
13,8
13,7
14,6
58,0
Structurele kosten
Personeelslasten vakleerkrachten
12,2
24,4
45,7
67,0
89,8
239,0
Dubbele bezettingskosten
3,1
5,9
10,9
16,0
21,3
57,2
Campagnekosten
0,6
0,4
0,4
0,4
0,4
2,3
Investering sportaccommodaties
8,0
8,0
8,0
8,0
8,0
40,0
Totaal structurele kosten
23,8
38,7
65,0
91,4 119,5
338,5
Totaal kosten
31,8
46,6
78,8 105,2 134,2
396,6
Besparing personeelslasten
12,2
24,4
45,7
67,0
89,8
239,0
groepsleerkrachten
Overige baten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal structurele baten
12,2
24,4
45,7
67,0
89,8
239,0
Saldo kosten en baten
-19,6
-22,3 -33,1 -38,2 -44,4
-157,5
Totale investering (2017- 2021)
Saldo structurele kosten en baten in 2021

78

157,5
-29,8

B5.3

Additionele kosten en baten verankering inzet vakleerkrachten, 100
procent van de gymlessen, 3 gymlesuren (135 minuten) per groep
per week, in miljoenen euro’s, zonder rekening te houden met
prijseffecten
2017Tijdspad
2017 2018 2019
2020
2021
2021
Incidentele kosten
Extra opleidingen
18,7
19,7
28,6
37,8
43,8
148,6
Omscholingskosten en
investeringen verkorte
0,1
0,1
0,2
0,2
0,2
0,8
trajecten
Intensivering wervingskosten
1,7
1,8
2,7
3,5
4,1
13,8
Reorganisatiekosten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal incidentele kosten
20,5
21,7
31,4
41,5
48,1
163,2
Structurele kosten
Personeelslasten
31,7
65,2 113,9
178,3
253,1
642,2
vakleerkrachten
Dubbele bezettingskosten
7,2
13,4
22,9
35,2
48,2
127,0
Campagnekosten
0,6
0,4
0,4
0,4
0,4
2,3
Investering
91,0
91,0
91,0
91,0
91,0
455,0
sportaccommodaties
Totaal structurele kosten
130,4 170,1 228,3
304,9
392,8 1.226,5
Totaal kosten
151,0 191,7 259,7
346,4
440,9 1.389,7
Besparing personeelslasten
31,7
65,2 113,9
178,3
253,1
642,2
groepsleerkrachten
Overige baten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal structurele baten
31,7
65,2 113,9
178,3
253,1
642,2
Saldo kosten en baten
-119,3 126,5 145,8
168,1
187,8
-747,4
Totale investering (‘17-‘21)
Saldo structurele kosten en baten in 2021

747,4
-139,7

79

B5.4

Additionele kosten en baten verankering inzet vakleerkrachten, 80
procent van de gymlessen, 3 gymlesuren (135 minuten) per groep
per week, in miljoenen euro’s, zonder rekening te houden met
prijseffecten
2017Tijdspad
2017
2018
2019
2020
2021
2021
Extra opleidingen
18,0
19,7
21,4
23,2
25,1
107,4
Omscholingskosten en
investeringen verkorte
0,1
0,1
0,2
0,2
0,2
0,8
trajecten
Intensivering
1,7
1,8
2,0
2,2
2,3
10,0
wervingskosten
Reorganisatiekosten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal incidentele kosten
19,7
21,7
23,6
25,5
27,7
118,1
Personeelslasten
30,5
63,9
100,5
140,1
183,1
518,2
vakleerkrachten
Dubbele bezettingskosten
6,8
13,1
19,3
25,5
31,7
96,3
Campagnekosten
0,6
0,4
0,4
0,4
0,4
2,3
Investering
91,0
91,0
91,0
91,0
91,0
455,0
sportaccommodaties
Totaal structurele kosten
128,8
168,5
211,2
257,0
306,2
1.071,8
Totaal kosten
148,6
190,1
234,8
282,5
333,9
1.190,0
Besparing personeelslasten
30,5
63,9
100,5
140,1
183,1
518,2
groepsleerkrachten
Overige baten
PM
PM
PM
PM
PM
PM
Totaal structurele baten
30,5
63,9
100,5
140,1
183,1
518,2
Saldo kosten en baten
-118,1 -126,2 -134,3 -142,4 -150,8
-671,8
Totale investering ’17-‘21
Saldo structurele kosten en baten in 2021

80

671,8
-123,1

BIJLAGE 6

Geraadpleegde bronnen
Berg. P. van. B. Borkus. E. van Groesen. E. van Kruchten. J. Loef. M.
Warmoeskerken (2016). Jaarevaluatie campagnes Rijksoverheid 2015.
Ministerie van Algemene Zaken, Den Haag.
Boers. E (2016). Structurele aandacht voor goed bewegingsonderwijs zorgt
voor meer motorisch vaardige kinderen. Paper gepresenteerd tijdens de
Dag van het Sportonderzoek, Groningen.
Breedveld. K (2013). Verschillen in sportdeelname. In: Breedveld, K., A.
Tiessen-Raaphorst (2006). Rapportage Sport 2006, 299-321. Sociaal en
Cultureel Planbureau, Den Haag.
Cebeon (2015). Financiële Effectentoetsen Stelselherziening Omgevingsrecht
– Invoeringsondersteuning. Cebeon, Amsterdam.
Centers for Disease Control and Prevention (2010). The association between
school-based physical activity, including physical education, and academic
performance. Department of Health and Human Services, Atlanta.
Chaddock-Heyman. L., C. Hillman. N. Cohen. A. Kramer (2014). The
importance of physical activity and aerobic fitness for cognitive control and
memory in children. Monographs of the Society for Research in Child
Development. 2014; 79(4): 25.
Collard, D., S. Boutkan. L. Grimberg. J. Lucassen. K. Breedveld (2014).
Effecten van sport en bewegen op de basisschool. Mulier Instituut, Utrecht.
Fontein, P., H. Adriaens. M. den Uijl. K. de Vos (2015). De toekomstige markt
voor onderwijspersoneel po, vo, en mbo 2015-2025 – Update oktober
2015. CentERdata, Tilburg.
Haapala, E (2013). Cardiorespiratory fitness and motor skills in relation to
cognition and academic performance in children – a review. J Hum Kinet.
2013; 36: 55-68.
Horst. J. van der. P. den Boer (2016) Arbeidsmarktmonitor Sport 2015.
Kenniscentrum Beroepsonderwijs Arbeidsmarkt, Nijmegen.

81

Lai, S., S. Costigan. P. Morgan. D. Lubans. D. Stodden. J. Salmon. L. Barnett
(2014). Do School-Based Interventions Focusing on Physical Activity,
Fitness, or Fundamental Movement Skill Competency Produce a Sustained
Impact in These Outcomes in Children and Adolescents? A Systematic
Review of Follow-Up Studies. Sports Med (2014); 44: 67-79.
Lees, C., J. Hopkins (2013). Effect of aerobic exercise on cognition, academic
achievement, and psychosocial function in children: a systematic review of
randomized control trials. Prev Chronic Dis. 2013; 10.
Lloyd, M., T. Saunders. E. Bremer. M. Tremblay (2014). Long- term
importance of fundamental motor skills: A 20-year follow- up study.
Adapted physical activity quarterly; 31(1): 67-78.
Lubans. D., P. Morgan. D. Cliff. L. Barnett. A. Okely (2010). Fundamental
movement skills in children and adolescents: review of associated health
benefits. Sports Medicine; 40(12): 1019-1035.
Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (2008). Beleidsdoorlichting
van de WTOS: Wet Tegemoetkoming Onderwijsbijdrage en Schoolkosten.
Morgan. P., L. Barnett. D. Cliff. A. Okely. H. Scott. K. Cohen. D. Lubans
(2013). Fundamental Movement Skill Interventions in Youth: A Systematic
Review and Meta-analysis. PEDIATRICS; 132 (5).
Reijgersberg, N. H. van der Werff. J. Lucassen (2013). Nulmeting
Bewegingsonderwijs. Mulier Instituut, Utrecht.
Romijn, D., N. Reijgersberg (2013). Quick Scan ruimte voor
bewegingsonderwijs 2013 – Nulmeting capaciteit gymaccommodaties in
het primair onderwijs. Mulier Instituut, Utrecht.
Schipper, A. de. H. Deerenberg, B. Bouthoorn. H. Toussaint (2014). Gymmen
kleuters beter met een gymleraar? Sportgericht; 68 (3): 29-31.
Stodden, D., S. Langendorfer. M. Roberton (2009). The association between
motor skill competence and physical fitness in young adults. Research
Quarterly for Exercise and Sport; 80(2): 223 - 229.
Sport Fryslân en Kennispraktijk (2013). Tussenrapportage na twee jaar Sport
op de basisscholen. Kennispraktijk, Ede.
Wel, J.J. van der en C. T. A. van Bergen (2016). Enquêtes bestuursakkoord
po. Tabellenrapport 2016. Regioplan, Amsterdam. (nog niet openbaar).

82

Internetbronnen
http://www.aob.nl/doc/14NormajaartaakPOaob.pdf (geraadpleegd op 1
september 2016).
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2015
/11/13/rapport-werkgroep-discontovoet-2015-bijlage/rapport-werkgroepdiscontovoet-2015-bijlage.pdf (geraadpleegd op 1 september 2016).
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/kamerstukken/
2013/12/09/kamerbrief-over-ontwikkeling-van-groepsgrootte-in-basisonderwijsen-voortgezet-onderwijs/kamerbrief-over-ontwikkeling-van-groepsgrootte-inbasisonderwijs-en-voortgezet-onderwijs.pdf (geraadpleegd op 1 september
2016).
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/schooltijden-en-onderwijstijd/vraagen-antwoord/hoe-regelen-basisscholen-de-schooltijden-en-lesuren
(geraadpleegd op 1 september 2016).

Databronnen
CBS Statline. Ontwikkeling consumentenprijsindex (CPI).
DUO open onderwijsdata. Onderwijspersoneel in het primair onderwijs in
aantal personen.
DUO open onderwijsdata. Onderwijspersoneel in het primair onderwijs in
aantal fte.
DUO open onderwijsdata. Adressen van hoofdvestigingen van scholen in het
basisonderwijs.
DUO open onderwijsdata. Prognose aantal leerlingen (bo en sbo).
DUO open onderwijsdata. Hbo overheidsbijdragen.
Duo. Data over de subsidietoekenning voor de leergang bewegingsonderwijs
2015.
Cebeon. Grootboekoverzichten van 16 Nederlandse gemeenten. Specificaties
grootboekrekeningen gymaccommodaties.
Ledenbestand KVLO. Leeftijdssamenstelling vakleerkrachten PO.
Regioplan en OCW (niet openbaar). Inventarisatie bewegingsonderwijs
G37/G4 en de niet-G37.
Vereniging van Hogescholen. Kengetallen studentenaantallen en
gediplomeerden.
83

84

Regioplan Beleidsonderzoek
Jollemanhof 18
1019 GW Amsterdam
T 020 531 531 5
E info@regioplan.nl
I www.regioplan.nl