Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

21 501-30

Raad voor Concurrentievermogen

Nr. 413

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 augustus 2017
Hierbij bied ik u, mede namens de Minister van Economische Zaken, het
verslag aan van de informele bijeenkomst van de Ministers verantwoordelijk voor concurrentievermogen («informele Raad voor Concurrentievermogen») op 25 juli 2017 in Tallinn, Estland. Deze informele Raad bestond
alleen uit een onderzoeksdeel, inclusief innovatie. Ook een aantal aan
Horizon 2020 geassocieerde landen was vertegenwoordigd.
Het Estse Voorzitterschap stelde tijdens de Raad de impact en relevantie
van onderzoek en de coherentie en openheid van Europese onderzoeksen innovatiepartnerschappen centraal. Vanwege het informele karakter
van deze Raad heeft een vrije gedachtewisseling plaatsgevonden, zonder
besluitvorming. Voor beide onderdelen werden de discussies gevoerd in
plenaire tafelrondes.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

kst-21501-30-413
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-30, nr. 413

1

Impact en relevantie van onderzoek
Beleidsdebat
Het Estse voorzitterschap organiseerde een debat over de impact en
relevantie van onderzoek en innovatie (O&I) en beoogde daarmee een
degelijke onderbouwing te geven voor meer investeringen in O&I onder
het volgende EU-Meerjarig Financieel Kader (MFK). Hierbij kwam ook de
vraag aan de orde op welke manier het EU-kaderprogramma voor O&I
(het huidige Horizon 2020) kan worden verbeterd om de impact van dat
programma te vergroten.
Eurocommissaris Moedas en Pascal Lamy (voorzitter van de High Level
Group «Maximaliseren van impact van EU onderzoeks- en innovatieprogramma’s») benadrukten in hun inleidingen het grote belang van meer
investeringen in O&I en een effectiever negende kaderprogramma.
Investeringen in O&I zorgen voor nieuwe kennis en technologie en zijn
daarmee een belangrijke stimulans voor economische groei en banen. Dit
blijkt onder meer in de VS en Oost- en Zuidoost Azië. Lamy en Moedas
gaven aan dat een nieuw kaderprogramma een omvang van 120 tot
160 miljard euro voor zeven jaar (in het meerjarig financieel kader
2014–2020 is dit € 70,2 mld.) zou moeten hebben om de EU voldoende
concurrerend te maken ten opzichte van deze werelddelen. Om op
Europees niveau voldoende budget voor O&I te kunnen verzekeren
stelden Moedas en Lamy dat dit ook door de EU-lidstaten gedragen moet
worden en dat daartoe de Ministers van Financiën en regeringsleiders die
beslissen over het MFK overtuigd moeten worden van het belang hiervan.
Beide sprekers vertelden ook dat geld alleen niet genoeg is om de positie
van de EU, als een excellente speler op het gebied van O&I, te behouden.
Daarvoor zijn in het nieuwe kaderprogramma ook aanpassingen nodig.
Europa is goed in het produceren van hoogwaardige kennis. Echter, we
dienen kennis en innovatie beter om te zetten in groei en toegevoegde
waarde voor de samenleving. Naast meer budget voor KP9 stelden zowel
Lamy als Moedas voor om meer nadruk te leggen op: 1) de onderzoeker
en innovator (mensgericht in plaats van procesgericht); 2) de inzet op
strategische onderzoeks- en innovatiemissies, bijvoorbeeld gebaseerd op
de VN «Sustainable Development Goals» (bijvoorbeeld geen plastic afval
na 2030 in EU); 3) openheid (optimaal hergebruik van onderzoeksdata en
open toegang tot publicaties); 4) internationale samenwerking;
5) disruptive innovation met een hierop toegepast, moderner financieringsinstrumentarium; en 6) verdere stroomlijning van de hoeveelheid
aan instrumenten binnen het kaderprogramma.
Verschillende landen gingen in de discussie in op maatregelen die
volgens hen nodig zijn om de impact en relevantie van O&I te vergroten.
Benadrukt werd dat dit begint op nationaal niveau, waar de uitgaven voor
O&I in verschillende landen verhoogd kunnen worden en de synergie
tussen hoger onderwijs en onderzoek kan worden verbeterd. Dit laatste
geldt ook voor het EU-kaderprogramma.
Ook werd door de landen het belang van openheid benadrukt (zowel van
onderzoeksdata als van publicaties), alsmede meer internationale
samenwerking buiten de EU, maar wel op basis van reciprociteit («open to
the world»). Daarnaast pleitten zij voor het behoud van de drie pijlers van
het kaderprogramma (excellent onderzoek, industrieel leiderschap en
maatschappelijke uitdagingen) en verdere stroomlijning en rationalisatie
van de grote hoeveelheid instrumenten.
Een aantal landen stelde vragen over de nog nader uit te werken
vormgeving en inhoud van de missies die Lamy en Moedas noemden.
Deze missies zouden interdisciplinair, intersectoraal en internationaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-30, nr. 413

2

moeten zijn om een grote impact te kunnen realiseren en om de
EU-burger te overtuigen van het belang van O&I. De landen willen
intensief overleg met de Europese Commissie over de totstandkoming
van deze missies. Op het punt van disruptieve innovatie meenden enkele
landen dat de balans tussen incrementele en disruptieve innovatie niet
teveel zou mogen doorslaan naar disruptieve innovatie. Ten slotte gaven
meerdere landen aan dat de synergie tussen de structuurfondsen en het
komende kaderprogramma zou moeten worden versterkt.
Verscheidene landen grepen de discussie aan om te praten over het
belang van bredere participatie van onderzoekers en instellingen in het
kaderprogramma (widening participation). Zij deden concrete voorstellen
om het huidige instrumentarium voor spreading excellence en widening
participation binnen Horizon 2020 financieel en inhoudelijk te versterken,
om de selectiecriteria voor de aanbesteding van projecten te veranderen,
om de staatsteunregels aan te passen en om de werking van de Seal of
Excellence te verbeteren, bedoeld voor excellente voorstellen die niet uit
het kaderprogramma gefinancierd kunnen worden, om de kans op
financiering uit andere EU-programma’s (zoals de structuurfondsen) te
vergroten.
Nederland benadrukte het belang van investeringen in O&I en de
toegevoegde waarde van Horizon 2020 voor zowel het Europese wetenschapsniveau en de concurrentiekracht, als het oplossen van maatschappelijke uitdagingen. Het is daarom nodig het belang van investeringen in
O&I uit te dragen. Om de impact van het kaderprogramma verder te
vergroten, acht Nederland het van belang dat alle partijen mee kunnen
doen, dat het programma gebaseerd is op excellentie en impact, dat er
synergie is met de structuurfondsen en andere instrumenten én dat het
voldoet aan de juiste randvoorwaarden die onderzoekers en innovatoren
ruimte geven om te onderzoeken en te innoveren. Het stimuleren van
open science draagt in belangrijke mate bij aan het vergroten van de
impact van O&I. Nederland benadrukte dat in het negende kaderprogramma geen rigoureuze wijzigingen zouden moeten worden doorgevoerd, maar dat moet worden voortgebouwd op de structuur van Horizon
2020.
Coherentie en openheid van Europese onderzoeks- en innovatiepartnerschappen
Beleidsdebat
Met het tweede debat beoogde het Estse Voorzitterschap de complexiteit
en toegankelijkheid van het geheel aan EU-instrumenten voor O&I te
adresseren, die tevens naar voren komt in de eerste resultaten van de
tussentijdse evaluatie van Horizon 2020 en het «Lamy Rapport». De
discussie richtte zich hoofdzakelijk op Europese publiek-publieke en
publiek-private partnerschappen voor onderzoek en innovatie. Als basis
voor de discussie had het voorzitterschap onderzoeks- en adviesbureau
Technopolis gevraagd om een beeld te schetsen van alle bestaande
partnerschappen. De aanwezigen wisselden vervolgens van gedachten
over de wijze waarop het Europese landschap van deze O&I partnerschappen doelmatiger, efficiënter en transparanter ingericht kan worden,
ook voor nieuwkomers.
Eurocommissaris Moedas benoemde in zijn inleiding de complexiteit van
het geheel aan partnerschappen. Hij verwelkomde het Technopolisrapport
en gaf aan dat de evaluaties van de partnerschappen op EU-niveau dit
najaar verwacht worden. Als eerste benadrukte hij enige voordelen van
partnerschappen, zoals de hefboomwerking op private en nationale
publieke financiering, het bijeenbrengen van nationale en Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-30, nr. 413

3

agenda’s en het realiseren van lange termijn-samenwerkingsverbanden.
Hij vond dat publiek-publieke partnerschappen in de praktijk meer invloed
kunnen hebben op de nationale O&I-agenda’s. Landen die minder
O&I-intensief zijn blijken ook minder goed betrokken bij partnerschappen.
Als uitdagingen zag hij het vergroten van flexibiliteit om in te spelen op
specifieke behoeften (zoals bij de uitbraak van Ebola), meer samenwerking met non-profit organisaties (zoals stichtingen) en burgers en een
meer missiegedreven benadering. Tot slot ging Moedas in op de aanname
dat partnerschappen vaak een gesloten netwerk zijn waarbij geen ruimte
is voor nieuwkomers. Dit blijkt niet zonder meer uit de cijfers van de
Europese Commissie, daarom is voorzichtigheid bij dergelijke aannames
geboden.
Twee gastsprekers gaven vervolgens hun visie op de voordelen van en
uitdagingen rond partnerschappen. Dr. Jana Kolar, directeur van
CERIC-ERIC1, beschreef uitdagingen rond het bewerkstelligen van
coherentie, transparantie en goede implementatie van partnerschappen
en noemde als voorbeeld van succesvolle partnerschappen de Europese
onderzoeksinfrastructuren, waarbij met een Roadmap wordt gewerkt.
Professor Luc Soete van de Universiteit van Maastricht wees op de grote
verschillen tussen onderzoeksgebieden, waardoor er ook verschillen zijn
in behoefte aan schaalgrootte, samenwerking met bedrijven en contact
met gebruikers of burgers in partnerschappen. Met het oog op de nog te
verwachten resultaten van de evaluatie besprak Soete een paar
voorbeelden van partnerschappen, waaronder het JTI ECSEL2. Deze
publiek-private samenwerking is een mooi voorbeeld van een partnerschap dat de O&I-inspanningen op het gebied van elektronische componenten, systemen en applicaties samenbrengt. Het zorgt voor een
gemeenschappelijke strategische agenda, een hefboom op private en
publieke investeringen en de realisatie van een waardeketen in Europa
met betrokkenheid van alle stakeholders (kennisinstellingen, mkb en grote
bedrijven). JTI ECSEL is open en heeft een significante impact op dit deel
van de digitale economie.
De landen waren in de discussie eensgezind over de noodzaak van het
aanbrengen van coherentie en stroomlijning in een complex en gefragmenteerd landschap van instrumenten. Hiervoor is een grondige analyse
op basis van empirisch bewijs noodzakelijk. Een aantal landen benadrukte
het belang van EU-meerwaarde en verwees daarbij naar voorbeelden van
publiek-publieke partnerschappen of publiek-private samenwerking.
Enkele landen verwelkomden in dit verband een meer missie-gedreven
aanpak, andere verzochten juist om meer duiding van de missiebenadering en benoemden daarbij het belang van ruimte voor bottom-upinitiatieven. Diverse landen benadrukten dat de partnerschappen te veel
gesloten netwerken zijn en dat dit moet veranderen. De noordelijke landen
onderstreepten het belang van openheid en excellentie als basis voor
impact. Tot slot gaven verscheidene landen aan dat nagedacht moet
worden over de voorwaarden waaronder een partnerschap opgericht
wordt en ook wanneer deze eindigt.
Nederland gaf aan actief te zijn in verschillende partnerschappen. Het gaat
hierbij om grootschalige projecten, die kostbaar zijn en die stakeholders
niet alleen kunnen uitvoeren. Tevens dragen deze partnerschappen bij aan
een hefboom op investeringen en de creatie van innovatieve ecosystemen. Een voorbeeld hiervan is het JTI ECSEL. Er zijn echter ook
partnerschappen die in de praktijk minder succesvol blijken te zijn waar
het gaat om de hefboomwerking, Europese meerwaarde, of excellentie en
1
2

Central European Research Infrastructure Consortium.
Joint Technology Initiative, Electronical Components and Systems for European Leadership.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-30, nr. 413

4

impact. De tussentijdse evaluatie van Horizon 2020, die dit najaar wordt
verwacht, biedt kansen om keuzes te maken over het eventueel samenvoegen, voortzetten of de beëindiging van partnerschappen. Nederland
onderstreepte dat partnerschappen geen doel op zich mogen worden. Ze
moeten bijdragen aan een competitief voordeel en het oplossen van
nieuwe uitdagingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 21 501-30, nr. 413

5