Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

31 934

Douane

29 991

Wijziging van de Mediawet in verband met het
bevorderen van een gezamenlijke strategie en
duidelijke regie met betrekking tot de
programmering van de landelijke publieke
omroep, alsmede het aanbrengen van een
helderder afbakening tussen toezicht, bestuur
en professionele werkprocessen binnen de
organisatie van de landelijke publieke omroep

Nr. 74

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 september 2023
Graag wil ik uw Kamer breder informeren over het belang en het
verantwoord gebruik van scanapparatuur door de Douane. In deze brief
ga ik in op de huidige situatie ten aanzien van de aanschaf en het gebruik
van scanapparatuur en op welke acties worden ondernomen om veilig
gebruik te kunnen blijven maken van scanapparatuur en het verminderen
van de afhankelijkheid van één leverancier. Het is belangrijk om continu
alert te zijn op nieuwe ontwikkelingen.
Bijgevoegd bij deze brief geef ik mede namens de Ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Justitie en Veiligheid en Buitenlandse
Zaken, antwoord op de Kamervragen die over Chinese scanapparatuur bij
de Douane zijn gesteld op 21 juni resp. 23 juni 2023 door de leden Kuiken
en Nijboer (Aanhangsel Handelingen II 2023/24, nr. 100) en de leden
Rajkowski, Brekelmans (beiden VVD) en lid Gündoğan (Gündoğan)
(Aanhangsel Handelingen II 2023/24, nr. 99).
Het belang van scanapparatuur
Ondermijnende drugscriminaliteit is een groot maatschappelijk probleem
dat het kabinet keihard aanpakt. De Douane beschermt Nederland tegen
de invoer van illegale goederen en staat, samen met de partners in de
veiligheidsketen, in de frontlinie van deze strijd. Bijna 6000 getrainde
professionals zien dag en nacht toe op het grensoverschrijdend goederenverkeer. Zo is er in de eerste helft van dit jaar bijna 30.000 kilo cocaïne
onderschept en werd recentelijk meer dan 8.000 kilo van deze drugs
onderschept in één container in de Rotterdamse Haven – de grootste
drugsvangst ooit in Nederland.

kst-31934-74
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 934, nr. 74

1

Scanapparatuur is van cruciaal belang bij het tegenhouden van verdovende middelen in Nederland. De Douane zet in de havens waar vracht- of
passagiersschepen binnenkomen, op de vliegvelden, bij postsorteercentra
en bij distributiecentra een breed scala van scanapparatuur in. De
scanners worden ingezet voor controle van goederen die de EU binnenkomen en uitgaan in onder andere containers, reizigersbagage, post- en
koerierspakketten. Tegelijkertijd mogen we nooit naïef zijn als het gaat om
onze nationale veiligheid in relatie tot IT-systemen. Dat houdt in dat de
Douane continu alert dient te zijn op nieuwe ontwikkelingen, op de
weerbaarheid en veiligheid van systemen en op de inmenging van
externe actoren. De alertheid vormt het fundament voor het gebruik van
IT-systemen en de succesvolle aanpak van drugscriminelen.
De inzet en de kwaliteit van scanapparatuur in de mainports van ons land
heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de genoemde drugsvangsten.
Bij het analyseren van scanbeelden beoordeelt de Douane of het
scanbeeld afwijkt van de lading die in de container hoort te zitten.
De beelden die een scanner maakt zijn in de basis zwart-wit van kleur. Aan
de hand van grijstinten tonen de beelden onderscheid tussen hoge en
lage dichtheid van het gescande materiaal. Een blok metaal heeft een
hogere dichtheid dan een vel papier. Als op een scan een afwijking wordt
waargenomen kan dat duiden op de aanwezigheid van een goed dat niet
in de lading hoort. Denk bijvoorbeeld aan een autoband. Deze is gevuld
met lucht en wanneer hier goederen in verstopt zitten beïnvloedt dat de
dichtheid, wat vervolgens zichtbaar wordt in de grijstinten op het
scanbeeld.
Nu verschillen scanners op diverse aspecten, waaronder de samenhang in
technische specificaties. Zo verschillen ze in het vermogen om de gehele
lading te kunnen doordringen en zodoende ook in een massievere lading
afwijkingen te kunnen constateren. Betere scanners maken afwijkingen
beter zichtbaar. Hoe beter de kwaliteit van de scanner, hoe groter de kans
dat een Douanier illegale goederen tussen de lading herkent. Zelfs de best
beschikbare scanner heeft zijn beperkingen, en daarom is de kwaliteit van
scanners van groot belang om de kans op het onderscheppen van
verdovende middelen te maximaliseren.
Juist omdat het gebruik van scanners zo belangrijk is en ik, met uw
Kamer, realiseer dat er risico’s en dreigingen zijn die uit kunnen gaan van
landen met een offensief cyberprogramma, hecht ik er aan dat in de
aanbesteding van scanapparatuur aandacht is voor de nationale veiligheid
en dat dit scanproces zo veilig mogelijk is ingericht.
Huidige situatie
Scanapparatuur wordt door de Douane aangeschaft via wettelijk
voorgeschreven inkoopprocedures op grond van nationale aanbestedingswetgeving. Nationale veiligheidsoverwegingen worden meegewogen bij de inkoop en aanbesteding van producten en diensten. Bij de
aanschaf en implementatie van gevoelige apparatuur dient rekening
gehouden te worden met zowel eventuele risico’s in relatie tot de
leverancier, als met het concrete gebruik van de systemen, bijvoorbeeld
waar het gaat om toegang tot systemen door derden. Ter ondersteuning
hiervan is eind 2018 instrumentarium ontwikkeld (quick scan nationale
veiligheid) dat organisaties bij inkoop en aanbesteding van diensten en
producten handvatten biedt bij het maken van een risicoanalyse en het
nemen van mitigerende maatregelen. De Douane past dit instrumentarium in het kader van alle aanbestedingen sinds 2021 toe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 934, nr. 74

2

Tegelijkertijd is het belang en de urgentie van informatiebeveiliging
continu onder de aandacht van de Douane. Om verzekerd te zijn dat de
scanprocessen bij de Douane veilig zijn ingericht, is onderzoek gedaan
door PWC. Hierover is uw Kamer eerder geïnformeerd. Het onderzoek
verschaft inzicht in het niveau van informatiebeveiliging van de scansystemen en de daaraan gerelateerde IT-inrichting. De gedane aanbevelingen
zijn opgepakt door de Douane.
Daarnaast is aanvullend onderzoek gedaan door TNO naar de vraag welke
risico’s er bestaan rond deze systemen. Het eerste deel van het onderzoek
betrof de risicoanalyse vanuit het perspectief van nationale veiligheid, met
een focus op de dreiging vanuit statelijke actoren. Het tweede deel zag op
risico’s vanuit de dreiging voor de bredere Douanedoelen vanuit niet
statelijke, criminele actoren. De algehele conclusie van het eerste
onderzoeksonderdeel naar de nationale veiligheid is dat de nationale
veiligheid op dit moment niet in gevaar komt als de vertrouwelijkheid,
integriteit of beschikbaarheid van scan- en detectieprocessen van de
Douane worden aangetast. Dit komt onder meer omdat de scan- en
detectiesystemen zelf geen gegevens bevatten die omwille van de
nationale veiligheid vertrouwelijk moeten blijven. Doordat de centrale
scan- en detectie netwerken gescheiden zijn van het netwerk in gebruik bij
Douane kunnen scanners niet als opstap gebruikt worden om bij andere
gegevens te komen. Bovendien houdt het merendeel aan vrachtcontroles
waarbij een x-ray scan wordt ingezet verband met mogelijke smokkel van
goederen die niet direct appelleren aan nationale veiligheidsbelangen
(tabak en verdovende middelen). In de conclusie wordt benadrukt dat de
Douane wel degelijk een rol vervult in de nationale veiligheid, maar op de
handhavingsgebieden die zijn gericht op bescherming van de nationale
veiligheid, is de Douane niet of slechts beperkt afhankelijk van scanapparatuur. Het onderzoek concludeert verder dat het van belang is deze
conclusie te heroverwegen als de (technische) inrichting van de scanprocessen verandert en op het moment dat scanapparatuur bij de Douane
nadrukkelijker wordt ingezet voor controletaken die aan de nationale
veiligheid appelleren. Ondertussen besteedt de Douane structureel
aandacht, onafhankelijk van welke leverancier apparatuur levert, aan de
bescherming en beveiliging van gegevens.
In dit tweede deel van het onderzoek is onderzocht of en welke risico’s de
Douane loopt bij misbruik van scan- en detectieapparatuur ten aanzien
van de bredere douanedoelen. TNO concludeert dat, hoewel er vanuit
criminologisch perspectief op dit moment geen realistisch dreigingsbeeld
bestaat, het voor de hand ligt om de technische infrastructuur rond scanen detectiesystemen conform gangbare good practices te beschermen.
TNO adviseert ook om gericht te blijven monitoren hoe de werkwijze van
criminelen zich in het digitale domein ontwikkelt en in hoeverre de
specifieke aanvalstechnieken die criminele organisaties omarmen
mogelijk om aanvullende informatiebeveiligingsmaatregelen vragen. De
Douane werkt aan de hand van de uitkomsten van de genoemde
onderzoeken aan het verbeteren van de informatiebeveiliging rond scanen detectieapparatuur.
Toekomst
Dit laat onverlet dat de Douane naar de toekomst kijkt en oog heeft voor
de geopolitieke en technische ontwikkelingen, maar ook naar ontwikkelingen in de landen om ons heen. Zo heeft België besloten om bij de
aanschaf van nieuwe scanners twee leveranciers uit te nodigen,
waartegen een andere leverancier in beroep is gegaan. De rechterlijke
uitspraak stelt dat België dit heeft mogen doen, waarbij meegewogen is
dat de scanners niet meer in een stand alone situatie zullen worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 934, nr. 74

3

gebruikt maar zullen worden opgenomen in een meer omvattend netwerk.
De aanschaf van nieuwe scanners ziet op de toekomst en tot die tijd blijft
België de huidige scanners gebruiken. De relevantie van deze uitspraak
voor de Nederlandse Douane ziet op twee elementen, namelijk het proces
rondom de aanschaf van scanners en de (technische) inrichting van de
scanprocessen. Ik zal eerst ingaan op het proces rondom de aanschaf van
scanners en vervolgens de inrichting van scanprocessen.
Op basis van de Aanbestedingswet 2012 is het niet mogelijk om een (in de
Europese Unie gevestigde) leverancier, die wel aan de gestelde eisen en
voorwaarden voldoet, uit te sluiten. Indien er sprake is van een gevaar
voor de nationale veiligheid, kan een gedeelte van de Aanbestedingswet
2012 niet van toepassing zijn en mogen leveranciers rechtstreeks
uitgenodigd worden. In het eerder genoemde onderzoek is aangegeven is
dat de nationale veiligheid op dit moment niet in gevaar komt als de
vertrouwelijkheid, integriteit of beschikbaarheid van scan- en detectieprocessen van de Douane worden aangetast.
Naast de eerder genoemde quick scan nationale veiligheid, die de Douane
sinds 2021 gebruikt bij aanbestedingen, worden er bij de aanbesteding
van scanapparatuur, naar aanleiding van het gedane (vertrouwelijke)
onderzoek naar de informatiebeveiliging, door de Douane meer gedetailleerde en minder vrijblijvende eisen geformuleerd ten aanzien van de
(informatie)beveiliging van de scanapparatuur dan voorheen.
Het vraagstuk van economische (on)afhankelijkheid staat kabinetsbreed
hoog op de agenda. Om hieraan invulling te geven treed ik met de
Minister van Economische Zaken in overleg om mogelijkheden te
verkennen de afhankelijkheid van een enkele leverancier verder te
verminderen.
Ten tweede treedt de Douane, met in achtneming van de kaders van de
Aanbestedingswet 2012, nog gerichter in overleg met scanleveranciers
om hen te interesseren tot het doen van een deelname aan onze
aanbestedingen.
Ten derde wil de Douane hierin optrekken met andere Europese Douaneorganisaties, waaronder bijvoorbeeld de Belgische Douane. Dit moet
ertoe leiden dat de scanleveranciers een kwalitatief hoger aanbod doen,
zodat op kwaliteitsaspecten een groter aanbod (van inschrijvingen) wordt
ingediend.
Om het hoofd te kunnen blijven bieden aan de grote opgave op het
gebied van ondermijning onder sterk groeiende goederenvolumes, werkt
de Douane aan slimme techniek (algoritmiek) om de effectiviteit van de
handhaving te vergroten. Daarvoor kan in de toekomst een koppeling
nodig zijn tussen scanapparatuur en het netwerk van de Douane. Dit kan
alleen als het veilig en verantwoord gebeurt. Daarom onderzoekt de
Douane hoe dit op een veilige manier kan.
Concreet betekent dit dat de Douane dit najaar in kaart brengt hoe de
inrichting op dataveiligheid rond scanapparatuur eruit zou moeten zien als
er in de toekomst gebruik wordt gemaakt van slimme techniek die
connectiviteit vereist. De vervolgstap is om dit zorgvuldig extern, met
betrokkenheid van de veiligheidsketen, te toetsen aan de conclusies van
het eerder uitgevoerde onderzoek van TNO naar de risico’s rond het
digitale domein van scan- en detectieapparatuur bij de Douane. Tot die tijd
wordt er geen koppeling tot stand gebracht met het Douane netwerk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 934, nr. 74

4

Conclusie
Kwalitatief goede scanapparatuur is van essentieel belang voor de
controle op goederen, maar ook in de strijd tegen de ondermijnende
criminaliteit. Zoals eerder is aangegeven, komt de nationale veiligheid op
dit moment met de huidige technische inrichting niet in gevaar als de
vertrouwelijkheid, integriteit of beschikbaarheid van scan- en detectieprocessen van de Douane worden aangetast. Dit laat onverlet dat we niet
naïef moeten zijn en ons bewust moeten zijn van geopolitieke en
technische ontwikkelingen en daar alert op moeten reageren. Met de
beschreven acties geef ik ook invulling aan de motie van de leden
Gündoğan (Gündoğan) en Van Wijngaarden (VVD)1.
De Staatssecretaris van Financiën,
A. de Vries

1

Kamerstuk 21 501-20, nr. 1966.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 934, nr. 74

5