Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Evaluatie van een
IPCC-klimaatrapport
Een analyse van conclusies over
de mogelijke regionale gevolgen
van klimaatverandering

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport: Een analyse van conclusies over de mogelijke
regionale gevolgen van klimaatverandering
© Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), juli 2010
PBL-publicatienummer 500216001
ISBN: 978-90-78645-43-6
Foto omslag: Hollandse Hoogte
Contact: L. Meyer, leo.meyer@pbl.nl
U kunt de publicatie downloaden van de website www.pbl.nl of opvragen via reports@pbl.nl
onder vermelding van het PBL-publicatienummer.
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding:
‘Planbureau voor de Leefomgeving, de titel van de publicatie en het jaartal.’
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is het nationale instituut voor strategische
beleidsanalyses op het gebied van milieu, natuur en ruimte. Het PBL draagt bij aan de kwaliteit
van de politiekbestuurlijke afweging door het verrichten van verkenningen, analyses en
evaluaties waarbij een integrale benadering voorop staat. Het PBL is voor alles beleidsgericht.
Het verricht zijn onderzoek gevraagd en ongevraagd, onafhankelijk en altijd wetenschappelijk
gefundeerd.
Vestiging Den Haag		
Postbus 30314		
2500 GH Den Haag		
T: (070) 328 87 00		
F: (070) 328 87 99		
E: info@pbl.nl
www.pbl.nl

Vestiging Bilthoven
Postbus 303
3720 AH Bilthoven
T: (030) 274 2745
F: (030) 274 44 79

Voorwoord
In januari 2010 berichtten de media over twee fouten in specifieke onderdelen
van het Vierde Klimaatrapport (2007) van het Intergovernmental Panel on Climate
Change, IPCC. Door deze mediaberichten kwam de geloofwaardigheid van het
gehele klimaatrapport onder druk te staan: kunnen de politiek en het publiek er
nog wel op vertrouwen dat het IPCC de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering goed beoordeelt?
Op 28 januari 2010 verzocht het Nederlandse parlement de toenmalige Milieuminister Jacqueline Cramer om te laten onderzoeken welke gevolgen deze fouten in het
IPCC-rapport zouden kunnen hebben. Vervolgens heeft minister Cramer het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)1) gevraagd om de betrouwbaarheid te beoordelen van de regionale hoofdstukken (H9-16) van de bijdrage van Werkgroep II aan
het Vierde Klimaatrapport (het deelrapport over gevolgen, adaptatie en kwetsbaarheid), en tevens om te beoordelen welke gevolgen eventuele fouten hebben voor
de conclusies in de hoogste samenvattingen van dat rapport.
Vanaf het begin was duidelijk dat het PBL de oorspronkelijke assessment van
Werkgroep II niet kon overdoen, gezien de enorme hoeveelheid wetenschappelijk onderzoek die in het Vierde Klimaatrapport is verwerkt2). Wat we echter
wél konden doen, was onderzoeken in hoeverre de samenvattingen in het Vierde
Klimaatrapport de bestaande wetenschappelijke kennis goed presenteren aan de
wereld van beleidsmakers, met een stevige basis in de achterliggende teksten en
wetenschappelijke referenties. Bovendien hebben we ook onderzocht welke lessen
voor toekomstige assessments uit onze bevindingen kunnen worden getrokken. Dit
was de meest geschikte aanpak om tegemoet te komen aan de algemene bezorgdheid die achter het specifieke verzoek van de parlementsleden schuilging: kunnen
de beleidsmakers en het publiek de belangrijkste conclusies van het IPCC nog wel
vertrouwen?
Een wetenschappelijk assessment – d.w.z. de analyse en beoordeling van de
actuele wetenschappelijke kennis – van een complex probleem zoals klimaatveran1) Het Planbureau voor de Leefomgeving is een onafhankelijke overheidsinstelling die als formele taak heeft om de Nederlandse regering en het Nederlandse parlement—en de Europese Commissie, het Europese Parlement en VN-organisaties—
wetenschappelijk advies te geven over problemen ten aanzien van milieu, duurzaamheid en ruimtelijke ordening. PBL-auteurs
hebben bijgedragen aan verschillende IPCC- rapporten. Het PBL huisvestte de co-voorzitter en het secretariaat van Werkgroep
III ( tegengaan van klimaatverandering) voor het Derde en Vierde Klimaatrapport.
2) Wij hebben elders gerapporteerd over de nieuwe inzichten op het gebied van klimaatwetenschap sinds de publicatie van
het Vierde Klimaatrapport in 2007 (cf. Nieuws in klimaatwetenschap en verkenning van grenzen, 2009).

Voorwoord

5

dering is een zeer ingewikkelde taak. Het IPCC vormt een brug tussen wetenschap
en beleid: het is een zogenaamde science–policy interface. Het IPCC doet zelf geen
wetenschappelijk onderzoek en doet ook niet aan beleidsvorming, maar zou wel
moeten garanderen dat beleidsmakers hun beslissingen kunnen baseren op de best
mogelijke kennis over klimaatverandering. Wij hebben onderzocht hoe Werkgroep
II van het IPCC deze taak heeft uitgevoerd in haar analyse en beoordeling van
regionale gevolgen van klimaatverandering, en naar aanleiding daarvan hebben we
een aantal aanbevelingen opgesteld voor de mogelijke verdere verbetering van de
kwaliteit van deze assessments.
Het onderzoek is uitgevoerd in het besef dat klimaatwetenschap en beleidsvorming
in een nieuw tijdperk moeten opereren; een tijdperk dat gekenmerkt wordt door
een hoge mate van politisering, een veel dynamischere interactie tussen wetenschap en publiek debat, en mondige burgers die óf willen weten of alle voorgestelde beleidsmaatregelen echt nodig zijn óf juist van mening zijn dat die voorgenomen maatregelen niet ver genoeg gaan. Die nieuwe context stelt andere eisen aan
de IPCC- assessments. Onze suggesties zijn daarmee niet per definitie een kritiek
op de 'architectuur' van het klimaatrapport van Werkgroep II zoals die in de jaren
voorafgaand aan de publicatie van het Vierde Klimaatrapport (2007) is ontwikkeld.
Wij geloven wel dat we door een kritische analyse van de inhoud van het Vierde
Klimaatrapport – inclusief onze eigen bijdrage daaraan – kunnen helpen om de
geloofwaardigheid van toekomstige IPCC-rapporten verder te verbeteren. Het is
een oefening in toekomstgericht leren.
De uitvoering van onze opdracht zou niet mogelijk geweest zijn zonder medewerking van de IPCC-auteurs van Werkgroep II, die bereid waren veel tijd te besteden
aan het beantwoorden van onze vragen, en dit bovendien deden binnen de strikte
deadlines die wij hen gesteld hebben. Het moge duidelijk zijn dat de verantwoordelijkheid voor het onderzoek, de presentatie van de bevindingen, de getrokken conclusies, én de aanbevelingen, uitsluitend ligt bij het Planbureau voor de
Leefomgeving.
Ons onderzoek is in aard en omvang beperkt. Een aantal conclusies en suggesties
heeft echter betrekking op de opzet van de procedures en processen van het IPCC.
Die suggesties kunnen hopelijk nog een rol spelen in de evaluatie door de InterAcademy Council, die eind augustus 2010 uitkomt. Deze evaluatie richt zich op de
procedures en processen binnen IPCC.3)
Prof. dr. Maarten Hajer
Directeur, Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)

3) InterAcademy Council 2010, Review of the IPCC; an evaluation of the procedures and process of the
Intergovernmental Panel on Climate Change, http://reviewipcc.interacademycouncil.net/index.html

6

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Inhoud
 Samenvatting

9

Deel I – Belangrijkste bevindingen
 1 Inleiding 19
1.1 Wetenschappelijke assessment voor beleid 19
1.2 Werkgroep II van het IPCC: achtergrond en werkwijze 22
1.3 Reikwijdte, doelstellingen en beperkingen van dit rapport 24
1.4 De opzet van dit rapport 27
 2 Methodologie 29
2.1 Onderzoeksbenadering 29
2.2 Classificatie van fouten en aanmerkingen 31
 3 Resultaten en discussie 37
3.1 De status van centrale samenvattende uitspraken over de regionale gevolgen van klimaatverandering
3.2 Fouten 39
3.3 Risicogerichte benadering 41
3.4 Aanmerkingen 45
3.5 Conclusies 48
 4 Aanbevelingen 51
4.1 Minimaliseren van het risico op fouten 51
4.2 Investeren in de verbetering en transparantie van de onderbouwing van samenvattende conclusies
4.3 Versterken van de kwaliteitscontrole door de hoofdstukteams 53
4.4 Versterken van het reviewproces 53
4.5 Verbeteren van de timing van de assessments 54
4.6 Zorgen voor een evenwichtige evaluatie van klimaatveranderings-effecten 55
4.7 Investeren in de wetenschap van klimaatveranderingseffecten 56

37

52

Deel II – Gedetailleerde Analyse van de Regionale Hoofdstukken en Samenvattingen
 5 Afrika 61
5.1 Analyse van de uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese
Rapport 61
5.2 Aanvullende bevindingen 63
5.3 Bevindingen afkomstig van het PBL-meldpunt op internet 65
 6 Azië 69
6.1 Analyse van de uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport
6.2 Aanvullende bevindingen 70

69

Voorwoord

7

 7 Australië and Nieuw-Zeeland
73
7.1 Analyse van de uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport
7.2 Aanvullende bevindingen 74

73

77
 8 Europa
8.1 Analyse van de uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport
8.2 Aanvullende bevindingen 78
8.3 Bevindingen afkomstig van het PBL-meldpunt op internet 81

77

 9 Latijns-Amerika
83
9.1 Analyse van uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport
9.2 Aanvullende bevindingen 84

83

 10 Noord-Amerika 89
10.1 Analyse van uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport
10.2 Aanvullende bevindingen 90

89

 11 Poolgebieden (Arctisch en Antarctisch) 93
11.1 Analyse van uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport
 12 Kleine eilanden 95
12.1 Analyse van uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport
12.2 Aanvullende bevindingen 96

93

95

 Bijlage A

Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport: Enkele voorbeelden van
mogelijke regionale gevolgen van klimaatverandering 99

 Bijlage B

De fout over het afsmelten van de Himalaya-gletsjers

 Bijlage C

104

De fout over het percentage van het Nederlands landoppervlak dat
onder zeeniveau lig 108

8

 Bijlage D

Zeespiegelstijging: Gevolgen voor Nederland

 Bijlage E

Afkortingen 115

 Colofon

117

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

110

Samenvatting
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft, op verzoek van de minister van
Milieu, de wetenschappelijke basis onderzocht van de belangrijkste conclusies die het IPCC
in het Vierde Klimaatrapport van 2007 trekt ten aanzien van de mogelijke regionale gevolgen van klimaatverandering. Deze conclusies zijn over het algemeen goed onderbouwd
en bevatten geen enkele significante fout. De bijdrage van Werkgroep II aan het Vierde
Klimaatrapport bevat ruimschoots bewijs dat regionale gevolgen van klimaatverandering
al worden waargenomen; de inschatting is dat deze gevolgen in de meeste delen van de
wereld tot aanzienlijke risico’s kunnen leiden als de temperatuur verder stijgt. In sommige
gevallen had de onderbouwing van de conclusies echter transparanter behoren te zijn.
Hoewel expertbeoordelingen essentieel zijn in wetenschappelijke assessments, beveelt het
PBL aan om de transparantie van deze beoordelingen in toekomstige IPCC-rapporten
te verbeteren. Bovendien zijn de onderzochte conclusies in hoge mate een selectie van
de belangrijkste negatieve gevolgen van klimaatverandering. Hoewel deze selectie voor
het Vierde Klimaatrapport was goedgekeurd door de lidstaten van het IPCC, adviseert
het PBL om in het Vijfde Klimaatrapport het volledige spectrum van regionale gevolgen
met de bijbehorende onzekerheden in de samenvattingen te vermelden. Om fouten en
tekortkomingen zo veel mogelijk te voorkomen moet het IPCC meer gaan investeren in de
kwaliteitscontrole.
 e samenvattende conclusies bevatten geen significante fouten
D
De onderbouwing is onderzocht van 32 belangrijke samenvattende conclusies van
het Vierde Klimaatrapport over de regionale gevolgen van klimaatverandering.
Deze conclusies geven voorbeelden van de geschatte gevolgen van klimaatverandering in acht wereldregio’s voor de voedsel- en watervoorziening, ecosystemen,
kustgebieden en volksgezondheid. De conclusies worden niet ondergraven door
fouten, hoewel één conclusie een kleine onnauwkeurigheid bevat: achteraf blijken
er niet 75 tot 250 miljoen mensen in 2020 in Afrika het risico te lopen op watertekort door klimaatverandering maar 90 tot 220 miljoen. Vanwege de grote onzekerheden in deze schattingen zijn de verschillen echter niet significant.
De herkomst van conclusies dient in toekomstige rapporten transparanter te worden
In zeven van de onderzochte 32 conclusies over de regionale gevolgen van klimaatverandering stond informatie die we niet voldoende konden traceren in de
achterliggende hoofdstukken in het rapport van IPCC-Werkgroep II of de daarin
geciteerde literatuur. Bij twee van deze conclusies hebben wij de kritische aanmerking gemaakt dat de generalisatie van onderzoeksresultaten onvoldoende gegrond
was; in beide gevallen werd gegeneraliseerd van lokale schaal naar het schaalniveau
van wereldregio’s, en in één van die gevallen ook van één veesoort naar vee in het
algemeen. Het PBL beveelt aan om te investeren in de verbetering en de trans-

Samenvatting

9

parantie van de onderbouwing van de samenvattende conclusies in toekomstige
IPCC-rapporten.
De regionale hoofdstukken: één significante fout en enkele aanmerkingen
In de regionale hoofdstukken hebben we, naast de twee inmiddels bekende fouten
over het smelten van de gletsjers in de Himalaya en het deel van Nederland dat
beneden zeeniveau ligt, nog een significante fout gevonden: een geschatte afname
van 50 tot 60% van de productiviteit van de ansjovisvisserij langs de Afrikaanse
westkust bleek gebaseerd op een foutieve interpretatie van de geciteerde literatuur. Het bleek te gaan om 50 tot 60% afname van extreme wind en turbulentie van
zeewater, met enige effecten op de ansjovis-stand die verder niet gekwantificeerd
was. Ook hebben we een aantal onnauwkeurigheden aangetroffen, variërend
van (zeer) kleine cijfermatige fouten tot onnauwkeurige literatuurverwijzingen.
Bovendien ziet het PBL aanleiding voor een aantal kritische aanmerkingen. Eén
hiervan is dat het rapport onvoldoende duidelijk maakt hoeveel van de geschatte
toename van het aantal hitte-gerelateerde doden in Australische steden feitelijk
aan klimaatverandering kan worden toegeschreven; een belangrijk deel blijkt door
demografische veranderingen te worden veroorzaakt. Deze onvolkomenheden
hebben echter geen effect op de 32 onderzochte samenvattende conclusies noch
op andere samenvattingen van de IPCC-rapporten.
De samenvattingen geven vooral voorbeelden van negatieve gevolgen
Het IPCC-rapport van Werkgroep II concentreert zich op de gevolgen van, aanpassing aan en kwetsbaarheid voor klimaatverandering. De meest geaggregeerde
samenvattende IPCC-conclusies die gebaseerd zijn op de regionale hoofdstukken
van de bijdrage van Werkgroep II aan het Vierde Klimaatrapport, geven bijna alleen
voorbeelden van de geschatte negatieve gevolgen van klimaatverandering. De
auteurs van het IPCC beschouwen deze als het meest relevant voor beleidsmakers.
Het PBL noemt dit een ‘risicogerichte benadering’, die indertijd impliciet is onderschreven door de lidstaten van het IPCC (waaronder de Nederlandse regering).
Het PBL onderschrijft het belang van het benadrukken van de mogelijke negatieve
gevolgen bij onverminderde klimaatverandering, maar vindt dat in het rapport van
Werkgroep II een duidelijke uitleg ontbreekt van de keuze voor deze risicogerichte
benadering en de consequenties daarvan. Anderzijds valt er ook iets voor te zeggen
dat beleidsmakers een compleet beeld van zowel de negatieve als positieve gevolgen zouden moeten krijgen in de Samenvattingen voor Beleidsmakers (zonder te
willen suggereren dat positieve en negatieve gevolgen elkaar zouden kunnen neutraliseren). Onze aanbeveling is dat er in het Vijfde Klimaatrapport expliciet wordt
uitgelegd welke benadering er in dat rapport gevolgd wordt. Bovendien stellen wij
voor dat de Samenvattingen voor Beleidsmakers twee aparte onderdelen krijgen
die de geschatte regionale gevolgen voor water- en voedselvoorziening, ecosystemen, kustgebieden en volksgezondheid op verschillende manieren bespreken:
 Een onderdeel dat het gehele spectrum van mogelijke gevolgen van klimaatverandering beschrijft, inclusief de onzekerheden, positieve gevolgen en het
relatieve aandeel van andere belangrijke invloeden zoals industrialisatie, bevolkingsgroei en landgebruik;
 Een onderdeel dat de belangrijkste negatieve gevolgen beschrijft, inclusief de
risico’s in het ongunstigste geval, op basis van een helder toegelichte methode
van risicobeoordeling.

10

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Geen gevolgen voor de overkoepelende conclusies
Onze bevindingen vormen geen ontkrachting van de belangrijkste conclusies van
het IPCC over gevolgen, adaptatie en kwetsbaarheid in relatie tot klimaatverandering. Er is ruimschoots bewijs te vinden in de waarnemingen dat natuurlijke
systemen op regionaal niveau al door klimaatverandering worden beïnvloed. De
negatieve gevolgen van onverminderde klimaatverandering brengen in de toekomst aanzienlijke risico’s met zich mee voor de meeste delen van de wereld. Deze
risico’s nemen toe als de mondiaal gemiddelde temperatuur verder stijgt.
Andere aanbevelingen
Andere aanbevelingen voor IPCC zijn:
 Creëer een openbaar meldpunt op internet waar mogelijke fouten in gepubliceerde rapporten gemeld kunnen worden;
 Geef een betere onderbouwing van generalisaties van case studies naar gehele
regio’s of sectoren, waarbij ook regionale modelstudies gebruikt kunnen
worden;
 Zorg ervoor dat uitspraken die bepaalde gevolgen aan klimaatverandering
toeschrijven, goed gefundeerd zijn op wetenschappelijk onderzoek, inclusief systematische waarnemingen, modellering en statistieken. De specifieke
bijdrage van klimaatverandering aan de gevolgen dient zorgvuldig te worden
gekarakteriseerd.
 Pas op voor het formuleren van uitspraken die door lezers kunnen worden
opgevat als een overdrijving van de geschatte gevolgen van klimaatverandering;
 Laat de lidstaten van het IPCC financiële middelen ter beschikking stellen voor
het inhuren van assistenten bij de kwaliteitscontrole van de hoofdstukken;
 Zorg ervoor dat alle conceptteksten volledig gereviewd worden door meerdere
experts;
 Zorg dat de onderbouwing en herkomst van de conclusies in de samenvattingen
grondiger gereviewd worden door experts en regeringsvertegenwoordigers;
 Laat de lidstaten van het IPCC meer investeren in het meten en modelleren van
klimaatverandering in ontwikkelingslanden.
De motie van de Tweede Kamer en de daaruit voortvloeiende opdracht aan het PBL
In januari 2010 kwam wereldwijd in het nieuws dat er twee fouten waren ontdekt
in een onderdeel van het Vierde Klimaatrapport uit 2007 van het IPCC: een te
hoge snelheid van het afsmelten van de gletsjers van de Himalaya en een te hoog
percentage voor het deel van Nederland dat onder zeeniveau ligt. De commotie
in de Nederlandse media en de daaropvolgende politieke discussie in Nederland
leidden tot een motie in de Tweede Kamer die werd behandeld op 28 januari 2010.
In de preambule van deze motie wordt erop gewezen dat de betrouwbaarheid van
het IPCC niet ter discussie zou mogen staan, maar dat die betrouwbaarheid nu in
het geding was gekomen. In de motie werd voorgesteld dat het kabinet opdracht
zou geven aan het PBL om een nieuwe update te maken van de stand van de
klimaatwetenschap en daarbij de implicaties van deze fouten in het IPCC-rapport te
betrekken.
Op basis van deze motie en het daaropvolgende debat in de Tweede Kamer besloot
de toenmalige Milieuminister Cramer de vraag aan het PBL te beperken tot een
onderzoek naar de gevolgen van mogelijke fouten in de regionale hoofdstukken

Samenvatting

11

van het rapport van IPCC-Werkgroep II over de gevolgen van klimaatverandering,
met speciale aandacht voor de gletsjers van de Himalaya.
Nadere omschrijving van de opdracht
Vervolgens heeft het PBL de opdracht iets breder ingevuld door ook de conclusies
over regionale gevolgen in de meest geaggregeerde samenvatting van het Vierde
Klimaatrapport te onderzoeken (de Samenvatting voor Beleidsmakers van het
Synthese Rapport). Daarnaast is besloten om in het onderzoeksrapport bijlagen
op te nemen over de gletsjers van de Himalaya, het percentage van het deel van
Nederland dat beneden zeeniveau ligt, en de bescherming van Nederland tegen
zeespiegelstijging. Dit laatste is gedaan omdat de eerder genoemde foutieve
uitspraken over de smeltsnelheid van de gletsjers van de Himalaya en het beneden
zeeniveau gelegen deel van Nederland een politieke discussie in gang hadden
gezet over de vraag of het Nederlandse beleid over zeespiegelstijging zou moeten
worden herzien.
Voor wat betreft de ‘laatste stand van zaken in het klimaatonderzoek’, waar de
Tweede Kamer om gevraagd had, verwijzen we naar het PBL-rapport: Nieuws in
klimaatwetenschap en verkenning van grenzen: een samenvatting voor beleidsmakers
over ontwikkelingen sinds het IPCC AR4 rapport van 2007, dat in december 2009
gepubliceerd is. In dit rapport, dat het PBL samen met het KNMI en Wageningen
Universiteit en Research Centrum (WUR) heeft opgesteld, is onder andere de
conclusie van het IPCC opnieuw bekeken dat de mondiale opwarming van de aarde
vanaf het midden van de 20ste eeuw zeer waarschijnlijk te wijten is aan menselijk
invloed op het mondiale klimaat. Gebleken is dat deze conclusie nog steeds robuust
is, zelfs met inachtneming van de peer-reviewed literatuur die deze relatie in twijfel
trekt. Deze en andere bevindingen van Werkgroep I vormden het uitgangspunt van
ons onderzoek van de IPCC-uitspraken over de mogelijke regionale gevolgen van
klimaatverandering1).
Gelet op de beperkte tijd en menskracht was het voor het PBL niet mogelijk om
de acht regionale hoofdstukken en de daarin geciteerde literatuur zin voor zin
op fouten te controleren, zeker niet als bedacht wordt dat het destijds honderden auteurs en reviewers vijf jaar gekost heeft om dit rapport te produceren. We
hebben ons onderzoek daarom beperkt tot de uitspraken in de IPCC-samenvattingen, en daarbij de volgende centrale vragen geformuleerd:
Zijn de samenvattende conclusies over de regionale gevolgen van klimaatverandering goed
onderbouwd in de regionale hoofdstukken en geciteerde literatuur? Zijn er fouten vanuit
de geciteerde wetenschappelijke literatuur en/of de regionale hoofdstukken doorgedrongen
tot in de conclusies in de samenvattingen? Hebben de eventueel gevonden fouten invloed
op de juistheid van deze conclusies? Welke aanbevelingen kunnen we naar aanleiding van
ons onderzoek doen om de kwaliteit van het assessmentproces voor het Vijfde Klimaatrapport (dat in 2014 klaar moet zijn) verder te verbeteren?

1) De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) brengt binnenkort een publicatie uit die dieper ingaat op deze fundamentele tak van klimaatwetenschap.

12

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

De rol van IPCC-klimaatrapporten en de rol van het PBL
Beleidsmakers moeten goed geïnformeerd zijn over de meest recente inzichten op
het gebied van de klimaatwetenschap. Zij kunnen onmogelijk zelf een betrouwbaar
overzicht maken van de beschikbare wetenschappelijke literatuur, en de vele, soms
tegenstrijdige, uitspraken daarin. Bovendien is het voor het beleidsproces van grote
waarde om een kennisbasis te hebben die door alle betrokken partijen wordt gedeeld
en als betrouwbaar en legitiem wordt beschouwd. Daarom hebben de lidstaten van
de Verenigde Naties die het IPCC, vormen in 1989 afgesproken dat een groep van
zorgvuldig geselecteerde experts uit alle delen van de wereld de alsmaar groeiende
hoeveelheid wetenschappelijke literatuur op het gebied van klimaat periodiek zou
gaan beoordelen. Binnen de kaders van het IPCC moeten deze experts samen tot
gemeenschappelijke standpunten komen die de meest recente inzichten op het
gebied van klimaatwetenschap weergeven, volledig, zonder vooringenomenheid en
zonder het beleid iets voor te schrijven. De strenge procedures die de lidstaten van
het IPCC hiervoor hebben afgesproken, moeten dit garanderen. De geloofwaardigheid van een IPCC-rapport is afhankelijk van zowel de kennis en de integriteit van de
schrijversteams als van de grondigheid en deskundigheid van de reviewers.
Het PBL fungeert vaak als ‘vertaler’ in figuurlijke zin van IPCC-rapporten voor Nederlandse beleidsmakers. In het huidige geval was het PBL gevraagd een oordeel te
geven over de betrouwbaarheid van een aantal belangrijke conclusies die voortkomen uit een specifiek IPCC-rapport, namelijk het rapport van Werkgroep II. Daarbij
hebben we tot op zekere hoogte moeten vertrouwen op de expertbeoordelingen
van de auteurs van dat IPCC-rapport, omdat het onmogelijk was om alle theorie,
metingen, waarnemingen, modelberekeningen en argumenten op te sporen en
te beoordelen, die de auteurs tijdens hun vijf jaar durende assessment hebben
gebruikt om tot bepaalde conclusies te komen. Wat we echter wel konden onderzoeken was of de belangrijkste conclusies in de samenvattingen goed onderbouwd
waren door informatie in de achterliggende hoofdstukken, of de informatie in de
hoofdstukken naar onze mening op degelijke wetenschappelijke bronnen gebaseerd was, en of er opvallende fouten of onnauwkeurigheden zaten in (de presentatie van) de onderzochte informatie.
De klimaatrapporten van het IPCC zijn altijd momentopnames: ze geven een
representatief beeld van de stand van wetenschappelijke kennis op dat moment.
Voortschrijdende wetenschappelijke ontwikkelingen kunnen leiden tot nieuwe
inzichten. In ons onderzoek hebben we echter de wetenschappelijke informatie
die na de publicatie van het Vierde Klimaatrapport beschikbaar is gekomen buiten
beschouwing gelaten. Onze taak was niet om het klimaat-assessment van het IPCC
over te doen, maar om de fundering van dat rapport ten tijde van de afronding
ervan in begin 2007 te onderzoeken.
Focus van het onderzoek
Het Vierde Klimaatrapport van het IPCC beslaat bijna 3000 pagina's. Ons onderzoek
richtte zich slechts op een klein onderdeel van dit rapport. Het Vierde Klimaatrapport bestaat uit vier delen: het rapport van Werkgroep I over de natuurwetenschappelijke basis van klimaatverandering, het rapport van Werkgroep II over de
gevolgen van, aanpassing aan en kwetsbaarheid voor klimaatverandering, het
rapport van Werkgroep III over het terugdringen van de broeikasgasuitstoot en het

Samenvatting

13

Synthese Rapport, waarin de belangrijkste bevindingen van de drie werkgroeprapporten worden geïntegreerd.
Het rapport van Werkgroep II bevat twintig hoofdstukken, waarvan er acht over de
verschillende wereldregio’s gaan: Afrika, Azië, Australië en Nieuw-Zeeland, Europa,
Latijns-Amerika, Noord-Amerika, de poolgebieden, en de kleine eilandstaten.
In de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Synthese Rapport staat een tabel
met enkele voorbeelden van mogelijke regionale gevolgen van klimaatverandering
die gebaseerd is op de acht regionale hoofdstukken, met voor elke wereldregio vier
uitspraken (voor een weergave van deze tabel zie Bijlage A). Wij beschouwen deze
tabel in het Synthese Rapport als het hoogste samenvattingsniveau waarop de
belangrijkste regionale gevolgen van klimaatverandering gepresenteerd worden,
met de grootste zichtbaarheid voor beleidsmakers.2)
We hebben ons onderzoek daarom primair gericht op de onderbouwing van deze
32 conclusies, die als selectie vrijwel letterlijk zijn overgenomen uit de Samenvatting
voor Beleidsmakers van het rapport van Werkgroep II.
Analyse van de hoofdstukken en samenvattingen
De rapporten van de IPCC-Werkgroepen bestaan uit een aantal informatieniveaus.
De teksten van de hoofdstukken, en de daarin geciteerde literatuur vormen de
basis. Daarnaast begint ieder hoofdstuk met een Executive Summary. Bovendien
bevat elk Werkgroeprapport zowel een uitgebreide Technische Samenvatting
(Technical Summary), waarin de informatie uit alle hoofdstukken geïntegreerd en
samengevat wordt, als een korte Samenvatting voor Beleidsmakers (Summary for
Policymakers).
We hebben de Executive Summaries van alle acht regionale hoofdstukken geanalyseerd en de herkomst van de uitspraken daarin nagetrokken in relevante delen van
de achterliggende teksten van de regionale hoofdstukken en de belangrijkste geciteerde literatuur. Hetzelfde hebben we gedaan met de uitspraken over regionale
gevolgen in de Technische Samenvatting en de Samenvatting voor Beleidsmakers
van het rapport van Werkgroep II. Daarnaast hebben we onderzocht hoe deze
conclusies zijn overgenomen in de hoofdtekst van het Synthese Rapport en hoe ze
uiteindelijk in de Samenvatting voor Beleidsmakers van dat rapport zijn geland (zie
Figuur 2.1).
Meldpunt op internet
Het PBL heeft gedurende een maand een meldpunt op internet opengesteld om
alle experts in Nederland de gelegenheid te geven om aan ons onderzoek bij te
dragen. We hebben daarbij gevraagd om meldingen van mogelijke fouten in de
regionale hoofdstukken van het rapport van Werkgroep II. Na een maand waren er
2) Het Synthese Rapport is een paar weken voor de belangrijke wereldklimaatconferentie van de
UNFCCC (de VN-Klimaatconventie) in Bali in december 2007 gepubliceerd (ook wel CoP13 genoemd).
Tijdens deze conferentie hebben de deelnemende landen de eerste stappen gezet naar een langetermijnstrategie voor klimaatbeleid, als vervolg op de eerste verplichtingenperiode van het Kyoto
Protocol.

14

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

40 meldingen door het PBL ontvangen, waarvan de meeste echter gingen over het
rapport van Werkgroep I. Twee meldingen kwalificeerden zich voor opname in ons
rapport. Alle meldingen en de bijbehorende reacties van het PBL staan vermeld op
de website van het PBL.
Proces
We hebben de auteurs van de regionale hoofdstukken van het rapport van Werkgroep II gevraagd om commentaar te leveren op onze conceptbevindingen. In onze
communicatie hebben verschillende iteraties plaatsgevonden. In sommige gevallen
hebben we ook contact opgenomen met auteurs van geciteerde literatuur. Het
conceptrapport is ook gereviewd door interne en externe experts uit binnen- en
buitenland. Bovendien heeft de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) als onafhankelijke partij toezicht gehouden op ons onderzoek.
Methodologie
Op basis van ons onderzoek presenteren we in dit rapport de volgende resultaten:
1. Bevindingen over de onderbouwing van de 32 conclusies over regionale gevolgen in de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Synthese Rapport (belangrijkste doelstelling);
2. Bevindingen over uitspraken op lagere niveaus zoals de onderbouwing van
uitspraken over regionale gevolgen in de Technische Samenvatting en de samenvattingen van de regionale hoofdstukken, en enkele kwesties in onderdelen van
de hoofdstukken zelf die we tegenkwamen tijdens ons onderzoek. Omdat onze
doelstelling was om mogelijke fouten op te sporen die de belangrijkste boodschappen voor beleidsmakers zouden beïnvloeden, hebben we niet systematisch alle uitspraken in de hoofdstukken kunnen controleren.
In ons onderzoek hebben we een aantal criteria gehanteerd bij het beoordelen
van de kwaliteit van de IPCC-uitspraken. Het eerste onderscheid dat we hebben
gemaakt is die tussen feitelijke ‘fouten’ – waarvan wij vinden dat die met een
erratum moeten worden rechtgezet op de website van het Vierde Klimaatrapport
– en ‘aanmerkingen’; in het laatste geval gaat het om kritische opmerkingen die
wij gemaakt hebben vanuit onze specifieke opdracht om de conclusies namens de
Nederlandse beleidsmakers te beoordelen. Deze criteria hadden we niet vooraf
gedefinieerd; we hebben ze ontwikkeld tijdens het ordenen van onze bevindingen.
Zo zijn er negen criteria ontstaan, met daaraan gekoppeld twee soorten ‘fouten’
(‘errors’, E1-E2) en zeven soorten ‘aanmerkingen’ (‘comments’, C1-C7):
–– E1. Onnauwkeurige uitspraak;
–– E2: Onnauwkeurige literatuurverwijzing;
–– C1: Onvoldoende gegronde toeschrijving (als een bepaald gevolg was toegeschreven aan klimaatverandering zonder overtuigende onderbouwing);
–– C2: Onvoldoende gegronde generalisatie (als de bevindingen van case
studies waren gegeneraliseerd of geëxtrapoleerd zonder overtuigende
onderbouwing);
–– C3: Onvoldoende transparante expertbeoordeling (als we de redenering achter
een conclusie niet konden traceren in de achterliggende hoofdstukken of
geciteerde literatuur);
–– C4: Inconsistentie tussen uitspraken (als de uitspraken niet consistent waren
tussen de verschillende lagen van het Klimaatrapport);

Samenvatting

15

–– C5. Ontraceerbare literatuurverwijzing (als we een geciteerde publicatie niet
konden terugvinden);
–– C6: Onnodig gebruikmaken van grijze literatuur (als er alleen naar grijze literatuur, d.w.z publicaties buiten peer-reviewed wetenschappelijke tijdschriften,
werd verwezen terwijl er wel passende literatuur in peer-reviewed wetenschappelijke tijdschriften beschikbaar was);
–– C7: Uitspraak niet beschikbaar voor review (als er nieuwe informatie is toegevoegd ná het laatste review die niet duidelijk gebaseerd is op inhoudelijke
reviewcommentaren).
Conclusies die aan onze criteria voldoen, d.w.z. die geen ‘aanmerkingen’ vereisten
of ‘fouten’ bevatten, beschouwen wij als gegrond en betrouwbaar.
Het smelten van de gletsjers in de Himalaya
Naar aanleiding van het verzoek van Minister Cramer om actuele informatie te
verschaffen over het smelten van de gletsjers in de Himalaya hebben we de nieuwe
wetenschappelijke informatie onderzocht die gepubliceerd is na het verschijnen van
het Vierde Klimaatrapport (zie Bijlage B). De regionaal gemiddelde snelheid waarmee
de gletsjers afnemen ligt in dat deel van de wereld waarschijnlijk tussen de 0,1 en 0,5%
per jaar. Hoewel het gletsjeroppervlak van de Himalaya in deze eeuw aanzienlijk zal
krimpen, vooral in het meest kwetsbare oostelijke deel van de Himalaya, zullen de
gletsjers (zoals de Khumbu en de Imja) zeker niet grotendeels of geheel verdwenen
zijn in 2035, zoals er in het rapport van Werkgroep II gesteld wordt.
De jaarlijkse bijdrage van de gletsjers van de Himalaya aan de wereldwijde zeespiegelstijging bedraagt 0,06±0,04 mm, ofwel ongeveer 2% van de huidige jaarlijkse zeespiegelstijging van 3.1±0.7 mm. De smeltsnelheid van de gletsjers in de Himalaya lijkt
de laatste jaren iets te zijn toegenomen maar dat geldt ook voor de zeespiegelstijging
en daarom is de geschatte bijdrage van 2% waarschijnlijk nog steeds van toepassing.
Het deel van Nederland dat onder de zeespiegel ligt
De fout rond het deel van Nederland dat onder de zeespiegel ligt komt uit een door
het PBL aangeleverde tekst (zie Bijlage C). In het rapport staat dat 55% van Nederland onder zeeniveau ligt. Er had moeten staan dat 55% van Nederland gevoelig is
voor overstromingen: 26% van Nederland is kwetsbaar omdat het onder zeeniveau
ligt en 29% is gevoelig voor rivieroverstromingen
Zeespiegelstijging en de gevolgen ervan voor Nederland
Foutieve uitspraken over het smelten van de gletsjers in de Himalaya en het
beneden zeeniveau gelegen deel van Nederland hebben in Nederland ook een
discussie in gang gezet over de vraag of het Nederlandse beleid ten aanzien van
zeespiegelstijging zou moeten worden herzien (zie bijlage D). Het antwoord op
die vraag is een duidelijk ‘nee’: de bijdrage van de smeltende Himalaya-gletsjers
aan de zeespiegelstijging is zeer beperkt (rond 2%) en het veiligheidsbeleid over
overstromingen in Nederland, zoals geformuleerd in het Nationale Waterplan voor
2009-2015 (Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 2009) en uitgewerkt in het Deltaprogramma, is goed gefundeerd op de beschikbare kennis over klimaatverandering,
zeespiegelstijging, rivierafvoeren en bijbehorende onzekerheidsmarges. De huidige
discussie over het IPCC heeft geen gevolgen op de aannames van het Nationale
Waterplan en het Deltaprogramma.
16

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Deel I – Belangrijkste
bevindingen

Deel I – Belangrijkste bevindingen

17

18

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Inleiding
1.1 Wetenschappelijke assessment voor beleid

1

Klimaatverandering is om een aantal redenen een van de meest complexe beleidsproblemen: het is moeilijk direct waarneembaar, waardoor beleidsmakers en het
publiek afhankelijk zijn van experts voor de beschrijving van mogelijk negatieve
gevolgen; de gevolgen van klimaatverandering worden wellicht pas over tientallen
jaren zichtbaar, terwijl preventieve maatregelen nu al genomen zouden moeten
worden; klimaatverandering is een wereldwijd fenomeen dat alleen effectief kan
worden aangepakt als alle landen meedoen (het is een klassiek voorbeeld van een
‘meeliftersprobleem’); en het tegengaan van klimaatverandering is geen kwestie
van het beteugelen van één duidelijk vastgestelde bron (zoals het geval was bij de
aantasting van de ozonlaag), maar van een veelvoud van bronnen. Deze complexe
eigenschappen, door Rittel & Webber (1973) de karakteristieke wickedness (‘kwaadaardigheid’) van het klimaatprobleem genoemd, maken dat klimaatwetenschap een
zeer centrale rol speelt in het beleidsdebat. Wat de zaak verder compliceert, is dat
er voor een volledig inzicht in het klimaatprobleem zeer uiteenlopende wetenschappelijk disciplines nodig zijn, die onderling verschillen in opgebouwde kennis
op het gebied van het meten en begrijpen van klimaatverandering, de gevolgen
ervan en de maatregelen die er tegen genomen kunnen worden. Aangezien zowel
de belangen als de onzekerheden groot zijn is voor het oplossen van het klimaatprobleem ‘post-normale wetenschap’ nodig: een oplossingsgerichte strategie met
speciale aandacht voor de kwalitatieve oordelen en waardengeladenheid die in de
wetenschap doordringen (Funtowicz en Ravetz, 1993).
 e rol van assessments
D
Het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) is indertijd opgericht om
internationale beleidsmakers te informeren over de algemeen erkende, voor beleid
relevante stand van kennis, met inbegrip van bijbehorende onzekerheden (zie
b.v. Petersen 2006). Sinds de oprichting in 1989 is het IPCC daar goed in geslaagd.
Desondanks wordt de wetenschappelijke kennis over de gevolgen van klimaatverandering nog steeds geplaagd door grote, en ten dele onoplosbare onzekerheden.
Een bijkomend probleem is dat er wereldwijd zeer verschillend tegen de risico’s van
klimaatverandering wordt aangekeken: niet alleen tussen samenlevingen, maar ook
binnen die samenlevingen zijn er grote verschillen in risicoperceptie (vgl. b.v. Hulme
2009).
Klimaatverandering is daarom een complex probleem, niet alleen wat betreft de
oorzaken en gevolgen, maar ook als men kijkt naar de implicaties voor het beleid.
De grote onzekerheden, de verschillende belangen, en de verscheidenheid aan

Inleiding

19

opvattingen ten aanzien van alle aspecten van de oorzaken, gevolgen en mogelijke
tegenmaatregelen zijn alle onverbrekelijk verbonden met het klimaatprobleem.
Wetenschappelijke ‘assessments’ vormen in zulke situaties het institutionele middel
om beleidsmakers van informatie te voorzien die hen kan helpen beleidsstrategieën
te formuleren en besluiten te nemen. Assessments presenteren de stand van
kennis ten aanzien van een bepaald beleidsprobleem. Het is een subtiel middel. In
de afgelopen jaren is duidelijk geworden dat een traditioneel, lineair ‘wetenschapvoor-beleid-model’, waarin een duidelijke beleidsvraag leidt tot een wetenschappelijk onderzoek met hypotheses, experimenten en onomstreden resultaten,
niet werkt voor klimaatverandering; het probleem is er te complex voor, en gaat
gepaard met teveel (blijvende) onzekerheden. De grote onzekerheden over klimaatverandering betekenen echter niet dat wetenschappelijke informatie geen rol
zou kunnen én moeten spelen in het politieke besluitvormingsproces. Integendeel,
goed geformuleerde wetenschappelijke informatie wordt als een cruciaal onderdeel gezien in de aanpak van complexe beleidsvraagstukken.
Het instrument van ‘wetenschappelijke assessment’, zoals die door het IPCC wordt
toegepast, is ontwikkeld om de dialoog tussen wetenschappers en beleidsmakers
bij complexe vraagstukken vorm te geven (zie b.v. Social Learning Group, 2001).
Wetenschappelijke assessment is de analyse en beoordeling van informatie die verkregen is uit bestaand onderzoek, met als doel om binnen de context van specifieke
besluitvormingsprocessen inzicht te verschaffen in de verstrekkende gevolgen van
een beleidsprobleem, en om mogelijke tegenmaatregelen te identificeren en te
evalueren. In dergelijke assessments wordt meestal geen nieuw onderzoek gedaan.
De wetenschappelijke assessment van complexe beleidsvraagstukken zoals klimaatverandering moet zodanig georganiseerd zijn dat onzekerheden op een juiste
manier aan de orde worden gesteld en verschillende maatschappelijke standpunten
in het proces worden meegenomen. Op deze manier krijgen politici een beter idee
over mogelijke toekomstige ontwikkelingen die de wereld te wachten staan, en
over de keuzes die gemaakt kunnen worden. Een van de taken van onafhankelijke
assessments is om de onzekerheden die met een probleem gepaard gaan te beoordelen en te communiceren, en om ervoor te zorgen dat een probleem geanalyseerd
wordt vanuit verschillende waardeperspectieven. Vervolgens is het aan de beleidsmakers om te beslissen of, en zo ja, welke maatregelen er nodig zijn.
Het IPCC-assessmentproces
In ons rapport hebben wij de kwaliteit onderzocht van de belangrijkste uitspraken
van het IPCC over de regionale gevolgen van klimaatverandering. Deze uitspraken
zijn het resultaat van een langdurig productieproces. De grondige werkwijze van
het IPCC, met zijn uitgebreide procedures voor review, worden hier niet herhaald;
deze worden uitvoerig beschreven in Principles Governing IPCC Work (http://www.
ipcc.ch/pdf/ipcc-principles/ipcc-principles.pdf; voor een samenvatting, zie http://
www.ipcc.ch/pdf/ipcc-principles/IPCC%20Procedures.pdf). Deze procedures moeten
ervoor zorgen dat klimaatassessment op verantwoorde wijze wordt uitgevoerd.
Deze uitgebreide procedures scheppen wellicht de indruk dat de klimaatrapporten
het product zijn van een enorme bureaucratische operatie, maar dat is niet het
geval. Integendeel, het IPCC kan beter worden omschreven als een wereldwijd

20

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

opererende ‘netwerkorganisatie’. Wetenschappelijke experts uit verschillende
werelddelen werken in dit netwerk samen om de stand van kennis in hun vakgebieden in kaart te brengen. De kwaliteit en integriteit van dit proces hangen voor een
groot deel af van de kwaliteit en de integriteit van de procedures van het IPCC, en
de bereidheid van alle deelnemende auteurs om deze procedures en de bijbehorende regels te volgen. Door ervaring en kritiek zijn deze procedures in de loop van
20 jaar regelmatig verbeterd, waardoor het kwaliteitsniveau en de integriteit zijn
verhoogd.
We gaan hier niet in op de institutionele organisatie van het IPCC, maar beschouwen die als een gegeven. In ons onderzoek hebben wij willen vaststellen of
wetenschappelijk feiten over de gevolgen van klimaatverandering een transparant
‘traject’ afleggen van bron (b.v. de peer-reviewed wetenschappelijke literatuur) naar
eindbestemmingen (de Samenvattingen voor Beleidsmakers). De eindbestemming
van wetenschappelijke feiten was dan ook de sturende factor in ons onderzoek.
Het IPCC-proces moet ‘bruikbare en betrouwbare kennis’ opleveren (cf. Morgan,
2010), en onze manier om dit na te gaan was door de conclusies in de hoogste
samenvattingen te herleiden naar hun oorsprong.
De rol van expertbeoordeling
In ons rapport behandelen we de vragen die recentelijk ontstaan zijn over de
betrouwbaarheid van klimaatassessment door het IPCC. Er zijn vooral vraagtekens
gezet bij de regionale hoofdstukken van het rapport van Werkgroep II (dat zich als
onderdeel van het Vierde Klimaatrapport richt op ‘Gevolgen, adaptatie en kwetsbaarheid’), omdat in deze hoofdstukken de twee fouten stonden die in de winter
van 2009-2010 zoveel ophef veroorzaakten in de media en samenleving. Ons onderzoek is gebaseerd op de aanname dat de kwaliteit van wetenschappelijke assessment door het IPCC kan worden gemeten door onder meer na te gaan in hoeverre
de belangrijkste uitspraken over de gevolgen van klimaatverandering in de hoogste
samenvattingen voor beleidsmakers (het Synthese Rapport en het Werkgroep II
rapport) onderbouwd worden in de achterliggende hoofdstukken en de geciteerde
literatuur. Er zit natuurlijk een grens aan de traceerbaarheid van die uitspraken.
Omdat de beschikbare kennis ten aanzien van complexe milieufenomenen over het
algemeen niet goed aansluit bij de vragen van beleidsmakers, moet er bij assessments vaak gebruik worden gemaakt van 'expertbeoordeling' (expert judgment): de
zorgvuldige afweging van beschikbare (wetenschappelijke) inzichten en analyses
om zo goed mogelijk te kunnen beoordelen wat er is waargenomen of wat er in de
toekomst kan gebeuren. Dergelijke expertbeoordelingen zijn een cruciaal onderdeel van elke wetenschappelijke assessment. Omdat expertbeoordelingen niet tot
één enkele bron in de (peer-reviewed) literatuur herleid kunnen worden, neemt de
kwaliteit van de assessments toe naarmate de expertbeoordelingen meer transparant zijn: in de tekst moet duidelijk worden uitgelegd hoe de expertbeoordeling tot
een bepaalde conclusie heeft geleid. Die uitleg stelt anderen in staat om de redeneerlijn te volgen, vergelijkbaar met de manier waarop wetenschappelijke artikelen
laten zien hoe bepaalde conclusies tot stand gekomen zijn. Een tweede manier om
de kwaliteit van expertbeoordelingen te vergroten is om ze te presenteren in de
vorm van een redenering over hoe men tot belangrijke conclusies is gekomen. Dit
geeft andere wetenschappers de gelegenheid om gevolgtrekkingen in twijfel te
trekken of met alternatieve verklaringen te komen.

Inleiding

21

Expertbeoordelingen zijn onlosmakelijk verbonden met assessments en komen in
alle fases van het ‘productieproces’ van de klimaatrapporten van het IPCC voor. Van
de leidende auteurs van de regionale hoofdstukken van het Werkgroep II Rapport
werd verwacht dat ze alle relevante literatuur over een gegeven regio hebben
gelezen, en ook bekend zijn met de milieubeleidsonderwerpen in die regio; op
basis van hun expertise kwamen ze gezamenlijk tot een oordeel over de mogelijke gevolgen van klimaatverandering voor die regio. Om ervoor te zorgen dat
alle expertbeoordelingen in het uiteindelijke rapport evenwichtig zijn, worden de
conceptteksten twee keer gereviewd door experts en een keer door regeringsvertegenwoordigers; dit hele proces wordt gearbitreerd door speciale review-editors.
De hoofdstukken zelf bevatten erg veel details. Daarom wordt gebruik gemaakt
van samenvattende uitspraken die de belangrijkste conclusies aangeven voor
beleidsmakers. De coördinerende hoofdauteurs van de hoofdstukken zijn betrokken bij het opstellen van de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Werkgroep
II Rapport, en een kleinere groep auteurs (bestaande uit twee regionale coördinerende hoofdauteurs, de twee co-voorzitters en het hoofd van de Technical Support
Unit van Werkgroep III) was betrokken bij het opstellen van de Samenvatting voor
Beleidsmakers van het Synthese Rapport. Tijdens het opstellen van deze Samenvattingen voor Beleidsmakers speelt expertbeoordeling ook een cruciale rol bij de
vaststelling van de belangrijkste, meest beleidsrelevante conclusies uit de achterliggende hoofdstukken.
Omdat het voor de meeste lezers van IPCC-rapporten onmogelijk is om iedere
literatuurverwijzing en alle data, modellen, berekeningen en metingen te begrijpen en na te kijken, moeten ze kunnen vertrouwen op de kwaliteitscontrole en
kwaliteitsgaranties van het assessmentproces. Tot op zekere hoogte hebben deze
lezers geen andere keus dan simpelweg aan te nemen dat een expertbeoordeling
een weerspiegeling is van de best beschikbare kennis. Zij zouden echter de geloofwaardigheid van een beoordeling in een Samenvatting voor Beleidsmakers moeten
kunnen herleiden naar de hoofdstuktekst en de achterliggende literatuurverwijzingen. In de omgang met onderwerpen die zo complex zijn als klimaatverandering is
het onvermijdelijk dat er gebruik wordt gemaakt van expertbeoordelingen. Maar
juist omdat het daarbij vaak om een weloverwogen oordeel gaat, is het nuttig om
anderen maximaal in staat te stellen om de analyse van de IPCC-auteurs te verifiëren en te valideren.

1.2 Werkgroep II van het IPCC: achtergrond en werkwijze
Vanaf het Derde Klimaatrapport (dat in 2001 werd afgerond) is het werk van het
IPCC verdeeld over drie aparte Werkgroepen:
 Werkgroep I richt zich op de natuurwetenschappelijk te bestuderen oorzaken
van klimaatverandering;
 Werkgroep II richt zich op de gevolgen van, en kwetsbaarheid voor klimaatverandering, en de mogelijkheden tot aanpassing (adaptatie);
 Werkgroep III richt zich op de mitigatie (terugdringing) van broeikasgasemissies.
Werkgroep II richt zich op gevolgen van klimaatverandering voor menselijke en
natuurlijke systemen, hun kwetsbaarheid en adaptatiemogelijkheden. Vanwege

22

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Waargenomen veranderingen in biologische en fysische systemen

Figuur 1.1

Temperature change oC
1970 – 2004
-1.0 -0.2

0.2

1.0

Observed data series

2.0

3.5

Physical systems (snow, ice and frozen ground;
hydrology; coastal processes)
Biological systems (terrestrial, marine, and freshwater)
* Circles in Europe represent 1 to 7,500 data series.

Europe *
1 – 30
31 – 100
101 – 800
801 – 1,200
1,201 – 7,500

Locaties van belangrijke waarnemingen in de periode 1970-2004 van veranderingen in
fysische en biologische systemen in combinatie met veranderingen in de luchttemperatuur
bij het aardoppervlak. Bron: Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and
Vulnerability. Working Group II Contribution to the Fourth Assessment Report of the
Intergovernmental Panel on Climate Change, Figure 1.8. Cambridge University Press.

deze focus zijn de meeste auteurs van Werkgroep II afkomstig uit de fysische, geografische en ecologische wetenschappen, maar ook uit de sociale wetenschappen.
De genoemde focus stelt Werkgroep II voor een lastige taak: de interacties binnen
biologische systemen, en de interacties tussen biologische, fysische, chemische en
sociale systemen zijn erg complex, en niet alleen afhankelijk van lokale omstandigheden maar ook van menselijk handelen en de keuzes die daarbij gemaakt worden.
De literatuur op het gebied van de gevolgen van klimaatverandering is niet alleen
inhoudelijk erg divers, de intensiteit van academisch onderzoek is ook internationaal zeer ongelijk verdeeld. Dit maakt de uitdaging alleen maar groter om te
komen tot goede assessments van gevolgen en effecten van, en kwetsbaarheid
voor klimaatverandering in die regio’s die beschikken over de minste gegevens. Dit
probleem blijkt duidelijk uit een kaart in het IPCC rapport zelf (zie figuur 1.1).

Inleiding

23

Daar komt bij dat lang niet alle gevolganalyses (impact analyses) binnen een strikt
wetenschappelijk kader worden uitgevoerd. Gevolganalyses worden relatief vaak
gepubliceerd in overheidsrapporten of rapporten van intergouvernementele of
private, niet-academische instituten. Dat is op zich niet vreemd, want lang niet alle
onderwerpen in die rapporten zijn geschikt of bedoeld voor wetenschappelijke
publicatie. Dit bemoeilijkt de taak van degenen die de assessments uitvoeren.
De richtlijnen van het IPCC staan het gebruik van dit soort bronnen uitdrukkelijk
toe, omdat deze bronnen relevante informatie bevatten over lokale situaties en
specifieke sectoren, en om zo het informatieverschil tussen geïndustrialiseerde
en ontwikkelingslanden zo klein mogelijk te houden (er is bijvoorbeeld bijna geen
wetenschappelijke literatuur voorhanden over de gevolgen van klimaatverandering
voor ontwikkelingslanden).
De wetenschappelijke onzekerheden waarmee de IPCC – waaronder Werkgroep
II – geconfronteerd wordt zijn groot en diep. Vanaf het begin heeft de IPCC steeds
meer aandacht gegeven aan de omgang met, en de rapportage over onzekerheden
(Swart et al., 2009). De sociaal-ecologische systemen die Werkgroep II bestudeert
lenen zich lang niet altijd voor cijfermatige modelstudies. Daardoor is er een tekort
aan kwantitatieve informatie over onzekerheden. De analyse van gevolgen en
kwetsbaarheden is vaak afhankelijk van empirische waarneming, waarbij verschillende wetenschappelijke methoden zoals veldonderzoek en case study-analyse
worden ingezet. Vanwege de onzekerheden die daarbij een rol spelen, is het moeilijk om nauwkeurig vast te stellen welke systeemveranderingen er plaatsvinden
(en waarom) en in welke mate deze door klimaatverandering worden veroorzaakt.
In plaats van ‘beste schattingen’ en duidelijk gedefinieerde onzekerheidsniveaus,
geven de auteurs van Werkgroep II daarom vaak een assessment van de risico’s
bij verschillende niveaus van klimaatverandering. Bij het inschatten van die risico's
moet ook rekening gehouden worden met gebeurtenissen die met een zeer
lage waarschijnlijkheid zullen plaatsvinden, maar die wel grote gevolgen kunnen
hebben.
Binnen de context van dit rapport is het van belang om het mandaat van Werkgroep II te kennen. De formele opdracht van Werkgroep II is om een assessment te
maken van ‘the scientific, technical, environmental, economic and social aspects of
the vulnerability (sensitivity and adaptability) to climate change and the negative
and positive consequences for ecological systems, socio-economic sectors and
human health, with an emphasis on regional, sectoral and cross-sectoral issues’
(‘de wetenschappelijke, technische, milieukundige, economische en maatschappelijke aspecten van de kwetsbaarheid (gevoeligheid en aanpassingsvermogen)
voor klimaatverandering en de negatieve en positieve gevolgen voor ecologische
systemen, sociaaleconomische sectoren en de menselijke gezondheid, met nadruk
op regionale, sectorale en intersectorale vraagstukken’). (zie http://www.ipcc.ch/
working_groups/working_groups.htm)

1.3 Reikwijdte, doelstellingen en beperkingen van dit rapport
In januari 2010 kwam wereldwijd in het nieuws dat er twee fouten waren ontdekt
in een onderdeel van het Vierde Klimaatrapport (2007) van het IPCC: een foutieve

24

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

hoge smeltsnelheid voor de gletsjers van de Himalaya, en een foutief hoog percentage voor het beneden zeeniveau gelegen deel van Nederland (de laatstgenoemde
fout lag overigens niet aan het IPCC maar aan het PBL, (zie Bijlage C). De commotie
in de Nederlandse media en de daaropvolgende politieke discussie leidde tot een
motie in de Tweede Kamer op 28 januari 2010. In de preambule van deze motie
wordt erop gewezen dat de betrouwbaarheid van het IPCC onbetwist zou moeten
zijn maar nu in het geding was gekomen.
In de motie werd geëist dat het kabinet opdracht zou geven aan het PBL om inzicht
te verschaffen in de laatste stand van zaken in het klimaatonderzoek en de mogelijke gevolgen van de in de media gepubliceerde fouten. Op basis van deze motie en
het daaropvolgende debat in de Tweede Kamer besloot de toenmalige milieuminister Cramer dat het PBL zich moest beperken tot een onderzoek naar de implicaties
van mogelijke fouten in de regionale hoofdstukken van het rapport van IPCCWerkgroep II (die betrekking hebben op de gevolgen van, kwetsbaarheid voor, en
aanpassing aan klimaatverandering voor de verschillende wereldregio’s).
De evaluatie die we in dit rapport presenteren is gebaseerd op ons onderzoek naar
de basis van de conclusies in de samenvattingen van het Vierde Klimaatrapport
(in het bijzonder Tabel SPM.2 in het Synthese Rapport, zie Bijlage A) die betrekking hebben op een deel van het Vierde Klimaatrapport (de hoofdstukken 9 tot
en met16 van het rapport van Werkgroep II). Het doel van deze evaluatie is om
algemene uitspraken te doen over de aanwezigheid en consequenties van fouten
en onvolkomenheden en om mogelijke verbeterpunten vast te stellen.
Vervolgens zijn twee extra onderdelen aan het onderzoek toegevoegd. Allereerst
heeft de toenmalige milieuminister Cramer het PBL verzocht om een een assessment te maken van de wetenschappelijke literatuur over de gletsjers van de Himalaya die sinds 2007 gepubliceerd is. De aanleiding van dit verzoek was de noodzaak
om te communiceren wat wetenschappers wél weten over dit onderwerp, na alle
publieke onrust over de foutieve uitspraak van het IPCC dat alle gletsjers in de
Himalaya tegen 2035 gesmolten zouden zijn. De resultaten van deze evaluatie zijn
te lezen in Bijlage B.
Daarnaast werden in het kamerdebat ook vragen gesteld over de stijging van de
zeespiegel en de aanpassingsmaatregelen die Nederland daartegen zou moeten
treffen. Daarom geven we in Bijlage D een overzicht van de meest recente wetenschappelijke inzichten op het gebied van de gevolgen van zeespiegelstijging voor
Nederland.
Bij de evaluatie van de conclusies die gebaseerd zijn op de regionale hoofdstukken van het Werkgroep II Rapport is het PBL uiterst zorgvuldig te werk gegaan om
mogelijke vooringenomenheid te voorkomen. Een cruciaal mechanisme om vooringenomenheid te voorkomen was de aanstelling van een onafhankelijke commissie
van toezicht onder leiding van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), die als taak had om te beoordelen of het PBL het onderzoek

Inleiding

25

zonder vooringenomenheid, en volgens vastgestelde procedures voor kwaliteitsbeheersing, heeft uitgevoerd.1)
Het is niet realistisch om te verwachten dat een klimaatrapport van duizend
pagina’s, dat in een kort tijdsbestek door honderden auteurs is geschreven en door
duizenden reviewers is bekeken, geen enkele fout bevat. Zelfs de meest grondige
procedures voor het opstellen en reviewen van de tekst kunnen niet uitsluiten
dat het eindrapport een aantal onnauwkeurigheden, onvoldoende onderbouwde
uitspraken of andere onregelmatigheden bevat. Onze onderzoeksbenadering was
om de uitspraken in de diverse samenvattingen van het IPCC-rapport als uitgangspunt te nemen, en te onderzoeken waar die uitspraken op gebaseerd zijn. Een
volledige evaluatie van de betrouwbaarheid van deze uitspraken zou vereisen dat
het oorspronkelijke IPCC-assessment in zijn geheel wordt overgedaan. Maar dat
was niet onze doelstelling; onze beknopte evaluatie zou het uitvoerige schrijf- en
reviewproces van het IPCC nooit hebben kunnen herhalen of verbeteren. Niettemin
menen we dat een dergelijke beperkte evaluatie door wetenschappelijk getrainde
beleidsanalisten – geen experts in de wetenschap van klimaateffecten – een goede
manier is om het IPCC bruikbare feedback te geven vanuit een ’extended peer
community’, een breder en meer publiek forum van betrokkenen (vgl Funtowicz en
Ravetz, 1993). In deze evaluatie bekijken we de kwalitatieve oordelen en waardengeladenheid die niet te vermijden zijn in het IPCC assessmentproces.
Zonder de brede inzet van experts en het zorgvuldige, meervoudige reviewproces
– beide zo kenmerkend voor de rapporten van het IPCC – is elke beoordeling van
de inhoud van de hoofdstukken van het Klimaatrapport noodzakelijkerwijs beperkt.
De huidige PBL-evaluatie heeft daarom alleen kunnen controleren of observaties
en interpretaties op een nauwgezette manier uit de wetenschappelijke literatuur waren overgenomen, kunnen nagaan hoe uitspraken waren onderbouwd,
en kunnen evalueren of belangrijke expertbeoordelingen voldoende transparant
waren. Hierbij is het wetenschappelijk bewijs dat beschikbaar was toen het Vierde
Klimaatrapport geschreven werd niet opnieuw gereviewd; in de analyse heeft
het PBL zich vooral gericht op het onderzoeken van de ‘interne consistentie’ van
het Vierde Klimaatrapport. Daarbij zijn de belangrijkste uitspraken van het Vierde
Klimaatrapport beoordeeld op de aanwezigheid van fouten (onnauwkeurigheden
in de uitspraken zelf en in bijbehorende literatuurverwijzingen) en beoordeeld op
kwaliteit; dit laatste op basis van een aantal kwaliteitscriteria die speciaal voor deze
evaluatie zijn opgesteld (zie verder Hoofdstuk 2).
Kort samengevat staan de volgende vragen in dit rapport centraal:
Hebben de conclusies over regionale gevolgen in de samenvattingen een stevige basis in de
achterliggende hoofdstukken en literatuurverwijzingen? Zijn er fouten in de uitspraken die
van wetenschappelijke literatuurverwijzingen en/of de hoofdsteksten in de conclusies in de
samenvattingen terecht zijn gekomen? Als er fouten worden gevonden, hebben deze dan
gevolgen voor de geldigheid van de conclusies? Tot welke aanbevelingen komen we, op

1) Het instellingsbesluit voor het toezicht door de KNAW zijn te vinden op http://www.knaw.nl/pdf/
Instellingsbesluit_Toezicht_Cie_PBL.pdf

26

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

basis van ons onderzoek, om de kwaliteit van het assessmentproces van het Vijfde Klimaatrapport (dat in 2014 uitkomt) te verbeteren?

1.4 De opzet van dit rapport
Deel I van dit rapport bevat onze belangrijkste bevindingen. In dat deel beschrijven
we onze onderzoeksbenadering (Hoofdstuk 2), de resultaten van onze analyse van
de uitspraken in het Vierde Klimaatrapport die betrekking hebben op de regionale
gevolgen van klimaatverandering (Hoofdstuk 3), en onze aanbevelingen voor het
IPCC-assessmentproces (Hoofdstuk 4). Deel II van ons rapport bevat een gedetailleerde analyse van de regionale hoofdstukken en samenvattingen.
Literatuur
Funtowicz, S.O. and Ravetz, J.R., 1993. ‘Science for the post-normal age’, Futures 25: 739–755.
Hulme, M., 2009. Why We Disagree about Climate Change: Understanding Controversy, Inaction and
Opportunity. Cambridge: Cambridge University Press.
Morgan, M.S., 2010. ‘Traveling facts’, in P. Howlett and M.S. Morgan, eds., How Well Do Facts Travel?,
Cambridge: Cambridge University Press. (http://www2.lse.ac.uk/economicHistory/pdf/Morgan/
Travelling%20facts%20_2_.pdf).
Petersen, A.C., 2006. Simulating Nature: A Philosophical Study of Computer-Simulation Uncertainties
and Their Role in Climate Science and Policy Advice. Het Spinhuis Publishers, Apeldoorn and
Antwerp. Download from http://hdl.handle.net/1871/11385.
Rittel, H.W.J. and M. Webber, 1973. ‘Dilemmas in a general theory of planning’, Policy Sciences, 4 (2):
155-169.
Social Learning Group, 2001. Learning to Manage Global Environmental Risks, Volume 1: A
Comparative History of Social Responses to Climate Change, Ozone Depletion, and Acid Rain,
Cambridge, MA: MIT Press.
Swart, R., L. Bernstein, M. Ha-Duong, A. Petersen, 2009. ‘Agreeing to disagree: uncertainty
management in assessing climate change, impacts and responses by the IPCC’, Climatic Change
92: 1–29.

Inleiding

27

28

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Methodologie
2.1 Onderzoeksbenadering

2

De twee hoofddoelstellingen van ons onderzoek waren in de eerste plaats een
beoordeling of de belangrijkste uitspraken van het IPCC over de regionale gevolgen van klimaatverandering door fouten waren aangetast en in de tweede plaats
een beoordeling of deze uitspraken voldeden aan zeven door het PBL opgestelde
kwaliteitscriteria (zie paragraaf 2.2). De bedoelde uitspraken staan in de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Rapport van IPCC Werkgroep II (2007), en voor een
deel ook in Tabel SPM.2 van het IPCC Synthese Rapport (2007) (zie Bijlage A). Figuur
2.1 geeft het onderzoeksgebied grafisch weer. Figuur 2.1A plaatst de uitspraken
over regionale gevolgen van klimaatverandering in de context van het hele IPCC
Vierde Klimaatrapport en Figuur 2.1B geeft de aanpak weer van de hoofdstukanalyse. Tabel SPM.2 die een opsomming geeft van 32 uitspraken over de belangrijkste
geschatte regionale gevolgen (vier per regio) vormt de top van een piramide.
Een ander doel van ons onderzoek was een controle uit te voeren op mogelijke
fouten en de kwaliteit te beoordelen van uitspraken over de regionale gevolgen
van klimaatverandering in andere lagen van deze piramide, dat wil zeggen lager dan
de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Werkgroep II Rapport.
De piramide in Figuur 2.1B toont zoals gezegd de verschillende analyseniveaus van
ons onderzoek. Het rapport van Werkgroep II bevat vier van deze niveaus: niveau
1 is de tekst van de hoofdstukken zelf; niveau 2 zijn de samenvattingen van die
hoofdstukken; niveau 3 is de Technische Samenvatting (een uitvoerig overzicht
van het gehele rapport van Werkgroep II); en niveau 4 is de Samenvatting voor
Beleidsmakers (een beknopte tekst die regel voor regel goedgekeurd is door alle
regeringen die in het IPCC vertegenwoordigd zijn). Ieder hoofdstuk telt honderden
literatuurverwijzingen waarmee de regionale gevolgen beoordeeld zijn (niveau
0). In sommige gevallen hebben wij ook enkele literatuurverwijzingen binnen deze
literatuurverwijzingen (‘niveau -1’) onderzocht.
Het Synthese Rapport uit 2007 bevat slechts twee niveaus, namelijk de hoofdtekst
die verdeeld is in zes onderwerpen en de Samenvatting voor Beleidsmakers. De
informatie in de hoofdtekst van het Synthese Rapport heeft een hoger aggregatieniveau dan de rapporten van de Werkgroepen (niveau 5). Het hoogste aggregatieniveau heeft de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Synthese Rapport (niveau
6).

Methodologie

29

Structuur van het Vierde Klimaatrapport en analyse van de regionale hoofdstukken

Figuur 2.1

A. Structuur van het Vierde Klimaatrapport

Werkgroep I
Rapport

Werkgroep II
Rapport

Werkgroep III
Rapport

The Physical
Science Basis

Impacts, Adaptation
and Vulnerability

Mitigation of
Climate Change

Tabel SPM.2

Synthese
Rapport

Enkele voorbeelden
van geschatte
regionale gevolgen
(zie Bijlage A)

B. Analyse van de regionale hoofdstukken – een piramidestructuur
Aggregatieniveau
Detailniveau

6

5

4

3

2

1

0

-1

Samenvatting voor
Beleidsmakers
van het Synthese Rapport

Samenvatting voor Beleidsmakers (SPM) van het Synthese Rapport (SYR)
Tabel SPM.2, Enkele voorbeelden van geschatte regionale
gevolgen – zie Bijlage A

Synthese Rapport:
hoofdtekst

Synthese Rapport 2007
Topic 3 (Klimaatverandering en de gevolgen ervan), paragraaf 3.2,
subparagraaf 3.3.2, Gevolgen voor regio’s, pag. 50 en 52

Samenvatting voor Beleidsmakers
van het Werkgroep II Rapport
Technische Samenvatting van
het Werkgroep II Rapport
Hoofdstuksamenvattingen
van het Werkgroep II Rapport

Hoofdtekst van de regionale hoofdstukken
van het Werkgroep II Rapport

Literatuurverwijzingen

Samenvatting voor Beleidsmakers van het
Werkgroep II 2007 rapport (SPM WG II), pag. 13-15
Technische Samenvatting van het Werkgroep II 2007 rapport
• Paragraaf 4.2, Regionale Gevolgen, Adaptatie en
Kwetsbaarheid, pag. 48-58.
• Box TS.6, De belangrijkste geschatte regionale
gevolgen, pag. 59-63
• Tabel TS.4, Voorbeeld van regionale gevolgen, pag. 67
Regionale hoofdstukken, inclusief Hoofdstuksamenvattingen
• H.13 Latijns-Amerika
• H.9 Afrika
• H. 14 Noord-Amerika
• H.10 Azië
• H. 15 Poolgebieden
• H.11 Australië en
(Arctisch en Antarctisch)
Nieuw-Zeeland
• H. 16 Kleine eilanden
• H.12 Europa

Achterliggende literatuur

Figuur 2.1A toont de structuur van het Vierde Klimaatrapport van IPCC uit 2007. Acht van de
in totaal 20 hoofdstukken van het rapport van Werkgroep II beschrijven de gevolgen in acht
wereldregio’s. De belangrijkste conclusies van de rapporten van de drie Werkgroepen werden
per rapport samengevat en ook opgenomen in het Vierde Synthese Rapport. Dit laatste
rapport bevat voorbeelden van enkele mogelijke regionale gevolgen (zie Tabel SPM.2 in Bijlage
A). Deze tabel vormde het uitgangspunt van ons onderzoek. Figuur 2.1B toont de aanpak van
de analyse van de regionale hoofdstukken. Van alle uitspraken in Tabel SPM.2 – dat wil zeggen
de top van de piramide – is onderzocht hoe deze in de vijf opeenvolgende diepere lagen van de
piramide onderbouwd zijn. Daarbij is ook de relevante achterliggende literatuur betrokken.

30

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

De beleidsanalisten van het PBL die bij dit onderzoek betrokken waren hebben een
heuristische benadering gevolgd door te beginnen met het kritisch lezen van de
samenvattingen van de afzonderlijke regionale hoofdstukken (niveau 2) om vervolgens zowel omhoog naar niveau 6 als omlaag naar niveau -1 te werken. Op deze
wijze zijn alle 32 uitspraken in Tabel SPM.2 van het Synthese Rapport onderzocht op
mogelijk zwakke plekken, waarbij vanaf de toplaag in het Synthese Rapport achtereenvolgens afgedaald is naar de gedetailleerde teksten van de regionale hoofdstukken in het rapport van Werkgroep II, waarbij in veel gevallen ook de belangrijkste
achterliggende literatuur is onderzocht. Bij het zoeken naar de onderbouwing van
uitspraken hebben we ook gekeken naar bewijs in de inleidende en de sectorale
hoofdstukken van het rapport van Werkgroep II en waar nodig ook in het rapport
van Werkgroep I.
 eldpunt op internet
M
Het PBL heeft gedurende een maand een meldpunt op internet opengesteld om
alle experts in Nederland de gelegenheid te geven om aan ons onderzoek bij te
dragen. We hebben daarbij gevraagd om meldingen van mogelijke fouten in de
regionale hoofdstukken van het rapport van Werkgroep II. Na een maand waren er
40 meldingen door het PBL ontvangen, waarvan de meeste echter gingen over het
rapport van Werkgroep I. Vijf meldingen hadden wel betrekking op de regionale
hoofdstukken van het rapport van Werkgroep II; twee daarvan zijn in ons rapport
opgenomen; de drie anderen kwalificeerden zich niet voor opname. Alle meldingen
en de bijbehorende reacties van het PBL staan vermeld op de website van het PBL.
 roces
P
We hebben de auteurs van de regionale hoofdstukken van het rapport van Werkgroep II gevraagd om commentaar te leveren op onze conceptbevindingen. In onze
communicatie hebben verschillende iteraties plaatsgevonden. In sommige gevallen
hebben we ook contact opgenomen met auteurs van geciteerde literatuur. Het
conceptrapport is ook gereviewd door interne en externe experts uit binnen- en
buitenland. Bovendien heeft de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) als onafhankelijke partij toezicht gehouden op ons onderzoek
(zie Paragraaf 1.3).

2.2 Classificatie van fouten en aanmerkingen
Onze classificatie van fouten en aanmerkingen, die proefondervindelijk tot stand is
gekomen, wordt in deze sectie beschreven. Er wordt onderscheid gemaakt tussen
‘grote’ en ‘kleine’ fouten of aanmerkingen met ‘groot belang’ en ‘gering belang’.
Fouten werden als ‘groot’ beschouwd wanneer we van oordeel waren dat deze een
belangrijke kwantitatief gevolg hadden voor uitspraken over voedsel- en watervoorziening, ecosystemen, kustgebieden en gezondheid.
 outen
F
We hebben een scherp afgebakende definitie van ‘fout’ gehanteerd: een fout is een
onnauwkeurigheid in het Vierde Klimaatrapport die naar onze mening vereist dat
hij wordt rechtgezet door middel van een erratum of een herbeoordeling van het
betreffende onderdeel. De experts – in het bijzonder de beleidsanalisten van het

Methodologie

31

PBL en de auteurs van het IPCC – bleken het op basis van deze duidelijke definitie
zeer vaak eens te kunnen worden over welke onnauwkeurigheden in het rapport
als ‘fout’ moesten worden beschouwd. Zowel de uitspraak dat de gletsjers van de
Himalaya rond 2035 gesmolten zouden zijn als de uitspraak dat 55% van Nederland
beneden zeeniveau zou liggen werden op deze manier als ‘fout’ aangemerkt.
We hebben onderscheid gemaakt tussen twee soorten fouten:
E1. Onnauwkeurige uitspraak
Uitspraken moeten een nauwkeurige en juiste weerspiegeling zijn van de in
de literatuur gevonden informatie met daarbij met de expertbeoordeling van
het betrokken schrijversteam. Wanneer een uitspraak feitelijk onjuist bleek te
zijn, hebben wij gekeken of het om een kleine onnauwkeurigheid ging die geen
gevolg had voor klimaatwetenschap of beleidsvorming of om een grote fout
die bij beleidsmakers zou kunnen leiden tot verkeerde interpretaties.
Voor dit type fouten hebben we de volgende subcategorieën gebruikt:
E1a) Onnauwkeurigheden die gecorrigeerd kunnen worden door een erratum
Hier gaat het om vergissingen die eenvoudigweg kunnen worden gecorrigeerd
zonder dat een nieuw wetenschappelijke beoordeling nodig is, zoals: spelfouten, verkeerd geformuleerde zinsdelen, verkeerde grootheden of eenheden
en verkeerde referentiejaren. De fout over het percentage van Nederland dat
beneden zeeniveau ligt behoort tot deze subcategorie (zie Bijlage C).
E1b) Fouten waarvoor een nieuwe beoordeling van een specifiek onderwerp nodig is
Bijvoorbeeld een nieuwe reeks getallen vaststellen door herziene berekeningen op basis van referenties die de tijdens de beoordelingsperiode al beschikbaar waren of herformuleren van de expertbeoordeling met inbegrip van de
onzekerheidsschatting.1) De fout rond de Himalaya-gletsjers valt binnen deze
subcategorie (zie Bijlage B).
E2. Onnauwkeurige literatuurverwijzing
De literatuurverwijzingen waarop de uitspraken zijn gebaseerd dienen juist te
zijn. Wanneer wij in ons onderzoek gevallen vonden waarbij naar een verkeerde bron verwezen werd of waarbij de bron niet correct was geciteerd
hebben we die gekwalificeerd als ‘onnauwkeurige literatuurverwijzing’. In al die
gevallen hebben we een erratum voorgesteld.
Aanmerkingen
Naast het vaststellen van fouten in uitspraken die gecorrigeerd kunnen worden
door middel van errata of door een nieuwe beoordeling, hebben wij bij de aanmerkingen onderscheid gemaakt tussen zeven soorten aanmerkingen die de kwaliteit
van de uitspraak aanduiden.
C1. Onvoldoende onderbouwde toeschrijving
In sommige gevallen worden waargenomen of geschatte gevolgen voor
systemen alleen toegeschreven aan klimaatverandering, temperatuurstijging
1) Hiervan zijn natuurlijk uitgezonderd nieuwe bevindingen in literatuur die verschenen is na de
afronding van de IPCC-rapporten.

32

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

of andere klimaatparameters. Omdat er vaak ook andere oorzaken een rol
kunnen spelen (zoals bevolkingsgroei, industrialisatie, migratie, veranderingen in landgebruik of landbedekking) is het van groot belang dat uitspraken
van het IPCC over de gevolgen van klimaatverandering in een juiste context
geplaatst worden, door te verwijzen naar andere oorzaken en/of stressfactoren die de genoemde gevolgen kunnen beïnvloeden. In ons onderzoek hebben
wij uitspraken waarin de aanwezigheid van meerdere stressfactoren naar ons
oordeel onvoldoende gesignaleerd werd, of waarin effecten eenzijdig toegeschreven werden aan klimaatverandering terwijl andere factoren waarschijnlijk ook een kritische rol spelen, gekwalificeerd als ‘onvoldoende onderbouwde
toeschrijving’.
C2. Onvoldoende gegronde generalisatie
In sommige gevallen zijn de gevolgen van klimaatverandering voor bepaalde
soorten vee of bepaalde landen veralgemeniseerd of geëxtrapoleerd naar
andere soorten vee of hele wereldregio’s. In dit soort gevallen vinden wij dat
de auteurs de lezer duidelijk zouden moeten maken waarom zij menen dat de
informatie in de literatuur een dergelijke generalisatie rechtvaardigt. In ons
onderzoek hebben wij generaliserende uitspraken waarbij een dergelijke
toelichting ontbrak, en waarvoor we verder ook geen bewijs in het rapport of
in de literatuurverwijzingen konden terugvinden, gekwalificeerd als ‘onvoldoende gegronde generalisatie’.
C3. Onvoldoende transparante expertbeoordeling
Expertbeoordeling – de deskundige interpretatie van resultaten uit de wetenschappelijke literatuur en de inschatting van bijbehorende onzekerheden
– is een essentieel onderdeel van het beoordelingsproces van het IPCC. Een
beoordeling is dus meer dan een simpele samenvatting van de literatuur. De
toegevoegde waarde is dat een internationale groep auteurs het belang en
relatieve gewicht van informatie uit de literatuur beoordeelt. Wij vinden dat in
het belang van transparantie de gedachtegang achter deze expertbeoordelingen – inclusief de redeneringen achter de beoordeling van waarschijnlijkheid
en/of betrouwbaarheid2) – toegankelijk moet zijn voor een reviewer die geen
expert is, maar die wel wil kunnen traceren hoe gegevens uit de geciteerde
literatuur zijn vertaald naar uitspraken, tot en met de Samenvattingen voor
Beleidsmakers.
In ons onderzoek hebben wij verklaringen waarbij dit naar ons oordeel twijfelachtig was gekwalificeerd als ‘onvoldoende transparante expertbeoordeling’. Dat
2) De auteurs van het Vierde Klimaatrapport zijn indertijd verzocht om een ‘traceerbare uitleg'
(traceable account) te geven van hun expertbeoordeling van onzekerheid (zie Guidance Notes for
Lead Authors of the IPCC Fourth Assessment Report on Addressing Uncertainties, Juli 2005, http://
www.ipcc-wg1.unibe.ch/publications/supportingmaterial/uncertainty-guidance-note.pdf) Voor het
Derde Klimaarrapport bestonden dergelijke richtlijnen ook al (Uncertainties in the IPCC TAR, 2000,
http://stephenschneider.stanford.edu/Publications/PDF_Papers/UncertaintiesGuidanceFinal2.pdf).
Over het algemeen hebben we de indruk dat deze richtlijn nooit volledig is geïmplementeerd in het
beoordelingsproces. Mogelijke redenen hiervoor zijn gebrek aan tijd en hulpmiddelen bij de
schrijversteams en beperkingen in de ruimte in de rapporten. Er is niet gekeken naar de mogelijkheid
van een aparte ‘traceerbare uitleg’ naast de hoofdrapporten.

Methodologie

33

betekent overigens niet dat de betreffende expertbeoordeling onjuist was,
want de auteurs hebben als groep mogelijk meer kennis en informatie in hun
oordeel meegewogen dan waarnaar expliciet verwezen wordt. Het betekent
wel dat naar onze mening de betreffende uitspraak voor de lezer niet overtuigend onderbouwd is.
C4. Inconsistentie tussen uitspraken
Als uitspraken uit de tekst van afzonderlijke hoofdstukken in de Samenvatting
voor Beleidsmakers van een Werkgroeprapport of in het Synthese Rapport
worden opgenomen, is het onvermijdelijk dat ze, vergeleken met hun oorspronkelijke bewoording, ingekort worden of iets anders geformuleerd zijn. De
procedures van het IPCC vereisen echter wel dat de uitspraken in de Samenvatting voor Beleidsmakers consistent zijn met de uitspraken in de achterliggende
rapportonderdelen. Deze eis geldt zowel voor de inhoud van de uitspraak
als voor het bijbehorende betrouwbaarheidsniveau. In voorbereiding op de
uiteindelijke publicatie wordt tijdens de zogenaamde SPM approval session een
lijst opgesteld van punten waarvan moet worden nagegaan of ze consistent
zijn met de Technische Samenvatting en de achterliggende hoofdstukken. In
ons onderzoek hebben wij gevallen waarbij de inhoud van een uitspraak en/
of het bijbehorende betrouwbaarheidsniveau veranderd was in de hogere
samenvattingen in vergelijking met het achterliggende hoofdstuk, of waarbij
hoofdstukken onderling niet consistent waren, gekwalificeerd als ‘inconsistentie
tussen uitspraken’.
C5. Ontraceerbare literatuurverwijzing
Zoals eerder aangegeven dienen de literatuurverwijzingen waarop uitspraken
gebaseerd zijn correct te zijn. In ons onderzoek hebben wij gevallen waarbij
een geciteerde studie nergens kon worden teruggevonden gekwalificeerd als
een ‘ontraceerbare literatuurverwijzing’.
C6. Onnodig gebruikmaken van grijze literatuur
Grijze literatuur vormt een onmisbare bron van informatie voor Werkgroep II
omdat lang niet alle voor deze werkgroep relevante literatuur in peer-reviewed
wetenschappelijke tijdschriften wordt gepubliceerd (dit geldt ook voor Werkgroep III). Grijze literatuur mag alleen worden gebruikt als ze aan bepaalde
kwaliteitseisen voldoet. Er zijn grote verschillen in de types van literatuur,
van wetenschappelijke boeken die grondig gereviewd zijn tot publicaties die
nauwelijks of zelfs helemaal niet gereviewd zijn. In ons onderzoek hebben wij
gevallen waarbij een belangrijke wetenschappelijke uitspraak alleen gebaseerd
werd op grijze literatuur, terwijl op dat moment wel verwezen had kunnen
worden naar sterkere, peer-reviewed literatuur, gekwalificeerd als ‘onnodig
gebruikmaken van grijze literatuur’.
C7. Uitspraak niet beschikbaar voor review
In het Definitieve Concept van een IPCC-rapport zijn de commentaren van de
reviewers (zowel experts als regeringsvertegenwoordigers) op het Tweede
Concept verwerkt. Soms moeten de auteurs nieuwe literatuurverwijzingen toevoegen om de commentaren van de reviewers op het Tweede Concept op een
juiste manier te verwerken moeten. Omdat de reviewers vaak om toevoeging

34

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

van meer literatuurverwijzingen vragen mogen dergelijke toevoegingen als een
aanvaardbare revisie worden beschouwd. Als er echter in deze fase nieuwe
uitspraken met daarbij nieuwe literatuurverwijzingen worden opgenomen die
niet duidelijk betrekking hebben op een onderwerp waarop in de review van
het Tweede Concept commentaar is gekomen, dan valt dit nieuwe materiaal
buiten het reviewproces. Dat is niet de bedoeling: experts en regeringen
moeten gelegenheid krijgen om alle bevindingen te reviewen die in het uiteindelijk gepubliceerde rapport worden opgenomen. In ons onderzoek hebben
wij gevallen waarbij toch dergelijk nieuw materiaal aan het Definitieve Concept
was toegevoegd, gekwalificeerd als ‘uitspraak niet beschikbaar voor review’.
Het is van belang om hier op te merken dat de experts die bij ons onderzoek
betrokken waren, inclusief de IPCC-auteurs, het niet altijd eens waren over welk
type aanmerking bij sommige uitspraken gemaakt moest worden. Het uiteindelijke
maken van aanmerkingen is gebaseerd op het oordeel van de beleidsanalisten
van het PBL, die als specialisten op het snijvlak tussen wetenschap en beleid de
betrouwbaarheid van de klimaatrapporten van het IPCC moesten vaststellen. Het
doel van dit onderzoek was om vast te stellen op welke punten toekomstige rapporten mogelijk kunnen worden verbeterd. De achterliggende aanname was dat
sinds de publicatie van het Vierde Klimaatrapport (2007) de tijden veranderd zijn en
dat hierdoor hogere eisen aan het IPCC gesteld moeten worden op het gebied van
kwaliteit en transparantie.

Methodologie

35

36

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

3

Resultaten en
discussie

Dit hoofdstuk bestaat uit vier delen. Allereerst presenteren we ons oordeel over de
uitspraken over de regionale gevolgen van klimaatverandering, die in de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Synthese Rapport staan. Ten tweede geven we een
overzicht van ontdekte fouten in de regionale hoofdstukken van het Werkgroep II
Rapport. Ten derde bespreken we de benadering die Werkgroep II gebruikt heeft
om tot hun conclusies te komen over regionale gevolgen van klimaatverandering.
En ten slotte presenteren we een overzicht van de verschillende soorten aanmerkingen die we bij het onderzochte deel van het Vierde Klimaatrapport geplaatst
hebben. Deze aanmerkingen zijn bedoeld om de werkwijze van het IPCC verder te
verbeteren.
Deel II van ons rapport bevat een gedetailleerde analyse van de regionale hoofdstukken en samenvattingen.

3.1 De status van centrale samenvattende uitspraken over
de regionale gevolgen van klimaatverandering
In ons onderzoek hebben we geen fouten gevonden die de conclusies over de
regionale gevolgen van klimaatverandering in de hoogste samenvattingen van het
Vierde Klimaatrapport ondergraven. Werkgroep II laat in zijn rapportage zien dat er
ruimschoots bewijs is dat invloeden van klimaatverandering al zijn waar te nemen in
biologische en fysische systemen. Bovendien vormen de gevolgen van klimaatverandering een ernstig risico, gegeven de schattingen van Werkgroep I ten aanzien
van toekomstige klimaatverandering. Uitspraken over de regionale gevolgen van
klimaatverandering zijn echter vaak onderwerp van wetenschappelijke discussie. Naarmate de uitspraken specifieker worden ten aanzien van tijd en plaats,
worden de bijbehorende onzekerheden groter en zijn er minder wetenschappelijke publicaties beschikbaar, met name over lokale en regionale veranderingen in
ontwikkelingslanden.
Van alle uitspraken over regionale gevolgen in de Samenvatting voor Beleidsmakers
van het Werkgroep II Rapport – waarvan een deel is opgenomen in de 32 uitspraken
van Tabel SPM.2 van het Synthese Rapport – was er slechts één die een kleine fout
bevatte. Naar onze mening zijn een IPCC-reactie en een nieuwe assessment naar
aanleiding van deze kleine fout nodig.

Resultaten en Discussie

37

Tabel 3.1

Resultaten van de analyse door het PBL van de 32 uitspraken in Tabel SPM.2 van
het Synthese Rapport
Regio
Afrika

Azië

Australië en
Nieuw-Zeeland

Europa

Latijns-Amerika

Noord-Amerika

Poolgebieden

38

Onderwerp (en systeem/sector) van de uitspraak
Watertekort
(Zoetwatervoorraden)
Opbrengsten van regenafhankelijke landbouw (Voedsel-, vezel- en bosproducten)
Adaptatiekosten bij zeespiegelstijging (Kustsystemen en laaggelegen gebieden)
Aride en semi-aride gebieden
(Ecosystemen)
Zoetwaterbeschikbaarheid
(Zoetwatervoorraden)
Overstromingen vanuit zee of rivieren (Kustsystemen en laaggelegen gebieden)
Natuurlijke hulpbronnen en het milieu (Ecosystemen)
Diarreeveroorzakende ziekten
(Volksgezondheid)
Verlies van biodiversiteit
(Ecosystemen)
Zekerheid van de watervoorziening
(Zoetwatervoorraden)
Landbouw- en bosbouwproductie
(Voedsel-, vezel- en bosproducten)
Risico’s samenhangend met zeespiegelstijging en met
een toename van stormen en kustoverstromingen
(Kustsystemen en laaggelegen gebieden)
Plotselinge overstromingen in het binnenland, kustoverstromingen en kusterosie
(Industrie, bewoonde gebieden en maatschappij; Kustsystemen en laaggelegen gebieden)
Berggebieden
(Ecosystemen)
Zuid-Europa
(Meeste systemen/sectoren)
Hittegolven en bosbranden
(Gezondheid)
Verdwijning van tropisch bos
(Ecosystemen)
Verlies van biodiversiteit
(Ecosystemen)
Productiviteit van gewassen en vee
(Voedsel-, vezel- en bosproducten)
Waterbeschikbaarheid
(Zoetwatervoorraden)
Westelijk berggebied en watervoorraden
(Zoetwatervoorraden)
Regenafhankelijke landbouw
(Voedsel-, vezel- en bosproducten)
Hittegolven
(Gezondheid)
Kustgemeenschappen en habitats
(Kustsystemen en laaggelegen gebieden)
Biofysische effecten
(Ecosystemen)
Gevolgen voor menselijke gemeenschappen
(Industrie, bewoonde gebieden en maatschappij)

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Bevat deze uitspraak een fout?
Ja (kleine fout)

Heeft het PBL
aanmerkingen bij
deze uitspraak?
Nee

Nee

Ja (groot belang)

Nee

Ja (gering belang)

Nee

Nee

Nee

Ja (groot belang)

Nee

Nee

Nee
Nee

Nee
Nee

Nee

Ja (gering belang)

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Ja (gering belang)

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Ja (groot belang)

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Ja (gering belang)

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Regio

Kleine eilanden

Onderwerp (en systeem/sector) van de uitspraak
Infrastructuur en inheemse leefwijze
(Industrie, bewoonde gebieden en maatschappij)
Kwetsbaarheid van ecosystemen en habitats (Ecosystemen)
Zeespiegelstijging
(Kustsystemen en laaggelegen gebieden)
Toestand van de kust
(Kustsystemen en laaggelegen gebieden)
Watervoorraden
(Zoetwatervoorraden)
Invasie door uitheemse soorten
(Ecosystemen)

Bevat deze uitspraak een fout?
Nee

Heeft het PBL
aanmerkingen bij
deze uitspraak?
Nee

Nee
Nee

Nee
Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

We hebben de uitspraken in de samenvattingen niet alleen onderzocht op mogelijke fouten, maar ook de kwaliteit van deze uitspraken beoordeeld op een aantal
punten: het toeschrijven van specifieke ontwikkelingen aan klimaatverandering,
het maken van generalisaties, de transparantie van de expertbeoordeling, de
consistentie tussen uitspraken in verschillende rapportonderdelen, de traceerbaarheid van de geciteerde literatuur, de wetenschappelijke geloofwaardigheid van de
geciteerde literatuur, en de beschikbaarheid van de uitspraken ten tijde van het
reviewproces (zie paragraaf 2.2). Ten aanzien van deze punten hebben wij bij zeven
van de 32 uitspraken in Tabel SPM.2 van het Synthese Rapport een of meer aanmerkingen gemaakt. Als de criteria die in dit onderzoek gebruikt zijn om de kwaliteit
van de uitspraken te beoordelen systematisch zouden worden toegepast in het
volgende klimaatrapport, zal het voor de gebruikers van klimaatrapporten zoals het
PBL, gemakkelijker zijn om de betrouwbaarheid van de conclusies van het IPCC te
beoordelen. Tabel 3.1 geeft een samenvatting van onze analyse van de uitspraken in
Tabel SPM.2 van het Synthese Rapport.

3.2 Fouten
 nnauwkeurige uitspraken (code: E1)
O
Tabel 3.2 geeft een overzicht van alle niet eerder ontdekte fouten in de regionale
hoofdstukken van het Werkgroep II Rapport, alsook de fout over het afsmelten van
de Himalayagletsjers en de fout over het percentage van Nederland dat beneden
zeeniveau ligt. Van deze fouten is er slechts één ‘doorgesijpeld’ naar de Samenvattingen voor Beleidsmakers. Het gaat hierbij om het geschatte aantal mensen in
Afrika dat tegen 2020 met een toegenomen watertekort te maken krijgt als gevolg
van klimaatverandering. De bandbreedte hiervan was abusievelijk berekend door
de bandbreedtes voor de Afrikaanse subregio’s (die in de geciteerde studie stonden
vermeld) bij elkaar op te tellen. De auteur van deze oorspronkelijke studie, die
recent deze fout had ontdekt, heeft de berekening overgedaan, en dit heeft geleid
tot een iets kleinere bandbreedte (90-220 miljoen mensen in plaats van 75-250
miljoen). We beschouwen dit als een kleine onnauwkeurigheid omdat het cijfermatige verschil de boodschap niet significant beïnvloedt, en omdat de gedetailleerde cijfers die nodig waren om de berekening correct uit te voeren,

Resultaten en Discussie

39

Tabel 3.2

Door het PBL gevonden onnauwkeurige uitspraken in het Werkgroep II Rapport
en het Synthese Rapport (beide van 2007)a)

Eenvoudig
Grote/
erratum / rekleine fout actie nodig
Klein
Reactie nodig

Regio
Afrika

Azië

Australië
en NieuwZeeland
Europa

LatijnsAmerika

Pagina
Fout
11 (SYR), Toegenomen watertekort rond 2020
13, 435, 444 ‘naar schatting 75 tot 250 miljoen mensen zullen
te maken hebben met een toegenomen watertekort’ moet zijn: ‘naar schatting 90 tot 220 miljoen mensen zullen te maken hebben met een
toegenomen watertekort’ (zie Paragraaf 5.1)
435, 444
Toegenomen watertekort in de jaren 2050
Klein
‘350-600 miljoen mensen’ moet zijn ‘350490 miljoen mensen’ (zie Paragraaf 5.2)
Groot
448
Productiviteitsafname van de visserij bij
verdubbeling van het CO2-gehalte
‘… door extreme wind en turbulentie de productiviteit
met 50-60% zou kunnen afnemen, terwijl door turbulentie de productiviteit van de paaigronden waarschijnlijk
met 10% afneemt, en die van de belangrijkste fourageergebieden met 3% toeneemt’ moet zijn: ‘… dat de
frequentie van extreme wind en turbulentie-gebeurtenissen met 50-60% zou kunnen afnemen, terwijl de gemiddelde turbulentie waarschijnlijk met 10% afneemt in de
paaigebieden en met 3% toeneemt in de belangrijkste
fourageergebieden van ansjovis’. (Het IPCC heeft een
alternatief erratum voorgesteld; zie paragraaf 5.2)
493*
Groot
Afsmelten van de Himalayagletsjers
De tweede alinea van Paragraaf 10.6.2 van het Werkgroep II Rapport en een herhaling van een deel van
de alinea in Box TS.6 van de Technische Samenvatting
verwijzen naar slecht onderbouwde schattingen van
de snelheid van terugtrekking en het tijdstip van verdwijnen van de Himalayagletsjers (2035). (Zie Bijlage B)
50
Klein
Waargenomen temperatuurstijging sinds 1950
‘0.3 tot 0.7 °C’ moet zijn: ‘0.4 tot
0.7°C’ (zie paragraaf 7.2)
547*
Groot
Percentage van Nederland onder zeeniveau
‘onder zeeniveau’ moet zijn ‘loopt het risico van
overstroming’ (zie paragraaf 8.2 en Bijlage C)
555
Klein
Afname van gewasopbrengsten rond 2050
‘peulvruchten -30 tot +5%’ moet zijn:
‘peulvruchten -14 tot +1%’;
‘zonnebloem -12 tot +3%’ moet zijn:
‘zonnebloem -12 tot +1%’; en
‘knolgewassen -14 tot +7%’ moet zijn ‘knolgewassen -9 tot +8%’ (zie paragraaf 8.2)
583
Klein
Frequentie van orkanen
‘frequentie en hevigheid van orkanen’
moet zijn ‘frequentie en hevigheid van
zware orkanen’ (zie paragraaf 9.2)
598
Klein
Aantal mensen in stroomgebieden waar een watertekort heerst
‘De netto toename van het aantal mensen dat in
stroomgebieden met een watertekort leeft’ moet
zijn: ‘Het aantal mensen dat in stroomgebieden met
een watertekort leeft, en netto toenames als gevolg van klimaatverandering’ (zie paragraaf 9.2)

Reactie nodig

Nee

Erratum

Nee

Reactie nodig

Nee

Erratum

Nee

Erratum

Nee

Erratum

Nee

Erratum

Nee

Erratum

Nee

* Dit erratum is al door het IPCC gepubliceerd (laatst gecontroleerd op 25 juni 2010).
a) Deze uitspraken handelen over regionale gevolgen van klimaatverandering (die besproken worden
in Hoofdstukken 9-16 van het Werkgroep II Rapport); twee al eerder bekende onjuistheden zijn ook
meegenomen. Tenzij anders wordt vermeld, verwijzen de pagina nummers naar het Werkgroep II
Rapport.

40

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Effect op de
Samenvatting voor
Beleidsmakers van
het Werkgroep
II Rapport en het
Synthese Rapport
Ja

Tabel 3.3

Door het PBL gevonden onnauwkeurige literatuurverwijzingen in het Werkgroep
II Rapport uit 2007, Hoofdstukken 9-16.

Regio
Azië

Pagina
59, 471

Australië en
Nieuw-Zeeland

518

Latijns-Amerika

598

Kleine eilanden

697

Voorgesteld erratum
Koraalriffen
De verwijzing naar Wilkinson (2004) moet worden vervangen door Wilkinson (2000) (zie Paragraaf 6.2)
Groot Barrièrerif
De verwijzingen naar Berkelmans et al. (2004), Crimp et al. (2004) en Jones et al. (2004b) moeten worden vervangen door een verwijzing naar Sheehan et al. (2006) (zie paragraaf 7.1)
Watervoorziening
De verwijzingen naar Vásquez (2004) en UNMSM (2004) moeten worden omgewisseld (zie paragraaf 9.2)
Zoetwaterlens
De verwijzing naar World Bank (2000) volgend op ‘would reduce the freshwater lens
by 65%’ moet vervangen worden door Falkland (1999) (zie paragraaf 12.2)

ontbraken in het oorspronkelijke artikel. Naar onze mening is hier een snelle reactie
en beoordeling van deze onnauwkeurigheid door het IPCC op zijn plaats, ook al is
deze onnauwkeurigheid niet significant, gegeven de onzekerheden die gepaard
gaan met dit soort schattingen.
We hebben slechts één ernstige nieuwe fout ontdekt, in Hoofdstuk 9 over Afrika.
Een geschatte afname van 50-60% van extreme wind en turbulentie boven visgebieden aan de westkust van Zuid-Afrika is abusievelijk voorgesteld als een afname van
50-60% in productiviteit als gevolg van veranderingen in wind en turbulentie. Deze
fout, en de vijf andere die we hebben gevonden, zijn echter niet doorgedrongen
tot het hoogste niveau van de samenvattingen en hebben daarom geen gevolgen
voor de conclusies in die samenvattingen. Hetzelfde geldt voor de twee fouten die
zijn ontdekt voordat we met dit onderzoek begonnen (rond de afsmelting van het
Himalaya ijs en het percentage van Nederland dat beneden zeeniveau ligt.
Onnauwkeurige literatuurverwijzingen (code: E2)
Tabel 3.3 geeft een overzicht van vier niet eerder ontdekte fouten in literatuurverwijzingen in de regionale hoofdstukken van het Werkgroep II Rapport. Deze
kunnen en moeten in errata worden rechtgezet. Deze onnauwkeurigheden hebben
geen gevolgen voor de conclusies van het IPCC over de regionale gevolgen van
klimaatverandering.
De fouten die in het boven beschreven onderzoek zijn gevonden ondergraven de
IPCC-conclusies over de regionale effecten van klimaatverandering niet.

3.3 Risicogerichte benadering
De auteurs van de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Werkgroep II Rapport,
en zeker die van de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Synthese Rapport,
is verzocht door de co-voorzitters om de conclusies in de Werkgroep II assessment aan te merken als ‘voornaamste bevindingen’. Deze voornaamste bevindingen zouden vervolgens op twee manieren worden beschreven: in de tekst als

Resultaten en Discussie

41

‘belangrijkste geschatte gevolgen’ en in tabelvorm als bandbreedte van mogelijke
gevolgen geschaald naar de mate van klimaatverandering. Voor de belangrijkste
geschatte gevolgen, voorbeelden van degenen die tot in het Synthese Rapport
doordrongen, heeft professor Parry, co-voorzitter van Werkgroep II voor het Vierde
Klimaatrapport, ons deze benadering als volgt uitgelegd:
‘In het kort: i) We hebben de auteurteams gevraagd om a) in tabel vorm een bandbreedte
aan te geven van gevolgen waarvan de onzekerheidsmarges bekend waren en b) een
beschrijving te geven van de ‘belangrijkste geschatte gevolgen’ (evenals aandachtspunten
op het gebied van kwetsbaarheid en adaptatie); ii) Hierbij hebben we duidelijk gemaakt
wat we met ‘belangrijkste’ bedoelen: de meest significante uitdagingen en mogelijkheden
die opgepakt moeten worden; iii) We hebben gevraagd dat de lijst die ieder auteursteam
opstelt aandacht besteedt aan de belangrijkste (thema)gebieden die gevolgen ondervinden
(bijvoorbeeld water, voedsel, gezondheid, kusten, ecosystemen, etc.) maar niet uitputtend
als sommige van deze gebieden niet relevant waren; iv) Zowel reviewers als revieweditors
hebben de keuze van de belangrijkste geschatte gevolgen becommentarieerd, en de lijsten
zijn regelmatig aangepast; v) De volgorde binnen de lijst is geen rangorde; vi) Er moet
een duidelijke zichtlijn bestaan tussen de opsommingen van de conclusies, d.w.z. van de
samenvatting van een hoofdstuk, naar de Technische Samenvatting, naar de Samenvattingen voor Beleidsmakers van het Werkgroep II Rapport en het Synthese Rapport, maar vii)
de verwoording van de conclusies kan afhankelijk van de context wel verschillen tussen de
diverse samenvattingen…
Onze conclusies benadrukken [dus] de belangrijkste geschatte gevolgen. De meeste van
deze gevolgen hebben betrekking op een potentiële vermindering van het menselijk welzijn,
en zijn daarmee negatief. Dit heeft twee redenen: i) in termen van menselijk welzijn is de
balans van gevolgen inderdaad negatief; en ii) positieve gevolgen worden vaak door andere
mechanismen dan beleid worden opgepakt, zgn. autonome adaptatie.’ (Parry, persoonlijke
mededeling, 20 juni 2010)

Op deze manier richtte Werkgroep II zich bij de keuze van specifieke conclusies uit
de regionale hoofdstukken op de belangrijkste gevolgen die om een beleidsrespons
vragen .
Op bladzijde 47 van het Synthese Rapport (Section 3.3, Impacts of future climate
change) wordt de selectie van de belangrijkste bevindingen als volgt kort
toegelicht:
The following is a selection of key findings14 regarding the impacts of climate change on
systems, sectors and regions, as well as some findings on vulnerability, for the range of
climate changes projected over the 21st century.
(Vertaling: ‘Hier volgt een selectie van de belangrijkste bevindingen14 ten aanzien
van de gevolgen van klimaatverandering voor systemen, sectoren en regio’s, en een
aantal bevindingen over kwetsbaarheid, voor het scala van geraamde klimaatveranderingen voor de 21ste eeuw.’)

Voetnoot 14 omschrijft de selectiecriteria:

42

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Criteria of choice: magnitude and timing of impact, confidence in the assessment, representative coverage of the system, sector and regio.n
(Vertaling: ‘Selectiecriteria: omvang en tijdstip van het gevolg; vertrouwen in de
assessment; representatieve weergave van systeem, sector en regio.’)

En in de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Synthese Rapport wordt in een
voetnoot bij Tabel SPM.2 (Examples of some projected impacts) het volgende vermeld:
The magnitude and timing of impacts that will ultimately be realised will vary with the
amount and rate of climate change, emissions scenarios, development pathways and
adaptation.
(Vertaling: ‘De omvang van de uiteindelijke gevolgen en de termijn waarop ze plaatsvinden, zal variëren met de snelheid en grootte van klimaatverandering, emissiescenario’s, ontwikkelingspaden en adaptatie.’)

De keuze voor deze benadering had als gevolg dat meestal negatieve gevolgen de
meeste aandacht kregen (zie Tabel SPM.2, opgenomen in Bijlage A van dit rapport).
De reden waarom Tabel SPM.2 van het Synthese Rapport bijna geen voorbeelden
van positieve klimaatveranderingseffecten geeft, is, volgens de IPCC-auteurs dat de
meeste van deze effecten niet voldoende beleidsrelevantie hadden. De co-voorzitter van Werkgroep II legde dit aldus uit:
‘i) de meeste belangrijke gevolgen zijn negatief, want het leven van de mensheid is in het algemeen afgestemd op het huidige klimaat waarin ze leven, en niet op omstandigheden die daarvan
verschillen; de meeste verandering impliceert dus een verlies; ii) zoals Werkgroep II heeft geconcludeerd hebben, - alles bij elkaar genomen - de gevolgen een negatief netto effect op het welzijn
(zie het grootste deel van Hoofdstuk 20 van het Werkgroep II Rapport, samengevat op pagina
17 van de Samenvatting voor Beleidsmakers); iii) autonome adaptatie is beter in het profiteren
van kansen dan in het beschermen tegen bedreigingen, en iv) beleidsmakers zijn ervaren in het
bieden van bescherming tegen bedreigingen.’ (Parry, persoonlijke mededeling, 20 juni 2010)

We hebben deze manier van samenvatten een ‘risicogerichte benadering’ genoemd
– vooral omdat het de samenstellers impliciet meer op risico laat focussen dan
op kansen. Naar onze mening heeft deze risicogerichte benadering impliciet een
rol gehad in het proces om vanuit de hoofdstukken tot conclusies te komen;
het accepteren van de bijbehorende resultaten heeft in feite betekend dat deze
benadering ook door alle betrokken regeringen is goedgekeurd. De gevolgen
van deze benadering voor welke zaken wel of niet doordringen tot de hoogste
samenvattingen, kan met een aantal voorbeelden geïllustreerd worden. Zo geeft
bijvoorbeeld Tabel SPM.2 van het Synthese Rapport voor Afrika wél voorbeelden
van gewassen waarvan de opbrengst als gevolg van klimaatverandering waarschijnlijk zal afnemen, maar niet van gewassen waarvan de opbrengst waarschijnlijk zal
toenemen. Voor Australië en Nieuw-Zeeland schetst Tabel SPM.2 een groot aantal
risico’s van klimaatverandering, maar slechts één voordeel (aanvankelijke toename
van de landbouwproductie in Nieuw-Zeeland), terwijl Paragraaf 11.4 (Key future
impacts and vulnerabilities) van het Hoofdstuk over Australië en Nieuw-Zeeland
het volgende stelt: ‘Climate change is likely to give rise to six key risks in specific
sectors. […]. There are also four key benefits for particular sectors.’ (Vertaling:
‘Klimaatverandering zal waarschijnlijk zes belangrijke risico’s met zich meebrengen

Resultaten en Discussie

43

voor een aantal specifieke sectoren. […]. Ook zijn er vier belangrijke voordelen
voor bepaalde sectoren’.) Verder wordt ook ingeschat dat in sommige gebieden
van Afrika het aantal mensen dat te kampen heeft met watertekort ten gevolge van
klimaatverandering afneemt. Uiteraard kunnen deze aantallen niet eenvoudigweg
worden afgetrokken van de toenames die elders plaatsvinden (het handelt immers
over andere mensen), maar zij maken wel onderdeel uit van positieve gevolgen
van klimaatverandering. Ten slotte noemen we nog een voorbeeld waar positieve
gevolgen van klimaatverandering niet zijn genoemd. Het betreft het mogelijk positieve effect van klimaatverandering op bosproductie in Noord Azië (Rusland), dat
voor sommige beleidsmakers relevant kan zijn in hun besluitvorming. Dit mogelijk positieve effect heeft de Samenvattingen voor Beleidsmakers niet gehaald,
deels omdat de auteurs een ‘gemiddelde betrouwbaarheid’ toekenden aan deze
uitspraak.
Een tweede aspect van de risicogerichte benadering die in het Werkgroep II
Rapport gevolgd is, is dat in de samenvattingen de uitspraken over de gevolgen van
klimaatverandering logischerwijs vooral informatie bevatten over de risico’s van
klimaatverandering. Het ontbrak hier echter vaak aan een context; andere factoren
werden niet altijd genoemd, zelfs wanneer deze een veel grotere invloed hebben
dan klimaatverandering. Bijvoorbeeld, uit Arnell (2004) blijkt dat het aantal mensen
dat te maken krijgt met een watertekort (gedefinieerd als een beschikbaarheid
van minder dan 1000 m3 water per persoon, per jaar) zelfs zonder klimaatverandering over de tijd sterk zal toenemen, voornamelijk als gevolg van bevolkingsgroei
in stroomgebieden waar al een watertekort heerst (vergeleken met 1995 kan dit
aantal rond 2025 met 1,5 tot 2 miljard mensen zijn toegenomen, zie Tabel 5 in Arnell,
2004). De toename als gevolg van bevolkingsgroei is veel groter dan de toename
als gevolg van klimaatverandering. Ook in dit geval zullen sommige beleidsmakers
in een samenvatting binnen dezelfde context beide cijfers willen zien – zowel veranderingen met en veranderingen zonder klimaatverandering.
Een derde en laatste aspect van de risicogerichte benadering is dat vaak de nadruk
wordt gelegd op de bovenste regionen van de onzekerheidsmarge, d.w.z. op de
ernstigste geschatte gevolgen. In het hoofdstuk over Australië en Nieuw Zeeland,
bijvoorbeeld, wordt geschat dat rond het jaar 2020 60% van het Groot Barrièrerif
regelmatig zou verbleken. Dit percentage zit aan de bovenkant van de onzekerheidsmarge. Een ander voorbeeld is te vinden in Tabel SPM.2 van het Synthese
Rapport. Hier wordt het risico op soortenverlies in Europese berggebieden geïllustreerd met de uitspraak ‘in sommige gebieden tot 60% rond 2080, in hoge-emissiescenario’s.’ Deze uitspraak legt de nadruk op gevolgen die aan de bovenkant van de
onzekerheidsmarge liggen (voor de meest gevoelige situaties en voor het scenario
met de grootste gevolgen); de hele onzekerheidsbandbreedte wordt niet vermeld.
Hoewel de formulering ‘tot 60%’ aangeeft dat er een bandbreedte bestaat, werd
alleen de bovenste waarde vermeld en op deze manier extra benadrukt.
In onze ogen is het gebruik van risicogerichte benadering bij de evaluatie van
gevolgen van klimaatverandering gepast – en zelfs noodzakelijk. Het is een
gebruikelijke methode o.a. in volksgezondheid, openbare veiligheid en terreurbestrijding. Tegelijkertijd merken we dat het wezen van zo’n benadering, vooral voor
de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Synthese Rapport, de lezers gemak-

44

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

kelijk kan ontgaan. De legitimiteit van de uitkomsten van het rapport zou vergroot
kunnen worden als het de lezer expliciet duidelijk wordt gemaakt dat een bepaalde
benadering is toegepast. De risicogerichte benadering alleen is, naar ons idee, niet
voldoende. Sommige beleidsmakers zouden immers ook op het hoogste samenvattingsniveau een beeld willen krijgen van positieve regionale gevolgen en onzekerheidsbandbreedtes. Dit onderwerp zou mogelijk uitgebreider besproken kunnen
worden in de Plenaire Vergadering van het IPCC.

3.4 Aanmerkingen
In dit onderzoek is, behalve het zoeken naar fouten, ook de kwaliteit van uitspraken over regionale gevolgen van klimaatverandering in het Vierde Klimaatrapport
onderzocht aan de hand van zeven criteria (zie Paragraaf 2.2). Een volledige weergave van onze bevindingen wordt in Deel II gegeven. In het onderstaande presenteren we een overzicht van onze belangrijkste aanmerkingen, gegroepeerd in onze
zeven criteria1).
 oeschrijving aan klimaatverandering (code C1)
T
In de regionale hoofdstukken van het Werkgroep II Rapport wordt over het algemeen behoedzaam omgegaan met het toeschrijven van bepaalde effecten aan
antropogene klimaatverandering. In de onderzochte tekst is slechts één voorval
gevonden van ‘onvoldoende onderbouwde toeschrijving’ (belangrijke aanmerking);
d.w.z. waar de benoeming van klimaatverandering als oorzaak van toekomstige
ontwikkelingen twijfelachtig is, en waar meer aandacht had moeten worden
besteed aan het specificeren van welk deel van een geschatte verandering veroorzaakt wordt door klimaatverandering.
Bijvoorbeeld, in Tabel TS.4 van de Technische Samenvatting wordt het aantal
additionele hittedoden in Australië per jaar gegeven, waarbij de suggestie wordt
gewekt dat alle 3000-5000 extra hittedoden geschat voor 2050 te maken hebben
met temperatuursstijging. Echter, een groot deel van deze toename is enkel het
gevolg van veranderingen in bevolkingsaantal en leeftijdsverdeling (zie paragraaf
7.2). In toekomstige assessments moet nog meer zorg worden besteed aan het
voorkómen van dergelijke onvoldoende onderbouwde toeschrijvingen.
Generalisaties (code: C2)
In de meeste gevallen zijn de generalisaties in de regionale hoofdstukken goed
onderbouwd in de tekst van die hoofdstukken zelf; in de onderzochte teksten
hebben we slechts twee gevallen gevonden waarbij de generalisatie dubieus was
(beide belangrijke aanmerkingen). Verder hebben we bij twee uitspraken in Tabel
SPM.2 van het Synthese Rapport de opmerking ‘onvoldoende gegronde generalisatie’ geplaatst. Ten eerste is het twijfelachtig of de zoetwaterbeschikbaarheid
zal afnemen in alle aangegeven subregio's van Azië (Centraal-, Zuid-, Oost- en
Zuidoost-Azië) (zie Paragraaf 6.1). Ten tweede is het twijfelachtig, op basis van het
1) Deel II geeft ook vijf aanmerkingen weer die niet passen in onze kwalificatiecategorieën. Hieronder bevindt zich ook een belangrijke aanmerking over de ambiguïteit die opgesloten zit in uitdrukkingen als ‘in de Sahel regio’ (zie Paragraaf 5.3).

Resultaten en Discussie

45

bewijs dat in het hoofdstuk wordt aangeleverd, of ook de productiviteit van andere
veesoorten dan rundvee zal afnemen, en of dat algemeen voor Latijns-Amerika
geldt; het bewijsmateriaal had immers alleen betrekking op Bolivia en Argentinië
(zie Paragraaf 9.1). In toekomstige assessments moet er meer zorg worden besteed
aan het voorkómen van onvoldoende onderbouwde generalisaties.
Transparantie van de expertbeoordeling (code: C3)
Een van de belangrijkste bevindingen van ons onderzoek is dat voor 6 van de 32
belangrijke uitspraken over de regionale gevolgen van klimaatverandering (Tabel
SPM.2) onvoldoende duidelijk is hoe de IPCC-auteurs verschillend bewijsmateriaal uit de literatuur tegen elkaar hebben afgewogen; de tekst van de regionale
hoofdstukken geeft hier onvoldoende informatie over (‘onvoldoende transparante
expertbeoordeling’). Dit geldt ook voor een aantal belangrijke uitspraken in de
regionale hoofdstukken zelf. Expertbeoordeling zal altijd een cruciale rol spelen in
assessments van het IPCC, of zelfs in welke assessment dan ook. Maar in die gevallen waarbij een lezer de betrouwbaarheid van een bepaalde uitspraak wil verifiëren,
zou het de geloofwaardigheid van de uitspraken ten goede komen, wanneer de
bijbehorende afweging van de auteurs in de tekst kan worden teruggevonden.
Ter illustratie volgen hieronder zes vragen naar aanleiding van de uitspraken in
Tabel SPM.2, die wij niet konden beantwoorden op basis van de regionale hoofdstukken en de daarin geciteerde literatuur:
1. Waarom wordt een geschatte afname, rond 2020, van graanopbrengsten in
droge jaren in Marokko gelijkgesteld aan een algehele opbrengstafname van
‘regenafhankelijke landbouw’ in ‘sommige landen’ van Afrika? (zie Paragraaf 5.1)
(belangrijke aanmerking)
2. Met betrekking tot de kosten van adaptatie aan de geschatte zeespiegelstijging
in Afrika tegen het einde van de 21ste eeuw: hoe is de bandbreedte van 0-156%
van het BNP, zoals die in de geciteerde literatuur gegeven wordt voor een aantal
Afrikaanse landen, omgezet naar een bandbreedte van 5-10% voor het gehele
continent? (zie Paragraaf 5.1) (aanmerking van gering belang)
3. Hoe is de informatie over veranderingen in ‘zoetwaterbeschikbaarheid’ in Azië
(dat in het hoofdstuk zowel als absolute hoeveelheid als per capita beschikbaarheid wordt beschreven) gecombineerd om te komen tot de inschatting dat
zoetwaterbeschikbaarheid in vele delen van Azië rond 2050 zal afnemen? (zie
Paragraaf 6.1) (belangrijke aanmerking)
4. Het rapport geeft een range van temperatuurveranderingen waarbij verbleking
van 60% van het Groot Barrièrerif naar verwachting zal optreden. Hoe is deze
temperatuur range vertaald naar de uitspraak dat dat niveau van verbleking
rond 2020 een feit kan zijn? (zie Paragraaf 7.1) (aanmerking van gering belang)
5. Waarop is het geschatte verlies van tot 60% van plant- en diersoorten in
sommige Europese berggebieden rond 2080, in hoge emissiescenario’s, gebaseerd? De geciteerde literatuur geeft alleen cijfers voor plantensoorten. (zie
Paragraaf 8.1) (aanmerking van gering belang)
6. Hoe is de grote bandbreedte (van negatief tot positief) van geschatte veranderingen in de opbrengst van regenafhankelijke gewassen in Noord-Amerika, waar
de veranderingen per gewas en locatie sterk variëren, omgezet in een 5-20%
toename van ‘samengestelde opbrengsten’? (zie Paragraaf 10.1) (aanmerking
van gering belang)

46

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

In situaties waar uitvoerig onderzochte uitkomsten schaars zijn en potentiële
risico’s groot, is het noodzakelijk je te baseren op expertbeoordelingen. In die
gevallen kan een gezamenlijke deliberatie tussen deskundigen eenvoudigweg de
best mogelijke manier zijn om een assessment uit te voeren. Transparantie van
de afwegingen bij zo’n deliberatie zou tegelijkertijd de verifieerbaarheid, en zo de
mate van geloofwaardigheid, van diezelfde assessments vergroten. Ons onderzoek
reconstrueerde achteraf meerdere van de afwegingen achter de beoordelingen. In
overleg met de IPCC-auteurs hebben we een groot deel van onze vragen kunnen
beantwoorden. De antwoorden, die zijn opgenomen in Deel II van ons rapport,
hebben ertoe bijgedragen dat ons vertrouwen in de betreffende uitspraken is
toegenomen. Hoewel de IPCC-auteurs dus in een belangrijk deel van de gevallen
hun afwegingen konden reconstrueren en aan ons konden uitleggen, zijn wij van
mening dat het in de toekomst noodzakelijk is dat dergelijke afwegingen in de achterliggende hoofdstukken moeten kunnen worden teruggevonden, en dat geldt in
het bijzonder voor uitspraken in de Samenvattingen voor Beleidsmakers.
Consistentie tussen uitspraken in verschillende rapportonderdelen (code: C4)
Ons onderzoek bracht slechts 2 gevallen van inconsistenties (aanmerkingen van
gering belang) aan het licht in het onderzochte deel van het Vierde Klimaatrapport. Hierbij ging het om inconsistenties in het waarschijnlijkheidsniveau dat
werd toegekend aan de toename van bosbranden in Australië en Nieuw-Zeeland
(‘likely’ in de tekst van Hoofdstuk 11 en ‘virtually certain’ in de samenvatting van
datzelfde hoofdstuk), en inconsistenties in het betrouwbaarheidsniveau dat werd
toegekend aan een uitspraak over het belang van opgedane ervaringen met
extreme klimaatgebeurtenissen voor Europese beleidsvorming op het gebied van
klimaatadaptatie (‘high confidence’ in de samenvatting van Hoofdstuk 12 en ‘very
high confidence’ in de Technische Samenvatting en de Samenvatting voor Beleidsmakers). Zulke kleine tekortkomingen hadden kunnen worden voorkomen door de
teksten nóg zorgvuldiger na te kijken en te redigeren dan al het geval was.
Een gerelateerd probleem betreft het achterwege laten van het jaartal of de
periode ten opzichte waarvan een bepaalde verandering verwacht wordt (baseline,
uitgangsjaar, uitgangsperiode). Dit is met name het geval bij de verklaringen in de
samenvattingen. We signaleren het hier als een algemeen probleem; het wordt
in Deel II ook niet verder besproken, daar gaat het om individuele uitspraken. In
de regionale hoofdstukken van het Werkgroep II Rapport (en in de geciteerde
literatuur) worden verschillende uitgangsjaren en -perioden gehanteerd, zoals: 20e
eeuw, 1961-1990; 1990; 1995; ‘heden’. In de samenvattingen is het vaak onduidelijk
welke hiervan gelden voor de geschatte ‘veranderingen’. Voor kwalitatieve beschrijvingen is dit minder van belang, maar als er cijfers worden genoemd dan moet het
glashelder zijn wat de gehanteerde uitgangsperiode is, omdat de cijfers hier door
bepaald worden. Idealiter zouden in het hele rapport dezelfde baselines moeten
worden gehanteerd, maar dit is niet altijd mogelijk.
Traceerbaarheid van de geciteerde bronnen (code: C5)
Slecht enkele van de door ons onderzochte literatuurverwijzingen konden niet
worden getraceerd. Bijvoorbeeld, de geschatte opbrengstafname van ‘tot 50%’
voor regenafhankelijke landbouw in sommige Afrikaanse landen was uiteindelijk
gebaseerd op een ontraceerbare verwijzing (MATUHE, 2001) . Gezien het hoge

Resultaten en Discussie

47

belang dat aan deze uitspraak werd gehecht, is dit een belangrijke aanmerking. Bij
een aantal andere gevallen hadden we slechts kleine aanmerkingen. Zo was een
hyperlink (verwijzend naar FAO, 2002) verlopen; deze deed het waarschijnlijk nog
wel in 2006/2007, maar niet meer in 2010 (zie Paragraaf 9.2). In weer een ander
geval werd een geciteerd artikel over de geschatte toename van bladmineerders
in de Braziliaanse koffieteelt (Ghinie et al., 2007) in de literatuurlijst van Hoofdstuk
13 vermeld als ‘submitted' bij het tijdschrift Climate Change, maar dit artikel blijkt
nooit door dit tijdschrift geaccepteerd te zijn, wat deze verwijzing niet traceerbaar
maakt. Ook al hebben we een artikel van dezelfde auteurs en dezelfde titel teruggevonden in Pesquisa Agropecuária Brasileira, Brasília, gepubliceerd in 2008, was dit
artikel niet geaccepteerd door een tijdschrift op het moment dat het IPCC Rapport
uitkwam. Ons advies is dan ook om in de toekomst in IPCC rapporten alleen verwijzingen toe te staan naar artikelen die voor publicatie van de assessment daadwerkelijk door een tijdschrift zijn geaccepteerd.
Wetenschappelijke geloofwaardigheid van de geciteerde bronnen (code: C6)
Slechts in twee gevallen werd grijze literatuur geciteerd op plaatsen waar een
verwijzing naar sterkere, peer-reviewed publicaties op zijn plaats was geweest.
Bijvoorbeeld, de uitspraak dat tot 40% van het regenwoud in de Amazone uiterst
gevoelig zou kunnen reageren op zelfs maar een geringe neerslagafname, werd
onderbouwd met een verwijzing naar een peer-reviewed rapport uit 2000 van het
Wereldnatuurfonds en de IUCN over bosbranden; dit terwijl Cox et al. (2000; 2004)
veel sterkere, en dit geval ook nog eens veel relevantere, artikelen hierover heeft
gepubliceerd in vooraanstaande peer-reviewed wetenschappelijke tijdschriften. De
auteurs van het IPCC zouden hier in de toekomst meer aandacht aan moeten besteden. We beschouwen dit als een opmerking van gering belang.
Beschikbaarheid van uitspraken ten tijde van het reviewproces (code: C7)
Wij ontdekten een geval waarbij een nieuwe, kwantitatieve uitspraak aan de tekst
was toegevoegd na het Tweede Concept, zonder dat er op grond van de reviewcommentaren voldoende aanleiding was voor een dergelijke toevoeging. Deze
uitspraak, die ging over een opbrengstafname van regenafhankelijke landbouw van
‘tot 50%’ in sommige Afrikaanse landen, viel daarmee buiten het reviewproces (na
het Tweede Concept vindt er geen externe review meer plaats). Deze niet-gereviewde uitspraak, die ook nog eens gebaseerd was op een ontraceerbare literatuurverwijzing, is zelfs in de hoogste samenvatting terechtgekomen (Tabel SPM.2 van
het Synthese Rapport). Dit is een belangrijke aanmerking. Naar onze mening zou
zulke invloedrijke informatie onderworpen moeten worden aan review, en moet dit
bij toekomstige IPCC-rapportages worden toegepast.

3.5 Conclusies
 e samenvattende conclusies bevatten geen significante fouten
D
De onderbouwing is onderzocht van 32 belangrijke samenvattende conclusies van
het Vierde Klimaatrapport over de regionale gevolgen van klimaatverandering.
Deze conclusies geven voorbeelden van de geschatte gevolgen van klimaatverandering in acht wereldregio’s voor de voedsel- en watervoorziening, ecosystemen,
kustgebieden en volksgezondheid. Deze conclusies worden niet ondergraven door

48

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

fouten, hoewel één conclusie een kleine onnauwkeurigheid bevat: achteraf blijken
er niet 75 tot 250 miljoen mensen in 2020 in Afrika het risico te lopen op watertekort door klimaatverandering maar 90 tot 220 miljoen.
De herkomst van conclusies dient in toekomstige rapporten transparanter te worden
In zeven van de onderzochte 32 conclusies over de regionale gevolgen van klimaatverandering stond informatie die we niet voldoende konden traceren in de achterliggende hoofdstukken in het rapport van IPCC-Werkgroep II of de daarin geciteerde literatuur. Bij twee van deze conclusies hebben wij de aanmerking gemaakt
dat de generalisatie van onderzoeksresultaten onvoldoende gegrond was; in beide
gevallen werd gegeneraliseerd van lokale schaal naar het schaalniveau van wereldregio’s, en in één van die gevallen ook van één veesoort naar vee in het algemeen.
Het PBL beveelt aan om te investeren in de verbetering en de transparantie van de
onderbouwing van de samenvattende conclusies in toekomstige IPCC-rapporten.
De regionale hoofdstukken: een significante fout en enkele aanmerkingen
In de regionale hoofdstukken hebben we, naast de twee inmiddels bekende
fouten over het smelten van de gletsjers in de Himalaya en het deel van Nederland dat beneden zeeniveau ligt, nog een andere significante fout gevonden: een
geschatte afname van 50 tot 60% van de productiviteit van de ansjovisvisserij langs
de Afrikaanse westkust bleek gebaseerd op een foutieve interpretatie van de
geciteerde literatuur. Het bleek te gaan om 50 tot 60% afname van extreme wind
en turbulentie van zeewater, met enige effecten op de ansjovis-stand die verder
niet gekwantificeerd waren. Ook hebben we een aantal onnauwkeurigheden
aangetroffen, variërend van (zeer) kleine cijfermatige fouten tot onnauwkeurige
literatuurverwijzingen. Bovendien ziet het PBL aanleiding voor een aantal kritische
aanmerkingen. Eén hiervan is dat het rapport onvoldoende duidelijk maakt hoeveel
van de geschatte toename van het aantal hitte-gerelateerde doden in Australische
steden feitelijk aan klimaatverandering kan worden toegeschreven; een belangrijk
deel blijkt door demografische veranderingen te worden veroorzaakt. Deze onvolkomenheden hebben echter geen effect op de 32 onderzochte samenvattende
conclusies noch op andere samenvattingen van de IPCC-rapporten.
De samenvattingen geven vooral voorbeelden van negatieve gevolgen
Het IPCC-rapport van Werkgroep II concentreert zich op de gevolgen van, aanpassing aan en kwetsbaarheid voor klimaatverandering. De meest geaggregeerde
samenvattende IPCC-conclusies, die gebaseerd zijn op de regionale hoofdstukken
van de bijdrage van Werkgroep II aan het Vierde Klimaatrapport, geven vooral
voorbeelden van de geschatte negatieve gevolgen van klimaatverandering. Ons
onderzoek heeft aan het licht gebracht dat de auteurs van het IPCC deze als het
meest relevant voor beleidsmakers beschouwen. Het PBL noemt dit een ‘risicogerichte benadering’, die indertijd impliciet is onderschreven door de lidstaten van het
IPCC (waaronder de Nederlandse regering). Het PBL onderschrijft het belang van
het benadrukken van de mogelijke negatieve gevolgen bij onverminderde klimaatverandering, maar vindt dat in het rapport van Werkgroep II een duidelijke uitleg
ontbreekt van de keuze voor deze risicogerichte benadering en de consequenties
daarvan. Anderzijds valt er ook iets voor te zeggen dat beleidsmakers een compleet
beeld van zowel de negatieve als positieve gevolgen zouden moeten krijgen in de

Resultaten en Discussie

49

Samenvattingen voor Beleidsmakers (zonder te willen suggereren dat positieve en
negatieve gevolgen elkaar zouden kunnen neutraliseren).
Geen gevolgen voor de overkoepelende conclusies
Onze bevindingen zijn niet in tegenspraak met de belangrijkste conclusies van het
IPCC over gevolgen, adaptatie en kwetsbaarheid in relatie tot klimaatverandering.
Er is ruimschoots bewijs te vinden in de waarnemingen dat natuurlijke systemen op
regionaal niveau al door klimaatverandering worden beïnvloed. De negatieve gevolgen van onverminderde klimaatverandering brengen in de toekomst aanzienlijke
risico’s met zich mee voor de meeste delen van de wereld. Deze risico’s nemen toe
als de mondiaal gemiddelde temperatuur verder stijgt.

50

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Aanbevelingen

4

Op basis van onze bevindingen en conclusies in de voorgaande hoofdstukken,
komen we tot aanbevelingen voor het assessmentproces voor het Vijfde Klimaatrapport. In 2013 en 2014 komen er weer vier rapporten uit (van Werkgroep I, Werkgroep II en Werkgroep III, en een Synthese Rapport). Het rapport van Werkgroep
II zal bestaan uit 2 aparte delen, deel A over sectoren en deel B over regio’s (IPCC,
2009). Onze aanbevelingen hebben voornamelijk betrekking op deel B van het
Vijfde Klimaatrapport van Werkgroep II, maar de meeste zouden even zo goed
toegepast kunnen worden op het hele Vijfde Klimaatrapport.

4.1 Minimaliseren van het risico op fouten
In uitgebreide wetenschappelijke evaluaties van duizenden pagina’s die refereren
naar een grote verzameling van wetenschappelijk werk zijn fouten onvermijdelijk,
vooral als het gaat om kwantitatieve informatie. Het huidige reviewproces van
het IPCC is bedoeld om fouten die in de tekst sluipen tijdens het schrijven van de
verschillende concepten er uit te halen. Als fouten toch voorkomen in de hoofdtekst halen zij zelden de Samenvatting voor Beleidsmakers, daar deze relatieve
korte tekst van zo’n 15 pagina’s regel voor regel en woord voor woord wordt
becommentarieerd en goedgekeurd tijdens de Plenaire Vergadering van het IPCC.
In ons onderzoek hebben we slechts 1 kleine fout gevonden in de 32 onderzochte
uitspraken.
De gehele reeks IPCC-rapporten hoort echter gezaghebbend te zijn, ook in de achterliggende teksten. Daarom moeten fouten zo veel mogelijk ontdekt en verwijderd
worden. Voor het vinden en corrigeren van fouten geloven we dat een open, proactief en transparant proces, waarin een brede kring van gebruikers van het rapport
betrokken wordt, de betrouwbaarheid van het IPCC zou vergroten, gezien ook de
recente grote aandacht en publiciteit die het heeft gekregen. Het IPCC opereert
in een complexe en zeer dynamische omgeving. Kleine fouten horen bij dit proces
en moeten niet gezien worden als het ondermijnen van de geloofwaardigheid van
de wetenschap. Zorgen over uitspraken die in zulke uitvoerige evaluaties gedaan
worden zijn echter onvermijdelijk. Door de mogelijkheid te bieden om documenten
permanent bij te werken, en door het publiceren van ‘errata’ een integraal onderdeel van het proces te maken kan IPCC de maatschappelijke legitimiteit van zijn
werk versterken.

Aanbevelingen

51

In het licht van bovenstaande bevelen we het volgende aan:
 Creëer een openbare registratiewebsite voor het melden van mogelijke fouten in het
uitgebrachte rapport. Fouten zijn onvermijdelijk; daarom zou IPCC voorzieningen
moeten aanbrengen om hiermee om te gaan onmiddellijk na publicatie van een
IPCC rapport. Sinds enkele maanden zijn er op de IPCC website erratumpagina’s
beschikbaar voor de Vierde Klimaatrapporten van 2007. Voor de Vijfde Klimaatrapporten, die in 2013 en 2014 uitkomen, zouden dergelijke erratumpagina’s
direct na publicatie beschikbaar gemaakt moeten worden. Daarnaast stellen
we voor om een openbare registratiewebsite te openen voor het melden van
mogelijke fouten. Onjuiste getallen of spelfouten zouden, als ze als echte fouten
beoordeeld worden, vervolgens snel gecorrigeerd kunnen worden door ze op
de erratumwebsite te plaatsen. Substantiëlere fouten zouden met toegevoegd
commentaar en uitleg door het IPCC ook op de website geplaatst moeten
worden. Uit eigen ervaring weten we dat een dergelijke registratiewebsite,
mits goed ontworpen, goed hanteerbaar is. Ervaring met deze benadering kan
opgedaan worden door als proef registratiewebsites op te zetten voor de twee
Speciale Rapporten die in 2011 uitkomen.
 Voer een nauwkeurige controle uit op literatuurverwijzingen. Er moeten meer controles uitgevoerd worden op het accuraat verwijzen naar wetenschappelijke
literatuur, die altijd traceerbaar en beschikbaar moet zijn voor de reviewers. Wat
betreft de traceerbaarheid zou het toevoegen van hyperlinks in de tekst, die
naar de oorspronkelijke publicaties leiden, een gebruikersvriendelijke optie zijn.
 Onderzoek mogelijkheden voor ‘crowdsourcing’ vóór publicatie: Het vinden van
fouten, vooral in cijfers, is een tijdrovend karwei voor auteurs, reviewers,
co-voorzitters en Technical Support Units, die allen beperkte tijd en middelen
tot hun beschikking hebben. De mogelijkheid zou daarom onderzocht moeten
worden om tijdens de afrondingsfase crowdsourcingtechnieken in te zetten als
onderdeel van het reviewproces. Crowdsourcing heeft het voordeel dat er een
grote voorraad aan vrijwillige inzet beschikbaar is om uit te putten. Een nadeel
zouden de middelen kunnen zijn die nodig zijn om de taken die aan het publiek
worden gegeven te beheren en modereren.

4.2 Investeren in de verbetering en transparantie van de
onderbouwing van samenvattende conclusies
De bevindingen in paragraaf 3.4 en de gedetailleerdere analyse in deel II van dit
rapport leiden ons tot de volgende aanbevelingen:
 Zorg ervoor dat uitspraken die gevolgen toeschrijven aan klimaatverandering
een stevige basis hebben in wetenschappelijk onderzoek, met inbegrip van
systematische observaties, modellen en statistieken. Het is hierbij nodig dat de
specifieke invloed van klimaatverandering op deze gevolgen zorgvuldig beschreven wordt.
 Zorg ervoor dat expertbeoordelingen die opgenomen zijn in samenvattingen
transparant en aannemelijk zijn door de gehanteerde afwegingen uit te leggen
in de hoofdtekst. Dit geldt vooral voor:
–– generalisatie van individuele case-studies naar uitspraken over hele sectoren,
gebieden en regio’s; dergelijke generalisaties moeten goed onderbouwd
worden door wetenschappelijk bewijs;

52

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

–– keuze van bepaalde intervallen van specifieke getallen uit een grote reeks van
cijfers.
Dit zou een enorme hulp zijn voor instituten die gevraagd worden om de aannemelijkheid en betrouwbaarheid van uitspraken te beoordelen, en kan de
geloofwaardigheid van het assessment proces vergroten. Auteurs hebben
te maken met strenge beperkingen die ze door het Werkgroep management
krijgen opgelegd wat betreft het aantal pagina’s te publiceren tekst en worden
zodoende met het dilemma geconfronteerd dat de hoeveelheid informatie die
kan worden opgenomen beperkt is.
 Controleer zeer zorgvuldig de consistentie tussen boodschappen, inclusief de
bijbehorende betrouwbaarheids- en waarschijnlijkheidsinschattingen, uit de
hoofdstukken en de verschillende samenvattingen.
 Gebruik alleen grijze literatuur voor een bepaald onderwerp als er geen
geschikte peer-reviewde wetenschappelijke literatuur beschikbaar is

4.3 Versterken van de kwaliteitscontrole door de hoofdstukteams
IPCC-auteurs werken op vrijwillige basis, of hun werk is deel van hun reguliere baan
als wetenschapper, en vaak komt dit werk bovenop hun normale werklast. De IPCC
organisatie heeft een relatief klein budget, en men werkt met strakke tijdschema’s.
De grote kosteneffectiviteit van het IPCC-proces is zowel een kracht als een zwakte.
De hoeveelheid wetenschappelijke literatuur over klimaatverandering groeit
explosief, gevolgen voor het beleid worden zichtbaarder en recent is de geloofwaardigheid van het IPCC in de media onder druk komen te staan. Dit betekent dat,
naast een grotere hoeveelheid assessmentwerk in de toekomst, er ook aan hogere
kwaliteitseisen moet worden voldaan. Daarnaast moeten de coördinerende hoofdauteurs in beperkte tijd leiding geven aan hun schrijfteams en omgaan met grote
stromen informatie. Daarom bevelen we aan om, op zo kort mogelijke termijn, een
procedure op te zetten om, op een zo vroeg mogelijk moment aan het begin van
het schrijfproces, hoofdstukassistenten aan te stellen. Deze assistenten kunnen de
coördinerende hoofdauteurs helpen met de kwaliteitscontrole, zoals het checken
van de literatuurverwijzingen (inclusief basale controles op kwantitatieve informatie), het vergelijken van bevindingen op regionaal niveau met sectoraal niveau,
het vergelijken van uitspraken rond regionale klimaatprojecties in het Werkgroep II
rapport met die in het Werkgroep I rapport. Om dit alles mogelijk te maken zouden
de bij IPCC betrokken regeringen hun bijdragen substantieel moeten verhogen.

4.4 Versterken van het reviewproces
We bevelen aan om het reviewproces op een aantal punten te verbeteren om het
risico op fouten verder te beperken en de basis van de conclusies in de samenvatting te verbeteren:
 Zorg er voor dat alle teksten volledig gedekt worden door expertreviewers. Het huidige
reviewproces is over het algemeen tamelijk passief – het staat de expertreviewers vrij om commentaar te leveren op die delen van de tekst waar zij in zijn
geïnteresseerd. Er is geen garantie dat gekwalificeerde expertreviewers alle

Aanbevelingen

53

delen van alle teksten, inclusief de literatuurverwijzingen, in detail bekijken.
Een proactieve, doelgerichte review wordt daarom aanbevolen. Het IPCC zou
een nominatieprocedure via een website op kunnen zetten, waarin experts zich
in kunnen schrijven om bepaalde delen van een rapport te beoordelen. De covoorzitters en de Technical Support Units zouden de experts vervolgens kunnen
selecteren en er voor kunnen zorgen dat alle delen van de tekst door tenminste
een paar gekwalificeerde reviewers worden bekeken.
 Laat geen nieuw materiaal toe na de laatste reviewronde, als dit materiaal geen
verband heeft met de review. Na review van het Tweede Concept zou nieuw
materiaal alleen toegevoegd mogen worden als het duidelijk een reactie is op of
verband houdt met belangrijke zaken die in de reviewcommentaren naar voren
zijn gebracht. Anders zou dit nieuwe materiaal van expertreview uitgesloten zijn.
De IPCC procedures zouden duidelijker moeten voorschrijven hoe er met nieuw
materiaal moet worden omgegaan.
 Laat geen verwijzingen naar wetenschappelijke artikelen toe die voor publicatie zijn
ingediend maar (nog) niet geaccepteerd zijn ten tijde van publicatie van het IPCC
rapport. Dit is al een goede gewoonte bij vele IPCC-rapporten maar dit zou in de
IPCC-procedures als regel moeten worden opgenomen.
 Organiseer een review door regeringen van de basis en herkomst van uitspraken in
Samenvattingen voor Beleidsmakers. Regeringen hebben een belangrijke verantwoordelijkheid in het reviewproces en dienen daarom serieus te investeren in
de regering/expertreview van het Tweede Concept. Naast het beoordelen van
kwesties van specifiek nationaal belang zouden regeringen, bijgestaan door
onafhankelijke experts, ook de herkomst en basis van uitspraken in de conceptversie van de Samenvatting voor Beleidsmakers kunnen beoordelen. Dit rapport
is een voorbeeld van hoe dit methodologisch uitgevoerd zou kunnen worden.
Doordat een dergelijke exercitie veel tijd en middelen kost, zou het IPCC kunnen
overwegen om de regering/expertreviewperiode voor het Vijfde Klimaatrapport
te verlengen. Regeringen zouden in dit proces samen kunnen werken en middelen kunnen delen. Dit zou hen daarbij ook een stevig referentiekader geven
voor de regel-voor-regel goedkeuringsessie van de definitieve Samenvatting
voor Beleidsmakers.

4.5 Verbeteren van de timing van de assessments
De kwaliteit van de regiohoofdstukken kan verder worden verbeterd door beter
gebruik te maken van informatie die beschikbaar is in de sectorhoofdstukken van
Werkgroep II rapporten. De beste manier om dit te bewerkstelligen is om pas de
laatste hand te leggen aan de regiohoofdstukken pas nadat de sectorhoofdstukken zijn afgerond. Dit zou helpen om informatie op regioniveau te integreren en
bijdragen aan de transparantie van de expertbeoordelingen. In het bijzonder kan
dit voor een betere onderbouwing zorgen bij het generaliseren van case studies
naar het niveau van regio’s of sectoren, door ook gebruik te maken van regionale
modelstudies.

54

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

4.6 Zorgen voor een evenwichtige evaluatie van
klimaatveranderings-effecten
Paragraaf 3.3 over de ‘risicogerichte benadering’ laat zien dat, in de samenvattingen, de nadruk vooral is gelegd op de schattingen van de belangrijkste negatieve
gevolgen. Deze benadering is begrijpelijk en verdedigbaar, maar is niet expliciet
benoemd. We zijn van mening dat een dergelijke risicogerichte benadering, hoewel
essentieel, ook eenzijdig is. Men zou ook kunnen stellen dat de Samenvatting voor
Beleidsmakers de beleidsmakers het complete beeld zouden moeten laten zien, en
niet alleen de belangrijkste negatieve voorbeelden (zonder te willen suggereren dat
potentiële positieve effecten opwegen tegen de potentiële negatieve). We bevelen
aan dat het Vijfde Klimaatrapport expliciet uitlegt welke benadering is gekozen.
Bovendien stellen we voor dat de Samenvattingen voor Beleidsmakers twee aparte
onderdelen krijgen die de geschatte regionale gevolgen voor water- en voedselvoorziening, ecosystemen, kustgebieden en volksgezondheid op verschillende
manieren bespreken:
 Een onderdeel beschrijft robuuste resultaten, met het hele spectrum van mogelijke gevolgen van klimaatverandering, inclusief de onzekerheden en positieve
gevolgen projecties van klimaatveranderingeffecten, die niet enkel de onzekerheden bevatten maar ook de positieve gevolgen beschrijven:
–– een beschrijving van onzekerheden zoals gebruikt door Werkgroep III in hun
Vierde Klimaatrapport. Per uitspraak kan een indicatie gegeven worden van
de hoeveelheid aan beschikbaar bewijs (aantal en kwaliteit van onafhankelijke
bronnen) en het niveau van overeenstemming (over een bepaalde uitkomst).
In de samenvatting zou de eerste keuze moeten zijn om de nadruk te leggen
op uitspraken die gebaseerd zijn op een groot aantal publicaties die alle tot
dezelfde conclusies komen. Uitspraken over ‘waarschijnlijkheid’ kunnen
alleen gedaan worden als voldoende wetenschappelijk bewijs beschikbaar is;
uitspraken over ‘betrouwbaarheid’ zijn expertbeoordelingen die per definitie
subjectief en normaal gesproken door de lezer niet te traceren zijn.
–– een aanduiding van het relatieve aandeel van andere belangrijke invloeden
zoals bevolkingsgroei, industrialisatie en landgebruik op voedsel, water,
ecosystemen, kustgebieden en volksgezondheid, in vergelijking tot de invloeden van klimaatverandering. Voor zover mogelijk zou het duidelijk gemaakt
moeten worden welk deel van de effecten aan klimaatverandering toegeschreven kunnen worden, en welke aan de andere factoren.
 Een onderdeel dat expliciet de belangrijkste negatieve gevolgen beschrijft, zoals
in het Vierde Rapport, inclusief de risico’s in het ongunstigste geval (worst case)
op basis van een helder toegelichte methode voor risicobeoordeling. Dit onderdeel zou de nadruk kunnen leggen op toekomstige gevolgen die onwaarschijnlijk
zijn maar grote consequenties zouden kunnen hebben en daarom belangrijke
risico’s vormen. Een dergelijk onderdeel zou ook meer speculatieve projecties
van grote klimaatgevoeligheid, versnelde opwarming en kantelpunten in ecosystemen kunnen bevatten. Een verkenning van een dergelijke benadering is te
vinden in de PBL-studie ‘Nieuws in klimaatwetenschap en verkenning van grenzen:
een samenvatting voor beleidsmakers over ontwikkelingen sinds het IPCC AR4 rapport
van 2007’ (December 2009).

Aanbevelingen

55

Redenen om deze aanpak te kiezen zijn onder meer:
 Lezers buiten de wetenschappelijke gemeenschap die zich bezighoudt met de
studie van de gevolgen, adaptatie en kwetsbaarheid in relatie tot klimaatverandering begrijpen niet automatisch de ‘risicogerichte benadering’ zoals we
de Werkgroep II benadering hebben genoemd die leidt tot het uitkiezen van
de belangrijkste negatieve effecten. Werkgroep I heeft een andere benadering
gekozen, met het vaststellen van de volledige spectrum van mogelijke projecties, inclusief de onzekerheden. Zonder goede uitleg kunnen de resultaten in de
samenvattingen van Werkgroep II gemakkelijk worden geïnterpreteerd als alarmistisch (zoals ook onze initiële interpretatie was bij het begin van onze analyse,
voordat we een nadere uitleg hadden ontvangen van de co-voorzitter en auteurs
van Werkgroep II).
 We zijn van mening dat beleidsmakers (en hun analisten) in de samenvattingen
het gehele beeld moeten kunnen zien. Positieve effecten zijn belangrijk, omdat
deze ook kleiner kunnen worden wanneer mitigatiemaatregelen worden ingevoerd. Positieve en negatieve effecten van klimaatveranderingen kunnen elkaar
compenseren, bijvoorbeeld bij landbouwopbrengsten. Hoewel bezwaren tegen
een kosten-baten analyse van positieve en negatieve effecten verdedigbaar zijn,
neemt het niet vermelden van positieve effecten een voorschot op mogelijke
beleidsmaatregelen.
 We vinden ook dat beleidsmakers - zowel in de publieke als de private sector –
om een compleet beeld te verkrijgen, geïnformeerd moeten worden over wat
de risico’s in het ongunstigste geval (worst case) zijn bij het ontwikkelen van
risicomanagement, rampenpreventie en verzekeringsbeleid.
 Tenslotte: een deel van het geleverde commentaar en de gevonden fouten waaronder de meldingen die ontvangen zijn via ons meldpunt op internet,hadden
betrekking op het benadrukken of zelfs overdrijven van de ernst van klimaatveranderingeffecten. We bevelen aan om dit punt specifiek onder de aandacht
te brengen van de auteurs van het Vijfde Klimaatrapport. Er moet voor gewaakt
worden om uitspraken te formuleren die door lezers opgevat kunnen worden als
het overdrijven van de (geschatte) gevolgen van klimaatverandering.

4.7 Investeren in de wetenschap van klimaatveranderingseffecten
De wetenschap die de gevolgen van klimaatverandering bestudeert is relatief
jong, hoewel de hoeveelheid literatuur snel aan het groeien is. Figuur 1.8 van het
Werkgroep II Rapport of Figuur SPM.1 van het Synthese Rapport (zie figuur 1.1 in dit
rapport) illustreert dat er voor Europa en de Verenigde Staten vele meetreeksen
beschikbaar zijn van veranderingen in fysische en biologische systemen in de tijd,
maar dat er maar weinig meetgegevens van zulke veranderingen beschikbaar zijn
in ontwikkelingslanden, terwijl deze landen kwetsbaarder zijn voor klimaatverandering. Bovendien worden modelschattingen onzekerder op geografisch gedetailleerder niveau, terwijl beleidsmakers om concrete informatie voor hun specifieke regio
of locatie vragen. Dit vraagt om grotere investeringen in regionale observatiesystemen voor klimaateffecten, regionale modellering en opbouw van kennis-infrastructuur , vooral in ontwikkelingslanden.

56

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Literatuur
IPCC, 2009. Chapter outline of the Working Group II contribution to the IPCC Fifth Assessment
report ( AR5), http://www.ipcc.ch/meetings/session31/doc20-rev1.pdf,
PBL, 2009. ‘Nieuws in klimaatwetenschap en verkenning van grenzen:een samenvatting voor
beleidsmakers over ontwikkelingen sinds het IPCC AR4 rapport van 2007’ (in Engels)
http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/500114013A.pdf

Aanbevelingen

57

58

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Deel II – Gedetailleerde Analyse
van de Regionale Hoofdstukken
en Samenvattingen
Dit deel beschrijft:
 onze bevindingen over de onderbouwing van de 32 samenvattende conclusies
over regionale gevolgen in het Synthese Rapport (zie Bijlage A). In de tekst zijn
de conclusies aangegeven als kopjes, gevolgd door een korte bespreking van
onze bevindingen;
 daarnaast een aantal extra bevindingen – over teksten op lager niveau, zoals
de onderbouwing van uitspraken over regionale gevolgen in de Technische
Samenvatting en de Hoofdstuksamenvattingen van de regionale hoofdstukken,
en over delen van de hoofdtekst die we gaandeweg tegenkwamen. In de tekst
zijn de uitspraken aangegeven als kopjes, gevolgd door een bespreking van onze
bevindingen.
Voor ons onderzoek gebruikten we een aantal criteria om de kwaliteit van de IPCCuitspraken te beoordelen. Ten eerste maakten we onderscheid tussen duidelijke
feitelijke ‘fouten’ – waar naar onze mening een erratum op de IPCC website van
het Vierde Klimaatrapport op zijn plaats is – en ‘aanmerkingen’, kritische kanttekeningen vanuit ons specifieke perspectief als beoordelaars van de IPCC-uitspraken
namens Nederlandse beleidsmakers. Deze criteria zijn bij het rubriceren van onze
bevindingen gaandeweg ontstaan. Er zijn in totaal negen criteria met hieraan
gekoppeld twee soorten ‘fouten’ (E1-E2) en zeven soorten ‘aanmerkingen’ (C1-C7):
 E1: Onnauwkeurige uitspraak;
 E2: Onnauwkeurige literatuurverwijzing;
 C1: Onvoldoende onderbouwde toeschrijving, als een bepaald gevolg was toegeschreven aan klimaatverandering zonder overtuigende onderbouwing;
 C2: Onvoldoende gegronde generalisatie, als de bevindingen van case studies waren
gegeneraliseerd of geëxtrapoleerd naar regio’s/sectoren zonder overtuigende
onderbouwing;
 C3: Onvoldoende transparante expertbeoordeling, als we de redenering achter een
conclusie niet konden traceren in de achterliggende hoofdstukken of geciteerde
literatuur;
 C4: Inconsistentie tussen uitspraken, als de uitspraken niet consistent waren tussen
de verschillende lagen van het Klimaatrapport;

Deel II – Gedetailleerde Analyse van de Regionale Hoofdstukken en Samenvattingen

59

 C5. Ontraceerbare literatuurverwijzing, als we een geciteerde publicatie nergens
konden terugvinden;
 C6: Onnodig baseren van een uitspraak op grijze literatuur, als er naar grijze literatuur, d.w.z publicaties buiten peer-reviewed wetenschappelijke tijdschriften,
werd verwezen terwijl er wel passende literatuur in peer-reviewed wetenschappelijke tijdschriften beschikbaar was;
 C7: Uitspraak niet beschikbaar voor review, als er nieuwe informatie is toegevoegd ná de laatste review, die niet duidelijk gebaseerd is op inhoudelijke
reviewcommentaren.
Als een bepaalde uitspraak in het Vierde Klimaatrapport aan alle criteria voldeed,
werd deze aangemerkt als goed gefundeerd en betrouwbaar.

60

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Afrika

5

5.1 Analyse van de uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese
Rapport

 ond 2020 zullen er naar schatting tussen de 75 en 250 miljoen mensen te maken
R
hebben met een toegenomen watertekort als gevolg van klimaatverandering. (E1;
klein)
‘By 2020, between 75 and 250 million of people are projected to be exposed to increased
water stress due to climate change.’
Deze uitspraak is gebaseerd op Tabel 11 in Arnell (2004). Deze tabel bevat resultaten over het toegenomen watertekort in 2025 (niet 2020), berekend met verschillende klimaatmodellen voor vijf subregio’s in Afrika (en andere continenten). In
onze communicatie met Nigel Arnell over de optelling van de cijfers uit de tabel
(hetgeen leidt tot een bandbreedte van 75 tot 240 miljoen mensen, consistent met
de afgeronde cijfers die in de uitspraak genoemd worden), meldde hij ons dat hij
recentelijk ontdekt had, dat in dit geval de optelling van de afzonderlijke bandbreedtes een onbetrouwbare methode was om de totale bandbreedte te bepalen.
Wat het HADCM3 model betreft, bevat de tabel de bandbreedte van modeluitkomsten afkomstig van drie modelruns met het SRES A2 scenario en de bandbreedte
van twee modelruns met het B2 scenario. De lage en hoge waardes komen echter
niet van dezelfde modelrun. Het eenvoudigweg optellen van deze uiterste waarden
van de modeluitkomsten voor de subregio’s kan leiden tot een overschatting van
de bandbreedte. Hierbij moet toegevoegd worden dat - hoewel dit type fout welbekend is in de wetenschappelijke praktijk - de IPCC -auteurs, inclusief Nigel Arnell,
die Hoofdauteur was van hoofdstuk 3 van het Werkgroep II Rapport, deze optelling
destijds adequaat vonden. Achteraf gezien had een relatief eenvoudige heranalyse
deze fout aan het licht kunnen brengen. Volgens Nigel Arnell had, indien de juiste
cijfers voor Afrika bij elkaar waren opgeteld, de juiste bandbreedte van getallen
moeten zijn: 88 tot 217 miljoen. Dit betekent dat de bandbreedte ‘tussen 75 en 250
miljoen’ vervangen zou moeten worden door ‘tussen 90 en 220 miljoen’, afgerond
naar het dichtstbijzijnde tiental (E1b). Omdat het verschil klein is en de onzekerheden aanzienlijk zijn, en omdat het oorspronkelijke artikel geen details leverde
waarmee de bandbreedte correct berekend had kunnen worden, beschouwen we
dit als een geringe onnauwkeurigheid.
Rond 2020 kunnen in sommige landen de opbrengsten van de regenwater
afhankelijke landbouw tot 50% zijn afgenomen. (C3,C5,C7; groot belang)
‘By 2020, in some countries, yields from rain-fed agriculture could be reduced by up to
50%.’

Afrika

61

Deze uitspraak is niet zozeer een bewering over klimaatverandering, maar een
uitspraak over klimaatvariabiliteit: in afzonderlijke jaren kunnen droogtes tot 50%
reductie in de oogstopbrengsten veroorzaken. De impliciete boodschap is dat
wanneer er als gevolg van klimaatverandering vaker droogtes zullen optreden, er
meer jaren zullen zijn met een vermindering van oogstopbrengsten tot wel 50%.
Deze uitspraak zou lezers gemakkelijk het foutieve idee kunnen geven dat de
gemiddelde jaarlijkse oogstopbrengsten zouden kunnen afnemen tot wel 50% ten
gevolge van klimaatverandering. In de Samenvatting voor Beleidsmakers van het
Werkgroep II Rapport begint de alinea waarin de uitspraak staat met een zin die
klimaatvariabiliteit als begrip introduceert, en zo de uitspraak meer in zijn eigenlijke
context plaatst.
We maken verschillende aanmerkingen bij de herkomst van de uitspraak. Hij is
gebaseerd op een rapport van de International Institute for Sustainable Development (IISD) (Agoumi, 2003), waarin verwezen wordt naar studies die zijn
uitgevoerd binnen het raamwerk van een UNEP-GEF project die we niet konden
traceren (C5), en naar de Initial National Communications (INCs) van Marokko,
Algerije en Tunesië. Echter, alleen de INC van Marokko (Kingdom of Morocco, 2001)
maakt melding van een opbrengstafname in 2020, en dan alleen voor graangewassen, vooral in droge jaren: ‘A 50% reduction in cereal yields in Morocco might
be possible in dry years and 10% in normal years.’ (Vertaling: ‘In Marokko kan de
graanopbrengst met 50% afnemen in droge jaren, en met 10% in gewone jaren’).
De IPCC-auteurs gaven als uitleg dat de huidige klimaatcondities en de ingeschatte
toekomstige klimaatveranderingen in de drie landen zeer vergelijkbaar zijn (met
een verwijzing naar figuur 11.2 van het Werkgroep I-Rapport van het Vierde Klimaatrapport), en dat alleen graangewassen verbouwd worden zonder irrigatie.
Verder maakten zij - op basis van informatie van het Europese statistische bureau
EUROSTAT - aannemelijk dat tengevolge van de huidige klimaatvariabiliteit Algerije,
Marokko en Tunesië jaarlijkse variaties laten zien, waaronder opbrengstreducties
van ongeveer 70% in individuele jaren in de periode 2000-2006. Achteraf gezien
had deze extra uitleg, indien deze in Hoofdstuk 9 zou zijn opgenomen, een verdere
onderbouwing kunnen leveren voor de uitspraak (C3).
De Initial National Communications (INC) van Marokko gaf aan dat deze uitspraak
gebaseerd is op ‘The Study of Morocco’s Vulnerability to CC Effects’ (MATUHE,
2001). We konden studie echter niet traceren,, en ook de IPCC-auteurs konden hem
niet verschaffen (C5). Hoewel het IPCC formeel niet van zijn auteurs verlangt dat ze
referenties binnen referenties verifiëren, zou dat in dit geval zeer behulpzaam zijn
geweest; het IPCC vereist dat het hoofstukteam de kwaliteit en validiteit van de niet
peer-reviewed literatuurreferenties natrekt (C5). Als zodanig is de uitspraak niet
traceerbaar tot enige oorspronkelijke wetenschappelijke studie.
Tenslotte: de uitspraak over de tot 50 % afgenomen landbouwopbrengsten die in de
Tabel SPM.2 verwoord is, lijkt pas aan de hoofdtekst in Hoofdstuk 9 te zijn toegevoegd na de review van het Tweede Concept. We konden echter de specifieke
reviewcommentaren niet terugvinden die tot het toevoegen van deze uitspraak
hadden kunnen leiden. (C7).

62

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Geschat wordt dat zowel de landbouwproductie als de toegang tot voedsel in veel
Afrikaanse landen ernstig zal worden bedreigd. Dit zou de voedselzekerheid verder
verslechteren en het probleem van ondervoeding verergeren.
‘Agricultural production, including access to food, in many African countries is projected to
be severely compromised. This would further adversely affect food security and exacerbate
malnutrition.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Tegen het einde van de 21e eeuw zal de geschatte zeespiegelstijging gevolgen
hebben voor laagliggende, dichtbevolkte kustgebieden. Kosten van adaptatie
zouden kunnen oplopen tot ten minste 5-10% van het Bruto Nationaal Product
(BNP). (C3; gering belang)
‘Towards the end of the 21st century, projected sea level rise will affect low-lying coastal
areas with large populations. The cost of adaptation could amount to at least 5 to 10% of
Gross Domestic Product (GDP).’
De eerste zin van deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal. We maken een aanmerking bij de tweede zin van de uitspraak,
die gebaseerd is op een tabel uit een studie van Niang-Diop (2005). De tekst geeft
niet expliciet aan hoe de experts op basis van deze studie gekomen zijn tot hun
schatting van de adaptatiekosten van 5-10% van het BNP, aangezien er in NiangDiop (2005) sprake is van een bandbreedte van 0,5 tot 156,2% (C3). De IPCC-auteurs
gaven ons als uitleg dat zij gebruik hebben gemaakt van 5 van de in totaal 12 studies
die in de tabel uit Niang-Diop (2005) zijn samengevat. Landen die beneden de range
van 5-10% uitkwamen rapporteerden geen landsdekkende studie (Kameroen: 0,5%;
Gambia: 1%), of hadden een korte kustlijn (Democratische Republiek Congo: 4,1%)
of waren relatief rijk (Nigeria: 2,2%). Landen die ver boven deze bandbreedte lagen
waren of zeer kleine eilanden (de Comoren met 49,7%) of hadden de adaptatiekosten overschat (Mauretanië met 156 %). Dit verklaart de bandbreedte van 5 tot
10% die in de uitspraak genoemd wordt. We zijn van mening dat het behulpzaam
geweest zou zijn als deze uitleg in Hoofdstuk 9 vermeld was.
Op basis van verschillende klimaatscenario’s zal het areaal van aride en semi-aride
gebieden in Afrika rond 2080 met naar schatting 5 tot 8% zijn toegenomen.
‘By 2080, an increase of 5 to 8% of arid and semi-arid land in Africa is projected under a
range of climate scenarios.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.

5.2 Aanvullende bevindingen
I n de jaren 2020 zullen er naar schatting tussen de 75 en 250 miljoen mensen te
maken krijgen met een toegenomen watertekort in Afrika; in de jaren 2050 zullen dit
naar schatting 350-600 miljoen mensen zijn. (E1; klein)
‘The population at risk of increased water stress in Africa is projected to be between 75-250
million and 350-600 million people by the 2020s and 2050s, respectively.’
Deze uitspraak staat in de samenvatting van Hoofdstuk 9 en is ook opgenomen in
Tabel TS.4 op bladzijde 67 van de Technische Samenvatting. De schatting voor de
jaren 2020 (75-250 miljoen mensen) is al besproken in Paragraaf 5.1 (eerste uitspraak). Van Nigel Arnell, de auteur van de achterliggende studie uit 2004, leerden

Afrika

63

we dat ook de tweede schatting voor de jaren 2050 (350-600 miljoen mensen)
onjuist berekend is uit Tabel 11 in Arnell (2004); de uiterste waarden in de subregio’s mogen niet bij elkaar opgeteld worden. Dit bleef onopgemerkt tijdens het
schrijven van het Werkgroep II Rapport. Volgens Arnell had, achteraf gezien, de
juiste bandbreedte moeten zijn 350 tot 490 miljoen (E1b). Vanwege de grote onzekerheden beschouwen we dit als een insignificante fout. Deze onnauwkeurigheid
in de gegeven bandbreedte voor de jaren 2050 heeft geen gevolgen voor de IPCC
conclusies in de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
In Zuid-Afrika zou de visserij getroffen kunnen worden [...]. Recente simulaties met
het globale klimaatmodel NCAR GCM op basis van een verdubbeld CO 2 -gehalte
geven aan dat door extreme wind en turbulentie de productiviteit met 50-60% zou
kunnen afnemen, terwijl door turbulentie de productiviteit van de paaigronden
waarschijnlijk met 10% afneemt, en die van de belangrijkste fourageergebieden met
3% toeneemt. (E1; groot)
‘In South Africa, fisheries could be affected […]. Recent simulations based on the NCAR
GCM under a doubling of carbon dioxide indicate that extreme wind and turbulence
could decrease productivity by 50-60%, while turbulence will probably bring about a 10%
decline in productivity in the spawning grounds and an increase of 3% in the main feeding
grounds.’
Deze uitspraak stamt uit Paragraaf 9.4.4 in de hoofdtekst en is gebaseerd op een
studie van Clark et al. (2003), die melding maakt van een substantiële afname
met 50-60% van de frequentie van extreme wind- en turbulentieomstandigheden; een
vergelijkbare afname van de visserijproductiviteit wordt door Clark et al. (2003) niet
genoemd (E1a). Daarnaast hadden het - in het laatste deel van de zin - de veranderingen in gemiddelde turbulentie moeten zijn die afnamen met 10% en toenamen
met 3%, en niet de productiviteit. De IPCC-auteurs gaven aanvankelijk aan dat de
verwijzing naar ‘productivity’ in de uitspraak moet worden weggestreept, en dat
‘for anchovy’ aan het einde moet worden toegevoegd. De uitspraak zou dan als
volgt gewijzigd kunnen worden: ‘Recent simulations based on the NCAR GCM under
a doubling of carbon dioxide indicate that the frequency of extreme wind and turbulence
events could decrease by 50-60%, while mean turbulence will probably decline by 10%
in the spawning grounds and increase by 3% in the main feeding grounds for anchovy'.
(Vertaling : Recente simulaties met het klimaatmodel NCAR GCM op basis van
een verdubbeld CO2-gehalte geven aan dat de frequentie van extreme wind en
turbulentie-gebeurtenissen met 50-60% zou kunnen afnemen, terwijl de gemiddelde
turbulentie waarschijnlijk met 10% afneemt in de paaigronden, en met 3% toeneemt
in de belangrijkste fourageergebieden van ansjovis’).
Van de IPCC-auteurs ontvingen wij het volgende voorstel voor een erratum (dat
door de literatuurverwijzing onderbouwd kan worden): ‘Recent simulations based
on the NCAR GCM under a doubling of carbon dioxide indicate that changes in extreme
wind and turbulence could decrease potential spawning and increase potential larval
feeding of anchovy.' (Vertaling: ‘Recente simulaties met het klimaatmodel NCAR
GCM op basis van een verdubbeld CO2-gehalte geven aan dat veranderingen in
extreme wind en turbulentie kunnen leiden tot een mogelijke afname van het
paaien en een toename van de voedselinname in het larvale stadium van ansjovis’.)

64

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Deze substantiële fout heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies in de diverse
Samenvattingen voor Beleidsmakers.

5.3 Bevindingen afkomstig van het PBL-meldpunt op internet
I ntensivering van de landbouw en/of de ingebruikneming van marginale gronden
kan aanleiding geven tot extra conflicten, leiden tot mislukte oogsten, een verdere
aantasting van het milieu veroorzaken (bv., Olsson et al., 2005) (gering belang)
‘Agricultural intensification and/or expansion into marginal lands can trigger additional
conflicts, cause crop failure, exacerbate environmental degradation (e.g., Olsson et al.,
2005)’
Deze uitspraak staat op bladzijde 441 van Hoofdstuk 9, in Paragraaf 9.2.2.4. Via het
PBL-meldpunt op internet werd gemeld dat de verwijzing naar Olsson et al. (2005)
op deze plaats niet de meest relevante literatuur is, omdat dit artikel niet primair
gericht is op de gevolgen van intensivering en/of uitbreiding van de landbouw.
Olsson et al. (2005) gaat over veranderingen in neerslagpatronen die erin hebben
geresulteerd dat de Sahel gedurende de laatste 10 jaar (of 5 jaar op het moment
van Olsson et al.’s publicatie) groener is geworden. We zijn van mening dat er
geschiktere referenties beschikbaar waren dan Olsson et al. (2005), maar we
hebben deze minder adequate literatuurverwijzing niet een van onze kwalificatiecriteria toegekend. Deze aanmerking heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies
in de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
In de Afrikaanse Sahelregio is het groeiseizoen door de warmere en drogere
condities korter geworden, wat schadelijke gevolgen heeft voor gewassen. (groot
belang)
‘In the Sahelian region of Africa, warmer and drier conditions have led to a reduced length
of growing season with detrimental effects on crops.’
Deze uitspraak staat op bladzijde 9 van de Samenvatting voor Beleidsmakers van
het Werkgroep II Rapport. Een van de reacties die we ontvingen gaf aan dat deze
uitspraak uit de samenvatting de nuances die in Hoofdstuk 9 verwoord staan niet
adequaat weergeeft1). In antwoord op deze reactie willen we de volgende opmerking plaatsen bij bovenstaande IPCC uitspraak: De uitspraak is gebaseerd op twee
zinnen in Paragraaf 1.3.6.1 van het Werkgroep II Rapport (zie pag. 104 en 106): ‘In
Sahelian countries, increasing temperature in combination with rainfall reduction has led
to a reduced length of vegetative period, no longer allowing present varieties to complete
their cycle (Ben Mohamed et al., 2002).’ (Vertaling: ‘In Sahellanden heeft een stijging
van de temperatuur in combinatie met een afname van de neerslag geleid tot
een kortere groeiperiode, waardoor de huidige rassen hun groeicyclus niet langer
kunnen voltooien (Ben Mohamed et al., 2002)’). En: ‘In the case of the Sahel region
of Africa, warmer and drier conditions have served as a catalyst for a number of other
factors that have accelerated a decline in groundnut production (Van Duivenbooden et
al., 2002).’ (Vertaling: ‘In de Sahelregio van Afrika hebben de warmere en drogere
condities als een katalysator gewerkt op een aantal andere factoren, waardoor de
pindaproductie versneld is afgenomen (Van Duivenbooden et al., 2002).’)
1) Deze reactie en de voorgaande werden als gecombineerde reactie ontvangen; in ons rapport
worden ze apart besproken omdat ze betrekking hebben op verschillende uitspraken.

Afrika

65

Ook al verwijst de uitspraak niet rechtstreeks naar de regionale hoofdstukken
betreft het toch een uitspraak in de Samenvatting voor Beleidsmakers over een
regionale impact.
Hoewel de tekst van de Samenvatting voor Beleidsmakers consistent is met
bovengenoemde zinsnedes uit de hoofdtekst, vinden wij dat de twee geciteerde
case studies, die betrekking hebben op de teelt van gierst, pinda en kousenband in
Niger, niet veralgemeniseerd kunnen worden naar een beschrijving voor ‘the Sahelian region’ en ‘effects on crops’.
De reactie van de IPCC-auteurs was dat ‘the Sahelian region’ niet hetzelfde is als
‘the entire Sahelian region’ (de gehele Sahel regio), en dat ‘effects on crops’ niet hetzelfde is als ‘effects on all crops’ (alle gewassen). Bovendien wezen de auteurs ons
op de titel van deze paragraaf (p. 9; Samenvatting voor Beleidsmakers van Werkgroep II) die zegt dat dit ‘examples’ (‘voorbeelden’) zijn en ‘have not yet become
established trends’ (‘nog geen gevestigde trends geworden zijn’). Ze gaven verder
aan dat dit duidelijk geen universele uitspraken zijn. Naar hun mening is het daarom
niet nodig om bij elke uitspraak over regio’s expliciet te vermelden ‘delen van’, of
bij elke uitspraak over een systeem te spreken van ‘enkele van’.
Inderdaad maakt de disclaimer in het opschrift duidelijk dat dit voorbeelden en
nog geen gevestigde trends zijn, maar het is voor ons niet vanzelfsprekend dat de
uitspraak betrekking heeft op sommige gewassen in een deel van de Sahel regio. We
zijn dan ook van mening dat het beter was geweest als deze specificaties expliciet
vermeld waren.
Dit commentaarpunt heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies in de diverse
Samenvattingen voor Beleidsmakers.
Literatuur
Agoumi, A., 2003. Vulnerability of North African countries to climatic changes: adaptation and
implementation strategies for climatic change. Developing Perspectives on Climate Change:
Issues and Analysis from Developing Countries and Countries with Economies in Transition. IISD/
Climate Change Knowledge Network, 14 pp. http://www.cckn.net//pdf/north_africa.pdf
Arnell, N.W., 2004. Climate change and global water resources: SRES emissions and socio-economic
scenarios. Global Environ. Change, 14, 31-52.
Ben Mohamed A., Duivenbooden, N. van, Abdoussalam, S., 2002, Impact of climate change on
agricultural production in the Sahel- part I. methodological approach and case study for millet in
Niger, Climatic Change, 54, pg 327-348.
Clark, B.M., S. Young and A. Richardson, 2003. Likely effects of global climate change on the purse
seine fishery for Cape anchovy Engraulis capensis off the west coast of Southern Africa (SE
Atlantic). http://swfsc.noaa.gov/uploadedFiles/Education/lasker_events.doc.
Van Drunen, M.A., R. Lasage and C. Dorland, Eds., 2005. Climate Change in Developing Countries: An
Overview of Study Results from the Netherlands Climate Change Studies Assistance Programme.
CABI Publishing,Amsterdam, 320 pp.
Duivenbooden, N. van, Abdoussalam, S., Ben Mohamed A., 2002. Impact of climate change on
agricultural production in the Sahel- part II> Cae study for groundnut and cowpea in Niger,
Climatic Change, 54, pg 349-368.

66

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Kingdom of Morocco, 2001. Initial National Communication on the United Nations Framework
Convention on Climate Change, Ministry of Land-use Planning, Housing, and the Environment,
October. http://unfccc.int/resource/docs/natc/mornc1e.pdf
MATUHE, 2001. Etude de Vulnérabilité du Royaume du Maroc face aux impacts des changements
climatiques. Ministère chargé de l’Aménagement du Territoire, de l’Urbanisme, del’Habitat et de
l’Environnement, septembre 2001.
Niang-Diop, I., 2005. Impacts of climate change on the coastal zones of Africa. Coastal Zones in
Sub-Saharan Africa: A Scientific Review of the Priority Issues Influencing Sustainability and
Vulnerability in Coastal Communities, IOC, Ed., IOCWorkshop Report No. 186. ICAM Dossier No. 4,
27-33.
Olsson, L., Eklundh, L., Ardö, J., 2005. A recent greening of the Sahel—trends, patterns and potential
causes. Journal of Arid Environments, 63, pg 556–566.
Otter, L., Olago, D.O. and Niang, I. (eds), 2007. Global Change Processes and Impacts in Africa: A
Synthesis. START/East African Educational Publishers, Nairobi. 346 pages. September 2007.

Afrika

67

68

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Azië

6

6.1 Analyse van de uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport

I ngeschat wordt dat in de jaren 2050 de beschikbaarheid van zoet water in Centraal-,
Zuid-, Oost- en Zuidoost-Azië, in het bijzonder in grote rivierbekkens, zal zijn
afgenomen. (C2,C3; groot belang)
‘By the 2050s, freshwater availability in Central, South, East and South-East Asia, particularly in large river basins, is projected to decrease.’
Deze uitspraak stamt uit de samenvatting van Hoofdstuk 10. Maar de achterliggende tekst van Hoofdstuk 10 (Paragraaf 10.4.2) geeft geen ramingen waaruit
duidelijk een absolute afname van de beschikbaarheid van zoetwater in de jaren
2050 in álle vermelde subregio's van Azië blijkt. Er is geen aanduiding hoe zoetwaterbeschikbaarheid moet worden opgevat in deze uitspraak, of het de absolute
toevoer betreft of de waterbeschikbaarheid per inwoner (per capita). Dit maakt het
moeilijk om de redeneerlijn te volgen omdat er in dit hoofdstuk een combinatie van
bewijsmateriaal wordt geciteerd dat gebruik maakt van verschillende maatstaven
(C3). De hoofdstuk tekst bevat verschillende op literatuuronderzoek gebaseerde
schattingen voor ‘water stress’ (de relatieve verhouding tussen waterbeschikbaarheid en -vraag) in Zuid- en Zuidoost Azië rond 2050; schattingen van een vermindering in waterafvoer (‘run-off’) in midden-China aan het einde van de 21ste eeuw; en
schattingen van een verminderde per capita waterbeschikbaarheid in India rond
2050. Er wordt ook verwezen naar een gebied in Centraal-Azië (Hindu-Kush) dat
afhankelijk is van smeltwater van gletsjers, maar hiervoor worden geen langetermijnschattingen gegeven. Echter, volgens modelberekeningen laten de schattingen
voor waterafvoer in 2100 uit Hoofdstuk 3 (‘Freshwater resources and their management ‘Zoetwaterbronnen en hun beheer’) zien dat de jaarlijkse afvoer (runoff) in
Zuid, Oost, en Zuidoost Azië juist toeneemt (zie Fig. 3.8 op pagina 201 in het betreffende hoofdstuk). Dit sluit natuurlijk niet uit dat er tijdens droge seizoenen ernstig
watertekort kan optreden, maar het vormt geen directe onderbouwing van de
generalisatie die tot de uitspraak in Tabel SPM.2 leidt. (C2)
Kustgebieden, vooral de dichtbevolkte megadelta’s van Zuid-, Oost- en ZuidoostAzië, zullen het grootste risico lopen door een toename van overstromingen vanuit
zee, en, in sommige megadelta's, vanuit rivieren.
‘Coastal areas, especially heavily populated megadelta regions in South, East and SouthEast Asia, will be at greatest risk due to increased flooding from the sea and, in some
megadeltas, flooding from the rivers.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.

Azië

69

De druk op natuurlijke hulpbronnen en het milieu, samenhangend met
snelle verstedelijking, industrialisatie en economische ontwikkeling, zal door
klimaatverandering naar schatting verder toenemen.
‘Climate change is projected to compound the pressures on natural resources and
the environment associated with rapid urbanisation, industrialisation and economic
development’.
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Endemische ziektelast en sterfte ten gevolge van diarreeveroorzakende ziekten die
gepaard gaan met overstromingen en droogten, zullen naar verwachting stijgen
in Oost-, Zuid- en Zuidoost-Azië, als gevolg van geschatte veranderingen in de
hydrologische cyclus.
‘Endemic morbidity and mortality due to diarrhoeal disease primarily associated with
floods and droughts are expected to rise in East, South and South-East Asia due to projected changes in the hydrological cycle.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.

6.2 Aanvullende bevindingen
De inmiddels bekende fout met betrekking tot de snelheid waarmee gletsjers wegsmelten (paragraaf 10.6.2), wordt in Bijlage B behandeld.
 e frequentie en omvang van bosbranden in noordelijk Azië zullen in de toekomst
D
naar verwachting toenemen als gevolg van klimaatverandering en extreme
weersomstandigheden, waardoor bosuitbreiding waarschijnlijk zal worden beperkt.
(C3,C6; groot belang)
‘The frequency and extent of forest fires in northern Asia is expected to increase in the
future due to climate change and extreme weather events that could likely limit forest
expansion.’
Deze uitspraak staat in de hoofdstuksamenvatting (p. 471) en in de Technische
Samenvatting (p. 49 en p. 60, Box TS.6), maar niet in de Samenvatting voor Beleidsmakers. We merken op dat in de achterliggende tekst de nuances en onzekerheden duidelijk beschreven worden: ‘The observations in the past 20 years show that the
increasing intensity and spread of forest fires in North and South-East Asia were largely
related to rises in temperature and declines in precipitation in combination with increasing
intensity of land uses (see Section 10.2.4.4). Whether this trend will persist in the future
or not is difficult to ascertain in view of the limited literature on how the frequency and
severity of forest and brush fires will likely respond to expected increase in temperature and
precipitation in North and South-East Asia (see Section 10.3.1).’ (‘De waarnemingen in
de afgelopen 20 jaar laten zien dat de toename in intensiteit en verspreiding van
bosbranden in Noord en Zuid-Oost Azie grotendeels verband hield met toenames in
temperatuur en afnames in neerslag, in combinatie met toegenomen landgebruik
(zie paragraaf 10.2.4.4). Hoe deze trend zich in de toekomst zal voortzetten is moeilijk te voorspellen, gezien de beperkte literatuur over hoe de verwachte temperatuurstijging en neerslagtoename in Noord- en Zuidoost-Azië de frequentie en ernst
van bos- en vegetatiebranden zal veranderen. (zie paragraaf 10.3.1).’).

70

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

De verwachte toekomstige toename van bosbranden werd in de tekst enkel onderbouwd met een verwijzing naar één conferentiebijdrage, die gebaseerd was op een
toespraak van de vice-minister van het Russische Ministerie van Burgerbescherming en Rampenbestrijding, en die geen literatuurverwijzingen bevatte (Vorobyov,
2004). De IPCC-auteurs gaven als reactie dat de uitspraak een goede afspiegeling
is van andere literatuur die niet in het hoofdstuk is opgenomen. We concludeerden
dan ook dat er sprake is van een onvoldoende transparante expertbeoordeling
(C3) en dat de literatuurverwijzing onnodig steunt op grijze literatuur (C6). De
IPCC-auteurs hebben ons de beleidsrelevantie uitgelegd van het opnemen van deze
uitspraak in de hoofdstuksamenvatting en in de Technische Samenvatting. Hoewel
het onderzoek op dit gebied zich nog in de beginfase bevond en het modelleren
van toekomstige impacts beperkt was in 2006, beschouwden de auteurs dit als een
voldoende belangrijk onderwerp vanwege de mogelijke omvang van de gevolgen.
De uitspraak kreeg slechts ‘gemiddelde betrouwbaarheid (een gelijke kans op juistheid), maar gezien het gebruik van het woord ‘waarschijnlijk’ (‘likely’) denken we
dat hij voorzichtiger geformuleerd had moeten worden. Deze relevante aanmerkingen hebben geen gevolgen voor de IPCC conclusies in de diverse Samenvattingen
voor Beleidsmakers.
Een recente risicoanalyse voor koraalriffen suggereert dat tussen de 24% en
30% van de riffen in Azië waarschijnlijk verloren zal gaan in de komende 10,
respectievelijk 30 jaar. (E2; klein)
‘Recent risk analysis of coral reef suggests that between 24% and 30% of the reefs in Asia
are likely to be lost during the next 10 years and 30 years, respectively.’
Deze uitspraak staat in de hoofdstuksamenvatting (p. 471) en in de Technische
Samenvatting (p. 59, Box TS.6). We hebben een onnauwkeurige literatuurverwijzing ontdekt die van invloed is op deze uitspraak. De uitspraak kan niet worden
afgeleid uit de cijfers in de bijbehorende tabel (Tabel 10.6). Daarnaast bevat de
achterliggende literatuurverwijzing (Wilkinson, 2004) geen informatie die deze
uitspraak ondersteunt. Bij navraag gaven de IPPC-auteurs aan dat ze onbedoeld
Wilkinson (2004) hadden geciteerd, terwijl dit Wilkinson (2000) had moeten zijn.
(E2). Deze geringe onnauwkeurigheid heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies
in de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
Het Derde IPCC Klimaatrapport (TAR) voorspelde dat de gebieds- en
jaargemiddelde opwarming in de regio Azië circa 3°C zou bedragen in de jaren
2050, en circa 5°C in de jaren 2080, als gevolg van de toekomstige toename van
atmosferische concentraties van broeikasgassen (Lal et al., 2001a). (gering belang)
‘The Third Assessment Report (TAR) predicted that the area-averaged annual mean
warming would be about 3°C in the decade of the 2050s and about 5°C in the decade
of the 2080s over the land regions of Asia as a result of future increases in atmospheric
concentration of greenhouse gases (Lal et al., 2001a).’
Deze uitspraak staat in Paragraaf 10.1.1 (p. 471). We plaatsen hier een kanttekening
bij die niet in een van de onderscheiden categorieën past. In het Eerste Concept van
gebruikte de uitspraak het woord ‘reported’ (rapporteerde) in plaats van ‘predicted’ (‘voorspelde’), en een van de commentaren tijdens de review van het Eerste
Concept was dat ‘TAR reported should be changed to TAR predicted or forecasted’
(‘rapporteerde’ moest veranderd worden in ‘voorspelde’ of ‘verwachtte’.) Als
reactie op dit commentaar werd opgemerkt dat (‘IPCC Assessment Reports do not

Azië

71

predict or forecast – they only report’, d.w.z. ‘Klimaatrapporten van het IPCC voorspellen niet, ze rapporteren alleen maar’). Desondanks is de tekst uiteindelijk toch
gewijzigd naar ‘The TAR predicted that….’ Het is goed hierbij op te merken dat in
IPCC rapporten doorgaans het woord ’project’ gebruikt wordt in plaats van ‘predict’
om aan te geven dat een uitspraak gedaan is op basis van een specifiek scenario.
Als commentaar op het Tweede Concept kwam een verzoek van de kant van ZuidKorea, , ‘to specify SRES scenario used for this assessment statement’ (‘om de
emissiescenario’s waarop deze uitspraak gebaseerd is nader te omschrijven’). Dit
commentaar werd volgens de reactie van de auteurs wel ingewilligd (‘Appropriate
revisions and editing made’), maar de verandering is niet in de uiteindelijke tekst
doorgevoerd. Deze kanttekening heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies in de
diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
Literatuur
Vorobyov,Y., 2004. Climate change and disasters in Russia. Proc. World Climate Change Conference,
Moscow, Y. Izrael, G. Gruza, S. Semenov and I. Nazarov, Eds., Institute of Global Climate and
Ecology, Moscow, 293-298.
Wilkinson, C., Ed., 2000. Status of Coral Reefs of the World: 2000.Australian Institute of Marine
Science, Townsville, 363 pp.
Wilkinson, C., Ed., 2004. Status of Coral Reefs of the World: 2004, Volume 1. Australian Institute of
Marine Science, Townsville, 302 pp.

72

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Australië and
Nieuw-Zeeland

7

7.1 Analyse van de uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport
 aar schatting zal rond 2020 de soortenrijkdom in een aantal rijke natuurgebieden,
N
zoals het Groot Barrièrerif en het Tropisch Regenwoud van Queensland, aanzienlijk
afgenomen zijn. (E2; klein; C3; gering belang)
‘By 2020, significant loss of biodiversity is projected to occur in some ecologically rich sites,
including the Great Barrier Reef and Queensland Wet Tropics.’
In de tekst van Hoofdstuk 11 van het Werkgroep II Rapport, die deze uitspraak
onderbouwt, ontdekten we een onnauwkeurige literatuurverwijzing. De afname
van biodiversiteit in het Groot Barrièrerif wordt behandeld in Tabel 11.6 van
Hoofdstuk 11, waarin voor 2020 de volgende twee opmerkingen zijn opgenomen:
‘Bleaching and damage to the Great Barrier Reef equivalent to that in 1998 and 2002 in
up to 50% of years (Berkelmans et al., 2004; Crimp et al., 2004)’ (‘Koraalverbleking van
en schade aan het Groot Barrièrerif vergelijkbaar met die in 1998 en 2002 in tot 50%
van de jaren’) en ‘60% of the Great Barrier Reef regularly bleached (Jones, 2004b)’
(‘60% van het Groot Barrièrerif verbleekte regelmatig.’).
De literatuurverwijzingen voor de eerste en tweede uitspraak zijn onjuist (E2). Bij
navraag verklaarden de IPCC-auteurs dat er naar Sheehan et al. (2006) verwezen
had moeten worden.
We waren echter niet in staat om de uitspraken in Tabel 11.6 af te leiden uit deze
referentie. Sheehan et al. (2006) brengt impacts in verband met temperatuursverandering, niet met specifieke jaartallen, zoals 2020. De auteurs van Hoofdstuk 11
hebben, gebruikmakend van Tabel 11.4, de opwarming omgerekend naar jaartallen,
hetgeen bij kustgebieden neerkomt op een opwarming in de range van 0,1 tot
1,0 °C rond het jaar 2020. Ook hier bevestigden de IPCC toe dat deze omrekening
expliciet vermeld had moeten worden in het onderschrift van Tabel 11.6 (C3). We
beschouwen onze opmerking van ondergeschikt belang.
Geschat wordt dat rond 2030 de problemen ten aanzien van de watervoorzieningszekerheid zullen toenemen in het zuiden en oosten van Australië, evenals in
sommige oostelijke delen en de Northland regio van Nieuw-Zeeland.
‘By 2030, water security problems are projected to intensify in southern and eastern Australia and, in New Zealand, in Northland and some eastern regions.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.

Australië and Nieuw-Zeeland

73

Geschat wordt dat als gevolg van toenemende droogte en branden rond 2030
de landbouw- en bosbouwproductie zal afnemen in grote delen van zuidelijk en
oostelijk Australië, evenals in delen van oostelijk Nieuw-Zeeland. In andere delen
van Nieuw-Zeeland zou de productie aanvankelijk juist toe kunnen nemen.
‘By 2030, production from agriculture and forestry is projected to decline over much of
southern and eastern Australia, and over parts of eastern New Zealand, due to increased
drought and fire. However, in New Zealand, initial benefits are projected in some other
regions.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Naar schatting zullen de voortdurende bebouwing en bevolkingsgroei in sommige
kustgebieden van Australië en Nieuw-Zeeland rond 2050 de risico’s verergeren
die samenhangen met zeespiegelstijging en met een toename in de zwaarte en
frequentie van stormen en kustoverstromingen.
‘By 2050, ongoing coastal development and population growth in some areas of Australia
and New Zealand are projected to exacerbate risks from sea level rise and increases in the
severity and frequency of storms and coastal flooding.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.

7.2 Aanvullende bevindingen
3 000 tot 5000 extra hittedoden per jaar als gevolg van temperatuurstijging. (C1;
groot belang)
‘3,000 to 5,000 more heat related deaths per year due to temperature change’.
Dit voorbeeld van een regionaal effect werd geselecteerd uit Tabel TS.4 van de
Technische Samenvatting. Wij maken een belangrijke aanmerking bij deze uitspraak.
Uit Tabel TS.4 zouden lezers ten onrechte kunnen concluderen dat de 3000 tot
5000 extra hittedoden per jaar rechtstreeks toe te wijzen zijn aan temperatuursverandering (net zoals het geval is met het eveneens in de tabel getoonde extra
aantal mensen dat te kampen heeft met toegenomen waterschaarste, ‘additional
people suffering from increased water stress’). Het grootste deel van de 3000 tot
5000 extra hittedoden heeft echter te maken met verwachte veranderingen in
bevolkingsomvang en leeftijdsverdeling in de steden (C1). Als deze andere factoren
niet zouden veranderen dan zou temperatuursverandering enkel verantwoordelijk
zijn voor 300 tot 900 extra hittedoden (dit kan berekend worden aan de hand van
Tabel 2 in McMichael et al. 2003). Dit is slechts een klein deel van de 3000 tot 5000
extra hittedoden die in de tabel genoemd worden. De genoemde uitspraak in Tabel
TS.4 is gebaseerd op paragraaf 11.4.11 over Gezondheid. Hierin staat de volgende
zin: ‘Assuming no planned adaptation, the number of deaths is likely to rise from 1,115/
yr at present in Adelaide, Melbourne, Perth, Sydney and Brisbane to 2,300 to 2,500/yr
by 2020, and 4,300 to 6,300/yr by 2050, for all SRES scenarios, including demographic
change (McMichael et al., 2003).’ (Vertaling: ‘Ervan uitgaande dat er geen adaptatiemaatregelen worden getroffen, zal het aantal doden in Adelaide, Melbourne, Perth,
Sydney en Brisbane waarschijnlijk toenemen van het huidige cijfer van 1115 per jaar
naar 2300 tot 2500 per jaar in 2020, en 4300 tot 6300 per jaar in 2050, in alle SRES
emissiescenario’s, en met inbegrip van het effect van demografische veranderingen
(McMichael et al., 2003).’).

74

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

De genoemde cijfers omvatten dus zowel effecten van demografische veranderingen als van temperatuurstijging. Ook wordt in hoofdstuk 11 niet vermeld dat
het effect van enkel temperatuursverandering relatief klein is vergeleken met het
gecombineerde effect van temperatuursverandering en veranderingen in bevolkingsomvang en leeftijdsverdeling.
Hoewel we van mening zijn dat het totale aantal hittedoden in 2050 (3000 tot
5000 doden) een cijfer is dat het IPCC moet publiceren, omdat beleidsmakers op
de hoogte moeten worden gesteld van alle warmte-gerelateerde doden, niet enkel
van dat deel dat te wijten is aan klimaatverandering. Echter, naar onze mening
zou een IPCC rapportage over klimaatveranderingsgevolgen ook de verschillende
onderdelen moeten laten zien, inclusief de klimaatgerelateerde component, indien
beschikbaar en herleidbaar. Het is geen eenvoudige zaak om de klimaatgerelateerde bijdrage te bepalen, maar een manier waarop dit kan gebeuren is door te
vergelijken hoe de demografische situatie van 2050 zal veranderen met en zonder
klimaatverandering. Een eenvoudige berekening uitgevoerd door het PBL komt
uit op 1000 tot 3000 extra hittedoden per jaar als gevolg van klimaatverandering,
significant minder dan de bandbreedte van 3000 tot 5000 die in Tabel TS.4 gegeven
wordt. Deze belangrijke aanmerking heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies
in de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
Het is zo goed als zeker dat de intensiteit en frequentie van hittegolven en branden
zullen toenemen. (C4; gering belang)
‘Heat waves and fires are virtually certain to increase in intensity and frequency.’
Deze uitspraak staat in de Hoofdstuksamenvatting. We plaatsen hier een kleine
kanttekening bij. Wij vinden dat er sprake is van inconsistentie, omdat de uitspraak
in de Hoofdstuksamenvatting met een grotere stelligheid (‘virtually certain’, ‘zo
goed als zeker’) is geformuleerd dan de relevante tekst in Hoofdstuk 11 (Paragraaf
11.3.1). In de betreffende paragraaf wordt herhaaldelijk het woord ‘likely’ (‘waarschijnlijk’) gebruikt, als omschrijving van de mate van waarschijnlijkheid voor de
toename in branden, en het is niet duidelijk waarom die term in de uitspraak in de
Hoofdstuksamenvatting vervangen is door ‘virtually certain’ (‘zo goed als zeker’)
(C4). Bij navraag verklaarden de IPCC-auteurs, na overleg met de auteurs van de
geciteerde studies, dat de waarschijnlijkheden in het hoofdstuk wellicht te zwak zijn
uitgedrukt. Deze kanttekening heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies in de
diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
Sinds 1950 is de temperatuur in de regio met 0,3 tot 0,7 °C gestegen. (E1; klein)
‘Since 1950 there has been a 0.3 to 0.7 °C warming in the region.’
Deze uitspraak in de Technische Samenvatting (pag. 50), wijkt af van de Hoofdstuksamenvatting, waarin staat dat: ‘Since 1950 there has been a 0.4 to 0.7 °C warming
....’ (‘Sinds 1950 is de temperatuur 0,4 tot 0,7 °C gestegen…’). Dit is een kleine
onnauwkeurigheid (E1a). De auteurs van Hoofdstuk 11 hebben bevestigd dat het
hier om een typefout gaat in de Technische Samenvatting. 0,4 °C is het juiste cijfer.
Deze kleine onnauwkeurigheid heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies in de
diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.

Australië and Nieuw-Zeeland

75

Literatuur
Berkelmans, R., G. De’ath, S. Kininmonth and W.J. Skirving, 2004. A comparison of the 1998 and 2002
coral bleaching events of the Great Barrier Reef: spatial correlation, patterns and predictions.
Coral Reefs, 23, 74-83.
Crimp, S., J. Balston, A. Ash, L. Anderson-Berry, T. Done, R. Greiner, D. Jones, R.N., 2004b. Managing
climate change risks. The Benefits of Climate Policies: Analytical and Framework Issues, J. Corfee
Morlot and S. Agrawala, Eds., OECD, 251-297.
http://www.oecd.org/document/35/0,2340,en_ 2649_34361_ 34086819_1_1_1_1,00.html.
McMichael, A., R. Woodruff, P. Whetton, K. Hennessy, N. Nicholls, S. Hales, A. Woodward and
T. Kjellstrom, 2003. Human Health and Climate Change in Oceania: A Risk Assessment 2002.
Commonwealth Department of Health and Ageing, 128 pp. http://www.health.gov.au/internet/
main/publishing.nsf/Content/2D4037B384BC05F6CA256F1900042840/$File/env_climate.pdf
Sheehan, P., R. Jones, A. Jolley, B.L. Preston, M. Clark, P.J. Durack, S. Islam, F.Sun, and P.H.
Whetton, 2006. Climate Change and the Global Knowledge Economy: An Immediate Challenge.
CSES Climate Change Working Paper No. 11. Victoria University Centre for Strategic Economic
Studies, Melbourne, 35 pp.
http://www.cfses.com/documents/climate/11_Sheehan_Jones_et_al_Climate_Change_.pdf

76

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Europa

8

8.1 Analyse van de uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport

 erwacht wordt dat klimaatverandering de regionale verschillen in Europa ten
V
aanzien van natuurlijke hulpbronnen en natuurlijke rijkdom zal vergroten. De
negatieve gevolgen zijn een grotere kans op plotselinge overstromingen in het
binnenland, steeds vaker voorkomende kustoverstromingen, en toenemende
kusterosie (veroorzaakt door stormen en zeespiegelstijging).
‘Climate change is expected to magnify regional differences in Europe’s natural resources
and assets. Negative impacts will include increased risk of inland flash floods and more
frequent coastal flooding and increased erosion (due to storminess and sea level rise).’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Berggebieden krijgen te maken met terugtrekkende gletsjers, minder
sneeuwbedekking, minder wintertoerisme en een sterke afname van de
soortenrijkdom (uitgaande van emissiescenario’s met hoge broeikasgasemissies,
kan de soortenrijkdom in 2080 in sommige gebieden met tot 60% zijn afgenomen).
(C3; gering belang)
‘Mountainous areas will face glacier retreat, reduced snow cover and winter tourism,
and extensive species losses (in some areas up to 60% under high emissions scenarios by
2080).’
We hebben een kleine kanttekening bij deze uitspraak, die ook in de Samenvatting
voor Beleidsmakers van het Werkgroep II Rapport staat, en daarin op dezelfde
manier verwoord is. De samenvatting van Hoofdstuk 12 noemt alleen een omvangrijk soortenverlies in ‘mountain plant communities, which face a loss in species of up
to 60% under high emission scenarios’ (‘plantengemeenschappen in berggebieden,
waar de soortenrijkdom met tot 60% kan afnemen bij emissiescenario’s met hoge
broeikasgasemissies’) en heeft het niet over fauna in berggebieden, net zomin als
Thuiller et al. (2005), de publicatie waarop deze uitspraak is gebaseerd. Het voorbeeld dat in de Samenvatting voor Beleidsmakers gegeven wordt (‘in some areas
up to 60%’) is dus niet volledig afgeleid van de samenvatting en de hoofdtekst van
hoofdstuk 12, en de wijze waarop de auteurs het voorbeeld onderbouwen is niet
transparant (C3). Na een verder literatuuronderzoek onzerzijds, is ons gebleken dat
er een referentie bestond die de auteurs hadden kunnen gebruiken om het voorbeeld beter te onderbouwen. Een rapport van het Potsdam Institute for Climate
Impact Research (PIK) (Schröter et al., 2004), dat niet in de lijst met literatuurverwijzingen van het hoofdstuk was opgenomen, presenteert expliciet kwantitatieve
resultaten die wijzen op soortenverlies van flora en fauna in berggebieden, tot 60%
(zie figuur 25 in Schröter et al., 2004). Het achterwege laten van deze referentie en

Europa

77

van een meer traceerbare redeneerlijn bij de overgang van hoofdstuk naar Samenvatting voor Beleidsmakers, heeft ons inziens weinig gevolgen.
Ingeschat wordt dat in zuidelijk Europa –een regio die nu al kwetsbaar is voor
klimaatvariabiliteit– klimaatverandering zal leiden tot een verslechtering van de
omstandigheden (hoge temperaturen en droogte), en tot een afname van waterbeschikbaarheid, waterkrachtvermogen, zomertoerisme en, over het algemeen, van
gewasopbrengsten.
‘In southern Europe, climate change is projected to worsen conditions (high temperatures
and drought) in a region already vulnerable to climate variability, and to reduce water
availability, hydropower potential, summer tourism and, in general, crop productivity.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Ook wordt ingeschat dat klimaatverandering zal leiden tot een toename van
gezondheidsrisico's door hittegolven en van het aantal (bos)branden.
‘Climate change is also projected to increase the health risks due to heat waves and the
frequency of wildfires.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.

8.2 Aanvullende bevindingen
De reeds opgespoorde fout over het percentage van het Nederlands landoppervlak
dat onder de zeespiegel ligt (in de hoofdtekst, op pag. 547 van Hoofdstuk 12) wordt
besproken in Bijlage C.
 daptatie aan klimaatverandering kan waarschijnlijk profiteren van opgedane
A
ervaringen bij het omgaan met extreme klimaatgebeurtenissen, door specifiek
proactieve, risicobeheersende adaptatieplannen voor klimaatverandering in te
zetten (zeer hoge betrouwbaarheid). (C4; gering belang)
‘Adaptation to climate change is likely to benefit from experiences gained in reactions
to extreme climate events, by specifically implementing proactive climate-change risk
management adaptation plans (very high confidence)’.
Deze uitspraak staat in de Technische Samenvatting van Werkgroep II (pag. 53),
in de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Werkgroep II Rapport (pag. 14).
Echter, in de samenvatting van Hoofdstuk 12 (pag. 543) is aan precies dezelfde
uitspraak een lager betrouwbaarheidsniveau toegekend (‘High confidence’ i.p.v.
‘Very high confidence’) (C4). De IPCC-auteurs hebben laten weten dat het juiste
betrouwbaarheidsniveau ‘very high confidence’ is. Het ging om een redactionele
vergissing; het IPCC heeft aangegeven dat het een erratum zal opnemen. Deze
kleine inconsistentie heeft geen gevolgen voor de conclusies in de Samenvatting
voor Beleidsmakers van het Syntheserapport.

78

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Verwacht wordt dat in zuidelijk Europa de opbrengst van gewassen die in de lente
gezaaid of geplant worden over het algemeen zal afnemen (bv. van peulvruchten
-30 tot +5%; zonnebloem -12 tot +3%; knolgewassen -14 tot +7%, rond 2050) en
dat de waterbehoefte van deze gewassen zal toenemen (bv. voor mais +2 tot +4%;
aardappel +6 to +10%, rond 2050) (Giannokopoulos et al., 2005; Audsley et al.,
2006). (E1; klein)
‘In southern Europe, general decreases in yield (e.g., legumes -30 to + 5%; sunflower -12 to
+3% and tuber crops -14 to +7% by 2050) and increases in water demand (e.g., for maize
+2 to +4% and potato +6 to +10% by 2050) are expected for spring sown crops (Giannokopoulos et al., 2005; Audsley et al., 2006).’
Deze uitspraak, die in de hoofdtekst van Hoofdstuk 12 staat (p. 555), is niet helemaal nauwkeurig (E1a). In de geciteerde studie, Giannokopoulos et al. (2005),
worden vier Mediterrane regio’s onderscheiden, waarvan er slechts twee (aangeduid met ‘N-W’ en ‘N-E’) in Europa liggen. De cijfers (marges) die in het Werkgroep
II Rapport gepresenteerd worden, verwijzen naar alle vier de regio’s, dus inclusief
Noord-Afrika, Jordanië, Libië en Egypte, en hadden niet gerapporteerd mogen
worden in een hoofdstuk over Europa. De correcte cijfers (ranges) voor de gewasopbrengsten in de Europese mediterrane regio’s zijn: Peulvruchten (bonen/soja)
-14 % tot +1 %; C3-gewassen (zonnebloem) -12% to +1% en Knolgewassen (aardappel)
-9% tot +8 %. De IPCC-auteurs hebben ons laten weten dat deze fout zal worden
opgenomen in de lijst van errata van het IPCC. Deze geringe onnauwkeurigheden
hebben echter geen gevolgen voor de uitspraken in de diverse Samenvattingen
voor Beleidsmakers.
Naar schatting neemt de jaarlijkse gemiddelde afspoeling (runoff) toe in NoordEuropa (ten noorden van 47°N) met circa 5 tot 15% in de periode tot de jaren 2020
en met 9 tot 22% in de periode tot de jaren 2070, voor de SRES A2 en B2 scenario’s
en klimaatscenario’s van twee verschillende klimaatmodellen (Alcamo et al. 2007)
(Figuur 12.1). Tegelijkertijd neemt in Zuid-Europa (ten zuiden van 47°N) de afspoeling
(runoff ) af met 0 tot 23 % voor de periode tot de jaren 2020, en met 6 tot 36% voor de
periode tot de jaren 2070 (onder dezelfde veronderstellingen). (C3; gering belang)
‘Annual average runoff is projected to increase in northern Europe (north of 47°N) by
approximately 5 to 15% up to the 2020s and 9 to 22% up to the 2070s, for the SRES A2
and B2 scenarios and climate scenarios from two different climate models (Alcamo et
al., 2007) (Figure 12.1). Meanwhile, in southern Europe (south of 47°N), runoff decreases by 0 to 23% up to the 2020s and by 6 to 36% up to the 2070s (for the same set of
assumptions).’
Bij deze uitspraak plaatsen we een kleine kanttekening. De cijfers die in deze uitspraak vermeld staan (Hoofdstuk 12, pag. 549), en figuur 12.1, werden niet aangetroffen in de geciteerde publicatie (Alcamo et al., 2007) (C3). De IPCC-auteurs gaven
als commentaar dat ze, om een zo actueel mogelijk overzicht te verkrijgen van de
wetenschappelijke kennis, soms ook gebruik hebben gemaakt van de achterliggende data waarop de ‘peer-reviewed’ publicaties gebaseerd waren. Deze achtergronddata werden verkregen door contact op te nemen met de auteurs van deze
publicaties en hun om specifieke data en figuren te vragen. Met onze kanttekening
willen we niet suggereren dat zulke informatie niet gebruikt mag worden, maar
enkel dat de herkomst van deze informatie helderder naar voren gebracht had
kunnen worden. Deze kanttekening heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies in
de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.

Europa

79

Voornamelijk in Noord-Europa wordt een klimaat-gerelateerde toename in de
oogstopbrengst verwacht, bijvoorbeeld tarwe: +2 tot +9% rond 2020, +8 tot +25%
rond 2050, +10 tot +30% rond 2080 (Alexandrov et al., 2002; Ewert et al., 2005;
Audsley et al., 2006; Olesen et al., 2007), en suikerbiet +14 tot +20% tot aan de jaren
2050 in Engeland en Wales (Richter and Semenov, 2005),… De invloed op gewassen
die in de herfst zijn gezaaid varieert sterker met de geografie; verwacht wordt dat
de opbrengst sterk zal afnemen in de meeste zuidelijke gebieden en toenemen in
noordelijke of koelere gebieden (bijvoorbeeld tarwe: +3 tot +4% rond 2020, -8 tot
+22% rond 2050, -15 tot +32% rond 2080) (Santos et al., 2002; Giannakopoulos et al.,
2005; Audsley et al., 2006; Olesen et al., 2007) (C3; gering belang)
‘Climate-related increases in crop yields are expected mainly in northern Europe, e.g.,
wheat: +2 to +9% by 2020, +8 to +25% by 2050, +10 to +30% by 2080 (Alexandrov et al.,
2002; Ewert et al., 2005; Audsley et al., 2006; Olesen et al., 2007), and sugar beet +14 to
+20% until the 2050s in England and Wales (Richter and Semenov, 2005),… The impacts
on autumn sown crops are more geographically variable; yield is expected to strongly
decrease in most southern areas, and increase in northern or cooler areas (e.g., wheat: +3
to +4% by 2020, -8 to +22% by 2050, -15 to +32% by 2080) (Santos et al., 2002; Giannakopoulos et al., 2005; Audsley et al., 2006; Olesen et al., 2007).’
Bij deze uitspraak maken we een kleine kanttekening. Het is niet helder hoe de
cijfers over opbrengsten van tarwe en suikerbiet in deze uitspraak (Hoofdstuk
12, pag. 555) zijn afgeleid uit de cijfers in de geciteerde literatuur (C3). De IPPCauteurs hebben ons in detail uitgelegd hoe deze cijfers tot stand zijn gekomen op
basis van de geciteerde referenties. Hoewel we geen reden hebben om de juiste
onderbouwing van deze resultaten in twijfel te trekken, vinden we dat de herkomst
van de gepresenteerde kwantitatieve informatie in IPCC rapporten – indien deze
niet direct afgeleid kan worden uit de geciteerde literatuur – helder moet worden
uitgelegd omwille van transparantie en traceerbaarheid. Deze kanttekening heeft
geen invloed op de IPCC conclusies in de verschillende Samenvattingen voor
Beleidsmakers.
Echter, over het geheel genomen zullen gezondheidsrisico’s zeer waarschijnlijk
toenemen. (C3; groot belang)
‘However on balance health risks are very likely to increase.’
We hebben een belangrijke kanttekening bij deze uitspraak, die afkomstig is uit
de Hoofdstuksamenvatting (Hoofdstuk 12; pag. 543) en die de expertbeoordeling
samenvat van de IPCC-auteurs ten aanzien van de balans tussen de positieve en
negatieve effecten van klimaatverandering op gezondheid. In de hoofdtekst wordt
materiaal gepresenteerd dat deze bewering ondersteunt (zie bijvoorbeeld subparagraaf 12.4.11 op pag. 557-558; figuur 12.3 op pag. 558; tabel 12.1 op pag. 546 en
tabel 12.4 op pag. 565) en dat bovendien een meer regionaal gedifferentieerd beeld
geeft. Een kwantitatieve onderbouwing van de uitspraak ontbreekt echter in de
hoofdtekst (C3).
Bij navraag verklaarden de IPCC-auteurs dat ze de positieve en negatieve gevolgen
tegen elkaar hebben afgewogen, en dat dit hun uiteindelijke oordeel was, waarbij
ze aangaven dat op pag. 557-558 van Hoofdstuk 12 alle gevolgen in detail besproken
worden, en dat daaruit blijkt dat de negatieve gevolgen overheersen. Maar hoewel
de lijst van negatieve gevolgen langer is, is er geen indicatie gegeven van hun rela-

80

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

tieve omvang. In onze ogen maakt dit de expertbeoordeling over het ‘saldo’ (‘on
balance’) tussen positieve en negatieve gevolgen onvoldoende transparant.
Hoewel de uitspraak niet voorkwam in de verschillende Samenvattingen voor
Beleidsmakers, zullen veel lezers hem mogelijk wel; als hoogst beleidsrelevant
opvatten.
Dit belangrijke punt heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies in de diverse
Samenvattingen voor Beleidsmakers.

8.3 Bevindingen afkomstig van het PBL-meldpunt op internet
 oor het eerst zijn de omvangrijke gevolgen van veranderingen in het huidige
V
klimaat gedocumenteerd: terugtrekkende gletsjers, langere groeiseizoenen,
verschuivingen in de leefgebieden van soorten, en de gezondheidseffecten van een
ongekend zware hittegolf. (gering belang)
‘For the first time, wide-ranging impacts of changes in current climate have been documented: retreating glaciers, longer growing seasons, shift of species ranges, and health
impacts due to a heat wave of unprecedented magnitude.’
Wij ontvingen een reactie op deze uitspraak die bekritiseerde dat de hittegolf uit
2003 als een gevolg van klimaatverandering werd gepresenteerd. In antwoord op
deze reactie willen we een kanttekening plaatsen bij deze uitspraak (hoewel deze
die niet past in een van onze onderscheiden categorieën). De Samenvatting voor
Beleidsmakers van het Werkgroep II Rapport vermeldt op pag. 14 voor Europa: ‘For
the first time, wide-ranging impacts of changes in current climate have been documented:
retreating glaciers, longer growing seasons, shift of species ranges, and health impacts due
to a heat wave of unprecedented magnitude. The observed changes described above are
consistent with those projected for future climate change.’ (Vertaling: ‘Voor het eerst
zijn de omvangrijke gevolgen van veranderingen in het huidige klimaat gedocumenteerd: terugtrekkende gletsjers, langere groeiseizoenen, verschuivingen in de
leefgebieden van soorten, en de gezondheidseffecten van een ongekend zware
hittegolf. De bovengenoemde waargenomen veranderingen komen overeen met
de geschatte gevolgen van toekomstige klimaatverandering’).
Vergelijkbare verklaringen staan in tabel TS4.2 van de Technische Samenvatting
(p.51) en in de samenvatting van Hoofdstuk 12 (p. 543). In deze uitspraak worden
de negatieve gezondheidseffecten van de hittegolf van 2003 gepresenteerd als een
voorbeeld van ‘een omvangrijk gevolg van veranderingen in het huidige klimaat’.
Hiermee suggereert de tekst impliciet dat de hittegolf van 2003 het resultaat is
van recente klimaatverandering. Eén extreme meteorologische gebeurtenis in het
verleden –zoals de hittegolf van 2003– mag echter niet automatisch toegeschreven
(attributie) worden aan veranderingen in het huidige klimaat. Schär en Jendritzky
(2004) zeggen hierover het volgende: ‘The European heat wave of 2003: was it merely
a rare meteorological event or a first glimpse of climate change to come? Probably
both.’ (‘Was de Europese hittegolf van 2003 louter een zeldzame meteorologische
gebeurtenis of een voorbode van toekomstige klimaatverandering? Waarschijnlijk
beide.’)

Europa

81

De IPCC-auteurs gaven als commentaar dat de uitspraak uit de Samenvatting
voor Beleidsmakers geen formele attributie bevat. Anders zou de tweede zin ‘the
observed changes described above are consistent with those projected for future
climate change’ niet nodig zijn geweest. Feitelijk is dit juist, maar toch is de tekst in
onze ogen suggestief. In Hoofdstuk 1 van het rapport van Werkgroep II, waarin het
bewijs voor de waargenomen toename van hittegolven in Europa wordt onderzocht, worden de uitspraken zorgvuldiger geformuleerd. Bovengenoemde kanttekening heeft verder geen gevolgen voor de conclusies in de Samenvatting voor
Beleidsmakers van het Synthese Rapport.
Literatuur
Alcamo, J., M. Floerke and M. Maerker, 2007. Future long-term changes in global water resources
driven by socio-economic and climatic changes. Hydrological Sciences, 52, 247-275.
Alexandrov, V., J. Eitzinger, V. Cajic and M. Oberforster, 2002. Potential impact of climate change on
selected agricultural crops in north-eastern Austria. Glob. Change Biol., 8, 372-389.
Audsley, E., K.R. Pearn, C. Simota, G. Cojocaru, E. Koutsidou, M.D.A. Rounsevell, M. Trnka and V.
Alexandrov, 2006. What can scenario modelling tell us about future European scale agricultural
land use, and what not? Environ. Sci. Pol., 9, 148-162.
Ewert, F., M.D.A. Rounsevell, I. Reginster, M.J. Metzger and R. Leemans, 2005. Future scenarios of
European agricultural land use I. Estimating changes in crop productivity. Agr. Ecosyst. Environ.,
107, 101-116.
Giannakopoulos, C., M. Bindi, M. Moriondo, P. LeSager and T. Tin, 2005. Climate Change Impacts
in the Mediterranean Resulting from a 2oC Global Temperature Rise. WWF report, Gland
Switzerland. Accessed 01.10.2006 at http://assets.panda.org/downloads/medreportfinal8july05.
pdf.
Olesen, J.E., T.R. Carter, C.H. Díaz-Ambrona, S. Fronzek, T. Heidmann, T. Hickler, T. Holt, M.I.
Mínguez, P. Morales, J. Palutikhof, M. Quemada, M. Ruiz-Ramos, G. Rubaek, F. Sau, B. Smith and
M. Sykes, 2007: Uncertainties in projected impacts of climate change on European agriculture
and terrestrial ecosystems based on scenarios from regional climate models. Climatic Change, 81,
S123-S143.
Richter, G. and M. Semenov, 2005: Re-assessing drought risks for UK corps using UKCIP02 climate
change scenarios. Final report of Defra project CC0368.
Schär, C. and G. Jendritzky, 2004: Climate change: hot news from summer 2003. Nature, 432, 559560.
Schröter, D., et al., 2004. Advanced Terrestrial Ecosystem Analysis and Modelling (ATEAM): Final
Report 2004. Section 5 and 6 and Annex 1 to 6. Accessed 22-4-2010 at http://www.pik-potsdam.de/
ateam/ateam_final_report_sections_5_to_6.pdf.
Santos, F.D., K. Forbes, and R. Moita, Eds., 2002: Climate change in Portugal: scenarios, impacts and
adaptation measures. SIAM project report, Gradiva, Lisbon, 456 pp.
Thuiller, W., S. Lavorel, M.B. Araújo, M.T. Sykes and I.C. Prentice, 2005: Climate change threats plant
diversity in Europe. Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A., 102, 8245-8250.

82

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Latijns-Amerika

9

9.1 Analyse van uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport

 eschat wordt dat halverwege deze eeuw een stijgende temperatuur en
G
bijbehorende afname in bodemwater zal leiden tot een geleidelijke vervanging van
tropische bossen door savannes in het oostelijke deel van het Amazonegebied.
Vegetatie horend bij een semi-aride klimaat zal neigen te worden vervangen door
droogteresistente vegetatie.
‘By mid century, increases in temperature and associated decreases in soil water are projected to lead to gradual replacement of tropical forest by savanna in eastern Amazonia.
Semi-arid vegetation will tend to be replaced by arid-land vegetation.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Veel gebieden in tropisch Latijns-Amerika lopen het risico op significant
biodiversiteitsverlies door uitsterving van soorten.
‘There is a risk of significant biodiversity loss through species extinction in many areas of
tropical Latin America.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Geschat wordt dat de productiviteit van sommige belangrijke gewassen zal
verminderen (a) en in de veehouderij zal afnemen (b), met nadelige gevolgen voor
de voedselvoorzieningszekerheid. In gematigde zones zal de sojaboonopbrengst
afnemen (c). Over het geheel wordt geschat dat het aantal mensen dat de kans
loopt honger te lijden zal toenemen (d). (C2; groot belang)
‘Productivity of some important crops is projected to decrease (a) and livestock productivity to decline (b), with adverse consequences for food security. In temperate zones,
soybean yields are projected to increase (c). Overall, the number of people at risk of
hunger is projected to increase (d).’
We hebben voor deze uitspraak een onderverdeling gemaakt door (a) tot en met
(d) in te voegen tussen de verschillende punten. Bij punt (b) is één aanmerking te
maken.
Uitspraak (a) (‘Geschat wordt dat de productiviteit van sommige belangrijke gewassen zal verminderen’). Dit wordt volledig onderbouwd door het achterliggende
materiaal.
Uitspraak (b) (‘Geschat wordt dat de productiviteit in de veehouderij zal afnemen’). De
‘veehouderij’ blijkt beperkt te zijn tot ‘rundvee’ en dit deel van de uitspraak wordt
onderbouwd door studies voor Bolivia en centraal-Argentinië. De generalisatie naar
andere soorten vee – zoals varkens, pluimvee, kleine herkauwers en andere dieren

Latijns-Amerika

83

(die samen ook een belangrijk deel van de veehouderij productie van Latijns-Amerika vertegenwoordigen) – en naar heel Latijns-Amerika wordt in Hoofdstuk 13 niet
onderbouwd. Wij vinden daarom dat hier sprake is van een ‘onvoldoende gefundeerde generalisatie’ (C2).
Uitspraak (c) (‘In gematigde zones zal de sojaboonopbrengst afnemen’). Dit wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Uitspraak (d) (‘Over het geheel wordt geschat dat het aantal mensen dat de kans loopt
honger te lijden zal toenemen’). Dit wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Geschat wordt dat veranderingen in neerslagpatronen en de verdwijning van
gletsjers een significante invloed zullen hebben op de beschikbaarheid van water
voor menselijke consumptie, voor de landbouw en voor energieopwekking.
‘Changes in precipitation patterns and the disappearance of glaciers are projected to
significantly affect water availability for human consumption, agriculture and energy
generation.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.

9.2 Aanvullende bevindingen
 abel 13.6 Netto toename van het aantal mensen dat leeft in stroomgebieden met
T
waterschaarste. (E1; klein)
‘Table 13.6 Net increases in the number of people living in water-stressed watersheds.’
Tabel 13.6 (op pagina 598) combineert het absolute aantal mensen dat leeft in gebieden met waterschaarste (voor gevallen zonder klimaatverandering, zie kolommen
2, 3 en 5) met het aantal mensen dat meer waterschaarste ervaart als gevolg van
klimaatverandering (Arnell, 2004). De titel van deze tabel suggereert echter dat alle
getallen stijgingen betreffen, hetgeen onjuist is (E1a). Dit punt is ook onderkend
door de IPCC-auteurs, die hebben aangegeven hierover een erratum te maken. We
beschouwen dit overigens als een ondergeschikte onnauwkeurigheid en hebben
geen opmerking over de inhoud van de tabel. Deze kleine onnauwkeurigheid
heeft geen gevolgen voor de IPCC-conclusies in de diverse Samenvattingen voor
Beleidsmakers.
… in de toekomst zal de frequentie waarmee weers- en klimaatextremen voorkomen
waarschijnlijk toenemen; dat geldt ook voor de frequentie en intensiteit van orkanen
in het Caraïbisch gebied. (E1; klein)
‘…the frequency of occurrence of weather and climate extremes is likely to increase in the
future; as is the frequency and intensity of hurricanes in the Caribbean Basin.’
Deze tekst komt uit de Hoofdstuksamenvatting van Hoofdstuk 13, pagina 583,
rechterkolom, tweede alinea. De uitspraak bevat een kleine onnauwkeurigheid.
In de Technische Samenvatting van het Werkgroep-I-rapport (pagina 74) wordt
beweerd: ‘A synthesis of the model results to date indicates, for a warmer future climate,
increased peak wind intensities and increased mean and peak precipitation intensities in
future tropical cyclones, with the possibility of a decrease in the number of relatively weak
hurricanes, and increased numbers of intense hurricanes. However, the total number of

84

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

tropical cyclones globally is projected to decrease’. (Vertaling: ‘Een synthese van de
modelresultaten tot op heden laat zien dat er bij een warmer toekomstig klimaat
sprake is van toegenomen maximale windintensiteiten en toegenomen gemiddelde
en maximale neerslagintensiteiten bij toekomstige tropische cyclonen, waarbij het
mogelijk is dat het aantal relatief zwakke orkanen afneemt en het aantal zware
orkanen toeneemt. Geschat wordt echter dat het totale aantal tropische cyclonen
wereldwijd zal afnemen.’)
Wij concluderen dat ‘frequentie en intensiteit van orkanen’ vervangen had moeten
worden door ‘frequentie en intensiteit van zware orkanen’ (E1a). Deze kleine
onnauwkeurigheid heeft geen gevolgen voor de IPCC conclusies in de diverse
Samenvattingen voor Beleidsmakers.
Tot 40% van de bossen in de Amazone zou zeer sterk kunnen reageren op zelfs
een geringe daling in de neerslag; dit betekent dat de tropische vegetatie, de
hydrologie en het klimaatsysteem van Zuid-Amerika,zeer snel naar een andere
evenwichtstoestand zou kunnen overgaan. (C6; gering belang)
‘Up to 40% of the Amazonian forests could react drastically to even a slight reduction in
precipitation; this means that the tropical vegetation, hydrology and climate system in
South America could change very rapidly to another steady state.’
We plaatsen een kleine kanttekening bij deze uitspraak, die is ontleend aan subparagraaf 13.4.1 van Hoofdstuk 13 (pagina 596). De uitspraak is gebaseerd op Rowell
en Moore (2000), een peer-reviewed rapport van het World Wide Fund for Nature
(WWF) en de International Union for Conservation of Nature (IUCN) over een
wereldwijde review van bosbranden; het is geen studie naar veranderingen in vegetatie als gevolg van klimaatverandering. Dit NGO-rapport is op zijn beurt hoofdzakelijk gebaseerd op Nepstad et al., 1999 (in Nature). Naar onze mening zijn beide
documenten in dit geval niet de meest voor de hand liggende referenties vanwege
hun focus op bosbranden (en houtkap). Geschiktere peer-reviewed wetenschappelijke literatuur om de uitspraak te onderbouwen was beschikbaar geweest, zoals
Cox et al. (2000; 2004) (C6). Deze aanmerking heeft geen gevolgen voor de IPCCconclusies in de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
…sommige planten zullen plaatselijk uitsterven omdat de hoogtes waarop zij
voorkomen een natuurlijke aanpassing aan temperatuurstijging niet toestaan (FAO,
2002). (C5; gering belang)
‘…some plants will become locally extinct because the elevation range would not permit
natural adaptation to temperature increase (FAO, 2002).’
Deze uitspraak is afkomstig van subparagraaf 13.4.1 van hoofdstuk 13 (pagina 596,
rechter kolom). Wij konden de referentie FAO (2002) niet traceren en de URL in de
referenties bevat geen link naar de FAO-website (C5). Dit punt is onderkend door de
IPCC-auteurs die voornemens zijn hierover een erratum te maken. Onze aanmerking
heeft geen gevolgen voor de IPCC-conclusies in de diverse Samenvattingen voor
Beleidsmakers.

Latijns-Amerika

85

...in de toekomst zullen de koffie-bladmineerder (Perileucoptera coffeella) en
de draadworm Meloidogyne incognita waarschijnlijk vaker voorkomen in het
productiegebied van Brazilië. Volgens het SRES A2-scenario zou het aantal cycli van
koffie-bladmineerders in 2020, 2050 en 2080 kunnen toenemen met respectievelijk
4%, 32% and 61% (Ghini, 2007). (C5; gering belang)
‘…the incidence of the coffee leafminer (Perileucoptera coffeella) and the nematode
Meloidogyne incognita are likely to increase in future in Brazil's production area. The
number of coffee leaf miner cycles could increase by 4%, 32% and 61% in 2020, 2050 and
2080, respectively, under the SRES A2 scenarios (Ghini, 2007).’
Deze uitspraak is ontleend aan subparagraaf 13.4.2 van hoofdstuk 13 (pagina 597,
rechter kolom). We plaatsen hierbij een kleine kanttekening. In de referentielijst werd het artikel van Ghini et al. (2007) genoemd als zijnde ingediend bij het
tijdschrift Climatic Change; het is daar echter nooit gepubliceerd (C5). Het is wel
gepubliceerd in Pesquisa Agropecuária Brasileira, Brasília 43 (2): 187-194, in 2008
(Ghini et al., 2008). Wij zijn van mening dat het verwijzen naar manuscripten die
ingediend (‘submitted’) zijn niet correct is. Deze manuscripten hebben nog niet het
peer-review-proces ondergaan en kunnen later niet traceerbaar blijken te zijn, zoals
in dit voorbeeld. Naar onze mening zouden manuscripten tenminste voor publicatie
geaccepteerd of in druk (‘accepted for publication’ of ‘in press’) moeten zijn, zodat
traceerbaarheid gegarandeerd is. Deze kanttekening heeft geen gevolgen voor de
IPCC conclusies in de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
Naar schatting komt in de periode tussen 2015 en 2025 de beschikbaarheid van
water in Colombia onder zware druk te staan, hetgeen de watervoorziening en het
functioneren van het ecosysteem in de páramos (IDEAM, 2004) zal aantasten,
en tevens zeer waarschijnlijk de watervoorziening voor 60% van de Peruaanse
bevolking zal treffen (Vásquez, 2004). De geschatte gletsjerterugtrekking zou
ook invloed hebben op de opwekking van hydro-elektriciteit in sommige landen,
waaronder Colombia (IDEAM, 2004) en Peru; een van de meer bedreigde
rivieren is de Mantaro waar een waterkrachtcentrale staat die 40% van Peru’s
elektriciteit genereert, en de energie opwekt voor 70% van de industrie in het land,
geconcentreerd in Lima (UNMSM, 2004). (E2; klein)
‘A highly stressed condition is projected between 2015 and 2025 in the water availability
in Colombia, affecting water supply and ecosytem functioning in the páramos (IDEAM,
2004), and very probably impacting on the availability of water supply for 60% of the
population of Peru (Vásquez, 2004). The projected glacier retreat would also affect hydroelectricity generation in some countries, such as Colombia (IDEAM, 2004) and Peru; one
of the more affected rivers would be the Mantaro, where an hydroelectric plant generates
40% of Peru’s electricity and provides the energy supply for 70% of the country’s industries, concentrated in Lima (UNMSM, 2004).’
In deze uitspraak uit subparagraaf 13.4.3 van hoofdstuk 13 (pagina 598, rechter
kolom) vonden we dat de referenties naar UNMSM en Vásquez verwisseld waren.
De uitspraak over watervoorziening in Peru wordt niet ondersteund door Vásquez
(2004) maar door UNMSM (2004). De uitspraak over elektriciteit uit waterkracht
in the Mantaro-rivier wordt ondersteund door Vásquez (2004) (E2). Deze kleine
onnauwkeurigheid heeft geen gevolgen voor de IPCC-conclusies in de diverse
Samenvattingen voor Beleidsmakers.

86

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Literatuur
Arnell, N.W., 2004. Climate change and global water resources: SRES emissions and socio-economic
scenarios. Global Environ. Change, 14, 31-52.
Arnell, N.W., 2010. Personal communication.
Cox, P.M., R.A. Betts, C.D. Jones, S. Spall and I.J. Totterdell, 2000. Acceleration of global warming
due to carbon-cycle feedbacks in a coupled climate model. Nature, 408, 184-187.
Cox, P.M., R.A. Betts, M. Collins, P. Harris, C. Huntingford, C.D. Jones, 2004. Amazon dieback under
climate-carbon cycle projections for the 21st century. Theor. Appl. Climatol. 78, 137–156. (doi:10.
1007/s00704-004-0049-4)
FAO, 2002. El cambio climático y los bosques. Boletín electrónico Julio 2002, FAO, Rome.
http://www.ecosur.net/cambio_climatico_y_los_bosques.html.
Ghini, R., E. Hamada, M.J. Pedro Júnior and J.A. Marengo, 2007. Climate change and coffee pests in
Brazil. Climatic Change, submitted.
Ghini, R., E. Hamada, M.J. Pedro Júnior and J.A. Marengo, 2008. Risk analysis of climate change on
coffee nematodes and leaf miner in Brazil. Pesquisa Agropecuária Brasileira, Brasília 43 (2): 187194.
Nepstad, D.C., A. Veríssimo, A. Alencar, C. Nobre, E. Lima, P. Lefebvre, P. Schlesinger, C. Potter, P.
Mountinho, E. Mendoza, M. Cochrane, V. Brooks, 1999. Large scale impoverishment of Amazonian
forests by logging and fire, Nature, Vol. 398, 8 April.
Rowell, A. and P.F. Moore, 2000. Global Review of Forest Fires. WWF/IUCN, Gland, Switzerland, 66
pp. http://data.iucn.org/dbtw-wpd/edocs/2000-047.pdf.
UNMSM, 2004. Calor intenso y largas sequías. Especials, Perú.
http://www.unmsm.edu.pe/Destacados/contenido.php?mver=11.
Vásquez, O.C., 2004. El Fenómeno El Niño en Perú y Bolivia: Experiencias en Participación Local.
Memoria del Encuentro Binacional Experiencias de prevención de desastres y manejo de
emergencias ante el Fenómeno El Niño, Chiclayo, Peru. ITDG, 209 pp.

Latijns-Amerika

87

88

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Noord-Amerika

10

10.1 Analyse van uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport

I ngeschat wordt dat opwarming van de berggebieden in het westen zal leiden tot
een afname van het sneeuwdek, meer overstromingen in de winter en minder
waterafvoer in de zomer, waardoor de wedijver om de toch al onder druk staande
watervoorraden zal doen toenemen.
‘Warming in western mountains is projected to cause decreased snowpack, more winter
flooding and reduced summer flows, exacerbating competition for over-allocated water
resources.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Een gematigde klimaatverandering in de eerste decennia van deze eeuw zal naar
schatting zorgen voor een toename van de totale gewasopbrengst met 5 tot 20% in
de van regenwater afhankelijke landbouw, maar met belangrijke verschillen tussen
regio’s. Gewassen die dicht aanzitten tegen wat zij maximaal aan warmte kunnen
verdragen, worden het zwaarst op de proef gesteld. Dit geldt ook voor gewassen die
afhankelijk zijn van intensief gebruikte watervoorraden. (C3; gering belang)
‘In the early decades of the century, moderate climate change is projected to increase
aggregate yields of rain-fed agriculture by 5 to 20%, but with important variability among
regions. Major challenges are projected for crops that are near the warm end of their
suitable range or which depend on highly utilised water resources.’
Uit Hoofdstuk 14 en de daarin genoemde referenties konden we niet de redenering
vinden die leidde tot een bandbreedte van 5 tot 20% voor de toename in gewasopbrengst bij matige klimaatverandering. Van de zes referenties uit het hoofdstuk
blijkt Adams et al. (2003) de hoofdreferentie. Adams et al. rapporteren (in hun tabel
I) veranderingen in neerslagafhankelijke gewasopbrengst variërend van –8 % tot
+41% voor het jaar 2060 (met adaptatie) (C3). Adams et al. en andere referenties
(Thomson et al. 2005; Tsvetsinkaya et al., 2003) laten zien dat er gebieden zijn met
een significante afname van de opbrengst voor specifieke neerslagafhankelijke
gewassen (5 tot 25%), zelfs als adaptatiemaatregelen worden getroffen. Men kan
stellen dat deze constatering afgedekt wordt door de zinsnede ‘maar met belangrijke verschillen tussen regio’s’ (‘but with important variability among regions’), maar
dat kan niet afgeleid worden uit het hoofdstuk. De IPCC-auteurs gaven de volgende
toelichting over de door hun gevolgde redenering: voor Adams et al. (2003) zijn de
geschatte veranderingen in opbrengst voor de vier voedselgewassen mais, soya,
tarwe en sorghum respectievelijk + 7, +17, +13 en +5%, volgens het Regional Climate
Model met adaptatie. Omdat het artikel veronderstelt dat het Regional Climate
Model meer geloofwaardige schattingen geeft dan het Global Climate Model zijn
deze cijfers door de IPCC-auteurs gebruikt. Verder bevestigden ze dat de variabili-

Noord-Amerika

89

teit benadrukt is, bijvoorbeeld ten gevolge van diverse variëteiten van tarwe, onder
andere via de uitspraak dat er sprake is van ‘belangrijke verschillen tussen regio’s’
(‘important variability among regions’). Volgens hen is het lastig om nauwkeuriger te
zijn zonder individuele waarden uit de tabel te noemen. In het licht van de hierboven gegeven toelichting, zijn wij van mening dat met slechts enkele extra regels
tekst de gedachtengang achter de 5 tot 20% bandbreedte transparanter gemaakt
had kunnen worden. We voegen daaraan toe dat de expertbeoordeling van de
IPCC-auteurs gebaseerd was op het overwegen van een grote hoeveelheid literatuur, en dat we geen reden hebben om te twijfelen aan de kwaliteit en juistheid van
de expertbeoordeling.
Het is de verwachting dat steden die vandaag de dag hittegolven ondergaan
in de loop van deze eeuw vaker getroffen zullen worden door langer durende
hittegolven van grotere intensiteit. Dit heeft mogelijk nadelige gevolgen voor de
volksgezondheid.
‘Cities that currently experience heat waves are expected to be further challenged by an
increased number, intensity and duration of heat waves during the course of the century,
with potential for adverse health impacts.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Woon- en leefgebieden in kuststreken zullen in toenemende mate te maken krijgen
met effecten van klimaatverandering in samenhang met gebiedsontwikkeling en
milieuvervuiling.
‘Coastal communities and habitats will be increasingly stressed by climate change impacts
interacting with development and pollution.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.

10.2 Aanvullende bevindingen
 iguren TS.15 en 14.1 over economische schade door orkanen (gering belang)
F
‘Figures TS.15 and 14.1 on the economic damages from hurricanes.’
Figuur TS.15 (Technische Samenvatting, pag. 55) en figuur 14.1 (Hoofdstuk 14
van het Werkgroep II Rapport, pag. 621) illustreren de uitspraak in de Technische
Samenvatting (pag. 55): ‘Over the past several decades, economic damage from hurricanes in North America has increased over fourfold, due largely to an increase in the
value of infrastructure at risk.’ (Vertaling: ‘In de afgelopen decennia is de economische schade door orkanen in Noord-Amerika ruim verviervoudigd, grotendeels ten
gevolge van een stijging van de waarde van de risicolopende infrastructuur.’)
Bij de figuren die ter illustratie van deze uitspraak gebruikt worden plaatsen we de
volgende kleine kanttekening. Door een kortere middelingsperiode aan het einde
van de reeks (6 in plaats van 10 jaar) valt de meest recente toename hoger uit dan
de toename die zou zijn ontstaan als een uniforme middelings periode zou zijn
genomen aan het einde van de reeks. Een andere keuze voor de gekozen statistische methode zou echter de uitspraak niet anders hebben gemaakt. Verder zijn
we van mening dat deze uitspraak volledig onderbouwd wordt door het achterlig-

90

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

gende materiaal. Bovengenoemde kanttekening heeft geen gevolgen voor de IPCC
conclusies in de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
Literatuur
Adams, R.M., B.A. McCarl and L.O. Mearns, 2003. The effects of spatial scale of climate scenarios on
economic assessments: An example from U.S. agriculture. Clim. Change, 60, 131-148.
Brown, T. J., B. L. Hall and A. L. Westerling, 2004. The impact of twenty-first century climate change
on wildland fire danger in the western United States:An applications perspective. Clim. Change,
62, 365-388.
Flannigan, M.D., K.A. Logan, B.D. Amiro,W.R. Skinner and B.J. Stocks, 2004. Future area burned in
Canada. Clim. Change, 72, 1-16.
Thomson, A.M., R.A. Brown, N.J. Rosenberg, R.C. Izaurralde and V. Benson, 2005. Climate change
impacts for the conterminous USA: An integrated assessment. Part 3:Dryland production of grain
and forage crops. Clim. Change, 69, 43-65.
Tsvetsinskaya, E.A., L.O. Mearns, T. Mavromatis, W. Gao, L. McDaniel and M.W. Downton, 2003. The
effect of spatial scale of climatic change scenarios on simulated maize, winter wheat, and rice
production in the southeastern United States. Clim. Change, 60, 37-72.

Noord-Amerika

91

92

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

11

Poolgebieden
(Arctisch en Antarctisch)

11.1 Analyse van uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport
 e belangrijkste geschatte biofysische effecten zijn afnames in dikte en omvang
D
van gletsjers, ijskappen en zee-ijs, en veranderingen in natuurlijke ecosystemen die
nadelige effecten hebben op vele organismen zoals trekvogels, zoogdieren en grote
roofdieren.
‘The main projected biophysical effects are reductions in thickness and extent of glaciers,
ice sheets and sea ice, and changes in natural ecosystems with detrimental effects on
many organisms including migratory birds, mammals and higher predators.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Voor de bevolking in het Arctisch gebied zullen de gevolgen naar schatting
wisselend zijn, vooral die het gevolg zijn van veranderende sneeuw- en ijscondities.
‘For human communities in the Arctic, impacts, particularly those resulting from changing snow and ice conditions, are projected to be mixed.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Onder de schadelijke invloeden vallen die op infrastructuur en op traditionele,
inheemse leefwijzen.
‘Detrimental impacts would include those on infrastructure and traditional indigenous
ways of life.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Ingeschat wordt dat in beide poolgebieden bepaalde ecosystemen en leefgebieden
kwetsbaar zullen worden naarmate de klimaatbarrières voor invasieve soorten lager
worden.
‘In both polar regions, specific ecosystems and habitats are projected to be vulnerable, as
climatic barriers to species invasions are lowered.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.

Poolgebieden (Arctisch and Antarctisch)

93

94

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Kleine eilanden

12

12.1 Analyse van uitspraken in Tabel SPM.2 uit het Synthese Rapport

 aar verwachting zal zeespiegelstijging een verergering betekenen van
N
overstromingen, stormvloeden, erosie en andere kustgevaren en daarmee
een bedreiging vormen voor de vitale infrastructuur, bewoonde gebieden en
voorzieningen die het levensonderhoud ondersteunen van eilandgemeenschappen.
‘Sea level rise is expected to exacerbate inundation, storm surge, erosion and other coastal
hazards, thus threatening vital infrastructure, settlements and facilities that support the
livelihood of island communities.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Aantasting van de kust, bijvoorbeeld door erosie van stranden en verbleking van
koraal, wordt verwacht invloed te hebben op plaatselijke hulpbronnen.
‘Deterioration in coastal conditions, for example through erosion of beaches and coral
bleaching, is expected to affect local resources.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Naar verwachting zal klimaatverandering halverwege deze eeuw de watervoorraden
van kleine eilanden, bijvoorbeeld in het Caraïbisch gebied en de Grote Oceaan,
zodanig reduceren dat er onvoldoende water zal zijn om in perioden met weinig
neerslag aan de vraag te voldoen.
‘By mid-century, climate change is expected to reduce water resources in many small
islands, e.g. in the Caribbean and Pacific, to the point where they become insufficient to
meet demand during low-rainfall periods.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.
Naar verwachting zal bij stijgende temperaturen de invasie van niet-inheemse
soorten toenemen, met name voor eilanden die zich bevinden op gematigde en
hogere breedtegraden.
‘With higher temperatures, increased invasion by non-native species is expected to occur,
particularly on mid- and high-latitude islands.’
Deze uitspraak wordt volledig onderbouwd door het achterliggende materiaal.

Kleine eilanden

95

12.2 Aanvullende bevindingen
 inder neerslag in combinatie met versnelde zeespiegelstijging verergert
M
de bedreiging van de watervoorraden; een daling van 10% in de gemiddelde
hoeveelheid neerslag in 2050 is waarschijnlijk vergelijkbaar met een daling van 20%
in de afmeting van de zoetwaterlens op het Tarawa Atol, Kiribati. (C3; gering belang)
‘Lower rainfall coupled with accelerated sea-level rise compounds the threat on water
resources; a 10% reduction in average rainfall by 2050 is likely to correspond to a 20%
reduction in the size of the freshwater lens on Tarawa Atoll, Kiribati.’
Bij deze uitspraak plaatsen we een kleine kanttekening. De uitspraak komt voor
in de Technische Samenvatting (Tabel TS2 op pag. 58; Box TS.6 op pag. 63), in de
Hoofdstuksamenvatting van Hoofdstuk 16 (pag. 689) en in de hoofdtekst van dit
hoofdstuk (pag. 696 en 697) en is, zoals vermeld, gebaseerd op een publicatie van
de Wereldbank (Wereldbank 2000). Deze referentie noemt echter een 14% reductie
van de zoetwaterlens als gevolg van een 10% daling in neerslag. De cijfers veranderen als er andere factoren zijn die in combinatie met neerslagverandering een rol
spelen: bij een zeespiegelstijging van 0,4 meter is de reductie van de zoetwaterlens
naar schatting 12%; als ook de effecten van erosie op de afmetingen van het eiland
worden meegenomen, dan is er bij eenzelfde zeespiegelstijging van 0,4 meter
sprake van 38% reductie van de zoetwaterlens. In het rapport van de Wereldbank
staat eveneens dat een stijging van 10% in evapotranspiratie kan resulteren in een
6% reductie van de zoetwaterlens. Uit de hoofdtekst van Hoofdstuk 16 wordt niet
duidelijk waarom het effect van de geschatte 10% stijging in evapotranspiratie
opgeteld moet worden bij het effect van een geschatte 10% daling in neerslag (C3).
De Coördinerende Hoofdauteurs gaven als toelichting dat deze veranderingen
gecorreleerd zijn en dat daarom inderdaad het 6% effect van de evapotranspiratie
verandering moet worden opgeteld bij het 14% effect van de neerslagverandering.
De uitspraak is dus juist, maar we zijn van mening dat het laatste punt in de tekst
had moeten worden uitgelegd. Deze kanttekening heeft geen gevolgen voor de
IPCC conclusies in de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
Minder neerslag in combinatie met versnelde zeespiegelstijging verergert deze
bedreiging. Studies die zijn uitgevoerd op Bonriki Island in Tarawa, Kiribati, hebben
aangetoond dat een zeespiegelstijging van 50 cm in combinatie met een daling in
de neerslag van 25% een afname van de zoetwater lens zou betekenen van 65%.
(World Bank, 2000). (E2; klein)
‘Less rainfall coupled with accelerated sea-level rise would compound this threat. Studies
conducted on Bonriki Island in Tarawa, Kiribati, showed that a 50 cm rise in sea level
accompanied by a reduction in rainfall of 25% would reduce the freshwater lens by 65%
(World Bank, 2000).’
Een ander voorbeeld van onnauwkeurige literatuurverwijzing werd gevonden in de
hoofdtekst van Hoofdstuk 16 (pag. 697). De Wereldbank-studie rapporteert geen
zeespiegelstijging van 50 cm. Er had verwezen moeten worden naar de studie van
Falkland (1999). (E2). Deze lichte onnauwkeurigheid heeft geen gevolgen voor de
IPCC conclusies in de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.

96

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Literatuur
World Bank, 2000. Cities, Seas and Storms: Managing Change in Pacific Island. Economies. Vol. IV:
Adapting to Climate Change. World Bank, Washington, District of Columbia, 135 pp.
Falkland, A., 1999. Impacts of climate change on water resources of Pacific islands. PACCLIM
19 Workshop, Modelling the Effects of Climate Change and Sea Level Rise in Pacific Island 20
Countries. Auckland, New Zealand, 33pp.

Kleine eilanden

97

98

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Bijlage A Tabel SPM.2 uit het
Synthese Rapport: Enkele
voorbeelden van mogelijke
regionale gevolgen van
klimaatverandering
Deze tabel, inclusief de bijbehorende voetnoot, is een letterlijke weergave van de
originele ‘Table SPM.2’ op bladzijde 11 van Climate Change 2007 – Synthesis Report, A
report of the IPCC.
Eerst presenteren we de Engelse versie van de tabel, en daarna de Nederlandse
vertaling1).

1) In IPCC-uitspraken wordt veelvuldig gebruik gemaakt van woorden als ‘is projected to’ en ‘projections’. Hiermee wordt
doorgaans aangegeven dat de uitspraken tot stand zijn gekomen op basis scenario’s en modelberekeningen. In de Nederlandse
vertaling hebben we uitdrukkingen als ‘is projected to’ en ‘projections’ stelselmatig vertaald met ‘geschat wordt’ of ‘ingeschat
wordt’, ‘naar schatting’ en ‘schattingen’.

Bijlage A

99

Table SPM.2. Examples of some projected regional impacts {3.3.2}
Africa

Tabel A.1

• By 2020, between 75 and 250 million of people are projected to be
exposed to increased water stress due to climate change.
• By 2020, in some countries, yields from rain-fed agriculture could be reduced by up to 50%. Agricultural
production, including access to food, in many African countries is projected to be severely
compromised. This would further adversely affect food security and exacerbate malnutrition.
• Towards the end of the 21st century, projected sea level rise will affect low-lying coastal areas with large
populations. The cost of adaptation could amount to at least 5 to 10% of Gross Domestic Product (GDP).
• By 2080, an increase of 5 to 8% of arid and semi-arid land in Africa is
projected under a range of climate scenarios (TS).

Asia

• By the 2050s, freshwater availability in Central, South, East and South-East
Asia, particularly in large river basins, is projected to decrease.
• Coastal areas, especially heavily populated megadelta regions in South, East and South-East Asia, will be at
greatest risk due to increased flooding from the sea and, in some megadeltas, flooding from the rivers.
• Climate change is projected to compound the pressures on natural resources and the environment
associated with rapid urbanisation, industrialisation and economic development.
• Endemic morbidity and mortality due to diarrhoeal disease primarily associated with floods and droughts
are expected to rise in East, South and South-East Asia due to projected changes in the hydrological cycle.

Australia and
New Zealand

• By 2020, significant loss of biodiversity is projected to occur in some ecologically
rich sites, including the Great Barrier Reef and Queensland Wet Tropics.
• By 2030, water security problems are projected to intensify in southern and eastern
Australia and, in New Zealand, in Northland and some eastern regions.
• By 2030, production from agriculture and forestry is projected to decline over much of southern
and eastern Australia, and over parts of eastern New Zealand, due to increased drought and
fire. However, in New Zealand, initial benefits are projected in some other regions.
• By 2050, ongoing coastal development and population growth in some areas of
Australia and New Zealand are projected to exacerbate risks from sea level rise and
increases in the severity and frequency of storms and coastal flooding.

Europe

• Climate change is expected to magnify regional differences in Europe’s natural resources
and assets. Negative impacts will include increased risk of inland flash floods and more
frequent coastal flooding and increased erosion (due to storminess and sea level rise).
• Mountainous areas will face glacier retreat, reduced snow cover and winter tourism, and
extensive species losses (in some areas up to 60% under high emissions scenarios by 2080).
• In southern Europe, climate change is projected to worsen conditions (high temperatures
and drought) in a region already vulnerable to climate variability, and to reduce water
availability, hydropower potential, summer tourism and, in general, crop productivity.
• Climate change is also projected to increase the health risks due to heat waves and the frequency of wildfires.

Latin America

• By mid-century, increases in temperature and associated decreases in soil water are
projected to lead to gradual replacement of tropical forest by savanna in eastern
Amazonia. Semi-arid vegetation will tend to be replaced by arid-land vegetation.
• There is a risk of significant biodiversity loss through species extinction in many areas of tropical Latin America.
• Productivity of some important crops is projected to decrease and livestock productivity to decline, with
adverse consequences for food security. In temperate zones, soybean yields are projected to increase.
Overall, the number of people at risk of hunger is projected to increase (TS; medium confidence).
• Changes in precipitation patterns and the disappearance of glaciers are projected to significantly
affect water availability for human consumption, agriculture and energy generation.

100

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

North America

• Warming in western mountains is projected to cause decreased snowpack, more winter flooding
and reduced summer flows, exacerbating competition for over-allocated water resources.
• In the early decades of the century, moderate climate change is projected to increase aggregate yields of rainfed agriculture by 5 to 20%, but with important variability among regions. Major challenges are projected for
crops that are near the warm end of their suitable range or which depend on highly utilized water resources.
• Cities that currently experience heat waves are expected to be further challenged
by an increased number, intensity and duration of heat waves during the
course of the century, with potential for adverse health impacts.
• Coastal communities and habitats will be increasingly stressed by climate
change impacts interacting with development and pollution.

Polar Regions

• The main projected biophysical effects are reductions in thickness and extent of glaciers,
ice sheets and sea ice, and changes in natural ecosystems with detrimental effects on
many organisms including migratory birds, mammals and higher predators.
• For human communities in the Arctic, impacts, particularly those resulting from
changing snow and ice conditions, are projected to be mixed.
• Detrimental impacts would include those on infrastructure and traditional indigenous ways of life.
• In both Polar Regions, specific ecosystems and habitats are projected to be
vulnerable, as climatic barriers to species invasions are lowered.

Small Islands

• Sea level rise is expected to exacerbate inundation, storm surge, erosion and other coastal hazards, thus
threatening vital infrastructure, settlements and facilities that support the livelihood of island communities.
• Deterioration in coastal conditions, for example through erosion of beaches
and coral bleaching, is expected to affect local resources.
• By mid-century, climate change is expected to reduce water resources in many small islands, e.g. in the
Caribbean and Pacific, to the point where they become insufficient to meet demand during low-rainfall periods.
• With higher temperatures, increased invasion by non-native species is
expected to occur, particularly on mid- and high-latitude islands.
Note:
Unless stated explicitly, all entries are taken from the text of the Working Group II Summary for Policymakers. They are either ‘very high confidence’ or ‘high confidence’ statements, related to different
sectors (agriculture, ecosystems, water, coasts, health, industry and settlements). The Working Group
II Summary for Policymakers refers to the source of the statements, timelines and temperatures. The
magnitude and timing of impacts that may ultimately occur will vary according to the amount and
rate of climate change, emissions scenarios, development pathways and adaptation.

Bijlage A

101

Tabel SPM.2. Enkele voorbeelden van geschatte regionale gevolgen {3.3.2}
(Nederlandse versie)
Afrika

Tabel A.2

• Rond 2020 zullen er naar schatting tussen de 75 en 250 miljoen mensen te maken
hebben met een toegenomen watertekort als gevolg van klimaatverandering.
• Rond 2020 kunnen in sommige landen de opbrengsten van de regenwater afhankelijke
landbouw tot 50% zijn afgenomen. Geschat wordt dat zowel de landbouwproductie als
de toegang tot voedsel in veel Afrikaanse landen ernstig zal worden bedreigd. Dit zou de
voedselzekerheid verder verslechteren en het probleem van ondervoeding verergeren.
• Tegen het einde van de 21e eeuw zal de geschatte zeespiegelstijging gevolgen hebben
voor laagliggende, dichtbevolkte kustgebieden. Kosten van adaptatie zouden kunnen
oplopen tot ten minste 5-10% van het Bruto Nationaal Product (BNP).
• Op basis van verschillende klimaatscenario’s zal het areaal van aride en semi-aride
gebieden in Afrika rond 2080 met naar schatting 5 tot 8% zijn toegenomen (TS).

Azië

• Ingeschat wordt dat in de jaren 2050 de beschikbaarheid van zoet water in Centraal-, ZuidOost- en Zuidoost-Azië, in het bijzonder in grote rivierbekkens, zal zijn afgenomen.
• Kustgebieden, vooral de dichtbevolkte megadelta’s van Zuid-, Oost- en Zuidoost-Azië, zullen het grootste
risico lopen door een toename van overstromingen vanuit zee, en, in sommige megadelta's, vanuit rivieren.
• De druk op natuurlijke hulpbronnen en het milieu, samenhangend met snelle verstedelijking, industrialisatie
en economische ontwikkeling, zal door klimaatverandering naar schatting verder toenemen.
• Endemische ziektelast en sterfte ten gevolge van diarreeveroorzakende ziekten die gepaard
gaan met overstromingen en droogten, zullen naar verwachting stijgen in Oost-, Zuid- en
Zuidoost-Azië, als gevolg van geschatte veranderingen in de hydrologische cyclus.

Australië en
Nieuw- Zeeland

• Naar schatting zal rond 2020 de soortenrijkdom in een aantal rijke natuurgebieden, zoals het
Groot Barrièrerif en het Tropisch Regenwoud van Queensland, aanzienlijk afgenomen zijn.
• Geschat wordt dat rond 2030 de problemen ten aanzien van de watervoorzieningszekerheid
zullen toenemen in het zuiden en oosten van Australië, evenals in sommige
oostelijke delen en de Northland regio van Nieuw-Zeeland.
• Geschat wordt dat als gevolg van toenemende droogte en branden rond 2030 de landbouw- en
bosbouwproductie zal afnemen in grote delen van zuidelijk en oostelijk Australië, evenals in delen van oostelijk
Nieuw-Zeeland. In andere delen van Nieuw-Zeeland zou de productie aanvankelijk juist toe kunnen nemen.
• Naar schatting zullen de voortdurende bebouwing en bevolkingsgroei in sommige kustgebieden van
Australië en Nieuw-Zeeland rond 2050 de risico’s verergeren die samenhangen met zeespiegelstijging
en met een toename in de zwaarte en frequentie van stormen en kustoverstromingen.

Europa

• Verwacht wordt dat klimaatverandering de regionale verschillen in Europa ten aanzien van
natuurlijke hulpbronnen en natuurlijke rijkdom zal vergroten. De negatieve gevolgen zijn een
grotere kans op plotselinge overstromingen in het binnenland, steeds vaker voorkomende
kustoverstromingen, en toenemende kusterosie (veroorzaakt door stormen en zeespiegelstijging).
• Berggebieden krijgen te maken met terugtrekkende gletsjers, minder sneeuwbedekking, minder
wintertoerisme en een sterke afname van de soortenrijkdom (uitgaande van emissiescenario’s met hoge
broeikasgasemissies, kan de soortenrijkdom in 2080 in sommige gebieden met tot 60% zijn afgenomen).
• Ingeschat wordt dat in zuidelijk Europa –een regio die nu al kwetsbaar is voor
klimaatvariabiliteit– klimaatverandering zal leiden tot een verslechtering van de omstandigheden
(hoge temperaturen en droogte), en tot een afname van waterbeschikbaarheid,
waterkrachtvermogen, zomertoerisme en, over het algemeen, gewasopbrengsten.
• Ook wordt ingeschat dat klimaatverandering zal leiden tot een toename van
gezondheidsrisico's door hittegolven en van het aantal (bos)branden.

102

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Latijns- Amerika

• Geschat wordt dat halverwege deze eeuw een stijgende temperatuur en bijbehorende
afname in bodemwater zal leiden tot een geleidelijke vervanging van tropische bossen door
savannes in het oostelijke deel van het Amazonegebied. Vegetatie horend bij een semiaride klimaat zal neigen te worden vervangen door droogteresistente vegetatie.
• Veel gebieden in tropisch Latijns-Amerika lopen het risico op significant
biodiversiteitsverlies door uitsterving van soorten.
• Geschat wordt dat de productiviteit van sommige belangrijke gewassen zal verminderen en in
de veehouderij zal afnemen, met nadelige gevolgen voor de voedselvoorzieningszekerheid. In
gematigde zones zal de sojaboonopbrengst afnemen. Over het geheel wordt geschat dat het aantal
mensen dat de kans loopt honger te lijden zal toenemen (TS; gemiddelde betrouwbaarheid).
• Geschat wordt dat veranderingen in neerslagpatronen en de verdwijning van gletsjers
een significante invloed zullen hebben op de beschikbaarheid van water voor
menselijke consumptie, voor de landbouw en voor energieopwekking.

Noord- Amerika

• Ingeschat wordt dat opwarming van de berggebieden in het westen zal leiden tot een afname
van het sneeuwdek, meer overstromingen in de winter en minder waterafvoer in de zomer,
waardoor de wedijver om de toch al onder druk staande watervoorraden zal doen toenemen.
• Een gematigde klimaatverandering in de eerste decennia van deze eeuw zal naar schatting zorgen
voor een toename van de totale gewasopbrengst met 5 tot 20% in de van regenwater afhankelijke
landbouw, maar met belangrijke verschillen tussen regio’s. Gewassen die dicht aanzitten tegen
wat zij maximaal aan warmte kunnen verdragen, worden het zwaarst op de proef gesteld. Dit
geldt ook voor gewassen die afhankelijk zijn van intensief gebruikte watervoorraden.
• Het is de verwachting dat steden die vandaag de dag hittegolven ondergaan in de loop van
deze eeuw vaker getroffen zullen worden door langer durende hittegolven van grotere
intensiteit. Dit heeft mogelijk nadelige gevolgen voor de volksgezondheid.
• Woon- en leefgebieden in kuststreken zullen in toenemende mate te maken krijgen met effecten
van klimaatverandering in samenhang met gebiedsontwikkeling en milieuvervuiling.

Poolgebieden

• De belangrijkste geschatte biofysische effecten zijn afnames in dikte en omvang van gletsjers,
ijskappen en zee-ijs, en veranderingen in natuurlijke ecosystemen die nadelige effecten
hebben op vele organismen zoals trekvogels, zoogdieren en grote roofdieren.
• Voor de bevolking in het Arctisch gebied zullen de gevolgen naar schatting wisselend
zijn, vooral die het gevolg zijn van veranderende sneeuw- en ijscondities.
• Onder de schadelijke invloeden vallen die op infrastructuur en op traditionele, inheemse leefwijzen.
• Ingeschat wordt dat in beide poolgebieden bepaalde ecosystemen en leefgebieden kwetsbaar
zullen worden naarmate de klimaatbarrières voor invasieve soorten lager worden.

Kleine eilanden

• Naar verwachting zal zeespiegelstijging een verergering betekenen van overstromingen, stormvloeden,
erosie en andere kustgevaren en daarmee een bedreiging vormen voor de vitale infrastructuur, bewoonde
gebieden en voorzieningen die het levensonderhoud ondersteunen van eilandgemeenschappen.
• Aantasting van de kust, bijvoorbeeld door erosie van stranden en verbleking van
koraal, wordt verwacht invloed te hebben op plaatselijke hulpbronnen.
• Naar verwachting zal klimaatverandering halverwege deze eeuw de watervoorraden van kleine
eilanden, bijvoorbeeld in het Caraïbisch gebied en de Grote Oceaan, zodanig reduceren dat er
onvoldoende water zal zijn om in perioden met weinig neerslag aan de vraag te voldoen.
• Naar verwachting zal bij stijgende temperaturen de invasie van niet-inheemse soorten toenemen,
met name voor eilanden die zich bevinden op gematigde en hogere breedtegraden.
Voetnoot:
Tenzij expliciet vermeld zijn alle uitspraken afkomstig uit de tekst van de Samenvatting voor Beleidsmakers van het Werkgroep II Rapport. Het zijn uitspraken die of ‘zeer hoge betrouwbaarheid’ of
‘hoge betrouwbaarheid’ gekregen hebben, voor verschillende sectoren (landbouw, ecosystemen,
water, kustgebieden, volksgezondheid, industrie en bewoonde gebieden). De Samenvatting voor
Beleidsmakers van het Werkgroep II Rapport verwijst naar de herkomst van de uitspraken, bijbehorende tijdlijnen en temperaturen. De omvang van de mogelijke uiteindelijke gevolgen en de termijn
waarop ze plaatsvinden zal afhangen van de grootte en snelheid van klimaatverandering, emissiescenario’s, ontwikkelingspaden en adaptatie.

Bijlage A

103

Bijlage B De fout over
het afsmelten van de
Himalaya-gletsjers
In de media werd veel aandacht besteed aan deze foutieve uitspraak uit het hoofdstuk over Azië op pagina 493 van paragraaf 10.6.2, waarin werd gesuggereerd dat
rond 2035 de gletsjers in Himalaya verdwenen zouden zijn:

Gletsjers
in de Himalaya trekken zich sneller terug dan waar ook ter wereld [...] Als
de aarde blijft opwarmen met de huidige snelheid, zullen deze hoogstwaarschijnlijk
verdwijnen rond het jaar 2035 of zelfs eerder. Dit totale gebied zal waarschijnlijk
krimpen van de huidige 500.000 tot 100.000 km2 rond het jaar 2035(WWF 2005) (E1;
groot)
‘Glaciers in the Himalaya are receding faster than in any other part of the world [...] the
likelihood of them disappearing by the year 2035 and perhaps sooner is very high if the
Earth keeps warming at the current rate. Its total area will likely shrink from the present
500,000 to 100,000 km2 by the year 2035(WWF 2005).’
Hieronder analyseren we deze fout en geven enige achtergrond informatie die ook
een update bevat van literatuur die beschikbaar kwam na de productie en publicatie van het Vierde Klimaatrapport.
In het Syntheserapport (IPCC 2007) en in de Samenvatting voor Beleidsmakers
en de Technische Samenvatting van de bijdrage van Werkgroep I aan het Vierde
Klimaatrapport (Solomon et al., 2007) staan geen expliciete beweringen over de
terugtrekking van de Himalaya-gletsjers. In de Samenvatting voor Beleidsmakers
van het Werkgroep-II-rapport (Parry et al., 2007) staat één verwijzing naar de
Himalaya:
Het smelten van gletsjers in de Himalaya zal naar schatting in de komende twee of
drie decennia zorgen voor een toename van overstromingen en rotslawines van
gedestabiliseerde hellingen, en watervoorraden beïnvloeden. Dit wordt gevolgd door
een afname van rivierafvoeren naarmate de gletsjers zich terugtrekken.
‘Glacier melt in the Himalayas is projected to increase flooding, and rock avalanches from
destabilised slopes, and to affect water resources within the next two to three decades. This will
be followed by decreased river flows as the glaciers recede.’

Deze bewering is nogal algemeen geformuleerd, en is correct, hoewel de invloed
op watervoorraden als gevolg van de terugtrekking van gletsjers zeer waarschijnlijk
tamelijk beperkt zal zijn in de komende twee tot drie decennia. Toch zat er in de
Technische Samenvatting een serieuze fout in Box TS6 op pagina 59:

104

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Als de huidige snelheden van opwarming ongewijzigd blijven, zouden de Himalayagletsjers met grote snelheid kunnen afnemen, krimpend van de huidige 500.000 km2
tot 100.000 km2 in de periode 2030-2040.
‘If current warming rates are maintained, Himalayan glaciers could decay at very rapid
rates, shrinking from the present 500,000 km2 to 100,000 km2 by the 2030s’.

Deze tekst was gebaseerd op subparagraaf 10.6.2 op pagina 493 van het
Werkgroep-II-Rapport.
Gletsjers in de Himalaya trekken zich sneller terug dan waar ook ter wereld [...] Als de
aarde blijft opwarmen met de huidige snelheid, zullen deze hoogstwaarschijnlijk verdwijnen rond het jaar 2035 of zelfs eerder. Dit totale gebied zal waarschijnlijk krimpen
van de huidige 500.000 tot 100.000 km2 rond het jaar 2035 (WWF 2005).
‘Glaciers in the Himalaya are receding faster than in any other part of the world [...] the
likelihood of them disappearing by the year 2035 and perhaps sooner is very high if the Earth
keeps warming at the current rate. Its total area will likely shrink from the present 500,000
to 100,000 km2 by the year 2035 (WWF 2005).’

De eerste verwijzing naar het jaar “2035” is afkomstig van Wereld Natuur Fonds
(World Wide Fund for Nature; WWF, 2005) dat een nieuwsbericht citeert (Pearce,
1999) over een ongepubliceerde studie (Hasnain, 1999) die geen datum noemt
waarop de Himalaya-gletsjers verdwenen zullen zijn. De tweede verwijzing naar
het jaar “2035”, opnieuw een grote fout, staat niet in (WWF 2005) maar kan herleid
worden tot een ruwe schatting (Kotlayakov, 1996) van de inkrimping van alle gletsjers buiten het poolgebied (met uitzondering van de gletsjers in stroomgebieden
met interne afwatering) tussen nu en het jaar 2350. Verder bedekken de Himalayagletsjers niet 500.000 km2, maar ongeveer 30.000 km2, zoals correct was aangegeven in de eerste zin van paragraaf 10.6.2 waarin vermeld wordt dat: Himalayagletsjers bedekken ongeveer drie miljoen hectare (‘Himalayan glaciers cover about
three million hectares’).
Voor de verdwijning van gletsjers rond het jaar 2035 zou een 25-voudige versnelling van de verliessnelheid nodig zijn gedurende 1999–2035 ten opzichte van de
geschatte verliessnelheid voor 1960–1999 (Dyurgerov and Meier 2005). Dit is strijdig
met de kennis over de relatie tussen gletsjers en het klimaat, en is daarom uitermate onwaarschijnlijk.
We presenteren hier nog extra achtergrondinformatie, voornamelijk gebaseerd
op (Oerlemans et al., 2007) en op een recente lezing in dit vakgebied (Kargel et al.,
2010). Deze lezing werd gehouden voor de American Geophysical Union (AGU) op
14 december 2009 in San Francisco, en was een reactie op de media-aandacht voor
de bewering in het IPCC-rapport van Werkgroep II dat de gletsjers van de Himalaya
mogelijk verdwenen zouden zijn rond 2035 (Parry et al., 2007).
Terugtrekkende gletsjers en watervoorziening
De gemiddelde snelheid waarmee de oppervlakte van de gletsjers krimpt in deze
gehele regio, ligt waarschijnlijk tussen de 0.10% en 0.50% per jaar. Hoewel het gletsjergebied aanzienlijk zal veranderen in deze eeuw, zullen, zelfs in de meest kwetsbare oostelijke zone van het Himalaya-gebied, gletsjers (zoals Khumba en Imja) niet

Bijlage B

105

geheel of zelfs grotendeels verdwijnen in 2035 zoals wordt beweerd in de bijdrage
van Werkgroep II aan het Vierde Klimaatrapport van het IPCC.
Alle gletsjers in de Himalaya tezamen bevatten ongeveer 3.400 km3 zoetwater1). Dit
staat gelijk aan de gecombineerde hoeveelheid van waterafvoer van de Indus, de
Ganges en de Brahmaputra gedurende 3 jaar. De overwegend negatieve balansen
van de Himalaya-gletsjers (zijnde de jaarlijkse netto afname van het gletsjerijs)
bedraagt in totaal tussen de 0,4 en 1,2% van de huidige jaarlijkse rivierstroming, wat
niet erg veel is over het gehele stroomgebied gezien. Dus al halen meer dan een
half miljard mensen water van deze smeltende gletsjers, het is maar één tot enkele
procenten van hun watervoorziening
Toenemende afsmelting zou de waterafvoer verder kunnen vergroten met 1 à 2% in
de komende paar decennia. Binnen 50–100 jaar zou de waterafvoer weer kunnen
verminderen met meerdere procenten als de huidige jaarlijkse gletsjermassaverliezen afnemen. Maar op de schaal van het subcontinent is het waarschijnlijker
dat hydrologische problemen meer bepaald worden door bevolkingsgroei, door
inefficiënte verdeling en gebruik van watervoorraden en door veranderingen in de
passaatwinden en westenwinden vanwege wereldwijde opwarming en veranderingen in de Verhoogde Warmtepomp (Elevated Heat Pump; EHP). Veranderingen in passaatwinden en westenwinden lijken nu al beduidend te zijn en zullen waarschijnlijk
in toenemende mate van invloed worden.
Op lokaal niveau kan de seizoensinvloed van smeltende gletsjers sterk zijn en
zelfs rivieren zo groot als de Indus kennen door het jaar heen een grote fluctuatie, vanwege de seizoenvariaties van wateropslag (veelal als ijs) en het smelten
van gletsjers en sneeuwvelden op grote hoogtes. Het meest kwetsbaar voor de
toestand en dynamiek van de gletsjers zijn de mensen in aride en semi-aride landen,
zoals het noordoosten van Afghanistan, Uzbekistan, delen van Pakistan en het
westen van China. Het gaat hierbij om tientallen miljoenen mensen.
Zeespiegelstijging
Sinds 1900 heeft het overgrote deel van de waargenomen gletsjers wereldwijd te
maken met gletsjerterugtrekking, ook die in centraal Azië. Uitgaande van Oerlemans et al. (2007) bedroeg de wereldwijde invloed van gletsjers op de zeespiegelstijging 4,5 ± 0,7 cm gedurende de periode 1900–2000 in vergelijking met een totale
zeespiegelstijging van circa 19,5 cm in de periode 1870–2004. Deze schatting is
hoger dan de IPCC-schatting van 3,0 ± 1,0 cm in de 20e eeuw. De schatting leidt – in
combinatie met de geschatte zeespiegelstijging ten gevolge van het uitzetten van
zeewater bij temperatuurstijging (thermale expansie) – tot waarden die beter in de
buurt van de waargenomen zeespiegelstijging komen. Uitgaande van Oerlemans
et al. (2007) en Kargel et al. (2010) kan de jaarlijkse invloed van Himalaya-gletsjers
op de zeespiegel grofweg geraamd worden op 0,06 ± 0,04 mm of circa 2% van de
huidige jaarlijkse zeespiegelstijging van 3,1 ± 0,7 mm (Parry et al, 2007). De snelheid
waarmee de Himalaya-gletsjers smelten, lijkt in de loop der tijd te zijn toegenomen,

1) Dit is beduidend minder dan de 12.000 km3 die herhaaldelijk genoemd wordt door de massamedia
en sommige wetenschappelijke bronnen.

106

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

maar dat geldt ook voor de zeespiegelstijging. En dus zou de 2%-invloed nog steeds
kunnen gelden.
Literatuur
Dyurgerov, M.B. and M.F. Meier, 2005. Glaciers and the changing earth system, a 2004 snapshot,
Occasional Paper No. 58. Boulder, Institute of Arctic and Alpine Research, University of Colorado:
117
Hasnain, S.I., 1999. Report on Himalayan Glaciology. New Dehli, ICSI working group on Himalayan
Glaciology: 22.
IPCC, 2007. Climate Change 2007. Synthesis report. Contribution of Working Groups I, II and III to
the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Core writing
team: Pachauri, R.K. and Reisinger, A. (Eds.). Geneva, Switzerland.
Kargel, J.S., R. Armstrong et al., 2010. Satellite-era glacier changes in High Asia. Background support
presentation for NASA “Black Carbon and Aerosols” press conference associated with Fall AGU,
Dec. 14, 2009. Updated and expanded Feb. 17, 2010.
Kotlyakov, V.M., 1996. Variations of Snow and Ice in the past and at present on a Global and Regional
Scale. I. H. PROGRAMME. Paris, UNESCO.
Oerlemans, J., M. Dyurgerov et al., 2007. "Reconstructing the glacier contribution to sea-level rise
back to 1850." The Cryosphere 1: 59-65.
Parry, M.L., O.F. Canziani et al., 2007. Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability.
Cambridge, Cambridge University Press.
Pearce, F., 1999. Flooded Out. New Scientist. 162.
Solomon, S.D., M.M. Qin et al., 2007. Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution
of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate
Change., Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.
WWF, 2005. An overview of Glaciers, glacier retreat and its subsequent impacts in Nepal, India and
China: 67.

Bijlage B

107

Bijlage C De fout over
het percentage van het
Nederlands landoppervlak
dat onder zeeniveau ligt
In februari 2010 is in een tekst die het PBL had aangeleverd voor het Werkgroep II
Rapport, Hoofdstuk 12, pag. 547, subparagraaf 12.2.3, over de overstromingsrisico's in
Nederland, een fout ontdekt:
 ederland is een voorbeeld van een land dat zeer kwetsbaar is voor zowel
N
zeespiegelstijging als rivieroverstromingen, omdat 55% van het land beneden
zeeniveau ligt. In dit deel van het land woont 60% van de bevolking en wordt 65% van
het Bruto Nationaal Product (BNP) geproduceerd. (E1; groot)
‘The Netherlands is an example of a country highly susceptible to both sea-level rise
and river flooding because 55% of its territory is below sea level where 60% of its population lives and 65% of its Gross National Product (GNP) is produced.’
Deze fout werd door een Nederlandse journalist van het weekblad Vrij Nederland
ontdekt bij het checken van informatie over Nederland naar aanleiding van de publiciteit rond de fout over de Himalaya gletsjers. Op bladzijde 547 van Hoofdstuk 12 staat
dat 55% van Nederland beneden zeeniveau ligt. Hier had moeten staan dat 55% van
Nederland vatbaar is voor overstromingen (E1): 26% van het land loopt gevaar omdat
het beneden zeeniveau ligt, en nog eens 29% is vatbaar voor rivieroverstromingen1).
Voorbeelden uit de laatste categorie zijn de bijna-overstromingen, halverwege de jaren
'90, van gebieden langs de Maas en Waal – gebieden die ruim bóven zeeniveau liggen.
Nederland is gevoelig voor klimaatverandering. Zeespiegelstijging en verhoogde

1) Hier is het landoppervlak van Nederland dat vatbaar is voor overstroming op een binaire wijze verdeeld door eerst het deel van het land te bepalen dat beneden NAP (een speciaal referentieniveau voor
het zeeniveau) ligt, hetgeen 26 % is; de rest van het land dat risico loopt op overstroming wordt dan
ingedeeld als zijnde vatbaar voor overstroming door rivieren. Uiteraard kunnen er verfijndere indelingen
gemaakt worden, want vanzelfsprekend is ook een deel van het land dat onder zeeniveau ligt vatvaar
voor overstromingen door rivieren, terwijl ook een deel van het land dat boven NAP ligt risico loopt op
overstroming vanuit zee.

108

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

piekafvoeren van rivieren zijn herhaaldelijk als risicofactoren geanalyseerd, en
volgens het overheidsbeleid moeten voorzorgsmaatregelen getroffen worden.
De oorspronkelijke tekst die deze fout bevatte is medio 2005 door het PBL aangeleverd. Een vergelijkbare fout dook ook op in publicaties van anderen. Een
commentaar artikel in het tijdschrift Nature in 2005 (Kabat et al., 2005) verwijst
naar het cijfer van circa 60% als het deel van het Nederlandse landoppervlak dat
beneden zeeniveau ligt. In 2007 vermeldde een Engelse versie van een notitie van
het Ministerie van Verkeer en Waterstaat dat circa 60% van Nederland beneden
zeeniveau ligt (Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 2007). Het zou correct zijn
geweest om te spreken over ‘circa 60% van Nederland is vatbaar voor overstroming
vanuit de zee, als de zeespiegel 1 meter boven het niveau van 2000 zou stijgen en
als er sprake is van zware storm aan de kust bij springtij’, maar dit is duidelijk niet
hetzelfde. In het reviewproces van het IPCC Werkgroep-II-Rapport zijn er naar
aanleiding van Hoofdstuk 12 een aantal opmerkingen gemaakt en suggesties voor
verbeteringen gegeven, maar de fout over het percentage beneden zeeniveau
bleef onopgemerkt.
Het PBL heeft onmiddellijk na de ontdekking van deze fout de internationale
gemeenschap op de hoogte gesteld. De fout is ook doorgegeven aan het IPCC, die
hem heeft opgenomen in de lijst van errata op 27 april 2010. De onjuiste bewoording in het Werkgroep II Rapport (dat 55% van Nederland beneden zeeniveau ligt)
doet niets af aan de boodschap van de conclusie.
De fout heeft ook geen gevolgen voor de belangrijkste conclusies van Hoofdstuk 12
over Europa, noch voor de diverse Samenvattingen voor Beleidsmakers.
We erkennen dat deze fout niet de fout was van de IPCC (coördinerende) hoofdauteurs en co-voorzitters. De fout werd gemaakt door de deelnemende auteur
van het PBL en de (coördinerende) hoofdauteurs kan niet verweten worden dat ze
vertrouwd hebben op informatie over Nederland die door een Nederlandse instelling geleverd werd. De les die er voor instelling als het PBL uit te leren valt is dat
kwaliteitscontrole al op het allereerste niveau van de literatuur assessment nodig is.
Dit moet gebeuren door de controle van basisgegevens, op een schaal die redelijkerwijze uitvoerbaar is, zelfs als er informatie uit gezaghebbende bron voorhanden
is. Uiteraard loopt men hierbij, wegens de grote hoeveelheid regionale informatie,
tegen praktische beperkingen op.
Literatuur
Kabat, P., Vierssen, W. van, Veraart, J.A., Vellinga, P., Aerts, J., 2005. Climate proofing the
Netherlands. Nature, vol. 438, p. 283-284
Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 2007. Flood maps in the Netherlands,
http://www.safecoast.org/editor/databank/File/folder%20engels%20def%201%20febr07.pdf

Bijlage C

109

Bijlage D Zeespiegelstijging:
Gevolgen voor Nederland
 amenvatting
S
De fouten die in het Vierde Klimaatrapport gevonden over de gletsjers in het Himalaya gebergte en het percentage van Nederland dat beneden de zeespiegel ligt,
heeft een discussie uitgelokt over de vraag of het Nederlandse beleid ten aanzien
van de zeespiegelstijging moet worden herzien. Het antwoord is een duidelijk
‘neen’: de bijdrage van smeltende Himalaya gletsjers aan zeespiegelstijging is zeer
beperkt (ongeveer 2 %). Bovendien is het Nederlandse veiligheidsbeleid tegen overstromingen zoals geformuleerd in het Nationaal Waterplan 2009-2015 (NWP, Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 2009) en de uitwerking in het Deltaprogramma
goed verankerd in de beschikbare kennis over klimaatverandering, zeespiegelstijging, rivierafvoeren en onzekerheden. De huidige discussies over het IPCC hebben
geen invloed op de gehanteerde uitgangspunten in het Nationaal Waterplan en het
Deltaprogramma.
Er is wetenschappelijke overeenstemming dat het uitzetten van het zeewater en
het smelten van landijs als gevolg van temperatuurstijging de hoofdoorzaken zijn
van de gemiddelde wereldwijde zeespiegelstijging. Desondanks zijn schattingen
van toekomstige zeespiegelstijging onzeker door de grote bandbreedte in schattingen (projecties) van de toekomstige temperatuurstijging en de beperkte kennis
over het smeltgedrag van met name de ijskappen in de poolgebieden (PBL, 2007,
Katsman et al., 2008).
Zeespiegelstijging: beperkte bijdrage van de gletsjers in het Himalaya gebergte
In de afgelopen eeuw zijn de zeespiegels wereldwijd gestegen met 14 tot 20 cm,
overeenkomend met een gemiddelde stijging van 1,7 ± 0,3mm per jaar (Church
et al., 2006). Langs de Nederlandse kust was de zeespiegelstijging van dezelfde
orde van grootte: 18 cm met een gemiddelde stijging van 1,8 ± 0,2mm per jaar (PBL,
2010). Recente satelietgegevens geven een versnelde trend van de wereldwijde
zeespiegel van 3,1 ± 0,7mm per jaar gedurende de laatste 15 jaar (Church and White,
2006; Rahmstorf et al., 2007). Het is nog niet te zeggen of deze versnelling een
daadwerkelijke trendbreuk is, of van tijdelijke aard is. Het effect van het smelten
van de gletsjers in het Himalaya gebergte op de zeespiegelstijging wereldwijd is
beperkt: gebaseerd op Oerlemans et al. (2007) en Kargel et al. (2010) kan geschat
worden dat de jaarlijkse bijdrage van het Himalaya gletsjers aan de zeespiegelstijging 0,06 ± 0,04mm is, d.w.z. circa 2% van de huidige jaarlijkse zeespiegelstijging

110

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

van 3,1 ± 0,7mm (Parry et al., 2007). Men kan hieruit concluderen dat de bijdrage
van het smelten van de Himalaya gletsjers aan de zeespiegelstijging zeer beperkt is.
Schattingen van toekomstige zeespiegelstijging voor Nederland: grote
onzekerheden
Er is wetenschappelijke overeenstemming dat het uitzetten van water en het
smelten van landijs door toenemende temperaturen de hoofdoorzaken zijn van
wereldwijde zeespiegelstijging. Ondanks dit zijn toekomstprojecties van zeespiegelstijging onzeker (PBL, 2007, Katsman et al., 2008), door de grote bandbreedte
in schattingen (projecties) van de toekomstige temperatuur en door de beperkte
kennis over het smeltgedrag van met name de ijskappen van de Noordpool. De
bandbreedte in temperatuurstijging wordt veroorzaakt door i) natuurlijke variaties,
zoals de recente afname in de stijging van de gemiddelde wereldwijde temperatuur
, ii) de klimaatgevoeligheid van de atmosfeer, iii) onzekerheden in atmosferische
processen, en iv) onzekerheden over toekomstige emissies van broeikasgassen.
Kijkend naar de mogelijke zeespiegelstijging voor Nederland, dan liggen de meest
recente schattingen op een stijging tussen de 35 en 85 cm voor 2100 (KNMI, 2006);
in het geval van hoge, meest ongunstige schattingen (‘worst-case’), is de stijging
zelfs 130 cm (Deltacommissie, 2008) tot 150 cm (PBL, 2007). In 2007 heeft het PBL
samen met het KNMI plausibele extreme zeespiegelstijging scenario’s bekeken
voor Nederland en schat het – gebaseerd op paleo data –de zeespiegelstijging op
1,5 m/eeuw in de meest ongunstige situatie (PBL, 2007). Het PBL heeft geconcludeerd dat, met de beschikbare capaciteit aan adaptatie technieken en de overwogen veiligheidsmarges, Nederland veilig gehouden kan worden, zelfs in het geval
van zo’n extreme zeespiegelstijging. Maar op langere termijn zouden ruimtelijke
maatregelen nodig kunnen zijn (PBL, 2007). In 2008 heeft de Deltacommissie
scenario’s gepresenteerd met een hoge schatting van de zeespiegelstijging tussen
65 en 130 cm in het jaar 2100, gebaseerd op een temperatuurstijging van 6 graden
tot 2100. Ook deze commissie concludeerde dat technisch gesproken Nederland
zichzelf zou kunnen beschermen tegen overstromingen (Deltacommissie 2008).
De maximale bandbreedtes van de zeespiegelstijging gegeven door IPCC (2007) en
KNMI (2006) waren gebaseerd op het gebruik van scenario’s met een maximum
van 4 graden temperatuurstijging. Een temperatuurstijging van 6 graden overschrijdt dus het 4 graden scenario van IPCC voor de maximale schattingen, maar
ligt nog steeds binnen de totale bandbreedte van mogelijke temperatuurstijging.
(bijvoorbeeld, PBL, 2009 News in Climate Science).
Gevolgen voor het veiligheidsbeleid tegen overstroming
Conform het advies van de Deltacommissie in 2008, zal het beleid inzake de veiligheid tegen overstromingen en het zoetwaterbeheer opnieuw worden beschouwd.
Dit tegen de achtergrond van de bevolkingsaanwas en toegenomen economische
waarde in gebieden die sinds 1960 kwetsbaar zijn voor overstromingen en de
nieuwe uitdagingen die klimaatverandering met zich meebrengt. In het recente
Nationaal Waterplan 2009-2015 (NWP, Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 2009)
is aangekondigd dat i) de nationale normen voor de veiligheid tegen overstromingen zullen worden herzien en ii) een adaptatiestrategie voor de lange termijn zal
worden ontwikkeld om Nederland klimaatbestendig te maken, met inbegrip van
een analyse van de mogelijke gevolgen voor de ruimtelijke ontwikkeling. Om dit te

Bijlage D

111

verwezenlijken is het Deltaprogramma opgestart, samen met een Deltawet, Deltafonds en een Deltacommissaris die verantwoordelijk is voor de coördinatie van het
programma. In het Deltaprogramma worden de vier beschikbare KNMI scenario’s
(KNMI, 2006) genomen als plausibele range voor toekomstige onzekerheden met
betrekking tot klimaatverandering en zeespiegelstijging voor Nederland.
De huidige investeringen in de bescherming van Nederland tegen overstromingen
zijn gerechtvaardigd omdat een aanzienlijk deel van de dijken (24%) niet meer
voldoet aan de huidige veiligheidsnormen als gevolg van onvoldoende onderhoud
en nieuwe hydrologische omstandigheden. De benodigde investeringen voor de
verbetering van deze dijken zijn nog niet volledig bekend, omdat momenteel van
32% van de dijken de toestand nog onbekend is (Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 2006).
Extra investeringen in de veiligheid van Nederland in de toekomst zullen afhangen
van voortschrijdende wetenschappelijke inzichten, mede gezien het langzame
proces van de zeespiegelstijging en de aanzienlijke onzekerheden in toekomstprojecties. In het huidige veiligheidsbeleid tegen overstromingen, wordt expliciet rekening gehouden met zeespiegelstijging. Bij veiligheidsmaatregelen in de kuststreken
wordt de huidige zeespiegelstijging van 20 cm per eeuw als basis genomen voor
besluiten over het beleid op de korte termijn (5 jaar), en –gebaseerd op eerdere
KNMI scenario’s- wordt een zeespiegelstijging van 60 cm als basis gehanteerd voor
beleid met een doorlooptijd van 50-100 jaar, terwijl een hoge zeespiegelstijging van
85 cm het uitgangspunt is voor ruimtelijke reserveringen met een lange doorlooptijd (100-200 jaar). Ook in het rivierengebied worden de mogelijke invloeden
van klimaatverandering op extreme rivierafvoeren meegenomen en zijn er in het
beleidsprogramma ‘Ruimte voor de Rivier’ ruimtelijke reserveringen opgenomen
voor extra maatregelen in de toekomst. Tenslotte zal de toenemende kennis over
klimaatverandering, zeespiegelstijging en de gevolgen daarvan worden meegenomen in het reguliere zesjaarlijkse evaluatieproces van de dijkkwaliteit (Ministerie
van Verkeer en Waterstaat, 2009).
Een andere belangrijke factor die de rivierafvoeren in Nederland bepaalt, is het
rivier- en veiligheidsbeleid bovenstrooms in de stroomgebieden van de Rijn en de
Maas. Sinds 2009 is de EU Hoogwaterrichtlijn van kracht. Deze biedt een wettelijke
basis voor internationale afspraken over overstromingsrisicobeleid binnen grensoverschrijdende stroomgebieden.
Uitgaande van het langzame proces van zeespiegelstijging is het adaptief vermogen van Nederland voor wat betreft de technische maatregelen (versterken van
de dijken, storm barrières, duinen etc.) voldoende – zelfs in de meest ongunstigste scenario’s – vooropgesteld dat de benodigde budgetten beschikbaar komen
(PBL, 2007, Deltacommissie, 2008). PBL (2007) en Ligtvoet et al. (2009) wijzen er
echter op dat op lange termijn het beleid rond extreme rivierafvoeren de grootste
uitdaging is voor Nederland en dat het adaptief vermogen beperkt is wat betreft
de ruimtelijke ontwikkelingen vanwege hun relatief langzame verloop en onomkeerbaarheid. De keuzes in stedelijke ontwikkeling, natuur ontwikkeling en het
inrichten van het hoofdwatersysteem in Nederland die de komende decennia
genomen zullen worden, zullen daarom ook de toekomstige klimaatbestendigheid

112

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

van Nederland bepalen (PBL, 2009). Het blijkt dat een combinatie van ruimtelijke
maatregelen en technische maatregelen in de riviergebieden, het IJsselmeer gebied
en de Zuidwest-delta het meeste kan bijdragen aan het verlagen van de kwetsbaarheid van Nederland, zowel op korte als lange termijn (Ligtvoet et al., 2009).
Conclusie
Het huidige beleid betreffende de veiligheid tegen overstromingen in Nederland,
zoals geformuleerd in het Nationale Waterplan en de uitwerking in het Deltaprogramma is gebaseerd op de best beschikbare kennis over klimaatverandering,
zeespiegelstijging, rivierafvoeren en onzekerheden. De huidige discussies over het
IPCC hebben geen invloed op de gehanteerde uitgangspunten in het Nationaal
Waterplan.
De benodigde investeringen in de periode tot 2020 (hoewel nog niet volledig
bekend) zijn er om de te garanderen dat de kwaliteit van de dijken aan de huidige
normen blijft voldoen (Waterwet). Het vereiste onderhoud als ook de benodigde
investeringen voor de toekomst zullen afhankelijk zijn van de nieuwe veiligheidsnormen en de maatregelen die worden aangenomen binnen het raamwerk van een
adaptatiestrategie voor de lange termijn. Het onlangs gestarte Deltaprogramma
binnen het raamwerk van het Nationaal Waterplan 2009-2015 (Ministerie van
Verkeer en Waterstaat, 2009) omvat een uitgebreide onderzoeksagenda om ervoor
te zorgen dat toekomstig onderzoek zich concentreert op de veiligheid tegen overstromingen en op het beheer van de zoetwatervoorraad in Nederland. Bovendien
staat het opstellen van een lange-termijn adaptatiestrategie op de agenda waarbij
rekening gehouden wordt met de nog grote onzekerheden over klimaatveranderingen. In 2015 worden meer beleidsbesluiten verwacht over mogelijk extra
maatregelen en investeringen voor de veiligheid tegen overstromingen en voor
de zoetwatervoorziening. Op politiek niveau is er besloten dat er, in het kader van
het Deltaprogramma, tegen 2020 reserveringen gemaakt zullen worden voor extra
investeringen en onderhoud.
Literatuur
Church, J.A., and N.J. White, 2006. A 20th century acceleration in global sea-level rise, Geophys. Res.
Lett., 33, L01602, http://www.psmsl.org/products/reconstructions/church.php
Deltacommissie, 2008. Samen werken aan water. Bevindingen van de Deltacommissie.
Deltacommissie, Den Haag, the Netherlands.
Kargel, J.S., R. Armstrong et al., 2010. Satellite-era glacier changes in High Asia.Background support
presentation for NASA “Black Carbon and Aerosols” press conference associated with Fall AGU,
Dec. 14, 2009. Updated and expanded Feb. 17, 2010.
Katsman, C.A., W.Hazeleger, S.S. Drijfhout, G.J. van Oldenborgh & G. Burgers, 2008. Climate
scenarios of sea level rise for the northeast Atlantic Ocean: a study including the effects of ocean
dynamics and gravity changes induced by ice melt, Climatic Change 91:351–374
KNMI, 2006: Climate change scenarios for the Netherlands. Scientific report WR 2006-01. Koninklijk
Nederlands Meteorologisch Institute, Bilthoven, the Netherlands.
Ligtvoet, W., J. Knoop, B. Strengers & A. Bouwman, 2009. Flood protection in the Netherlands:
framing long term challenges and options for a climate resilient delta. PBL publicatie nummer
500078004. Netherlands Environmental Assessment Agency – PBL, Bilthoven/Den Haag,
Nederland.

Bijlage D

113

Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 2006. Primaire Waterkeringen getoetst, Landelijke
rapportage Toetsing 2006. Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Den Haag, Nederland.
Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 2009. Nationaal Waterplan 2009-2015. Ministerie van Verkeer
en Waterstaat, Den Haag, Nederland.
Oerlemans, J., M. Dyurgerov, et al., 2007. "Reconstructing the glacier contribution to sea-level rise
back to 1850." The Cryosphere 1: 59-65.
Parry, M. L., O.F. Canziani et al., 2007. Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability.
Cambridge, Cambridge University Press.
PBL, 2007. The Netherlands in the future. Second Sustainability Outlook - part Physical Environment
of the Netherlands. Netherlands Environmental Assessment Agency – PBL, Bilthoven/Den Haag,
The Netherlands
PBL, 2009. Roadmap to a climate-proof Netherlands. PBL publication number 500078003.
Netherlands Environmental Assessment Agency – PBL, Bilthoven/Den Haag, The Netherlands
PBL, 2009. News in Climate Science. Netherlands Environmental Assessment Agency – PBL,
Bilthoven/Den Haag, The Netherlands.
PBL, 2010. Zeespiegelstand langs de Nederlandse kust en mondiaal, 1891-2008. Versie 7.
Compendium voor de Leefomgeving. http://www.compendiumvoordeleefomgeving.nl/
indicatoren/nl022907-Zeespiegelstand-Nederland.html?i=9-54. Netherlands Environmental
Assessment Agency – PBL, Bilthoven/Den Haag. Statistics Netherlands, Den Haag/Heerlen,
Wageningen UR, Wageningen, The Netherlands.
Rahmstorf, S., 2007. A semi-empirical approach to projecting future sea-level rise. Science 315: 367370

114

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Bijlage E

Afkortingen

AR4

KNMI

Vierde Klimaatrapport van het IPCC

Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut

ASTER

NAP

Geavanceerde Thermische Emissie en Reflectie
Stralingsmeter (een waarnemingsinstrument in
de ruimte)

Normaal Amsterdams Peil

CLA
Coördinerend Hoofdauteur

CO 2
Kooldioxide

CRU
Afdeling Klimaatonderzoek van de Universiteit
van East Anglia (VK)

EHP
Verhoogde Warmtepomp

FAO
Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN

FOD
Eerste Concept

GCM
Mondiaal Circulatie Model (een type
klimaatmodel)

GDP
Bruto Binnenlands Product

GNP
Bruto Nationaal Product

H-K

NCAR
Nationaal Centrum voor Atmosfeer Onderzoek
(Boulder, VS)

SOD
Tweede Concept

SPM
Samenvatting voor Beleidsmakers

SRES
Speciaal IPCC-rapport over Emissiescenario’s

SYR
Syntheserapport van het IPCC (van de
rapporten van werkgroepen I, II en III)

TAR
Derde Klimaatrapport van het IPCC

TS
Technische Samenvatting

UN
Verenigde Naties

UNFCCC
Raamverdrag over Klimaatverandering van de
Verenigde Naties

UNMSM

Himalaya-Karakoram

Nationale Universiteit Mayor de San Marcos in
Lima (Peru)

IPCC

URL

Intergouvernementeel Panel over
Klimaatverandering

Eenduidige bronlocatie (bijv. een internet adres)

IUCN

Werkgroep

Internationale Unie voor Natuurbehoud

KNAW
Koninklijke Nederlandse Academie van
Wetenschappen

WG
WG I
IPCC-werkgroep I (over de wetenschap van
klimaatverandering)

Bijlage E

115

WG II
IPCC-werkgroep II (over impacts, adaptatie en
kwetsbaarheid)

WG III
IPCC-werkgroep III (over beperking van
klimaatverandering)

WWF
Wereld Natuur Fonds

116

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport

Colofon
Eindverantwoordelijkheid
Planbureau voor de Leefomgeving

Projectleiding
L.A. Meyer, A.C. Petersen

Regiegroep
M.A. Hajer, J.A. Oude Lohuis, L.A. Meyer, A.C. Petersen, G. de Lange, J. Timmerhuis,
E. Buitelaar

Onderzoek
J.R.M. Alkemade, M. Bakkenes, G.J. van den Born, A.F. Bouwman, J.J.M. van Grinsven,
H.B.M. Hilderink, P.H.M. Janssen, W. Ligtvoet, A.J.G. Manders, J.G. van Minnen, B.J. Strengers,
H. Visser, M. Vonk, M. de Vos (PBL), R.J. Swart (WUR)

Vertaling en eindredactie
A. Righart (PBL), C. Ettema (Shades of Green - Natural Translations)

Overige bijdragen
F.S. de Blois, C. Campman, J.H.J. Dolmans, S.A. van Esch, M. Hartman, A.M. Oosterhuis,
J.F. de Ruiter, C. Spelbos

Vormgeving en opmaak
Uitgeverij RIVM

Contact
L. Meyer, leo.meyer@pbl.nl

Colofon

117

118

Evaluatie van een IPCC-klimaatrapport