Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 000 IX

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Financiën (IXB) en de
begrotingsstaat van Nationale Schuld (IXA) voor
het jaar 2015

Nr. 7

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID EN STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 september 2014
Vermogensverdeling, of preciezer: vermogensongelijkheid maakt
momenteel veel discussie los. Mede naar aanleiding van het boek Capital
in the Twenty-First Century van de Franse econoom Thomas Piketty woedt
in veel landen een debat over ongelijkheid en de maatschappelijke
gevolgen daarvan. Ook in Nederland is ongelijkheid een actueel thema.
De door de WRR uitgebrachte bundel «Hoe ongelijk is Nederland?» bevat
van reeks van verkenningen van verschillende auteurs over dit
onderwerp. Ook uw Kamer heeft aandacht voor dit thema.
Iedereen heeft beelden bij de ongelijke verdeling van vermogen.
Waarschijnlijk vindt vrijwel iedereen dat iemand die een spaarzaam leven
heeft geleid daar later de voordelen van mag genieten. Tegelijkertijd is er
ook breed draagvlak voor om misstanden aan te pakken wanneer
vermogensopbouw het resultaat is van zelfverrijking die ten koste van
anderen gaat. In de discussie moet recht worden gedaan aan beide
sentimenten alsook voldoende aandacht zijn voor wat we feitelijk weten
en wat de wereld achter de statistische gegevens is.
Het regeerakkoord «Bruggen Slaan» kent een belangrijke tweede pijler:
het streven naar evenwichtige inkomensverhoudingen. Voor het kabinet is
deze pijler onlosmakelijk verbonden met de andere pijlers uit het
regeerakkoord: het bevorderen van economische groei en het op orde
krijgen van de overheidsfinanciën. Alhoewel deze brief niet gaat over deze
andere pijlers is dit wel belangrijk om te memoreren, want het is de
balans tussen de drie pijlers die het kompas vormt voor het kabinet.
Economische groei kan alleen worden bevorderd door mensen ook de
vruchten te laten plukken van hun inspanningen. En daar is alleen breed
draagvlak voor als bij het vragen van een bijdrage voor het op orde
brengen van de overheidsfinanciën en het dragen van onze sociale
voorzieningen, rekening wordt gehouden met draagkracht. Het debat dat

kst-34000-IX-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

1

internationaal is aangezwengeld, is of deze elementen voldoende in
balans zijn. Hierbij heeft niet alleen de politiek of de overheid en rol. Of
iemand wordt beloond op basis van zijn prestaties en welke checks and
balances gelden in en rond organisaties zijn vraagstukken waar allerhande
stakeholders een rol in spelen, zoals sociale partners, aandeelhouders,
toezichthouders en maatschappelijke organisaties.
Deze brief bevat een cijfermatig overzicht en analyse van de Nederlandse
situatie. Uit deze analyse komt naar voren dat de vermogensongelijkheid
in Nederland groter is dan de inkomensongelijkheid, maar de afgelopen
jaren stabiel is gebleven. Verder kent de vermogensverdeling over
inkomensgroepen een opvallende spreiding: hoge vermogens komen
zowel aan de onderkant als de bovenkant van de inkomensverdeling voor.
Bovendien bestaan er tussen generaties grote verschillen in de vermogensverdeling. Ongeveer driekwart van het vermogen (exclusief pensioenvermogen) is geconcentreerd bij huishoudens van 50 jaar en ouder en
ruim de helft bij huishoudens van 60 jaar en ouder. Ongeveer 1 op de 3
huishoudens van 60 en ouder behoort tot de top 20 procent meest
vermogende huishoudens. Tegelijkertijd blijkt een substantieel deel van
de huishoudens (circa 60% in totaal, bij 65-plussers circa een kwart) niet of
nauwelijks netto vermogen op te hebben gebouwd.
Vervolgens worden enkele institutionele factoren besproken die van
invloed zijn op de verdeling van vermogen. Vooral het ontbreken van
pensioenvermogens in de vermogensstatistieken is voor Nederland een
factor van betekenis. Meenemen van pensioenvermogen, anno 2012
ongeveer net zo groot als het overige vermogen van huishoudens en
meer gelijk verdeeld over huishoudens, leidt ertoe dat de vermogensongelijkheid minder is dan wanneer naar vermogen zonder opgebouwd
pensioenvermogen wordt gekeken. In deze brief worden tot slot de cijfers
voor Nederland vergeleken met wat we weten over andere landen. Deze
cijfers laten zich overigens niet eenvoudig vergelijken, omdat de uitkomst
van zo’n vergelijking sterk afhankelijk is van methodologische verschillen
zoals gekozen definities. Hiernaast spelen verschillen in instituties in
internationaal opzicht een grote rol (zoals bijvoorbeeld de manier waarop
wordt gespaard voor de oude dag).
De WRR geeft aan dat er aanwijzingen zijn dat groeiende inkomens- en
vermogensongelijkheid negatieve sociale en economische gevolgen
kunnen hebben. Het academische debat hierover is nog in volle gang. De
inzichten reiken niet zo ver dat voor een individueel land precies bepaald
kan worden bij welke mate van inkomens- en vermogensongelijkheid
dergelijke effecten optreden. Nederland heeft een relatief vlakke en
stabiele inkomensverdeling en heeft een vermogensverdeling die
weliswaar ongelijker is, maar die over een langere periode bezien niet
ongelijker is geworden. Negatieve effecten van een scheve inkomens- en
vermogensverdeling kunnen optreden als dit gepaard gaat met een
gebrek aan gelijke kansen. De verkenningen in de WRR-bundel laten zien
dat de inkomensmobiliteit in Nederland relatief hoog is; zowel lage als
hoge welvaart wordt slechts beperkt doorgegeven van generatie op
generatie.1 Anders gezegd: een dubbeltje heeft een goede kans om op
basis van eigen inspanningen een kwartje te worden (en omgekeerd).
Daar staat tegenover dat er indicaties zijn dat de verschillen aan de onderen bovenkant in de inkomensverdeling zijn gegroeid. Ook heeft een
substantieel deel van de huishoudens geen of maar beperkt vermogen
opgebouwd en is dus maar beperkt in staat om inkomensschokken op te
1

Zie de bijdrage van De Beer in de WRR bundel en Van den Brakel en Moonen (2013).
«Inkomensmobiliteit tussen generaties relatief hoog in Nederland» CBS sociaaleconomische
trends, april 2013/02.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

2

vangen. Juist bij een oplopende werkloosheid is het van belang
waakzaam te zijn dat aan de onderkant van de inkomensverdeling mensen
niet door het ijs zakken.
Hoewel de economie voorzichtig tekenen van herstel laat zien, worden de
effecten van de crisis nog goed gevoeld bij met name die groepen die
kwetsbaar zijn. Om deze reden is het kabinet in haar beleid scherp op een
gepaste verdeling van de rekening. Dit geldt bij crisisinterventies, waarbij
bail-in wordt toegepast in plaats van bail-out: aandeelhouders en
(ongedekte) crediteuren worden niet langer vrijgesteld, maar betalen mee
indien een interventie aan de orde is. Hierdoor wordt de belastingbetaler
zoveel als mogelijk uit de wind gehouden. Dit geldt ook voor de kabinetsmaatregelen, zoals de verlenging van de crisisheffing voor hoge inkomens
en het beperken van de fiscaal gefaciliteerde pensioenopbouw voor
inkomens boven € 100.000 of bijvoorbeeld de invoering van het studievoorschot waarbij het profijtbeginsel in het onderwijs meer wordt
toegepast.
Met deze brief reageert het kabinet op het verzoek van de Vaste Kamercommissie voor SZW van de Tweede Kamer op een reactie op het CBS
bericht over het Volkskrantbericht «Rijkste 1 procent bezit bijna kwart van
alle vermogens» en op het verzoek van de heer Klaver in het ordedebat
van 3 juni 2014 om een reactie op het rapport van «Eerlijke belasting,
gelijke kansen» van Oxfam Novib dat stelt dat de vermogensongelijkheid
in Nederland is toegenomen. Tevens geeft deze brief invulling aan de
toezeggingen over vermogensongelijkheid van de Minister en Staatsecretaris van Financiën, gedaan aan de Eerste Kamer in respectievelijk het
debat over het Nationaal Hervormingsprogramma en het Stabiliteitsprogramma op 23 april 2014, en de parlementaire behandeling in de Eerste
Kamer van het Belastingplan 2014 op 17 december 2013. De WRR-bundel
«hoe ongelijk is Nederland» heeft ten dele betrekking op dezelfde thema’s.
Deze brief kan dan ook worden gezien als een reactie op deze
WRR-verkenning, alhoewel de breedte van de verkenning maakt dat niet
alle aspecten van deze studie aan bod kunnen komen.
1. Het cijfermatige beeld
Voor wat betreft de verdeling van inkomen staat Nederland bekend als
een land waarbij de ongelijkheid van inkomen relatief beperkt is in
historisch en internationaal vergelijkend opzicht. Dit blijkt uit diverse
databronnen, waaronder van het CBS2, Eurostat3, OESO4 en de World Top
Income Database5. Uit recente studies over Nederland blijkt dat de
inkomensongelijkheid vooral in de jaren tachtig is toegenomen, maar dat
2

Via CBS Statline wordt inzichtelijk dat inkomensaandelen van decielgroepen in de afgelopen 10
jaar constant zijn. Zie tevens het persbericht «Inkomensverschillen zijn stabiel en relatief klein»
bij de publicatie van Welvaart in Nederland 2014 (2 juni 2014)
3
Eurostat publiceert bijvoorbeeld een tijdreeks waar het inkomensaandeel van de bovenste 20
procent (S80) wordt gedeeld door het inkomen van de laagste 20 procent inkomens (S20). Dit
verhoudingsgetal is in Nederland relatief laag (in Nederland 3,6 in 2012 tegen 5,1 voor de
EU-28: dit betekent dat in Nederland de boveste 20 procent van de bevolking gemiddeld 3,6
keer zoveel inkomen verwerft als de onderste 20 procent, terwijl het Europese gemiddelde een
factor 5 is).
4
Zie bijvoorbeeld de Gini-coëfficiënt en het OESO- gemiddelde in het «dashboard» van de
Economic Survey uit mei 2014. Het relatief beperkte niveau van ongelijkheid en de in internationaal op zicht bescheiden ontwikkeling blijkt tevens uit recente OESO rapportages Crisis
squeezes income and puts pressure on inequality and poverty (mei 2013) http://www.oecd.org/
els/soc/OECD2013-Inequality-and-Poverty-8p.pdf en Focus on Top Incomes and Taxation in
OECD Countries: Was the crisis a game changer? (mei 2014) http://www.oecd.org/els/soc/
OECD2014-FocusOnTopIncomes.pdf
5
Deze wereldwijde studie brengt op homogene wijze de inkomensaandelen van belastingeenheden in beeld met voor Nederland cijfers van 1914 tot 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

3

de inkomensongelijkheid sindsdien weinig is veranderd.6 In de WRR
publicatie geeft Salverda in één van de verkenningen aan dat aan de
onderkant en bovenkant van de inkomensverdeling de verschillen groter
zijn geworden. De Beer geeft in zijn bijdrage aan de WRR bundel aan dat
de loonverschillen tussen de bovenkant en onderkant van de arbeidsmarkt
de afgelopen twintig jaar zijn toegenomen. Deze voorbeelden geven aan
dat ondanks dat de inkomensongelijkheid in Nederland over het algemeen
beperkt is, dit niet hoeft op te gaan voor de staarten in de inkomensverdeling.
De recent door het CBS gepubliceerde cijfers over de vermogensongelijkheid laten een ander beeld zien voor de verdeling van vermogen.7 Het
vermogen van de top 1 procent meest vermogende huishoudens is
toegenomen van 21,5 procent van het totale vermogen exclusief
pensioenvoorzieningen in 2006 naar 23,5 procent in 2012. De top 10
procent bezit in Nederland 60 procent van het totale vermogen. Tegelijkertijd heeft 60% van de huishoudens per saldo niet of nauwelijks
vermogen. Het aantal huishoudens zonder of een beperkt vermogen daalt
met leeftijd, bij 65-plussers is het ongeveer een kwart van alle
huishoudens.
Om dit beeld in breder perspectief te plaatsen wordt ingegaan op:
a) de ontwikkeling van de vermogensongelijkheid door de tijd;
b) de relatie van vermogen met inkomen en met leeftijd, en het effect van
het wel- en niet meenemen van pensioenvermogen in de som;
c) de internationale context, onder meer naar aanleiding van toezeggingen tijdens de behandeling van het Belastingplan 2014 in de Eerste
Kamer8.
Vooraf kan niet genoeg worden benadrukt dat cijfers over vermogensongelijkheid niet zonder voorbehouden gaan. Institutionele verschillen
tussen landen moeten worden meegewogen. De data over vermogensverdeling zijn niet zo betrouwbaar als we van ander cijfermateriaal gewend
zijn. Er zijn maar weinig goede statistische bronnen over de vermogensverdeling beschikbaar. De bronnen die beschikbaar zijn, sluiten niet altijd
goed bij elkaar aan en zijn vanwege definitieverschillen moeilijk internationaal te vergelijken. Dit betekent dat de cijfers een zekere mate van
onnauwkeurigheid kennen.
Vermogensverdeling door de tijd
Het CBS heeft gegevens over de vermogensverdeling van huishoudens
over de periode 1993–2000 en de periode 2006–2012. Op basis hiervan kan
de ontwikkeling van de vermogensongelijkheid inzichtelijk worden
gemaakt. Vanuit deze CBS-statistieken weten we dat het vermogensaandeel van de top 10% meest vermogende huishoudens sinds 1993
stabiel rond 60 procent ligt. Figuur 1 combineert deze recente statistieken
met historische gegevens voor de top 1% en de top 5%. De figuur laat zien
dat de vermogens in Nederland door de tijd steeds gelijker zijn verdeeld.
Aan het einde van de 19e eeuw was meer dan de helft van het private
vermogen in handen van 1% van de huishoudens. Dit is in de 20e eeuw
6

Zie bijvoorbeeld Caminada, Been, Goudswaard en de Graaf-Zijl (2014). «De ontwikkeling van
inkomensongelijkheid en inkomensherverdeling in Nederland 1990–2012» Department of
Economics Research Memorandum 2014.02,Universiteit van Leiden en Caminada, Goudswaard, Been en De Graaf-Zijl (2014). «Een kwart eeuw inkomensongelijkheid in Nederland»,
Economisch Statistische Berichten, jrg. 99, nummer 4684, pp. 276–279.
7
Zie hiervoor de recente maatwerktabellen op CBS Statline van 11 april 2014
8
Hierbij wordt gedoeld op de toezegging gedaan richting het lid Sent tijdens de behandeling van
het belastingplan op 17 april 2013 waarbij is toegezegd specifiek in te gaan op twee recente
onderzoeken, te weten Share (2011) en Van Bavel en Frankema (2013).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

4

gedaald tot iets meer dan 20% en sindsdien relatief constant gebleven.
Ook het vermogensaandeel van de top 5% is in de 20e eeuw gehalveerd.
Andere landen laten een vergelijkbare daling van de vermogensongelijkheid in de 20e eeuw zien.9
Figuur 1: vermogensongelijkheid in Nederland

bron: N. Wilterdink1 (1894–1989) en CBS (1993–2000 en 2006–2012)
1
Wilterdink «Langetermijn ontwikkelingen in de Nederlandse vermogensverhoudingen», in: Flap
en Van Leeuwen (red.). Op lange termijn: verklaringen in trends in de geschiedenis van samenlevingen (Hilversum 1994)

Deze dalende vermogensongelijkheid betekent niet dat er over een langer
periode bezien alleen nivellerende trends zijn geweest. Figuur 2 laat zien
dat het gemiddelde vermogen aan de top van de verdeling harder is
gegroeid dan het gemiddelde besteedbare inkomen van werknemers.
Begin jaren negentig was het gemiddelde vermogen van de top 5% meest
vermogende huishoudens nog gelijk aan vijfentwintig jaarinkomens van
een gemiddeld huishouden met inkomen uit arbeid, inmiddels is dit
toegenomen tot veertig jaarinkomens. Deze groei is vooral in de jaren
negentig geweest. De figuur laat zien dat het gat tussen de meest
vermogende huishoudens en huishoudens zonder vermogen in de
periode 1993–2007 is toegenomen. Of deze trend een structureel karakter
heeft, valt nog te bezien; de relatieve toename van de vermogens viel
samen met de snelle prijsstijging op de woning- en aandelenmarkten.

9

Zie hiervoor Piketty (2014). Capital in the 21st Century, Cambridge: Belknap Press of Harvard
University Press (in het bijzonder hoofdstuk 10, dat ook is te vinden op http://piketty.pse.ens.fr/
files/capital21c/en/Piketty2014FiguresTablesLinks.pdf).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

5

Figuur 2: Verhouding gemiddeld vermogen top 5% meest vermogende huishoudens/
besteedbaar inkomen huishoudens met inkomen uit arbeid

Bron: bewerking SZW op gegevens CBS

Relatie vermogen met huishoudkarakteristieken: inkomen en leeftijd
hoofdverdiener
Huishoudkarakteristieken spelen een belangrijke rol in de inkomens- en de
vermogensverdeling. Inkomen hangt samen met het opleidingsniveau van
de bevolking en verschillende keuzes ten aanzien van arbeidsmarktparticipatie. Wanneer wordt gekeken naar de Nederlandse vermogensverdeling
in relatie tot de inkomensverdeling, dan valt een aantal patronen op. Het
eerste vermogensdeciel (de laagste netto vermogens) bestaat voornamelijk uit huishoudens met een negatief vermogen en een hoger
inkomen. 94 procent van mensen in het eerste vermogensdeciel heeft een
eigen woning. Hierbij kan dan worden gedacht aan tweeverdieners die
relatief recent een eigen woning hebben aangeschaft en nu «onder water»
staan. Het tweede tot en met het vijfde vermogensdeciel bestaat voornamelijk uit huishoudens met geen of een klein netto vermogen in combinatie met een laag inkomen. Het zesde tot en met het negende vermogensdeciel bestaat voor een aanzienlijk deel uit huishoudens met een
hoog inkomen en een hoog vermogen. Dit geldt in versterkte mate voor
het hoogste vermogensdeciel. Het is daarbij ook opvallend dat een
substantieel deel van de hogere vermogens bestaat uit huishoudens met
een laag inkomen: van de 10% meest vermogende huishoudens heeft een
kwart een laag inkomen. Het gaat hier vooral om gepensioneerden met
een klein pensioen en een groot vermogen.
Tabel 1: Inkomensverdeling per vermogensdeciel
Vermogensdeciel

Laag inkomen

Hoog inkomen

1e
2e tot 5e
6e tot 9e
10e

30%
75%
37%
24%

70%
25%
63%
76%

Bron: CBS statline

Een tweede kenmerk is de verdeling van vermogen over leeftijdsklasse. In
de inkomens- en vermogensstatistiek categoriseert het CBS huishoudens
naar leeftijd van de hoofdkostwinnaar. Volgens deze indeling hebben

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

6

ouderen aanzienlijk vaker een substantieel vermogen dan jongeren, zelfs
exclusief opgebouwde pensioenaanspraken. Figuur 3 laat in het linkerpaneel zien dat oudere huishoudens een relatief groot vermogensaandeel
hebben: huishoudens ouder dan 60 jaar hebben meer dan 55 procent van
alle opgebouwde vermogens, exclusief pensioenvermogen. Huishoudens
waar de hoofdverdiener ouder dan 50 jaar is hebben samen zelfs
driekwart van het totale vermogen. Het paneel rechts laat zien dat oudere
huishoudens ook relatief vaak in het bovenkant van de vermogensverdeling voorkomen: bijna één op de drie zestigplussers behoort tot de 20
procent meest vermogende huishoudens in Nederland. Het CBS concludeert dat 65+ huishoudens het grootste aandeel woningbezitters met
veelal nagenoeg afgeloste hypotheken kent.10
Figuur 3: Vermogen scheef verdeeld over leeftijdsgroepen

bron: CBS statline

Vermogensverdeling en pensioenen
In de gehanteerde CBS-statistieken over de vermogensverdeling wordt
het pensioenvermogen niet meegenomen. Dit heeft vooral een methodologische oorzaak: het vermogen van pensioenfondsen is niet eenvoudig
toe te rekenen aan individuele huishoudens. Toch bestaan er goede
redenen om het pensioenvermogen mee te nemen in discussies rond de
vermogensongelijkheid. Een overgrote meerderheid van werknemers in
Nederland (88%) bouwt pensioen op. Er is geen land ter wereld waar
pensioenfondsen meer vermogen hebben opgebouwd dan in Nederland.
Pensioen is te interpreteren als een over de levensloop aangroeiende
vermogenssom die op moment van pensionering wordt omgezet in een
annuïteit om van te leven tijdens de oude dag. Juist doordat werknemers
in Nederland in de meeste gevallen gegarandeerd zijn van een goed
inkomen na pensionering, hoeven zij minder vermogen op te bouwen om
de inkomensdaling na het werkzame leven op te vangen. Het belang van
het aanvullende pensioen wordt des te meer zichtbaar door te kijken naar
het aandeel van het aanvullende pensioen in de totale vermogensstatistiek van huishoudens. Tabel 2 laat zien dat het aandeel van het
pensioenvermogen en andere voorzieningen in het totale netto vermogen
van huishoudens is gegroeid van circa een derde in 2000 naar de helft in
2012.

10

Pauwels-Urlings en Van den Brakel (2014). «Vermogensongelijkheid tijdens de crisis.»
Economisch Statistische Berichten, Jaargang 99 (4688), 27 juni 2014. Pp.396–398.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

7

Tabel 2: ontwikkeling netto vermogen huishoudens incl. bruto pensioenvoorzieningen, 2000–2012

Totaal netto vermogen (incl pensioenen)
wv pensioenen/voorzieningen

2000

2007

2011

2012

1.861
35%

2.504
39%

2.551
44%

2.587
49%

Bron: CPB (vermogensschokken en consumptie Nederland) op basis van CBS inkomens- en vermogensrekeningen

Tabel 3 laat de vermogensverdeling zien in Nederland wanneer het
pensioenvermogen wordt betrokken in de vermogensverdeling. Hierbij
zijn bestaande gegevens over opgebouwde pensioenaanspraken
omgerekend tot een contante waarde en gekoppeld aan gegevens over de
vermogensverdeling. Hiermee ontstaat een beeld hoe de vermogensverdeling zou veranderen wanneer ook het pensioenvermogen wordt
meegenomen. Dit geeft overigens nog niet het totale beeld van de
vermogensverdeling in Nederland; gegevens over bijvoorbeeld (levensen kapitaal)verzekeringen zijn hier niet in meegenomen. Uit de cijfers blijkt
dat door het pensioenvermogen mee te nemen de vermogensongelijkheid
in belangrijke mate afneemt. Uit een bijdrage van Caminada, Goudswaard
en Knoef11 op het discussieforum Mejudice blijkt dat als het pensioenvermogen wordt meegenomen, het aandeel van de top 1% blijkt te dalen van
25% naar 16%. De Gini-coëfficiënt12 voor de vermogensongelijkheid daalt
van 0,80 naar 0,68 (zie ook tabel 3).
Tabel 3: vermogensverdeling in Nederland (met en zonder pensioenvermogen)

Zonder pensioenvermogen
Met pensioenvermogen

Gini

Top 1%

Top 10%

0,80
0,68

25%
17%

61%
50%

Bron: Caminada, Goudswaard en Knoef, «Vermogen in Nederland gelijker verdeeld sinds eind
negentiende eeuw», Me Judice, 27 juni 2014.

Figuur 4 laat de Gini-coëfficiënt per leeftijdscohort zien. Hieruit blijkt dat
de vermogensverdeling binnen de oudere cohorten minder scheef
verdeeld is dan de totale vermogensverdeling. Voor de meest vermogende leeftijdscohorten (tussen 55 en 75 jaar) daalt de Gini-coëfficiënt
voor het vermogen incl pensioenvermogen zelfs naar circa 0,55. Dit laat
zien dat de vermogensongelijkheid voor een belangrijk deel ontstaat
doordat vermogen over een lange periode wordt opgebouwd. Ouderen
hebben meer tijd gehad om vermogen op te bouwen. De figuur laat ook
zien dat de vermogensongelijkheid groter is bij jongere leeftijdscohorten.
Zij hebben nog weinig vermogen kunnen opbouwen en hebben zelfs
relatief vaak een negatief vermogen doordat zij een huis bezitten waarvan
de hypotheekschuld groter is dan de WOZ-waarde. De negatieve
vermogens bij een deel van de jongere leeftijdscohorten stuwt de
Gini-coëfficiënt op tot meer dan 1.

11

Koen Caminada, Kees Goudswaard, Marike Knoef, «Vermogen in Nederland gelijker verdeeld
sinds eind negentiende eeuw», Me Judice, 27 juni 2014.
12
De Gini-coëfficiënt is een maatstaf voor het meten van een verdeling binnen een populatie, op
basis van data per inwoner of huishouden. Een coëfficiënt van 0 geeft een totaal gelijke
verdeling aan, een coëfficiënt van 1 een maximaal ongelijke verdeling. Wanneer in berekening
van de coëfficiënt negatieve waarden worden meegenomen, zoals het geval is in de Nederlandse vermogensverdeling, is het mogelijk een coëfficiënt groter dan 1 te krijgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

8

Figuur 4: Vermogensongelijkheid in Nederland per leeftijdscohort, exclusief en
inclusief pensioenen

Bron: berekeningen SZW op basis van CBS microdata over pensioenaanspraken, -uitkeringen en
vermogen1
Hierbij zijn opgebouwde pensioenaanspraken en pensioenuitkeringen op basis van CBS
microdata omgerekend tot een contant pensioenvermogen.

1

3. Internationale vergelijking
Onderstaande tabel geeft de resultaten van een aantal recente onderzoeken naar de vermogensongelijkheid waar Nederland in is opgenomen.
Dit betreft onder andere de onderzoeken die door het lid Sent zijn
aangedragen. In de tabel is het onderzoek van Thomas Piketty niet
meegenomen omdat Nederland niet in zijn dataset zit.
Deze tabel laat zien dat er grote verschillen tussen de studies bestaan wat
betreft het niveau van de Gini-coëfficiënt en de relatieve positie van
landen. Dit laat zien dat de gebruikte methode en bronnen grote invloed
hebben op het resultaat. Bij gebruik van deze cijfers dient tevens te
worden opgemerkt dat veel verschillen tussen studies bestaan voor wat
betreft de gebruikte data (periode, bron, en definitie van vermogen) en of
negatieve vermogens worden meegenomen dan wel worden genormaliseerd naar 0. Ook wordt in sommige studies de Gini-coëfficiënt berekend
op basis van data uit vragenlijsten, waardoor het risico bestaat de
uitkomsten niet representatief zijn voor de hoogste vermogens. De tabel
laat zien dat in internationale studies (met name in studies die zijn
gebaseerd op vragenlijsten) een lagere vermogensongelijkheid presenteren dan het CBS. Een eenduidige verklaring is hiervoor niet te geven. De
integrale data van het CBS geven in dit geval een vollediger beeld voor de
situatie in Nederland. Omdat onduidelijk is in hoeverre de cijfers van
andere landen een goed beeld geven van de vermogensongelijkheid, kan
er geen harde conclusie worden getrokken over de vermogensverdeling in
Nederland ten opzichte van andere landen.
Tabel 4: Vermogensongelijkheid in internationaal perspectief1
Studie

Vermogensongelijkheid
Nederland

Positie
Nederland
(van hoog naar
laag)

Landen met een hogere
ongelijkheid

Opmerkingen

1a. SHARE; Mueller et al
(2011)
1b. SHARE Mueller et al
(2011)

0.69 (Gini)

2/13

PL

Deze studie heeft alleen betrekking op
50-plussers.

Top 10% heeft 54% van
het totale vermogen

2/13 (gedeeld)

PL, gelijk met TSJ

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

9

Studie

Vermogensongelijkheid
Nederland

Positie
Nederland
(van hoog naar
laag)

Landen met een hogere
ongelijkheid

Opmerkingen

2. Van Bavel & Frankema
(2013)

0.78 (Gini)

4/9

VS, ZWI, ZWE

3a. Household Finance and
Consumption Survey;
Fessler & Schürz (2014)

0.65 (Gini)

8/15

OOS, CYP, FIN, FRA,
DUI, LUX, POR

3b. Household Finance and
Consumption Survey;
Fessler & Schürz (2014)
4. Roine en Waldenström
(2014)

Top 10% heeft 40% van
het totale vermogen

12/15

OOS, BEL, CY, DUI, SPA,
FI, FR, ITA, LUX, MT, PT

In deze studie zijn gegevens uit
verschillende perioden en verschillende typen data (vragenlijst versus
belastinggegevens) samengevoegd
waardoor de Gini-coëfficiënten
moeilijk met elkaar zijn te vergelijken.
Voor dit onderzoek geldt dat door
gebruik van vragenlijsten de resultaten niet geheel vergelijkbaar zijn: de
onderzoeken betroffen verschillende
perioden en een andere methode tot
het verkrijgen van een representatieve
groep respondenten. Steekproefgrootte voor Nederland is erg klein (ca
1.300 huishoudens).
«

Top 1 procent heeft in
2011 23 procent van het
totale vermogen.
0.65 (Gini)

5/10

FRA, VS

Verschillende bronnen, voor NL
gebaseerd op belastinggegevens.

19/25

VS, DLD, VK, FRA,

Vermogensongelijkheid is geschat op
basis van inkomensongelijkheid.

5. Davies et al. (2009)

1
Bronnen: Van Bavel en Frankema (2013). «Low Income Inequality, High Wealth Inequality. The Puzzle of the Rhineland Welfare States» Utrecht
University, Centre for Global Economic History Working paper No. 0050. Davies, Sandström, Shorrocks & Wolff (2009). The level and distribution of
global household wealth, NBER Working Paper 15508. Fessler, Schürz (2013). Monetary Policy & The Economy Q2–13 – Cross-Country Comparability of the Eurosystem Household Finance and Consumption Survey; Mueller, Bucholz en Blossfeld (2011). Wealth Inequality in Europe and the
Delusive Egalitarianism of Scandinavian Countries. Roine en Waldenström (2014). Long-Run Trends in the Distribution of Income and Wealth.
IZA-discussion papers No 8157.

4. Tot slot
De cijfermatige analyse in deze brief toont een uitgebreid beeld rond de
vermogensongelijkheid in Nederland. Deze is aanzienlijk schever dan de
verdeling van inkomen, maar is fors gedaald gedurende de twintigste
eeuw en de afgelopen twintig jaar stabiel. Anderzijds valt wel op dat het
vermogen van huishoudens aan de bovenkant van de vermogensverdeling de afgelopen twintig jaar is gestegen ten opzichte van het
gemiddelde besteedbare inkomen van huishoudens met inkomen uit
arbeid, al is deze verhouding sinds 2006 constant gebleven. Of deze trend
een structureel karakter heeft, valt nog te bezien; de relatieve toename van
de vermogens viel samen met snelle stijgingen op de woning en
aandelenmarkten.
Bij het vergelijken van de vermogensverdeling tussen landen is het
belangrijk te kijken naar factoren die internationaal sterk kunnen
verschillen, zoals de omvang van collectieve voorzieningen en de manier
waarop geld opzij wordt gezet voor de oude dag. In Nederland gebeurt dit
laatste via een zeer grote kapitaalgedekte tweede pijler: huishoudvermogen dat standaard niet wordt meegerekend in de CBS inkomens- en
vermogensstatistiek, maar dat het beeld wel sterk beïnvloedt. Als dit
pensioenvermogen wordt meegenomen in de berekeningen valt de
vermogensverdeling gelijker uit. Wel blijven er grote verschillen in de
vermogensverdeling tussen generaties.
Een goede beoordeling van de feitelijke (on)gelijkheid in Nederland alsook
de de internationale vergelijking van (on)gelijkheid kent nog de nodige
haken en ogen. Dit doet niet af aan het belang van het onderwerp. De
inkomens- en vermogensongelijkheid en het bieden van gelijke kansen,
dient in relatie te worden gezien met het streven naar duurzame econo-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

10

mische groei en houdbaarheid van de overheidsfinanciën en een
evenwichtige verdeling van de rekening die hier mee samengaat. Het
kabinet heeft blijvend aandacht voor deze balans.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher
De Staatssecretaris van Financiën,
E.D. Wiebes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 IX, nr. 7

11