Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 123 X

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2010

Nr. 26

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 10 november 2009
De vaste commissie voor Defensie1, heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de staatssecretaris van Defensie over de brief van 5 november 2009
inzake het project joint logistiek ondersteuningsschip (JSS), resultaten
gecombineerde voorstudie-, studie- en verwervingsvoorbereidingsfase
(Kamerstuk 32 123 X, nr. 24).
De staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van
6 november 2009. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Van Miltenburg
Adjunct-griffier van de commissie,
Bontje

1

Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Poppe (SP), Ferrier (CDA), Van Velzen (SP),
Haverkamp (CDA), Blom (PvdA), ondervoorzitter, Eijsink (PvdA), Van Miltenburg (VVD),
voorzitter, Van Dam (PvdA), Kraneveldt-van
der Veen (PvdA), Griffith (VVD), Aasted
Madsen-van Stiphout (CDA), Algra (CDA),
Irrgang (SP), Knops (CDA), Willemse-van der
Ploeg (CDA), Jacobi (PvdA), Boekestijn (VVD),
Brinkman (PVV), Voordewind (CU), Pechtold
(D66), Ten Broeke (VVD), Thieme (PvdD) en
Peters (GL).
Plv. leden: Lempens (SP), Van der Vlies (SGP),
Polderman (SP), Ormel (CDA), De Wit (SP),
C
q örüz (CDA), Roefs (PvdA), Wolbert (PvdA),
Van Beek (VVD), Smeets (PvdA), Arib (PvdA),
Blok (VVD), Omtzigt (CDA), Uitslag (CDA),
Roemer (SP), Jonker (CDA), De Nerée tot
Babberich (CDA), Samsom (PvdA), Nicolaï
(VVD), Wilders (PVV), Wiegman-van Meppelen
Scheppink (CU), Van der Ham (D66), Teeven
(VVD), Ouwehand (PvdD) en Vendrik (GL).

KST136747
0910tkkst32123X-26
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

1

1
Kunt u specificeren hoeveel arbeidsplaatsen (in Nederland, het buitenland, en op welk niveau) het JSS-project zal opleveren?
Het project levert in Nederland naar schatting 1 100 manjaren werk op
voor Damen Schelde Naval Shipbuilding (DSNS) en toeleveranciers van
dit bedrijf. Daarnaast zijn er in Nederland nog vele manjaren werk
gemoeid bij Thales Nederland, bij andere Nederlandse leveranciers en bij
Defensie. De onderzoeksinstituten TNO, Marin en NLR krijgen door het
JSS naar verwachting ongeveer zeventien manjaren werk.
In Roemenië ontstaat bij Damen Shipyards Galati en toeleveranciers naar
verwachting ongeveer 2 000 manjaren werk. Verder gaat het om werk in
Noorwegen, Italië en Frankrijk in verband met opdrachten waarvoor geen
Nederlandse leveranciers beschikbaar zijn. De opdrachten voor deze drie
landen zijn relatief klein en omvatten in totaal acht procent van het
projectbudget.
2, 3, 4 en 5
Is bij het voornemen om het contract begin december a.s. te ondertekenen ook rekening gehouden met de eventuele inbreng hiervan bij de
Heroverwegingen die in het voorjaar van 2010 zullen plaatsvinden?
Waarom heeft dit project al die jaren op de plank gelegen terwijl u wist dat
de Zuiderkruis in 2013 uit de vaart zou gaan en er dan een verminderde
inzet is voor de marine?
Waarom wordt dit project nu ineens nieuw leven ingeblazen, zeker in een
tijd waarin Defensie gaat bezuinigen, en waarom is de Kamer niet eerder
op de hoogte gesteld van het voornemen om het project uit de ijskast te
halen?
Vanwaar nu het JSS-project opstarten wanneer het ministerie in 2007
concludeerde dat vanwege «krappe budgettaire kaders» het voorlopig
geen doorgang gaat vinden, zijn die «krappe budgettaire kaders» nu
ineens wel opgelost? Vanwaar de haast om ineens in december de bouwcontracten te willen tekenen?
Er is geen sprake van het «uit de ijskast halen» van de behoefte aan een
JSS. In de beleidsbrief «Wereldwijd dienstbaar» van 18 september 2007
(Kamerstuk 31 243 nr. 1H) is uiteengezet dat binnen de budgettaire kaders
ruimte zou worden geschapen voor intensiveringen. Als gevolg daarvan
zijn enkele investeringsprojecten komen te vervallen en zijn enkele
projecten, waaronder het JSS, vertraagd. In plaats van in 2011 wordt het
JSS aan Defensie overgedragen in 2014.
In 2007 was voorzien dat de B/C/D-brief over het JSS in 2008 aan de
Kamer zou worden aangeboden. In de loop van 2008 bleek dit echter niet
haalbaar. Zowel in het materieelprojectenoverzicht van 2008 (pag. 32) als
dat van 2009 (pag. 39) is daarom gemeld dat de B/C/D-brief in 2009 gereed
zou zijn. Deze planning is gehaald. De heroverwegingen waartoe het
kabinet het afgelopen najaar heeft besloten, hebben daarbij geen rol
gespeeld.
Het project ligt nog steeds op schema. Volgens de huidige planning wordt
het schip midden 2014 door DSNS aan Defensie overgedragen. De
contractondertekening in december a.s. maakt deel uit van die planning.
Na de overdracht volgt een beproevingsperiode van veertien maanden,
waarna het JSS midden 2015 operationeel inzetbaar zal zijn. Dat tijdstip is
van belang omdat het bevoorradingsschip Hr.Ms. Amsterdam vanaf
midden 2015 vanwege onderhoud voor langere tijd niet inzetbaar is.
Hr.Ms. Zuiderkruis zal in 2013 uit de vaart worden genomen. Als de
huidige planning van het JSS niet wordt gehaald, zal Defensie vanaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

2

midden 2015 gedurende enige tijd niet meer over een bevoorradingschip
beschikken. Daardoor zou het expeditionaire vermogen van de krijgsmacht aanzienlijk worden beperkt.
6, 30, 31 en 38
Hoe is het exact mogelijk dat er in 2009, in vergelijking met 2005–2007,
extra kosten à 100 miljoen euro zijn voor het project-JSS? Wat verklaart de
hoge inflatie? Wat zijn extra uitgaven voor milieu? Welke contractuele
verplichtingen zijn er? Welke bedrijven zijn betrokken bij het JSS-project?
Welke boetebedingingen zijn er?
Op welke manier is de inflatiecorrectie van 46 miljoen euro in 2009 berekend?
Kunt u uitleggen hoe de bijstelling van het budget naar prijspeil 2009
berekend is? Hoe is het bedrag van 465 miljoen vastgesteld?
Wat zijn meer specifiek de ontwikkelingen op de wereldmarkt voor de
scheepsbouw en de daarvoor benodigde grondstoffen?
In 2005, ten tijde van de Marinestudie, is het budget voor het JSS gesteld
op € 265 miljoen (prijspeil 2005). In 2009 blijkt een budget van € 363,5
miljoen nodig te zijn (prijspeil 2009). De prijspeilherziening zorgt voor een
kostenstijging van € 46 miljoen en een stijging van € 12 miljoen is het
gevolg van ontwikkelingen op de scheepsbouwmarkt. De extra kosten als
gevolg van de afbouw van het platform in Vlissingen worden geraamd op
€ 15 miljoen. Het grotere ontwerp dan voorzien betekende een meerbehoefte van ongeveer € 25 miljoen.
Bij de berekening van de prijsherziening naar prijspeil 2009 van € 46
miljoen is gebruikgemaakt van prijs- en loonkostenindices van het
Centraal Bureau voor Statistiek en andere statistische bureaus over de
periode 1 januari 2005 tot en met 30 juni 2009. Over het bedrag voor het
gehele schip was in de jaren 2005 en 2006 sprake van een jaarlijkse prijsontwikkeling van 5,5 procent. In 2007 was dit 2,8 procent en in 2008 en
2009 1,9 procent op jaarbasis. De percentages zijn gevalideerd door de
Audit Dienst Defensie.
Door een aantrekkende markt is in de afgelopen jaren de vraag naar
grondstoffen, maar ook naar dieselmotoren, bekabeling en elektrische
installaties toegenomen. Uit cijfers van de Vereniging Nederlandse
Scheepsbouw Industrie (VNSI) blijkt dat de prijzen op de scheepsbouwmarkt in Nederland tussen 2005 en 2009 met ongeveer 25 procent zijn
gestegen. De daling van prijzen en levertermijnen in 2009 compenseert
slechts een deel van de stijging in de afgelopen jaren. Het nettoresultaat is
een kostenstijging bij het platform als gevolg van marktontwikkelingen
van € 12 miljoen.
In het antwoord op de vragen 29, 32 en 33 wordt onder meer ingegaan op
de aanpassingen van het ontwerp die het gevolg zijn van milieueisen.
Bij de bouw van het JSS zijn vooral Damen Schelde Naval Shipbuilding
met vele tientallen Nederlandse onderleveranciers en een enkele buitenlandse onderleverancier betrokken. In het contract zal worden vastgelegd
welke onderleveranciers mogen worden ingeschakeld. De onderleveranciers zijn nog niet gekozen. Tussen de verschillende onderleveranciers bestaat concurrentie en publicatie van namen zou die kunnen
verstoren. Verder zijn belangrijke leveranciers Damen Shipyards Galati in
Roemenië met enkele lokale onderleveranciers, Thales Nederland, Rhode
& Schwarz Nederland, Oto Melara uit Italië en Thales Frankrijk. Ten slotte
is het Marinebedrijf van Defensie een interne leverancier van kennis,
specialistisch werk en de eigen inventaris.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

3

Er zijn geen contractuele verplichtingen, maar conceptovereenkomsten
voor het platform, voor de Sewaco-systemen en voor andere zaken. Deze
conceptovereenkomsten bevatten bepalingen, waaronder boetebedingen,
die berusten op de gebruikelijke standaard van defensie.
7
Waarom wordt gekozen voor dit multi-transport en amfibisch schip terwijl
de marine al twee van soortgelijke amfibische transportschepen bezit?
In de Marinestudie 2005 is onderkend dat maritieme eenheden vaker
dichter bij de kust opereren om operaties te ondersteunen. Tot deze
ondersteuning behoren transport en logistiek. Het JSS is uitgerust om
operaties gedurende langere tijd logistiek te ondersteunen. Daartoe
beschikt deze eenheid over uitgebreide transport- en logistieke faciliteiten
die in de bestaande Landing Platform Dock’s (LPD’s), de Hr.Ms. Rotterdam
en de Hr.Ms. Johan de Witt in mindere mate of niet aanwezig zijn. Deze
platforms zijn namelijk vooral ingericht voor de ontplooiing van een licht
infanteriebataljon, terwijl Hr.Ms. Johan de Witt tevens is ingericht voor
commandovoeringstaken. Zo beschikken de LPD’s over beperkte medische voorzieningen, maar ontberen zij een Role 3 capaciteit. Deze capaciteit kan wel worden ingericht op het JSS. Zie ook het antwoord op de
vragen 8 en 21.
8 en 21
Waarom acht de marine een soort vliegdekschip voor helikopters en
zwaar voertuigtransport noodzakelijk terwijl het meeste optreden van de
krijgsmacht (ook in het hoogste geweldsspectrum) over land geschiedt
zonder ondersteuning vanuit de zee?
Wat is de meerwaarde van «sea basing» wanneer er maar weinig kusten
ter wereld zijn die geschikt zijn voor amfibische landingen en missies
doorgaans diep landinwaarts plaatsvinden?
Een belangrijk deel van de wereldbevolking leeft binnen enkele
honderden kilometers afstand vanaf de zee. Indien in internationaal
verband, bijvoorbeeld door de Verenigde Naties, de Navo of de EU, een
noodzaak zou worden onderkend voor een crisisbeheersingsoperatie
ergens ter wereld, is er een gerede kans dat een dergelijke operatie vanuit
zee kan worden uitgevoerd. In Navo- en EU-verband is dan ook de
behoefte geformuleerd aan capaciteiten die dergelijke operaties mogelijk
maken. Bij de samenstelling van de NATO Response Force en de EU Battlegroups speelt de maritieme expeditionaire component steeds een
belangrijke rol. Ook in de Marinestudie 2005 is de behoefte onderkend aan
een capaciteit voor de ondersteuning van operaties op het land vanuit zee.
Een maritieme taakgroep met een logistieke component kan in beginsel
langs iedere kust worden gestationeerd, eigen eenheden aan land
brengen en vervolgens fungeren als logistieke basis. Eventueel kunnen de
landeenheden op de maritieme taakgroep terugvallen. Helikopters kunnen
bij dit alles een belangrijke rol spelen. Een dergelijke basis is ook een
commandoplatform en biedt de mogelijkheid aan een geëmbarkeerde staf
de landoperatie vanaf de zeebasis te leiden. Het optreden vanuit zee is
dan ook niet afhankelijk van een kust die geschikt is voor amfibische
landingen of van uitgebreide havenfaciliteiten. Het JSS voorziet in een
belangrijke operationele behoefte en is zeker geen vliegdekschip.
9
Waarom houdt u vast aan dit JSS-concept wanneer in 2005 de Marinestudie, die onderzoek deed naar de vraag of een dergelijk schip haalbaar
is, concludeerde dat dit niet het geval is?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

4

In tegenstelling tot wat in deze vraag wordt gesteld, concludeerde de
Marinestudie 2005 dat een joint logistiek ondersteuningsschip van grote
waarde zou zijn (pag. 9):
«Een defensiebreed inzetbaar logistiek ondersteuningsschip zoals hierboven geschetst, komt de verplaatsbaarheid en inzetbaarheid van de
gehele krijgsmacht ten goede en draagt op een effectieve en doelmatige
wijze bij aan de ambitie van een snel inzetbare, expeditionaire krijgsmacht.»
10
Is de brief die u hierover stuurde een nieuwe A-brief of bevindt het project
zich in een verder stadium?
De zogenaamde A-brief met de beschrijving van de behoeftestelling is de
Kamer op 18 mei 2006 aangeboden (Kamerstuk 30 300 X nr. 9). De brief
van 3 november 2009 betreft de B/C/D-brief waarin de resultaten van de
gecombineerde voorstudie, studie en verwervingsvoorbereiding zijn
beschreven.
11
Waarom zou het JSS maar 25 jaar in de vaart kunnen blijven terwijl de
Zuiderkruis pas na 38 jaar uit de vaart wordt genomen?
De ervaring leert dat de onderhoudskosten van marineschepen na een
levensduur van 25 jaar onevenredig snel stijgen, zodat vervanging na
deze periode economisch wenselijk of zelfs noodzakelijk wordt.
12
Waarom moet Nederland zelf een JSS hebben wanneer we hierin kunnen
samenwerken met partnerland bij logistieke vraagstukken?
Het JSS draagt op effectieve en doelmatige wijze bij aan de ambitie van
een snel inzetbare, expeditionaire krijgsmacht. In de Marinestudie 2005 en
in de beleidsbrief «Wereldwijd dienstbaar» is vastgesteld dat Nederland
zelf over een dergelijke capaciteit wil beschikken. Zie ook het antwoord op
vraag 13.
13
Vanwaar de keuze voor een JSS wanneer de krijgsmacht met de C-130,
C-17 en inhuur van Antonovs sneller en logistiek eenvoudiger zwaar materieel op de gewenste plek kan hebben? Wat is logistiek gezien (snel transport) de meerwaarde van het JSS?
De transportbehoefte voor expeditionaire operaties is zo groot dat deze
niet uitsluitend met luchttransport kan worden vervuld. Personen en lichte
of kleine hoeveelheden materieel worden meestal door de lucht vervoerd.
Indien echter duizenden tonnen aan materieel moeten worden vervoerd,
wordt altijd voor transport per schip gekozen.
14
Is het JSS voldoende beschermd tegen aanvallen en andere mogelijkheden het schip schade en vertraging toe te brengen? Is het JSS niet het
clusteren van vele risico’s (verlies van duur materieel) in 1 groot varend
risico?
Het JSS is inderdaad een kostbaar bezit. Daarom wordt het schip goed
beschermd door andere schepen en beschikt het ook zelf over goede
verdedigingsmiddelen. Het JSS opereert in beginsel als onderdeel van
een maritieme taakgroep bestaande uit fregatten en onderzeeboten. Daar-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

5

naast heeft het JSS de beschikking over twee Goalkeeper-kanonsystemen
tegen vijandelijke raketten en een installatie voor het misleiden van deze
raketten. Voor de korte tot middenlange afstand worden twee 30mm
kanonsystemen geplaatst. Voor de korte afstand wordt het schip voorzien
van vier automatisch bediende 12,7mm machinegeweren en krijgt het
schip opstellingen voor handbediende MAG-machinegeweren. Verder
worden sommige systemen van het schip meervoudig uitgevoerd en zijn
delen van het schip bepantserd. Deze gelaagde bescherming wordt
afdoende geacht.
15, 39 en 40
Wat zijn de financiële risico’s van dit project, kunt u verdere kostenoverschrijdingen en vertragingen uit sluiten?
Op basis van welke gegevens wordt het projectrisico «laag» geschat?
Kan de staatssecretaris aangeven hoe groot het budget is van de kostenpost «onvoorziene uitgaven» binnen het totale projectbudget? In hoeverre
acht de staatssecretaris dit percentage reëel, wanneer men uitgaat dat het
risico van het project wordt gekwalificeerd als «laag»?
De financiële risico’s van het project betreffen die zaken waarvoor nog
geen (concept)overeenkomst is, zoals ILS. In de conceptovereenkomst
met DSNS is afgesproken dat defensie het risico van de benodigde
hoeveelheid staal van het platform draagt boven een bepaalde gewichtswaarde. De financiële risico’s voor de bouw van het schip worden echter
«laag» geschat omdat de technische specificaties grondig zijn uitgewerkt
en omdat bij de bouw van het schip wordt gebruikgemaakt van bestaande
technologieën. In het budget voor het schip is een risicoreservering opgenomen om eventuele tegenvallers op te vangen. De risicoreservering is
afgestemd op de risico’s. De commercieel vertrouwelijke brief (DMO/DB/
2009030565) die tegelijkertijd met de B/C/D-brief aan de Kamer is
gezonden, bevat hierover aanvullende financiële informatie. Om vertragingen te voorkomen zijn de gebruikelijke voorwaarden opgenomen in de
contracten, waaronder een boeteclausule indien leveranciers de overeengekomen termijnen en leveringen niet halen.
16
De krijgsmacht kampt met een personeelstekort, met het JSS-project is er
behoefte aan tientallen gespecialiseerde functies; zijn die momenteel
aanwezig bij de krijgsmacht of uiterlijk bij oplevering van het JSS volledig
ingevuld?
In de personeelsplannen is rekening gehouden met het JSS. De bemanning van Hr.Ms. Zuiderkruis zal, nadat het schip uit de vaart is genomen,
worden opgeleid voor het JSS. De gebruikte technieken aan boord van
het JSS verschillen niet veel van de technieken die op bestaande schepen
worden gebruikt. Afhankelijk van de taken van het JSS kan onder meer
een helikopterdetachement van het Commando luchtstrijdkrachten en een
medisch detachement aan boord worden geplaatst. Dergelijke detachementen zullen afkomstig zijn uit de staande defensieorganisatie.
17
Waarom worden delen van de bouw in Roemenië gedaan terwijl dat ook
dichter bij huis mogelijk zou moeten zijn, te meer vanwege de stimulering
van onze economie, verwerven van (nieuwe) banen en impuls voor het
Nederlandse bedrijfsleven?
Bij de volledige bouw van het JSS in Nederland raamt Defensie de kosten
van het schip ongeveer € 90 miljoen (prijspeil 2009) hoger ten gevolge
van de hogere loonkosten in ons land.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

6

18
Waarom kan het JSS niet met een kleiner schip uit de voeten want het
project behelst nu een enorm schip met veel ruimten waarvan het de
vraag is of deze allen tegelijk wel zo vaak benut gaan worden?
Het JSS heeft drie hoofdtaken: bevoorrading op zee, transport en sea
basing. Het schip is zo ontworpen dat de ruimten voor verschillende doeleinden geschikt zijn. In tegenstelling tot het gestelde in de vraag is het
schip niet te ruim bemeten. Vanaf het ontwerp is het uitgangspunt
geweest de beschikbare ruimte optimaal te benutten.
19
Waarom valt dit grote project (gezien de bouw, kosten en omvang) niet
onder de «regeling grote projecten»?
De Regeling Grote Projecten (RGP), zoals vastgesteld door de Kamer op
22 juni 2006, is van toepassing op specifiek daartoe aangewezen projecten
van de gehele Rijksoverheid. De Kamer kan een DMP-project aanwijzen
als groot project in het kader van de RGP indien zij van mening is dat haar
controlerende taak vereist dat een uitgebreidere en toegespitste
informatievoorziening noodzakelijk is.
20
Welke voorstudies zijn er exact gedaan naar dit JSS-project en bent u
bereid die aan de Kamer te sturen?
Het project JSS volgt uit deelstudie 2 van de «Studie Grote Oppervlakteschepen Koninklijke marine» die de Kamer heeft ontvangen op
21 september 2004 (Kamerstuk 29 800 X nr. 3) alsmede de Marinestudie
2005 die op 14 oktober 2005 naar de Kamer is gezonden (Kamerstuk
30 300 X nr. 9). Met de brief van 18 mei 2006 (Kamerstuk 30 300 X nr. 95) is
de Kamer geïnformeerd over de behoeftestelling van het JSS. Daarin is
gemeld dat Defensie het project JSS zou voortzetten met een gecombineerde voorstudie-, studie- en verwervingsvoorbereiding en dat de Kamer
over de resultaten hiervan zou worden geïnformeerd.
In 2006 is Defensie de (voor)studie en de verwervingsvoorbereiding
parallel begonnen. Daarbij zijn vele deelstudies gedaan door onder andere
TNO, Marin en NLR, maar ook door Defensie zelf en door DSNS. Dit alles
heeft midden 2008 geleid tot een aanvraagbestek waarop DSNS haar
offerte van december 2008 heeft gebaseerd. De eerste helft van 2009 is
gebruikt om het bestek te verbeteren en door onderhandelingen de geoffreerde prijs te verlagen. Dit heeft geleid tot een conceptovereenkomst in
juli 2009. De Kamer is over resultaten van de gecombineerde (voor)studieen verwervingsfase geïnformeerd met de B/C/D-brief van 3 november
2009.
22
Betekent «sea basing» tevens een toekomstige behoeftestelling aan extra
aanschaf van NH90 en/of Chinook helikopters?
Neen, het JSS maakt gebruik van de bestaande helikoptercapaciteit van
het Commando luchtstrijdkrachten.
23
Kan het rapport aangaande de resultaten van de gecombineerde voorstudie, studie, en verwervingsvoorbereidingsfase naar de Kamer worden
gestuurd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

7

Het Defensie Materieel Proces (DMP) bevat afspraken tussen Kamer en
regering over de wijze waarop de Kamer wordt geïnformeerd over de
verwerving van defensiematerieel. Naar aanleiding van de DMP-evaluatie
van 2006 is hierover regelmatig met de Kamer van gedachten gewisseld
en zijn de afspraken aangepast, bijvoorbeeld in het algemeen overleg van
13 februari 2008 (Kamerstuk 27 830 nr. 50). Onderdeel van die afspraken is
dat de Kamer met de DMP-brieven (A, B, C of D-brief dan wel in voorkomend geval een combinatie daarvan) over een project wordt geïnformeerd. Vervolgens zal Defensie eventuele vragen van de kant van de
Kamer beantwoorden, en kan het project aan de orde komen in een
gedachtewisseling met de Kamer. Ik zie geen reden bij het project «joint
logistiek ondersteuningsschip (JSS)» van deze afspraken af te wijken.
24 en 25
Moeten er aanpassingen worden verricht aan de Chinook-helicopters als
ze gebruikt gaan worden op het JSS? Als dat het geval is, wat zijn hiervan
de kosten en waar worden deze kosten in rekening gebracht?
Is overwogen om de Chinooks uit te rusten met gevouwen rotorbladen?
Aanpassingen van de Chinook-helikopters worden niet voorzien. De
vervanger van Hr.Ms. Zuiderkruis zal vooral worden gebruikt voor transport van dit type helikopter. Het is al mogelijk de rotorbladen van de
Chinook te vouwen. De hangaar van het JSS biedt ruimte voor twee
Chinooks met uitgevouwen rotorbladen of zes Chinooks met gevouwen
rotorbladen. Verder kunnen Chinooks worden meegenomen op het
vrachtdek.
Elk type helikopter heeft zijn beperkingen als gevolg van weer en zeegang
voor het opereren vanaf het helikopterdek van het JSS. De NH-90 kan
onder slechtere omstandigheden worden ingezet dan de Chinook. Niettemin zorgen de nabijheid van de kust en de omvang van het schip doorgaans voor aanvaardbare limieten voor vliegbewegingen, ook voor de
Chinook-helikopter.
26
Wat is het bedrag dat in eerste instantie door Damen Schelde Navel Shipbuilding (DSNS) werd berekend voor het JSS-project en hoeveel hebben
de doorgevoerde besparingen opgebracht?
Het antwoord op deze vraag is opgenomen in de commercieel vertrouwelijke bijlage.1
27
Op welke punten, naast het verlagen van de maximale snelheid, zijn de
eisen voor het schip aangepast?
De verlaging van de snelheid met twee knopen leverde een aanzienlijke
bezuiniging op. Het is de enige bezuiniging op de primaire capaciteiten.
Verder is vooralsnog afgezien van de aanschaf van een tweede laadkraan
en is in het ontwerp een tussendek verwijderd. Dat laatste heeft geleid tot
een compacter schip. Bij de Sewaco-systemen is de Sirius, een infrarood
zoek- en volgsysteem, geschrapt omdat de Gatekeeper in de Geïntegreerde Sensor en Communicatie Suite (GSCS) de functies daarvan
grotendeels kan overnemen. Verder zijn bij de opstelling van het bestek en
de specificaties de wensen geschrapt die boven de gestelde behoefte
uitgingen.
1

Ter vertrouwelijke inzage gelegd, alleen voor
de leden, bij het Centraal Informatiepunt
Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

8

28
Welke civiele normen zijn gehanteerd bij het ontwerp van het schip? En op
welke punten is het ontwerp verbeterd? Wat zijn de besparingen van deze
maatregelingen geweest?
Het schip wordt volgens de civiele normen van de Germanischer Lloyd
gebouwd. De hantering van civiele eisen bijvele systemen in plaats van
militaire eisen leidt tot lagere kosten. Naast de civiele eisen heeft Defensie
extra eisen gesteld aan de robuustheid van het schip. Ten aanzien van
kwetsbaarheid, bewapening en bescherming zijn specifiek militaire eisen
gesteld.
29, 32 en 33
Op basis van welke strengere wet- en regelgeving op milieugebied is het
ontwerp groter geworden dan voorzien?
Wat is er veranderd in de wet- en regelgeving op milieugebied waardoor
het gewicht van het schip met ongeveer 10% is toegenomen?
Waarom is er sprake van een groter ontwerp dan voorzien? Zijn/waren er
alternatieven voor het grotere ontwerp?
Het ontwerp voorziet in een combinatie van opslagcapaciteit in olietanks
en munitieruimen, transportcapaciteit voor zwaar materieel, ruimte voor
de helikopters, alsmede de ruimte voor personeel en een hospitaal. Dit
alles is ingebed in wet- en regelgeving op het vlak van milieu, veiligheid,
en arbo die de laatste jaren strenger is geworden. Verder is bij het
ontwerp gebruikgemaakt van ervaringen bij eerder gebouwde marineschepen, zoals de LPD Hr.Ms. Rotterdam en Hr.Ms. Johan de Witt.
Bij de veranderde regelgeving gaat het onder meer om nieuwe eisen om
het schip minder kwetsbaar en veiliger te maken zodat mens en materieel
beter worden beschermd, milieueisen ten aanzien van ballastwaterzuivering, en regels voor de opslag van munitie, brandstof en andere
gevaarlijke stoffen. Verder is rekening gehouden met voorzieningen voor
het personeel die voortvloeien uit de adviezen van de commissie-Staal.
Er zijn geen alternatieven voor het grotere ontwerp. Indien een
bevoorradingsschip zou moeten worden gebouwd dat niet voorziet in de
capaciteiten voor transport en sea basing, kunnen twee van de drie hoofdtaken van het schip niet worden uitgevoerd.
34
Wat is de betekenis van het Prijspeil 2009 voor de kosten van het project
in 2015?
De conceptovereenkomst met DSNS berust op een vastgestelde basisprijs. Zoals gebruikelijk bij meerjarige contracten zijn in het contract clausules voor een jaarlijkse prijsherziening opgenomen. Dit betekent dat de
basisprijzen in het contract volgens een overeengekomen formule jaarlijks
worden aangepast aan de stijging van de loon- en materiaalkosten. De
kosten van het project zullen daarom de toekomstige ontwikkelingen op
dit gebied volgen.
35
Waarom wordt bij een vertraging van ongeveer 3 jaar gekozen voor een
prijspeilcorrectie van 4 jaar?
Het benodigde budget in de A-brief van 18 mei 2006 was vastgesteld met
prijspeil 2005. De huidige resultaten van de verwervingsvoorbereiding die
zijn beschreven in de B/C/D-brief van 3 november jl. berusten op het prijspeil 2009. Overigens betrof de vertraging van twee tot drie jaar die was

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

9

aangekondigd in de beleidsbrief «Wereldwijd dienstbaar» de oplevering
van het JSS in 2014 in plaats van 2011, en niet de periode van 2006 tot nu.
36
Kan de staatssecretaris uitputtend aangeven wat bedoeld wordt met
overige systemen ten behoeve van JSS en door Defensie aan DSNS geleverd en onder welke budgetposten deze voorkomen?
De overige zaken en systemen die Defensie verwerft en aan DSNS levert
voor gebruik op het schip, worden Government Furnished Equipment
genoemd. Dit betreft de Sewaco-systemen en «overige projectkosten»
zoals opgenomen in de commercieel vertrouwelijke brief (DMO/DB/
2 009 030 565) die tegelijkertijd met de B/C/D-brief aan de Kamer is
gezonden. Onder overige zaken vallen de verwerving van scheepstoebehoren en -inventaris (beddengoed, servies, trossen, handbrandblusapparaten, vorkheftrucks, bureauartikelen enzovoorts), verwerving
van overig materiaal zoals reservedelen voor logistieke ondersteuning
(Integrated Logistic Support) en van brandstof en andere zaken voor de
proeftocht. Ook de werkzaamheden die het marinebedrijf van Defensie
voor het JSS verricht, de kosten van beproevingen en van studies worden
beschouwd als overige zaken.
37
In het geval van de bouw van het deel van het JSS in Roemenië, kan de
staatssecretaris dan aangeven waarom geen compensatie wordt geëist en
afgeweken wordt van deze regel?
Als Defensie in het buitenland materiaal aanschaft met een waarde van
meer dan € 5 miljoen, onderhandelt het ministerie van Economische
Zaken met de potentiële leveranciers over een compensatiecontract.
Omdat de opdracht voor de bouw van het JSS bij het Nederlandse DSNS
wordt geplaatst heeft het ministerie van Economische zaken bepaald dat
geen compensatie is vereist voor de bouw van de romp, mits DSNS dit
werk door de zusteronderneming in Roemenië laat uitvoeren. De compensatie is wel van toepassing op andere buitenlandse aankopen door DSNS
die uitstijgen boven de compensatiedrempel van € 5 miljoen.
41
Welk bedrag aan ontwikkelingskosten van het Geïntegreerde Sensor en
Communicatie Suite (GSCS) project is bespaard vanwege de relatie met
het JSS project? Op welke wijze houdt het JSS project verband met het
project Modernisering navigatiesystemen en het project Instandhouding
Goalkeeper?
De kosten van de GSCS bestaan uit ontwikkelingskosten en uit kosten
voor de systemen. De totale ontwikkelingskosten worden verdeeld over
het project Patrouilleschepen en het project JSS. Als bij het project
«Instandhouding M-fregatten» delen van de GSCS zullen worden gebruikt,
worden de ontwikkelingskosten per schip nog lager. Hierover is de Kamer
geïnformeerd met de B/C/D-brief van het project «Patrouilleschepen»
(Kamerstuk 31 200 X nr. 42 van 14 november 2007).
Het project JSS doet mee aan het project «Modernisering navigatiesystemen» en betaalt daarvan zelf zijn deel. Het project «Instandhouding
Goalkeeper» heeft ook betrekking op de instandhouding van de voor het
JSS bestemde twee Goalkeepers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

10

42
Is er, na aanbieding van de A-brief op 18 mei 2006, verder onderzoek
gedaan naar mogelijke internationale samenwerking? Kunnen de resultaten van dit onderzoek naar de Kamer worden gestuurd?
Met andere landen wordt geregeld informatie uitgewisseld. Daaruit is
gebleken dat samenwerking niet mogelijk is vanwege afwijkende
behoeften of een afwijkende planning. Canada heeft al lange tijd plannen
om een Joint Support Ship te verwerven dat slechts op een gering aantal
punten afwijkt van het Nederlandse ontwerp. De verwervingsstrategie van
Canada heeft verdergaande samenwerking echter niet mogelijk gemaakt.
Wel wordt met Canada nog steeds projectinformatie uitgewisseld.
43
Is de staatssecretaris bereid om het door het ministerie geaccordeerde
bestek ter beschikking te stellen aan marktpartijen in Nederland om een
aanbieding te maken in partnership teneinde de totale bouw van het JSS
in Nederland mogelijk te maken?
Het bestek is in samenwerking met DSNS gecompleteerd tot een contractbestek. Defensie kan dat niet zonder meer overdragen aan een derde
partij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 26

11