Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 066

Belastingdienst

Nr. 597

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 5 februari 2020
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister en Staatssecretaris van Financiën over
de brief van 31 oktober 2019 over de reactie op de gewijzigde motie van
het lid Omtzigt c.s. over de richtlijnen voor bescherming van klokkenluiders volledig implementeren (Kamerstuk 31 066, nr. 534).
De vragen en opmerkingen zijn op 12 oktober 2019 aan de Staatssecretaris van Financiën voorgelegd. Bij brief van 4 februari 2020 zijn de vragen
door de Minister en Staatssecretaris van Financiën beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
De adjunct-griffier van de commissie,
Freriks

kst-31066-597
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie bewindspersonen
Ik dank de leden van de fracties van de VVD, het CDA, D66 en de SP voor
de gestelde vragen naar aanleiding van de brief van 31 oktober 2019 met
de reactie van mijn voorganger op de motie van het lid Omtzigt c.s. over
de richtlijnen voor bescherming van klokkenluiders volledig implementeren (Kamerstuk 31 066, nr. 509). Ik heb hiervan met interesse kennisgenomen. Hierna zal ik de vragen per fractie beantwoorden. Daarbij wordt
zoveel mogelijk de volgorde van het verslag gevolgd, behalve daar waar
fracties een overeenkomende vraag hebben gesteld.
Antwoorden op de vragen en opmerkingen van de leden van de
fractie van de VVD
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse de brief met de
«Reactie op de gewijzigde motie van het lid Omtzigt c.s. over de richtlijnen
voor bescherming van klokkenluiders volledig implementeren» gelezen en
hebben hierover nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de VVD-fractie vragen de Staatssecretaris of deze de
constateringen in de motie Omtzigt c.s. herkent en onderschrijft. Zo nee,
waarom niet?
Antwoord
Vanwege het grote belang van een cultuurverandering bij de Belastingdienst, is de vierde pijler cultuur gecreëerd als onderdeel van het
programma Beheerst Vernieuwen. Medewerkers moeten fouten kunnen
maken, en deze in een open en veilige omgeving kunnen bespreken, net
zoals zij open over dilemma’s in hun werk moeten kunnen spreken. Ik
herken dat er sprake was van het rigoureus toepassen van een toezicht bij
Toeslagen met institutionele vooringenomenheid. Zoals mijn voorganger
u al in zijn brief van 18 december 20191 heeft laten weten waren
bovendien de werkprocessen rondom CAF-zaken, fraudeonderzoeken en
het intensief subjectgericht toezicht voor medio 2016 niet volgens de weten regelgeving ingericht. T.a.v. het rappelleren is Toeslagen voor andere
werkprocessen in het overige toezicht en de handmatige aanvragen van
burgers thans bezig deze in te richten conform de wet- en regelgeving. De
handmatige werkprocessen zijn einde deze maand gereed. De geautomatiseerde processen volgen in maart van dit jaar.
De leden van de VVD-fractie vragen of de Wet Huis voor Klokkenluiders
aansluit bij alle 29 algemene richtinggevende principes of richtlijnen. Zo
nee, welke niet, waarom niet en wanneer zijn wel al deze principes of
richtlijnen geïmplementeerd? Zo ja, op welke manier is richting gegeven
aan alle 29 algemene richtinggevende principes of richtlijnen?
Antwoord
De Wet Huis voor klokkenluiders sluit niet aan bij alle aanbevelingen van
de Raad van Europa. Zo is in de Wet geen bescherming geregeld bij
publiek maken van vermoedens van misstanden via media en kent de Wet
geen omkering van de bewijslast in gerechtelijke procedures. Dit zal wel
het geval zijn na implementatie van de Richtlijn. Zeer recent, nl op
16 december 2019, is Richtlijn (EU) 2019/1937 van het Europees Parlement
en de Raad van 23 oktober 2019 inzake de bescherming van personen die
inbreuken op het Unierecht melden (PbEU 2019, L 305) in werking
getreden. Deze richtlijn is gebaseerd op de aanbevelingen van de Raad
van Europa en biedt verdergaande bescherming. Deze richtlijn moet
uiterlijk op 17 december 2021 door alle lidstaten geïmplementeerd zijn. Dit
1

Kamerstuk 31 066, nr. 568

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

2

betekent dat deze principes, voor zover dat nog niet zo is, over twee jaar
in de Nederlandse wetgeving geïmplementeerd moeten zijn. De voorbereidingen voor de implementatie van deze richtlijn zijn inmiddels door het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties gestart.
De leden van de VVD-fractie vragen wat de gevolgen zijn voor een
klokkenluider als deze al voor afloop van de gestelde termijn naar de pers
of parlementsleden stapt. Deelt de Staatssecretaris dat, gezien de huidige
cultuur binnen de Belastingdienst, het verklaarbaar is dat klokkenluiders
andere manieren vinden om gehoord te worden dan door middel van
interne signalen af te geven? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Voor het melden van misstanden geldt een rijksbrede procedure,
neergelegd in de cao Rijk 2020.
Ik acht het van groot belang dat medewerkers zich vrij voelen om intern
vermoedens van misstanden te melden. Het scheppen van een veilig
werkklimaat is dan ook een belangrijke verantwoordelijkheid van de
werkgever en een absolute randvoorwaarde om integriteitsvraagstukken
binnen de organisatie bespreekbaar te maken. In dit verband mag de
loyaliteit die van de medewerkers wordt verwacht hen niet belemmeren in
het vrijelijk kunnen aankaarten van door hen ervaren integriteitsschendingen of misstanden binnen de organisatie. Ik vind het daarbij erg
belangrijk dat de organisatie een lerende organisatie is die daar niet
verkrampt op reageert. Het is gebleken dat dit tot nu toe in sommige
gevallen door medewerkers van de Belastingdienst wel als zodanig wordt
ervaren, dat loyaliteit aan de organisatie iedere mogelijke kritiek smoort
en dat signalen over mogelijke misstanden niet altijd worden opgepikt.
Daarom is het verklaarbaar dat medewerkers soms andere wegen zoeken
om signalen af te geven. Iedere medewerker die te goeder trouw een
melding doet van een vermoeden van een misstand wordt beschermd
tegen benadeling.
Tegelijkertijd vind ik het belangrijk om het ervaren werkklimaat binnen de
organisatie dusdanig te verbeteren dat het normaal is om vermoedens
van misstanden op de gebruikelijke manier te melden via daartoe
ingerichte kanalen. Bovendien heeft de Minister van Financiën u recent in
zijn brief van 11 januari 20202 op de hoogte gesteld van zijn voornemen
twee onafhankelijke personeelsraadspersonen te benoemen, die
gezaghebbend zijn, bij wie rechtsstatelijkheid hoog in het vaandel staat en
waarin de individuele medewerker van de Belastingdienst vertrouwen kan
stellen. De personeelsraadspersonen krijgen een eigenstandige verantwoordelijkheid en taakopdracht. Hun taak luidt om gedurende één jaar
actief medewerkers van de Belastingdienst op te zoeken, met hen in
gesprek te treden, hoor en wederhoor te faciliteren met als doel interne en
externe signalen op te halen zodat die grondig onderzocht kunnen
worden.
De leden van de VVD-fractie vragen de Staatssecretaris wanneer is
gekozen voor het prominenter weergeven van informatie over integriteit
en klokkenluiders op het intranet te plaatsen. Was de motie-Omtzigt c.s.
de aanleiding of heeft de Staatssecretaris van Financiën dit actief zelf
besloten naar aanleiding van de eerdere signalen?
Antwoord
De motie Omtzigt was aanleiding om nogmaals te bekijken op welke wijze
informatie over integriteit en klokkenluiders op het intranet van de
Belastingdienst beschikbaar is. Er was al een duidelijke en prominente
2

Kamerstuk 31 066, nr. 588.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

3

«landings-pagina» over integriteit, maar informatie over klokkenluiders
was daarop nog niet met één muisklik te vinden. Dat is naar aanleiding
van de motie verbeterd.
De leden van de VVD-fractie vragen op welke manier leidinggevenden
binnen de Belastingdienst gestimuleerd en gecontroleerd worden op het
invullen van de voorbeeldfunctie die ze wordt toegeschreven.
Antwoord
Leidinggevenden hebben, net zoals alle medewerkers van de Belastingdienst, regelmatig een personeelsgesprek met hun leidinggevende,
waarbij het voorbeeldgedrag aan de orde komt. Daarnaast zijn voor een
bredere discussie hierover, zogeheten dialoogsessies onderdeel van het
leiderschaps- en cultuurtraject. Bij alle directies worden dialoogsessies
gehouden waarin directeuren met hun managementteam en leidinggevenden met medewerkers in gesprek gaan over leiderschap en cultuur. De
managers worden hierin gefaciliteerd. Er is een «toolkit» ontwikkeld met
diverse hulpmiddelen, zoals handleidingen en associatie- en dilemmakaarten, die kunnen helpen bij het voeren van deze dialoogbijeenkomsten.
Verder ondersteunen organisatieadviseurs de managers bij de dialoogsessies. Ook de ontwikkelassessments voor ongeveer 1.500 leidinggevenden moeten bij gaan dragen aan het gewenste gedrag en voorbeeldfunctie.
Welke 16 verbeterpunten zijn in het plan van aanpak vastgesteld? En
waarom juist deze 16 punten?
Antwoord
Naar aanleiding van de doorgevoerde reorganisatie bij de Belastingdienst
(de invoering van de nieuwe topstructuur) is begin 2019 een inventarisatie
gemaakt van het aanwezige integriteitsstelsel bij de Belastingdienst en is
gekeken of het aanwezige stelsel nog aansloot bij de nieuwe structuur en
of dit toekomst vast was. Naar aanleiding hiervan zijn op vier terreinen
maatregelen voorgesteld:
1) Versterking van de rol van leidinggevenden;
2) Versterking van de organisatie rondom integriteit, zoals een betere
positie van het bestaande kennisnetwerk rondom integriteit, en het
borgen van een voldoende aantal integriteitscoördinatoren en een
goede verspreiding van deze rol over de verschillende directies;
3) Versterking van preventieve voorzieningen, zoals het opnemen van
concrete integriteit-activiteiten in jaarplannen en de planning &
control-cyclus, en een permanente actualisatie van de beschikbare
informatie op het intranet;
4) Tot slot versterking van voorzieningen voor hulp en om een melding
te doen, zoals versterken van de positie en professionaliteit van de
vertrouwenspersoon door het implementeren van de voorgestelde
maatregelen uit de brieven van de Minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties aan uw Kamer over integriteit (van 23 mei en
20 juni 2019)3. De implementatie van deze maatregelen is thans in
uitvoering.
De leden van de VVD-fractie vragen zich af of dezelfde leden zitting nemen
in de permanente Commissie Integriteit Belastingdienst als in de tijdelijke
commissie. Zo nee, waarom niet en hoe komt de commissie er uit te zien?

3

Kamerstuk 28 844, nrs. 180 en 183.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

4

Antwoord
Per 1 juli komt er een permanente commissie en de bemensing van deze
commissie is nog niet bekend. Uw Kamer zal daarover geïnformeerd
worden.
De leden van de VVD-fractie lezen dat er binnen de Belastingdienst, naast
datgene wat in wet- en regelgeving is geregeld, aanvullende verbeteringen worden ingesteld om de bekendheid van wet- en regelgeving beter
onder de aandacht te brengen en ter betere bescherming van klokkenluiders en het creëren van een open cultuur gebaseerd op meer
vertrouwen. Worden ook andere ministeries en uitvoeringsinstanties van
de overheid meegenomen in de resultaten en de extra genomen
verbeteringen? Zo nee, waarom niet en deelt de Staatssecretaris de
mening dat ook andere ministeries en overheidsinstanties baat hebben bij
deze verbetermaatregelen?
Antwoord
Ministeries en uitvoeringsorganisaties zijn zelf verantwoordelijk voor de
invulling van hun integriteitsbeleid. Op rijksniveau wordt het integriteitsbeleid afgestemd in het Interdepartementaal platform integriteitsmanagement (IPIM). In het IPIM zijn de functionarissen van de ministeries en
enkele grote uitvoeringsorganisaties, waaronder de Belastingdienst, die
werken in het integriteitdomein vertegenwoordigd en worden ervaringen
onderling uitgewisseld. In het IPIM worden ervaringen op het terrein van
integriteit Rijksbreed besproken en leert de Belastingdienst van
ervaringen elders binnen de rijksdienst vice versa.
Bekendheid van wet- en regelgeving, creëren van een open cultuur en
betere bescherming van klokkenluiders is overal belangrijk. De
Gedragscode Integriteit Rijk is, mede naar aanleiding van de inwerkingtreding van de Wet normalisering rechtspositie ambtenaren (Wnra),
onlangs geactualiseerd en uitgebreid met extra informatie. Dit document
maakt transparant wat wij binnen de rijksoverheid met elkaar onder
integriteit en integer handelen verstaan. Hierdoor wordt helder wat wij
van elkaar verwachten en wat burgers en externe partijen van ons kunnen
verwachten, zodat zij daar rekening mee kunnen houden. De Gedragscode
heeft daarmee ook een beschermende functie: deze helpt om risico’s te
onderkennen, weerstand te bieden aan verleidingen en druk van buitenaf
te weerstaan. Met de gedragscode wordt er aan allerlei concrete regels en
verplichtingen die betrekking hebben op integriteit, meer bekendheid
gegeven en gestreefd naar een uniforme uitleg en toepassing daarvan. Dit
kan worden bereikt door aan de hand van de gedragscode dilemma’s en
vraagstukken over integriteit met elkaar te bespreken.
Het IPIM is op dit moment bezig met het in beeld brengen en harmoniseren van het meldproces. Het proces wordt vanuit het perspectief van
een eventuele melder beschreven en hierbij wordt aandacht besteed aan
laagdrempeligheid, toegankelijkheid/kenbaarheid, uniformiteit en de zorg
voor de melder. Dit is een actie die voortvloeit uit de brief van de Minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 20 juni 2019.4
Over de voortgang van deze en andere Rijksbrede acties wordt uw Kamer
separaat geïnformeerd door de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties.

4

Kamerstuk 28 844, nr. 183.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

5

Antwoorden op de vragen en opmerkingen van de leden van de
fractie van de CDA
De leden van de CDA-fractie danken de Staatssecretaris voor de brief over
de klokkenluidersregeling. Zij verzoeken de Staatssecretaris het kader dat
de Belastingdienst voornemens is vast te stellen aan de Kamer te doen
toekomen zodat de Kamer kan toetsen of het voldoet aan de richtlijnen
van de Raad van Europa.
Antwoord
Ik ben bereid het voorgenomen kader aan uw Kamer doen toekomen
zodra dit gereed is en instemming van de medezeggenschap verkregen is.
Zij zijn vooral benieuwd hoe ver het kabinet wil inperken dat misstanden
gemeld worden aan leden van de Kamer of aan de pers. Is het kabinet
werkelijk van mening dat wanneer ambtenaren een ernstige misstand
melden aan een lid van de Tweede Kamer, zij daarvoor intern gestraft
kunnen worden?
Antwoord
Dat veilig intern gemeld kan worden, is in Nederland het uitgangspunt.
Idealiter krijgt de organisatie de kans om het probleem op te lossen en de
organisatie te verbeteren. Als de melding niet goed is opgepakt of als de
melder gegronde redenen heeft om aan te nemen dat de melding niet
goed zal worden opgepakt, kan de melder zich richten tot de bevoegde
toezichthouder/ inspectie of het Huis voor Klokkenluiders. Dit is op grond
van de wet de juiste volgorde.
Wanneer deze volgorde in acht wordt genomen geniet de melder
bescherming tegen benadeling. Het publiek maken van misstanden is nu
vaak een laatste redmiddel dat wordt aangegrepen wanneer het
meldproces niet heeft gefunctioneerd en verbetering behoeft. De
«Richtlijn (EU) 2019/1937 van het Europees Parlement en de Raad van
23 oktober 2019 inzake de bescherming van personen die inbreuken op
het Unierecht melden» (PbEU 2019, L 305) voorziet in de mogelijk om
misstanden openbaar te maken door bijvoorbeeld naar de pers te
stappen.
Ook op een aantal andere punten is de brief voor de leden van de
CDA-fractie niet geheel helder. Zo lijkt het te zijn dat er in principe eerst
intern gemeld dient te worden. Maar, zo vragen de leden van de
CDA-fractie, een medewerker (permanent, tijdelijk, uitzendkracht,
gedetacheerd) kan toch altijd een misstand rechtstreeks bij de inspectie,
het OM of de commissie integriteit melden als hem dat gepast lijkt?
Antwoord
De wijze van melden is over het algemeen de keuze van de melder. Doch
iedere organisatie (en iedere medewerker) heeft er belang bij dat een
signaal over een vermoeden van een misstand zo snel mogelijk bekend is
zodat er zo snel mogelijk onderzoek gedaan kan worden en maatregelen
kunnen worden genomen om de misstand te herstellen. Dat is de reden
dat ook in de cao Rijk 2020 uitgegaan wordt van een volgordelijkheid in
het melden, waarbij men in de regel verwacht dat vermoedens van
integriteitsschendingen of van misstanden bij de direct leidinggevende of
een hogere leidinggevende gemeld worden, omdat deze de eerste is die
iets aan de situatie kan verbeteren. Wanneer dit voor de melder niet
mogelijk is staan andere wegen open, en vertrouwenspersonen kunnen
medewerkers die een melding overwegen bijstaan met een luisterend oor
en advies over wat de beste stap is. Het staat melders vrij om signalen
over misstanden rechtstreeks bij de externe Commissie Integriteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

6

Belastingdienst en bij het Huis voor Klokkenluiders te melden. Bij signalen
over mogelijke ambtsmisdrijven bestaat een aangifteplicht.
Met het oog op de CAF-zaken zouden de leden van de CDA-fractie graag
vernemen hoeveel meldingen van misstanden hierover gedaan zijn, op
welk niveau die meldingen gedaan zijn en tot welk resultaat ze geleid
hebben.
Antwoord
Bij het onderzoeksbureau integriteit Financiën, dat vanaf juni jl. van start
is gegaan voor het melden, registeren en onderzoeken van integriteitschendingen centraal voor Financiën, is één keer een CAF gerelateerde
melding gedaan. De melding is gedaan op ambtelijk niveau. Er is
onderzoek gedaan en bij gebrek aan concrete aanwijzingen is besloten het
onderzoek te sluiten. Twee zaken zijn recent gemeld en worden
momenteel bezien. In dit stadium kan uit zorgvuldigheid nog niet
beoordeeld worden of dit CAF-gerelateerde zaken zijn.
De leden van de CDA-fractie zouden voorts binnen ongeveer twee weken
zowel het concept-reglement als de beoogde personen (dat laatste
eventueel vertrouwelijk) voor de uitvoering van de motie-Omtzigt c.s. over
misstanden melden bij een onafhankelijke instantie willen ontvangen5.
Antwoord
Zie voor het antwoord op deze vraag de brief van de Minister van
11 januari 2020.6 Over de voortgang met betrekking tot de personeelsraadspersonen zult u blijvend geïnformeerd worden.
Antwoorden op de vragen en opmerkingen van de leden van de
fractie van D66
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de reactie op de
motie over het volledig implementeren van richtlijnen voor de
bescherming van klokkenluiders en melders van misstanden. De leden
van de D66-fractie vragen op welke wijze de Staatssecretaris zorgt dat de
onafhankelijke Commissie Integriteit bij alle medewerkers van de
Belastingdienst bekend is en voor alle medewerkers van de Belastingdienst toegankelijk is.
Deze leden vragen om te reageren op de resultaten van de enquête zoals
uitgevoerd door de FNV, waaruit kan worden afgeleid dat de bestaande
Commissie onvoldoende bekend is bij medewerkers van de Belastingdienst. Hoe vaak zijn medewerkers van de Belastingdienst in de aflopen
jaren gewezen op het bestaan van de onafhankelijke Commissie
Integriteit?
Antwoord
De onafhankelijke Commissie Integriteit Belastingdienst staat permanent
vermeld op het intranet van de Belastingdienst op de «landingspagina»
over integriteit, inclusief de bereikbaarheidsgegevens en de wijze waarop
een melding kan plaatsvinden. Periodiek worden er interviews met een
van de leden van de commissie geplaatst in het interne magazine en op
de website en de directeur-generaal besteedde met enige regelmaat
aandacht aan deze commissie in zijn intranet-weekbericht, dat goed
gelezen werd en een groot bereik had.
In de enquête van de FNV is geen vraag gesteld naar de bekendheid van
de bestaande externe Commissie Integriteit Belastingdienst. Uit de
resultaten van de enquête van de FNV blijkt dat er door 94% van de 935
5
6

Kamerstuk 31 066, nr. 552.
Kamerstuk 31 066, nr. 588.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

7

respondenten positief is geantwoord op de vraag «Heb jij behoefte aan
een onafhankelijke externe integriteitscommissie waar je veilig jouw
verhaal kwijt kan?» en door 98% positief gereageerd is op de vraag «Vind
jij dat FNV Overheid met de secretaris-generaal afspraken moet maken
over de bescherming van medewerkers die meldingen doen van
integriteitsschendingen?» Uit deze antwoorden kan geen conclusie
getrokken worden over de bekendheid van deze bestaande Commissie.
De leden van de D66-fractie vragen of de Staatssecretaris deelt dat de
thema’s integriteit en het melden van misstanden en klokkenluiden niet
enkel voor de Belastingdienst, maar voor alle ministeries en uitvoeringsorganisaties belangrijk zijn.
Antwoord
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie is het eerste
aanspreekpunt voor het beleid op het terrein van integriteit. Daar iedere
Rijks-organisatie ook onder de reikwijdte van de Gedragscode Integriteit
Rijk valt, is er een gemeenschappelijk kader voor integriteit. Ook voor het
melden van vermoedens van misstanden bestaat een gemeenschappelijk
kader in de cao Rijk 2020.
De leden van de D66-fractie vragen of het kabinet kan bevestigen dat alle
acties, voornemens en toezeggingen in de brief van 31 oktober 2019
onverminderd gelden voor alle ministeries en uitvoeringsorganisaties van
het Rijk. Zo niet, kan de Staatssecretaris een uitputtende lijst geven welk
ministerie en welke uitvoeringsorganisatie welke specifieke stappen of
acties niet implementeren of achterblijven, en aangeven waarom dit het
geval is? Kan het kabinet daarbij expliciet ingaan op ministeries en
uitvoeringsorganisaties die het afgelopen jaar veelvuldig in het nieuws
zijn geweest vanwege berichtgeving over onder andere het afluisteren
van een klokkenluider7 en/of melder van misstanden en berichtgeving
over ministeries en uitvoeringsorganisaties door wie klokkenluiders en/of
melders van misstanden zijn bestempeld als niet-integer en onprofessioneel?8
Antwoord
Uw Kamer wordt over de voortgang van Rijksbrede acties separaat
geïnformeerd door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Ministeries en uitvoeringsorganisaties zijn zelf verantwoordelijk
voor de invulling van hun integriteitsbeleid.
De leden van de D66-fractie vragen in hoeverre en op welke wijze de
thema’s integriteit en klokkenluiden per ministerie en uitvoeringsorganisatie makkelijk vindbaar voor medewerkers zijn.
Op welke wijze wordt per ministerie en per uitvoeringsorganisatie
aandacht besteed aan het creëren van een open en veilig klimaat? In
hoeverre en op welke wijze hebben elk ministerie en uitvoeringsorganisaties afzonderlijk een plan van aanpak voor versterking van het gehele
integriteitsstelsel, integriteitscoördinatoren, concrete integriteitsjaarplannen per directie, een actueel intern opleidings- en trainingsaanbod op
het gebied van vaardigheden voor het bespreekbaar maken van signalen
en mogelijke misstanden, een externe en permanente Commissie
Integriteit en actuele interne personele regelgeving met de meest recente
informatie over het melden van integriteitsschendingen en vermoedens
van misstanden?

7

https://www.nrc.nl/nieuws/2019/10/08/klokkenluider-ik-werd-afgeluisterd-toen-de-minister-mijrehabiliteerde-a3975994.
8
https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/artikel/4701791/nvwa-directie-klokkenluiders-zieke-dieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

8

Antwoord:
Bij de Belastingdienst is een duidelijke en prominente «landingspagina»
over integriteit op het intranet, waar alle mogelijkheden om integriteitsschendingen en vermoedens van misstanden te melden goed vindbaar
zijn.
Ik verwijs hierbij tevens naar de brief van de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties van 23 mei 2019.9Ministeries en uitvoeringsorganisaties zijn zelf verantwoordelijk voor de invulling van hun integriteitsbeleid.
Alle ministeries en grote uitvoeringsorganisaties beschikken over
integriteitsprofessionals (integriteitscoördinatoren en vertrouwenspersonen). Waar harmonisatie van integriteitsbeleid aan de orde is, wordt dat
in het Interdepartementaal platform integriteitsmanagement (IPIM)
besproken. Het rijksbeleid is onderwerp van overleg tussen uw Kamer en
de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris om aan te geven
welke concrete resultaten er sinds de brief van 11 november 201910 zijn
geboekt ten aanzien van de opvolging van de aanbevelingen van de
ombudsman om het Huis voor Klokkenluiders beter te laten functioneren.
Antwoord
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties informeert uw
Kamer op korte termijn met een aparte brief over de stand van zaken met
betrekking tot de uitvoering van het advies van de heer Van Zutphen.
Hierin wordt ook stil gestaan bij de stand van zaken van de punten uit het
advies die aan het Huis voor klokkenluiders zijn gericht.
De leden van de D66-fractie vragen hoe de Staatssecretaris borgt dat er
voor alle ministeries en uitvoeringsorganisaties jaarlijks onafhankelijk en
extern wordt gerapporteerd over de naleving van de Aanbeveling van het
Comité van Ministers van de Raad van Europa inzake de bescherming van
klokkenluiders.
Antwoord
Uw Kamer wordt over de voortgang van Rijksbrede acties separaat
geïnformeerd door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Ministeries en uitvoeringsorganisaties zijn zelf verantwoordelijk
voor de invulling van hun integriteitsbeleid.
De leden van de D66-fractie vragen op welke wijze het kabinet verzekert
dat, in aanvulling op de Belastingdienst, de bescherming van klokkenluiders voor alle ministeries en uitvoeringsorganisaties aangevuld wordt
met bescherming ten aanzien van het publiek maken van vermoedens van
misstanden. Deze leden vragen om uiterlijk in het tweede kwartaal van
2020 aan te geven welke ministeries en uitvoeringsorganisaties deze
aanvulling nog niet hebben geïmplementeerd, en als dit het geval is,
waarom deze ministeries en uitvoeringsorganisaties hierbij achterblijven.
Antwoord
De «Richtlijn (EU) 2019/1937 van het Europees Parlement en de Raad van
23 oktober 2019 inzake de bescherming van personen die inbreuken op
het Unierecht melden» (PbEU 2019, L 305), die voorziet in de bescherming
van melders die vermoedens van misstanden publiek maken, dient
uiterlijk op 17 december 2021 door alle lidstaten geïmplementeerd te zijn.
Dit betekent dat deze principes, voor zover dat nog niet zo is, over twee
jaar in de Nederlandse wetgeving geïmplementeerd moeten zijn.
9
10

Kamerstuk 28 844, nr. 180.
Kamerstuk 33 258, nr. 43.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

9

Antwoorden op de vragen en opmerkingen van de leden van de
fractie van de SP
De leden van de fractie van de SP hebben met bijzondere interesse
kennisgenomen van de brief over de implementatie van de richtlijnen
voor de bescherming van klokkenluiders. Hierover hebben zij nog enkele
vragen en opmerkingen. De Belastingdienst kent een cultuur waarin
misstanden niet op een veilige manier kunnen worden gemeld en waarin
ook onvoldoende van fouten wordt geleerd. Fouten en misleiding door
mensen aan de top worden niet voldoende aangepakt en klokkenluiders
worden te vaak beschimpt en geïntimideerd. Daardoor blijven misstanden
voortbestaan en worden burgers hiervan het slachtoffer, constateren de
leden van de fractie van de SP. Deze leden zijn dan ook tevreden dat de
Staatssecretaris voornemens is om de Europese richtlijnen voor
bescherming van klokkenluiders te implementeren. Zij zien echter ook dat
deze dienst nog veel stappen te zetten heeft om tot een veilige en lerende
organisatie te komen.
Deze leden vragen welke maatregelen de Staatssecretaris nog meer gaat
nemen om de verkeerde cultuur binnen de Belastingdienst te verbeteren.
Antwoord
Aan uw Kamer zijn de volgende toezeggingen gedaan om de cultuurverandering te intensiveren:11
• Een extern onderzoek naar de huidige Cultuur van de Belastingdienst.
• Een externe klankbordgroep van gezaghebbende deskundigen die de
Belastingdienst een spiegel zullen voorhouden gedurende de looptijd
van het programma.
• Ontwikkelassessments voor ongeveer 1.500 leidinggevenden
Daarnaast zal ik het programma voor de zomer van 2020 herijken naar
aanleiding van de uitkomsten van het externe onderzoek over de huidige
cultuur van de Belastingdienst. Het programma zal aangevuld en
aangepast worden met acties op basis van de adviezen en het aangedragen handelingsperspectief uit het externe onderzoek.
Deelt hij de opvatting van deze leden dat mensen aan de top van de
organisatie die willens en wetens misstanden hebben laten bestaan niet
de juiste personen zijn om een verandering in bestuurlijke cultuur te
bewerkstelligen?
Antwoord
Zoals al eerder aangegeven, zijn er veel zaken niet goed gegaan. Om een
verandering van de cultuur te bewerkstellingen is een stevig en niet
vrijblijvend programma noodzakelijk waarbij het gedrag van de leidinggevende essentieel is. Leidinggevenden vervullen immers een sleutelrol in
de verandering. Zij hebben een voorbeeldfunctie, drukken als geen ander
hun stempel op het gewenste gedrag en hebben een bepalende rol in het
creëren van focus en verbinding. Daartoe is voor leidinggevenden een
kader ontwikkeld met de vereiste leiderschapskwaliteiten die nodig zijn op
de gewenste cultuur te realiseren. Ik verwacht van de managers van de
Belastingdienst moreel leiderschap en rechtstatelijk handelen.
Door de wet- en regelgeving aan te vullen met bescherming ten aanzien
van het publiek maken van vermoedens van een misstand, hebben
melders de mogelijkheid om onder bepaalde voorwaarden publiekelijk
naar buiten te treden, zo lezen de leden van de fractie van de SP. Onder
andere als niet binnen de gestelde termijnen is gereageerd of niet
adequaat wordt overgegaan tot handelen.

11

Kamerstuk 31 066, nr. 524.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

10

Deze leden vragen wat precies de voorwaarden zijn van deze «adequate
behandeling»
Loopt de melder alsnog een risico als hij of zij een andere inschatting
heeft gemaakt van het «adequaat handelen» dan de Belastingdienst? Hoe
gaat de Staatssecretaris erop toezien dat door de mogelijkheid om
publiekelijk naar buiten te treden wordt voorkomen dat de melder juist
níet meer wordt beschermd?
Antwoord
De beoordeling van de vraag of de behandeling op adequate wijze heeft
plaatsgevonden ligt bij de melder. Dit kan betekenen dat de beoordeling
daarvan kan afwijken van de behandelaar, maar wanneer de melder te
goeder trouw vermoedens van een misstand heeft gemeld, mag deze
hierdoor niet benadeeld worden. Het toegezegde kader is een uitbreiding
van de bestaande kaders waarin reeds is neergelegd dat klokkenluiders
bescherming hebben. Door de externe Commissie Integriteit Belastingdienst de taak te geven om jaarlijks onafhankelijk en extern te rapporteren
over de naleving van dit kader, wordt er onafhankelijk op toegezien dat de
beoogde extra bescherming ook daadwerkelijk geeffectueerd wordt.
De Staatssecretaris stelt dat een melder een vermoeden van misstanden
eerst intern zou moeten bespreken. Dit is mogelijk met de direct leidinggevende, een hogere leidinggevende, of met een vertrouwenspersoon. Deze
personen hebben een verschillende mate van verantwoordelijkheid en
mogelijk een betrokkenheid bij een misstand. De leden van de fractie van
de SP vragen of deze volgorde (direct leidinggevende, een hogere
leidinggevende en dan pas vertrouwenspersoon) leidend moet zijn voor
een melder van een misstand.
Antwoord
De keuze van de wijze van melden en aan welke persoon of welke externe
instantie de melder zijn/haar melding moet doen, is aan de melder en aan
diens beoordeling van het vermoeden dat er mogelijk sprake is van een
misstand.
De praktijk laat zien dat iemand voordat hij/zij overgaat tot melden, een
vermoeden van een misstand meestal eerst intern bespreekt: met een
collega, de direct leidinggevende, of anders met de hogere leidinggevende of met een vertrouwenspersoon. Wanneer het oordeel blijft dat het
vermoeden serieus genoeg is om als misstand te melden, kan de melding
gedaan worden bij de directeur of bij het ministerie speciaal daarvoor
ingestelde meldpunt. Desgewenst kan de vertrouwenspersoon namens de
melder melding doen. De vertrouwenspersoon is verplicht om de naam
van de melder vertrouwelijk te houden. De personen die bij de behandeling van de melding zijn betrokken werken op dezelfde vertrouwelijke
manier, om te borgen dat de melder of klokkenluider niet benadeeld
worden.
Er kan ook extern melding worden gedaan van een misstand bij de
afdeling onderzoek van het Huis voor Klokkenluiders. Dit kan als naar de
interne melding geen onderzoek wordt ingesteld of als de melder niet
tevreden is met de bevindingen van het onderzoek, het oordeel over de
bevindingen of de consequenties die daaraan worden verbonden.
Melding bij het Huis voor de Klokkenluiders kan zo nodig ook rechtstreeks
als het vanwege de omstandigheden rond de misstand niet redelijk is dat
de melder een melding doet bij een leidinggevende of een vertrouwenspersoon.
Deelt de Staatssecretaris de mening van deze leden dat het melden bij een
vertrouwenspersoon de meeste veiligheid biedt, zeker binnen een
organisatie waarin de verandering van de bestuurscultuur nog helemaal
moet beginnen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

11

Antwoord
Een medewerker kan altijd een vertrouwenspersoon benaderen, met
vragen over integriteit, met een dilemma, een signaal over een mogelijk
integriteitsrisico of een -schending of een vermoeden van een misstand.
De vertrouwenspersoon biedt in vertrouwelijkheid een luisterend oor,
verstrekt informatie, geeft advies en verwijst eventueel door. De vertrouwenspersoon is onafhankelijk. Zorgvuldigheid en betrouwbaarheid
vormen de basis van het functioneren van de vertrouwenspersoon. De
vertrouwenspersoon kan informeren over de meldprocedure. De melder
blijft zelf verantwoordelijk voor diens melding. Voor het melden van
misstanden geldt een rijksbrede procedure, neergelegd in de cao Rijk
2020. Niet elke integriteitsschending is een misstand: het maatschappelijk
belang moet in het geding zijn. Desgewenst kan de vertrouwenspersoon
namens de medewerker de melding doen. De vertrouwenspersoon is
verplicht om de naam van de medewerker vertrouwelijk te houden.
Alhoewel de vertrouwelijkheid voorop staat, is de vertrouwelijkheid niet in
alle gevallen volledig gegarandeerd. In bepaalde situaties geldt de plicht
tot melden voor de vertrouwenspersoon, bijvoorbeeld bij signalen van
mogelijke (ambt)misdrijven.
Hoe gaat de Staatssecretaris erop toezien dat altijd een vertrouwenspersoon of andere onafhankelijk persoon aanwezig is om de melder aan
te horen en volgens de regels te handelen?
Antwoord
Binnen de Belastingdienst kan erop worden toegezien dat er een
integriteitsstelsel is met voldoende voorzieningen. Er zijn ca 60 vertrouwenspersonen aangewezen voor integriteit en/of ongewenste omgangsvormen. Deze vertrouwenspersonen zijn voor iedereen toegankelijk. Ook
de contactgegevens van de vertrouwenspersonen van het kerndepartement van Financiën staan op de intranetsite van de Belastingdienst.
Het staat medewerkers en ex-medewerkers vrij de vertrouwenspersoon
van eigen keuze te benaderen, dus ook van buiten de eigen directie.
Daarnaast is de externe Commissie Integriteit Belastingdienst voor
iedereen toegankelijk.
De leden van de SP-fractie lezen in de reactie dat «ook melding kan
worden gedaan van een vermoedelijke misstand bij de onafhankelijke
Commissie Integriteit Belastingdienst, bij het Huis voor Klokkenluiders of
bij een inspectie». Zij vragen de Staatssecretaris toe te lichten of zij in de
keuze om deze mogelijkheden te benoemen ná de interne mogelijkheden
bij de Belastingdienst een volgordelijkheid moeten zien en of hij deze kan
toelichten in het kader van de noodzaak om de gesloten cultuur bij de
Belastingdienst te veranderen.
Antwoord
In de opsomming van de externe mogelijkheden zit geen volgordelijkheid.
Wel geldt het Huis voor Klokkenluiders tevens als tweede instantie
wanneer melders niet tevreden zijn over de afdoening van een melding
die zij intern hebben gedaan en moet de melder een reden hebben om
rechtstreeks naar het Huis voor Klokkenluiders te gaan.
Deze leden vragen de Staatssecretaris met klem om de interne en externe
mogelijkheden om misstanden te melden gelijkelijk onder de aandacht te
brengen bij de medewerkers van de Belastingdienst.
Antwoord
Alle mogelijkheden om integriteitsschendingen en vermoedens van
misstanden te melden zijn goed vindbaar op de speciale «landingspagina» integriteit op de intranetsite van de Belastingdienst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

12

Leidinggevenden hebben onder andere een verantwoordelijkheid om een
werkomgeving te creëren waarin signalen van misstanden kunnen
worden gemeld en zo nodig openbaar kunnen worden gemaakt. Zij zijn
zelf ook verantwoordelijk om te handelen naar deze principes.
De leden van de fractie van de SP vragen zich af hoe hierop wordt
toegezien.
Antwoord
Leidinggevenden moeten zich hier voortdurend van hun voorbeeldrol
bewust zijn, laten zien dat integriteit belangrijk is en zich in het onderwerp
verdiepen. Op grond hiervan wordt al bij het inwerkprogramma veel
aandacht aan integriteit besteed. Daarnaast is er een breed opleidings- en
trainingsaanbod speciaal voor managers over integriteit en is integriteit
een standaard onderwerp in het personeelsgesprek. Aanvullend zijn, naar
aanleiding van de recent doorgevoerde reorganisatie bij de Belastingdienst, vier maatregelen voorgesteld omtrent de rol van de leidinggevende om het integriteitsstelsel bij de Belastingdienst verder te
versterken.
Wat zijn de sancties voor een niet integere omgang door de leidinggevenden met klokkenluiders?
Antwoord
Als er sprake is van een integriteitsschending wordt gehandeld conform
de Gedragscode Integriteit Rijk en de cao Rijk. Als de regels met
betrekking tot integriteit overtreden worden, kan dit worden beschouwd
als in strijd met de norm van goed ambtenaarschap. Voordat tot het
opleggen van een sanctie wordt overgegaan, vindt zorgvuldig onderzoek
plaats. De feiten moeten op duidelijke wijze worden vastgesteld en er
moet rekening worden gehouden met relevante omstandigheden. Daarbij
moet sprake zijn van hoor en wederhoor, en zorgvuldige verslaglegging.
Bij signalen van een vermoeden van een ambtsmisdrijf is aangifte
verplicht.
De leden van de SP-fractie zouden graag willen weten hoeveel mensen bij
de Belastingdienst afgelopen jaar strafontslag kregen vanwege ernstig
plichtsverzuim. Welke casuïstiek ligt daaraan ten grondslag?
Antwoord
Er is in 2019 aan 35 personen strafontslag verleend. Van dit aantal is er
aan 27 personen onvoorwaardelijk strafontslag opgelegd. Verder is er aan
8 personen hetzij voorwaardelijk (7 keer) hetzij tenuitvoerlegging van
strafontslag (3 keer) opgelegd, van wie aan twee medewerkers zowel een
voorwaardelijke als een tenuitvoerlegging van dat voorwaardelijk
strafontslag is opgelegd. De casuïstiek die eraan ten grondslag ligt is
ongepaste gedragingen in de privésfeer, misbruik van bedrijfsmiddelen
dan wel overtreding van interne regels, ongeoorloofd omgaan met
informatie en misbruik van positie.
Kan de Staatssecretaris garanderen dat aanleiding tot strafontslag niet
kritiek op de leiding of het aankaarten van sociale onveiligheid kan zijn?
Antwoord
Kritiek op een leidinggevende of het aankaarten van sociale onveiligheid
is geen reden voor strafontslag.
De leden van de SP-fractie zouden graag willen weten hoe er met
leidinggevenden wordt omgegaan die aantoonbare situaties van sociale
onveiligheid of overtredingen van de wet niet corrigeren of aanpakken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

13

Zijn er in de afgelopen periode ook leidinggevenden met strafontslag
gestuurd, of waren het enkel medewerkers van de dienst?
Antwoord
Wanneer leidinggevenden interne regels overtreden wordt met hen op
dezelfde wijze omgegaan als met andere medewerkers.
In het jaar 2019 is aan 2 leidinggevenden strafontslag verleend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 066, nr. 597

14