In musea
komt
onderwijs
tot leven
museum
educatie
prijs
Taskforce Museumeducatie
Oktober, 2015

Inhoud
Voorwoord

3

Samenvatting

4

Situatieschets

6

Opdracht en werkwijze

9

Goede voorbeelden

11

Analyse goede voorbeelden

11

Genomineerden

13

Finalisten

19

Beschouwing

20

Ingrediënten voor succesvolle samenwerking
Inhoudelijk
Praktisch

20
20
21

Bevindingen

23

Aanbevelingen

29

English Summary

32

Colofon

45

1

Voorwoord
Kinderen zijn het kapitaal van de toekomst. Met
museumeducatie dragen basisscholen en musea bij
aan de cognitieve, creatieve en sociale ontwikkeling
van jonge kinderen. Museumeducatie stimuleert
burgerschap, zet aan tot reflectie, prikkelt de
creativiteit en verschaft nieuwe inzichten door de
confrontatie met het verleden.

De samenleving verandert in hoog tempo. Scholen
zijn continu bezig met de vraag hoe je kinderen
het best kunt voorbereiden op de toekomst. Wat
moeten kinderen nu leren om straks zelfstandig en
zelfbewust in het leven te staan? Het curriculum
is volop in beweging om deze vraag te kunnen
beantwoorden.

maken. Van musea vergt die samenwerking
een flinke investering, in tijd en middelen. Het is
een investering die zich terugbetaalt - niet als
verdienmodel, maar als investering in de brede
ontwikkeling van onze kinderen. Musea doen
dat graag. Het zit in hun genen.
Op veel plekken in het land slaan scholen en musea
de handen ineen. De meer dan zestig goede voorbeelden uit heel Nederland die door de Taskforce
Museumeducatie vanaf begin 2015 werden
opgehaald, bewijzen dat scholen in het primair
onderwijs en musea al samenwerken. De nieuwe
tweejaarlijkse Museumeducatie Prijs van €50.000,
ingesteld door minister Bussemaker van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap, is een enorme stimulans
om de noodzakelijke samenwerking tussen scholen
en musea verder te ontwikkelen.

Scholen zien in toenemende mate in dat cultuureducatie, naast taal en rekenen, voor kinderen
belangrijk is als voorbereiding op de toekomst. Er
is echter ook een keerzijde. Schoolprogramma’s
zitten al overvol. Terwijl het aanbod aan cultuureducatie toeneemt, neemt de mogelijkheid om
met kinderen op stap te gaan af. Wie in de toekomst succesvol educatieve programma’s wil
blijven bieden, moet zeer nauw aansluiten bij de
vraag van scholen, zowel qua inhoud als vorm. Het
is om die reden essentieel dat scholen en musea
samen educatieprogramma´s ontwikkelen.

Deze goede voorbeelden en de aanbevelingen in
dit advies dienen hopelijk anderen tot inspiratie,
uiteraard rekening houdend met de enorme diversiteit in beide sectoren. Scholen en musea zijn er
in vele soorten en maten. Iedere locatie kent een
eigen lokale en regionale dynamiek. Ondanks alle
verschillen is er toch sprake van een gezamenlijke
missie: brede vorming van jonge kinderen in
Nederland. Ik weet zeker dat museumeducatie
daar een belangrijke rol in blijft spelen.

Musea kunnen met hun collecties aansluiten bij
vrijwel alle leergebieden op school, zoals natuur,
geschiedenis, aardrijkskunde en techniek. In musea
leren kinderen door voorwerpen te zien, er verhalen
over te horen en er zelf mee aan de slag te gaan.
Leren door te ervaren en te beleven.
De uitdaging voor de museumeducatie ligt in het
vinden van een balans tussen maatwerk enerzijds
en het bereiken van een grote groep kinderen
anderzijds. Dat evenwicht kan alleen samen met
scholen gevonden worden. Daarvoor moet de vraag
aan musea vanuit scholen wel helder zijn. Scholen
moeten in staat zijn om hun wensen kenbaar te
2

Ursie Lambrechts
Voorzitter Taskforce Museumeducatie
3

Samenvatting
In de museumbrief ‘Samen werken, samen sterker’
heeft minister Bussemaker van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (hierna: OCW) de Museumvereniging
opdracht gegeven voor de uitwerking van een prijs
van €50.000 voor het beste samenwerkingsproject
tussen basisscholen en musea.
De Museumvereniging heeft middels de Taskforce
Museumeducatie (hierna: de Taskforce) uitwerking
gegeven aan deze opdracht. Aan de hand van de
opgehaalde goede voorbeelden en de gesprekken
die gevoerd zijn met professionals van scholen en
musea door heel Nederland, heeft de Taskforce
een beschouwing gemaakt over verdere versterking
van de samenwerking tussen scholen in het primair
onderwijs en musea. Het advies bevat de volgende
aanbevelingen.

Gebruik de goede voorbeelden ter
inspiratie en raadpleeg de dragers van
deze goede voorbeelden
De Taskforce beveelt de minister van OCW aan om
de drie finalisten en in het bijzonder de winnaar
van de Museumeducatie Prijs 2015 te betrekken bij
vraagstukken rond cultuureducatie. De Taskforce
raadt de Museumvereniging en met name de sectie
Publiek en Presentatie (kenniskring museumeducatoren) aan deze goede voorbeelden van
museumeducatie en de opgedane contacten met
het onderwijs te benutten om de samenwerking
met het onderwijs verder uit te bouwen en bestendige relaties te ontwikkelen. De sectie heeft
als doel het bevorderen van de professionalisering
van museummedewerkers die werkzaam zijn op
het terrein van museumpresentaties, -educatie en
publieksbegeleiding.

Voer stimulerend toezicht in
Scholen hebben het gevoel dat extra inspanningen
en goede resultaten op het gebied van cultuureducatie, waar museumeducatie deel van uitmaakt, niet gewaardeerd worden. De Taskforce
adviseert de minister daarom cultuureducatie een
prominentere plaats te geven in het toezichtskader
van de Inspectie van het Onderwijs.
Musea betrek scholen verder bij het maken
van educatieprogramma’s
Samenwerking tussen basisscholen en musea
bestaat al op veel plekken in Nederland. De
mooie voorbeelden die de Taskforce ophaalde in
de voorbereiding op de prijsvraag, bewijzen dat.
Desalniettemin is nog lang niet overal sprake van
daadwerkelijke samenwerking met het onderwijs
bij de ontwikkeling van educatieve programma’s in
musea. De Taskforce beveelt musea dan ook aan
om museumeducatie te laten vertrekken vanuit de
eisen die het curriculum primair onderwijs stelt.

Vergroot de algemene kennis en kunde
over cultuureducatie op basisscholen
Leerkrachten op basisscholen geven aan zich vaak
handelingsverlegen te voelen waar het gaat om
cultuureducatie. Tegelijkertijd geven ze aan
cultuureducatie wel heel belangrijk te vinden. De
initiële opleiding op de PABO schiet kennelijk tekort
op het gebied van cultuureducatie. De Taskforce
beveelt daarom aan voor alle PABO-studenten de
kennisbasis cultuureducatie verplicht in de opleiding op te nemen. Zittende leerkrachten zouden
met de subsidie van Cultuureducatie met Kwaliteit
verder bijgeschoold kunnen worden. De Taskforce
is van mening dat regelmatig museumbezoek door
leraren een positieve bijdrage zal leveren aan de
aﬃniteit met kunst en cultuur, waardoor de kwaliteit van cultuureducatie op school zal verbeteren.
Het verdient dan ook aanbeveling om te zoeken
naar wegen om museumbezoek van leraren te
stimuleren.
Versterk de positie van de Interne Cultuur
Coördinator
Op de meeste basisscholen is inmiddels een
Interne Cultuur Coordinator (hierna: ICC’er)
aanwezig, maar de functie stelt inhoudelijk veelal
niet veel voor. De Taskforce beveelt aan de positie
van de ICC’er op alle fronten te versterken door:
meer tijd en middelen vrij te maken voor verdere
professionalisering van de cultuurcoördinator, de
lerarenbeurs die beschikbaar is voor leraren die een
masterdiploma willen behalen, ook in te zetten
voor het volgen van een masteropleiding cultuureducatie, en ten slotte om de functiemix in te
zetten om de functie van ICC’er daadwerkelijk te
waarderen met een hogere beloning.

4

5

Situatieschets
In de situatieschets zijn de belangrijkste
ontwikkelingen opgenomen die aanleiding gaven om
de Taskforce Museumeducatie op te richten.

niet genoeg. Burgerschapsonderwijs
draagt bij aan de persoonlijke
en maatschappelijke vorming
van leerlingen. Een vraag is hoe
een eigentijdse invulling van
burgerschapsonderwijs vorm kan
krijgen.

Het curriculum in het primair onderwijs
wordt herzien
Lesprogramma’s moeten blijven aansluiten bij ontwikkelingen in de samenleving en veranderingen
op de arbeidsmarkt. Er is in toenemende mate
behoefte aan onderwijs dat meer biedt dan taal
en rekenen. Scholen hebben steeds meer aandacht
voor persoonlijke en sociale vorming. De nationale
dialoog over de herziening van het curriculum in
het primair onderwijs, #Onderwijs 2032, laat dat
zien:

Ook persoonlijke vorming vindt plaats
in het funderend onderwijs. Leerlingen
moeten de kans krijgen zich breed te
ontwikkelen, niet alleen cognitief, maar
ook sociaal-emotioneel. Veel recent
onderzoek laat zien dat succes op de
arbeidsmarkt en maatschappelijke
participatie niet alleen worden bepaald
door cognitief functioneren, maar
dat ook sociale en zelfregulerende
vaardigheden daarvoor van grote
betekenis zijn.’

Uit Kamerbrief Toekomstgericht funderend
onderwijs, De staatssecretaris van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap, Sander Dekker:

`De samenleving en de arbeidsmarkt
veranderen. Hoe vinden we in het
curriculum een goede balans tussen
vakkennis en meer vakoverstijgende
vaardigheden? Welke plaats moeten
de 21ste-eeuwse vaardigheden in
het onderwijs krijgen? Hoe kunnen
kennisoverdracht en vaardigheden in
het onderwijs elkaar versterken? Hoe
kan de samenhang in het curriculum
worden versterkt, ook tussen
verschillende vakdisciplines?

De aandacht voor ‘21th century skills’, waarin het
onder meer gaat om creativiteit, reflectie en in
het verlengde daarvan persoonlijke vorming, biedt
ruimte voor museumeducatie om aansluiting
te vinden bij het onderwijs van de toekomst. Het
gaat om ‘Bildung’, een brede vorming waarin
burgerschap, kunst en cultuur een wezenlijke plek
innemen. Museumeducatie kan dit vertalen naar
lesinhoud, mits de educatieprogramma’s nauw
aansluiten op het curriculum.
Museumeducatie kan een unieke bijdrage leveren
aan cultureel bewustzijn en culturele expressie,

Actieve participatie in de samenleving
vereist een goede beheersing van de
basisvaardigheden, rekenen en taal,
en digitale geletterdheid. Maar dat is
6

hetgeen als kerncompententie voor het funderend
onderwijs is vastgesteld door het Europees
Parlement en de Raad van Europa. Cultuuronderwijs - kennis opdoen over kunst en cultuur en het
leren om je creatief te uiten - moet een integraal
onderdeel uitmaken van het curriculum in het
primair onderwijs.

Sardes-onderzoek, april 2015: Cultuureducatie in
rijks- en fondsgefinancierde instellingen:
‘Samenwerking met scholen is vooral aanbodgericht. De culturele instellingen werken vooral
samen met basisscholen en havo/vwo-scholen en
in mindere mate met vmbo-scholen. Die samenwerking houdt doorgaans in dat scholen gebruik
maken van het aanbod van culturele instellingen.
Het komt relatief weinig voor dat instellingen samen met scholen of op basis van de vraag van de
scholen activiteiten ontwikkelen (zelfs minder dan
in 2010).’

Educatieve programma’s van musea zijn
te aanbodgericht
In oktober 2014 bracht de commissie Putters, onder
leiding van Kim Putters, directeur van het Sociaal
en Cultureel Planbureau, het rapport ‘Musea
voor Mensen’ uit, gemaakt in opdracht van de
Museumvereniging, waarin aanbevelingen staan
voor musea en overheden, met extra aandacht
voor cultuureducatie.

De monitor van Sardes laat zien dat meer dan de
helft van de scholen het aanbod aan educatieprogramma’s dat musea bieden, afnemen. Bij
slechts 7% van de gevallen is de vraag vanuit
de school vertrekpunt van de samenwerking. In
slechts 4% werkt men op basis van gezamenlijke
ontwikkeling. Scholen geven aan dat wanneer er
gewerkt is op basis van gezamenlijke ontwikkeling,
zij de kwaliteit van de cultuureducatie hoger waarderen. De kwaliteit slaat in dit geval op vergroten
van kennis en vaardigheden van leerlingen. De
monitor laat zien dat bij instellingen van andere
kunstdisciplines de percentages vraaggericht
werken en gezamenlijke ontwikkeling hoger liggen.

‘De commissie is van mening dat
musea een waardevolle bijdrage leveren
aan het onderwijs. Willen musea
deze potentie verzilveren, dan zijn
daarvoor gecoördineerde acties nodig
en de steun van de overheid is daarbij
onmisbaar. Van de kant van de overheid
zou de erkenning van de bijzondere
educatieve waarde van musea een
stimulans zijn.

Schoolbezoek stijgt niet mee met overige
bezoekcijfers musea
Elk jaar geeft de Museumvereniging branchestatistieken uit over de museumsector. Uit de
publicatie `Museumcijfers 2014’ (waarin de cijfers
over 2013 zijn opgenomen) blijkt dat sinds 2010 het
totale aantal bezoeken aan musea jaarlijks groeit.
In 2013 werden er in totaal 23,2 miljoen bezoeken
gebracht aan een museum. Het totale aantal
klassenbezoeken in het primair onderwijst stijgt
echter niet mee met deze trend maar neemt af.

De relatie met scholen vraagt
bijzondere aandacht. Ondanks de
aandacht vanuit het overheidsbeleid
voor cultuureducatie stagneert het
bezoek van scholen aan musea al enige
jaren. Wil het museum maximaal
functioneren als hedendaagse
leeromgeving, dan zullen musea
meer ruimte moeten bieden voor
interactie, participatief leren en
reflectie, en minder nadruk moeten
leggen op overdracht van kant-en-klare
informatie en feitenkennis.’

Hierbij kan aangetekend worden dat niet overal
sprake is van terugloop. In de grote steden met
grote (gerenoveerde) musea met moderne ruimten
voor educatie, waar sprake is van actief gemeentelijk cultuur- en onderwijsbeleid, is de situatie
gunstiger. Over de hele linie is toch sprake van
significante terugloop.

Van alle rijks- en fondsgefinancierde
culturele instellingen werken musea het
meest aanbodgericht
In het tweejaarlijkse onderzoek van het ministerie
van OCW naar cultuureducatie in rijks- en fondsgefinancierde culturele instellingen, uitgevoerd door
Sardes, werd aanbodgerichtheid ook als onderwerp
genoemd.
7

aantal bezoeken uit primair onderwijs
totaal

2013
849.600

2012
936.800

2011
988.600

Groningen

15.500

22.300

19.300

Friesland

23.600

28.800

27.600

Drenthe

33.100

34.800

33.100

Overijssel

26.600

34.200

54.700

Flevoland

1.300

1.500

5.100

Gelderland

92.800

112.800

107.100

Utrecht

33.900

35.400

41.100

Noord-Holland

278.800

264.000

285.300

Zuid-Holland

198.900

259.000

250.100

Zeeland

14.100

15.800

15.000

Noord-Brabant

94.800

82.900

104.500

Limburg

36.200

45.400

45.600

Soorten musea
kunst
geschiedenis
natuurhistorie
bedrijf, wetenschap en techniek
volkenkunde

186.000
396.000
81.900
149.200
36.500

193.200
458.800
80.300
165.200
39.400

212.700
455.400
122.500
146.700
51.200

Bron: MusEAna, het Museum analysesysteem opgezet door de Museumvereniging.
NB: deze aantallen zijn gebaseerd op de vestigingsplaats van het museum, niet van de scholen.

Opdracht en
werkwijze
In de museumbrief `Samen werken, samen sterker’
(Kamerstuk 32 820, nr. 77) spreekt minister Bussemaker
van OCW de wens uit dat de Museumvereniging de
uitwerking ter hand neemt van een prijs van €50.000
voor het meest aansprekende samenwerkingsproject
tussen scholen en musea.

‘Educatie is een zaak die permanente
aandacht verdient. De samenwerking
tussen scholen en musea kan nog
verder versterkt worden. Dit doe ik
door het laten ontwikkelen van een
doorlopende leerlijn cultuureducatie
voor het primair onderwijs in het kader
van het programma ‘Cultuureducatie
met kwaliteit’. Ik verwacht van de
musea dat zij scholen actief helpen
bij de mogelijke invulling van deze
leerlijn. Musea hebben steeds meer
kennis van het onderwijsveld. Zij zetten
met educatie in op het publiek van de
toekomst. Voor goede cultuureducatie
is de rol van de docent cruciaal.
Ik stel een prijs in voor het beste
samenwerkingsproject tussen scholen
en musea. De NMV en het Landelijk
Kennisinstituut Cultuureducatie
en Amateurkunst zullen dit plan
uitwerken.’

Taskforce) uitwerking gegeven aan deze opdracht.
De Taskforce is begin 2015 gestart met het verzamelen van goede voorbeelden van samenwerking
tussen scholen in het primair onderwijs en musea
met een oproep deel te nemen aan de Museumeducatie Prijs. De Taskforce heeft het bureau van
de Museumvereniging de opdracht gegeven om
uit alle inzendingen een voorselectie te maken van
voorbeelden die het beste voldoen aan de gestelde
criteria. De Taskforce heeft daarna een jury samengesteld uit deskundigen op het gebied van onderwijs
en cultuur(educatie) en die de opdracht gegeven
om op basis van de geldende criteria drie finalisten
aan te wijzen uit de voorselectie. De jury heeft
mede op basis van een locatiebezoek aan de drie
finalisten een uiteindelijke winnaar gekozen. Het
winnende museum heeft op 14 oktober 2015 de
Museumeducatie Prijs van €50.000 ontvangen om
het samenwerkingsproject verder te verbeteren en
te verspreiden.
Aan de hand van de opgehaalde goede voorbeelden
en de gesprekken die gevoerd zijn met professionals
van scholen en musea door heel Nederland, heeft
de Taskforce een beschouwing gemaakt over
verdere versterking van de samenwerking tussen
scholen in het primair onderwijs en musea. De
beschouwing van de Taskforce is gevat in dit advies
en aangeboden aan minister Bussemaker van OCW.
Het advies en de goede voorbeelden worden
verspreid binnen het onderwijsveld en de museumwereld en onder het publiek. Zo kunnen deze voorbeelden ook elders in het land als inspiratie dienen.

De Museumvereniging heeft in overleg met het
Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en
Amateurkunst (hierna: LKCA) door het oprichten
van de Taskforce Museumeducatie (hierna: de
8

9

Leden van de Taskforce Museumeducatie

De Taskforce heeft zelf geen wetenschappelijk
onderzoek verricht naar oorzaken van de terugloop
van schoolbezoeken. Deze opdracht is door de
minister OCW belegd bij het LKCA. De Taskforce
ziet samenspraak en samenwerking tussen
scholen en musea als een manier om de
terugloop te kantelen.

Ursie Lambrechts, voorzitter
Bestuursvoorzitter Schoolleidersregister Primair
Onderwijs
Fokelien Renckens, lid
Voormalig directeur Zaans Museum

Toetsingskader
De Taskforce heeft een toetsingskader ontwikkeld
met criteria waaraan de goede voorbeelden die
ingestuurd werden voor de Museumeducatie Prijs
moesten voldoen.

Annet Kil, lid
Directeur Onderwijscoöperatie

Criteria:
— Er is sprake van aantoonbare samenwerking
tussen één of meer musea en scholen in het
primair onderwijs. Een intermediair voor een
lokaal of regionaal museummenu kan ook
samen met musea en scholen deelnemen.

Jorn Matena, secretaris
Adviseur &MAES

Paul Postma, lid
Partner PPMC Marketing Consultancy

Juryleden van de Museumeducatie Prijs
Petra van Haren, voorzitter
Bestuursvoorzitter Algemene Vereniging van
Schoolleiders

— Het programma moet aansluiten bij het
curriculum in het primair onderwijs.
— Het gaat om een vernieuwende aanpak:
eigentijdse/vooruitstrevende werkvormen,
leerstijlen en presentaties die aansluiten bij de
belangstelling van kinderen en bij de onderwijsontwikkelingen, inspirerende, innovatieve
educatieprogramma’s voor scholen en musea.

Goede voorbeelden
Meer dan zestig goede voorbeelden van samenwerking
tussen scholen in het primair onderwijs en musea
werden opgehaald door de Taskforce voor de
Museumeducatie Prijs. Uit alle goede voorbeelden is
door het bureau van de Museumvereniging een analyse
gemaakt van opvallende overeenkomsten tussen
de goede voorbeelden die buiten de criteria van de
prijs vallen maar wel het vermelden waard zijn. Een
overzicht van alle goede voorbeelden is als bijlage aan
dit rapport toegevoegd.

Geert ten Dam, lid
Hoogleraar Universiteit van Amsterdam en
voormalig voorzitter Onderwijsraad
Jelmer Evers, lid
Leraar UniC, voormalig genomineerd Leraar van
het Jaar

— Overdraagbare aanpak. Het programma is zo
ontwikkeld, dat ook andere musea en scholen
het kunnen gebruiken.

Ocker van Munster, lid
Directeur Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie
en Amateurkunst (LKCA)

— De uitvoerders van het programma zijn bereid
het verder te verspreiden in het land.

Herman van Gessel, lid
Docent Erfgoededucatie Reinwardt Academie

— Het programma loopt in 2015.
— Het museum is geregistreerd bij het
Museumregister Nederland en/of lid
van de Museumvereniging.

Analyse goede voorbeelden

geld, muziek, filosofie, rekenen, reizen of afval,
waaraan alle scholen kunnen werken. Die samenwerking is noodzakelijk om tot de juiste inhoud
en vorm van de programma’s te komen. Enkele
voorbeelden van musea die samen met scholen een
thema kiezen dat ook in de klas behandeld wordt:
Boijmans Van Beuningen, Catharijneconvent, Fries
Museum, Stedelijk Museum Schiedam, Paleis Het
Loo, Teylers Museum, Rijksmuseum van Oudheden,
Veenendaal, NEMO en Centraal Museum Utrecht.

Musea werken breed samen om zoveel
mogelijk scholen te bereiken
Onder de inzendingen kwamen meerdere goede
voorbeelden naar voren van musea die in een breed
samenwerkingsverband opereren met andere
culturele instellingen in de regio en met scholen in
de gemeente of provincie. Musea geven aan dat
het brede samenwerkingsverband hen in staat stelt
beter in te spelen op de wensen van scholen. Goede
voorbeelden van een breed samenwerkingsverband
zijn: Cultuureducatiegroep Leiden, Cultuurmenu
voor Haagse basisscholen, CultuurSchakel Den
Haag, Discovery Center Continium, Zandvoorts
Museum, MOTI en Landgoed Borg Verhildersum.

Musea gaan naar de scholen toe
Niet voor alle scholen is het even makkelijk om
naar een museum toe te gaan. De musea hebben
daar iets op bedacht: zij pakken de collectie in en
brengen die in de klas. Deze programma’s, waarbij
bijvoorbeeld gebruik gemaakt wordt van een
mobiele camper, een kunstenaar in de klas of een
tijdelijke tentoonstelling in de klas, worden samen
met scholen opgezet. Musea die op deze manier
werken zijn: het Indisch Herinneringscentrum,
Universiteitsmuseum Utrecht, Stedelijk Museum
’s-Hertogenbosch, Van Abbemuseum en het
Veenkoloniaalmuseum Veendam.

Musea kijken verder dan hun eigen collectie
De opgehaalde goede voorbeelden laten ook
musea zien die zich verplaatsen in de leerlijnen van
scholen en hun collectie vervolgens laten aansluiten bij de belevingswereld van kinderen. Musea
kiezen dan samen met scholen een onderwerp zoals
10

11

Musea bedenken middelen om kinderen
tijdens de volledige schooltijd te inspireren en
niet alleen tijdens het museumbezoek.
Musea en scholen werken samen aan het opstellen
van langdurige programma’s waar de kinderen
gedurende de hele schooltijd van blijven leren. De
collectie speelt hier tijdens de hele schooltijd een
rol. Goede voorbeelden op dit gebied kwamen van:
Nationaal Reddingmuseum Dorus Rijkers (een kist
voor hele schooltijd), Flipje en Streekmuseum Tiel
(een digitale leerlijn), het Kröller-Müller Museum
(digitale scheurkalender op het digitale schoolbord in de klas), Naturalis (Verwonderingspaspoort
voor de hele schooltijd), Zeeuws Museum (kunst
in de klas), Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch
(een terugkomkaart voor leerlingen), Kranenburgh
(cultuurcoaches komen tien weken lesgeven op
school), Humanity House (een game over vluchten
en vluchtelingen) en Plein C Utrecht (digitale
leerlijn en gaming platform).

de samenwerking met scholen structureel kan
bevorderen. Naast de educatieprogramma’s met
kinderen steken zij energie in continue samenwerking met scholen om museumeducatie te
verankeren in curricula en een vaste plek te
geven in het basisonderwijs.

Musea kijken verder dan het kind in de klas en
zien het kind en de omgeving
Deze musea kijken naast het belang van de school
en/of het museum naar het belang van het kind
en de omgeving van het kind. Samen met scholen
worden programma’s gemaakt waarin het kind en
de omgeving centraal staan. Zo werken kinderen
van verschillende scholen aan hetzelfde project,
waarmee wijken of regio’s verbonden worden.
Goede voorbeelden van dergelijke projecten zijn:
Joods Historisch Museum (kinderen gaan de wijken
van Amsterdam in en leren over de geschiedenis
van hun omgeving), Hermitage Amsterdam (in de
reguliere educatieprogramma’s worden kinderen
met talent geselecteerd voor de talentenklas, die
buiten klassen en scholen om georganiseerd wordt
en alle wijken in Amsterdam bereikt), Nederlands
Openluchtmuseum (programma gericht op
speciaal onderwijs), Stadsmuseum Zoetermeer (het
programma koppelt kinderen aan ouderen), MOA
| Museum Oud Amelisweerd (kinderen met taalachterstand worden geholpen), Stedelijk Museum
Amsterdam (scholen uit verschillende wijken zoals
Amsterdam-Zuid en Amsterdam-Zuidoost worden
aan elkaar gekoppeld) en Techniekmuseum HEIM
(kinderen van verschillende scholen in een wijk
werken aan hetzelfde thema).
Musea reiken verder dan het ontwikkelen van
educatieve programma’s en bevorderen zelf
samenwerking tussen scholen en musea
Een aantal musea stuurden goede voorbeelden
in waarbij zij verder reiken dan het ontwikkelen
van educatieve programma’s in samenwerking
met scholen. Zij denken na over hoe het museum
12

Het Rijksmuseum in Amsterdam wil een promovendus onderzoek laten doen naar het eﬀect van
museumeducatie om de educatieve waarde van
musea als kenniscentra inzichtelijk te maken. Ook
ontwikkelde het Rijksmuseum een speciale uitgave
van het maandblad voor schoolmanagement Kader
Primair met de titel: ‘Topstukken’: een inhoudelijke
en praktische, vakoverstijgende handreiking voor
leraren om zelf aan de slag te gaan met cultuureducatie in de klas. Het educatieprogramma ‘Jij en
de Gouden Eeuw’ biedt een totaalpakket bestaande
uit voorbereidende lessen, een museumbezoek en
een voorstelling in een nagebouwd 17e-eeuws
theater in de Teekenschool, met de mogelijkheid
tot vervoer. Dit is een uniek aanbod in Nederland.
Vereniging Musea Schouwen-Duiveland organiseert
festivals om kennis te maken met de scholen. Dit
is een vernieuwende en pakkende invalshoek om
scholen als structurele samenwerkingspartner aan
het museum te binden.
De Terug-In-De-Tijd-Reis is een succesvolle samenwerking van het Maritiem Museum Rotterdam
met de PABO (Pedagogische Academie van het
Basisonderwijs) van Hogeschool Rotterdam.
Dit samenwerkingsverband is van bijzonder belang omdat het de basiskennis van leerkrachten
vergroot, zodat ze zelf handen en voeten kunnen
geven aan museumeducatie.

Genomineerden

Door het bureau van de Museumvereniging is op basis
van het toetsingskader voor de Museumeducatie Prijs
een reeks genomineerden aangewezen die het meest
voldoen aan de criteria.

Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Museum Catharijneconvent, Utrecht

Boijmans Taal- en rekenprogramma
In een meerjarige samenwerking met twee
basisscholen onderzoekt Museum Boijmans Van
Beuningen hoe museumbezoek en kunstlessen op
school kunnen bijdragen aan taal- en rekenlessen
in het primair onderwijs.

Feest! Weet wat je viert
Jaarlijks leren 90.000 kinderen in Nederland over de
betekenis en de verhalen achter religieuze feestdagen, aan de hand van objecten uit de collectie
van Museum Catharijneconvent. Met het educatieve
programma wordt leraren, museumdocenten en
ouders handvatten geboden om cultuurverschillen
in de samenleving te bespreken met jonge kinderen.

Onderwijspartner
OBS de Taaltuin en de Fridtjof Nansenschool:
‘De samenwerking met Museum Boijmans Van
Beuningen helpt ons het cultuurbeleid op de school
vorm te geven. Wij bieden de leerlingen door de
samenwerking een kennismaking met het museum,
en met kunst en cultuur in het algemeen, die zij
levenslang met zich mee zullen dragen. De kunstlessen en museumbezoeken geven een grote stimulans aan de ontwikkeling van onze leerlingen, zowel
op cognitief gebied (taal en rekenvaardigheid) als
op sociaal-emotioneel vlak. De samenwerking past
bij nieuwe opvattingen over “leren”, kinderen
maken zich de lesstof zelf eigen, onderzoek en
creativiteit worden gestimuleerd.’

Onderwijspartner
WG van de Hulstschool: ‘Ten eerste vind ik het heel
erg belangrijk dat kinderen in aanraking komen
met kunst en cultuur en dat ze naar het museum
gaan. Dat is belangrijk om hun blik op de wereld te
verruimen. Het onderwerp van het Feest! Weet wat
je viert-programma in Museum Catharijneconvent
sprak me daarnaast erg aan omdat de overeenkomsten en verschillen tussen de wereldreligies aan
bod komen. Op school besteden we aandacht aan
de christelijke feesten en via het lesboek “Wereldwijd geloven” behandelen we andere religies.
Dat doen we in de bovenbouw. Daar paste Feest!
Weet wat je viert goed bij. Ik heb met het museum samengewerkt als lid van een klankbordgroep
aan het ontwikkelen van een nieuwe interactieve
rondleiding voor de middenbouw binnen het feestproject. We hebben gebrainstormd over de rondleiding, bij welke vakken het kan aansluiten, welke
werkvormen geschikt zouden zijn en we hebben het
programma vervolgens met onze eigen klas getest
en doorontwikkeld.’
13

Cultuurmenu Den Haag –
Samenwerkingsverband van
achttien musea, Den Haag
Cultuurmenu Den Haag
Het Cultuurmenu Den Haag wil bereiken dat erfgoedinstellingen structureel samenwerken met de
scholen, zodat het inhoudelijk programma van het
Cultuurmenu blijft aansluiten op het schoolcurriculum en bij de kerndoelen van de vakken die
op school behandeld worden. Er is een leerlijn
gemaakt waaruit de scholen zelf kunnen putten.
Onderwijspartner
Onze Wereld, vertegenwoordiger van 84 basisscholen: ‘Voor de kinderen staat bij ons het plezier
in de les voorop, maar zij weten meestal nog veel
te vertellen over wat ze hebben gezien en gedaan.
Soms zijn ze naar een museum geweest dat
heel dicht bij hun eigen belevingswereld ligt,
zoals Muzee Scheveningen of Panorama Mesdag
(Onze school staat in Duindorp), maar de les in de
Gevangenpoort maakt natuurlijk altijd heel veel
indruk. Ze leren over verschillende soorten kunst,
maar gaan bijvoorbeeld ook naar het Kinderboekenmuseum. Ze leren over hoe dingen vroeger gingen
en dat allemaal gekleurde vakjes in een schilderij
ook kunst is. Omdat ze alles zelf kunnen zien en ervaren maken de lessen vaak veel indruk. In de klas
hebben we natuurlijk niet zoveel aanschouwelijk
materiaal beschikbaar. Daarbij vind ik dat de
lessen, zoals ze tegenwoordig worden gegeven,
veel interactiever zijn en veel meer aansluiten op
de belevingswereld van de kinderen dan zo’n 15-20
jaar geleden. Bovendien sluiten deze lessen in ieder
geval heel goed aan op het kerndoel: De leerlingen
verwerven enige kennis over en krijgen waardering
voor aspecten van cultureel erfgoed.’

Flipje en Streekmuseum Tiel, Tiel

Hermitage Amsterdam, Amsterdam

Joods Historisch Museum, Amsterdam

Reizen in de tijd
Het Flipje en Streekmuseum Tiel biedt met een
groot aantal partners een digitale leerlijn die het
lokale erfgoed als drager heeft, waarop andere
culturele disciplines zoals dans, drama, literatuur,
beeldend, mediavaardigheden en muziek
aansluiten. De leerlijn heeft twee rode draden,
‘Wie ben ik?’ en ‘Wie wat bewaart’. In het ruime
aanbod van bezoeklessen vinden musea, het
regionaal archief, de regionale bibliotheek, forten,
kastelen, de regionale archeologische dienst, lokale
oudheidkundige kringen, het bezoekerscentrum
Natuur & Milieu Educatie, het Centrum voor de
Kunsten in Tiel en zelfstandig kunstenaars een
plaats door bezoekaanbod te maken bij een of
meerdere thema’s.

Hermitage voor Kinderen
De Hermitage voor Kinderen draait om social
inclusion. Ieder kind heeft recht op ontdekking van
zijn of haar creatieve talent. De Hermitage
Amsterdam vindt het van groot belang dat
iedereen toegang heeft tot cultuur en creatief
kan werken, te beginnen bij kinderen in het basisonderwijs. Het is daarom dat de Hermitage voor
Kinderen in het leven is geroepen: een intensief en
gratis kunstonderwijsprogramma voor het basisonderwijs in regio Amsterdam.

Huis met een verhaal
Kinderen maken kennis met de joodse geschiedenis
van hun buurt. ‘Huis met een verhaal’ opent
een gesprek over de buurt, over vroeger en nu,
waardoor leerlingen begrip en respect krijgen voor
buurtgenoten van vroeger en nu, ongeacht hun
achtergrond, geloof of politieke overtuiging.

Onderwijspartner
CBS Herwijnen: ‘Vanuit de behoefte te voldoen
aan gedegen cultuuronderwijs is het een feest om
gestructureerd, middels een of meerdere leerlijnen
te werken aan cultuureducatie in de gehele periode
van Primair Onderwijs. Onderdeel van de bezoeklessen in deze leerlijnen is aanbod van het Flipje en
Streekmuseum Tiel. Het museum heeft een insteek
voor de leerlingen uit het Primair Onderwijs en
stelt zich op een maatschappelijk relevante manier
op. Kennelijk heeft het museum zich als opdracht
gegeven niet zo zeer zijn bezit te tonen maar een
kader te creëren waarin zijn jonge bezoekers een
antwoord krijgen op hun niveau.’

14

Onderwijspartner
Linnaeusschool en St. Janschool: ‘In het rijke
Amsterdamse museumaanbod valt één museum
op. Namelijk de Hermitage voor Kinderen. Al vele
jaren gaan onze leerlingen en hun ouders op
bezoek bij het museum. Ze gaan niet alleen op
bezoek, maar zijn zelf ook actief bezig. Zo hoort
een museum te zijn. Aandacht voor de historie,
maar in elke kind schuilt een kunstenaar.’

Onderwijspartner
Basisschool De Kraal: ‘Wij vinden het belangrijk dat
leerlingen van De Kraal leren over de geschiedenis
van hun eigen buurt en over wat uitsluiting en
discriminatie van een bepaalde bevolkingsgroep
kan veroorzaken. Het gaat niet alleen over
geschiedenis, maar ook over joods leven nu. Dit
ontdekken ze onder andere in het Kindermuseum
van het Joods Historisch Museum en bij het bezoek
aan de Hollandsche Schouwburg. Het feit dat
ook de eigen achtergrond van de leerlingen een
belangrijke rol speelt tijdens dit project vinden wij
een meerwaarde. De leerlingen maken zelf een
tentoonstelling waar ze trots op kunnen zijn en die
door ouders en buurtgenoten kan worden bezocht,
een groot pluspunt van Huis met een Verhaal. De
ontmoeting met Lotty, die de Tweede Wereldoorlog
zelf meemaakte, maakt een onvergetelijke indruk
op de leerlingen.’

15

Meestal vraagt een museum aan scholen om een
bezoek te komen brengen. Die situatie wordt in dit
programma omgedraaid. Basisschool De Driehoek
in Hilvarenbeek heeft een leegstaand klaslokaal ter
beschikking gesteld dat dient als expositieruimte.
De Driehoek stelt haar deuren open zodat ruim
700 leerlingen van zeven scholen in de regio de
tentoonstelling kunnen bezoeken.

Kröller-Müller Museum, Otterlo

Maritiem Museum Rotterdam, Rotterdam

Stadsmuseum Zoetermeer, Zoetermeer

Elke Dag Kunst, de digitale scheurkalender
Elke Dag Kunst heeft een vaste plek op het
digitale schoolbord in de klas op de basisschool.
Op een vast tijdstip wordt er in de klas aandacht
besteed aan een stuk uit de museumcollectie. Dat
kan bij allerlei verschillende vakken zijn. Het object
wordt gekoppeld aan een historische gebeurtenis
in de omgeving van de school. Zo blijft de collectie
de hele schooltijd meegroeien met de scholieren
en leren zij direct over hun lokale geschiedenis.
Het museum en de school hebben samengewerkt
om te kijken hoe zij de collectie van het museum
kunnen inzetten bij de ontwikkeling van het kind
tijdens de hele schooltijd. De stukken op het
digitale schoolbord sluiten aan bij de lessen van
de scholen die meedoen.

Terug-In-De-Tijd-Reis
De Terug-In-De-Tijd-Reis is een samenwerkingsproject van het Maritiem Museum Rotterdam met
de PABO van Hogeschool Rotterdam. Tijdens een
serie vrijdagmiddagen kunnen basisscholen met de
gehele bovenbouw het museum gratis bezoeken.
Studenten van de PABO brengen historische figuren
uit ons maritieme heden en verleden tot leven,
vertellen spannende zeemansverhalen en zetten de
kinderen aan tot speuren, zingen, acteren en
knutselen. De middag wordt besloten met een
korte Maritieme musical.

Kroontjespen versus Tablet
Dit project is een cross-over tussen leerlingen van
groep zeven en acht en ouderen die in de jaren ’50
dezelfde leeftijd hadden als deze basisschoolleerlingen. Tijdens het programma komen leerlingen en
ouderen samen om over verschillende geschiedenisthema’s te praten.

Onderwijspartner
PABO van Hogeschool Rotterdam:
‘Projectonderwijs is een belangrijk onderdeel
van het tweedejaars curriculum op de PABO. De
studenten leren hun pedagogische, didactische,
interpersoonlijke en organisatorische competenties
in te zetten in een praktijksituatie die afwijkt van
de situatie op de basisschool. Erfgoededucatie
is daar bij uitstek geschikt voor. De studenten
maken tijdens de Terug-In-De-Tijd-Reis kennis met
het educatief aanbod van musea en ontwikkelen,
meer specifiek, zelf activiteiten die bij de context
van het Maritiem Museum passen. Doordat ze
hun activiteit gedurende vier vrijdagen uitvoeren,
ervaren de studenten voor het eerst hoe het is om
boven de lesstof te staan en de eigen competenties
aan te kunnen scherpen.’

Onderwijspartner
BSO De Kleine Prins: ‘De school is al jaren een
schoolkaarthouder en wilde graag mee onderzoeken hoe de brug naar het onderwijs verder
kan worden bekrachtigd, op een nieuwe, eigentijdse manier. Door samen te werken, ook met
de Gemeente en het archief, kun je iets maken
wat blijvende waarde heeft. Iets wat meer is dan
een tijdelijk project en kunst verbindt met andere
vakken en leerdoelen. Het samenbrengen en uitwisselen van expertise zorgt ervoor dat Elke Dag
Kunst aansluit bij het museum én bij de ervaring en
beleving van leerkrachten en kinderen. Door goed
te testen en samen te evalueren, maken we het
samen steeds wat beter.’

Onderwijspartner
Koningin Beatrixschool en de Prinses Amaliaschool:
‘Om echt aan te sluiten op de vragen vanuit het
onderwijs besloten we een samenwerkingsverband
aan te gaan met een basisschool. Het museum
heeft de leerlingen als experts ingezet om erachter
te komen wat zij echt zouden willen weten over
die tijd. In overleg met twee leerkrachten van de
school is de les samengesteld.’

Techniekmuseum HEIM, Hengelo
Het Technieklokaal
De leerlingen leren het industrieel erfgoed van
Hengelo kennen. Ze worden zich bewust van de
sporen van het verleden die in hun eigen omgeving
te vinden zijn. Met als gevolg dat ze anders kijken
naar hun eigen woonplaats, met meer waardering
voor de geschiedenis ervan.

Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch,
’s-Hertogenbosch
Hoog, diep en ver
Het museum maakt een museale ervaring mogelijk
voor kinderen uit de onderbouw van de basisschool.
Door te onderzoeken, reflecteren en creëren komen
leerlingen in contact met kunst en kunstenaars.
16

Onderwijspartner
Basisschool De Driehoek: ‘Ik vind het goed om
aan te sluiten op de expositie en daar lessen bij te
maken. Daarnaast maken we regelmatig exposities
met de werken van de kinderen. Wij gaan niet
zomaar met alle kinderen naar een museum in een
grotere stad. Dan zijn we afhankelijk van vervoer
en dat kost veel tijd en veel geld. En in Hilvarenbeek
is het aanbod beperkt. Dat geldt ook voor de
scholen in de omliggende dorpen. Het vervoer is
echt een punt. Daarom is dit project zo goed.’

Onderwijspartner
OG Titus Brandsma: ‘Bij ons thema ‘Erfgoed’ sluit
het Techniekmuseum HEIM perfect aan. Het staat
vol met industrieel erfgoed. Machines die gemaakt
zijn door Machinefabriek Stork, apparatuur uit de
zoutfabriek van Akzo, weefgetouwen en spoelmachines uit de textielfabieken van Hengelo. Hier
wordt inzichtelijk en aanschouwelijk gemaakt waar
de leerlingen op school mee bezig zijn.’

17

Finalisten

Uit de genomineerden koos de jury op basis van de
criteria uit het toetsingskader drie finalisten voor de
Museumeducatie Prijs. Een van de finalisten ontving
op 14 oktober 2015, tijdens het internationale congres
‘Hands On! Children in Museums’ de Museumeducatie
Prijs van €50.000 om het samenwerkingsproject te
verbeteren en te verspreiden.
Van Abbemuseum, Eindhoven

Zeeuws Museum, Middelburg

Anders kijken, anders leren
Aan de hand van professionele, levensechte
replica’s van kunstwerken biedt het programma
van het Van Abbemuseum leerlingen een (bijna)
echte kunstervaring aan. Wanneer een school
om wat voor reden niet naar het museum kan
komen, komt het museum naar de school toe.
De school wordt tijdelijk zelf een kleine versie
van het echte Van Abbemuseum, waardoor
er een laagdrempelige, vanzelfsprekende
museumervaring wordt gecreëerd voor de hele
school. De school is tijdelijk eigenaar van de
museumcollectie.

ZM in de school
Het Zeeuws Museum heeft een uitleencollectie
van museale voorwerpen waarmee het museum
naar basisscholen in Zeeland reist. De voorwerpen
vormen de basis van een doorlopende ontwikkelleerlijn voor het primair onderwijs.
Onderwijspartner
ABS: ‘Onze school doet graag mee aan ZM in de
school. Aanleiding om mee te doen was de vraag
hoe wij ons geschiedenisonderwijs meer konden
laten (her)leven. Onze school ligt twee straten
van het museum verwijderd. Onze kinderen,
hun leerkrachten en hun ouders gaan naar het
museum én het museum komt bij ons! Het is zó
krachtig om school en museum te combineren.
Op het moment dat een museumstuk in de klas
wordt gepresenteerd, zie je dat de kinderen
verhalen bedenken en zich veel beter inleven in het
onderwerp. In de weken dat het project start, zie
je een deel van de klas veranderen in een museum.
De aanblik van zelfgetekende kruidnagelbootjes,
kinderen die zelf vuur leren maken op het veldje bij
school, in zelfgemaakte klederdracht naast foto’s
van opa en oma in streekkostuum: onbetaalbaar!
De afgelopen jaren hebben de medewerkers
van het museum, steeds in overleg met onze
leerkrachten, het programma cultureel erfgoed
opgebouwd. Daardoor kon er geschaafd worden
en ingespeeld op ervaringen van leerlingen en
leerkrachten. Samenwerking met het ZM is voor
onze school niet meer weg te denken uit ons
lesprogramma!’

Onderwijspartner
De Hasselbraam: ‘Met het Van Abbemuseum,
dat op een steenworp afstand ligt, hebben
we als school een bijzondere samenwerking.
Afgelopen twee schooljaren zijn replica’s van echte
kunstwerken uit het museum tijdelijk in de school
tentoongesteld. Meerwaarde hiervan is dat een
stukje museum in de school is gecreëerd. Kinderen
kunnen het kunstwerk op school bekijken en later
ook echt in het museum. Dit zorgt bij veel kinderen
voor herkenning, waardoor meer betrokkenheid
wordt gegenereerd bij het echt bezoek aan het
museum. Het was voor de kinderen bijzonder om
te zien hoe voorzichtig de kunstwerken behandeld
worden (handschoenen, rode tape op de vloer,
veel verpakkingsmateriaal). Hierdoor wordt de
wereld achter het schilderij ook zichtbaar. De
museumdocenten weten de kinderen en docenten
te inspireren om anders naar de schilderijen en de
wereld te kijken. Een andere invalshoek zorgt voor
nieuwe ideeën en een frisse blik.’

18

Kröller-Müller Museum, Otterlo
Elke dag kunst
De digitale scheurkalender van Kröller-Müller is
iedere dag aanwezig in de klas. De flexibiliteit van
het programma geeft docenten de mogelijkheid
en de vrijheid om de kunstwerken en daaraan
verbonden opdrachten en werkvormen dagelijks in
te passen in het onderwijs. Het relatief eenvoudige
format verbindt kunst met lokale geschiedenis,
filosofie en aardrijkskunde en biedt volop
mogelijkheden om in samenwerking met scholen,
gemeentes en archieven eigen scheurkalenders te
ontwikkelen.

Winnaar!

Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam
Het Boijmans Taal- en rekenprogramma
Museum Boijmans Van Beuningen onderzoekt
met dit programma hoe cultuuronderwijs in het
basisonderwijs bijdraagt aan de vaardigheden op
het gebied van taal en rekenen. Sterk daarbij is de
intensieve samenwerking tussen het museum en
twee scholen. Het programma laat zien hoe kunst
en cultuur een integraal onderdeel kunnen zijn van
de twee vakken die het grootste deel van het
curriculum van het Primair Onderwijs uitmaken.
Flipje- en Streekmuseum Tiel, Tiel
Reizen in de tijd
Reizen in de tijd is een digitale leerlijn van cultuuren erfgoedonderwijs die het culturele aanbod in
de omgeving van de school met het onderwijs
verbindt. Mooi daarin is dat de culturele identiteit
van de leerlingen en nadenken over verzamelen
de basis vormen van thema’s binnen Reizen in
de tijd. Doordat er meerdere scholen en cultuuren erfgoedaanbieders bij betrokken zijn, krijgen
leerlingen een rijk aanbod met een inhoudelijke
samenhang. Het Flipje en Streekmuseum Tiel heeft
samen met Gelders Erfgoed en de schoolbesturen
van Fluvium en Logos het initiatief genomen voor
de vernieuwing van deze leerlijn en werkt hierbij
samen met tal van partners.
19

Beschouwing
Aan de hand van de goede voorbeelden en
gesprekken die gevoerd zijn met professionals
van scholen en musea door heel Nederland heeft
de Taskforce een beschouwing gemaakt over
verdere versterking van de samenwerking tussen
scholen in het primair onderwijs en musea. Deze
samenwerking is gericht op het gezamenlijk opstellen
van museumeducatieprogramma’s. De beschouwing
bestaat uit een opsomming van inhoudelijke en
praktische ingrediënten voor succesvolle samenwerking,
bevindingen en tot slot aanbevelingen.

Ingrediënten voor succesvolle
samenwerking
Inhoudelijk
Zoek dialoog op inhoud
Om de daling van het aantal schoolbezoeken tegen
te gaan moeten musea inzetten op inhoudelijke
samenwerking met scholen. Scholen hebben
in toenemende mate behoefte aan educatieve
programma’s die direct aansluiten op de inhoud
van het lesprogramma. Laat de samenhang met
het onderwijscurriculum zien. Maak educatieprogramma’s samen met de scholen, zodat inhoud
en vorm passen binnen de wereld van het primair
onderwijs. Biedt verrijking van het curriculum en
waar mogelijk vervanging van het lesprogramma.
Het cultuuraanbod voor scholen is erg groot, en
scholen zien soms door de bomen het bos niet
meer. Door in directe samenwerking voor beide
partijen meerwaarde te creëren wordt de kans op
verbondenheid in de toekomst vergroot.
Om de inhoudelijke dialoog goed te voeren dienen
scholen hun vraag richting musea goed te kunnen
formuleren. Het is belangrijk dat leerkrachten
basiskennis hebben van en aﬃniteit met cultuur20

educatie om te weten hoe musea de inhoud van
het lesprogramma kunnen versterken. In dat geval
reikt de samenwerking verder dan een eenmalige
buitenschoolse activiteit, maar worden musea door
scholen écht gebruikt als de educatieve kenniscentra die het zijn.
Voor veel musea is kennis opdoen over kunst het
doel van educatieve programma’s, terwijl voor
scholen een museumles of -bezoek een middel
is om iets te leren. Beide zijn belangrijk, en door
inhoudelijke afstemming wordt de opbrengst voor
de leerling, waar het uiteindelijk om te doen is,
vergroot.
Er zijn van musea die jaarlijkse bijeenkomsten met
scholen en erfgoedinstellingen en in sommige gevallen de gemeente organiseren om de inhoud en
de planning van het cultuuraanbod te bespreken.
Andere musea werken in een doorlopend samenwerkingsverband met een (klein) aantal scholen
aan verbetering van het educatieve aanbod.
De Taskforce ziet deze vormen van inhoudelijke
afstemming als een goede manier om museumeducatie te verankeren in het basisonderwijs.
Zowel scholen als musea zijn gebaat bij meerjarige
samenwerking. Samenwerking moet zich vaker
richten op de lange termijn en bestendige relaties
dan op losse projecten of een eenmalig bezoek.

Praktisch
Leg direct persoonlijk contact
De Taskforce hoort in alle gesprekken met scholen
en musea dat direct persoonlijk contact tussen
scholen en musea als een belangrijke succesfactor
wordt ervaren om de samenwerking vorm te geven.
Musea bedenken creatieve oplossingen om met
scholen in contact te komen door het organiseren
van bijeenkomsten in het museum of op scholen. Er
worden klankbordgroepen opgezet van leerkrachten
en/of leerlingen om educatieprogramma’s te
testen. Direct persoonlijk contact blijkt de beste
investering in de inhoudelijke samenwerking.

dat geval niet altijd gegarandeerd.
De Museumvereniging heeft al eerder, in 2011 en
2012, in opdracht van het ministerie van OCW
onderzocht op welke wijze museumbezoek door
kinderen tot en met 12 jaar gestimuleerd kan
worden. Het onderzoek ‘Stimuleren van museumbezoek door kinderen’ trok de volgende conclusie:

‘Uit de experimenten blijkt dat gratis
toegang voor kinderen tot en met
12 jaar leidt tot duizend of enkele
tienduizenden extra bezoeken van
kinderen per jaar. Dit is slechts een
bescheiden toename. Bij integrale
invoering van gratis toegang voor
kinderen moeten ook de bezoeken
worden vergoed die voorheen werden
betaald. In 2010 zou dat om € 6,3
miljoen zijn gegaan. Dat zou leiden
tot honderden euro’s per extra bezoek.
Basisscholen laten zich net als gezinnen
bij de keuze van een museum vooral
leiden door inhoudelijke overwegingen.
Het bezoek moet bovendien passen in
het lesprogramma. De toegangsprijs
speelt hoogstens een rol als dissatisfier
als deze te hoog is. Voor het vervoer
geldt hetzelfde. Scholen bezoeken
doorgaans een museum dat dichtbij
is – met autorijdende ouders of de
leerlingen komen lopend of fietsend.’

Ken elkaars planning
Scholen zijn enorm druk bezet, het curriculum is
overvol. Thema’s, programma’s en nieuwe projecten overladen de school. Musea hebben op hun
beurt niet allemaal een team aan museummedewerkers die zich met educatie bezig houden
om continu de banden met scholen aan te halen.
Tijd en mankracht zijn schaarse goederen; prioriteit
geven aan samenwerking en daarvoor een geschikt
moment vinden is essentieel om met elkaar te
werken. Door elkaars planning te kennen kan de
samenwerking beter afgestemd worden. Scholen
maken in mei of juni al een planning voor het
volgende jaar; musea kunnen daarbij aansluiten.
Financiën en vervoer
In alle gesprekken komt terug dat financiën en
vervoer belangrijke praktisch elementen zijn bij het
organiseren van museumbezoek,
Via de Prestatiebox Primair Onderwijs hebben
basisscholen €11,50 per leerling per jaar beschikbaar voor cultuureducatie. Scholen geven in de
gesprekken aan dat dit bedrag in veel gevallen te
laag is om een museumbezoek en vervoer van te
kunnen betalen en dan later in het jaar nog een
keer een ander buitenschools programma te organiseren. Vaak wordt het budget ook ingezet voor
bijvoorbeeld het ontwikkelen van een leerlijn,
gastlessen op school of een bezoek buiten de
school. Ook dan is het budget snel op. Scholen
lossen dit op door ouders om een extra bijdrage
te vragen of om ouders te vragen zelf het vervoer
te organiseren. Uiteraard verhoogt dit de drempel
voor scholen om museumbezoek te organiseren.

De conclusie van het onderzoek strookt met wat
de Taskforce is tegengekomen in de gesprekken.
Inhoudelijke overwegingen zijn doorslaggevend bij
het wel of niet kiezen voor een museumbezoek.
Gratis toegang en vervoer maken het gemakkelijker
voor scholen om te kiezen voor museumeducatie in
plaats van andere vormen van cultuureducatie of
(buitenschoolse) programma’s. In een gesprek met
een museum werd aangegeven dat scholen een
afspraak voor een museumbezoek zonder vervoer
een keer letterlijk afbelden, omdat er zicht was op
een uitstapje naar een pretpark met vervoer. Het
omgekeerde voorbeeld werd ook een keer genoemd.
Vervoer is wel degelijk van enige invloed, maar inhoudelijke aansluiting weegt het zwaarst.

Via cultuurmenu’s of intermediairs worden cultuureducatieprogramma’s aangeboden aan scholen
binnen het budget van €11,50, maar dan is er vaak
geen directe inhoudelijke afstemming tussen
scholen en musea. Aansluiting op het curriculum is

De Taskforce is meerdere gevallen tegengekomen
waar scholen en musea alternatieven regelen.
Er worden bijvoorbeeld ouders ingezet.
Buiten de Randstad is het veel gebruikelijker dat
ouders kinderen wegbrengen bij buitenschoolse
21

Bevindingen

activiteiten. Er worden soms ook afspraken gemaakt met vervoerders om in de daluren goedkoop
een hele bus in te zetten om een schoolklas naar
het museum te brengen.

Ruimte voor groei bij samenwerking
basisscholen en musea
De Taskforce ziet ruimte om de samenwerking
tussen scholen in het primair onderwijs en musea
op het gebied van gezamenlijke ontwikkeling van
educatieprogramma’s te laten groeien.

Tot slot ziet de Taskforce een kans voor musea om
binnen een regio onderling afspraken te maken over
financiën en vervoer. Verschillend aanbod van prijs
en vervoer kan concurrentie in de hand werken.

Eerder onderzoek heeft laten zien dat de
educatieve programma’s van musea vooral
aanbodgericht zijn. Meer dan zestig goede voorbeelden van samenwerking tussen scholen en
musea die door de Taskforce zijn opgehaald, laten
zien dat er ook sprake is van samenwerking. Echte
inhoudelijke samenwerking gaat echter een stap
verder dan vraaggericht werken. Daar is volgens de
Taskforce nog ruimte te winnen. Samen educatieve
programma’s ontwikkelen biedt een kans om de
twee sectoren dichter bij elkaar te brengen.

a) cultuureducatie een duidelijke en herkenbare
plek in het curriculum van het primair onderwijs
Het programma #Onderwijs2032, de nationale
dialoog over de vernieuwing van het curriculum in
het primair onderwijs, moet een vaste plek bieden
aan cultuureducatie in het funderend onderwijs.
Zo adviseerde het LKCA onlangs in de ‘Visie op
cultuureducatie in het Funderend Onderwijs Inbreng Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie
en Amateurkunst in de nationale discussie
#Onderwijs2032’.

Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

‘Cultuureducatie dient een duidelijke en
herkenbare plek te houden en te krijgen
in het curriculum van het funderend
onderwijs. Cultuur en cultuureducatie
spelen een belangrijke rol in de vorming
en ontwikkeling van een jong kind
tot adolescent in alle facetten van
zijn identiteit en persoonlijkheid en
ter voorbereiding op zijn rol in de
maatschappij en zijn werkzame leven.

Musea geven aan dat dergelijke samenwerking veel
tijd en mankracht vergt. Vooral voor kleinere
musea is maatwerk bieden op educatief gebied
een forse opgave. Bij grote musea is die ruimte
lastig te vinden doordat het ministerie van OCW de
eis stelt dat het museum een bepaald aantal leerlingen per jaar het museum in moet krijgen. Die eis
wringt met de wens van scholen tot het bieden van
maatwerk.
Musea worstelen met dit dilemma. Zet ik in op
het behalen van de kwantitatieve doelstelling of
investeer ik in inhoudelijke samenwerking met
het onderwijs? Daarbij komt dat wanneer musea
educatieve activiteiten buiten het museum organiseren - iets wat scholen steeds vaker vragen - het
aantal leerlingen dat hiermee bereikt wordt niet
meetelt voor de prestatie-eis van de subsidiërende
rijksoverheid.
De Taskforce voorziet echter dat het aanbodgericht
verspreiden van museumeducatieprogramma’s
steeds minder eﬀectief zal zijn. Tegelijkertijd vinden scholen cultuureducatie, waar museumeducatie deel van uitmaakt, steeds belangrijker. Dat is
een uitgelezen kans voor musea om hun educatieve
programma’s in het primair onderwijs te realiseren, maar dan moeten die programma’s wel in het
curriculum verwerkt zijn. Bij zo’n samenwerking
wordt het museum daadwerkelijk benut als extern
kenniscentrum op het gebied van cultuureducatie.
Museumeducatie kan verder verankerd
worden in het primair onderwijs
Voor verdere verankering van museumeducatie in
het primair onderwijs is volgens de Taskforce nodig
dat: a) cultuureducatie een duidelijke en herkenba-

22

re plek krijgt in het curriculum van het primair
onderwijs, b) de PABO-studenten een stevigere
basis meekrijgen wat betreft cultuureducatie, en
c) leerkrachten die op school bezig zijn met cultuureducatie beter in positie gebracht worden.

In het primair onderwijs moet een
geïntegreerd cultuurcurriculum
opgenomen worden. De kern van dit
curriculum bestaat uit het deel van de
cultuureducatie dat gemeenschappelijk
is voor alle disciplines, en bestaat
uit het verwerven, toepassen en
ontwikkelen van het artistiek-creatieve
proces en de cultuurhistorische context.
Daarnaast dient er voldoende aandacht
te blijven voor de afzonderlijke
kunstdisciplines en cultuurerfgoed
zodat de leerling daar ruimschoots
kennis mee kan maken. Heldere
eindtermen voor het basisonderwijs
moeten zorgen voor een gelijke basis en
een gelijk niveau voor alle leerlingen in
het land.’
De Taskforce onderschrijft deze aanbeveling.
Bij scholen en musea overheerst het gevoel dat
cultuureducatie nog te veel behoort tot de franje
in het onderwijs: leuk maar niet echt belangrijk. In
23

de gesprekken wordt herhaaldelijk aangegeven dat
cultuureducatie te vrijblijvend is zolang het geen
betekenisvol onderdeel is van het toezichtkader
van de Onderwijsinspectie. Cultuureducatie is een
belangrijk onderdeel van de vorming van jonge
kinderen en dient een vaste plek te krijgen in het
curriculum.
b) de PABO-studenten een stevigere basis
meegeven wat betreft cultuureducatie
Als musea vanuit de vraag van scholen moeten
werken, moeten scholen de vraag aan musea
goed kunnen formuleren. In de gesprekken
met de Taskforce geven leerkrachten aan dat zij
onvoldoende in staat zijn om hun vraag inhoudelijk
helder te formuleren. Als reden noemen ze dat zij
vanuit de lerarenopleiding onvoldoende kennis en
vaardigheden meekrijgen om in de klas handen en
voeten te geven aan cultuureducatie.

Zeeuws Museum, Middelburg

programma ‘10voordeleraar.nl’, een initiatief van
hogescholen om de PABO opleiding te verbeteren,
is ook een kennisbasis voor cultuureducatie
opgenomen. Op een groot deel van de PABO’s
wordt een minor cultuureducatie aangeboden.
Deze is echter facultatief. Studenten aan de Fontys
PABO kunnen een master kunst en cultuur volgen.
Cultlab.nl is een initiatief waar een basisschool
samen met de PABO cultuurlessen maakt. Er is
bovendien een netwerk van PABO’s die in hun
lesprogramma aan cultuureducatie doen.
Deze basis moet doorgroeien naar meer structurele
aandacht voor cultuureducatie. Niet iedere aspirant
leerkracht heeft kennis van of aﬃniteit met
kunst en cultuur. In de klas weet men vaak nog
onvoldoende concrete invulling te geven aan
cultuur-educatie en/of leerkrachten weten niet
altijd welke cultuureducatieprogramma’s buiten
school goed werken.

Recent onderzoek van de Inspectie van het
Onderwijs ‘Beginnende leraren blikken terug’
geeft ook aan dat aankomende leerkrachten op
de PABO meer aandacht zouden willen krijgen
voor cultuureducatie.

In Denemarken is een samenwerkingsdriehoek
gecreëerd tussen musea, opleidingen voor docenten
en scholen. De driehoek is gebaseerd op continue
samenwerking, uitwisseling van kennis en wederzijdse stage-ervaringen. De succesvolle werkwijze
staat beschreven in ‘Learning Museum - A Practical
Manual for Collaborative Partnerships between
Museums, Teacher Training Colleges and Schools.’

‘Meer aandacht gewenst voor Engels,
cultuureducatie en burgerschap
Kritiek is er wel op de voorbereiding op
de vakken Engels en cultuureducatie,
slechts een krappe helft van de
afgestudeerden is tevreden over deze
vakken. Circa een kwart tot een
derde deel vindt de voorbereiding
onvoldoende, zowel wat betreft
eigen kennis als wat betreft de
vaardigheid om het vak uit te
leggen. Ook schoolleiders zijn
kritisch over de voorbereiding op het
vak Engels. Zij noemen daarnaast
‘maatschappelijke verhoudingen,
waaronder staatsinrichting’, en ‘actief
burgerschap en sociale integratie’ als
vakken waarvan de afgestudeerden
onvoldoende weten. ‘Het programma
is overvol en daardoor ontbreekt
de tijd voor voldoende aandacht
voor beeldende vorming, muziek en
dergelijke.’

‘Learning Museum 2011-2013 is a Danish
national development and collaboration
project involving 30 museums (cultural
history, science and art museums) and
13 teacher training colleges. The goal
of the project has been to encourage
and develop future primary school
teachers’ use of museums as learning
spaces while further professionalizing
and strengthening museums’ teaching
of primary school pupils. An overall
objective is that primary school pupils
benefit from the many opportunities
oﬀered by art and cultural history
institutions.’
In Nederland zou aan een vergelijkbaar samenwerkingsverband de Reinwardt Academie, de
opleiding voor erfgoedprofessionals, kunnen worden
toegevoegd. In dit netwerk zou samenwerking
duurzaam ingericht kunnen worden, waarbij
musea PABO-studenten helpen om na hun opleiding beter invulling te geven aan cultuureducatie.

De afgelopen jaren hebben de PABO’s het nodige
geïnvesteerd om cultuureducatie in het lesprogramma van de PABO’s op te nemen. In het
24

c) leerkrachten die op school bezig zijn met
cultuureducatie beter in positie brengen.
De Taskforce ziet dat leerkrachten die in het primair
onderwijs verantwoordelijk zijn voor cultuureducatie
op school – de zogenaamde cultuurcoördinatoren
– onvoldoende in positie zijn. De cultuurcoördinator
of Interne Cultuur Coordinator (hierna: ICC’er) is
een leerkracht of directeur op de basisschool die
zich met de ICC-cursus heeft gespecialiseerd in
cultuuronderwijs. De ICC’er maakt vast onderdeel
uit van het schoolteam en is de verbindende factor tussen zijn of haar school en kunstinstellingen.
Volgens metingen van het LKCA waren er in maart
2015 circa 6000 ICC’ers in Nederland. Van alle basisscholen heeft 90% een ICC’er.
De Taskforce heeft gezien dat de ICC’er voor de
musea een sleutelfiguur is als het gaat om samenwerking met de school, maar dat de ICC’ers onvoldoende in positie zijn om binnen de school invulling
te geven aan cultuureducatie. Er zijn te weinig uren
beschikbaar, slechts tien tot twintig per jaar. Leerkracht hebben lesgevende taken, voorbereidende
uren en deskundigheidsbevordering en ‘overig’; de
taak ICC valt onder overig. De ICC’er gaat veelal
uitsluitend over het beleid en de programmakeuze
van scholen, niet over samenwerken met musea op
de inhoud. De ICC’er onderhoudt daarvoor contact

met de intermediaire organisatie die keuzeprogramma’s of cultuurmenu’s aanbiedt, en
vaak niet direct met het museum.
Het niveau van de ICC-opleiding moet worden
versterkt, zeggen leerkrachten en musea die de
Taskforce sprak. De opleiding van veelal niet meer
dan een halve dag verdient kwalitatieve en
kwantitatieve verbetering.
Via de functiemix is het wel mogelijk om ICC’ers
een hoger salaris te betalen, maar zolang de
functie qua omvang en inhoud zo weinig voorstelt,
wordt die mogelijkheid niet benut. De lerarenbeurs,
bedoeld om leerkrachten in het primair onderwijs
een masteropleiding te laten doen, kan ingezet
worden om een master op het gebied van kunst en
cultuur te volgen. Maar ook hiervan wordt niet of
nauwelijks gebruik gemaakt
De taak van ICC’er ligt veelal in handen van één
persoon. Wanneer die persoon wegvalt, bijvoorbeeld
bij zwangerschapsverlof of ziekte, is continuïteit
niet gewaarborgd. Omdat de taak specifiek
bij één persoon in handen ligt is dat, volgens
sommige leerkrachten die de Taskforce sprak, een
excuus voor de overige leerkrachten om zich niet in
cultuureducatie te verdiepen en er vervolgens ook
niets aan te doen.
25

Bestaande doorlopende leerlijnen en
kerndoelen bieden onvoldoende houvast
Uit de gesprekken blijkt dat het ontbreken van een
centraal kader cultuureducatie scholen en musea
te weinig houvast biedt om inhoudelijke invulling te
geven aan samenwerking . Omdat de kerndoelen nu
erg globaal en bescheiden zijn en de doorlopende
leerlijnen in veel gevallen als te dirigistisch en
bureaucratisch worden ervaren, is er behoefte aan
een referentiepunt om kennis uit te putten en zelf
aan de slag te gaan.
In april 2014 heeft het LKCA een verkenning gedaan
naar Erfgoededucatie in het primair onderwijs,
waarin gekeken is naar de aansluiting van erfgoededucatie, waar museumeducatie deel van
uitmaakt, op de kerndoelen.

‘Erfgoededucatie past niet alleen
bij de kerndoelen ‘Kunstzinnige
oriëntatie’ (54, 55 en 56) maar juist
ook bij ‘Oriëntatie op jezelf en de
wereld’ (kerndoel 52). De financiering
voor museale excursies is echter
geoormerkt op ‘kunstzinnige oriëntatie’
en niet op ‘oriëntatie op jezelf en
de wereld’, terwijl qua inhoud met
name historische streekmusea vaak
beter aansluiten op het laatste. In
de praktijk wordt deze aansluiting
al vaak gemaakt. Formeel hoort
erfgoededucatie echter bij de kunsten.
Daar liggen raakvlakken maar het
is ook te smal. Het zou mooi zijn als
erfgoededucatie ook formeel voor beide
richtingen zou kunnen worden ingezet
zonder dat dit een financiële beperking
oplevert.’
De grote hoeveelheid aan doorlopende leerlijnen,
die veelal dankzij subsidies van ‘Cultuureducatie
met Kwaliteit’ zijn ontwikkeld, bieden ook niet
altijd oplossingen aangezien zij weinig flexibel zijn.
Scholen zijn niet verplicht zelf een doorlopende
leerlijn voor cultuureducatie op te stellen en geven
er mede daarom onvoldoende prioriteit aan.
Bovendien wordt in gesprekken met de Taskforce
aangegeven dat scholen veelal onvoldoende
geëquipeerd zijn om de leerlijn zelf te ontwikkelen.
Daarnaast zijn de commercieel verkrijgbare lesmethoden kostbaar. Vaak is een lesmethode
cultuur even kostbaar als een lesmethode voor
andere (verplichte) vakken.

Vanwege het niet-verplichte karakter wordt zo’n
lesmethode cultuur daarom al snel als te duur
ervaren. Dit heeft tot gevolg dat er veel projectmatig ontwikkeld wordt, gekoppeld aan losse
subsidies, maar nagenoeg geen investering wordt
gedaan in producten die langer meegaan.
De recente motie-Monasch (Kamerstuk 32 820,
nr. 162) over het ontbreken van een centraal kader
cultuureducatie sluit hierop aan:

‘Overwegende dat het verwerven van
culturele competenties van toenemend
belang is voor onze samenleving en voor
de brede, toekomstgerichte vorming
van jonge mensen; overwegende
dat het verwerven van culturele en
creatieve competenties zich voor
jonge mensen zowel binnen de scholen
afspeelt als, voor een belangrijk deel,
ook daarbuiten; constaterende dat
er toenemende lokale verschillen
ontstaan 1) in de mate waarin de
binnenschoolse cultuureducatie tot
uitvoering wordt gebracht, en 2) in
het lokale voorzieningenniveau voor
de buitenschoolse cultuureducatie;
overwegende dat hierdoor toenemende
verschillen ontstaan in de toegang van
kinderen en jongeren tot de culturele
en creatieve vorming; overwegende dat
het platform onderwijs onder leiding
van de heer Schnabel dit najaar zijn
advies over de kennis en vaardigheden
waarover leerlingen in het funderend
onderwijs moeten beschikken, gaat
presenteren; verzoekt de regering om
een overkoepelend referentiekader
voor cultuureducatie te ontwikkelen
als gemeenschappelijk houvast voor
samenhangend, weloverwogen beleid
dat niet alleen het onderwijs maar ook
het lokale voorzieningenniveau beslaat;
verzoekt de regering verder om de
verantwoordelijkheden van de betrokken
partijen bij het uitvoeren van het
referentiekader goed vast te leggen.’
Scholen en musea geven aan dat een verplichte,
centraal opgelegde invulling van cultuureducatie
niet gewenst is. Wel ziet de Taskforce kansen voor

26

een referentiekader dat scholen en musea inhoudelijk op weg helpt cultuureducatie in de dagelijkse
werkpraktijk te integreren over een lange periode.

‘Populair zijn de kunstmenu’s die
scholen kunnen inkopen bij culturele
instellingen. In 2009 maakte ongeveer
een kwart van de scholen hier gebruik
van. De kunstmenu’s waarborgen
meestal een evenwichtige opbouw
over de verschillende kunst- en
cultuurdisciplines en over de schooljaren
heen, maar zijn niet per definitie
verbonden met andere vakken en
bieden in het algemeen weinig
mogelijkheid tot verdieping. Volgens de
raden ontstaat hierdoor het gevaar dat
het bij een reeks incidentele activiteiten
blijft.‘

Musea en scholen willen buiten de
aangewezen regio van ‘Cultuureducatie met
Kwaliteit’ kunnen werken
Met het programma ‘Cultuureducatie met
Kwaliteit’ wil het ministerie van OCW de kwaliteit
van cultuureducatie op basisscholen versterken.
De subsidieregeling, die via meerjarenprogramma’s
wordt uitgevoerd door het Fonds voor Cultuurparticipatie, geeft een impuls aan de kennis
en kunde van op dit moment 2500 van de 6541
basisscholen in Nederland. Het is een belangrijke
investering om de kwaliteit van cultuureducatie op
scholen te verbeteren, zo geven de gesprekspartner
van de Taskforce aan.
Scholen en musea geven echter ook aan dat de
geografische begrenzing die het programma
‘Cultuureducatie met Kwaliteit’ kenmerkt vooral
buiten de Randstad als een beperking wordt gezien.
Zowel musea als scholen willen over de door het
programma aangegeven grenzen heen kunnen
werken om elkaar te bereiken. Dat kan nu niet
altijd. Daarnaast geven scholen en musea aan dat
in de huidige subsidieregeling de scholen nog niet
voldoende gestimuleerd worden om zelf invulling te
geven aan cultuureducatie. Het initiatief ligt nog
te veel bij de betrokken culturele instellingen.

Intermediairs kunnen directe samenwerking
tussen musea en scholen aanjagen
Intermediairs werken als tussenpersonen en
brengen het museale aanbod en de vraag van
basisscholen samen. Ook kunst- en cultuurmenu’s
worden wel ingezet als intermediairs. Eerder
onderzoek door de Museumvereniging toont een
positieve correlatie tussen de aanwezigheid van
intermediair en de hoeveelheid bezoeken vanuit
het primair onderwijs. Er zitten praktische
voordelen aan het inzetten van de intermediairs,
maar uit de gesprekken concludeert de Taskforce
ook dat intermediairs soms letterlijk tussen het
museum en school in staan. Dit gaat dan ten koste
van de directe, bestendige relatie.

In de gesprekken met de Taskforce geven scholen
en musea aan dat juist het directe contact tussen
scholen en musea van belang is. Het mag dan
meer tijd kosten, het levert wel betere resultaten
op. Tegelijkertijd geven scholen en musea aan dat
het werk van de intermediairs ook het contact
tussen instellingen kan aanjagen. Het opbouwen
van goede netwerken en inhoudelijke uitwisseling
kost jaren. Bovendien is het waardevol om een
sleutelfiguur te hebben die beide werelden kent.
Het zou bevorderlijk zijn voor de inhoudelijke
samenwerking tussen scholen en musea als
intermediairs het ook tot hun taak zouden rekenen
het directe contact tussen scholen en musea aan
te jagen.

Leerkrachten hebben het gevoel weinig invloed te
hebben op het culturele aanbod dat ze krijgen via
intermediairs. Tegelijkertijd is het volgens scholen
ook wel praktisch om met een intermediair te
werken. Eerder onderzoek van de Onderwijsraad,
‘Cultuureducatie: leren, creëren, inspireren!’, wees
ook al op het gevaar voor kortstondigheid en
weinig diepgang:
27

Cultuurmenu, Den Haag

Aanbevelingen

De aanbevelingen beschrijven wat er volgens de
Taskforce met de bevindingen uit de gesprekken
met scholen en musea moet gebeuren om de
samenwerking tussen het primair onderwijs en musea
verder te versterken.

Gebruik de goede voorbeelden ter inspiratie
en raadpleeg de dragers van deze goede
voorbeelden
Hoewel nog lang niet overal sprake is van daadwerkelijke samenwerking tussen musea en scholen
zijn er wel al veelbelovende samenwerkingsprojecten die beleid en praktijk tot voorbeeld
kunnen dienen.
De Taskforce beveelt de minister van OCW aan om
de drie finalisten en in het bijzonder de winnaar
van de Museumeducatie Prijs 2015 te betrekken bij
vraagstukken rond cultuureducatie. Zo kunnen de
goede voorbeelden bijdragen aan het opstellen van
een referentiekader voor cultuureducatie, waartoe
de minister door de Tweede Kamer is uitgenodigd.
Dat zou houvast kunnen bieden aan scholen, musea en (lokale) overheid. Belangrijk hierbij is om niet
uit te gaan van een verplicht, centraal opgelegd
kader, maar om een referentiekader te bieden.
De Taskforce raadt de Museumvereniging en met
name de sectie Publiek en Presentatie (kenniskring
museumeducatoren) aan deze goede voorbeelden
van museumeducatie en de contacten met het
onderwijs die zijn opgedaan tijdens dit project te
benutten om de samenwerking met het onderwijs verder uit te bouwen en bestendige relaties te
ontwikkelen. Te denken valt aan: het vormen van
netwerken waarin naast museummedewerkers
die met educatie bezig zijn ook leraren, ICC’ers
en schoolleiders zitting hebben, het bieden van
een platform voor kennisdeling en discussie, het
organiseren van congressen waarvoor ook onderwijsvertegenwoordigers worden uitgenodigd, het
houden van speciale vakbijeenkomsten en het doen
van onderzoek naar voortgang en ontwikkeling
van samenwerking tussen scholen en musea. In de
aanloop naar de volgende edities van de Museumeducatie Prijs zou zichtbaar gemaakt moeten
worden wat zich verder aan goede samenwerkingspraktijken ontwikkelt.
28

Vergroot de algemene kennis en kunde over
cultuureducatie op basisscholen
Leerkrachten op basisscholen geven aan zich vaak
handelingsverlegen te voelen waar het gaat om
cultuureducatie. Zij weten niet goed hoe invulling
te geven aan cultuureducatie in de klas of hoe
samenwerking met kunstinstellingen aan te gaan.
Tegelijkertijd geven leerkrachten aan cultuureducatie wel heel belangrijk te vinden. De initiële
opleiding op de PABO schiet kennelijk tekort op het
gebied van cultuureducatie. Weliswaar wordt
inmiddels op veel PABO’s een minor cultuureducatie
aangeboden, maar deze is facultatief.
De Taskforce beveelt daarom aan voor alle PABOstudenten de kennisbasis cultuureducatie verplicht
in de opleiding op te nemen. Voorts beveelt de
Taskforce aan om musea te betrekken bij de
invulling van het onderdeel cultuureducatie op de
PABO’s. Zittende leerkrachten zouden met de
subsidie van `Cultuureducatie met Kwaliteit’
bijgeschoold kunnen worden, waarbij de musea
een inhoudelijke rol kunnen vervullen. Zo kan de
kennis van en aﬃniteit met cultuureducatie binnen
de scholen en bij alle leerkrachten worden vergroot
en ligt dit niet slechts bij één persoon, de cultuurcoördinator, of bij die leraren in opleiding die kiezen
voor de minor cultuureducatie. Hierdoor zullen
bovendien al tijdens de opleiding contacten
ontstaan tussen scholen en musea, waarvan
later de vruchten geplukt kunnen worden.
De Taskforce is van mening dat regelmatig
museumbezoek door leraren een positieve bijdrage
zal leveren aan de aﬃniteit met kunst en cultuur,
waardoor de kwaliteit van cultuureducatie op
school zal verbeteren. Het verdient dan ook
aanbeveling om te zoeken naar wegen om
museumbezoek van leraren te stimuleren.
De Taskforce heeft vernomen dat de
Onderwijscoöperatie (beroepsvereniging van
leerkrachten in het basis- , voortgezet- en
29

Laat musea scholen betrekken bij het maken
van educatieprogramma’s
Samenwerking tussen basisscholen en musea
bestaat al op veel plekken in Nederland. De
mooie voorbeelden die de Taskforce ophaalde in
de voorbereiding op de prijsvraag, bewijzen dat.
Desalniettemin is nog lang niet overal sprake van
daadwerkelijke samenwerking met het onderwijs
bij de ontwikkeling van educatieve programma’s
in musea. Daar is nog een slag te maken.

middelbaar beroepsonderwijs) in samenwerking
met het ministerie van OCW een verkenning
uitvoert naar de invoering van een zogenaamde
TeacherCard (Lerarenkaart) voor geregistreerde
leraren. Gratis museumbezoek zou daar onderdeel
van kunnen gaan uitmaken. De Taskforce juicht
dit initiatief toe en adviseert om ook de musea bij
deze verkenning te betrekken.
Versterk de positie van de Interne Cultuur
Coördinator
Op de meeste basisscholen is inmiddels een Interne
Cultuur Coördinator (hierna: ICC’er) aanwezig,
maar de functie stelt inhoudelijk niet veel voor. De
bijscholing is miniem, het aantal voor deze taak
beschikbare uren – 1 à 2 uur per maand – is extreem
laag en van extra beloning is geen sprake. Het
gezag dat aan deze functie kleeft, is dan ook niet
erg groot.

De Taskforce beveelt musea dan ook aan om
museumeducatie te laten vertrekken vanuit
de eisen die het curriculum primair onderwijs
stelt. Daardoor zullen musea een nog meer
gewaardeerde partner zijn en blijven voor de
scholen. Ook adviseert de Taskforce musea om
onderling vaker kennis en ervaring uit te wisselen
over hoe de samenwerking met het onderwijs het
best kan worden aangepakt. Voorts adviseert de
Taskforce musea om meer samen te werken om
scholen in de omgeving beter te bedienen.
De Museumvereniging en met name de sectie
Publiek en Presentatie kunnen dit stimuleren. De
Taskforce roept musea verder op om een actieve
rol te spelen in de nationale dialoog over de
vernieuwing van het curriculum van het primair
onderwijs in het project #Onderwijs2032. Dat
helpt om museumeducatie verder te verankeren
in het basisonderwijs.

De Taskforce beveelt aan de positie van de ICC’er
op alle fronten te versterken door
- meer tijd en middelen vrij te maken voor verdere
professionalisering van de cultuurcoördinator.
- de lerarenbeurs die beschikbaar is voor leraren
die een masterdiploma willen behalen, ook
in te zetten voor het volgen van een masteropleiding cultuureducatie.
- de functiemix in te zetten om de functie van
ICC’er daadwerkelijk te waarderen met een
hogere beloning.
Weliswaar is er nu al de mogelijkheid om de
functie-mix in te zetten voor cultuureducatie, zodat een cultuurspecialist met een masteropleiding
ook daadwerkelijk hoger gewaardeerd wordt, maar
de Taskforce heeft moeten vaststellen dat deze
mogelijkheid niet of nauwelijks benut wordt.
Voer stimulerend toezicht in
Scholen hebben het gevoel dat extra inspanningen
en goede resultaten op het gebied van cultuureducatie – waar museumeducatie onderdeel van
uitmaakt – niet gewaardeerd worden. Vooral een
positievere waardering voor die scholen die mooie
resultaten neerzetten, wordt gemist. Hoewel het
in formele zin misschien niet zo is, heeft de huidige
gang van zaken het beeld gevoed dat cultuureducatie slechts tot de franje van het curriculum
behoort.
De Taskforce adviseert de minister daarom cultuureducatie een prominentere plaats te geven in het
toezichtskader van de Inspectie van het Onderwijs.

30

Tot slot
De Taskforce nodigt musea uit om de ingrediënten
voor succesvolle samenwerking over te nemen. Dit
kan de kennis over de werkwijze, de jaarplanning,
het curriculum en de didactiek van het primair
onderwijs vergroten om zo te komen tot een betere
samenwerking met de leerkrachten in het primair
onderwijs.
Is er een vast recept voor goede samenwerking met
het onderwijs? Misschien niet, maar er zijn wel
factoren die overal bijdragen aan succes:
persoonlijk contact, het formuleren van duidelijke
(gezamenlijke) doelen, beschikbaar stellen van
voldoende tijd, delen van kennis en inzetten van
deskundige mensen. Iedere samenwerking moet
uiteraard flexibel genoeg zijn om variabelen zoals
de geografische ligging, de nabijheid van en
verscheidenheid aan musea, de leerlingpopulatie,
de middelen en andere factoren te verwerken.
Zeker is dat de kerngedachte van het creëren
van bestendige partnerschappen tussen musea
en scholen door heel Nederland kan worden
toegepast.

31

Summary
In the museum letter ‘Working Stronger Together’,
the Dutch minister of Education, Culture and Science
(hereafter: OCW) charged the Museums Association
to establish a prize of €50,000 for the best joint
project between primary schools and museums. In the
meantime the Museums Association has instructed
the Museum Education Task Force (hereafter: the
Task Force) to carry out this undertaking. On the
basis of examples that have worked out well and talks
conducted with school and museum professionals
throughout the Netherlands, the Task Force has
drawn up a review of the further reinforcement of
the collaboration between primary school education
and museums. This advisory contains the following
recommendations.

Use the good examples as inspiration and
consult those responsible for them
The Task Force recommends that the Minister of
OCW involve the three finalists, and in particular
the winner of the Museum Education Prize 2015,
in issues regarding cultural education. The Task
Force advises that the Museums Association, and
specifically the Public and Presentation Section,
use these successful examples of museum
education and the contacts forged with schools
to expand the collaboration with education,
and develop lasting relations. The section aims
to promote the professionalization of museum
staﬀ active in the area of museum presentations,
education, and public policy.

Museums ought to involve schools more in
developing educational programmes
Collaboration between primary schools and
museums already exists in many places in
the Netherlands, as evidenced by the good
examples the Task Force collected in the run-up
to the competition. Nevertheless, in developing
educational programmes museums do not actually
collaborate with education everywhere in the
Netherlands. The Task Force recommends that
museums take the requirements of the curriculum
of primary education as their point of departure in
developing museum education programmes.

Expand the general knowledge of and insights
into cultural education at primary schools
Teachers at primary schools indicate that they
often feel at a loss when it comes to cultural
education. At the same time they believe that
cultural education is extremely important. Teacher
training for primary education (PABO) evidently
falls short in this area. The Task Force therefore
recommends that a basic course on cultural
education be a mandatory part of the training
of all PABO students. The sitting teachers could
receive a refresher course with a subsidy from
Cultural Education with Quality. The Task Force
is of the opinion that regular museum visits by
teachers will contribute positively to creating an
aﬃnity with art and culture, thereby improving
the quality of cultural education at school. For this
reason seeking ways to stimulate teachers to visit
museums is recommended.
Reinforce the position of the In-House
Cultural Coordinator
Most primary schools meanwhile have an In-House
Cultural Coordinator (hereafter: IHCC), however
that position has little to do with content. The
Task Force recommends that the position of IHCCs
be reinforced on all fronts: to free up more time
and means for the further professionalization of
the cultural coordinator; to utilize the scholarship
available for teachers aiming to earn a Master’s
Degree also for a Master’s course in cultural
education; and finally to reward this mix of
functions more highly.
Introduce stimulating supervision
Schools feel that additional eﬀorts and good
results in the area of cultural education – of which
museum education is a component – are not
appreciated. The Task Force recommends that the
minister give cultural education a more prominent
place within the supervisory framework of the
Inspectorate of Education.

32

33

bijlage 1
Meer dan 60 goede voorbeelden.

De Bastei, centrum voor natuuren cultuurhistorie
Nijmegen
Museumles ‘De Tijd van de Mammoet’
Basisschool De Kom
Citaat school: ‘Wij hebben als school
samengewerkt met het Natuurmuseum,
omdat wij vaak enthousiast zijn over
de onderwerpen die jullie hebben en
die wij af en toe bespreken tijdens onze
lessen. Wij hebben een eind klas en
veel van jullie onderwerpen komen in
ons klassenaanbod niet meer aanbod
doordat onze leerlingen veel met
stages en werken aan de toekomst
bezig zijn. Zij vinden het interessant
als we tussendoor toch weer eens wat
dingen behandelen over ‘oriëntatie in
de natuur’, ‘oriëntatie in de tijd’ en/of
‘oriëntatie in de ruimte’ zoals wij dat in
onze leerlijnen noemen.’
Belasting & Douane Museum
Rotterdam
Kids on tour
Meerdere scholen
Citaat school: ‘Het museum faciliteert
de school. Het stelt techniek
beschikbaar, geeft instructie en biedt
toegang tot het museum, collectie
en inhoudelijke informatie. In het
educatielokaal krijgen leerlingen
van een getrainde museumdocent
praktische les over het systeem IZI.
travel waarmee de tour gemaakt
wordt. Vervolgens gaan leerlingen
met hun smartphone foto’s, video’s,
geluidsopnames maken en quizvragen
opstellen die daarna verwerkt worden
in de tour. Ze maken zelf een verhaal/
tocht, verzamelen daarbij alle
gegevens en krijgen assistentie van een
museumdocent en toegang tot een deel
van collectie en bibliotheek.’

Museum Boijmans
Van Beuningen
Rotterdam
Het Boijmans Taal- en rekenprogramma
Meerdere scholen
Citaat school: ‘De samenwerking met
Museum Boijmans Van Beuningen
helpt ons het cultuurbeleid op de
school vorm te geven. Wij bieden de
leerlingen door de samenwerking een
kennismaking met het museum, en met
kunst en cultuur in het algemeen, die zij
levenslang met zich mee zullen dragen.
De kunstlessen en museumbezoeken
geven een grote stimulans aan de
ontwikkeling van onze leerlingen,
zowel op cognitief gebied (taal en
rekenvaardigheid) als op sociaalemotioneel vlak. De samenwerking past
bij nieuwe opvattingen over “leren”,
kinderen maken zich de lesstof zelf
eigen, onderzoek en creativiteit worden
gestimuleerd.’
Museum Buurtspoorweg
Haaksbergen
Van wie is de koﬀer?
Directieoverleg Basis Onderwijs van de
Gemeente Haaksbergen
Citaat school: ‘Het programma ziet er
goed uit ook door de zeer afwisselende
wekvormen voor en door de kinderen.
Na het lezen van de handleiding en de
eigen inbreng kun je direct met het
project beginnen. Kinderen zijn razend
enthousiast. Ze vragen vaak aan het
begin van het schooljaar: Gaan we dit
jaar naar de trein. De machinist en
conducteur hebben de zaken goed voor
elkaar. Als ‘mensen uit het vak’ weten
ze de kinderen bij het echte bezoek te
boeien. Alles wordt vooraf via mail en
tijdens het echte bezoek keurig geregeld.
Kortom: het project staat als een ‘trein’.’

34

Museum Catharijneconvent
Utrecht
Feest! Weet wat je viert
WG van de Hulstschool
Citaat school: ‘Ten eerste vind ik het
heel erg belangrijk dat kinderen in
aanraking komen met kunst en cultuur
en dat ze naar het museum gaan. Dat
is belangrijk om hun blik op de wereld
te verruimen. Het onderwerp van het
Feest! Weet wat je viert programma
in Museum Catharijneconvent sprak
me daarnaast erg aan omdat de
overeenkomsten en verschillen tussen
de wereldreligies aan bod komen. Op
school besteden we aandacht aan de
christelijke feesten en via het lesboek
‘Wereldwijd geloven’ behandelen we
andere religies. Dat doen we in de
bovenbouw. Daar paste Feest! weet
wat je viert goed bij. Ik heb met het
museum samengewerkt als lid van een
klankbordgroep aan het ontwikkelen
van een nieuwe interactieve rondleiding
voor de middenbouw binnen het
feestproject. We hebben gebrainstormd
over de rondleiding, bij welke vakken
het kan aansluiten, welke werkvormen
geschikt zouden zijn en we hebben het
programma vervolgens met onze eigen
klas getest en doorontwikkeld.’
Centraal Museum
Utrecht
Samen op pad, een leerlijn creatief
vermogen
Agatha Snellenschool
Citaat school: ‘De Agatha Snellenschool
wil met haar onderwijs niet uitsluitend
de focus leggen op de cognitieve
ontwikkeling van kinderen. Wij willen
ook een bijdrage leveren aan de brede
en culturele ontwikkelingen van onze
leerlingen. In het onderwijs willen

wij in gelijke mate hoofd, hart en
handen aanspreken zodat leerlingen de
nieuwsgierigheid, die hen van nature
gegeven is behouden en hun creatief
vermogen kunnen ontwikkelen. De
vaardigheden van de 21ste eeuw zijn
onze leidraad hierbij en we maken
ruimte voor kinderen om in hun eigen
leerstijl te leren. De afdeling educatie
van het Centraal Museum en de door
hen ontwikkelde werkplaats aanpak,
past uitstekend bij onze visie en missie.
De expertise van het museum wordt
ingezet voor de ontwikkeling van het
onderwijs en de projecten die in alle
groepen worden uitgevoerd geven ons
ideaal van ‘hart, hoofd en handen’
vleugels. Het museum inspireert de
school en omgekeerd inspireren de
leerkrachten en leerlingen de educatief
medewerkers van het museum. Zo
zijn wij verstrengeld in een bruisende
samenwerking waarin kinderen en hun
ontwikkeling centraal staan.’
Cultuureducatiegroep
Leiden
Cultuurlijnen: doorlopende leerlijnen
cultuureducatie
Meerdere scholen
Citaat school: ‘Wij werken als
school graag samen met de
Cultuureducatiegroep, omdat wij zo
alles wat betreft cultuur “onder één
dak” hebben. Het is fijn dat zij de lijnen
voor ons, als school, uitzetten. Wij
hebben kunnen kiezen welke cultuurlijn
het beste past in ons schoolsysteem
en zijn zeer tevreden met de bezoekjes
aan de verschillende musea en
erfgoedinstellingen. Wij hechten er ook
erg veel waarde aan dat zij zorgen voor
goed lesmateriaal en dat de lessen in de
musea en erfgoedinstellingen passen
bij de leefwereld van de kinderen. De
begeleiders in de verschillende musea en
erfgoedinstellingen zijn goed voorbereid
en iedereen komt steeds erg enthousiast
terug van een bezoek aan een
museum of erfgoedinstelling. Doordat
Cultuureducatiegroep al deze bezoeken
goed coördineert komen alle kinderen in
hun schoolloopbaan ook bij alle Leidse
musea terecht en krijgen zo een goed
beeld van wat er zoal te beleven is op
het gebied van cultuur en erfgoed in
hun omgeving.’
Kinderboekenmuseum
(vertegenwoordiger van 18 musea)
Cultuurmenu, Den Haag
Onze Wereld (vertegenwoordiger van 84
scholen)
Citaat school: ‘Voor de kinderen staat
bij ons het plezier in de les voorop,
maar zij weten meestal nog veel te

vertellen over wat ze hebben gezien
en gedaan. Soms zijn ze naar een
museum geweest dat heel dicht bij hun
eigen belevingswereld ligt, zoals Muzee
Scheveningen of Panorama Mesdag
(Onze school staat in Duindorp), maar
de les in de Gevangenpoort maakt
natuurlijk altijd heel veel indruk. Ze
leren over verschillende soorten kunst,
maar gaan bijvoorbeeld ook naar het
Kinderboekenmuseum. Ze leren over hoe
dingen vroeger gingen en dat allemaal
gekleurde vakjes in een schilderij ook
kunst is. Omdat ze alles zelf kunnen
zien en ervaren maken de lessen vaak
veel indruk. In de klas hebben we
natuurlijk niet zoveel aanschouwelijk
materiaal beschikbaar. Daarbij vind ik
dat de lessen, zoals ze tegenwoordig
worden gegeven veel interactiever
zijn en veel meer aansluiten op de
belevingswereld van de kinderen dan
zo’n 15-20 jaar geleden. Bovendien
sluiten deze lessen in ieder geval heel
goed aan op het kerndoel: De leerlingen
verwerven enige kennis over en krijgen
waardering voor aspecten van cultureel
erfgoed.’
Haags Historisch Museum en
Gemeentemuseum
Den Haag
Den Haag CultuurSchakel
Meerdere scholen
Citaat school: ‘Het is hard nodig dat er
naar elkaar wordt geluisterd en dat we
alles op elkaar af stemmen om samen
binnen Den Haag het Cultuuronderwijs
prikkelend vorm te geven inzake
wens en aanbod. We zouden het
interessant vinden als het Haagse/
Nederlandse erfgoed in Den Haag in
kaart zou zijn gebracht, zodat we in
de geschiedenislessen zaken kunnen
laten aansluiten. We willen niet meer
zomaar uitstapjes maken, maar ervoor
zorgen dat deze zinvol zijn en passen
bij de lessen in de klas. Erfgoed is een
gemakkelijke manier om dat mee te
doen.’
Historisch Museum Den Briel
Den Briel
Cultuurmenu Brielle
Meerdere scholen
Citaat school: ‘Het aanbod past in de
belangstelling van onze leerling. Sluit
aan bij schoolwerkplan. Geven passend
werk en maatwerk ook geschikt voor
‘onze’ leerlingen. Bewust maken van de
geschiedenis van de plaats waar hun
school staat. Belangstelling groeit door
interessante lesbrieven/kisten en andere
activiteiten.’

35

Discovery Center Continium
Kerkrade
Kerkrade jouw duurzame toekomst
Totaal negen basisscholen in Kerkrade
Citaat school: ‘Het project sluit direct
aan bij de leefwereld van de kinderen.
Door de confrontatie vanuit hun eigen
omgeving met een mondiaal probleem
gaan zij hier bewuster mee om en zien
ze het directe eﬀect van maatregelen in
hun eigen omgeving. Vaak zijn dit voor
hun de ‘ver van mijn bed’-activiteiten
maar door het bezoek aan bijvoorbeeld
de Wijk van Morgen gaat dit bij hun
leven en ontstaat er enthousiasme en
een verandering van hun attitude ten
opzichte van het begrip duurzaamheid.
Interessant is hierbij om te zien dat
kinderen hier zeer bewust mee om gaan.
Niet alleen in de schoolomgeving maar
ook in de thuisomgeving waarbij zij
kritisch en samen met hun ouders naar
duurzame toepassingen in hun eigen
situatie hebben gekeken.’
Drents Museum
Assen
Project ‘Beeldcultuur’
Kits Primair / Openbaar Basisonderwijs
Citaat school: ‘Kits Primair vindt het
belangrijk dat alle kinderen van groep
2 t/ m 8 op een samenhangende wijze
kennis maken met het Drentse erfgoed.’
Ecomare
Texel
Texelse scholen programma
Jozefschool Texel
Citaat school: ‘Als Texelse basisschool
(Jozefschool Texel) en mede sprekend
als voorzitter van de Scholengroep
Texel, waarin alle scholen voor PO en
VO vertegenwoordigd zijn, vinden we
het erg belangrijk dat de kinderen
zich bewust worden van de omgeving
waarin ze leven, waarbij duurzaamheid,
zorg voor je eigen leefomgeving en
aandacht en respect voor de natuur om
je heen belangrijke kernwaarden zijn
van de school. Ecomare sluit met haar
programma uitstekend aan op deze
opvattingen en is in staat om hier op
een uitnodigende en uitdagende manier
op in te spelen in haar lesprogramma’s.
Daarnaast is Ecomare een partner die
meedenkt met de wensen en behoeften
van het onderwijs en verbinding
zoekt met andere invalshoeken
vanuit de samenleving. De contacten
met de medewerkers zijn prettig en
constructief. De meerwaarde van
Ecomare als organisatie is ook zichtbaar
in de integrale benadering van het
gehele onderwijs op Texel.’

Flipje en Streekmuseum Tiel
Tiel
Reizen in de Tijd
CBS Herwijnen
Citaat school: ‘Vanuit de behoefte te
voldoen aan gedegen cultuuronderwijs
is het een feest om gestructureerd,
middels een of meerdere leerlijnen
te werken aan cultuureducatie in de
gehele periode van Primair Onderwijs.
Onderdeel van de bezoeklessen in deze
leerlijnen is aanbod van het Flipje en
Streekmuseum Tiel. Het museum heeft
een insteek voor de leerlingen uit het
Primair Onderwijs en stelt zich op een
maatschappelijk relevante manier op.
Kennelijk heeft het museum zich als
opdracht gegeven niet zo zeer haar
bezit te tonen maar een kader te
creëren waarin haar jonge bezoekers
een antwoord krijgen op hun niveau.’
Fries museum
Leeuwarden
BREIEN, LSV, GBS Princenhof
Citaat school: ‘Doordat kinderen aan
dit project hebben meegedaan zijn ze
op andere manieren tot oplossingen
gekomen. De samenwerking met het
museum en de MBO-studenten verliep
heel goed, met de studenten die actief
betrokken waren, op een natuurlijke
manier leerden ze de kinderen het
breien aan.’
Leerling: ‘Eerst vond ik het heel stom,
omdat het niet lukte, en later ging ik
het begrijpen omdat ik bedacht dat
de breinaalden te stroef waren en ik
probeerde op potloden te breien. Toen
lukte het.’
Fries Scheepvaart Museum
Sneek
Woest Water
OBS de Wyken
Citaat school: ‘In voorgaande jaren
hebben veel groepen van onze school
deelgenomen aan het programma van
het museum. De kwaliteit van hun
aanbod en het enthousiasme van de
leerlingen na een bezoek maakten ons
gemotiveerd voor deze samenwerking.’
Gemeentemuseum Helmond Helmond
Wild Beest Basisschool Wilhelmina
Citaat school: ‘Aan het project hebben
12 scholen deelgenomen (70 groepen).
Deze scholen hebben ingeschreven voor
deelname aan het totale Kunstmenu
en daarmee ook voor het onderdeel
beeldende kunst van het museum.’

Geologisch Museum Hofland
Laren

Humanity House
Den Haag

Verzamelaars, jagers en boeren
Van der Muelen-Vastwijkschool te
Weesp

Hoe los je dilemma’s op?
OBS De Zonnebloem

Citaat school: ‘Ik vind dat Geologisch
Museum Hofland deze prijs echt
heeft verdiend. Het museum werkt
met enthousiaste medewerkers, die
echt gericht zijn op de leerlingen, die
het museum bezoeken. Ook zijn de
leerlingen tijdens de excursie praktisch
bezig, zodat ze aan den lijve ervaren
hoe de genoemde prehistorische volken
leefden. Het programma “Jagers,
verzamelaars en boeren” sluit aan
op het eerste hoofdstuk van ons
geschiedenisboek. We zijn op school
bezig met “Boeiend Onderwijs” en
het bezoek van het museum is een
aanvulling op deze lessen. We bezoeken
het museum met een aantal groepen
van onze school al gedurende een
aantal jaren; dit geldt in ieder geval
voor de groepen 5a en 5b.’
Graafs Museum
Grave
Meerdere scholen in Grave
Citaat school: ‘Een aantal van de
scholen in Grave en omgeving werken
met kerndoelgericht wereldoriëntatieonderwijs. Jaarlijks bespreken
we de thema’s en bekijken we de
mogelijkheden van het educatieve
programma van het Graafs Museum
om de inhoud van deze doelen
beter en sterker vorm te geven. Ons
uitgangspunt is dat activiteiten die
aansluiten bij de belevingswereld en
leefwereld van de kinderen bijdragen
tot een breder en diepgaander begrip.
Diepgang boven oppervlakkigheid.
Kinderen onthouden meer van dat wat
ze ervaren, zien en beleven.’
Hermitage Amsterdam
Amsterdam
Hermitage voor Kinderen
Linnaeusschool, St. Jan school,
Amsterdam
Citaat school: ‘In het rijke Amsterdamse
museum aanbod valt er een museum
op. Namelijk de Hermitage voor
kinderen. Al vele jaren gaan onze
leerlingen en hun ouders op bezoek naar
het museum. Ze gaan niet alleen op
bezoek maar zijn zelf ook actief bezig.
Zo hoort een museum te zijn. Aandacht
voor de historie maar in elke kind schuilt
een kunstenaar.’

36

Citaat school: Marjolein Jansen
(leerkracht groep 8): ‘Wij werken met
het museum samen omdat het in het
Cultuurmenu zit en omdat wij graag
extra naar het Humanity House gaan,
omdat de samenwerking goed is en de
lessen erg interessant zijn. Er is geen
enkel museum dat zo interactief werkt.
De onderwerpen spreken de leerlingen
uit groep 8 ook erg aan.’
Indisch Herinneringscentrum
Arnhem
Wereld Express
KBS De Plataan
Citaat school: ‘In de totstandkoming
van de Wereld Express zijn diverse
scholen betrokken. De thematiek sluit
erg aan bij het ontwikkelingsniveau
van de leeftijdsgroep en het mobiele
karakter van de Wereld Express zorgt
ervoor dat veel verschillende klassen
en scholen kennis kunnen maken
met de Wereld Express. Op school
bereiden de klassen het bezoek aan
de Wereld Express voor. Ze kijken de
introductiefilm die vertelt over de
geschiedenis van NederlandsIndië
en uitlegt hoe die geschiedenis
terugkomt in de Wereld Express.
Docenten kunnen de leerlingen alvast
voorbereiden op het bezoek, door lessen
uit de docentenhandleiding te geven.
Bijvoorbeeld een quiz over Indonesië. Na
afloop van het bezoek kunnen docenten
(indien gewenst) het bezoek verwerken
via één van de verwerkingslessen uit de
docentenhandleiding. Bijvoorbeeld een
klassikale opdracht over vooroordelen of
een onderzoek naar discriminatie.’
Joods Historisch Museum
Amsterdam
Huis met een verhaal
Basisschool De Kraal
Citaat school: ‘Wij vinden het belangrijk
dat leerlingen van De Kraal leren over
de geschiedenis van hun eigen buurt
en over wat uitsluiting en discriminatie
van een bepaalde bevolkingsgroep kan
veroorzaken. Het gaat niet alleen over
geschiedenis, maar ook over joods leven
nu. Dit ontdekken ze onder andere
in het Kindermuseum van het Joods
Historisch Museum en het bezoek aan
de Hollandsche Schouwburg. Het feit
dat ook de eigen achtergrond van de
leerlingen een belangrijke rol speelt
tijdens dit project vinden wij een

meerwaarde. De leerlingen maken
zelf een tentoonstelling waar ze trots
op kunnen zijn en die door ouders en
buurtgenoten kan worden bezocht,
een groot pluspunt van Huis met een
Verhaal. De ontmoeting met Lotty
maakt een onvergetelijke indruk op de
leerlingen.’
Kranenburgh
Bergen
Van dagdromen tot inspiratie
Sint Jozefschool, Egmond aan den
Hoef (N-H) Openbare Basisschool
Boswaid, Egmond aan den Hoef (N-H)
Citaat school: ‘We wilden heel graag
dat de inzet van een cultuurcoach in
de klassen meer was dan een éénmalig
gebeuren. We zouden graag zien, dat de
coach het team iets zou leren, een wijze
van werken, een techniek, waarmee
de leerkracht op een later moment
zou kunnen verder werken of het nog
eens zou kunnen oppakken. Bovendien
vonden we het belangrijk, dat het niet
alleen “het kunstje” van de kunstenaar
zou zijn, maar dat de kinderen vanuit
zichzelf, vanuit eigen creativiteit tot
een ontwerp zouden komen. Dit vinden
we belangrijk in deze snel veranderende
wereld. Het is één van de 21st century
skills, dat kinderen leren om zélf
oplossingen te zoeken, dat ze leren
divergent te denken en creatief te zijn.’
Kröller-Müller Museum
Otterlo
Elke Dag Kunst (De ‘Digitale
Scheurkalender’)
BSO DE Kleine Prins
Citaat school: ‘De school is al jaren
een schoolkaarthouder en wilde graag
mee onderzoeken hoe de brug naar
het onderwijs verder kan worden
bekrachtigd, op een nieuwe, eigentijdse
manier. Door samen te werken, ook
met de Gemeente en het archief, kun je
iets maken dat blijvende waarde heeft.
Iets dat meer is dan een tijdelijk project
en kunst verbindt met andere vakken
en leerdoelen. Het samenbrengen en
uitwisselen van expertise zorgt ervoor
dat Elke Dag Kunst aansluit bij het
museum én bij de ervaring en beleving
van leerkrachten en kinderen. Door
goed te testen en samen te evalueren,
maken we het samen steeds wat beter.
Een belangrijke pre was voor ons ook dat
Elke Dag Kunst niet groot, ingewikkeld
en hoogdravend is, maar klein,
inspirerend en gemakkelijk inzetbaar.
Op elk moment van het jaar, en door
iedereen, kunstliefhebber en nieuwe
fans.’

Landgoed Borg Verhildersum
Leens

Microbenmuseum Micropia
Amsterdam

Klasse(n)conservatoren!
GBS De Handpalm, OBS Lydinge, CDBS
De Regenboog

Micropia; een immense onzichtbare
wereld
Daltonschool Neptunus

Citaat school: ‘Wij vonden het project
passen binnen het cultuuronderwijs op
school. Het was voor ons goed in het
lesprogramma in te passen, doordat het
in een projectvorm werd aangeboden.
Het project vond plaats met als
uitgangspunt de directe leefomgeving
van de leerlingen. Het project vond
deels in school, in samenwerking met
andere scholen en uiteindelijk ook
buitenschools plaats. Deze diversiteit
vonden we waardevol. Het project werd
als arrangement aangeboden, compleet
met programma en vakmensen zodat
voor de school weinig tijdsinvestering
nodig was in de voorbereiding.’

Citaat school: ‘We werden in december
vorig jaar gebeld door Roelof Jan
Minneboo met de uitnodiging mee te
doen aan het programma. Voor ons was
het belangrijk dat het bezoek aan het
museum was ingebed in een compleet
onderwijsprogramma: lessen vooraf,
kosteloos vervoer en een uitgekiend
ochtendprogramma in het museum.
Onze leerlingen komen nauwelijks
de stad of zelfs soms hun eigen wijk
niet uit. De kans om te kunnen leren
in een historische omgeving, vlakbij
hun stad, wilde ik mijn leerlingen (en
leerkrachten) niet ontzeggen.’

Maritiem Museum Rotterdam
Rotterdam
Terug –In-De-Tijd-Reis
Hogeschool Rotterdam / PABO
Citaat school: ‘Projectonderwijs is
een belangrijk onderdeel van het
tweedejaars curriculum op de PABO.
De studenten leren hun pedagogische,
didactische, interpersoonlijke en
organisatorische competenties in te
zetten in een praktijksituatie die afwijkt
van de situatie op de basisschool.
Erfgoededucatie is daar bij uitstek
geschikt voor. De studenten maken
tijdens de Terug-In-De-Tijd-Reis kennis
met het educatief aanbod van musea
en ontwikkelen – meer specifiek - zelf
activiteiten die bij de context van het
Maritiem Museum passen. Doordat ze
hun activiteit gedurende vier vrijdagen
uitvoeren, ervaren de studenten voor
het eerst hoe het is om boven de lesstof
te staan en de eigen competenties aan
te kunnen scherpen.’
De Menkemaborg
Uithuizen
Terug in de Tijd. Zilvertje en de schatten
van de Eemsmond
Rkbs De Schelp
Citaat school: ‘Onze school, RKB De
Schelp, staat in Uithuizen, horend bij de
gemeente Eemsmond. In de gemeente is
een erfgoedproject begonnen, waar de
Menkemaborg een onderdeel van is. Het
project heeft als doel de leerlingen en
leerkrachten kennis te laten maken met
de bijzondere locaties in onze buurt,
waar onze eigen Menkemaborg zeker
een belangrijke rol in speelt.’

37

Museum Oud Amelisweerd
Oud Ameliswaard
Leren – kijken – doen
Aboe Da’oedschool
Citaat school: ‘We werden in december
vorig jaar gebeld door Roelof Jan
Minneboo met de uitnodiging mee te
doen aan het programma. Voor ons was
het belangrijk dat het bezoek aan het
museum was ingebed in een compleet
onderwijsprogramma: lessen vooraf,
kosteloos vervoer en een uitgekiend
ochtendprogramma in het museum.
Onze leerlingen komen nauwelijks
de stad of zelfs soms hun eigen wijk
niet uit. De kans om te kunnen leren
in een historische omgeving, vlakbij
hun stad, wilde ik mijn leerlingen (en
leerkrachten) niet ontzeggen.’
MOTI Museum of the Image
Breda
Waanzien
NBS Dirk van Veen
Citaat school: ‘We hebben met Moti
samengewerkt, omdat wij pilotschool
zijn voor beeldcultuur en zelf benaderd
zijn door Moti. De leerlingen waren naar
Waanzien geweest en waren hier erg
enthousiast over.’
Nationaal Baggermuseum
Sliedrecht
Lesbrief Bagger, Bagger, Bagger
Anne de Vriesschool
Citaat school: ‘We hebben
het educatieproject van de
BaggerPraktijkTuin letterlijk en figuurlijk
zien groeien tot een educatieproject van
een ongekende vorm. Het resultaat is

een leermoment voor leerlingen met een
uitermate hoog opbrengstniveau. Door
de voorbereidende les op school weten
kinderen wat het referentiekader is van
hun bezoek aan het museum.’
Nationaal Glasmuseum
Leerdam
Culturele Ankers
OBS De Hobbitstee
Citaat school: ‘De Hobbitstee is een
basisschool die kunst en cultuur al
jarenlang in haar curriculum heeft
opgenomen en daar ook heel actief mee
is, met een eigen cultuureducatieplan,
een cultuurcoördinator binnen de
school en omdat wij heel graag iets
wilden ontwikkelen samen met de
combinatiefunctionaris en onze kunst
en cultuurcoördinator om kinderen in
aanraking te brengen met hun cultureel
erfgoed GLAS. Het plan is zo gemaakt
dat het ook bruikbaar is voor alle andere
basisscholen in Leerdam.’
Nationaal Reddingmuseum Dorus
Rijkers
Den Helder
Erfgoed à la Carte Den Helder
OBS Thorbecke
Citaat school: ‘De grote lijnen van
de geschiedenis leer je op school uit
een boek. Zo werkt het op de meeste
scholen. Deze kennis krijgt veel meer
inhoud als je het ook kunt beleven.
Vandaar de grote meerwaarde van de
samenwerking met erfgoedinstellingen.
Zij hebben de kennis van de lokale
geschiedenis en daar moeten we als
onderwijs van profiteren. Geschiedenis,
cultuur, erfgoed kan op die manier veel
meer gaan leven en een verrijking zijn in
de ontwikkeling van kinderen.’
Nederlands Openluchtmuseum
Arnhem
Kids on tour
Nog niet bekend
Beschrijving samenwerking: ‘Het
museum faciliteert de school. Het stelt
techniek beschikbaar, geeft instructie
en biedt toegang tot het museum,
collectie en inhoudelijke informatie. In
het educatielokaal krijgen leerlingen
van een getrainde museumdocent
praktische les over het systeem IZI.
travel waarmee de tour gemaakt
wordt. Vervolgens gaan leerlingen
met hun smartphone foto’s, video’s,
geluidsopnames maken en quizvragen
opstellen die daarna verwerkt worden
in de tour. Ze maken zelf een verhaal/
tocht, verzamelen daarbij alle

gegevens en krijgen assistentie van een
museumdocent en toegang tot een deel
van collectie en bibliotheek.’
Science Center Nemo
Amsterdam
Educatief programma Maakkunde
Basisschool De Nautilus, Amsterdam
Citaat school: ‘Omdat NEMO als
museum veel aan techniek voor PO
scholen doet en veel ondersteu-ning aan
leerkrachten hierbij biedt. Ook zijn er
workshops voor leerlingen en veel direct
in de klas bruikbaar materiaal op de
website.’
Nieuw Land
Lelystad
De Culturele Haven
PCB De Zevensprong uit Dronten, SBO
De Watergeus in Lelystad en KBS De
Golfslag uit Swifterbant
Citaat school: ‘Zevensprong
onderschrijft het belang van goed
cultuuronderwijs. Een belangrijk
onderdeel van cultuureducatie is
onderwijs in erfgoed. Hierdoor begrijpen
en respecteren kinderen hun eigen
leefomgeving en die van anderen.
Wij willen kinderen de historische
achtergronden van hun omgeving,
woonplaats en provincie laten
ontdekken. Deze ontdekking vindt
plaats doordat wij een doorlopende
cultuurleerlijn integreren binnen
onze school; De Culturele Haven.
Het museum Nieuw Land heeft
een belangrijke functie binnen deze
leerlijn. Het museum biedt haar
erfgoedexpertise aan en we bezoeken
met meerdere groepen van onze school
het museum. Tevens gebruiken wij als
school educatieve filmpjes, gemaakt
door het Nieuwlandmuseum, om de
lessen uit de leerlijn te ondersteunen en
tijdens de jaarlijkse projectweek.’
Paleis Het Loo
Apeldoorn
Dieren in en om het paleis – Prins Willem
danst
KBS De Schakel te Apeldoorn
Citaat school: ‘Twee jaar geleden zijn
wij met onze school naar Paleis Het
Loo geweest. Dat is toen als erg prettig
ervaren. Ik ben naar aanleiding daarom
gevraagd of ik mee wilde werken aan
het ontwikkelen voor een programma
voor groep 1 en 2. Ik geef les aan groep
1-2.’

38

Pieter Vermeulen Museum
Velsen
Bijzondere vondsten
De Toermalijn
Citaat school: ‘De school en het PVMmuseum bevinden zich in dezelfde
gemeente. In de gemeente Velsen
was jaren geleden het Romeinse
fort Castellum Flevum gevestigd en
daardoor worden regelmatig resten
van heel oude boerderijen gevonden
wanneer er een nieuwe wijk of weg
wordt aangelegd.’
Plein C (onderdeel van
Cultuurcompagnie Noord-Holland)
Noord-Holland
Digitale Gereedschapskist voor
Erfgoededucatie
OBS De Langereis
Citaat school: ‘Er wordt veel aandacht
op school besteed aan cultuureducatie
middels thema’s. De kinderen zijn
veelal enthousiast over onderwerpen
op het gebied van geschiedenis. Door
de kinderen vooraf een programma
aan te bieden over het Huis van Hilde
waren zij gemotiveerd om het museum
te bezoeken. Het enthousiasme en
de leergierigheid van de leerlingen
maakten dat er met veel motivatie aan
de erfgoedtools gewerkt werd. Dit zou
in het vervolg als verrijking en/of als
verwerking gebruikt kunnen worden.
Dat de kinderen in de bovenbouw zelf
spellen kunnen maken sprak erg tot de
verbeelding van leerlingen, ze kwamen
met allemaal ideeën.’
Rijksmuseum Amsterdam
Amsterdam
Jij & de Gouden Eeuw
AVSO
Citaat school: ‘We hebben meegedaan
omdat het Rijksmuseum voor veel
kinderen wel bekend terrein is, maar
niet op hun niveau. Jij & de Gouden
Eeuw biedt dit wel op hun niveau aan
en biedt daarnaast een prachtige
ondersteuning voor de schoolse en saaie
lessen die in de geschiedenisboeken
staan.’
Rijksmuseum van Oudheden
Leiden
BOEG: Baas Over Eigen Geld – toen en
nu
CBS Joris de Witte
Citaat school: ‘In het kader van de
Week van het geld benaderden de
lokale Rabobank en het Rijksmuseum

van Oudheden alle scholen uit de
regio betreﬀende deelname aan het
bijzondere programma. Met evaluaties
betrekken we de scholen bij het
jaarlijks aanscherpen van lesinhoud en
–logistiek. Er kwamen vijftien klassen
van tien verschillende basisscholen
uit Katwijk, Rijnsburg, Valkenburg,
Leiderdorp, Oegstgeest en Leiden op
bezoek in het museum.’
Stadsmuseum Zoetermeer
Zoetermeer
Kroontjespen versus Tablet
Koningin Beatrixschool en de Prinses
Amaliaschool
Citaat school: ‘Om echt aan te sluiten
op de vragen vanuit het onderwijs
besloten we een samenwerkingsverband
aan te gaan met een basisschool.
Basisschool Da Vinci werkte graag mee
aan dit educatieve experiment en deed
in 2012 met groep 5 en 6 mee aan het
project ‘Een brief voor ridder Willem’.
Het museum heeft de leerlingen als
experts ingezet om erachter te komen
wat zij echt zouden willen weten
over die tijd. In overleg met twee
leerkrachten van de school, is de les
samengesteld.’
Stedelijk Museum Amsterdam
Amsterdam
Samen Kijken
Goeman Borgesius
Citaat school: ‘Wij hebben geen seconde
getwijfeld toen ons gevraagd werd mee
te doen aan het programma Samen
Kijken. Wij vinden het heel erg belangrijk
dat onze leerlingen zoveel mogelijk in
contact komen met andere leerlingen
uit totaal verschillende wijken en
verschillende culturele achtergronden.
Ons inziens komen zij elkaar te weinig
tegen en weten ze niet zoveel van elkaars
achtergronden. Daar willen we een brug
tussen slaan en dit project voldoet daar
als geen een ander aan. Het andere punt
van het project waar wij erg veel belang
aanhechten, is het culturele aspect. Wij
proberen in ons werk zoveel mogelijk te
werken aan de algemene ontwikkeling
van onze leerlingen. Juist de kennis
van de wereld is onontbeerlijk bij veel
schoolvakken, bijvoorbeeld bij begrijpend
lezen. Dat vinden veel leerlingen lastig
en vaak komt dat door een gebrek
aan algemene ontwikkeling die je bij
tekstbegrip nodig hebt. Onze leerlingen
hebben veel behoefte aan steun bij het
ontwikkelen van hun verbeeldingskracht.
Samenwerken met Stedelijk en de
andere school dragen hier aan bij. Er
wordt op deze manier een zogenaamde
‘rijke leeromgeving’ buiten de school
gecreëerd.’

Stedelijk Museum Schiedam
Schiedam
Filosoferen met kunst
obs De Singel
Citaat school: ‘Dit jaar werkten we
met het museum samen omdat de
creatieve benadering ons aanspreekt
van de tentoonstelling Ik hou van
Holland. Nederlandse kunst na 1945.
Het creatieve begint bij de titel van
de tentoonstelling en gaat door in de
keuze van de werken en de opdracht die
aan de bezoeker wordt gegeven door
het Filosoferen met kunst programma.
Jullie zijn het museum van Schiedam en
de drempel bij jullie is heel laag. We zijn
dit jaar daarom met 35 schoolgroepen
gekomen voor het educatief
programma Filosoferen met kunst.
We willen laten zien aan de kinderen
kijk dit moois kan je zien in Schiedam
en met behulp van jullie educatieve
programma’s leer je hoe je naar kunst
kan kijken en over kunt filosoferen. Het
is heel prettig dat er in het museum
een aanspreekpunt/contactpersoon
aanwezig is die verstand heeft van
educatie en de expertise van kunst en
educatie /van vraag en aanbod in huis
heeft en met ons deelt.’
Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch
’s-Hertogenbosch
Hoog, diep en ver
Citaat school: ‘Ik vind het goed om aan
te sluiten op de expositie en daar lessen
bij te maken. Daarnaast maken we
regelmatig exposities met de werken
van de kinderen. We krijgen eerst de
workshop van Joost, maar ik denk dat
we nog wel even in dit thema blijven
werken. Ik weet zeker dat de kinderen
willen dat ik morgen een filmpje met
ze maak. Wij gaan niet zomaar met
alle kinderen naar een museum in een
grotere stad. Dan zijn we afhankelijk
van vervoer en dat kost veel tijd en veel
geld. En in Hilvarenbeek is het aanbod
beperkt. Dat geldt ook voor de scholen
in de omliggende dorpen. Het vervoer is
echt een punt. Daarom is dit project zo
goed.’
Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch
’s-Hertogenbosch
Kunstructeur kunst- en
techniekeducatie
KC de Haren, Brede Bossche School
Haren Donk en Reit en St. Jozefschool,
Rijen
Citaat school: ‘We doen steeds weer
mee omdat het een erg leuk proces
is. Het prikkelt de creativiteit van
de kinderen. Als leerkracht is het

39

een uitdaging om met de kinderen
te filosoferen over het thema/
onderwerp van het project. Juist
omdat het niet bestaande ‘woorden’
zijn! ( onvoorstelbare illusierator,
reddingsmachine, bodybouwsels ). Out
of the box denken. Kinderen fantaseren
en bedenken allerlei mogelijkheden
wat het zou kunnen zijn, of waarop het
misschien kan lijken. Ze associëren en
leren daardoor ook breder denken.’
Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch
’s-Hertogenbosch
VerderKijken DoorDenken
Nicolaasschool, Oss
Citaat School: ‘Het Stedelijk Museum
’s-Hertogenbosch werkt in haar
educatieve programma’s oa met de
methodiek Visible Thinking. Kunstbalie
heeft de Nicolaasschool in contact
gebracht met het museum omdat
ze hier een mooie kans in zag voor
samenwerking. Het Stedelijk Museum
’s-Hertogenbosch deelt haar expertise
over Visible Thinking door hulp te bieden
bij de ontwikkeling van het materiaal.
Hiervoor is er op regelmatige basis
contact. Voor vragen kunnen we altijd
terecht wat erg fijn is. Ook deel het
museum haar expertise via workshops
die gegeven worden en geeft het
museum regelmatig een kijkje in de
keuken zodat wij kunnen zien hoe er in
het museum met leerlingen op kunst
wordt gereflecteerd.’
Techniekmuseum HEIM
Hengelo
Even Kennismaken, Textiel in Twente,
Zout in Twente
Alle scholen in ‘Wijk Midden’ Hengelo
Citaat school: ‘Bij ons thema ‘Erfgoed’
sluit het Techniekmuseum HEIM perfect
aan. Het staat vol met industrieel
erfgoed. Machines die gemaakt
zijn door Machinefabriek Stork,
apparatuur uit de zoutfabriek van Akzo,
weefgetouwen en spoelmachines uit de
textielfabieken van Hengelo. Hier wordt
inzichtelijk en aanschouwelijk gemaakt
waar de leerlingen op school mee bezig
zijn.’
Teylers Museum
Haarlem
Muziek van jou in het museumgebouw!
De Hasselbraam
Citaat school: ‘Het is een bijzondere
ervaring voor leerlingen om met
Teylers Museum samen te werken. De
werkstukken worden in het museum
tentoongesteld, voor een bezoek

worden gratis toegangskaarten aan
de kinderen verstrekt. Het onderwerp
spreekt elk kind aan, iedereen heeft wel
op de een of andere manier een ervaring
met een instrument. Het project is voor
meerdere jaargroepen; een gezin kan er
met meerdere gezinsleden bij betrokken
zijn. Ouders of opa’s en oma’s zullen
zeker de moeite nemen om in het
museum te gaan kijken. De handleiding
is duidelijk en de geleverde materialen
makkelijk te verwerken. Daarnaast
wordt het project geleid door een
goede, serieuze projectleider. Fijn om
mee samen te werken.’
Universiteitsmuseum Utrecht
Utrecht
Bakfietsprogramma: een spannende
vondst
De Boomgaard
Citaat school: ‘De bakfietsles sprak
mij erg aan, aangezien bij deze les de
leerlingen aan de slag konden met
echte materialen, in dit geval botten,
en niet alleen maar erover konden
lezen uit een boek. Hierdoor konden
de leerlingen onderzoekend leren en
door verschillende aanpakken erachter
komen van welk dier ze een bot hadden.
Daarnaast vond ik het erg prettig dat de
les gegeven werd door een gastdocent,
een expert die verstand heeft van het
onderwerp en vragen van de leerlingen
goed kon beantwoorden.’
Van Abbemuseum
Eindhoven
Anders kijken. Anders leren
De Wilgenhoek, Mytylschool De
Regenboog & Albert Schweitzer,
De Cirkel, Ter Cleeﬀschool, Hannie
Schaftschool, SAB (Schoolvereniging
Aerdenhout-Bentveld)
Citaat school: ‘In samenwerking met
het van Abbe Museum wat op een
steenworp afstand ligt hebben we als
school een bijzondere samenwerking.
Afgelopen twee schooljaren zijn
replica’s van echt kunstwerken uit
het museum tijdelijk in de school
tentoongesteld. Meerwaarde hiervan
is dat een stukje museum in de school
gecreëerd. Kinderen kunnen het
kunstwerk op school bekijken en later
ook echt in het museum. Dit zorgt
bij veel kinderen voor herkenning
waardoor mee betrokkenheid wordt
gegeneerd bij het echt bezoek aan het
museum. Hoe was voor de kinderen
bijzonder om te zien hoe voorzichtig
de kunstwerken behandeld worden
(handschoenen, rode tape op de vloer,
veel verpakkingsmateriaal) Hierdoor
wordt de wereld achter he schilderij ook
zichtbaar. De museumdocenten weten

de kinderen en docenten te inspireren
om anders naar de schilderijen en de
wereld te kijken. Een andere invalshoek
zorgt voor nieuwe ideeën en een frisse
blik.’
Museum Veenendaal
Veenendaal
Afvalschatten
De Plantage
Citaat school: ‘Via de Coördinator
School en Cultuur is er in de zomer van
2014 contact opgenomen met de school
waar ik werk, basisschool de Plantage,
om mee te doen met de pilot. Wij zijn
bekend met Museum Veenendaal omdat
we elk jaar met groep 5/6 meedoen
met het educatieve project Jet en Jan.
Het leek ons daarom leuk om mee
te doen met het afvalproject. Het is
goed bevallen omdat het project zo
compleet is: film en lessen op school
en museumles met actieve opdrachten
o.a. maken van een kunstwerk van afval
die in het museum tentoongesteld is!
In het verlengde hiervan hebben wij in
november 2014 meegedaan met het
Schoonmaakplatform Veenendaal
waarbij de politie inlichtingen op
school verschaft en o.a. vertelt over
milieuverordeningen en de kinderen
uiteindelijk ook zelf afval moeten rapen.
Daarnaast heb ik op de PABO waar we
als thema hadden Zorg voor milieu o.a.
een taal activiteit gedaan.’
Veenkoloniaalmuseum Veendam
Veendam
Een schip vol verhalen
OBS DE Linde Nieuwe Pekela, OBS DE
Sleutel Wildervank
Citaat school: ‘Het Veenkoloniaal
Museum weet al meer dan 20 jaar met
vol enthousiasme een oud turfschip in
de vaart te houden. Als school zijn we
al diverse jaren aan boord gestapt. De
eerste keer in 1995. Zelf 20 jaar na dato
kijken ze met respect naar het schip en
weten ze meer van hun eigen omgeving
en de leefwijze van mensen nog geen
50 jaar terug. Herman Godlieb OBS DE
Linde.’
Vereniging Musea SchouwenDuiveland
Schouwen-Duiveland
Doe-us!
St. Willibrordusschool te Zierikzee, Ds.
Pieter van Dijkeschool te Bruinisse
Citaat school: ‘Na zo’n dag/activiteit
worden er nogal eens kanttekeningen
gemaakt. Soms wordt er ronduit
gemopperd. Dan vind ik, als je de kans
krijgt om er mede voor te zorgen dat

40

iets anders of beter (volgens jou) kan
worden georganiseerd, je die kans moet
grijpen. Dan kun je een eigen inbreng
hebben. Ik vond het erg fijn dat wij
(leerkrachten) bij dit project direct
betrokken waren. Op de bijeenkomsten
zag je toch wel dat de leerkrachten over
sommige zaken heel anders denken dan
de mensen van de gemeente of musea.
Dat vult elkaar nu prachtig aan. Maar ik
vind het ook gewoon leuk, zoiets mee te
mogen en te kunnen organiseren.’
Naturalis Biodiversity Center
Leiden
Verwonderingspaspoort
St. Josephschool
Citaat school: ‘Al jaren bezoeken wij als
school musea in Leiden. Elke jaargroep
brengt een bezoek aan een vooraf
vastgesteld museum. Deze bezoeken
kunnen worden voorbereid in de klas
en soms is er een mogelijkheid voor
verwerking achteraf. De bezoeken
staan op zichzelf en hebben geen
onderlinge samenhang of samenhang
met de lesstof op school. De opzet van
het ’Verwonderingspaspoort’ geeft de
mogelijkheid voor keuze uit het aanbod
die aansluit bij de eigen lesstof.
Daarnaast wordt er in samenwerking
met de scholen een doorlopende
leerlijn opgezet waarbij rekening
wordt gehouden met de vraag
vanuit de scholen. Er wordt gezorgd
voor aanbod in musea maar ook op
school. De meeste scholen hebben
onvoldoende kennis en materialen tot
hun beschikking om het onderwijs op
het gebied van wetenschap en techniek
goed vorm te geven. Leerkrachten
worden zo nodig ook getraind. Dat
kinderen stempels voor het paspoort
niet alleen via school maar ook in de
vrije tijd kunnen halen maakt het voor
kinderen extra aantrekkelijk.’
Verzetsmuseum Junior
Amsterdam
Verzetsmuseum Junior 15
Dr. E. Boekmanschool
Citaat school: ‘Onze school vindt het
belangrijk dat de kinderen weten wat er
in de Tweede Wereldoorlog is gebeurd,
temeer daar de school staat in een
buurt waar veel is gebeurd tijdens de
oorlog. We hadden de verwachting
dat door de samenwerking met het
museum die periode veel meer voor
de leerlingen zou gaan leven en dat ze
zich echt in zouden kunnen leven en
begrijpen wat de oorlog toen met de
mensen, de kinderen heeft gedaan. Het
was interessant dat we door de inbreng
van onze leerlingen en de Verzetsbende
daaraan bij zouden kunnen dragen.’

Molenmuseum, De Zaansche Molen
Koog aan de Zaan
Kind in 1945
ICBS De Piramide
Citaat school: ‘Wij werken zeer graag
samen met het museum omdat zij
inhoudelijke waardevolle en inspirerende
activiteiten organiseert die altijd goed
zijn opgebouwd zowel educatief als
organisatorisch. Het project Kind in
1945 sloot zeer goed aan bij de 70e
herdenking van 4 mei. Wij hebben juist
voor dit onderdeel gekozen omdat wij
als school jaarlijks al aandacht aan het
onderwerp besteden en met de school
ook het oorlogsmonument, gelegen
in het park achter het Molenmuseum,
geadopteerd hebben en daar jaarlijks
gedichten geschreven door de leerlingen
voorgedragen. Dit prachtige project
sloot hierbij mooi aan op onze al
bestaande activiteiten.’
Zandvoorts Museum
Zandvoort
Erfgoed leerlijn voor basisscholen
Oranje Nassau School, Beatrixschool,
Hannie Schaftschool, Nicolaasschool
en de Duinroos
Citaat school: ‘Als oud-schooldirecteur
ben ik coördinator van dit project.
Iedere school heeft een cultureel
coördinator waar ik veel contact mee
heb om de leskisten te verdelen over
de scholen gedurende het schooljaar.
Ook coördineer ik de kleuterbezoeken
aan het museum. Alle directies staan
achter dit project. Ik heb ze allemaal
gesproken en stuk voor stuk zien ze de
toegevoegde waarde van dit project in.
Het is een aanvulling op het reguliere
schoolprogramma speciaal toegespitst
op Zandvoort. Zowel het verleden als
het heden (b.v. het reddingswezen)
komen aan bod.’

In de weken dat het project start zie
je een deel van de klas veranderen in
museum. De aanblik van zelfgetekende
kruidnagelbootjes, kinderen die zelf
vuur leren maken op het veldje bij
school, zelfgemaakte klederdracht
naast foto’s van opa en oma in
streekkostuum: onbetaalbaar! De
afgelopen jaren hebben de medewerkers
van het museum, steeds in overleg met
onze leerkrachten, het programma
cultureel erfgoed opgebouwd. Daardoor
kon er geschaafd worden en ingespeeld
op ervaringen van leerlingen en
leerkrachten. Samenwerking met het
ZM is voor onze school niet meer weg te
denken uit ons lesprogramma!’
Zuiderzeemuseum
Enkhuizen
Droge Voeten in Noord-Holland
Tabor College Oscar Romeiro in Hoorn
Citaat school: ‘Daar waar ik en de
school meestal in de polders of aan de
kust excursies geef: is het bereik van
deze mooie experimenten beperkt en
dat terwijl de materie zo belangrijk is.
Een samenwerking met het museum
heeft een veel groter bereik en dat is
fantastisch. Het museum bereikt veel
meer leerlingen. Meer dan de school met
zijn excursies kan bereiken.’

Zeeuws Museum
Middelburg
ABS
ZM in de school
Citaat school: ‘Onze school doet graag
mee aan ZM in de school! Aanleiding
om mee te doen was de vraag hoe wij
ons geschiedenisonderwijs meer konden
laten (her)leven. Onze school ligt twee
straten van het museum verwijderd.
Onze kinderen, hun leerkrachten en hun
ouders gaan naar het museum én het
museum komt bij ons! Het is zó krachtig
om school en museum te combineren.
Op het moment dat een museumstuk
in de klas wordt gepresenteerd, zie je
dat de kinderen verhalen bedenken en
zich veel beter inleven in het onderwerp.

41

bijlage 2

Floortje de Boer, TextielMuseum
Janneke Pierhagen, Leerkracht Primair
Onderwijs
Jessie Burgmans, Museum Klok & Peel
Leon de Bruin, Leerkracht Primair
Onderwijs
Linda Baerveldt-van Toorn, Leerkracht
Primair Onderwijs
Marie Jose Eijkemans, De Pont Museum
Marjolein Jonkheer, Leerkracht Primair
Onderwijs
Marleen Liefaard, Leerkracht Primair
Onderwijs
Rianne Bruggink, Leerkracht Primair
Onderwijs
Roel Brouwer, Leerkracht Primair
Onderwijs
Sandra Boks, Kröller-Müller Museum
Saskia Blommaert, Leerkracht Primair
Onderwijs
Suzanne de Zwaan, Leerkracht Primair
Onderwijs
Tim Veldhuis, Het Noordbrabants
Museum

Bronnen

Gesprekspartners
Jan Jaap Knol, Fonds voor
Cultuurparticipatie
Paul Schnabel, Platform Onderwijs 2032
Workshop kennisdag Publiek &
Presentatie
11 mei 2015
Nationaal Militair Museum
Anita Kuipers, Musea Zutphen
Anne Dekker, Rijksmuseum
Bea Nieuwenhuis, TextielMuseum
Bram Gille, ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Els Bernaerts, Naturalis Biodiversity
Center
Esther Bánki, Natura Docet Wonderryck
Twente
Femke Hogenbosch , Museum Arnhem
Geke Buist, Historisch Museum Den Briel
Hanneke Hofman, Stichting
Defensiemusea – Marinemuseum
Hanneke Hoogendijk, Belasting &
Douane Museum
Harriet Sjerps, Natura Artis Magistra
Inge Hekman, Fries Museum
Jan van Zijverden, Drents Museum
Joerie van Sister, Archeon
John Leek, Nederlands Instituut voor
Beeld en Geluid
Jojanneke van der Voort, Nederlands
Openluchtmuseum
Marc van Hasselt, Archeon Marie
Christine van der Sman, Museon
Marlo den Haan, MIJ| Museum
IJsselstein
Odette Reydon, Rijksdienst voor het
cultureel erfgoed
Sunny Jansen, Slot Loevestein
Sylvia van der Most- de Boer, Nationaal
Reddingmuseum
Dorus Rijkers Theo Martens, Museum
Klok & Peel
Yuri Matteman, Naturalis Biodiversity
Center

Rondetafelgesprek 1
22 mei 2015
Hermitage Amsterdam
Anna Tiedink, Zuiderzeemuseum
Annemiek Spronk, Rijksmuseum
Charlotte Wiethoﬀ, Frans Hals Museum
Eva Rijs, Zaans Museum
Fieke Kroon, Teylers Museum
Florine Wiebenga, EYE Filmmuseum
Frouke Jorna, Rijksmuseum
Lydia Edelkoort, Museum Flehite
Marieke Peters, Rijksmuseum van
Oudheden
Marjelle van Hoorn, VSC_Netwerk van
Wetenschapsmusea en Science Centra
Mascha Knuf, Hermitage Amsterdam
Mirjam Eikelenboom, Stedelijk Museum
Amsterdam
Moncef Beekhof, Joods Historisch
Museum
Peggy Brandon, Mocca Amsterdam
Sander Daams, Van Gogh Museum
Tessa van Deijk, Singer Museum
Yuri Matteman, Naturalis Biodiversity
Center
Rondetafelgesprek 2
19 juni 2015
Het Spoorwegmuseum, Utrecht
Anne Venema, Dordrechts Museum
Arja van Veldhuizen, Landschap Erfgoed
Utrecht
Ben Bregman, Gelders Erfgoed
Diana Pereira, Museum Prinsenhof
Dimphy Schreurs, Museum
Catherijneconvent
Illie Trienekens, Onderwijscoöperatie
Michelle van der Sluis, Landelijk Contact
Museumconsulenten
Monique Veldhoven, Stedelijk Museum
Schiedam
Robert van Herk, Maritiem Museum
Rotterdam
Ruud Moesbergen,

42

Universiteitsmuseum Utrecht
Sandra Bal, Cultuurmenu:
Educatieproject voor de Haagse
basisscholen
Sandra Bechtold, Het Spoorwegmuseum
Sigrid Noordijk, Centraal Museum
Utrecht
Rondetafelgesprek 3
26 juni 2015
De Fundatie, Zwolle – De Droom van
Zwolle, Zwolle
Anetta Dullaert, Natura Docet
Wonderryck Twente
Arjette van Dulmen-Krumpelman,
Museum De Fundatie
Caroline Koolschijn, Stedelijk Museum
Zwolle
Inge Hekman, Fries Museum
Jan van Zijverden, Drents Museum
Josien Beltman, Rijksmuseum Twenthe
Kiki Hehemann, Nationaal
Gevangenismuseum
Merijn van Veen, Museum Federatie
Fryslân
Mia van Jeveren, Twentse Welle
Monique Wezenberg, Gemeentemusea
Deventer
Ninke van der Heijden, Erfgoed Brabant
Yolanda van den Berg, Nieuw Land
Rondetafelgesprek 4
9 september 2015
Nationaal Onderwijsmuseum,
Dordrecht
Agnes Vugts, Landelijk Contact van
Museumconsulenten
Amin Talaei, Nationaal
Onderwijsmuseum
Casper van Kalleveen, Leerkracht
Primair Onderwijs
Erna Steingröver, Leerkracht Primair
Onderwijs

Expertmeeting
10 september 2015
Rijksmuseum, Amsterdam
Annemarie van Eekeren, Amsterdam
Museum
Ben Bregman, Gelders Erfgoed
Ben Hekkema, Coordinator ICC-cursus
Amsterdam
Debby de Waal, Leerkracht Primair
Onderwijs
Frouke Jorna, Rijksmuseum
Marieke Habraken, Directeur Primair
Onderwijs
Michelle van der Sluis, Landelijk Contact
van Museumconsulenten
Mirjam Eikelenboom, Stedelijk Museum
Amsterdam
Mirjam van Emden, Joods Historisch
Museum
Peggy Brandon, Mocca Amsterdam
Ronald Kox, Landelijk Kenniscentrum
Cultuureducatie en Amateurkunst
Sandra Bal, Cultuurmenu:
Educatieproject voor Haagse
basisscholen
Schoolleidersgesprek
25 september 2015
Algemene Vereniging voor Schoolleiders,
Utrecht
Hanneke Blom
Léon Bolweg
Marieke Bom-Binnekamp
Titia Claassen
Liny Demandt-Mertens
Niek van der Mark
Anita Nijland-van Dijk
Han van Rhee
Genardus Schalk
Jan Stuijver
Martijn van Tilburg
Dick Tolsma
Iwan Visje

Mariétte de Vries
Huub van der Wal
Gerard van der Worp
Rianne Zweers
Bronnen
Inspectie van het Onderwijs (2015).
Beginnende leraren kijken terug.
Utrecht. 20
Landelijk Kennisinstituut
Cultuureducatie en Amateurkunst
(2014).
Verkenning Erfgoededucatie in het
primair onderwijs. Utrecht.
Landelijk Kennisinstituut
Cultuureducatie en Amateurkunst
(2015).
Tien jaar ICC. Utrecht.
Landelijk Kennisinstituut
Cultuureducatie en Amateurkunst
(2015).
Visie op cultuureducatie in het
Funderend Onderwijs. Utrecht.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (2013).
Kamerbrief Musea Samen werken,
samen sterker. Den Haag.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (2015).
Kamerbrief Toekomstgericht funderend
onderwijs. Den Haag.
Museumvereniging (2011).
Meer dan waard: De maatschappelijke
betekenis van musea. Amsterdam.
Museumvereniging (2011/2012).
Stimuleren van museumbezoek door
kinderen. Amsterdam.
Museumvereniging (2014).
Musea voor Mensen. Amsterdam.
Museumvereniging (2014).
Museumcijfers. Amsterdam.
Onderwijsraad (2012).
Cultuureducatie: leren, creëren,
inspireren! Den Haag.
Sardes (2015).
Cultuureducatie in rijks- en
fondsgefinancierde instellingen.
Utrecht.
Tweede Kamer der Staten Generaal
(2015).
Motie Monasch Van Veen Overkoepelend
referentiekader voor cultuureducatie.
Den Haag.

43

Colofon
In musea komt onderwijs tot leven
Uitgave
Museumvereniging
Amsterdam, oktober 2015
Te raadplegen via
www.museumvereniging.nl
Tekst
Jorn Matena (&MAES)
Project
Ester Fabriek, Public Aﬀairs Museumvereniging
Hanan Chatbi, Stagiair Museumvereniging
Lisette Schmetz, De Projectstudio
Eindredactie
Margreet Steiner
Vormgeving
LAVA, Amsterdam

44

45