Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 687

Regels met betrekking tot de vaststelling van
staatloosheid (Wet vaststellingsprocedure
staatloosheid)

Nr. 5

VERSLAG
Vastgesteld 26 mei 2021
De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid, belast met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer als volgt verslag
uit te brengen. Onder het voorbehoud dat de hierin gestelde vragen en
gemaakte opmerkingen voldoende zullen zijn beantwoord, acht de
commissie de openbare behandeling van het voorstel van wet
genoegzaam voorbereid.
INHOUDSOPGAVE

kst-35687-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

blz.

ALGEMEEN

2

1. Inleiding

3

2. Aanleiding voor het wetsvoorstel

5

3. Betekenis staatloosheid

5

4. Inrichting vaststellingsprocedure

6

4.1 Procesregels

6

Eén feitelijke instantie (onderdeel a)

6

Enkelvoudige of meervoudige behandeling (onderdeel d)

7

Toegang tot de procedure en vormvoorschriften verzoek (onderdelen c en e)

8

Rechtsbijstand (onderdeel f)

8

Beslistermijnen (onderdeel k)

8

Rol van de IND en het horen van betrokkene (onderdelen b en h)

9

Externe deskundigheid (onderdeel i)

9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

1

Bewijslastverdeling (onderdeel g)

9

Herziening (onderdeel j)

11

5. Gevolgen van het vastgesteld staatloos zijn

11

5.1 Erga omnes werking vaststellingsbeschikking en positionering
ten opzichte van registratie in de basisregistratie personen

11

5.2 Nationaliteitsrecht is geen bron van verblijfsrecht

12

5.3 Rechten voor erkende staatlozen

14

5.4 Reikwijdte wetsvoorstel

15

6. Adviezen

15

6.1 Uitgebrachte adviezen

15

Verblijfsrecht tijdens en als gevolg van de vaststelling

15

ID-document

16

Optierecht voor niet rechtmatig verblijvende kinderen

17

Bewijslastverdeling

17

Procesrol IND

17

7. Financiële- en uitvoeringsgevolgen van het wetsvoorstel en
gevolgen voor regeldruk

17

Ten aanzien van de vaststellingsprocedure staatloosheid

17

ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING

18

Artikelen 3 tot en met 6

18

Artikel 6

18

Artikel 10

19

ALGEMEEN
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van onderhavig
wetsvoorstel inzake de Regels met betrekking tot de vaststelling van
staatsloosheid (wet vaststellingsprocedure staatloosheid) (hierna: het
wetsvoorstel). Deze leden hebben begrip voor de procedure die de
regering in het leven wil roepen om staatloosheid te kunnen vaststellen
en zijn positief over de keuze hier geen tijdelijk rechtmatig verblijf aan te
koppelen of illegaliteit bij te gedogen. Tegelijkertijd hebben zij zorgen over
de eventuele effecten die van deze procedure uit kunnen gaan. Zij hebben
hierover nog een aantal vragen aan de regering.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel. Zij achten het van belang dat er een regeling tot
vaststelling van staatloosheid komt, maar hebben op enkele punten nog
vragen of opmerkingen.
De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van het
wetsvoorstel. Zij hebben hierover enkele vragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

2

1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie lezen dat twaalf landen Nederland
voorgingen in het hebben van een vaststellingsprocedure. Kan de
regering aangeven om welke landen dit gaat? Om welke reden hebben zij
hiervoor gekozen? Is bekend waarom de overgrote meerderheid van de 89
verdragsluitende partijen het verdrag nog niet hebben geratificeerd? Klopt
het, dat naast Nederland nog tien landen het verdrag wel hebben
geratificeerd maar nog geen vaststellingsprocedure hebben? Waarom
hebben zij hiervoor gekozen en zijn deze landen voornemens een
vaststellingsprocedure in te richten? Zo nee, waarom niet? Welke
categorie(ën) rechtmatig verblijvende vreemdelingen hebben wel een
verblijfsvergunning maar geen bekende nationaliteit? Hoe kan het dat het
ontbreken van een aantoonbare nationaliteit toch tot een verblijfsvergunning heeft geleid? Deze leden zijn positief over de opmerking dat
noch het indienen van het verzoek noch het vaststellen van staatloosheid
recht geeft op rechtmatig verblijf in de zin van de Vreemdelingenwet 2000.
De leden van de D66-fractie zijn verheugd dat na vele jaren eindelijk een
wetsvoorstel voorligt dat een vaststellingsprocedure voor staatloosheid
regelt. Zij onderschrijven het belang van de introductie van een vaststellingsprocedure voor staatloosheid in lijn met het VN-verdrag betreffende
de status van staatlozen (hierna: het 1954-verdrag) en het VN-verdrag tot
beperking der staatloosheid (hierna: het 1961-verdrag), tevens verdragen
waar Nederland zich aan heeft gecommitteerd. Deze leden steunen dan
ook het initiatief van de regering voor de voorliggende wetsvoorstellen.
Wel zouden zij graag nog een aantal aanpassingen zien in de
wetsvoorstellen, en onder andere daarover hebben zij nog een aantal
vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van onderhavig
wetsvoorstel. Zij onderschrijven de noodzaak meer te betekenen voor
mensen die geen nationaliteit hebben en zich vaak in een kwetsbare
positie bevinden. Deze leden zien het belang te komen tot een vaststellingsprocedure. Zij hebben nog enkele vragen ten aanzien van dit
wetsvoorstel. De bovengenoemde leden lezen dat de regering aangeeft
dat het vooral zal gaan om personen die rechtmatig verblijf hebben in
Nederland maar slecht of niet gedocumenteerd zijn. Kan de regering
aangeven hoeveel mensen dit betreft? Is een bepaalde trend te zien in de
mensen die aangeven staatloos te zijn? Indien deze mensen rechtmatig
verblijven in Nederland en vastgesteld wordt dat zij stateloos zijn, welk
perspectief is er dan in Nederland om volwaardig mee te doen en dezelfde
rechten te hebben als iemand met een nationaliteit? Mag een staatloze
met rechtmatig verblijf in Nederland bijvoorbeeld werken, een hypotheek
afsluiten, zich inschrijven bij de Kamer van Koophandel (KvK)? Heeft een
staatloze perspectief om in de toekomst het recht te krijgen om te
stemmen? De leden van de CDA-fractie zouden ook een beter beeld willen
krijgen aan welke situaties moet worden gedacht als mensen geen
rechtmatig verblijf hebben in Nederland, maar waarvan wel vastgesteld
wordt dat zij stateloos zijn? Is er nog een perspectief voor deze mensen
om volwaardig in de samenleving mee te kunnen doen?
De leden van de SP-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
twee wetsvoorstellen. Zij zijn erkentelijk voor het werk dat de United
Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) en de Adviescommissie Vreemdelingenzaken (ACVZ) voorafgaand hebben geleverd en dat
heeft geleid tot de totstandkoming van deze twee wetsvoorstellen. Deze
leden onderschrijven het 1954-verdrag en het 1961-verdrag. Deze leden
zijn dan ook erkentelijk voor het feit dat tien jaar na het kritische rapport
van de UNHCR eindelijk de wetsvoorstellen ter behandeling in de Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

3

voorliggen. Met de wettelijke grondslag voor de vaststellingsprocedure
staatloosheid zet Nederland een noodzakelijke stap in het vastleggen van
de twee internationale verdragen betreffende staatloosheid in de wet.
Echter, uit zowel de memorie van toelichting als de diverse reacties op de
consultaties blijkt discussie in welke mate de wetsvoorstellen de letter en
de geest van de internationale verdragen bevatten. De leden van de
SP-fractie hebben daarom diverse vragen over de twee wetsvoorstellen
en over de vaststellingsprocedure zelf. Deze leden hebben ten eerste een
algemene vraag over het ontbreken van een evaluatiebepaling. Waarom
heeft de regering een dergelijke bepaling weggelaten? Graag een reactie
hierop.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn blij dat de regering, na overigens
aanzienlijke vertragingen, een toegezegd voorstel van wet aanhangig
heeft gemaakt bij de Kamer waarin wordt voorzien in een vaststellingsprocedure voor staatloosheid. Deze leden delen het standpunt van de
regering dat staatlozen vaak in een kwetsbare positie verkeren, en zijn blij
met de door de regering uitgesproken intentie om meer voor deze groep
te betekenen. Wel zijn deze leden bezorgd over de mate waarin de
regering vasthoudt aan bureaucratische normen voor het in aanmerking
komen voor vastgestelde staatloosheid en het vervolgens kunnen
naturaliseren. Zij hopen dat de regering bereidwillig is de adviezen van de
Afdeling advisering van de Raad van State (hierna: de Afdeling), de ACVZ
en belangenorganisaties opnieuw te wegen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van
voorgenoemd wetsvoorstel. Zij constateren dat het wetsvoorstel al in
2017 aan de Afdeling is toegestuurd voor advies en dat dit advies met de
kabinetsreactie daarop pas in december 2020 naar de Kamer is gestuurd.
Deze leden vragen de regering waarom dit zo lang heeft geduurd.
De leden van de SGP-fractie vragen de regering in te gaan op de vraag
hoe omvangrijk de problematiek van staatloosheid daadwerkelijk is.
Hoeveel mensen komen naar verwachting in aanmerking voor de
voorliggende procedure ten aanzien van staatloosheid? Zij vragen daarbij
ook onderscheid te maken tussen de jure staatloosheid en de facto
staatloosheid, zoals de ACVZ in haar rapport «Geen land te bekennen»
doet, en daarbij te beschrijven wat dit wetsvoorstel in juridische zin voor
beide vormen van staatloosheid betekent. Welke consequenties verbindt
de regering aan dit onderscheid?
De leden van de SGP-fractie zijn geïnteresseerd in de internationale
interpretatie van het 1954-verdrag het 1961-verdrag. Is bij de totstandkoming van dit wetsvoorstel ook gewogen hoe de procedures ten aanzien
van staatloosheid in andere landen is vormgegeven? Kan de regering
ingaan op hoe andere EU-landen hiermee omgaan? Worden de verdragen
in deze landen overwegend ruimer of juist beperkter geïnterpreteerd?
Deze leden lezen dat er slechts beperkt wordt ingegaan op de mogelijkheden van misbruik van deze nieuwe procedure. Zij vragen de regering
hier alsnog op in te gaan. Hoe gaat de regering misbruik van deze
procedure voorkomen? Onderschrijft de regering nog altijd het
uitgangspunt dat in het beleid ingezet moet worden op terugkeer van een
vastgesteld staatloze als deze niet in aanmerking komt voor de Nederlandse nationaliteit en dat staatsloosheid geen zelfstandige rol speelt in
het terugkeerproces?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

4

2. Aanleiding voor het wetsvoorstel
De leden van de VVD-fractie vragen de regering of kan worden toegelicht
wat het resultaat is geweest van het nieuwe artikel 2.17 Wet Basisregistratie Personen (BRP) voor de vaststelling van staatloosheid.
De leden van de D66-fractie merken op dat onder andere de ACVZ in haar
advies «Geen land te bekennen» wijst op het punt dat het erkend staatloos
zijn rechten met zich mee brengt, die alleen ten volle benut kunnen
worden indien staatloosheid leidt tot rechtmatig verblijf. Toch kiest de
regering hier niet voor. Deze leden vragen de regering haar standpunt toe
te lichten, en te verklaren waarom zij de mogelijkheid voor erkende
staatlozen om hun volledige rechten uit te oefenen beperkt.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering aan de hand van een
aantal casussen te illustreren wat deze wettelijke aanpassing praktisch kan
betekenen in het leven van staatlozen.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat de regering van mening is dat
staatloosheid op zichzelf geen verblijfsvergunning oplevert omdat het
nationaliteitsrecht geen zelfstandige bron is van verblijfsrecht. Dat neemt
naar de mening van de aan het woord zijnde leden niet weg dat er geen
juridische belemmeringen bestaan om in het voorliggend wetsvoorstel
wel vast te leggen dat staatloosheid wel een verblijfstitel oplevert. Deelt
de regering deze mening en erkent zij dat het voorstel om geen verblijfstitel aan een staatloze toe te kennen een keuze van de regering is die ook
anders had kunnen uitvallen? In dat verband wijzen deze leden op het
advies van de ACVZ om wel een verblijfsrecht te koppelen aan de
erkenning als staatloze. Dit omdat zonder toekenning van een verblijfsstatus staatlozen nauwelijks rechten kunnen ontlenen aan het
1954-verdrag. De ACVZ doet dan ook de aanbeveling erkende staatlozen
een reguliere verblijfsvergunning te verlenen.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat vijftig jaar na de
totstandkoming van het verdrag dat beoogt staatloosheid te beperken en
dat is ondertekend door Nederland, de UNHCR de regering erop
aanspreekt dat Nederland geen procedure kent om staatloosheid vast te
stellen. Nog tien jaar later liggen dit wetsvoorstel en het voorstel voor
wijziging van de rijkswet op het Nederlanderschap ter behandeling voor in
deze Kamer. Kan de regering aangeven hoeveel mensen in deze periode
erin zijn geslaagd in Nederland hun staatloosheid aan te tonen en op
grond waarvan zij daarin geslaagd zijn?
3. Betekenis staatloosheid
De leden van VVD-fractie lezen in de memorie van toelichting dat
onderscheid gemaakt moet worden tussen staatlozen in situ en in een
migratiecontext. Kan de regering toelichten waarom staatlozen in situ in
Nederland (nog) staatloos zijn? Hebben deze over het algemeen een
verblijfsvergunning en zo ja op welke gronden? Hebben mensen in deze
groep behoefte aan de vaststelling staatloosheid of is het een bewuste
keuze om niet erkend te worden als staatloze of onderdaan van een staat?
Verder zijn deze leden benieuwd naar de reden dat mensen staatloos zijn
in een migratiecontext. Hoe weet de regering dat deze staatlozen
voornamelijk uit Syrië, Israël, Libanon, de Verenigde Arabische Emiraten
(VAE) en Saoedi-Arabië komen? Wat is de reden dat deze personen geen
nationaliteit uit die landen hebben? Is hier sprake van individuen die geen
nationaliteitspapieren bezitten of hebben ze daadwerkelijk geen nationaliteit? Waarom wilden de landen van herkomst hen niet erkennen als
onderdaan? Op welke manier zijn zij naar Nederland gereisd? Hebben

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

5

deze personen verblijfsvergunningen en zo ja op welke basis? Graag een
uitgesplitste schatting naar herkomst en grond voor verblijf.
4. Inrichting vaststellingsprocedure
De leden van de VVD-fractie vragen waarom ervoor is gekozen de UNHCR
ter zitting te horen. Welke kennis kan in een individuele casus van de
UNHCR worden verkregen? Hoe verhoudt het betrekken van advies van de
UNHCR in een individuele casus zich tot de rol die de UNHCR speelt al
belangenorganisatie die opkomt voor de positie van staatlozen en
vluchtelingen?
De leden van de SP-fractie hebben diverse vragen bij de keuzes van de
regering omtrent de in te richten vaststellingsprocedure staatloosheid.
De leden van de GroenLinks-fractie delen de kritiek van de ACVZ dat het
feit dat een verzoek tot vaststelling van staatloosheid niet gepaard gaat
met opschorting van uitzetbaarheid, de effectiviteit van de voorgestelde
procedure ondermijnd. Deze leden vragen of de regering erkent dat dit zo
is, en waarom de regering van mening is dat beperkt uitstel van een
mogelijke uitzetting geen acceptabele prijs is om te betalen voor een veel
effectievere vaststellingsregeling. De voornoemde leden vragen waarom
de regering vreest voor vertragingen en rekken door procedures te
stapelen, indien rechtmatig verblijf wordt verleend in afwachting van de
procedure of onrechtmatig verblijf gedurende de procedure wordt
gedoogd. Deze leden vragen de regering inzichtelijk te maken hoe groot
dat risico is, aangezien zij aannemen dat evident niet-ontvankelijke zaken
snel kunnen worden afgedaan, zoals dit ook reeds het geval is bij
herhaalde asielaanvragen.
4.1 Procesregels
Eén feitelijke instantie (onderdeel a)
De leden van de D66-fractie lezen dat de regering kiest voor één feitelijke
instantie, zoals dat ook geldt bij de procedure van artikel 17 van de
Rijkswet op het Nederlanderschap (hierna: RWN) over de vaststelling van
het Nederlanderschap. Dit, omdat de verwachting van de regering is dat
in tweede instantie geen nieuwe feiten naar voren zullen komen, of dat
feiten anders zullen worden beoordeeld. Deze leden kunnen de redenering
van de regering hierin niet volledig volgen. Deze leden vragen in het
bijzonder waarom de regering er vanuit gaat dat in tweede instantie geen
nieuwe feiten naar voren zullen komen, gelet op het feit dat vaststellingsprocedures van staatloosheid vrijwel altijd complex zijn, en het dan ook
zeer aannemelijk is dat in eerste instantie niet altijd alle feiten op tafel
kunnen liggen. Dit punt wordt tevens gemaakt door de Raad voor de
Rechtspraak(RvdR) en bovengenoemde leden vragen de regering hierop
te reageren. De vergelijking met de procedure van artikel 17 RWN kunnen
deze leden op dit punt ook niet volledig volgen, gelet op het feit dat bij
een vaststellingsprocedure van het Nederlanderschap een stuk minder
complexiteit komt kijken in vergelijking met een vaststellingsprocedure
omtrent staatloosheid. Dat het wenselijk is dat het feitencomplex zo vroeg
mogelijk in de procedure naar voren moet komen, een wens die de leden
van de D66-fractie delen, betekent niet automatisch dat dit ook altijd
mogelijk is. Deze leden vragen hoe de regering hier rekening mee houdt.
Voorts vragen deze leden waarom niet is gekozen voor de mogelijkheid
van hoger beroep, zoals ook in lijn zou zijn met het advies van de Afdeling
en de RvdR. De leden van de D66-fractie stellen vast dat juist in dit soort
zaken regelmatig naar buitenlands recht gekeken zal moeten worden,
terwijl in cassatie niet getoetst kan worden of het buitenlandse recht juist

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

6

door de feitenrechter is toegepast. Deze leden vragen de regering hoe zij
dit denkt te ondervangen en waarom zij afwijkt van het advies van de
Afdeling op dit punt. De regering schrijft in de memorie van toelichting
«[dat in de artikel-17 procedure ook niet in cassatie kan worden getoetst of
het buitenlandse recht door de feitenrechter goed is toegepast»] in de
praktijk geen problemen oplevert. Bovengenoemde leden vragen de
regering toe te lichten hoe zij ervanuit kan gaan dat dit voor de vaststellingsprocedure staatloosheid ook geen problemen oplevert in de praktijk,
gelet op het feit dat er nog helemaal geen vaststellingsprocedure
staatloosheid is.
De leden van de SP-fractie willen graag een toelichting waarom er
uiteindelijk voor is gekozen in de verzoekschriftprocedure maar met één
feitelijke instantie te werken in afwijking van de Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering? Waarop is de aanname in de memorie van toelichting
gebaseerd dat in tweede instantie geen nieuwe feiten naar voren zullen
komen of feiten anders worden gebaseerd? Hoe moeten deze leden in dit
licht wel de mogelijkheid om tot een herziening te komen bezien, het kan
dus achteraf wel om tot een ander inzicht te komen? De regering kiest
ervoor, in navolging van het advies van ACVZ, om de rechtbank in Den
Haag exclusief bevoegd te verklaren tot het vaststellen van staatloosheid.
Hoe verhoudt dat zich tot de doelstelling van de herziening van de
gerechtelijke kaart van gerechten die juist tot kleinere verschillen tussen
de zaakpakketten van de diverse gerechten moest leiden? Graag een
toelichting van de regering.
Enkelvoudige of meervoudige behandeling (onderdeel d)
De leden van de CDA-fractie constateren dat de regering ervoor kiest dat
enkelvoudige behandeling in beginsel het uitganspunt is. Aangegeven
wordt in de memorie van toelichting dat in de praktijk de rechtbank Den
Haag zaken aangaande artikel 17 RWN vrijwel altijd meervoudig
behandelt. Waarom is er dan toch gekozen in deze wet op te schrijven dat
een enkelvoudige behandeling in beginsel het uitgangspunt is? Deze
leden vragen de regering met enkele voorbeelden te komen wanneer daar
dan aanleiding voor zou kunnen zijn. De voorgenoemde leden vragen de
regering waarom zij ervoor kiest om de behandeling in beginsel enkelvoudig af te doen? Kan de regering uitleggen waarom enkelvoudige
afdoening zou volstaan, zeker in het licht dat in de nieuwe vaststellingsprocedure er maar één feitelijke instantie is? Zou gezien het grote belang
voor een belanghebbende meervoudige behandeling niet gepaster zijn?
Zou gezien het grote belang voor een belanghebbende, de complexiteit
van de wetgeving (zeker gezien het feit dat er óók naar buitenlandsrecht
gekeken zal moeten worden) niet opportuun zijn twee feitelijke instanties
aan te merken? Kan de regering deze keuze motiveren, zeker aangezien de
UNHCR óók aangeeft een hoger beroep een essentiële waarborg te
vinden?
De leden van de SP-fractie vernemen graag waarom de regering ervoor
kiest een enkelvoudige behandeling van de verzoekschriftprocedure voor
te schrijven terwijl de regering constateert dat overige zaken in het kader
van artikel 17 RWN vrijwel altijd meervoudig worden behandeld en de
regering pretendeert zo de keuze aan de rechterlijke macht wordt
overgelaten? Kan de regering dit toelichten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

7

Toegang tot de procedure en vormvoorschriften verzoek (onderdelen c en
e)
De leden van de D66-fractie lezen in de memorie van toelichting dat
enerzijds de expertgroep in het discussiedocument van de ACVZ adviseert
de procedure zo laagdrempelig mogelijk te houden, en anderzijds de
regering stelt dat een verzoeker zijn verzoekschrift van zoveel mogelijk
informatie voorziet zodat de IND aanknopingspunten heeft in het
onderzoek naar staatloosheid. Deze leden hebben begrip voor de positie
van de IND en het onderzoek dat zij moeten doen, maar zien tegelijkertijd
hiermee ook een risico dat de laagdrempeligheid onder druk komt te
staan, temeer omdat staatloosheid zich juist vaak kenmerkt door een
gebrek aan (identificatie)documentatie en informatie. Hoe ziet de regering
dit? Kan de regering voorts bevestigen dat er in dit proces ook voldoende
aandacht zal zijn voor mensen die geen (identificatie)documenten hebben
om hun staatloosheid aan te tonen, en zo ja op welke wijze tracht zij dat te
doen?
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat in de memorie van
toelichting gesproken wordt van gewone verblijfplaats. Zij vragen waarom
dezelfde terminologie ook niet gebruikt wordt in het voorgestelde
artikel 6, eerste lid, onderdeel p van de Rijkswet op het Nederlanderschap
(RWN)?
Rechtsbijstand (onderdeel f)
De leden van de SP-fractie vernemen graag of ongedocumenteerden,
uitgeprocedeerde asielzoekers en personen zonder vaste woon- of
verblijfplaats ook aanspraak kunnen maken op de gesubsidieerde
rechtsbijstand waardoor hun toegang tot het recht gewaarborgd is.
Beslistermijnen (onderdeel k)
De leden van de D66-fractie merken op dat als het gaat om beslistermijnen, de regering ervoor kiest af te wijken van de procedure van
artikel 17 RWN, waar de duur voor eenvoudige zaken over het algemeen
negen maanden is, en voor complexe zaken minimaal één jaar. In
voorliggende wetsvoorstellen zullen de beslistermijn zes maanden
bestrijken, met de mogelijkheid tot een verlenging van nog eens zes
maanden. Dit is in lijn met het advies van de ACVZ. De RvdR en de
Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) bevelen echter langere
beslistermijnen aan. De leden van de D66-fractie zijn het eens met het
standpunt van zowel de regering als de ACVZ dat alle betrokkenen gebaat
zijn bij een zo voort vaardig mogelijke procedure. Tegelijkertijd vinden
deze leden het relevant ook rekening te houden met onder andere de
RvdR, omdat zij een belangrijke rol speelt in de uitvoering van de
besluitvorming. In hoeverre is hierover gesproken met de RvdR, en in
hoeverre is met hun expliciet besproken of de keuze de voorgestelde
termijnen te handhaven voor hun uitvoerbaar is, zo vragen eerdergenoemde leden.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering te motiveren waarom zij
kiest voor een beslistermijn van zes maanden, aangezien RvdR en de
NVVB aanbevelen een langere beslistermijn te hanteren? Deze leden
begrijpen dat de beslistermijn éénmaal verlengd kan worden met ten
hoogste zes maanden. Kan de regering aangeven wat de gevolgen zijn
indien niet binnen twee maal zes maanden een beslissing genomen is?
Wat zijn de gevolgen voor belanghebbenden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

8

De leden van de SP-fractie merken op dat de regering, begrijpelijkerwijs,
ervoor kiest een termijn in te stellen en kiest voor zes maanden en de
optie om dat nog eens zes maanden te verlengen. Waarop is die termijn
van zes maanden gebaseerd, aangezien de regering constateert dat de
artikel 17 RWN procedure over het algemeen negen maanden duurt en
minimaal een jaar bij complexe gevallen en «dat een staatloosheidsprocedure soms langer zal duren omdat onderzoek moet worden gedaan
naar wetgeving in het buitenland»?1 In de memorie van toelichting lezen
de leden van de SP-fractie dat de regering een voortvarende afhandeling
nastreeft, maar hoe is dit mogelijk met de aanhoudende achterstanden bij
zowel de rechtspraak als bij de IND?
Rol van de IND en het horen van betrokkene (onderdelen b en h)
De leden van de D66-fractie vinden de rol van de IND in de vaststellingsprocedure voor de hand liggend. Tegelijkertijd constateren zij dat de IND
verschillende functies, en dus belangen, heeft in de vaststellingsprocedure. Enerzijds vertegenwoordigt zij de Staat, die een direct belang
heeft bij al dan niet de vaststelling van staatloosheid. Anderzijds is zij
verantwoordelijk voor het doen van gedegen en fatsoenlijk onderzoek om
vast te kunnen stellen of iemand staatloos is. Welke waarborgen zijn
ingebouwd om de onafhankelijkheid van de IND te verzekeren en om met
schurende belangen om te gaan, zo vragen bovengenoemde leden.
Externe deskundigheid (onderdeel i)
De leden van de SP-fractie merken op dat de regering het advies van de
ACVZ volgt om de UNHCR als «amicus curiae» aan te stellen in de
staatloosheidsprocedure. Maar hoe moeten deze leden de volgende
constatering van de ACVZ in dat licht bezien: «Namens de UNHCR is erop
gewezen dat, afhankelijk van het aantal procedures per jaar, deze
organisatie niet de capaciteit zal hebben om in iedere individuele
procedure te interveniëren. Dit laat onverlet dat de UNHCR wel in staat
wordt geacht om indien de rechter daartoe verzoekt in individuele
procedures advies te geven»2? Hoe kijkt de regering daar tegenaan?
Bewijslastverdeling (onderdeel g)
Als het gaat om de bewijslast, lezen de leden van de D66-fractie in de
memorie van toelichting dat ervanuit wordt gegaan dat «personen die
geen verblijfsvergunning asiel hebben verkregen, in principe bewijsstukken uit hun land van herkomst [kunnen] opvragen». Deze leden
constateren echter dat juist voor vermeend staatloze personen het zeer
moeilijk is om aan deze (identificatie)documentatie te komen, en dat
landen zeer terughoudend zijn met het verschaffen van dergelijke
documentatie. Daardoor is het voor betrokkenen lastig aan deze criteria te
voldoen. Hoe tracht de regering hiermee om te gaan, zo vragen bovengenoemde leden.
De leden van de SP-fractie spreken hun zorgen uit voor de keuze van de
regering betreffende de bewijslastverdeling. De regering geeft namelijk
aan overtuigd te zijn dat de algemene regels van het Wetboek van
Burgerlijke Rechtsvordering (hierna: Rv) aangaande de bewijslastverdeling voldoende als waarborg zouden moeten dienen. Want, hoewel zij
het waarderen dat er nu ook enige vrijheid aan de rechter wordt gelaten,
maken deze leden zich toch zorgen over de informatiepositie van
1
2

Memorie van toelichting, pagina 10.
Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken, Discussiestuk vaststellingsprocedure staatloosheid, 9 juli 2015, pagina 9.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

9

verzoekers. Hoe moet een staatloze aan kunnen tonen dat hij/zij geen
nationaliteit heeft? Kan de regering schetsen hoe zij dit voor zich ziet?
Deelt de regering de mening dat de IND en Buitenlandse Zaken
waarschijnlijk beter over die informatie beschikken? Hoe heeft de regering
in dit wetsvoorstel rekening gehouden met die onevenwichtige informatiepositie van beide procespartijen en misschien zelfs de zwakke informatiepositie van de rechter? Graag een toelichting van de regering op dit
punt. Voorkomen moet worden dat een formele vaststellingsprocedure
wordt ingericht die in de praktijk niet tot vaststellingen kan leiden.
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van het feit dat
erkende staatlozen worden vrijgesteld van het paspoortvereiste in een
naturalisatie- en optieprocedure, maar nog wel een geboorteakte dienen
te overleggen. Voor vastgestelde minderjarige staatlozen is het echter
soms onmogelijk deze geboorteakte te kunnen overhandigen. In de
besluitvorming omtrent de RANOV-vergunning is derhalve besloten voor
degenen die minderjarig waren ten tijde van vergunningverlening vrij te
stellen van deze verplichting. Is de regering van plan deze vrijstelling ook
te laten gelden voor minderjarige vastgestelde staatlozen die niet onder
de RANOV-vergunning vallen? Zo nee, waarom niet?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de regering of zij aan kan
geven aan welke voorwaarden voldaan moet zijn om staatloosheid vast te
stellen, aangezien de memorie van toelichting wel spreekt van informatie
en stukken die de staatloosheid onderbouwen, maar niet aangeeft hoe dit
dan onderbouwd zou moeten worden en wanneer het voldoende
onderbouwd is. Dit is een groot obstakel momenteel in de praktijk bij
lokale gemeenten en deze leden maken zich zeer zorgen dat met de
nieuwe wet dit obstakel in de praktijk alsnog blijft bestaan. Het kan niet zo
zijn dat het bewijs van aanvragers in een «black box» terecht komt en
nooit duidelijk wordt wat wel en wat niet voldoende bewijs is. Kan
concreet aangegeven worden wat voldoende onderbouwd in de praktijk
betekent en hier hele concrete voorbeelden aan de hand van stukken,
kopieën, incomplete delen van documenten en andere stukken wat in de
praktijk geregeld voor discussie zorgt omtrent de vraag wanneer
voldoende stukken zijn aangeleverd en wanneer er voldoende zou zijn
onderbouwd. Zij vragen of het feit dat de geloofwaardigheid van het
asielrelaas betrokken kan worden bij de beoordeling van de staatloosheid,
ertoe zal leiden dat in die gevallen dat de IND een asielrelaas ongeloofwaardig heeft geacht, deze dienst ook de staatloosheid ongeloofwaardig
zal verklaren. Deze leden achten dit ongewenst, aangezien er geen
dwingend logisch verband aangenomen kan worden tussen de geloofwaardigheid van het asielrelaas en de geloofwaardigheid van de gestelde
staatloosheid. Bovendien zijn er gedocumenteerde fouten bekend in de
geloofwaardigheidsbeoordelingen van de IND. Deze leden pleiten ervoor
dat wanneer de beoordeling is dat een gesteld feit ongeloofwaardig is, dit
altijd objectief onderbouwd dient te worden en niet door de verwijzing
naar een gesteld ongeloofwaardig asielrelaas. Zij vragen of de regering dit
onderschrijft en wat de specifieke rol en kaders van de IND zullen zijn in
het proces.
De leden van de SGP-fractie lezen dat er geen objectieve belemmering is
om toegelaten asielzoekers te vragen contact op te nemen met de
autoriteiten van het land van herkomst. In de praktijk blijkt ook dat het
voor veel staatlozen mogelijk is om de juiste documenten te overleggen.
Hoe stimuleert de regering dat deze mogelijkheden ook ten volle zullen
worden benut en wordt dat waar nodig ook tegengeworpen aan betrokkenen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

10

Herziening (onderdeel j)
De leden van de SP-fractie merken op dat de demissionaire regering
aangeeft dat het herroepen van staatloosheid mogelijk kan leiden tot het
intrekken van het Nederlanderschap. Kan de regering toezeggen dat het
intrekken van het Nederlanderschap in verband met het herroepen van de
staatloosheid alleen zal geschieden wanneer er bewust fraude is gepleegd
om daarmee te voorkomen dat vreemdelingen buiten hun eigen schuld
om hun Nederlanderschap ingetrokken zien worden?
5. Gevolgen van het vastgesteld staatloos zijn
De leden van de GroenLinks-fractie lezen in de memorie van toelichting
geen duidelijke motivering voor het feit dat de regering weigert een grond
voor rechtmatig verblijf toe te kennen in de gevallen dat staatloosheid
wordt vastgesteld. Deze leden vragen waarom de regering niet wil inzien
dat dit een extreem bureaucratische benadering van staatlozen is. Zij
vragen in welke gevallen vastgestelde staatlozen in de ogen van de
regering kunnen worden uitgezet, aangezien de kern van het staatloos zijn
juist is dat er geen land is waar naartoe teruggekeerd kan worden. De
leden van de GroenLinks-fractie vragen de regering te specificeren wat
bedoeld wordt met het criterium dat uitzetting niet tegengewerkt moet zijn
om aan de eis «tien jaar stabiel hoofdverblijf» voor het optierecht
Nederlanderschap te voldoen. Aan de hand van welke criteria wordt
getoetst of een kind of diens ouders vertrek hebben gefrustreerd, zo
vragen deze leden. De voorgenoemde leden krijgen graag een motivering
van de regering waarom zij ervoor kiest het optierecht voor het verkrijgen
van het Nederlanderschap voor hen die in Nederland zijn geboren en hier
hoofdverblijf hebben gehad, te beperken tot personen onder de 21 jaar.
Door deze leeftijdsbegrenzing wordt immers voorkomen dat kinderen die
hier zijn geboren en opgegroeid, maar inmiddels ouder zijn dan 21 jaar via
dit optierecht het Nederlanderschap kunnen krijgen. Deze leden vragen
waarom het de intentie van de regering is om deze groep aanhoudend uit
te sluiten van het Nederlanderschap, en welk toekomstperspectief de
regering dán voor deze groep in gedachten heeft.
5.1 Erga omnes werking vaststellingsbeschikking en positionering ten
opzichte van registratie in de basisregistratie personen
De leden van de VVD-fractie vragen de regering of kan worden toegelicht
wanneer sprake is van evident staatloosheid? Welke documenten moeten
hiervoor worden overlegd? Welke pogingen moeten zijn verricht om de
documenten te verkrijgen?
De leden van de D66-fractie constateren dat erkend staatlozen om voor
naturalisatie in aanmerking te komen nog steeds een geboorteakte dienen
te overhandigen. Gelet op het feit dat dit ook na de vaststelling van
staatloosheid niet voor elke staatloze mogelijk zal zijn, zal dit voor hen
leiden tot juridische obstakels om te naturaliseren. Dit belemmert
wederom de uitoefening van rechten voor erkende staatlozen. Voor
vluchtelingen is dit geen vereiste meer, en deze leden vragen wat de
regering ervan vindt om deze eis ook voor vastgestelde staatlozen te laten
vervallen.
De leden van de SGP-fractie lezen dat staatlozen die evident staatloos zijn
niet naar de rechter hoeven voor vaststelling van hun staatloosheid. Hoe
wordt bepaald wie evident staatloos zijn, aan welke criteria moet dan
worden voldaan? Verder moet het begrip staatloosheid uniform worden
geïnterpreteerd, zo lezen deze leden. Hoe gaat de regering waarborgen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

11

dat de verschillende betrokken instanties een uniforme interpretatie
hanteren?
5.2 Nationaliteitsrecht is geen bron van verblijfsrecht
De leden van de VVD-fractie zijn blij dat dit wetsvoorstel expliciet duidelijk
maakt dat het vaststellen van staatloosheid geen alternatieve route wordt
voor het verkrijgen van een verblijfsvergunning die op reguliere gronden
niet kan worden verkregen. Wel zijn deze leden benieuwd of deze
staatlozen bijvoorbeeld een verblijfsvergunning kunnen aanvragen met
een ander doel zoals arbeid wanneer zij geen recht op een verblijfsvergunning asiel kunnen krijgen? Wat betekent het vaststellen van de
staatloosheid voor de mogelijkheid om iemand die hier illegaal verblijft
terug te sturen naar het land van herkomst? Wordt deze persoon dan
aangemeld voor terugkeer bij de Dienst terugkeer en vertrek (DT&V) of
wordt verwacht dat op eigen verantwoordelijkheid moet worden
vertrokken?
De leden van de D66-fractie lezen dat de regering er niet voor kiest tijdens
de behandeling van de vaststellingsprocedure rechtmatig verblijf te
verlenen, ondanks dat vrijwel alle experts in het ACVZ-discussiedocument
hier voorstander van zijn. Kan de regering reageren op de opmerkingen
van de ACVZ dat dit een negatieve invloed heeft op de doelmatigheid van
de procedure? Kan de regering toelichten of zij dit wel evenredig en
proportioneel acht? Tevens vragen deze leden of het realistisch is om te
verwachten van (vermeend) staatlozen te vertrekken gedurende de
vaststellingsprocedure, gelet op het feit dat terugkeer voor (vermeend)
staatlozen sowieso vaak problematisch is vanwege de aard van de
problematiek.
De leden van de D66-fractie constateren voorts dat het 1954-verdrag, in
het bijzonder artikel 32 van dit verdrag, een verantwoordelijkheid bij de
verdragsstaat legt toe te werken naar een spoedige naturalisatie van
vastgestelde staatlozen. Voor spoedige naturalisatie is rechtmatig verblijf
noodzakelijk, terwijl de koppeling tussen staatloosheid en rechtmatig
verblijf in voorliggend wetsvoorstel ontbreekt. Kan de regering toelichten
hoe haar keuze om staatloosheid niet te koppelen aan rechtmatig verblijf
zich verhoudt tot het 1954-verdrag? Tevens vragen deze leden waarom de
regering ervoor kiest op dit punt af te wijken van andere Europese landen
die een vaststellingsprocedure voor staatloosheid hebben, waar in die
gevallen vastgestelde staatloosheid wel direct gekoppeld wordt aan
verblijf. De leden van de D66-fractie zijn verbaasd dat de regering als
enige land ter wereld op dit punt afwijkt van de gebruikelijke standaard.
Voorts lezen deze leden dat de regering bang is voor aanzuigende werking
en dit wil voorkomen. Bovengenoemde leden vragen de regering toe te
lichten waar de aanname op is gebaseerd dat koppeling tussen vastgestelde staatloosheid en verblijfsrecht leidt tot aanzuigende werking. Is er
een aanzuigende werking zichtbaar in andere Europese landen zoals
Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk of Hongarije, sinds zij een vaststellingsprocedure voor staatloosheid hebben, die gekoppeld is aan het verblijfsrecht? Indien dit niet het geval is, horen de leden van de D66-fractie graag
op welke feiten deze aanname, dat dit een risico is, dan wel is gestoeld.
Kan de regering voorts toelichten waarom in andere landen destijds wel is
gekozen voor de koppeling tussen staatloosheid en rechtmatig verblijf?
Deze leden stellen deze vragen temeer omdat de regering in de memorie
van toelichting zelf heeft betoogd dat zij het aantal verzoeken voor een
vaststelling tot staatloosheid raamt op maximaal 100 per jaar, wat volgens
de regering «een realistisch aantal [lijkt], aangezien in de landen die reeds
een vaststellingsprocedure kennen het aantal verzoeken per jaar niet veel
hoger ligt». Bovengenoemde leden constateren op dit punt een tegenstrij-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

12

digheid met de aanname dat koppeling van vastgestelde staatloosheid en
rechtmatig verblijf leidt tot een aanzuigende werking die eerder werd
bepleit en vragen de regering deze tegenstrijdigheid uit te leggen.
De leden van de CDA-fractie lezen in de memorie van toelichting dat de
regering ervoor kiest staatloosheid niet te koppelen aan verblijfrecht. Deze
leden vragen de regering hoe andere landen met een vaststellingsprocedure staatloosheid dit geregeld hebben. Is het gebruikelijk dat staatloosheid niet gekoppeld wordt aan verblijfsrecht? Zijn er andere landen
met een vaststellingsprocedure die wél een koppeling maken met het
verblijfsrecht? Kan de regering, indien dit het geval is, aangeven om welke
aantallen staatloosheid en verblijfsrecht dat dan gaat?
Wat de leden van de SP-fractie betreft is de betekenis van staatloosheid
voor het verblijfsrecht het cruciale onderdeel van dit wetsvoorstel. De
ACVZ concludeert dat een verblijfsvergunning aan staatlozen moeten
worden toegekend omdat de rechten die staatlozen toekomen anders een
dode letter zouden zijn en omdat staatlozen, in tegenstelling tot vluchtelingen, niet de problemen die de terugkeer naar een land van eerder
verblijf verhinderen zelf op kunnen lossen. De regering kiest er echter
voor staatlozen eerst de asielprocedure te laten doorlopen voordat zij de
vaststellingsprocedure staatloosheid kunnen doorlopen. De regering
reduceert daarmee de betekenis van staatloosheid slechts tot de buitenschuldprocedure voor asielzoekers en een snellere naturalisatie. Kan de
regering die keuze toelichten? Wat is volgens de regering dan werkelijk de
meerwaarde van registratie van staatloosheid in het BRP? De memorie
van toelichting bevat een uitgebreide juridische analyse waarom dit in lijn
zou zijn met de internationale verdragen betreffende staatlozen. De leden
van de SP-fractie hebben daarover de volgende vragen. De regering en de
Afdeling analyseren dat het verblijfsrecht voor staatlozen niet volgt uit de
internationale verdragen, maar is het omgekeerde ook waar? Klopt het dat
de internationale verdragen het verblijfsrecht voor staatlozen niet uitsluit?
Zo nee, waarom kiest de regering er dan voor om toch geen verblijfsrecht
aan staatlozen toe te kennen? Liggen hier dan toch politieke redenen aan
ten grondslag? Zo ja, welke? Kan de regering in het antwoord meenemen
waarom dit tot een aanzuigende werking zou leiden van staatlozen die
naar Nederland zouden komen, is daar empirisch bewijs voor? Waarom
vindt de regering dat een stapeling van procedures om een verblijfsvergunning te krijgen een probleem is en dat die stapeling moet worden
voorkomen? De regering biedt minderjarige staatlozen het optierecht aan.
Minderjarigen kunnen dan makkelijker aanspraak maken op de rechten die
hun als staatlozen toekomen. De regering maakt daarin echter een
onderscheid tussen staatlozen kinderen die in Nederland verblijfsrecht
hebben en zij die dat niet hebben. Op basis waarvan legitimeert de
regering dat onderscheid en die verschillende behandeling die daaruit
voortvloeit? Waarom worden kinderen met verblijfsrecht al na enkele
jaren erkend als staatloos, maar moet dit voor kinderen die hier onrechtmatig zouden verblijven minstens tien jaar moeten duren? Welke
belangen zijn daarbij gediend?
De leden van de SP-fractie hebben ook enkele vragen over het optierecht
voor de kinderen die hier niet rechtmatig zouden verblijven. Want daaraan
stelt de regering enkele zware voorwaarden aan de ouders. Kan de
regering uitleggen waarom zij de constatering van de Afdeling naast zich
neerlegt dat die extra eis «zich niet verdraagt met de verplichting die de
regering heeft uit hoofde van artikel 1 van het 1961-verdrag.»3 Waarom
wordt het advies van de Afdeling niet opgevolgd? In hoeverre is die extra
eis in lijn met het niet bestraffen van de kinderen voor daden van de
3

Raad van State, N0.WO3.17.0286/ll/K, 8 december 2017, pagina 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

13

ouders? Waarom wordt met die eisen opnieuw een koppeling gemaakt
met de asielprocedure van de ouders? Hoe verantwoordt de regering deze
keuze? Waarom krijgen niet alle kinderen die staatloos in Nederland
worden geboren na drie jaar het Nederlanderschap? De regering kiest er
niet voor het advies van de ACVZ op te volgen de tijdelijke verblijfsvergunningen te verstrekken aan verzoekers van een vaststellingsprocedure
staatloosheid. De leden van de SP-fractie maken zich daarom zorgen over
de toegang tot het recht van deze groep. Kan de regering toelichten
waarom zij die toegang tot het recht tijdens die vaststellingsprocedure
niet willen verbeteren door een tijdelijke verblijfsvergunning toe te
kennen? Hoe meent de regering dat de toegang tot het recht tijdens de
vaststellingsprocedure toch is gewaarborgd?
De leden van de PvdA-fractie lezen in het wetsvoorstel dat degene die een
verzoek tot vaststelling van staatloosheid doet, tijdens de behandeling van
dat verzoek geen rechtmatig verblijf krijgt. De aan het woord zijnde leden
delen de mening van de ACVZ dat dit een negatieve invloed op de
doelmatigheid van de procedure heeft. Waarom zou geen rechtmatig
verblijf worden gecreëerd? Deelt de regering de mening dat het onwenselijk zou zijn dat zolang de staatsloosheid niet is vastgesteld die
vreemdeling het land zou moeten verlaten? Zo ja, hoe kan dat dan
voorkomen worden? Zo nee, waarom niet? Wil de regering alsnog
vastleggen dat een aanvrager in afwachting van de beslissing op zijn
verzoek rechtmatig verblijf krijgt? De leden van de PvdA-fractie lezen
bovendien in het wetsvoorstel dat de regering van mening is dat
vaststelling van staatloosheid niet automatisch zou moeten leiden tot
rechtmatig verblijf. Zowel de ACVZ als de UNHCR wijzen erop dat dit
strijdig is met de de voortvloeiende verplichtingen uit het 1954-verdrag.
Bovendien wijzen de aan het woord zijnde leden erop dat deze koppeling
tussen de vaststelling van staatsloosheid en een verblijfsrecht wel wordt
gehonoreerd door onder andere Frankrijk, Italië, Spanje en het Verenigd
Koninkrijk. Waarom heeft de regering ervoor gekozen om deze koppeling
niet over te nemen in het wetsvoorstel en hiermee af te wijken van het
besluit van andere landen met vergelijkbare wetgeving omtrent staatloosheid? Is de regering alsnog bereid de vaststelling van staatloosheid te
koppelen aan het verblijfsrecht?
5.3 Rechten voor erkende staatlozen
De leden van de CDA-fractie constateren dat het nieuwe optierecht
specifiek gericht is op staatloze, in het Koninkrijk geboren kinderen, mits
voldaan is aan bepaalde voorwaarden. Er moet bij het nieuwe optierecht
sprake zijn van tien jaar stabiel hoofdverblijf, waarvan ten minste vijf jaar
onafgebroken, onmiddellijk voorafgaand aan de verklaring, de staatloosheid moet niet door de ouders kunnen worden opgeheven en men
mag zich niet aan toezicht hebben onttrokken van IND, DT&V, COA of de
politie of in het verleden terugkeer hebben gefrustreerd. De leden van de
CDA-fractie ontvangen graag meer toelichting en voorbeelden hierover,
wanneer onttrekt een ouder zich aan het toezicht? Wanneer is sprake van
frustratie van terugkeer? Kan de regering ter verduidelijking enkele
concrete voorbeelden hiervan geven? Kan de regering tevens ingaan op
de stelling dat kinderen, door het stellen van deze voorwaarden,
benadeeld kunnen worden door het handelen (of niet handelen) van hun
ouders? Wat vindt de regering daarvan?
De leden van de SGP-fractie constateren dat in een eerder stadium is
toegezegd dat staatloze kinderen die op Nederlands grondgebied zijn
geboren versneld het Nederlanderschap via optie kunnen verkrijgen. Kan
de regering uiteenzetten wat voor haar de onderliggende argumenten zijn
om te komen tot een specifieke regeling voor deze kinderen? Kan die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

14

regeling ook van toepassing zijn als bekend is dat er ouders zijn die de
nationaliteit van een andere staat bezitten? Kan de regering ook ingaan op
de mogelijke gevolgen voor het verblijfsrecht van ouders en gezinsleden
van deze kinderen die mogelijk ook aanspraak zullen maken op het
Nederlanderschap? Wil de regering waar nodig juridische middelen
verkennen en benutten om te voorkomen dat nareis ontstaat of bevorderd
wordt?
De leden van de SGP-fractie vragen de regering uiteen te zetten wat de
onderbouwing is van de genoemde voorwaarden voor het optierecht voor
staatloze in Nederland geboren kinderen. Waarom wordt gekozen voor
een stabiel hoofdverblijf gedurende tien jaren, waarvan ten minste vijf
jaar onafgebroken onmiddellijk voorafgaand aan de verklaring? De leden
van de SGP-fractie vinden dat staatloosheid geen objectieve belemmering
voor terugkeer moet vormen. Is de regering het hiermee eens en blijft de
regering ook inzetten op terugkeer van staatlozen zonder verblijfsrecht?
Kan zij bevestigen dat de mogelijkheden hiervoor niet worden beperkt
door dit wetsvoorstel? Onderschrijft de regering nog altijd het
uitgangspunt dat in het beleid ingezet moet worden op terugkeer van een
vastgesteld staatloze als deze niet in aanmerking komt voor de Nederlandse nationaliteit en dat staatsloosheid geen zelfstandige rol speelt in
het terugkeerproces?
5.4 Reikwijdte wetsvoorstel
De leden van de CDA-fractie constateren dat onderhavig wetsvoorstel niet
zal gelden voor de Caribische delen van het Koninkrijk, terwijl dit wel in
eerste instantie de intentie van de regering was. De leden van de
CDA-fractie lezen in de memorie van toelichting dat het niet gelukt is om
tot een totaalpakket te komen, waarmee een Rijksvaststellingsprocedure
in het leven geroepen zou worden. Kan de regering ingaan op de vraag
waarom dit niet gelukt is? Welke verschillen waren onoverkomelijk? Is de
regering van mening dat onderhavig wetsvoorstel hierdoor aan kracht
verliest, aangezien het wel de intentie van de regering was om tot een
Rijkswet te komen?
6. Adviezen
6.1 Uitgebrachte adviezen
Verblijfsrecht tijdens en als gevolg van de vaststelling
De leden van de D66-fractie lezen dat de regering het advies van onder
andere het College voor de Rechten van de Mens (CRM) en de ACVZ niet
volgt dat een effectieve gelegenheid geboden moet worden tot het
verkrijgen van een verblijfsvergunning via de buitenschuldprocedure, in
die zin dat de regering van mening is dat deze effectieve gelegenheid wel
degelijk al geboden wordt. Ook de Afdeling benoemt dat zij op dit
moment niet kan beoordelen of de gestelde eisen aan de betrokkene
staatloze in het kader van het buitenschuldcriterium, mede met het oog op
de op de betrokkene rustende bewijslast, proportioneel zijn om daadwerkelijk te kunnen spreken van een reële mogelijkheid tot het verkrijgen van
een verblijfsvergunning. Deze leden hebben hier enkele vragen over. De
regering stelt dat alleen als betrokkene actief heeft gewerkt aan terugkeer
en gebleken is dat terugkeer buiten zijn schuld niet tot de mogelijkheden
behoort, de aanspraak op een buitenschuldvergunning voor hem open
staat. Bovengenoemde leden vragen de regering of zij cijfers kan
voorleggen waar inzichtelijk wordt gemaakt hoe vaak een (vermeend)
staatloze succesvol Nederland heeft verlaten en tevens is toegelaten tot
het land van herkomst of eerder verblijf. Voorts vragen deze leden hoe in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

15

de nieuwe praktijk zal worden omgegaan met vastgestelde staatlozen in
de buitenschuldprocedure die geen identiteitsdocumenten kunnen
overleggen, en dus hun identiteit niet kunnen aantonen, iets wat geregeld
aan de orde is in dit soort zaken. Bovendien stellen deze leden vast dat
iemand niet mag deelnemen aan de buitenschuldprocedure wanneer
twijfel bestaat over de nationaliteit. Hoe wordt daarmee omgegaan?
Tevens vragen de leden hoe vaak (vermeend) staatlozen de afgelopen tien
jaar succesvol gebruik hebben kunnen maken van de buitenschuldprocedure om een buitenschuldvergunning te verkrijgen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de regering vindt dat de
vaststelling dat iemand die geen verblijfsvergunning in Nederland heeft,
staatloos is, enige rol speelt bij de vraag of iemand een buitenschuldvergunning zou kunnen krijgen. Zo ja, welke rol zou dat moeten spelen. Zo
nee, waarom niet? Zou het in de geest van de 1954- en 1961verdragen
eigenlijk niet in de rede liggen dat de vaststelling dat iemand staatloos is,
in principe zou moeten leiden tot verlening van een vergunning tot
verblijf, tenzij het duidelijk is dat een eerder land van verblijf bereid is tot
opname van de vreemdeling in kwestie? Deze leden zien graag een reactie
van de regering hierop.
De leden van de SGP-fractie lezen dat verschillend gedacht wordt over het
verblijfsrecht tijdens en als gevolg van de vaststelling. Kan de regering
uiteenzetten hoe dit recht door andere landen die het 1954-verdrag
hebben gesloten, wordt geïnterpreteerd? Welke consequenties heeft
vaststelling van staatloosheid concreet in Nederland voor het verblijfsrecht, in vergelijking met andere landen?
ID-document
De leden van de CDA-fractie vragen welke rechten en plichten een
vreemdelingendocument geeft aan een staatloze die in bezit is van een
verblijfsvergunning? Welke rechten en plichten kunnen ontleend worden
aan een pasje zoals beschreven in artikel 6 van dit wetsvoorstel?
De leden van de SP-fractie hebben nog een vraag over het ID-document.
Waarom zou een staatloze die onrechtmatig in Nederland verblijft een
ID-document aanvragen? Loopt hij of zij niet het risico bij de aanvraag van
dat document opgepakt en vastgezet te worden? Kan de regering deze
zorg, die ook het College voor de Rechten van de Mens heeft geuit,
wegnemen?
De leden van de SGP-fractie constateren dat gekozen is voor het verlenen
van een identificatiedocument aan vastgesteld staatlozen zonder
rechtmatig verblijf. Kan de regering aangeven wat men in het dagelijks
verkeer kan met dit document? Welke rechten zijn hieraan te ontlenen? De
voornoemde leden verzoeken de regering in te gaan op artikel 27 van het
1954-verdrag. De regering geeft aan gekozen te hebben voor een
interpretatie van dit artikel waarin alle staatlozen wel recht hebben op
identiteitspapieren, maar waarin deze papieren naar nationaal recht niet
per definitie ook als officieel identiteitsdocument moeten gelden. Kan de
regering aangeven of deze interpretatie ook breder door verdragsluitende
partijen wordt gehanteerd? De regering geeft tevens aan dat er praktische
en juridische onmogelijkheden zijn tegen toekenning van een officieel
identiteitsdocument. Om welke onmogelijkheden gaat het specifiek? Zijn
de praktische en juridische onmogelijkheden inderdaad dusdanig
onoverkomelijk dat nu voor deze route moet worden gekozen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

16

Optierecht voor niet rechtmatig verblijvende kinderen
De leden van de D66-fractie delen het standpunt van de regering dat de
regeling niet moet worden misbruikt. Tegelijkertijd zijn zij van mening dat
de regering in het wetsvoorstel nu een te wantrouwende positie inneemt
jegens de vreemdeling. Deze leden zijn van mening, en met hen onder
andere het CRM, UNHCR en het Instituut voor Staatloosheid en Inclusie
(ISI), dat de eis van tien jaren onafgebroken stabiel hoofdverblijf te lang is,
aangezien het hier gaat om de maximale periode die volgens artikel 1,
tweede lid, van het 1961-verdrag mag worden gesteld. Naar het oordeel
van deze leden doet een kortere termijn meer recht aan de belangen van
de vreemdeling en is de termijn van vijf jaar voldoende lang als prikkel
om eventueel misbruik van deze regeling tegen te gaan. Daarom hebben
bovengenoemde leden een amendement ingediend om dit punt te
wijzigen.
Bewijslastverdeling
De leden van de D66-fractie constateren zorgen bij onder andere UNHCR
en ISI over het feit dat staatlozen vaak niet over (identificatie)documenten
beschikken, hetgeen de bewijslast bemoeilijkt en roept de regering op hier
rekening mee te houden. De regering lijkt dit te onderstrepen, door te
stellen dat de samenwerking die deze instanties voorstaan is wat met het
wetsvoorstel wordt beoogd. Deze leden ondersteunen dit standpunt, maar
vragen de regering nog wat concreter in te gaan op de rol van de IND in
dit proces, gelet op de meerdere belangen die de IND in dit proces heeft.
Hoe wordt voorkomen dat de IND blijft vragen om bewijslast die er
mogelijk niet is, zo vragen bovengenoemde leden.
Procesrol IND
De leden van de SGP-fractie vragen welke kennis en expertise de IND op
het specifieke punt van staatloosheid op dit moment in huis heeft. In
hoeverre moet de kennis van de dienst nog vergroot worden in verband
met de rol die de IND krijgt als gevolg van deze wetswijziging? Hoe gaat
de regering hier dan zorg voor dragen? Heeft de regering over de
uitvoerbaarheid van deze wetswijziging ook de IND geconsulteerd, en wat
waren de conclusies van dat onderhoud?
7. Financiële- en uitvoeringsgevolgen van het wetsvoorstel en
gevolgen voor regeldruk
De leden van de SP-fractie merken op dat de regering in de memorie van
toelichting de diverse te verwachten kosten voor de uitvoeringsorganisaties en de rechtspraak schetst. Worden die bedragen ook aan de diverse
begrotingen van die organisaties en de rechtspraak toegevoegd? Zo nee,
waarom niet? Hoe is dan de kwaliteit van die procedures gewaarborgd?
Ten aanzien van de vaststellingsprocedure staatloosheid
De leden van de D66-fractie constateren dat voorliggende materie zeer
complex van aard kan zijn, en daarmee een uitdaging zal zijn in de
uitvoering voor gemeenteambtenaren die hiermee te maken krijgen. Deze
leden vragen de regering in te gaan hoe gemeenten worden voorbereid
op de nieuwe regelgeving en hoe wordt geborgd dat deze voor hen
uitvoerbaar en behapbaar is. In hoeverre worden gemeenteambtenaren
aan het «loket» extra geschoold bijvoorbeeld? Gelet op het feit dat niet
elke gemeente te maken heeft met (vermeend of erkend) staatlozen en
zodoende ervaring heeft met de complexheid van de materie, vragen deze
leden of is overwogen de kennis en de expertise in een aantal (grotere)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

17

gemeentes die vaker te maken hebben met staatlozen te centreren, zodat
(vermeend) staatlozen zich expliciet tot deze gemeenten kunnen richten.
Zo nee, vragen de leden of dit alsnog overwogen kan worden. Tot slot op
dit punt vragen de aan het woord zijnde leden op welke wijze gemonitord
en geëvalueerd wordt of de nieuwe regelgeving uitvoerbaar blijkt op
zowel landelijk als gemeentelijk niveau, met als uitgangspunt dat het lukt
binnen fatsoenlijke tijd duidelijkheid te kunnen verschaffen voor mensen
die stellen staatloos te zijn.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering te verhelderen waarom zij
ervan uitgaat dat sprake zal zijn van maximaal honderd verzoeken per jaar
als het aantal in Nederland verblijvende staatlozen onbekend is. De
voorgenoemde leden constateren dat een (groot) deel van de huidige
onderbezetting bij de IND het gevolg is van te lage inschattingen van
verzoeken bij de IND. Is de regering met deze inschatting niet te conservatief, aangezien zij ook zelf aangeeft in de memorie van toelichting dat
dit aantal aan fluctuatie onderhevig is? Zou het, voor de werklast van de
IND, niet verstandiger zijn om niet een dergelijk maximum te hanteren?
Waarom maakt de regering deze beslissing? Als de regering toch dit
maximum blijft hanteren vragen de leden van de CDA-fractie om een
stevigere onderbouwing hiervan.
ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikelen 3 tot en met 6
De leden van de SP-fractie hebben vragen over de keuze van de regering
in artikel 5 met een algemene maatregel van bestuur te werken en in
artikel 6, lid 3 met een ministeriële regeling. Kan de regering de keuze
voor die instrumenten toelichten? Wetgeving kan immers toch ook snel en
goed worden gewijzigd als dat nodig is? Graag een toelichting van de
regering op dit punt.
Artikel 6
De leden van de D66-fractie lezen in artikel 6, derde lid, dat bij ministeriële
regeling kan worden voorzien in intrekking en vervanging van het
identificatiedocument en in een verplichting tot het inleveren van het
identificatiedocument. Deze leden vragen in welke gevallen intrekking,
vervanging dan wel inleveren van het identificatiedocument aan de orde
is. In hoeverre gaat het om een uitputtende lijst?
De leden van de GroenLinks-fractie constateren dat in artikel 6, eerste lid,
onder c is bepaald dat voor het verstrekken van een identificatiedocument
leges worden geheven. In de memorie van toelichting schrijft de regering
dat de hoogte van deze leges «redelijk» zal zijn. Deze leden vragen of de
regering zich bij de vaststelling van de hoogte van leges zal vergewissen
van het feit dat staatlozen doorgaans over weinig financiële middelen
beschikken. Acht de regering het acceptabel dat in voorkomende gevallen
geen identificatiedocument kan worden verstrekt omdat de staatloze
onvoldoende middelen heeft om de leges te betalen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

18

Artikel 10
De leden van de SP-fractie merken op dat in dit artikel een grondslag is
opgenomen om de diverse artikelen of onderdelen daarvan verschillend
in werking te kunnen laten treden. Waarom is die optie aangebracht? In
welke situaties wordt niet de hele wet, maar onderdelen daarvan, in
werking getreden? Graag een toelichting van de regering op dit punt.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Van Meenen
De adjunct-griffier van de commissie,
Tielens-Tripels

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 687, nr. 5

19