Van overheidswege bestaat verhoogde aandacht voor jongeren die in de
georganiseerde criminaliteit terecht (dreigen te) komen. Door de minister
voor Rechtsbescherming en de minister van Justitie en Veiligheid is daarom
besloten tot een preventieve aanpak. Dit besluit heeft geleid tot diverse
projecten in acht zogenaamde BOTOC-gemeenten. BOTOC staat voor Breed
offensief tegen ondermijnende criminaliteit.
Om de beweegredenen voor jongeren om al dan niet in de georganiseerde
criminaliteit terecht te komen op een rij te zetten, is een zogenaamde
kennissynthese uitgevoerd. De kennissynthese vormt de inhoud van deze
rapportage. Op grond hiervan zal worden gekeken in hoeverre de initiatieven
van de acht BOTOC-gemeenten elementen van de bevindingen uit de
kennissynthese bevatten.
Voor de kennissynthese zijn 24 artikelen geanalyseerd om een beeld te geven
van de huidige kennis in de wetenschappelijke literatuur. De analyse levert
in totaal 59 risicofactoren en 13 beschermende factoren op die bepalend zijn
voor ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen. Deels hebben deze
factoren betrekking op jongeren, deels op volwassenen.
Deze kennissynthese biedt diverse handvatten voor de praktijk. Het gaat dan
zowel om kansen om uit de georganiseerde criminaliteit te blijven als risico’s
om erin te belanden. Alle verzamelde inzichten kunnen als basis dienen
voor een versterking van de huidige aanpak van jongeren die ingroeien of
gerekruteerd worden in de georganiseerde criminaliteit. Maar ook eventuele
toekomstige initiatieven zijn gebaat bij dit overzicht van do’s and don’ts.

Kennissynthese ingroeimechanismen en
rekruteringsprocessen van jongeren in
de georganiseerde criminaliteit

ISBN 978-94-92255-54-9

Hester de Boer
Henk Ferwerda
Jos Kuppens
www.beke.nl

Do or Don’t

Kennissynthese ingroeimechanismen en
rekruteringsprocessen van jongeren in
de georganiseerde criminaliteit

Hester de Boer
Henk Ferwerda
Jos Kuppens

Colofon
In opdracht van
Ministerie van Justitie en Veiligheid, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
Opmaak
Marcel Grotens (Bureau Beke)
Omslagfoto
Philip Lansing

Boer, H. de, Ferwerda, H. en Kuppens, J.

Do or Don’t
Kennissynthese ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen van jongeren
in de georganiseerde criminaliteit
ISBN
978-94-92255-54-9
© 2022, WODC, ministerie van Justitie en Veiligheid. Auteursrechten voorbehouden. Voor deze publicatie is licentie
verleend aan Bureau Beke.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,
microfilm of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteurs.
No part of this publication may be reproduced in any form by print, photo print or other means without written
permission from the authors.

Inhoud
		Voorwoord																		6
1		Inleiding																		7
1.1		Methoden van onderzoek															
8
1.2		Een vooruitblik																	
11

2		Ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen					
13
2.1		Criminele carrières																	
13
2.2		Mechanismen en processen														
14

3		Risico- en beschermende factoren										
17
3.1		Risicofactoren																		
17
		3.1.1

Persoonlijke factoren														
18

		3.1.2

Psychologische factoren													
20

		3.1.3

Criminaliteit																
21

		3.1.4

Levensstijl																	
27

		3.1.5

Sociale banden															
28

		3.1.6

Overige sociale factoren													
31

		

3.1.7

Opleidingsniveau, werk en economische omstandigheden				 34

3.2		

Risicofactoren per “type” georganiseerde criminele groep en rol					 36

3.3		Beschermende factoren															
40
		3.3.1

Persoonlijke factoren														
40

		3.3.2

Sociale factoren															
41

		3.3.3

Werk- en schoolfactoren													
42

4		Samenvatting en reflectie												
43
		Summary

																	
46

		Literatuurlijst 																	
49
		Bijlagen
		Bijlage 1 – Overzicht van risicofactoren											
54
		Bijlage 2 – Overzicht van beschermende factoren								
61

Voorwoord

Er is al een groot aantal jaren aandacht voor georganiseerde ondermijnende
(drugs)criminaliteit in ons land. Van recentere datum is de zorg voor de eventuele doorgroei en rekrutering van jongeren in de georganiseerde misdaad.
Om te voorkomen dat jongeren in de georganiseerde criminaliteit terecht
komen of hier verder in afglijden hebben de ministers voor Rechtsbescherming
en van Justitie en Veiligheid besloten om een preventieve aanpak in te zetten.
Deze aanpak krijgt onder andere vorm via projecten in een achttal gemeenten die
vallen onder het Breed offensief tegen ondermijnende criminaliteit (BOTOC).
Voor de aanpak is het van belang om te weten waarom bepaalde jongeren en
jongvolwassenen de georganiseerde criminaliteit in gaan. Wat zijn met andere
woorden risico- en beschermende factoren? Op basis van deze kennis kunnen
vervolgens zinvolle interventies worden (door)ontwikkeld en worden ingezet.
In dit rapport wordt verslag gedaan van een literatuuronderzoek waarin
de vraag centraal staat wat in de wetenschappelijke literatuur bekend is over
ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen van jongeren in de georganiseerde misdaad.
Als onderzoekers hopen wij dat deze kennissynthese bijdraagt aan meer
inzicht bij professionals in de factoren die er toe doen én die tot zinvolle interventies leiden.
Wij danken de leden van de begeleidingscommissie voor het meedenken over
en hun feedback op de uiteindelijke kennissynthese. Deze commissie stond onder
voorzitterschap van Edward Kleemans (VU) en bestond uit de volgende leden:
Jan-Dirk de Jong (Hogeschool Leiden), Marlou Tibbe (Ministerie van Justitie en
Veiligheid) en Frank Willemsen (WODC).
Arnhem, 2022
De onderzoekers

6 Do or Don’t

1 Inleiding
In 2019 luidt de minister van Justitie en Veiligheid de noodklok over de georganiseerde ondermijnende criminaliteit. Hierbij richt hij zich specifiek op jongeren: ‘kwetsbare jongeren worden de drugscriminaliteit in gezogen, en in
sommige wijken ontstaat een parallelle samenleving waarin meedoen aan deze
criminaliteit normaal lijkt’.1 Ook in het daaruit voorvloeiende Breed offensief
tegen georganiseerde ondermijnende criminaliteit (BOTOC) komen jongeren uitgebreid aan bod: ‘met name kinderen, jongeren en jongvolwassenen in
sociaaleconomisch zwakkere wijken komen gemakkelijk in de georganiseerde
criminaliteit terecht. Onder de verleiding van snel en veel geld trekken deze
kwetsbare jongeren de verkeerde kant op.’2 Om te voorkomen dat jongeren in
de criminaliteit terecht komen of hier verder in afglijden hebben de ministers
voor Rechtsbescherming en van Justitie en Veiligheid besloten om een preventieve aanpak in te zetten. Een belangrijk onderdeel van deze preventieve aanpak
is om meer te weten te komen over de redenen waarom bepaalde jongeren en
jongvolwassenen de georganiseerde criminaliteit in gaan en welke maatregelen
effectief zijn in het voorkomen en doorbreken van criminele carrières.3 Mede
hiervoor heeft de Kennisagenda Ondermijning in juni 2020 een plaats gekregen
in het BOTOC. 4 Met deze Kennisagenda Ondermijning wordt onderzoek gedaan
naar thema’s waar nog onvoldoende kennis over bestaat. De eerste functie van de
Kennisagenda Ondermijning luidt dan ook: ‘systematische analyse van bestaande wetenschappelijke en operationele inzichten, waarbij bundeling en vertaling
naar actuele vraagstukken plaatsvindt’. In samenhang met deze functie bestaat
vanuit het WODC de wens om een kennissynthese uit te voeren naar ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen van jongeren in de georganiseerde criminaliteit. Bureau Beke heeft deze kennissynthese in opdracht van het WODC
uitgevoerd, resulterend in onderhavig rapport.

Inleiding 7

Intermezzo – Een 17-jarige jongen in een drugsnetwerk 5
Naar aanleiding van een melding via Meld Misdaad Anoniem wordt op 4 mei 2017
een opsporingsonderzoek opgestart onder de naam 13Flatonia. Het betreft een
drugsnetwerk. Persoon X handelt in cocaïne en crack en heeft meerdere mensen
voor hem lopen, onder andere een 17-jarige jongen. Het netwerk vormt met elkaar
een goedlopende organisatie die dag en nacht klaarstaat om drugs zoals cocaïne,
heroïne en XTC te leveren. Uit tapgesprekken blijkt dat leden van het netwerk elkaar
in shifts afwisselen. Als de een gaat slapen, wordt de verantwoordelijkheid voor de
dopelijn – waar afnemers naar kunnen bellen om drugs te bestellen – overgedragen
en de voorraad doorgegeven aan de ander. De 17-jarige jongen is een van de koeriers die de drugs rondbrengt. De jongen wordt verdacht van het medeplegen van
handel in harddrugs, voorbereidingshandelingen met betrekking tot de Opiumwet
en het voorhanden hebben van een pistool. Omdat hij minderjarig is ten tijde van
het ten laste gelegde wordt het jeugdstrafrecht toegepast. De rechter acht het ten
laste gelegde bewezen en veroordeelt de jongen voor een taakstraf van 180 uur,
waarvan 60 uur voorwaardelijk. Het blijft onduidelijk hoe deze 17-jarige jongen in
het drugsnetwerk is gerold.

1.1 Methoden van onderzoek
In dit rapport worden de uitkomsten van de kennissynthese gepresenteerd.
De kennissynthese maakt onderdeel uit van een overkoepelend onderzoek van
Bureau Beke naar ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen van jongeren
in de georganiseerde criminaliteit. Het onderzoek bestaat uit drie onderdelen.
De kennissynthese en onderhavig rapport vormen het eerste onderdeel. In het
tweede onderdeel worden de (beleidstheorie van de) initiatieven c.q. interventies
van de acht BOTOC-gemeenten6 getoetst aan de uitkomsten van de kennissynthese. In het derde onderdeel wordt een kennisproduct ontwikkeld, waarin de
bevindingen uit onderhavige kennissynthese op een toegankelijke manier worden gepresenteerd om zo de doorwerking van wetenschappelijke kennis in de
praktijk te stimuleren.

Methodiek kennissynthese
De methode achter de kennissynthese kent twee onderdelen: a) het ordenen, vertalen en hanteerbaar maken van bestaande researchsyntheses en b) het zoeken
naar “nieuw” onderzoeksmateriaal. Hieronder worden de twee onderdelen verder toegelicht.

8 Do or Don’t

Onderdeel A - ordenen, vertalen en hanteerbaar maken van bestaande researchsyntheses
Aan de basis van deze kennissynthese liggen vier bestaande researchsyntheses.
Deze vier artikelen zijn aangeleverd door het WODC en vormen het startpunt
voor onderdeel A. De vier studies zijn:
 Een meta-analyse van Calderoni en collega’s (2020) naar de sociale, psychologische en economische factoren die leiden tot rekrutering in georganiseerde criminaliteit. De onderzoekers hebben alle beschikbare artikelen
– met betrekking tot rekrutering en georganiseerde criminele groepen –
tot en met februari 2017 meegenomen. Dit heeft geresulteerd in 47 kwalitatieve, kwantitatieve en mixed-methodsonderzoeken, waaronder zeven
Nederlandse studies.7 In de 47 artikelen hebben de onderzoekers 184 risicofactoren voor rekrutering gevonden, die onder te verdelen zijn in 11 categorieën. De meta-analyse richt zich op diverse georganiseerde criminele
groepen en op diverse leeftijden. De bevindingen zijn daarom niet specifiek van toepassing op jongeren.
 Een meta-analyse van Frualdo (2019) naar factoren die leiden tot rekrutering in georganiseerde criminaliteit. Frualdo (2019) richt zich, in tegenstelling tot Calderoni en collega’s, uitsluitend op kwantitatieve studies. In
totaal zijn 19 artikelen – met betrekking tot rekrutering en georganiseerde
criminele groepen – tot en met 2017 meegenomen.8 De meta-analyse richt
zich op diverse georganiseerde criminele groepen en op diverse leeftijden.
De bevindingen in deze studie zijn daarom ook niet specifiek van toepassing op jongeren.
 Een artikel van Smith (2014). In deze Australische studie wordt middels
een literatuuranalyse in kaart gebracht hoe rekrutering plaatsvindt en
welke (strafrechtelijke) interventiestrategieën dit proces kunnen bemoeilijken of stoppen. Het artikel van Smith richt zich op diverse georganiseerde criminele groepen en op diverse leeftijden. Ook deze bevindingen zijn
niet specifiek van toepassing op jongeren.
 Een artikel van Koppen, Van der Geest en Kleemans (2017). Deze
Nederlandse onderzoekers vergelijken in hun studie de criminele carrières en kenmerken van doorgroeiers en stoppers, om zo meer te weten te
komen over factoren die meespelen bij het doorgroeien in georganiseerde
criminaliteit. Doorgroeiers worden gedefinieerd als jongeren onder de
achttien jaar die vijf tot dertien jaar na het plegen van hun eerste zware
delict minstens een nieuw zwaar delict9 plegen. Stoppers zijn jongeren
onder de achttien jaar die vijf tot dertien jaar na het plegen van hun eer-

Inleiding 9

ste zware delict geen delicten meer plegen. Een belangrijke kanttekening
hierbij is dat het artikel zich niet specifiek richt op georganiseerde criminaliteit. Zware delicten kunnen in principe ook in niet-georganiseerd verband gepleegd worden. Deze bevindingen zijn daarentegen als enige wel
specifiek van toepassing op jongeren.
De risicofactoren in deze vier studies zijn vervolgens geordend en (waar nodig)
vertaald. Daarna zijn we gestart met onderdeel B.

Onderdeel B - zoeken naar ‘nieuw’ onderzoeksmateriaal
Om een zo compleet mogelijk beeld te kunnen presenteren van de huidige kennis
op het gebied van risicofactoren voor rekrutering in georganiseerde criminaliteit
is gezocht naar ‘nieuw’ onderzoeksmateriaal. Hiervoor heeft een inventarisatie
plaatsgevonden van relevante lopende en afgeronde onderzoeken en projecten.
Bij deze inventarisatie hebben wij ons gericht op publicaties vanaf 1 januari 2018.
Deze publicaties zijn namelijk, in tegenstelling tot publicaties tot en met 2017,
niet meegenomen in de meta-analyses van Frualdo (2019) en Calderoni en collega’s (2020). Nederlandstalige studies zijn toentertijd uitgesloten van deze metaanalyses.10 Daarom is het mogelijk dat enkele Nederlandstalige studies van voor
2018 ontbreken in deze kennissynthese.
Om de publicaties te vinden is gebruik gemaakt van Google Scholar. Hierbij
zijn de volgende trefwoorden, al dan niet in combinatie, gebruikt: ‘georganiseerde criminaliteit’, ‘georganiseerde criminele groepen’, ‘rekrutering’, ‘netwerk(en)’,
‘doorgroeien’, ‘ingroeien’, ‘effectief’ en ‘interventie’. Tevens zijn Engelse equivalenten van de trefwoorden gebruikt. Uit deze inventarisatie zijn zestien
extra artikelen naar voren gekomen, waaronder tien artikelen met uitsluitend
Nederlandse data. Verder hebben we de verzamelde artikelen voorgelegd aan
meerdere experts, die we hebben gevraagd naar eventuele ontbrekende artikelen en publicaties. De suggesties hebben geleid tot drie extra artikelen waarvan
er twee gericht zijn op Nederlandse daders. Ook de bevindingen van deze artikelen zijn geordend en (waar nodig) vertaald. Ten slotte zijn de uitkomsten van
het nieuwe onderzoeksmateriaal samengevoegd met de verzamelende kennis uit
onderdeel A. In totaal zijn 23 artikelen meegenomen in deze kennissynthese.

10 Do or Don’t

Definitie
Er bestaat nog veel onduidelijkheid over wat georganiseerde criminaliteit precies
inhoudt en hoe deze vorm van criminaliteit gedefinieerd moet worden (Calderoni
et al., 2020). De meeste studies die in deze kennissynthese zijn opgenomen hanteren de definitie van de United Nations Convention on Transnational Organized Crime.
Georganiseerde criminaliteit en georganiseerde criminele groepen worden in Artikel 2 van deze conventie als volgt geoperationaliseerd:
“‘Organized criminal’ group shall mean a structured group of three or more persons, existing for a period of time and acting in concert with the aim of committing one or more
serious crimes or offences established in accordance with this Convention, in order to obtain, directly or indirectly, a financial or other material benefit.” (United Nations, 2000)
Er is veel kritiek op deze definitie, omdat het begrip erg breed blijft. Hierdoor valt een
aantal groepen, zoals een groep dieven en een kliek jongeren (Paoli, 2013), onder
georganiseerde criminaliteit, die volgens sommige experts niet onder deze vorm
van criminaliteit vallen (Calderoni et al., 2020). Voor deze kennissynthese vormt een
brede definitie echter geen probleem. Doordat de definitie breed en inclusief is,
kan er gemakkelijker worden gezocht naar nieuw en relevant onderzoeksmateriaal.
Daarom wordt de definitie van de United Nations in dit rapport aangehouden.

1.2 Een vooruitblik
In deze kennissynthese worden rekruteringsprocessen en ingroeimechanismen van jongeren in de georganiseerde criminaliteit besproken. Hoofdstuk 2
geeft een eerste beschrijving van carrières binnen georganiseerde criminaliteit,
ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen. Vervolgens gaat hoofdstuk 3 in
op risico- en beschermende factoren. In totaal zijn er in de literatuur 59 risicofactoren naar voren gekomen. Om deze risicofactoren overzichtelijk aan de lezer te
presenteren, hebben we een onderscheid gemaakt tussen gefundeerde en plausibele risicofactoren. Ten slotte worden de opbrengsten van deze kennissynthese
samengevat in hoofdstuk 4.
Voorafgaande aan de hierop volgende hoofdstukken, is het van belang om
enkele beperkingen van deze kennissynthese toe te lichten. Er is (mondiaal)
beperkt onderzoek gedaan naar rekruteringsprocessen en ingroeimechanismen van georganiseerde criminaliteit. Deze kennissynthese is daarom een eerste poging om de kennis over risico- en beschermingsfactoren voor rekrutering

Inleiding 11

samen te voegen. Hoewel de kennissynthese zich richt op jongeren, is er nauwelijks wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd naar deze doelgroep. De literatuur die wordt besproken, is veelal algemeen van aard. Hierdoor kan het zijn
dat het geschetste beeld deels niet van toepassing is op een jongere doelgroep.
Daarnaast zijn er veel buitenlandse studies gebruikt in deze kennissynthese,
waarbij de vraag rijst of de bevindingen in deze studies ook van toepassing zijn
in de Nederlandse context. Daarom hebben wij er voor gekozen om aan te geven
wanneer factoren in de Nederlandse situatie (ook) zijn onderzocht.

Eindnoten
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Kamerstukken II, 29911, nr. 256. (2019, 4 december).
Kamerstukken II, 29911, nr. 281. (2020, 18 juni).
Idem.
Kamerstukken II, 29911, nr. 254. (2019, 29 oktober).
Rechtbank Amsterdam (2019, 11 juli): ECLI:NL:RBAMS:2019:5301.
De gemeenten die meedoen aan BOTOC zijn: Amsterdam, Arnhem, Rotterdam, Tilburg, Utrecht,
Eindhoven, Den Haag en Zaanstad.
7. Blokland en collega’s (2019, online gepubliceerd in 2017); Kleemans en Van de Bunt (2008);
Kleemans en De Poot (2008); Van Koppen (2013); Van Koppen en collega’s (2010); Van Koppen, De
Poot en Blokland (2010); Van San en Sikkens (2017).
8. Waaronder twee Nederlandse studies: Blokland en collega’s (2019, online gepubliceerd in 2017) en
van Koppen, De Poot en Blokland (2010).
9. Van Koppen en collega’s houden deze volgende definitie van een zwaar delict aan: ‘De selectie
van zware delicten omvat alle zware geweldsdelicten (volgens de CBS standaardclassificatie misdrijven) en overige delicten waarbij een maximale vrijheidsstraf van ten minste negen jaar kan
worden opgelegd.’
10. Zoals eerder aangegeven, zaten er wel een zevental Engelstalige Nederlandse studies in de metaanalyses.

12 Do or Don’t

2

Ingroeimechanismen en
rekruteringsprocessen

Georganiseerde criminaliteit heeft een grote impact op slachtoffers, daders en
de maatschappij in haar geheel. Vandaag de dag wordt op grote schaal onderzoek
gedaan naar de criminele activiteiten van georganiseerde criminele groepen, de
organisatie, de modus operandi en de inwijdingsrituelen. Er is echter beperkt
onderzoek uitgevoerd naar risicofactoren voor ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen (Calderoni et al., 2020). Om deze risicofactoren beter te kunnen
begrijpen, is het allereerst van belang om in te gaan op rekruteringsprocessen en
ingroeimechanismen. We starten dit hoofdstuk met een toelichting op de carrières van daders binnen de georganiseerde criminaliteit.

2.1 Criminele carrières
Diverse studies tonen aan dat er geen homogeen crimineel traject bestaat dat
leidt tot deelname aan een georganiseerde criminele groep (Calderoni et al.,
2020). De criminele carrières van daders van georganiseerde criminaliteit zijn
divers in hun verloop. Wel verlopen de criminele carrières van daders van georganiseerde criminaliteit anders dan de carrières van daders van meer “algemene”
criminaliteit (Kleemans en Van Koppen, 2020). In hun essay bespreken Kleemans
en Van Koppen (2020) belangrijke onderzoekslijnen omtrent criminele carrières
binnen de georganiseerde criminaliteit. Zij concluderen dat de daders van georganiseerde criminaliteit over het algemeen ouder zijn dan daders van “algemene”
criminaliteit, en dat er nauwelijks minderjarige daders zijn. De criminele carrières van daders binnen de georganiseerde criminaliteit starten veelal in hun
volwassen jaren (Kleemans en Van Koppen, 2020).
In 2010 hebben van Koppen en collega’s de criminele carrières van 854
daders van georganiseerde criminaliteit geanalyseerd door de gegevens uit de
Monitor georganiseerde criminaliteit te koppelen aan gegevens uit het Justitieel

Ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen 13

Documentatie Systeem. Zij onderscheiden vier trajecten: vroege starters, doorstromers, volwassen starters en first offenders. Het traject van de eerste groep,
de vroege starters, komt overeen met de traditionele age crime curve, waarin het
plegen van criminaliteit piekt in de adolescentie en daarna afneemt. Bij daders
van georganiseerde criminaliteit is dit een kleine groep (11 procent). De vroege
starters die later in de georganiseerde criminaliteit komen, zijn het “actiefst”
rond hun vijfentwintigste. Hun eerste georganiseerde criminaliteitsdelict plegen
ze begin dertig, gemiddeld jonger dan de overige groepen. De doorstromers (30
procent) beginnen hun carrières tijdens hun adolescentie en gaan hier tot laat
in de volwassenheid mee door. Zij pieken als dertigers en plegen rond deze tijd
ook hun eerste delict in georganiseerde verband. De volwassen starters vormen
de grootste groep. Een substantieel deel van de daders (40 procent) start hun
criminele carrière als volwassene; zij hebben als twintigers hun eerste justitiële
contact. Wanneer zij begin veertig zijn, plegen zij hun eerste delict in georganiseerd verband. Ten slotte zijn er first offenders, die op latere leeftijd (rond de dertig) een eerste delict plegen, dat meteen valt onder georganiseerde criminaliteit.
Hieronder valt 19 procent van de daders. De gemiddelde leeftijd waarop de gehele
populatie daders in de onderzoeksgroep hun eerste delict pleegt in georganiseerd
verband is 38 jaar.
Dat een significant deel van daders van georganiseerde criminaliteit late
starters zijn, wordt bevestigd in vele studies (zie onder meer Fuller, Morgan en
Brown, 2019; Kruisbergen et al., 2019). Kleemans en Van Koppen (2020) verklaren
dit aan de hand van de sociale bindingen die essentieel zijn bij georganiseerde
criminaliteit, maar die jaren duren om te vormen.

2.2 Mechanismen en processen
Kwalitatief onderzoek wijst erop dat daders die hun criminele carrière vroeg
starten door andere ingroeimechanismen worden beïnvloed dan daders die
hun carrière laat starten (Kleemans en Van Koppen, 2020). Uit een onderzoek
van Van Koppen en De Poot (2008) komen vijf belangrijke ingroeimechanismen naar voren: 1) sociale relaties en het sociale sneeuwbaleffect, 2) de invloed
van werk en werkrelaties, 3) hobby’s en nevenactiviteiten, 4) levensloopgebeurtenissen en 5) bewuste rekrutering door criminele groepen. Het eerste ingroeimechanisme, sociale relaties, is een overkoepelend mechanisme dat op diverse
manieren invloed heeft op de risico’s om betrokken te raken bij georganiseerde
criminaliteit (Kleemans en Van Koppen, 2020). In hoofdstuk 3 wordt hier verder
op ingegaan.

14 Do or Don’t

Het vijfde ingroeimechanisme is bewuste rekrutering door criminele groepen.
Kleemans en Van Koppen (2020) geven aan dat de methode van rekrutering door
criminele groepen wordt beïnvloed door de structuur van de groep en door de
specifieke benodigde expertise voor bepaalde activiteiten. In 2014 heeft Smith
een theoretisch kader opgesteld met betrekking tot rekruteringsprocessen.
Smith verdeelt deze processen in twee categorieën, namelijk 1) rekruteringsprocessen waarbij het initiatief bij de leden van een georganiseerde criminele groep
ligt en 2) rekruteringsprocessen waarbij het initiatief ligt bij personen die betrokken willen raken bij georganiseerde criminaliteit. De twee categorieën kennen
andere onderliggende motivaties. Leden van georganiseerde criminele groepen
kunnen verschillende redenen hebben om nieuwe leden te zoeken. Zo zijn georganiseerde criminele groepen in sommige gevallen op zoek naar personen met
bepaalde criminele vaardigheden om specifieke criminele activiteiten uit te voeren. Of ze willen leden rekruteren die in hun plaats geweld en intimidatie kunnen uitoefenen. Daarnaast kan het zijn dat ze iemand zoeken die bereid is om
risicovolle activiteiten uit te voeren, waarbij de kans op een arrestatie groot is.
Ook zijn er georganiseerde criminele groepen die relaties willen aangaan met
legale actoren, die informatie doorspelen of assisteren door middel van hun positie, bijvoorbeeld personen die werkzaam zijn in de transportsector.
Daarnaast zijn er diverse redenen voor personen om betrokken te raken bij
georganiseerde criminaliteit. Smith (2014) gaat bij deze groep uit van individuen
zonder crimineel verleden. Bij deze groep kan een economisch motief of een verlangen naar risicovolle activiteiten een rol spelen. Te denken valt aan een elektricien die diensten aanbiedt aan een georganiseerde groep hennepkwekers tegen
een stevige vergoeding.
De rekruteringsprocessen worden beïnvloed door de organisatiestructuur
van een georganiseerde criminele groep. Een proces verloopt anders wanneer de
groep een hiërarchische structuur heeft dan wanneer de groep bestaat uit losse
contacten. De processen doorlopen volgens Smith in drie stadia: target identificatie, het vaststellen van vertrouwen en het verstevigen van onderling vertrouwen.

Target identificatie
De eerste stap, target identificatie – waarbij wordt gekeken naar co-operatieve
collaborateurs –, kent risico’s, aangezien criminele activiteiten worden blootgelegd. Organisaties zoeken potentiële leden in diverse groepen in de maatschappij, afhankelijk van hun vaardigheden en interesses. Zo worden leden gezocht die
een bepaald beroep uitoefenen, zoeken organisaties kwetsbare personen die als
geld- of drugsezel kunnen fungeren of worden potentiële leden in de gevange-

Ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen 15

nis gezocht. In het laatste geval zijn leden ervan verzekerd dat de potentiële collaborateur bereid is om (zware) criminele activiteiten uit te voeren. De manier
waarop potentiële mededaders worden geïdentificeerd, is de laatste jaren veranderd door online kanalen. Dit heeft nieuwe mogelijkheden gebracht om veiliger
en sneller contact te leggen. De mobiele chatapp Telegram is hier een voorbeeld
van. Voor personen zonder criminele connecties is het lastig om leden van georganiseerde criminele groepen te vinden. ‘Target identificatie’ kan ook ongepland
plaatsvinden. Dit is het geval wanneer personen met een criminele oriëntatie
elkaar ontmoeten in bijvoorbeeld kroegen, casino’s, sportscholen, bordelen of op
internetsites. Daarnaast is ongeplande identificatie ook mogelijk als een familie
uitbreidt met nieuwe potentiële leden.

Het vaststellen van vertrouwen
Het volgende stadium is het vaststellen van vertrouwen. Dit is volgens Smith
(2014) vaak een langdurig proces voor beide kanten. Hierbij spelen inwijdingsrituelen een rol, waarbij potentiële leden hun criminele vaardigheden moeten
tonen, evenals hun bereidheid om criminele activiteiten (in het specifiek geweld)
uit te voeren.

Het verstevigen van onderling vertrouwen
In het laatste stadium vindt een versteviging van vertrouwen plaats, waar nieuwe
leden zichzelf moeten bewijzen door het naleven van de regels. In deze fase kunnen nieuwe leden hun inzet tonen door bijvoorbeeld financieel te investeren in
de organisatie of door nieuwe potentiële leden succesvol aan te dragen.
De stadia zijn onderdeel van de theoretische uiteenzetting van Smith (2014).
Vermoedelijk lopen de stadia in de praktijk door elkaar heen en nemen ze andere
vormen aan. Smith beschrijft in zijn artikel voornamelijk rekruteringsprocessen
voor volwassenen. De processen zijn daarom mogelijk (deels) niet van toepassing
op jongeren.

16 Do or Don’t

3

Risico- en beschermende
factoren

In dit hoofdstuk worden de risico- en beschermende factoren voor rekrutering
van jongeren in de georganiseerde criminaliteit beschreven. In paragraaf 3.1
komen de risicofactoren aan bod. In paragraaf 3.2 wordt ingegaan op de risicofactoren per type georganiseerde criminele groep en per rol. Ten slotte worden
beschermende factoren in paragraaf 3.3 uiteengezet.

3.1 Risicofactoren
Tot op heden zijn er weinig onderzoeken uitgevoerd naar risicofactoren in relatie
tot toetreding tot georganiseerde criminaliteit. De studies die beschikbaar zijn,
zijn veelal kwalitatief van aard. Hierdoor is lastig in te schatten in hoeverre een
risicofactor leidt tot rekrutering binnen georganiseerde criminaliteit. Frualdo
(2019) heeft dit in zijn meta-analyse proberen te ondervangen door alleen kwantitatieve artikelen mee te nemen. De onderzoeker geeft echter aan dat een groot
aantal van deze kwantitatieve artikelen methodologische gebreken kent (16 van
de 19 studies). Hierdoor zijn de bevindingen uit deze meta-analyse minder valide.
Om deze reden hebben wij er voor gekozen om een kwalitatief onderscheid te
maken tussen de risicofactoren. Dit gebeurt op basis van de frequentie waarop
de factoren voorkomen in de bestudeerde literatuur. Op die basis maken we een
onderscheid in gefundeerde dan wel plausibele risicofactoren.

Risicofactoren: gefundeerd of plausibel
Risicofactoren die in drie of meer artikelen terugkomen, waarvan minstens één meta-analyse, zijn aangemerkt als gefundeerde factoren. De overige factoren komen
minder vaak in studies terug en zijn aangemerkt als plausibele risicofactoren.

Risico- en beschermende factoren 17

Alleen een klein deel van de gevonden risicofactoren is specifiek gericht op
jongeren. Daarom wordt in deze paragraaf een algemeen beeld gegeven. Waar
mogelijk, worden risicofactoren voor jongeren uitgelicht. De risicofactoren zijn
ingedeeld in de volgende categorieën:
 persoonlijke factoren;
 psychologische factoren;
 criminaliteit;
 levensstijl;
 sociale banden;
 overige sociale factoren;
 opleidingsniveau, werk en economische omstandigheden.
De gefundeerde risicofactoren worden (waar van toepassing) in blauw aangegeven aan het begin van een nieuwe paragraaf. In de daaropvolgende tekst staan
de plausibele factoren blauw én cursief. Aan het eind van elke paragraaf worden
de risicofactoren samengevat in een overzichtelijk tabel. In deze tabel wordt aangegeven voor welke doelgroep de risicofactor geldt en of de studie(s), waaruit de
factor naar voren komt, (ook) is/zijn uitgevoerd in Nederland. In bijlage 1 zijn alle
risicofactoren in een tabel samengevoegd.

3.1.1 Persoonlijke factoren
Onder persoonlijke factoren vallen factoren gerelateerd aan gender, leeftijd, religie en etniciteit.

Gender
Gefundeerde risicofactor: man-zijn
Personen die lid worden van georganiseerde criminele groepen zijn overwegend
man. Wanneer het aandeel mannen in de georganiseerde criminaliteit wordt
vergeleken met het aandeel mannen in de “algemene criminaliteit”, blijkt dit naar
proportie nog groter. Frualdo (2019) vindt een significante, positieve relatie tussen man-zijn en lidmaatschap van georganiseerde criminele groepen. De rol van
vrouwen in georganiseerde criminaliteit is echter beperkt onderzocht. Enkele
recente studies hebben zich gericht op risicofactoren voor rekrutering onder
vrouwen (Calderoni et al., 2020). In een studie komt naar voren dat vrouwen
voornamelijk betrokken raken in georganiseerde criminaliteit door familiebanden en emotionele relaties.

18 Do or Don’t

Leeftijd
Gefundeerde risicofactor: hogere leeftijd dan de algemene populatie
veroordeelden
Meerdere studies hebben de invloed van leeftijd op rekrutering binnen georganiseerde criminaliteit onderzocht. De studies laten echter een wisselend beeld
zien. Frualdo (2019) vindt in het algemeen een kleine, negatieve relatie: leden
van georganiseerde criminele groepen zijn vaak jonger dan “algemene” criminelen. Meerdere studies vinden juist een oudere populatie onder leden van
georganiseerde criminele groepen (Fuller et al., 2019). In Nederlandse studies
wordt geconcludeerd dat leden gemiddeld ouder zijn dan de algemene populatie
veroordeelden (zie Van der Geest et al., 2020; Kleemans en Van Koppen, 2020;
Kruisbergen et al., 2019). In de Nederlandse context is het hebben van een hogere
leeftijd dan de algemene populatie veroordeelden dan ook een gefundeerde risicofactor. In sommige gevallen hanteren georganiseerde criminele groepen een
leeftijdsrestrictie, waarbij alleen volwassenen lid mogen worden.

Religie
In zijn meta-analyse vergelijkt Frualdo (2019) de resultaten van drie artikelen die
rapporteren over de invloed van religie op deelname aan georganiseerde criminaliteit. Hij vindt een kleine, significante relatie, waarbij niet-religieuze personen een
grotere kans hebben op lidmaatschap bij een georganiseerde criminele groep. Volgens
Frualdo (2019) ondervinden religieuze personen tijdens hun jeugd meer sociale
controle van volwassenen, waardoor deze minder snel in aanraking komen met
georganiseerde criminaliteit.

Etniciteit
Gemarginaliseerd worden als persoon uit een etnische minderheid is een risicofactor
voor het betrokken raken bij georganiseerde criminaliteit (Calderoni et al., 2020).
Om de gevolgen van marginalisering (deels) op te opvangen kan het zijn dat een
persoon eerder geneigd is deel te nemen aan een georganiseerde criminele groep.

Risico- en beschermende factoren 19

Persoonlijke factoren
Risicofactor

Gefundeerd/
plausibel

Doelgroep

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Man-zijn

Gefundeerd

Algemeen

Ja

Familiebanden en emotionele
relaties met personen in
georganiseerde criminaliteit

Plausibel

Vrouwen

Ja

Hogere leeftijd t.o.v. de algemene
populatie veroordeelden

Gefundeerd

Algemeen

Ja

Niet-religieus zijn

Plausibel

Algemeen

Nee

Gemarginaliseerd worden

Plausibel

Algemeen

Nee

3.1.2 Psychologische factoren
Onder psychologische risicofactoren vallen antisociale persoonlijkheidskenmerken, lage zelfcontrole en een gevoel van desillusie.
Gefundeerde risicofactor: antisociale persoonlijkheidskenmerken
Frualdo (2019) vindt in zijn meta-analyse een sterke, significante relatie tussen
een antisociale persoonlijkheid en rekrutering in georganiseerde criminaliteit.
Een antisociale persoonlijkheid wordt onder andere gekenmerkt door vijandigheid, onverantwoordelijkheid, impulsiviteit, het nemen van veel risico’s en
het niet kunnen conformeren. Daarnaast vindt hij een zwakke relatie tussen
lidmaatschap van georganiseerde criminele groepen en psychopathie. In het
onderzoek van Calderoni en collega’s (2020) worden ook studies aangehaald die
rapporteren dat psychopathologische kenmerken en een antisociale gedragsstoornis de risico op rekrutering in georganiseerde criminele groepen vergroot.
Frualdo (2019) vindt daarnaast een significante relatie tussen lage zelfcontrole
en rekrutering binnen georganiseerde criminaliteit. Ook zijn leden van georganiseerde criminele groepen significant vaker angstig, depressief, slachtoffer
van geweld en hebben ze vaker traumatisch letsel. Het is echter goed mogelijk
dat dit het gevolg is van het lidmaatschap, waardoor het niet vast te stellen is
of deze factoren ook het risico op lidmaatschap kunnen verhogen. Ten slotte
lopen jongeren met een gevoel van desillusie over de toekomst een groter risico om
betrokken te raken bij georganiseerde criminele groepen (Calderoni et al., 2020;
Servaas et al., 2021).

20 Do or Don’t

Psychologische factoren
Risicofactor

Gefundeerd/
plausibel

Doelgroep

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Antisociale persoonlijkheidskenmerken

Gefundeerd

Algemeen

Nee

Lage zelfcontrole

Plausibel

Algemeen

Nee

Gevoel van desillusie over de
toekomst

Plausibel

Jongeren

Nee

3.1.3 Criminaliteit
Het aantal risicofactoren dat met criminaliteit te maken heeft, is relatief groot
en varieert van het hebben van een criminele achtergrond, de bereidheid tot
geweld toe te passen tot het beschikken over een specifieke expertise.
Gefundeerde risicofactor: een criminele achtergrond
Calderoni en collega’s (2020) concluderen in hun meta-analyse dat personen met
een criminele achtergrond meer kans hebben op betrokkenheid bij georganiseerde criminele groepen. Ook Frualdo (2019) concludeert in zijn meta-analyse
dat deze relatie bestaat. In de aangehaalde literatuur wordt een criminele achtergrond, naast het hebben van familiebanden (zie paragraaf ‘sociale bindingen’),
het vaakst aangehaald als risicofactor. De bereidheid om geweld te gebruiken lijkt
cruciaal voor rekrutering binnen georganiseerde criminaliteit (Calderoni et al.,
2020). Leden van georganiseerde criminele groepen hebben veelal een levendige criminele carrière. In de bestudeerde literatuur wordt een aantal kenmerken
aangehaald. Zo hebben daders van georganiseerde criminaliteit, in vergelijking
met daders van meer algemene criminaliteit, meer veroordelingen op hun naam en
plegen ze ernstigere delicten (Kruisbergen et al., 2019). Daarnaast vallen georganiseerde criminaliteit daders vaker in de categorie ‘generalisten’, wat wil zeggen dat ze
meer soorten delicten plegen (Frualdo, 2019). In zijn meta-analyse concludeert
Frualdo dat een zwakke relatie bestaat tussen lidmaatschap van georganiseerde
criminele groepen en drugsveroordelingen en een sterke relatie met veroordelingen
met betrekking tot stalking. Ten slotte krijgen leden van georganiseerde criminele
groepen vaker en langere gevangenisstraffen opgelegd dan de algemene populatie
veroordeelden (Kruisbergen et al., 2019). Het is onduidelijk of deze kenmerken
leiden tot deelname in georganiseerde criminaliteit – en daarmee gezien kunnen worden als risicofactoren – of dat deze kenmerken in criminele carrières

Risico- en beschermende factoren 21

zijn gevormd door de deelname in georganiseerde criminaliteit. Het hebben van
een detentiegeschiedenis wordt in de studie van Calderoni en collega’s wel geïdentificeerd als risicofactor. Tijdens de gevangenisstraf worden er contacten en
sociale relaties gevormd die de kans op rekrutering vergroten (zie ook ‘sociale
bindingen’).

Criminele carrières
Kemp, Zolghadriha en Gill (2019) benadrukken de heterogeniteit onder trajecten van georganiseerde criminaliteit van daders. De onderzoekers hebben honderd Engelstalige autobiografieën van mannelijke daders van georganiseerde
criminaliteit geanalyseerd om risicofactoren te onderscheiden. Zij concluderen
dat de leeftijd waarop daders voor het eerst in contact komen met justitie niet
significant gerelateerd is aan de leeftijd waarop daders betrokken raken bij georganiseerde criminaliteit. Kemp en collega’s (2019) vinden wel een verschil in het
gemiddelde aantal jaren tussen het begin van de criminele carrière en betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit onder toetreders en oprichters. Onder
toetreders vallen daders die zich aansluiten bij een georganiseerde criminele
groep. Oprichters starten zelf een georganiseerde criminele groep. De toetreders kennen een kleiner interval tussen de start van hun criminele carrière dan
oprichters. Zij groeien dus significant sneller naar georganiseerde criminaliteit
toe. Bij toetreders spelen sociale bindingen een grotere rol. De onderzoekers verklaren de snellere betrokkenheid dan ook doordat toetreders sneller door hun
omgeving in aanraking komen met georganiseerde criminaliteit.
Campedelli en collega’s (2020) hebben gekeken naar de specifieke risicofactoren voor daders die vroeger en later ingroeien of gerekruteerd worden in de
maffia. Zij concluderen dat de risicofactoren verschillen, waarbij vroege gerekruteerden hun criminele carrière eerder beginnen, vaak lager opgeleid zijn, meer
ernstigere delicten plegen binnen een korte periode en vaker gewelddadige delicten plegen. Late gerekruteerden beginnen hun carrière op hogere leeftijd en plegen meer diverse, maar minder ernstige delicten. Verschillende studies laten zien
dat de meeste daders van georganiseerde criminaliteit pas op volwassen leeftijd
betrokken raken (Campedelli et al., 2020; Van der Geest et al., 2020).

Jongeren
In een aantal studies worden (risico)factoren gevonden die specifiek voor jongeren van toepassing zijn. Zo lijkt deelname aan een ernstige problematische jeugdgroep of -netwerk een krachtige voorspeller te zijn voor betrokkenheid in de
georganiseerde criminaliteit (Ferwerda et al., 2021). Daarnaast vindt Frualdo

22 Do or Don’t

(2019) een significante relatie tussen het plegen van geweldsdelicten tijdens jeugd of
adolescentie en latere deelname aan een georganiseerde criminele groep. In een
studie van Van Koppen en collega’s (2017), waarbij jonge daders zijn ingedeeld in
‘stoppers’ en ‘doorgroeiers’, worden de doorgroeiers gekenmerkt doordat zij vaker
en intensievere interventies krijgen opgelegd dan stoppers. Daarnaast wordt het
contact in de begeleiding bij jeugdbeschermingstrajecten voor doorgroeiers negatiever
beoordeeld dan voor stoppers.

Intermezzo – Casus: Omar el Harrouni1
Een typisch voorbeeld van een snelle doorgroeier is Omar el Harrouni, nu 32, die
opgroeide in de Diamantbuurt in de Amsterdamse Pijp. Het was deze Harrouni waar
de toenmalige politiecommissaris in Amsterdam Zuid, Leen Schaap, in 2008 over
zei dat deze crimineel over tien jaar zou kunnen zijn uitgegroeid tot ‘de nieuwe Holleeder’.
We schrijven zomer 2003. Sinds een aantal jaren hangt vrijwel elke avond een groepje jongeren uit de Diamantbuurt in het zuidelijke deel van de Amsterdamse Pijp op
het Smaragdplein bij het voormalige badhuis. Ze zorgen voor overlast, maken tot
diep in de nacht harde muziek, zitten op bankjes en auto’s van buurtbewoners, intimideren buurtbewoners en maken vrouwen in de buurt die daar iets van zeggen
uit voor ‘kankerhoer’. De buurt verdenkt de groep ervan dat zij achter de ettelijke
inbraken in de direct aangrenzende woningen zitten, waarbij laptops, PlayStations,
dvd’s en computerspellen worden buitgemaakt, waarvan de hoezen en overbodig
geachte spullen op het dak van het badhuis worden gegooid.
Op een avond in het najaar slentert de kern van het vaste clubje dat daar altijd rondhangt naar Dirk van den Broek aan het Heinekenplein, 20 minuten verderop, waar
verschillende jongens uit de groep van het Smaragdplein werken. Vlak daarvoor,
op het Gerard Douplein, stuiten ze op een opstootje, waarbij hun vrienden van de
Smaragdgroep betrokken zijn. Er wordt over en weer gescholden tussen Anja Joos,
een 43-jarige buurtbewoonster en enkele jongens van ‘Smaragd’. Uit de politiegegevens blijkt dat vergelijkbare confrontaties tussen Joos en deze jongens al eerder
hebben plaatsgevonden. Dit keer beschuldigen de jongens haar (ten onrechte) van
winkeldiefstal, waarna over en weer flink wordt gescholden. Als de anderen erop af
komen blijft het al gauw niet meer bij schelden, maar wordt Anja Joos, een breekbare ex-verslaafde, door hen omsingeld en onder luid gejuich onderuit geschopt.

Risico- en beschermende factoren 23

Als ze op de grond ligt, krijgt ze nog meerdere harde schoppen in haar buik, waarna
de jongens lachend weglopen, terwijl Joos door voorbijgangers wordt opgevangen. Kort daarna bezwijkt ze in het ziekenhuis aan haar verwondingen.
Deze affaire wordt zo gedetailleerd beschreven omdat hier een bekend patroon
aan het licht lijkt te komen. Omar el Hourrani en ene Saïd B. zijn met hun 17 jaar
de jongsten van de Smaragdgroep, maar het optreden van Omar tijdens en naar
aanleiding van dit drama lijkt al duidelijk te maken hoe hij te werk gaat. Hij schopt
niet, maar moedigt aan. Terwijl Saïd volgens meerdere verklaringen Joos als eerste
zou hebben neergeschopt en een stoel op haar zou hebben gegooid, is Omar veel
te slim om zich in het openbaar aan zoiets schuldig te maken. Hij gaat ook het verst
in zijn pogingen om onder een straf voor zijn rol in dit drama uit te komen. Terwijl
de vermoedelijke hoofddader in 2004 wordt veroordeeld tot 3 jaar, waarvan 1 jaar
voorwaardelijk, en de anderen tot werkstraffen en een half jaar voorwaardelijk, gaat
Omar als enige in beroep en wordt hij pas een jaar later tot dezelfde sanctie veroordeeld als de rest van de groep. De rechter stelt daarbij vast dat Omar ‘niet slechts
een nieuwsgierige omstander was’. Dat jaar uitstel levert hem uiteraard straatwaarde op, zeker in het licht van de oorspronkelijke, veel hogere eisen van het OM, en
het biedt hem alle ruimte om verder te groeien. En dat niet alleen, hij gaat hierna
in cassatie bij de Hoge Raad en blijft dus als lokale, ongenaakbare held rondlopen
in de buurt.
Het doodschoppen van Joos wordt landelijk nieuws. Dat is een jaar later ook het
geval met het drama van een echtpaar dat door de jongens van Smaragd de Diamantbuurt wordt uitgetreiterd. Nadat ze in de zomer van 2003 schuin tegenover
het badhuis zijn komen wonen hebben ze aanhoudend ellende van deze jongens
ondervonden. Wat echter niet in dit nieuws wordt meegenomen is het feit dat het
om dezelfde groep jongeren gaat die betrokken was bij het doodschoppen van
Anja Joos, waardoor beide zaken een extra wrange dimensie krijgen.
Drie en een half jaar later wordt deze groep opgepakt wegens betrokkenheid bij
grootschalige drugshandel, gewelddadige gewapende overvallen, straatroof, diefstal, inbraak en bedreiging van buurtbewoners, middenstanders en anderen die op
een dodenlijst zouden zijn gezet. De recherche heeft de groep vanaf begin 2008 in
beeld. Als de eerste zestien van hen in maart dat jaar worden gearresteerd, worden
de politiemensen met de dood bedreigd. Begin april volgt de arrestatie van twaalf
anderen, waaronder Omar el Hourrani, inmiddels 22 jaar oud, die wordt opgepakt

24 Do or Don’t

na een mislukte overval in Nijmegen. Bij huiszoekingen in Amsterdam worden
drugs, geld en elektronische apparatuur in beslag genomen.
Uit afgeluisterde gesprekken blijkt dat Omar de leider is van deze groep die bestaat
uit jongemannen tussen de 15 en 25, waaronder drie van Omars jongere broertjes.
Omar geeft de opdrachten, vertelt waar ze moeten inbreken en waar ze de pakjes
coke moeten afleveren. Hij heeft enorm aanzien onder de straatjeugd. Hij en zijn
kompanen gedragen zich als onaantastbare figuren..

Gefundeerde risicofactor: criminele vaardigheden
Naast het hebben van een criminele achtergrond vormt ook het bezit van criminele vaardigheden een risicofactor voor het al dan niet betrokken raken bij
georganiseerde criminaliteit (Calderoni et al., 2020; Servaas, Weerman en
Fischer, 2021). Zo speelt het hebben van een ‘criminele reputatie’ een significante rol
bij rekrutering (Kemps et al., 2019). Dit is een risicofactor wanneer een persoon
ook sociale bindingen heeft met leden van een georganiseerde criminele groep.
Vanwege een reputatie kan de persoon geïntroduceerd worden.
In de bestudeerde literatuur worden diverse vaardigheden genoemd waaraan
een persoon moet voldoen voor rekrutering binnen een georganiseerde criminele groep. De vaardigheden kunnen betrekking hebben op de criminele potentie van een persoon (Calderoni et al., 2020). Hieronder valt de meest genoemde
vaardigheid loyaliteit. Iemand moet zich loyaal kunnen tonen en loyaal zijn aan
de groep. Daarnaast is het belangrijk dat iemand kan zwijgen over de (activiteiten
van) georganiseerde criminele groep tegen de politie en derden. Ook wordt de
criminele potentie van een persoon binnen een georganiseerde criminele groep
bepaald door het uit het zicht kunnen blijven van de politie. Tevens worden er vaardigheden genoemd die benodigd zijn om specifieke delicten te kunnen plegen.
Gefundeerde risicofactor: specifieke expertise
Een specifieke expertise kan een persoon aantrekkelijker maken voor rekrutering.
Zo kan iemand met kennis van chemie aantrekkelijk zijn voor druggerelateerde
delicten. Deze vaardigheden kunnen legaal zijn verkregen – door bijvoorbeeld
een studie scheikunde – of in het criminele circuit (Calderoni et al., 2020; Servaas
et al., 2021). Voor jongeren kan het zijn dat deze risicofactor minder van toepassing is, omdat zij nog niet de kans hebben gehad om bepaalde vaardigheden op te
doen. Dit geldt vooral voor professionele expertise.

Risico- en beschermende factoren 25

Criminaliteit
Risicofactor

Gefundeerd/
plausibel

Doelgroep

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Een criminele achtergrond

Gefundeerd

Algemeen

Ja

De bereidheid om geweld toe te
passen

Plausibel

Algemeen

Ja

Het hebben van meer veroordelingen
t.o.v. de algemene populatie veroordeelden

Plausibel

Algemeen

Ja

Het plegen van ernstigere delicten
t.o.v. de algemene populatie veroordeelden

Plausibel

Algemeen

Ja

Het plegen van meer soorten delicten
t.o.v. de algemene populatie veroordeelden

Plausibel

Algemeen

Nee

Het hebben van drugsveroordelingen

Plausibel

Algemeen

Ja

Het hebben van veroordelingen met
betrekking tot stalking

Plausibel

Algemeen

Nee

Het hebben van meer en langere
gevangenisstraffen t.o.v. de algemene
populatie veroordeelden

Plausibel

Algemeen

Ja

Het hebben van een detentiegeschiedenis

Plausibel

Algemeen

Nee

Deelname aan een ernstige problematische jeugdgroep of -netwerk

Plausibel

Jongeren

Ja

Het plegen van geweldsdelicten
tijdens jeugd of adolescentie

Plausibel

Jongeren

Ja

Het krijgen van meer en intensievere
interventies t.o.v. stoppers

Plausibel

Jongeren

Ja

Negatiever beoordeeld contact bij
jeugdbeschermingstrajecten t.o.v.
stoppers

Plausibel

Jongeren

Ja

In het bezit zijn van criminele vaardigheden

Gefundeerd

Algemeen

Ja

Een criminele reputatie hebben

Plausibel

Algemeen

Nee

26 Do or Don’t

Risicofactor

Gefundeerd/
plausibel

Doelgroep

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Loyaal zijn

Plausibel

Algemeen

Nee

Kunnen zwijgen

Plausibel

Algemeen

Nee

Uit de handen van de politie kunnen
blijven

Plausibel

Algemeen

Nee

Een specifieke expertise

Gefundeerd

Met name
volwassenen

Ja

3.1.4 Levensstijl
Binnen levensstijl gaat het om de risicofactoren die te maken hebben met het
gebruik van drugs en het hebben van een flitsende levensstijl.
Gefundeerde risicofactor: drugsgebruik
Drugsgebruik is, met name tijdens de adolescentie en vroege volwassenheid,
een risicoverhogende factor voor betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit
(Calderoni et al., 2020). Frualdo (2019) vindt een sterke relatie tussen drugsgebruik en rekrutering. Het beeld dat deelname aan een georganiseerde criminele groep
gepaard gaat met een aantrekkelijke levensstijl en het makkelijk en snel geld kunnen
verdienen, wordt door Calderoni en collega’s ook aangemerkt als risicofactor voor
jongeren. Van Koppen en collega’s (2017) concluderen dat doorgroeiers significant
vaker softdrugs gebruiken, in combinatie met het hebben van vrienden met een negatieve invloed en voortijdige schoolverlaters. Juist de combinatie van factoren lijkt een
verschil te maken bij het stoppen en het doorgaan met criminaliteit. Jongeren die
problemen hebben op het gebied van school, financiën en/of drugs, voelen zich eerder
aangetrokken tot georganiseerde criminaliteit (Calderoni et al., 2020).

Risico- en beschermende factoren 27

Levensstijl
Risicofactor

Gefundeerd/
plausibel

Doelgroep

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Drugsgebruik

Gefundeerd

Met name
jongeren

Ja

Het idee dat georganiseerde criminele groepen gepaard gaan met een
aantrekkelijke levensstijl en het makkelijk en snel geld verdienen

Plausibel

Jongeren

Nee

Softdrugsgebruik, in combinatie
met het hebben van vrienden met
een negatieve invloed en voortijdig
schoolverlaten

Plausibel

Jongeren

Ja

Problematiek op school, op financieel
en/of drugsgebied

Plausibel

Jongeren

Nee

3.1.5 Sociale banden
Sociale banden vormen een essentieel onderdeel van een succesvolle deelname in
georganiseerde criminaliteit (Kleemans en Van Koppen, 2020). In de meta-analyse van Calderoni en collega’s (2020) vallen de meest gerapporteerde risicofactoren
voor rekrutering binnen georganiseerde criminele groepen onder de categorie
‘sociale banden’. Banden met familie, vrienden en/of kennissen actief in de georganiseerde criminaliteit bieden een zogenaamde ‘sociale gelegenheidsstructuur’2
die toegang oplevert tot winstgevende, criminele mogelijkheden.
In een recent onderzoek van Kemp en collega’s (2019) worden de ontwikkelingspaden van toetreders bij georganiseerde criminele groepen en oprichters van
georganiseerde criminele groepen vergeleken.3 Hieruit blijkt dat toetreders – in
vergelijking met oprichters – significant meer leunen op eerder bestaande sociale
banden om betrokken te raken bij georganiseerde criminaliteit. Het traject van
toetreders lijkt op een levenslange socialisatie in georganiseerde criminaliteit,
waarbij langetermijnblootstelling aan georganiseerde criminaliteit overeenkomt
met een soort ‘besmettingsproces’. De onderzoekers vergelijken dit proces met
het sociale sneeuwbaleffect, beschreven door Kleemans en De Poot (2008). Dit
effect heeft betrekking op een ingroeimechanisme waarbij een persoon via sociale banden betrokken raakt bij georganiseerde criminaliteit en daaropvolgend
personen in zijn of haar sociale omgeving aantrekt. Kemp en collega’s conclu-

28 Do or Don’t

deren dat personen die door een lid van de organisatie worden geïntroduceerd het
meeste risico lopen om zich daadwerkelijk aan te sluiten.
Gefundeerde risicofactor: familiebanden binnen georganiseerde
criminaliteit
Familiebanden zijn een belangrijke aandrijver voor rekrutering binnen georganiseerde criminele groepen (Calderoni et al., 2020). In de bestudeerde literatuur wordt het hebben van familiebanden het vaakst aangehaald als risicofactor.
Vanwege de risico’s die het plegen van georganiseerde criminaliteit met zich
meebrengt, speelt onderling vertrouwen een grote rol. Familieleden kunnen
elkaar makkelijker introduceren bij criminele groepen, omdat verwantschap een
basis legt voor vertrouwen (Kleemans en Van Koppen, 2020). Daarnaast kan de
band die een persoon heeft met zijn of haar familie ervoor zorgen dat culturele
overdracht en leerprocessen, nodig voor deelname aan een georganiseerde criminele groep, worden vergemakkelijkt (Servaas et al., 2021). In sommige gevallen
zorgen familiebanden rechtstreeks voor rekrutering bij georganiseerde criminele groepen (Calderoni et al., 2020). Dit geldt voornamelijk voor traditionele en
familiegeoriënteerde criminele groepen, zoals de maffia. Maar ook bij overige
georganiseerde criminele groepen kunnen familiebanden de kans op rekrutering verhogen. Zo wordt de kans dat een persoon lid wordt van een gang vergroot
wanneer de ouder ook lid is geweest (Kissner en Pyrooz, 2009). Kemp en collega’s
(2019) vinden in hun onderzoek een significante relatie tussen ouderbetrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit en het aansluiten bij een georganiseerde criminele groep. Bijna alle daders in hun dataset hadden ten minste een familielid
actief binnen de georganiseerde criminaliteit. Wanneer wordt gekeken naar het
effect van indirecte familie – zoals een aangetrouwd familielid – is de relatie relatief zwak. Ook Ferwerda en collega’s (2021) concluderen in hun studie naar criminele netwerken dat familiebanden een belangrijke rol spelen in het betrokken
raken bij georganiseerde criminaliteit.
In Nederland is maar weinig onderzoek uitgevoerd naar de intergenerationele overdracht van georganiseerde criminaliteit. De meeste studies richten zich
op “algemene” criminaliteit. Het onderscheid is echter van belang. Aangezien
georganiseerde criminaliteit meer dan algemene criminaliteit steunt op sociale
netwerken, groeien kinderen mogelijk op in een sociale omgeving waarin makkelijk toegang is tot georganiseerde criminaliteit en waar crimineel gedrag wordt
aangeleerd (Van Dijk et al, 2021). In een exploratief onderzoek van Van Dijk en
collega’s (2018) blijken de kinderen van ouders betrokken in georganiseerde cri-

Risico- en beschermende factoren 29

minaliteit in een hele andere omgeving op te groeien. Zo zijn er bijvoorbeeld
wapens aanwezig, wordt er drugs gebruikt, zijn de familiesystemen meer gesloten en/of is er mogelijke blootstelling aan agressie, geweld en huurmoorden. Van
Dijk en collega’s hebben onderzocht of ouderbetrokkenheid bij georganiseerde
criminaliteit ervoor zorgt dat een kind een hoger risico heeft op het plegen van
criminaliteit. Hiervoor hebben zij een groep ouders die betrokken is bij georganiseerde criminaliteit en hun kinderen vergeleken met een willekeurig geselecteerde groep ouders en hun kinderen uit de algehele populatie. De onderzoekers
concluderen dat het hebben van een ouder die is veroordeeld voor georganiseerde
criminaliteit een sterke en significante voorspeller is voor het plegen van criminaliteit door het kind. De kinderen lopen drie keer zoveel risico om crimineel
gedrag te laten zien en tien keer zoveel risico om druggerelateerde criminaliteit
te plegen dan de kinderen uit de vergelijkingsgroep. De relatie is het sterkst voor
jongens, kinderen van moeders in georganiseerde criminaliteit en kinderen van
ouders die na de achttiende verjaardag van hun kinderen nog georganiseerde criminaliteit plegen.
De onderzoekers geven enkele verklaringen voor de specifiek sterke intergenerationele continuïteit van georganiseerde criminaliteit, zoals de problematische omgeving waarin kinderen worden gesocialiseerd. Daarnaast geven zij
aan dat kinderen van ouders in georganiseerde criminaliteit mogelijk sneller
een partner zoeken binnen het criminele netwerk van hun ouders, wat nieuwe
risico’s op criminaliteit met zich meebrengt. Helaas geeft het onderzoek van Van
Dijk en collega’s geen antwoord op de vraag of de kinderen zelf ook doorgroeien
of gerekruteerd worden voor georganiseerde criminaliteit.
Gefundeerde risicofactor: banden met vrienden en kennissen binnen georganiseerde criminaliteit
Naast familiebanden gelden sociale banden met personen die actief zijn in
georganiseerde criminaliteit vaak als voorwaarde voor rekrutering in een georganiseerde criminele groep (Calderoni et al., 2020). Vanwege het belang van vertrouwen binnen georganiseerde criminele groepen, wordt voornamelijk gebouwd
op hechte vriendschappen. Deze vriendschappen worden veelal versterkt door
een gedeelde woonplaats, en/of etnische of religieuze achtergrond (Calderoni et
al., 2020). Het hebben van een gedeelde etnische achtergrond kan de banden tussen de leden versterken en zo het onderlinge vertrouwen – die benodigd is voor
het voortbestaan van de groep – verhogen.

30 Do or Don’t

Sociale bindingen
Risicofactor

Gefundeerd/
plausibel

Doelgroep

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Geïntroduceerd worden door een lid
van een georganiseerde criminele
groep

Plausibel

Algemeen

Ja

Familiebanden binnen georganiseerde criminaliteit

Gefundeerd

Algemeen

Ja

Banden met vrienden en kennissen
binnen georganiseerde criminaliteit

Gefundeerd

Algemeen

Ja

3.1.6 Overige sociale factoren
In de literatuur worden binnen overige sociale factoren diverse risicofactoren
naar voren gebracht. Het gaat dan bijvoorbeeld om negatieve rolmodellen, om
het toegang hebben tot een subcultuur en om het ontbreken van een stabiele
gezinssituatie.

In de buurt
Kemp en collega’s (2019) vinden enkele risicofactoren gerelateerd aan de omgeving van een persoon die het risico op rekrutering binnen georganiseerde criminaliteit vergroten. Zij benoemen de aanwezigheid van rolmodellen binnen de
georganiseerde criminaliteit, het wonen in een buurt waar georganiseerde criminele
groepen opereren en waar de criminele code wordt gevolgd als risicofactoren. Hoe
meer een persoon in aanraking komt met georganiseerde criminaliteit, hoe meer
geneigd iemand is om deel te nemen aan georganiseerde criminaliteit (Kemp et
al., 2019).

Groepsidentiteit
Calderoni en collega’s (2020) beschrijven twee risicofactoren die gelinkt zijn aan
groepsidentiteit. Een georganiseerde criminele groep kan personen het gevoel geven
dat ze “erbij horen”. Lidmaatschap aan een georganiseerde criminele groep geeft
een sociale identiteit. Deze gevoelens worden versterkt door het gebruik van
inwijdingsrituelen en het hoge niveau van vertrouwen onder leden. Deelname bij
georganiseerde criminele groepen geeft veelal toegang tot een subcultuur met eer, loyaliteit en respect. Specifiek voor jongeren en gemarginaliseerde personen lijkt dit
de betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit aantrekkelijker te maken.

Risico- en beschermende factoren 31

Overig
Frualdo (2019) vindt in zijn meta-analyse nog enkele overige sociale risicofactoren. Zo is een gebrek aan sociale controle een risicofactor voor rekrutering binnen georganiseerde criminaliteit. Hiervoor wordt een kleine, maar significante
relatie gevonden met lidmaatschap van een georganiseerde criminele groep.
Daarnaast lijken leden van georganiseerde criminele groepen vaker op te groeien
in een minder stabiele gezinssituatie, hoewel deze relatie niet significant is (Frualdo,
2019). Ten slotte vindt Frualdo een opmerkelijke relatie tussen het hebben van
een stabiele relatie en lidmaatschap bij een georganiseerde criminele groep. De
kans op lidmaatschap wordt significant vergroot wanneer iemand een stabiele
relatie heeft.
Overige sociale factoren
Risicofactor

Gefundeerd/
plausibel

Doelgroep

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

De aanwezigheid van rolmodellen
binnen de georganiseerde criminaliteit

Plausibel

Algemeen

Nee

Wonen in een buurt waar een georganiseerde criminele groep opereert

Plausibel

Algemeen

Nee

Wonen in de buurt waar de criminele
code wordt gevolgd

Plausibel

Algemeen

Nee

Veel in aanraking komen met georganiseerde criminaliteit

Plausibel

Algemeen

Nee

Het gevoel van “erbij horen”

Plausibel

Algemeen

Nee

Deel willen zijn van een subcultuur

Plausibel

Met name
jongeren en
gemarginaliseerde
personen

Nee

Een gebrek aan sociale controle

Plausibel

Algemeen

Nee

Opgroeien in een minder stabiele gezinssituatie

Plausibel

Algemeen

Nee

Het hebben van een stabiele relatie

Plausibel

Algemeen

Nee

32 Do or Don’t

Intermezzo - Casus: Frikkie 4
De C1000-groep – genoemd naar de locatie waar ze graag rondhangen - bestaat
rond de eeuwwisseling uit ongeveer 30 jongens van vooral Marokkaanse komaf in
de leeftijd van 12 tot 24 jaar. Alle leden van de groep hebben medio 2000 registraties bij de politie als verdachte of betrokkene, waarbij het vooral gaat om aandachtsvestigingen, veroorzaken van overlast in de wijk en lichte vermogensdelicten. De
wijkagent wijst een aantal jongens aan als informele leiders. Een daarvan is Frikkie.
Bij de start is hij 17 jaar en woont hij bij zijn ouders, samen met zijn broertje die ook
rondhangt met de groep, en oudere zus die bijna klaar is met haar HAVO-opleiding.
Frikkie onderscheidt zich altijd al van de anderen. In tegenstelling tot de meesten
heeft hij al snel door dat hij met het plegen van overlast in zijn eigen wijk teveel in
beeld komt bij de jongerenwerkers en de wijkagent. Goed geplande inbraken en
straatroven die hij pleegt met één andere jongen uit de groep die hij vertrouwt,
leveren hem veel meer op. Hij heeft ook al snel door dat hij met het oog op de
pakkans buiten zijn eigen wijk actief moet zijn en dat rondhangen in de groep de
aandacht van de politie trekt. Zijn opstelling wordt wel omschreven als ‘streetsmart’.
Als de wijkagent 10 jaar later terugkijkt zegt hij: ‘Hij was toen al een slimme jongen
en tevens een leider. Hij was een andere leider dan de vechtersbazen en volgde een
eigen weg. Hij was meer ingenieus en pleegde vermogensmisdrijven dus ook op
deze wijze’.
Op het VMBO doet Frikkie niet erg zijn best maar het gaat hem makkelijk af. Hij dankt
zijn bijnaam niet voor niets aan zijn slimheid. Volgens een jongerenwerker zou hij
prima zijn diploma kunnen halen en een vervolgopleiding kunnen afmaken. Maar
Frikkie heeft daar geen zin in, net zoals hij zich ook weinig van zijn moeder aantrekt
als het gaat om het nakomen van afspraken. Zijn vader daarentegen is makkelijker.
Die heeft een koffiehuis waar invloedrijke mannen uit de drugshandel bij elkaar komen. Hij komt daar graag en maakt rond zijn achttiende contact met twee jongens
van in de twintig waardoor hij relatief gemakkelijk betrokken raakt bij de drugshandel waarmee hij veel geld verdient. Sommige van de jonge jongens uit de wijk waar
hij is opgegroeid en nog steeds woont kijken tegen hem op vooral vanwege het vele
geld dat hij heeft. Een aantal van hen verleent regelmatig hand-en-spandiensten
voor hem, zoals runnen of op de uitkijk staan. In de jaren die volgen ontpopt hij zich
als een echte beroepscrimineel en wordt hij in verband gebracht met gewapende
overvallen, drugshandel, ripdeals en liquidaties, vrouwenhandel en prostitutie. Vanuit detentie coördineert hij zaken die buiten moeten worden afgehandeld. ‘Zowel
op straat als in de gevangenis is iedereen doodsbang voor hem’, stelt een informant.

Risico- en beschermende factoren 33

3.1.7 Opleidingsniveau, werk en economische omstandigheden
Op het gebied van opleiding, werk en economische omstandigheden worden in
de literatuur diverse (gefundeerde) riscofactoren geïdentificeerd.
Gefundeerde risicofactor: laag opleidingsniveau
Gefundeerde risicofactor: specifieke opleiding/werk(omstandigheden)
Gefundeerde risicofactor: een werkomgeving waarin sociale banden met
personen in de georganiseerde criminaliteit ontstaan
Een laag opleidingsniveau wordt in meerdere studies geassocieerd met de betrokkenheid van individuen bij georganiseerde criminele groepen (Calderoni et al.,
2020). Frualdo (2019) vindt ook een relatie tussen het hebben van een laag opleidingsniveau en lidmaatschap bij een georganiseerde criminele groep, hoewel
deze niet significant is. Daarnaast worden een lage sociaal economische status en
slechte economische omstandigheden aangedragen als risicofactoren, hoewel ook
wordt gewezen op de betrokkenheid van personen met een hoge sociaal-economische status binnen georganiseerde criminaliteit (Kleemans en Van Koppen,
2020). Van Koppen en collega’s (2017) zien daarnaast dat doorgroeiers van zware
criminaliteit significant vaker schuldenproblematiek hebben dan stoppers.
Het niet hebben van werk heeft verschillende effecten op de kans om betrokken te raken bij georganiseerde criminaliteit. Sommige studies concluderen dat
het gebrek aan werkgelegenheid het risico op rekrutering vergroot (Calderoni et
al., 2020; Frualdo, 2019). Dit lijkt voornamelijk het geval te zijn bij maffiagroepen, die personen rekruteren in achtergestelde gebieden (Savona et al., 2017). In
Nederland zijn meerdere studies uitgevoerd die aantonen dat het hebben van specifiek werk en het uitvoeren van specifieke beroepen de kans op rekrutering vergroot
(Kleemans en Van de Bunt, 2008; Van Koppen, 2013; Madarie en Kruisbergen,
2020; Van der Geest et al., 2020; Van Koppen et al., 2019). In 2008 analyseren
Kleemans en van de Bunt – met behulp van de Monitor georganiseerde criminaliteit – 1.623 daders van georganiseerde criminaliteit die in 120 opsporingsonderzoeken voorkomen om de relatie tussen werk en georganiseerde criminaliteit te
onderzoeken. Hieruit komt naar voren dat vele georganiseerde criminele activiteiten zijn ingebed in werkrelaties en -omgeving. De onderzoekers zien bepaalde
beroepen vaker terug. Dit blijken beroepen te zijn die:
 zijn te relateren aan mobiliteit, transport en logistiek. Deze beroepen bieden de mogelijkheid tot internationale contacten en mogelijkheden;
 bewegingsvrijheid en autonomie voorop stellen. Dit maakt het makkelijker om legale en illegale activiteiten te combineren;

34 Do or Don’t

 een sociaal karakter kennen, aangezien frequent contact met verschillende soorten mensen leidt tot mogelijkheden om mededaders te vinden.
De hierop volgende studies van Van Koppen (2013) en Kruisbergen, Kleemans en
Kouwenberg (2015) bevestigen de belangrijke rol van werk in georganiseerde criminaliteit. Ook zij gebruiken data uit de Monitor georganiseerde criminaliteit.
In de studies komt naar voren dat veel daders een eigen bedrijf hebben, gerelateerd aan hun criminele activiteiten. Sommige daders starten een legaal bedrijf,
maar komen tot de ontdekking dat het werk criminele mogelijkheden biedt.
Andere daders starten een bedrijf om hun illegale activiteiten te verhullen. Een
bedrijf kan gebruikt worden voor criminele doeleinden op drie manieren: voor
logistieke steun, om een legaal front te bieden voor illegale activiteiten en voor
witwassen. Madarie en Kruisbergen (2020) analyseren de rol van werk binnen
logistieke knooppunten, zoals vliegvelden en havens. Hun onderzoek, waarbij ze
ook informatie uit de Monitor georganiseerde criminaliteit gebruiken, laat zien
dat mensen worden benaderd om deel te nemen aan georganiseerde criminaliteit via sociale contacten. Zo ontstaat er een sociaal sneeuwbaleffect. Daarnaast
maakt werkgerelateerde expertise een persoon aantrekkelijker voor criminele
groepen. Ten slotte is de relatie tussen werk en georganiseerde criminaliteit
onderzocht door de carrières van 1.912 daders uit de Monitor georganiseerde criminaliteit te analyseren. Van der Geest en collega’s (2020) gebruiken deze dataset
en richten zich op de invloed van werk op diverse rollen binnen georganiseerde
criminele groepen. Zij concluderen dat de rol van de persoon binnen de georganiseerde criminele groep de sterkte van de relatie beïnvloedt (zie paragraaf
3.2). Van Koppen en collega’s (2019) gebruiken dezelfde dataset en richten zich in
hun studie specifiek op de effecten van het hebben van een eigen bedrijf of het in
loondienst zijn bij een bedrijf. De onderzoekers zien dat er geen relatie bestaat
tussen het in loondienst zijn en het plegen van georganiseerde criminaliteit. Het
hebben van een eigen bedrijf resulteert echter in een toename in het plegen van
delicten (30 procent).
Bij de bespreking van de relatie tussen werk en georganiseerde criminaliteit
rijst de vraag in hoeverre deze risicofactor ook van toepassing is bij jongeren.
Waarschijnlijk zijn er weinig jongeren die een eigen bedrijf of een groot professioneel netwerk hebben, waardoor deze risicofactoren minder van invloed zijn.

Risico- en beschermende factoren 35

Opleidingsniveau, werk en economische omstandigheden
Risicofactor

Gefundeerd/
plausibel

Doelgroep

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Een laag opleidingsniveau

Gefundeerd

Algemeen

Ja

Lage sociaal economische status

Plausibel

Algemeen

Ja

Slechte economische-omstandigheden

Plausibel

Algemeen

Ja

Schuldenproblematiek

Plausibel

Algemeen

Ja

Gebrek aan werkgelegenheid

Plausibel

Algemeen

Nee

Het hebben van specifieke
werk(omstandigheden)

Gefundeerd

Algemeen

Ja

Een werkomgeving waarin sociale
banden met personen in de georganiseerde criminaliteit ontstaan

Gefundeerd

Algemeen

Ja

Een eigen bedrijf hebben

Plausibel

Algemeen

Ja

3.2 Risicofactoren per “type” georganiseerde criminele
		 groep en rol
In paragraaf 3.1 is een algemeen beeld geschetst van risicofactoren voor rekrutering binnen georganiseerde criminaliteit. Deze risicofactoren worden in deze
paragraaf toegespitst per “type” georganiseerde criminele groep. Daarnaast worden de risicofactoren per rol beschreven.

Nederlandse georganiseerde criminaliteit
Nederlandse georganiseerde criminaliteit kenmerkt zich niet door grote, permanente, hiërarchisch opgezette criminele organisaties (Analistennetwerk Nationale
Veiligheid, 2021). De georganiseerde criminele groepen zijn veelal losse, veranderlijke criminele samenwerkingsverbanden (CSV’s). Deze samenwerkingsverbanden
kunnen een kern hebben van criminelen die structureel met elkaar samenwerken.
Deze clusters of groepen kunnen vervolgens medeplegers benaderen. Lam, Van
der Wal en Kop (2018) onderscheiden groeperingen zoals outlaw motorcycle gang’s
(OMG’s), criminele familieverbanden en internationale groeperingen, onder andere
uit Oost-Europa en Turkije. De meest vormen van georganiseerde criminaliteit in

36 Do or Don’t

Nederland hebben een internationaal karakter, zoals drugs- en mensensmokkel,
witwassen en BTW-fraude (Van Geest en collega’s, 2020). Nederland kan hierbij het
productieland, het bestemmingsland of het transportland zijn.

Georganiseerde criminele groepen
Wetenschappelijk onderzoek naar risicofactoren voor rekrutering en ingroei binnen georganiseerde criminaliteit richt zich voornamelijk op de volgende groepen: maffiagroepen, drugs trafficking organisations (DTO’s), gangs en OMG’s.
Hoewel rekrutering binnen georganiseerde criminele groepen veel overeenkomsten vertoont, zijn er ook enkele belangrijke verschillen (Calderoni et al., 2020).
Maffiagroepen richten zich bij rekrutering – meer dan overige groepen – op
familiebanden. Daarnaast is het hebben van een lage sociaal-economische status een grote risicofactor, aangezien de meeste maffiagroepen in achtergestelde
wijken opereren. Bij de maffia zijn inwijdingsrituelen belangrijk, omdat deze de
groepsidentiteit versterken. Bij DTO’s vormen economische factoren het grootste risico op rekrutering. Personen uit gezinnen met een laag inkomen zijn eerder geneigd om deel te nemen aan een DTO. Daarnaast zijn gedeelde etnische
banden van invloed bij rekrutering. Rekrutering in DTO’s gebeurt daarnaast
veelal door gebruik te maken van sociale banden. Rekrutering bij gangs wordt
voornamelijk beïnvloed door sociale en psychologische factoren. Specifiek voor
jongeren is deelname aan een gang aantrekkelijk doordat de groep zorgt voor een
sterk gevoel van “erbij horen” en loyaliteit. Daarnaast vergroot het hebben van
lage zelfcontrole, drugsmisbruik en/of een antisociale persoonlijkheidsstoornis het risico op deelname in een gang (Calderoni et al., 2020). Risicofactoren
voor rekrutering binnen OMG’s zijn onder andere het hebben van een laag opleidingsniveau en een lage sociaal-economische status (Van Deuren, Blokland en
Kleemans, 2021). OMG leden zijn voornamelijk mannen uit een lagere klasse.
Tevens is de neiging tot crimineel gedrag een belangrijke factor bij rekrutering.
Calderoni en collega’s (2020) concluderen dat de overige georganiseerde criminele groepen voornamelijk personen rekruteren die een criminele achtergrond
hebben en gewelddadig zijn.

Rollen binnen georganiseerde criminaliteit
Binnen georganiseerde criminaliteit zijn er diverse rollen te onderscheiden, zoals
het uitvoeren van taken (uitvoerenden), het coördineren van criminele activiteiten (coördinatoren) en het leiding geven (leiders). Er zijn maar weinig weten-

Risico- en beschermende factoren 37

schappelijke studies die zich richten op de invloed van rollen op risicofactoren
bij rekrutering voor georganiseerde criminaliteit. In enkele studies is deze wel
meegenomen. Van der Geest en collega’s (2020) vergelijken in hun studie coördinatoren, leiders en overige rollen. Zij concluderen dat coördinators – in vergelijking met leiders en overige rollen – ouder zijn ten tijde van hun eerste contact
met justitie. Daarnaast lijken ze minder criminaliteit te plegen, hebben ze betere
levensuitkomsten, zijn ze hoger opgeleid, hebben ze vaker werk en verdienen ze
meer. Zoals in paragraaf 3.1. is beschreven, is er geen consensus over de invloed
van werk op het risico voor rekrutering binnen georganiseerde criminaliteit.
Van der Geest en collega’s (2020) hebben in hun studie specifiek gekeken naar de
invloed van rollen op deze risicofactor. Het hebben van een baan is voor leiders
en coördinatoren significant positief gerelateerd met betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit. Bij overige rollen geldt het hebben van een baan wel als
beschermende factor. In de eerder besproken analyse van Van Koppen en collega’s (2010) is ook onderscheid gemaakt tussen verschillende typen rollen en hun
criminele carrières. Zij concluderen dat de rollen uitvoerenden, coördinatoren en
leiders geen andere criminele carrières hebben. De groep late starters – de groep
die het vaakst in de georganiseerde criminaliteit voorkomt – is vertegenwoordigd
onder alle typen rollen. Kruisbergen en collega’s (2019) vinden wel een verschil
in de delict- en strafgeschiedenis tussen de rollen. Zij concluderen dat leidinggevenden een actiever en zwaarder strafrechtelijk verleden hebben dan daders met
een andere rol.
In een rapport van Analistennetwerk Nationale Veiligheid (2021) wordt de
rekrutering van loopjongeren, katvangers of andere rollen waarin personen worden uitgebuit kort toegelicht. Zij geven aan dat dit voornamelijk binnen het sociale netwerk gebeurt of binnen de sociale omgeving waarin zij opereren. Hierbij
zijn netwerken op wijk- of gebiedsniveau van belang. Bij de rekrutering van loopjongens, katvangers5 en overige rollen wordt specifiek gericht op sociaal-economische kwetsbaren en jongeren (LIEC, 2019). Er zijn weinig wetenschappelijke
artikelen die zich specifiek richten op de risicofactoren voor facilitators van georganiseerde criminaliteit.

Geldezels: risicofactoren voor rekrutering
Een geldezel is een katvanger die zijn bankrekening laat gebruiken voor criminele
activiteiten. In september 2021 is de Nationale Politie een campagne gestart nadat ze een stijging zag in het aantal geldezels. De politie geeft aan dat ‘het vaak

38 Do or Don’t

jongeren en jongvolwassenen van 18 tot 25 jaar betreft’ die geronseld worden door
cybercriminelen. Leukefeldt en Kleemans (2019) hebben een studie uitgevoerd naar
de risicofactoren voor rekrutering als geldezel binnen cybercriminaliteit.6 Ze hebben 112 Nederlandse politieverhoren geanalyseerd. De onderzoekers concluderen
dat personen die financieel kwetsbaar zijn een hoger risico lopen op rekrutering.
De meerderheid van de 112 geldezels volgt nog een opleiding, ontvangt een uitkering of zit in de schulden. De rekruteringsprocessen verlopen via sociale netwerken,
waarbij contacten uit de buurt, school of sportscholen een grote rol spelen. Hierbij
worden de geldezels gevraagd naar hun financiële situatie en of ze snel geld willen verdienen. De rekrutering kan ook verlopen via e-mails (spam). De onderzoekers noemen enkele motivaties die de 112 geldezels noemen. Zo geven sommige
geldezels aan dat ze deel uitmaken van een subcultuur, waarbij het normaal is om
in te gaan op zulke verzoeken. Meerdere geldezels geven aan dat dit relatief normaal is. Daarnaast is ‘snel geld verdienen’ een belangrijke motivatie. Ook vertellen
geldezels dat ze opkijken naar de levensstijl van criminelen, bieden sommige
geldezels zichzelf aan en voelen sommigen zich onder druk gezet (Leukefeldt en
Kleemans, 2019).

In deze paragraaf zijn enkele risicofactoren verder toegespitst, die hierna in een
extra tabel worden weergegeven.
Risicofactoren per rol
Risicofactoren

Gefundeerd/
plausibel

Doelgroep

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Hogere leeftijd t.o.v. andere rollen

Plausibel

Coördinators

Ja

Het plegen van minder criminaliteit
t.o.v. andere rollen

Plausibel

Coördinators

Ja

Het hebben van betere levensuitkomsten t.o.v. andere rollen

Plausibel

Coördinators

Ja

Hoger opgeleid t.o.v. andere rollen

Plausibel

Coördinators

Ja

Het hebben van een baan

Plausibel

Coördinators
en leiders

Ja

Risico- en beschermende factoren 39

Risicofactoren

Gefundeerd/
plausibel

Doelgroep

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Het hebben van een actiever en
zwaarder strafrechtelijk verleden t.o.v.
andere rollen

Plausibel

Leidinggevenden

Ja

Georganiseerde criminele groepen in
(sociale) omgeving

Plausibel

loopjongens,
katvangers
en overige
rollen

Ja

Financieel kwetsbaar zijn

Plausibel

Geldezels

Ja

3.3 Beschermende factoren
In veel gevallen is het tegenovergestelde van de hiervoor genoemde risicofactoren
juist te kenmerken als een beschermende factor. Daarnaast komen in de bestudeerde literatuur ook beschermende factoren naar voren die de kans op rekrutering verkleinen. Deze paragraaf geeft een overzicht van beschermende factoren,
onderscheiden door Van Koppen en collega’s (2017) en Adjiembaks (2018). In het
artikel van Van Koppen en collega’s worden doorgroeiers met stoppers vergeleken. Stoppers zijn jongeren onder de achttien jaar na het plegen van hun eerste
zwaar delict geen delicten meer plegen. Deze groep groeit dus niet door in de
georganiseerde criminaliteit. Van Koppen en collega’s geven inzicht in welke factoren het stoppen van zware criminaliteit beïnvloeden.
Adjiembaks (2018) richt zich in haar studie op resisters. Onder resisters verstaat
de onderzoeker iemand die is opgegroeid in een criminogene context, maar geen
criminele carrière heeft ontwikkeld. Aangezien de sociale omgeving en sociale
bindingen een zeer belangrijke rol innemen bij rekrutering voor georganiseerde
criminaliteit, zijn resisters een interessante doelgroep om mee te nemen in dit
rapport. De beschermende factoren zijn ingedeeld in de volgende categorieën:
persoonlijke factoren, sociale factoren en werk- en schoolfactoren. In deze paragraaf wordt geen onderscheid gemaakt in gefundeerde en plausibele factoren.

3.3.1 Persoonlijke factoren
In Van Koppen en collega’s (2017) geven stoppers als reden voor het stoppen
met criminaliteit dat ze zichzelf te oud vinden. Een hoge leeftijd kan daarom
gezien worden als beschermende factor. Daarnaast vinden beide studies diverse beschermende factoren gelinkt aan psychische factoren. Adjiembaks (2018)

40 Do or Don’t

erkent het delegaatperspectief als beschermende bron. Met delegaat bedoelt de
onderzoeker de destructieve (im)materiële erfenis, zoals betrokkenheid in de criminaliteit, van generatie op generatie en binnen families. De resisters zijn door
een delegaatperspectief in staat om te reflecteren op deze erfenis. Zij trekken daar
lering uit: zo ervaren zij negatieve emoties bij de betrokkenheid van hun ouders
in de criminaliteit of zien ze de nadelige gevolgen van criminaliteit. Bij sommige
resisters resulteert het delegaatsperspectief op het maken van een rationele kosten-batenafweging. Ook geeft moreel inzicht bescherming tegen het (door)groeien
in de criminaliteit. Van Koppen en collega’s (2017) concluderen dat moreel inzicht
een positief effect heeft op het kunnen stoppen met zware criminele delicten.
Daarnaast omschrijft Adjiembaks (2018) dat resisters, door inzicht in de zin van
het leven en (verbeelde) schaamte over de sociale omgeving, een morele rem ontwikkelen ten aanzien van delictgedrag. Overige beschermende factoren zijn het
ontwikkelen van een nieuwe identiteit, waarbij stoppers aangeven dat het criminele leven niet meer bij deze nieuwe identiteit past. Ten slotte geven stoppers als
reden voor het stoppen met criminaliteit dat het criminele leven te stressvol was
(Van Koppen et al., 2017).

3.3.2 Sociale factoren
Adjiembaks (2018) onderscheidt diverse sociale factoren die resisters helpen om
niet op het criminele pad te raken. Zo is het hebben van een betekenisvolle, steunende derde een belangrijke beschermende factor voor het niet starten van een
criminele carrière. Een steunende derde als beschermende bron kan verschillende uitingsvormen hebben. Zo is de actieve betrokkenheid van en hechte binding met betekenisvolle anderen die waarde hechten aan schoolprestaties een
belangrijke beschermingsbron. Daarnaast ervaren resisters steun van derden die
hen actief uitsluiten in relatie tot illegale activiteiten. Dit zijn bijvoorbeeld vrienden, die aangeven de resister niet te willen betrekken in de criminaliteit, bijvoorbeeld doordat ze de resister zien slagen in zijn of haar sportcarrière. Hierbij speelt
een mate van acceptatie van en berusting in sociale posities of rollen; de resister
is in dit geval geen “crimineel”, want hij of zij wordt geacht een beroepssporter
te worden. Ten slotte kan een betekenisvol positief rolmodel de resister inspireren om niet betrokken te raken bij criminaliteit. Ook erkenning van talenten en
succeservaringen wordt ervaren als een bron van veerkracht. Daarnaast kan een
verandering van omgeving helpen om andere sociale banden aan te kunnen gaan.
Van Koppen en collega’s onderscheiden ook levensloopgebeurtenissen als beschermende factor. Deze gebeurtenissen, zoals trouwen en het krijgen van een kind,
kunnen een positieve invloed hebben op het stoppen met criminaliteit.

Risico- en beschermende factoren 41

3.3.3 Werk- en schoolfactoren
Het hebben van aspiraties sinds de kindertijd is een beschermende factor om niet
in de criminaliteit te raken (Adjiembaks, 2018). Daarnaast geven stoppers als
reden voor het stoppen met criminaliteit dat het financiële gewin tegenvalt (Van
Koppen et al., 2017). Stoppers kenmerken zich, in tegenstelling tot doorgroeiers,
door de afwezigheid van schulden en het vaker hebben van een baan.
Beschermende factoren
Beschermingsfactor

Doelgroep

Hoge leeftijd

Algemeen

Kunnen reflecteren

Algemeen

Het hebben van moreel inzicht

Algemeen

Het ontwikkelen van een nieuwe identiteit

Jongeren

Het criminele leven te stressvol vinden

Jongeren

Een betekenisvolle steunende derde

Algemeen

Erkenning van talenten en succeservaringen

Algemeen

Een verandering van omgeving

Algemeen

Levensloopgebeurtenissen

Jongeren

Het hebben van aspiraties

Algemeen

Het financiële gewin binnen de criminaliteit vinden tegenvallen

Jongeren

De afwezigheid van schulden

Jongeren

Het hebben van een baan

Jongeren

Eindnoten
1.
2.
3.
4.
5.

6.

Weijers, Ferwerda en Roks (2021).
Een concept dat is ontwikkeld door Kleemans en De Poot (2008).
Kemp en collega’s gebruiken in hun artikel de Engelstalige termen ‘joiners’ en ‘founders’.
Weijers en collega’s (2021).
Katvangers zijn personen die fungeren als dekmantel. Ze worden ingezet door criminele organisaties voor het op naam zetten van een bedrijf, bankrekening, auto of huis, maar maken daar
vervolgens zelf geen gebruik van.
Nationale Politie (2021).

42 Do or Don’t

4 Samenvatting en reflectie
Deze kennissynthese heeft zich gericht op de ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen van jongeren in de georganiseerde criminaliteit. In dit rapport
zijn 24 artikelen geanalyseerd om een overzichtelijk beeld te geven van de huidige
kennis in de wetenschappelijke literatuur. Vier artikelen, waaronder twee metaanalyses, vormden de basis voor deze kennissynthese. Ondanks het grote aantal wetenschappelijke studies naar georganiseerde criminaliteit, bestaat er een
kennislacune over de betrokkenheid van jongeren. Er is nog maar weinig bekend
over de risicofactoren voor rekrutering en ingroei onder jongeren. In deze kennissynthese is daarom een algemeen beeld gepresenteerd. Aangezien de meeste
artikelen gericht zijn op volwassenen, is het mogelijk dat de bevindingen niet
een-op-een van toepassing zijn op jongeren.

Context
In hoofdstuk 2 zijn criminele carrières, ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen besproken om de lezer te voorzien van context. Daders van georganiseerde criminaliteit zijn gemiddeld ouder dan daders van “algemene” criminaliteit.
Daders van georganiseerde criminaliteit starten hun criminele carrière veelal als
volwassenen. De carrières van daders zijn onder te verdelen in vroege starters,
doorgroeiers, volwassen starters en first offenders. Personen in de georganiseerde
criminaliteit komen vaak in hun twintigste levensjaar voor het eerst in aanraking met justitie en plegen rond hun veertigste een eerste delict in georganiseerd
verband. De ingroeimechanismen voor vroege starters verschillen waarschijnlijk van de mechanismen voor late starters. In hoofdstuk 2 zijn vijf belangrijke
ingroeimechanisme genoemd: 1) sociale relaties en het sociale sneeuwbaleffect,
2) de invloed van werk en werkrelaties, 3) hobby’s en nevenactiviteiten, 4) levensloopgebeurtenissen en 5) bewuste rekrutering door criminele groepen. Volgens
de theorie van Smith (2014) doorlopen rekruteringsprocessen drie stadia: target

Samenvatting en reflectie 43

identificatie, het vaststellen van vertrouwen en het verstevigen van onderling
vertrouwen.

Risico- en beschermende factoren
In hoofdstuk 3 zijn vervolgens risico- en beschermende factoren voor rekrutering
binnen georganiseerde criminaliteit uiteen gezet. Hierbij is onderscheid gemaakt
in gefundeerde risicofactoren en plausibele risicofactoren. Gefundeerde factoren
komen in minimaal drie van de 24 bestudeerde artikelen voor, waarvan minstens
een meta-analyse. De plausibele factoren komen minder vaak in studies voor.
Hoewel het vaker voorkomen van een factor in een artikel niet hoeft te betekenen dat deze factor ook een sterkere relatie kent, is voor dit onderscheid gekozen
om de lezer een overzichtelijk beeld te geven van de huidige wetenschappelijke
inzichten. Er is, zoals eerder aangegeven, weinig wetenschappelijke literatuur die
zich specifiek richt op risicofactoren voor jongeren. Mogelijk wordt dit verklaard
door het grote aandeel volwassen daders binnen de georganiseerde criminaliteit.
Waar mogelijk, zijn risicofactoren voor jongeren uitgelicht.
Uit de kennissynthese zijn twaalf gefundeerde risicofactoren naar voren
gekomen. Bij uitstek is het hebben van familieleden, vrienden en kennissen in
de georganiseerde criminaliteit de belangrijkste risicofactor. De overige gefundeerde risicofactoren zijn: man-zijn, een hogere leeftijd ten opzichte van daders
van “algemene” criminaliteit, antisociale persoonlijkheidskenmerken, het hebben van een criminele achtergrond en criminele vaardigheden, drugsgebruik,
een laag opleidingsniveau en het hebben van specifiek(e) werk(omstandigheden).
Daarnaast zijn er 47 plausibele factoren onderscheiden, waarvan er 26 zijn onderzocht in een Nederlandse context. Tot slot zijn er dertien beschermingsfactoren
uiteengezet die de kans op rekrutering mogelijk kunnen verkleinen. In bijlage 1
staat een concluderende tabel met een overzicht van risicofactoren en in bijlage 2 van de beschermende factoren voor rekrutering binnen de georganiseerde
misdaad.

Handvatten voor de praktijk
Deze kennissynthese biedt diverse handvatten voor de praktijk. Specifiek voor
jongeren is het hebben van sociale banden met personen (familie en vrienden)
die betrokken zijn bij georganiseerde criminaliteit een overkoepelende factor. De
risicofactoren werken vaak cumulatief, waarbij het hebben van sociale bindingen binnen georganiseerde criminaliteit de kans op rekrutering altijd versterkt.
Hoe meer een persoon in aanraking komt met georganiseerde criminaliteit, hoe
groter de kans op rekrutering is. Hierbij speelt intergenerationele overdracht bin-

44 Do or Don’t

nen de familie een belangrijke rol. Hoewel er weinig jongeren betrokken zijn bij
georganiseerde criminaliteit, lijkt het plegen van meer ernstige criminaliteit als
minderjarige een indicatie te zijn voor het doorgroeien. Hieronder valt het lid
zijn van een problematische jeugdgroep, het plegen van ernstige geweldsdelicten en het opgelegd krijgen van meer en intensievere interventies. Drugsgebruik,
het hebben van vrienden met een negatieve invloed en voortijdig schoolverlaten
lijken samen een belangrijke risicofactor te vormen. Deze gecombineerde factoren laten zien dat de praktijk zich bij jongeren op meerdere levensgebieden moet
richten. Daarnaast lijkt het deel willen zijn van een subcultuur en het gevoel
krijgen dat je “erbij hoort” belangrijke motivaties om deel te nemen aan georganiseerde criminaliteit. Financiële problematiek maakt jongeren ook kwetsbaar
voor rekrutering, specifiek voor bepaalde rollen, zoals geldezels of loopjongens.
De beschermingsfactoren laten nogmaals de krachtige rol van sociale banden
en de sociale omgeving zien bij georganiseerde criminaliteit. De diverse uitingsvormen van een steunende derde laat zien dat personen in verschillende rollen
veerkracht kunnen bieden aan een jongere. Daarnaast laten de beschermingsfactoren zien dat het in de praktijk van belang is om aan te sluiten bij de talenten en
aspiraties van een jongere. Hierdoor kan mogelijk een sociale identiteit gevormd
worden, waar georganiseerde criminaliteit geen onderdeel van is.

Kanttekeningen
Bij dit rapport zijn een paar belangrijke kanttekeningen te maken. Veel studies
richten zich op de kenmerken van leden van georganiseerde criminele groepen
om te kijken wat hen onderscheidt van de algemene populatie. Het is niet duidelijk of de factoren die in deze studies worden gevonden al voor de rekrutering
binnen georganiseerde criminaliteit bestaan. Met andere woorden: een causaal
verband is niet altijd vast te stellen. De factoren kunnen immers ook ontwikkeld
zijn na deelname binnen georganiseerde criminaliteit. Daarnaast concluderen
Calderoni en collega’s (2020) in hun meta-analyse dat de generaliseerbaarheid
van de bevindingen niet verder gaat dan de specifieke georganiseerde criminele
groepen in de specifieke geografische omgeving. Dit komt door heterogeniteit in
het concept van georganiseerde criminele groepen, zowel in de onderzoeksdesigns als in de databronnen. Calderoni en collega’s concluderen dan ook dat er
meer onderzoek nodig is, om de kennis over risicofactoren voor rekrutering in de
georganiseerde criminaliteit te vergroten.
In dit onderzoek is aangegeven in hoeverre de studie(s) waarin de risicofactoren naar voren komen zijn uitgevoerd in Nederland. Veel risicofactoren, specifiek
voor jongeren, zouden in Nederland verder onderzocht moeten worden.

Samenvatting en reflectie 45

Summary and reflection

This synthesis of existing knowledge focused on ingrowth mechanisms and
recruitment processes of youngers in organized crime. In this report 24 articles
have been analyzed to create a clear image on the current knowledge in the scientific literature. Four articles, including two meta-analyses, formed the basis
of this synthesis of existing knowledge. Despite the large amount of scientific
literature on organized crime, there is a gap in knowledge regarding the involvement of youngers. There is not much known about the risk factors for recruiting
and ingrowth among youngers. This synthesis of existing knowledge therefor
presents a general picture. Since most articles are focused on adults, it is possible
that findings are not directly applicable on youngers.

Context
In chapter 2 criminal careers, ingrowth mechanisms and recruiting process are
discussed to provide the reader with context. Perpetrators of organized crime are
older on average when compared to perpetrators of ‘regular’ crime. Perpetrators
of organized crime start their criminal careers mostly as adults. The careers of
perpetrators are to be divided in early starters, growers, adult starters and first
offenders. Persons in organized crime often come into first contact with justice
around their twentieth year of life and commit their first offence in organized
crime around the age of forty. The ingrowth mechanisms for early starters probably differ from the mechanisms for adult starters. Five important ingrowth
mechanisms are mentioned in chapter 2: 1) social relations and the social snowball effect, 2) the influence of work and work relations, 3) hobby’s and sideline
activities, 4) life course events and 5) conscious recruiting by criminal groups.
According to the theory of Smith (2014) recruitment processes run through three
stages: target identification, determining trust and strengthening mutual trust.

46 Do or Don’t

Risk- and protective factors
In chapter 3 the risk- and protective factors for recruitment inside organized
crime are set out. A distinction is made between well-founded risk factors and
plausible risk factors. Well-founded factors are represented at least three times
in the 24 researched articles, of which at least one is a meta-analyses. The plausible factors are represented less in the studies. Although a more frequent occurrence of a factor in an article does not necessarily mean that this factor also has
a stronger relationship, this distinction has been made to present the reader a
clear picture of the current scientific insights. There is, like mentioned before,
not a lot of scientific literature regarding risk factors for youngers specifically.
Possibly this is explained by the big part of adult perpetrators inside organized
crime. When possible, risk factors are featured for youngers.
There are twelve well-founded risk factors found, following the synthesis of
existing knowledge. Having family members, friends and acquaintances in organized crime is by far the most important risk factor. The remaining well-founded
risk factors are: being male, a higher age compared to perpetrators of ‘regular’
crime, antisocial personality traits, having a criminal background and criminal
skills, drug-use, a low level of education and having specific work(circumstances).
Additionally, 47 plausible factors were identified, 26 of which were researched in
a Dutch context. Finally, there are thirteen protective factors explained that may
reduce the chance to get recruited. Appendix 1 shows a concluding table with an
overview of risk factors and Appendix 2 shows the protective factors in recruitment for organized crime.

Practical tips
The synthesis of existing knowledge offers practical tips. Specifically for youngers, having social ties with persons (family and friends) who are involved in
organized crime is an overarching factor. The risk factor are usually cumulative,
where having social ties inside the organized crime always increases the chances to getting recruited. Persons that come into contact with organized crime,
the greater the chance of being recruited. Intergenerational transfer within
the family plays an important role in this. Even though there are few youngers
involved in organized crime, it seems that committing more serious crime as a
minor is an indication for climbing the ranks in organized crime. This includes
being a member of a problematic youth group, committing serious violent crimes
and being imposed on more and more intensive interventions. Drug-use, having
friends with a negative influence and early school leaving appear to be an important risk factor together. These combined factors show that the focus should be

Summary 47

on several areas of the youngers’ life, in practice. Trying to be part of a subculture
and feeling like one ‘belongs’ are important motivations to take part in organized
crime. Financial problems makes youngers more vulnerable for recruitment, specifically for certain roles, like money mules or errand boy. The protective factors,
once more, show the powerful role of social ties and the social environment. The
different expressions of a supportive third party show that persons in different
roles can offer resilience to the younger. In addition, the protective factors show
that, in practice, it is important to invest in the younger’s talents and aspirations.
Through this a social identity may be formed that does not include criminality.

Footnote
There are a few footnotes to be mentioned, regarding this report. A lot of studies
focus on the characteristics of members of organized criminal groups to see what
separates them from general population. It is not clear if factors that are found
in these studies were found before recruitment in organized crime took place or
not. In other words: a causal relationship is indistinguishable. The factors could
also be developed after participating in organized crime. Besides that, Calderoni
and colleagues (2020) conclude in their meta-analyses that the generalizability
of the finding does not go further than the specific organized criminal groups
in the specific geographical environment. This is due to the heterogeneity in the
concept of organized criminal groups, both in research designs and in data sources. Calderoni and colleagues conclude that more research is needed to increase
knowledge about recruitment risk factors into organized crime.
This study indicates to what extent the studies in which the risk factors have
emerged, have been conducted in the Netherlands. Many risk factors, specifically
for young people, should be further investigated in the Netherlands.

48 Do or Don’t

Geraadpleegde literatuur
De basisartikelen zijn blauw gearceerd.
1) Analistennetwerk Nationale Veiligheid (2021). Themastudie georganiseerde
criminaliteit: Ondermijning van de democratische rechtstaat en andere verbindingen
met de nationale veiligheid. Geraadpleegd via https://www.rivm.nl/onderwerpen/
nationale-veiligheid
2) Adjiembaks, S.D. (2018). (On)gemerkt bijzonder. Levensverhalen van resisters en
het uitblijven van een criminele carrière. Den Haag: Boom Uitgevers.
3) Calderoni, F., Campedelli, G.M., Comunale, T., Marchesi, M. E. en Savona, E.
U. (2020). Rekrutering into organised criminal groups: A systematic review. In:
Trends and Issues in Crime and Criminal Justice, (583), 1-28.
4) Campedelli, G., Calderoni, F. Comunale, T. en Meneghini C. (2020). LifeCourse Criminal Trajectories of Mafia Members. In: Crime & Delinquency.
5) Deuren, van S., Blokland, A. en Kleemans, E. (2021). Examining membership
of Dutch Outlaw Motorcycle Gangs and its association with individual criminal
careers. In: Deviant Behavior, 1-16.
6) Dijk, van M., Eichelsheim, V., Kleemans, E., Soudijn, M. en Weijer, Van de S.
(2021). Intergenerational continuity of crime among children of organized crime
offenders in the Netherlands. In: Crime, Law and Social Change, 1-21.
7) Ferwerda, H., Brouwer, N., Hölzken, I. en Kroese, L. (2021). Misdaadcarrières
voorkomen en doorbreken. Arnhem: Bureau Beke.

Geraadpleegde literatuur 49

8) Fuller, G., Morgan, A. en Brown, R. (2018). Criminal histories of Australian
organised crime offenders. In: Trends and Issues in Crime and Criminal Justice,
(567), 1-16.
9) Frualdo, N. (2019). A systematic review of factors leading to rekrutering into organized crime (Thesis). Evanston, IL: Northwestern University.
10) Geest, van der V., Van Koppen, M.V. en Kleemans, E. (2020). Delinquent
Development, Employment and Income in a Sample of Dutch Organized Crime
Offenders: Shape, Content, and Correlates of Delinquent Trajectories from Age
12 to 65. In: Understanding Rekrutering to Organized Crime and Terrorism (pp. 309335). Springer, Cham.
11) Kemp, L., Zolghadriha, S. en Gill, P. (2019). Pathways into organized crime:
comparing founders and joiners. In: Trends in Organized Crime, 1(1), pp. 1-24.
12) Kleemans, E. en Koppen, V. van (2020). Organized crime and criminal careers.
In: Crime and Justice, 49(1), 385-423.
13) Koppen, van M. V., Van der Geest, V.R. en Kleemans, E. (2017). Doorgroeiers in
de misdaad: De criminele carrières en achtergrondkenmerken van jonge daders van een
zwaar delict. Apeldoorn: Politie en Wetenschap.
14) Kruisbergen, E.W., Roks, R.A. en Kleemans, E. (2019). Georganiseerde criminaliteit in Nederland: daders, verwevenheid en opsporing. Monitor georganiseerde
criminaliteit.
15) Leukfeldt, R., en Kleemans, E. (2019). Cybercrime, money mules and situational crime prevention: Rekrutering, motives and involvement mechanisms. In:
Criminal networks and law enforcement (pp. 75-89). Londen: Routledge.
16) Madarie, R. en Kruisbergen, E.W. (2020). Traffickers in Transit: Analysing the
Logistics and Involvement Mechanisms of Organised Crime at Logistical Nodes
in the Netherlands: Empirical Results of the Dutch Organised Crime Monitor.
In: Understanding Rekrutering to Organized Crime and Terrorism (pp. 277-308).
Cham: Springer.

50 Do or Don’t

17) Meneghini, C., Campedelli, G.M., Calderoni, F. en Comunale, T. (2021).
Criminal careers prior to rekrutering into Italian organized crime. In: Crime &
Delinquency, 1-29.
18) Morgan, A. en Payne, J. (2021). Organised crime and criminal careers: Findings
from an Australian sample. In: Trends & Issues in Crime & Criminal Justice, 637,
1-20.
19) Puigvert-Mallart, L., Aiello, E. en Schubert, T. (2017). Ethical and societal
impacts of organised crime policies. In E. Savona. D1.1 Report on factors relating to
OC (pp. 72-145). Milaan: Proton.
20) Salvato, G., Fiorina, M.L., Ovadia, D., De Maio, G., Francescon, E. en Bottini,
G. (2020). Investigating the Psychological Profile of Organized Crime Members.
In: Understanding Recruitment to Organized Crime and Terrorism (pp. 269-275).
Cham: Springer.
21) Servaas, L., Weerman, F. en Fischer, T. (2021). Een literatuuronderzoek naar de
wetenschappelijke stand van zaken. Rotterdam: Gemeente Rotterdam.
22) Smith, R.G. (2014). Responding to organised crime through intervention in
rekrutering pathways. Trends and issues in crime and criminal justice, 473, 1-9.
23) Van Koppen, V., van der Geest, V., Kleemans, E. en Kruisbergen, E. (2020).
Employment and crime: A longitudinal follow-up of organized crime offenders.
In: European Journal of Criminology, 1-25.
24) Weijer, van de S. en Spapens, T. (2019). Intergenerationele overdracht en criminele families: introductie. In: Tijdschrift voor Criminologie, 61, 119-131.

Overige bronnen
Kamerstukken II, 29911, nr. 254. (2019, 29 oktober). Geraadpleegd via
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29911-254.html
Kamerstukken II, 29911, nr. 256. (2019, 4 december). Geraadpleegd via
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2019Z21039&did=201
9D43847

Geraadpleegde literatuur 51

Kamerstukken II, 29911, nr. 281. (2020, 18 juni). Geraadpleegd via: https://www.
tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2020Z11556&did=2020D24837
Kissner, J. en Pyrooz, D.C. (2009). Self-control, differential association, and gang
membership: A theoretical and empirical extension of the literature. In: Journal
of Criminal Justice, 37(5), 478–87.
Kleemans, E. en De Poot, C. J. (2008). Criminal careers in organized crime and
social opportunity structure. In: European Journal of Criminology, 5(1), 69-98.
Kruisbergen, E.W., Kleemans, E. en Kouwenberg, R.F. (2015). Profitability, power,
or proximity? Organized crime offenders investing their money in legal economy.
In: European Journal on Criminal Policy and Research, 21(2), 237-256.
Lam, J., Van der Wal, R. en Kop, N. (2018). Sluipend gif: een onderzoek naar ondermijnende criminaliteit. Geraadpleegd via www.politieacademie.nl
Landelijk Informatie en Expertise Centrum (LIEC). (2019). Landelijk beeld van
ondermijnende criminaliteit. Geraadpleegd via www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2019/10/18/tk-bijlage-landelijk-beeld-ondermijnende-criminaliteit
Nationale Politie. (2020, 20 september). Stijging aantal ‘money mules’ politie start
campagne. Geraadpleegd via https://www.politie.nl/nieuws/2021/september/20/
stijging-aantal-money-mules-politie-start-campagne.html
Paoli, L. (2003). Mafia brotherhoods: Organized crime, Italian style. Oxford: Oxford
University Press.
Rechtbank Amsterdam (2019, 11 juli). ECLI:NL:RBAMS:2019:5301. Geraadpleegd
via https://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:RBA
MS:2019:5301.
Savona, E., Calderoni, F., Superchi, E., Comunale, T., Campedelli, G.M., Marchesi,
M. en Kamprad, A. (2017). Systematic review of the social, psychological and economic factors relating to criminalisation and recruitment to OC. In: Report on
factors relating to organized crime. Milaan: Università Cattolica del Sacro Cuore.

52 Do or Don’t

United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) (2002). Results of a pilot survey of forty selected organized criminal groups in sixteen countries. Vienna: UNODC.
Van Koppen, M.V. (2013). Involvement mechanisms for organized crime. In:
Crime, Law and Social Change, 59(1), 1-20.
Van Koppen, M.V., De Poot, C.J. en Blokland, A.A. (2010). Comparing criminal
careers of organized crime offenders and general offenders. In: European Journal
of Criminology, 7(5), 356-374.
Weijers, I., Ferwerda, H. en Roks, R. (2021). Te groot voor de wijkagent, te klein
voor de recherche. In: Proces, 264-275.

Geraadpleegde literatuur 53

54 Do or Don’t

Plausibel

Gemarginaliseerd worden

Plausibel
Plausibel

Gevoel van desillusie

Gefundeerd

Antisociale persoonlijkheidskenmerken

Lage zelfcontrole

Gefundeerd/
plausibel

Risicofactoren

Psychologische factoren

Plausibel

Gefundeerd

Hogere leeftijd t.o.v. algemene populatie veroordeelden

Niet-religieus zijn

Plausibel

Gefundeerd

Man-zijn

Familiebanden en emotionele relaties met personen in
georganiseerde criminaliteit

Gefundeerd/
plausibel

Risicofactoren

Persoonlijke factoren

Jongeren

Algemeen

Algemeen

Doelgroep

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Vrouwen

Algemeen

Doelgroep

Nee

Nee

Nee

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Nee

Nee

Ja

Ja

Ja

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

2*,(20)

2*,8*,(20)

2*,8*,19,(20)

Studies

3*,(21)

9*

4,8,10,12,14,19,(21)2

3*

3*,4,8,9*,10,141

Studies (cijfers komen
overeen met vermelding in literatuurlijst)

Bijlage 1 – Overzicht van risicofactoren

Bijlagen 55

Plausibel
Plausibel
Plausibel
Plausibel
Plausibel
Plausibel

Het plegen van ernstige delicten t.o.v. de algemene
populatie veroordeelden

Het plegen van meer soorten delicten t.o.v. de algemene
populatie veroordeelden

Het hebben van drugsveroordelingen

Het hebben van veroordelingen met betrekking tot
stalking

Het hebben van meer en langere gevangenisstraffen
t.o.v. de algemene populatie veroordeelden

Het hebben van een detentiegeschiedenis

Plausibel

Plausibel

Het hebben van meer veroordelingen t.o.v. de algemene
populatie veroordeelden

Deelname aan een ernstige problematische jeugdgroep
of –netwerk

Plausibel

Gefundeerd

Gefundeerd/
plausibel

De bereidheid om geweld toe te passen

Een criminele achtergrond

Risicofactoren

Criminaliteit

Jongeren

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Doelgroep

Ja

Nee

Ja

Nee

Ja

Nee

Ja

Ja

Ja

Ja

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

7

3*

3*,14

9*

9*

8,9*

12, 14

9*,12, 14

3*

3*,9*,11,12,14,20,
(21),22

Studies (cijfers komen
overeen met vermelding in literatuurlijst)

56 Do or Don’t

Plausibel

Negatiever beoordeeld contact bij jeugdbeschermingstrajecten t.o.v. stoppers

Plausibel
Plausibel

Kunnen zwijgen

Uit de handen van de politie kunnen blijven
Gefundeerd

Plausibel

Loyaal zijn

Een specifieke expertise

Plausibel

Een criminele reputatie

Gefundeerd

Plausibel

Het krijgen van meer en intensievere interventies t.o.v.
stoppers

In het bezit zijn van criminele vaardigheden

Plausibel

Het plegen van geweldsdelicten tijdens jeugd of adolescentie

Met name
volwassenen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Jongeren

Jongeren

Jongeren

Ja

Nee

Nee

Nee

Nee

Ja

Ja

Ja

Ja

3*,12, 14, 22

3*

3*

3*

11

3*,12,(21),22

13

13

9*

Bijlagen 57

Plausibel

Problematiek op school, financieel en/of drugsgebied

Banden met vrienden en kennissen binnen georganiseerde criminaliteit

Familiebanden binnen georganiseerde criminaliteit

Geïntroduceerd worden door een lid van een georganiseerde criminele groep

Risicofactoren

Jongeren

Plausibel

Softdrugsgebruik, in combinatie met het hebben van
vrienden met een negatieve invloed en voortijdig schoolverlaten

Gefundeerd

Gefundeerd

Plausibel

Gefundeerd/
plausibel

Sociale bindingen

Jongeren

Plausibel

Het idee dat georganiseerde criminele groepen gepaard
gaan met een aantrekkelijke levensstijl en het makkelijk
en snel geld verdienen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Doelgroep

Jongeren

Met name
jongeren

Gefundeerd

Drugsgebruik

Doelgroep

Gefundeerd/
plausibel

Risicofactoren

Levensstijl

Ja

Ja

Ja

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Nee

Ja

Nee

Ja

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

3*,9*,11,12

3*,6,7,9*,11,12,18,
(21),24

11, 12

Studies (cijfers komen
overeen met vermelding in literatuurlijst)

3*

13

3*,(21)

3*,9*,13,(21)

Studies (cijfers komen
overeen met vermelding in literatuurlijst)

58 Do or Don’t

Plausibel
Plausibel
Plausibel
Plausibel
Plausibel
Plausibel

Plausibel
Plausibel
Plausibel

Wonen in een buurt waar een georganiseerde criminele
groep opereert

Wonen in de buurt waar de criminele code wordt gevolgd

Veel in aanraking komen met georganiseerde criminaliteit

Het ontbrekend gevoel van “erbij horen”

Deel willen zijn van een subcultuur

Een gebrek aan sociale controle

Opgroeien in een minder stabiele gezinssituatie

Het hebben van een stabiele relatie

Gefundeerd/
plausibel

De aanwezigheid van rolmodellen binnen de georganiseerde criminaliteit

Risicofactoren

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Doelgroep

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Met name
jongeren en gemarginaliseerde
personen

Overige sociale factoren

Nee

Nee

9*

9*

9*

3*,(21)

Nee

Nee

3*,(21)

11

11

11

11

Studies (cijfers komen
overeen met vermelding in literatuurlijst)

Nee

Nee

Nee

Nee

Nee

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Bijlagen 59

Een eigen bedrijf hebben

Plausibel

Gefundeerd

Plausibel

Gebrek aan werkgelegenheid

Een werkomgeving waarin sociale banden met personen
in de georganiseerde criminaliteit ontstaan

Plausibel

Schuldenproblematiek

Gefundeerd

Plausibel

Slechte economische omstandigheden

Het niet hebben van specifiek werk(omstandigheden)

Plausibel

Gefundeerd

Een laag opleidingsniveau

Lage sociaal-economische status

Gefundeerd/
plausibel

Risicofactoren

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Algemeen

Doelgroep

Ja

Ja

Ja

Nee

Ja

Ja

Ja

Ja

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

Opleidingsniveau, werk en economische omstandigheden

23

2*,12, 14, 16, 17

3*,9*,10,16,(21),24

3*, 9*,(21)

13

3*

3*,5

3*,5,9*

Studies (cijfers komen
overeen met vermelding in literatuurlijst)

60 Do or Don’t

Plausibel
Plausibel
Plausibel
Plausibel
Plausibel
Plausibel

Plausibel

Het plegen van minder criminaliteit t.o.v. andere rollen

Het hebben van betere levensuitkomsten t.o.v. andere
rollen

Hoger opgeleid t.o.v. van andere rollen

Het hebben van een baan t.o.v. andere rollen

Het hebben van een actiever en zwaarder strafrechtelijk
verleden t.o.v. andere rollen

Georganiseerde criminele groepen in (sociale) omgeving

Financieel kwetsbaar zijn

1.
2.

Geldezels

Loopjongens,
katvangers en
overige rollen

Leidinggevenden

Coördinators en
leiders

Coördinators

Coördinators

Coördinators

Coördinators

Doelgroep

15

1

Ja

Ja

10

10

10

10

10

10

Studies

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Studie(s) ook
uitgevoerd in
Nederland

De studies met een * zijn de vier basisstudies in deze kennissynthese.
In het artikel van Servaas en collega’s (2021) worden bevindingen besproken uit artikelen die zijn meegenomen in deze kennissynthese. Bij het maken van de
indeling tussen gefundeerde en plausibele risicofactoren is dit artikel daarom niet meegenomen.

Eindnoten

Plausibel

Gefundeerd/
plausibel

Hogere leeftijd t.o.v. andere rollen

Risicofactoren

Risicofactoren per rol

Bijlage 2 – Overzicht van beschermende factoren
Beschermende factoren
Beschermingsfactor

Doelgroep

Studies

Hoge leeftijd

Algemeen

13

Kunnen reflecteren

Algemeen

2

Het hebben van moreel inzicht

Algemeen

2

Het ontwikkelen van een nieuwe identiteit

Jongeren

13

Het criminele leven te stressvol vinden

Jongeren

13

Een betekenisvolle, steunende derde

Algemeen

2

Erkenning van talenten en succeservaringen

Algemeen

2

Een verandering van omgeving

Algemeen

2

Levensloopgebeurtenissen

Jongeren

13

Het hebben van aspiraties

Algemeen

2

Het financiële gewin binnen de criminaliteit vinden
tegenvallen

Jongeren

13

De afwezigheid van schulden

Jongeren

13

Het hebben van een baan

Jongeren

13

Bijlagen 61

Verschenen in de Bekereeks
2008
Ambtscriminaliteit aangegeven?
Een onderzoek naar het opvolgen van en kennis over de wettelijke verplichting tot aangifte van
artikel 162 Sv misdrijven
Verborgen problemen
Een onderzoek naar (de aanpak van) criminaliteit onder Antillianen in Nederland
Bont en Blauw
Een onderzoek naar de strafrechtelijke behandeling van geweldszaken tegen politieambtenaren en
de bejegening van slachtoffers daarvan doorde politie en het openbaar ministerie
Uitstel van behandeling?
Een verkennend onderzoek naar TBS-gestelden met en zonder een combinatievonnis en de
mogelijke effecten van detentie

2009
Huwelijksdwang: Een verbintenis voor het leven?
Een verkenning van de aard en aanpak van gedwongen huwelijken in Nederland
Inpakken niet nodig
Een profiel van straatroven en straatrovers in Almere
Back on Track?
Een evaluatieonderzoek naar de onthemende projecten van de Bijzondere Jeugdbijstand in
Vlaanderen
CoVa volgens plan?
Een vooronderzoek naar de mogelijkheden en reikwijdte van een effectonderzoek van de cognitieve
vaardigheidstraining
Achter de schermen
Een verkennend onderzoek naar downloaders van kinderporno

2010
Tot de dood ons scheidt
Een onderzoek naar de omvang en kenmerken van moord en doodslag in huiselijke kring
Kwetsbaar beroep
Een onderzoek naar de prostitutiebranche in Amsterdam

Cameratoezicht in beweging
Ervaringen met nieuwe vormen van cameratoezicht bij de Nederlandse politie

2011
Los van drank
Procesevaluatie Haltafdoening Alcohol
Lastige verhalen
Een exploratief onderzoek naar valse aangiften van zedenmisdrijven door meisjes van 12-18 jaar
Wapenfeiten
Een onderzoek naar overvallen en overvallers in Nijmegen
Snelle jongens
Een onderzoek naar drugsrunners en daaraan gerelateerde problematiek in Limburg-Zuid

2012
De schade hersteld?
Een onderzoek naar herstelbemiddeling bij jeugdige delinquenten in Vlaanderen
Onder Controle?
Een procesevaluatie van de gedragsinterventie ‘Korte Leefstijltraining voor verslaafde justitiabelen’
Planmatig en flexibel
Procesevaluatie gedragsinterventie CoVa+
Oosterse Teelt
Vietnamezen in de hennepteelt
Dierenwelzijn in het vizier
De aard en omvang van dierenwelzijnszaken en de stand van zaken van de handhaving van de regelgeving op dat gebied in Nederland

2013
Over leven na de moord
De gevolgen van moord en doodslag voor de nabestaanden van de slachtoffers en de ondersteuning
door Slachtofferhulp Nederland
Met scherp schieten
Een onderzoek naar een aantal veiligheidsrisico’s met betrekking tot de schietsport in Nederland
Georganiseerde voertuigcriminaliteit in Nederland
Een beeld van de omvang, kenmerken, werkwijzen en aanpak anno 2013
Het warme bad en de koude douche
Een onderzoek naar misstanden in nieuwe religieuze bewegingen en de toereikendheid van het
instrumentarium voor recht en zorg

2014
Portretten van notoire ordeverstoorders
Kenmerken en achtergronden van notoire ordeverstoorders binnen het voetbal
Gelegenheidsordeverstoorders?
Analyse van rondom grootschalige rellen aangehouden verdachten
Ondergaan of ondernemen
Ontwikkelingen in de aard en aanpak van afpersing van het bedrijfsleven
Raak geschoten?
Een onderzoek naar de werking van maatregelen tegen geweld en overlast rondom het betaald
voetbal
Doordringen of doordrinken
Effectevaluatie Halt-straf Alcohol
Prostitutie in Nederlandse gemeenten
Een onderzoek naar aard en omvang, beleid, toezicht en handhaving in 2014

2015
Aangifte onder nummer
Implementatie, toepassing en eerste resultaten van de nieuwe regeling ‘Aangifte onder nummer’
Papier en werkelijkheid
Een hypothesevormend onderzoek naar de invloed van registratie-effecten op de omvang van de
geregistreerde jeugdcriminaliteit
Grensoverschrijdend slachtofferschap
Een inventarisatie van aard, omvang en aandachtspunten in verband met de effectuering van
slachtofferrechten

2016
Dieren Verboden
De toepassing van het houdverbod als bijzondere voorwaarde bij een voorwaardelijke straf
Kijk op jeugdcriminaliteit
Handvatten voor het opstellen van een periodieke trendrapportage jeugd- en jongerencriminaliteit
en een overzicht van veelbelovende aanpakken
Stijging meldingen verwarde personen in de regio Rotterdam
Een onderzoek naar mogelijke verklaringen en wenselijke oplossingen
Missen we iets?
Een gebiedsanalyse in Rotterdam naar de omvang en aanpak van de jeugdcriminaliteit en eventuele
‘witte vlekken’ in dat beeld

De draad weer oppakken
Een follow-up onderzoek onder nabestaanden van slachtoffers van levensdelicten
Hoe lopen de hazen?
De stand van zeken in de aanpak van dierenmishandeling en dierenverwaarlozing
Focus op heling
Een onderzoek naar het functioneren van de helingmarkt, het beleid tegen en de gevolgen van
heling
Van cijfers naar interpretatie
Een duiding van de kwantitatieve ontwikkelingen van de jeugdcriminaliteit
Wie is het slachtoffer?
Kenmerken van de doelgroep van het Schadefonds Geweldsmisdrijven en strategieën voor een beter
doelgroepbereik
Radicalisering in de gemeente Arnhem
Resultaten van onderzoek onder mentoren, welzijnswerkers en jongeren

2017
Duiding van problematisch jeugdgroepengedrag
Een theoretische verkenning en een praktische handreiking voor het veld
Prostitutie in beeld gebracht
Een onderzoek naar aard en omvang van zichtbare en onzichtbare prostitutie in Arnhem
De achterblijvers
Een evaluatie van het maatwerk voor achterblijvers van vermiste personen

2018
Realiteit of registratie-effect?
De invloed van registratie-effecten op de daling van de geregistreerde jeugdcriminaliteit
Links-extremisme in beeld
Een verkennend onderzoek naar links-extremistische groeperingen in Nederland
Na het beslag
Een onderzoek naar door RVO inbeslaggenomen voorwerpen onderdeel Natuur en de afhandeling
daarvan
Slachtoffers zoeken en vinden
Een onderzoek naar het werk van de kinderpornorechercheurs
Straatprostitutie in Nijmegen
Een evaluatie van de tippelzone en huiskamer aan de Nieuwe Marktsrtaat in Nijmegen

Opschakelen
Onderzoek naar ongewenste gedragingen in de wielersport
Betonrot
Een kwalitatief onderzoek naar het fenomeen ondermijnende criminaliteit in Brabant-Zeeland, de
effecten van en richtingen voor de overheidsaanpak

2019
Hoog-risico honden, een bijtend probleem?
Een fenomeenonderzoek naar bijtincidenten en hondengevechten
De politieaanpak van etnisch profileren in Amsterdam
Een onderzoek naar effecten, criteria en meetbare indicatoren
Zo ziek als een hond?
Gezondheids- en socialisatieproblemen bij puppy’s in Nederland in relatie tot de herkomst
Minderjarige slachtoffers van zedenmisdrijven gehoord
Een kwalitatief onderzoek naar de verhoorpraktijk
Downloaders van kinderporno;
een literatuuronderzoek
Criminelen achter het stuur
Aard en omvang van het gebruik van huurmotorvoertuigen voor criminele activiteiten
Asielzoekers in het gareel?
Plan-, proces en effectevaluatie werking extra begeleiding- en toezichtlocaties

2020
Afspraak is afspraak?
Evaluatie van de eenduidige landelijke afspraken rondom opsporing en vervolging van geweld tegen
werknemers met een publieke taak
Panden met een luchtje
Een inventarisatie van aanpakken om verhuur van panden voor criminele doeleinden tegen te gaan
Ondermijning op en rond luchthaven Schiphol
Black Box?
Een onderzoek naar opslagboxen in relatie tot criminaliteit: fenomeen en aanpak
Fietsdiefstal in Nederland
Van fenomeen naar aanpak
Sterk spul
Aard, omvang en ernst van de dopinghandel in Nederland

Voor de verandering
Een exploratief onderzoek naar pogingen tot het veranderen van seksuele gerichtheid en
genderidentiteit in Nederland

2021
Werken aan werk
Een evaluatie van penitentiare arbeid
Medische missers
De gevolgen en nasleep van medische incidenten en ervaringen met de ondersteuning van de gedupeerden door het Casemanagement Medische Incidenten
Jeugdproblematiek in Zwolle
Een onderzoek naar de omvang, aard en aanpak
Misdrijven in kinderschoenen
Een onderzoek naar de aanpak van 12- en 13-jarige misdrijfverdachten binnen en buiten het
strafrecht
Misdaadcarrières voorkomen en doorbreken
Van analyse van het netwerk naar aanpak
Taxi
Malafide activiteiten en (ondermijnende) criminaliteit in de Amsterdamse taxibranche
Monitor leefbaarheid volkstuinen Rotterdam
Van beeld naar suggesties voor de aanpak
Van inzicht naar aanpak
Een onderzoek naar ondermijning in de amateursport in de regio Rotterdam

Voor meer informatie over uitgaven in deze reeks: bureaubeke.nl.

Van overheidswege bestaat verhoogde aandacht voor jongeren die in de
georganiseerde criminaliteit terecht (dreigen te) komen. Door de minister
voor Rechtsbescherming en de minister van Justitie en Veiligheid is daarom
besloten tot een preventieve aanpak. Dit besluit heeft geleid tot diverse
projecten in acht zogenaamde BOTOC-gemeenten. BOTOC staat voor Breed
offensief tegen ondermijnende criminaliteit.
Om de beweegredenen voor jongeren om al dan niet in de georganiseerde
criminaliteit terecht te komen op een rij te zetten, is een zogenaamde
kennissynthese uitgevoerd. De kennissynthese vormt de inhoud van deze
rapportage. Op grond hiervan zal worden gekeken in hoeverre de initiatieven
van de acht BOTOC-gemeenten elementen van de bevindingen uit de
kennissynthese bevatten.
Voor de kennissynthese zijn 24 artikelen geanalyseerd om een beeld te geven
van de huidige kennis in de wetenschappelijke literatuur. De analyse levert
in totaal 59 risicofactoren en 13 beschermende factoren op die bepalend zijn
voor ingroeimechanismen en rekruteringsprocessen. Deels hebben deze
factoren betrekking op jongeren, deels op volwassenen.
Deze kennissynthese biedt diverse handvatten voor de praktijk. Het gaat dan
zowel om kansen om uit de georganiseerde criminaliteit te blijven als risico’s
om erin te belanden. Alle verzamelde inzichten kunnen als basis dienen
voor een versterking van de huidige aanpak van jongeren die ingroeien of
gerekruteerd worden in de georganiseerde criminaliteit. Maar ook eventuele
toekomstige initiatieven zijn gebaat bij dit overzicht van do’s and don’ts.

Kennissynthese ingroeimechanismen en
rekruteringsprocessen van jongeren in de
georganiseerde criminaliteit

ISBN 978-94-92255-54-9

Hester de Boer
Henk Ferwerda
Jos Kuppens
www.beke.nl