Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 1401

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN L
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 juli 2014
Hierbij bied ik u het verslag aan van de Raad Buitenlandse Zaken van
22 juli 2014. Het verslag van de besprekingen over Oekraïne tijdens deze
Raad gaat uw Kamer heden separaat toe (Kamerstuk 33 997, nr. 1).
In het verslag is tevens opgenomen een appreciatie van de situatie in
Gaza, zoals door uw Kamer verzocht op 21 juli jl.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
F.C.G.M. Timmermans

kst-21501-02-1401
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1401

1

Verslag Raad Buitenlandse Zaken van 22 juli 2014 inclusief stand
van zaken Gaza
Oekraïne
Het verslag van de Raadsbespreking over Oekraïne is meegenomen in de
kamerbrief «Stand van zaken MH17», die uw Kamer separaat toegaat
(Kamerstuk 33 997, nr. 1).
Iran
De onderhandelingen over een alomvattend akkoord over het Iraanse
nucleaire programma tussen de E3+3 (Frankrijk, Duitsland, VK, Rusland,
China en de VS) en Iran zijn verlengd tot 24 november 2014. Er zijn nog
steeds grote verschillen tussen beide partijen, maar er is voldoende
voortgang om de gesprekken voort te zetten. Iran heeft zich de afgelopen
zes maanden aan de afspraken van het interim-akkoord gehouden. De
Raad verlengde de tijdelijke opschorting van een beperkt deel van de
EU-sancties tegen Iran met vier maanden. De overige sancties blijven
strikt gehandhaafd.
Zuidelijk Nabuurschap – Irak
De Raad besprak de voortdurende zorgelijke ontwikkelingen in Irak in
vervolg op de bespreking tijdens de Raad Buitenlandse Zaken van 23 juni
jl. (Kamerstuk 21 501-02, nr. 1394) waarbij VN Speciaal Vertegenwoordiger
voor Irak, Nikolay Mladenov, aanwezig was. De Iraakse leiders hebben een
belangrijke verantwoordelijkheid om de huidige crisis op te lossen
middels een inclusief politiek proces. De Ministers verwelkomden in dit
licht de verkiezing van een parlementsvoorzitter en vicevoorzitter. De
verslechtering van de relaties tussen het centrale gezag en de Koerden
baart de Ministers zorgen, ook hier heeft premier Maliki een rol in het
bewaren van de eenheid in zijn land en het beëindigen van sektarische
retoriek. Zijn beschuldigingen over Koerdische steun aan ISIS en ontslag
van de (Koerdische) Minister van Buitenlandse Zaken Zebari zijn hierbij
niet behulpzaam, net zo min als de aankondiging van een referendum
over onafhankelijkheid door de Koerdische president Barzani.
MOVP
De Raad besprak de situatie in Gaza en nam conclusies aan die ook
ingingen op bredere ontwikkelingen binnen het Midden-Oosten Vredesproces (MOVP). De EU riep beide partijen op om onmiddellijk de
gewelddadigheden te staken en tot een staakt het vuren te komen. De EU
veroordeelde de raketaanvallen op Israël en riep Hamas op geweld af te
zweren. Hoewel de EU het recht van Israël om zichzelf te verdedigen
erkent, moet de militaire operatie proportioneel zijn en in lijn met
internationaal humanitair recht. De Ministers stonden stil bij het grote
aantal slachtoffers die zijn gevallen in de Gazaanse wijk Shuja’iyya en
benadrukten het belang van humanitaire hulp aan de burgers in Gaza. De
tragische gebeurtenissen bevestigen dat de humanitaire en socioeconomische situatie in Gaza onhoudbaar is. De Raad stond tevens stil bij
de brute moord op de Israëlische en Palestijnse jongeren.
Recente ontwikkelingen in de regio en de huidige crisis tonen de
noodzaak aan van een tweestatenoplossing als enige manier om het
Israëlisch-Palestijnse conflict duurzaam op te lossen. De Ministers
benadrukten dat de levensvatbaarheid van de tweestatenoplossing
prioriteit moet blijven. In dit kader werd Israël ondermeer opgeroepen om
de uitbreiding van nederzettingen stop te zetten. De Ministers herhaalden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1401

2

eerder beschreven parameters voor een duurzame oplossing, waaronder
een akkoord over de grenzen, veiligheidsvoorzieningen, een oplossing
voor de vluchtelingencrisis en voor de status van Jeruzalem.
De EU verwelkomde de benoeming van een Palestijnse regering van
onafhankelijke personen en de verklaring van president Abbas dat deze
regering de Kwartetbeginselen zal respecteren. De EU zal de Palestijnse
regering hierop beoordelen en spoort aan tot het organiseren van
democratische verkiezingen voor alle Palestijnen. De relatie tussen de EU
en beide partijen zal afhankelijk zijn van hun toewijding aan een duurzame
vrede gebaseerd op een tweestatenoplossing. De EU zal dit doel blijven
ondersteunen en herhaalde de eerdere toezegging van een speciaal
geprivilegieerd partnerschap zodra er een vredesakkoord is.
UNDOF
Het kabinet maakt van deze gelegenheid gebruik uw Kamer te informeren
over de Nederlandse bijdrage aan United Nations Disengagement
Observer Force (UNDOF). Sinds 22 augustus 2013 levert Nederland twee
stafofficieren aan UNDOF. UNDOF is de VN-waarnemersmissie voor
toezicht op het troepenscheidingsakkoord op de Golan-hoogte tussen
Israël en Syrië (VNVR resolutie 2131). Daarnaast levert UNDOF ook de
«force protection» voor de ongewapende waarnemersmissie UNTSO
(United Nations Truce Supervision Organization), waaraan Nederland
twaalf waarnemers levert. Nederland zal de bijdrage aan UNDOF
verlengen tot september 2015.
Stand van zaken Gaza
In reactie op het verzoek van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken
van 21 juli 2014 over de ontwikkelingen in Gaza en in aanvulling op de
antwoorden van het Schriftelijk Overleg d.d. 18 juli jl. geldt het volgende.
Operatie «Protective Edge»
De huidige geweldsescalatie in Gaza volgt op een geleidelijke verslechtering van Palestijns-Israëlische verhoudingen gedurende de afgelopen
paar maanden. Zo werden in april de vredesonderhandelingen opgeschort
en liepen de spanningen op na de ontvoeringen en moorden op Israëlische en Palestijnse jongeren. Tegelijkertijd is als gevolg van de ontwikkelingen in Egypte en de regio de positie van de Moslimbroederschap,
waaraan Hamas gelieerd is, na een periode van toenemende profilering
onder druk komen te staan.
De intensivering van raketbeschietingen door Hamas uit Gaza op Israël
vormt de directe aanleiding voor de Israëlische militaire operatie
«Protective Edge» die op 8 juli jl. van start ging. De operatie omvatte in
eerste instantie luchtaanvallen op lanceerlocaties, terroristische infrastructuur en huizen van Hamas-kopstukken. Hiertoe voerde de Israëlische
luchtmacht aanvallen uit op doelwitten in de Gaza-strook. Gedurende de
eerste week van het conflict vielen hierbij ca. 200 Palestijnse slachtoffers.
Volgens VN-rapporten was het percentage burgerslachtoffers onder hen
circa 70 à 80 procent. Hamas en andere Palestijnse groeperingen vuurden
gedurende dezelfde periode ongeveer 1.000 raketten af richting Israël. Aan
Israëlische zijde overleed één burger als gevolg van deze raketaanvallen.
Operatie «Protective Edge» ging op 17 juli jl. een tweede fase in toen
Israël een grondoffensief startte. Het grondoffensief begon als een
territoriaal beperkte militaire operatie gericht op het lokaliseren en
vernietigen van de tunnels naar Israël daar deze volgens Israël zo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1401

3

diepgelegen zijn dat zij niet met luchtbombardementen kunnen worden
ontmanteld. Directe aanleiding was een poging van militanten om Israël
te infiltreren via deze tunnels, nadat Israël al eerder enkele pogingen tot
een dergelijke aanval had weten te voorkomen. Het Israëlische leger
claimt inmiddels 13 zogenaamde «aanvalstunnels» naar Israël te hebben
vernietigd. De berichten over strijders die via tunnels Israël proberen
binnen te dringen blijven aanhouden. Deze infiltraties hebben tot nog toe
niet geleid tot burgerslachtoffers, wel zijn drie Israëlische militairen
omgekomen.
De dag voor het grondoffensief had Israël 100.000 mensen in Noord-Gaza
gewaarschuwd hun huizen te verlaten. Er zijn bewijzen dat Hamas hierop
reageerde door hen op te roepen te blijven. Israël heeft duizenden
grondtroepen naar de grens met Gaza gestuurd, die bij hun invallen
worden gesteund door artilleriebeschietingen. Tijdens de grondoperatie is
het dodental sterk toegenomen. Zo vielen op 20 juli jl. in de wijk
Shuja’iyya (Gaza-stad) tenminste 60 Palestijnse doden en werden
minstens dertien Israëlische soldaten gedood. De Secretaris-Generaal van
de Verenigde Naties, Ban Ki-moon, en de Secretaris-Generaal van de
Arabische Liga, Nabil el-Araby, hebben de aanval op Shuja’iyya veroordeeld.
Gevolgen
Vooralsnog zijn volgens het Palestijnse Ministerie van Gezondheid 718
Palestijnen omgekomen en ruim 4500 gewond geraakt. In Israël zijn drie
burgerdoden gevallen en 32 soldaten omgekomen (stand van zaken
donderdagochtend 24 juli). Als gevolg van de crisis is de humanitaire
situatie op de Gaza-strook sterk verslechterd en zit de burgerbevolking
van Gaza op tragische wijze klem tussen Hamas en Israël. Er zijn grote
tekorten aan medicijnen, de watervoorziening en sanitaire voorziening zijn
ernstig beschadigd en de voedseltekorten lopen op. Ziekenhuizen hebben
directe schade opgelopen en kunnen daardoor minder goed het hoofd
bieden aan het grote aantal gewonden. Palestijnen worden slechts in
beperkte mate toegelaten tot Egypte voor medische behandeling. Een
aantal keer is een tijdelijk staakt-het-vuren afgekondigd om medische hulp
toe te laten. Volgens UNWRA bevinden zich in Gaza-stad momenteel meer
dan 100.000 ontheemden, die bijna allemaal in UNRWA-scholen worden
opgevangen omdat deze locaties het minste risico lopen te worden
getroffen. Desondanks zijn twee keer raketten van gewapende groeperingen gevonden in UNRWA-scholen en is één school direct door het IDF
onder vuur genomen. Er is een dreigend tekort aan noodvoorzieningen en
UNRWA heeft bijna geen fysieke capaciteit meer om de ontheemden op te
vangen. De Palestijnse Autoriteit heeft scholen aangeboden als aanvullende opvanglocaties. Deze gebouwen zijn echter niet als VN-locaties
aangemerkt en genieten daarom niet dezelfde immuniteit als de UNRWAscholen. Ook hebben kerken in Gaza hun deuren voor ontheemden
geopend.
In Israël wordt door de voortdurende raketbeschietingen het dagelijks
leven ontregeld. Hoewel veel raketten uit de lucht worden geschoten door
het «Iron Dome-systeem» of in open veld landen, vallen er met enige
regelmaat raketten in bewoond gebied en komen regelmatig granaatscherven neer die schade aanrichten. De raketbeschietingen concentreren
zich op Zuid-Israël, maar ook ten noorden van Tel Aviv en Jeruzalem zijn
raketten neergekomen. Een klein aantal raketten heeft dorpen tot ver in
Noord-Israël bereikt. Ook het oproepen van minimaal 45.000 reservisten
en het zenden van zulke grote getalen (jonge) dienstplichtigen roept
heftige emoties op in de Israëlische maatschappij. Hamas vuurt met enige
regelmaat raketten af richting Israëls internationale luchthaven in de hoop

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1401

4

zo de burgerluchtvaart te ontregelen. Dit heeft ertoe geleid dat een groot
aantal luchtvaartmaatschappijen hun vluchten van en naar Ben Goerion
tijdelijk hebben opgeschort. Dit is voor het eerst sinds de aanvallen met
Scud-raketten in 1991 door het toenmalige regime van Saddam Hoessein.
Door de ontwikkelingen in Gaza neemt ook de spanning op de Westelijke
Jordaanoever en in Oost-Jerusalem toe. Er is sprake van toenemende
Palestijnse demonstraties en confrontaties met Israëlische veiligheidstroepen o.a bij Damascus-gate, Qalandiya en vluchtelingenkampen. De
Palestijnse Autoriteit grijpt waar mogelijk in om confrontaties te
voorkomen. Dat de spanningen oplopen blijkt ook uit diverse incidenten
tussen Palestijnen en kolonisten op de Westelijke Jordaanoever.
Onderhandelingen over een staakt-het-vuren
Egypte heeft vrij snel na het begin van het geweld een bemiddelende rol
op zich genomen door een voorstel voor een staakt-het-vuren te presenteren. De belangrijkste elementen zijn: een einde aan het Israëlische
offensief, een einde aan de raketbeschietingen, het openstellen van de
grensovergangen voor personen en goederen wanneer de veiligheidssituatie dat toelaat en besprekingen in Cairo over verdere veiligheidszaken.
Israël heeft dit voorstel geaccepteerd maar Hamas wees het af. De
belangrijkste eisen van Hamas voor een staakt-het-vuren zijn het vrijlaten
van de opnieuw door Israël gearresteerde gevangenen die als onderdeel
van het akkoord tussen Israel en Hamas over de Israëlische militair Gilad
Shalit waren vrijgelaten; het opheffen van de blokkades van Gaza en het
heropenen van grensovergangen met internationale garanties dat deze
niet opnieuw gesloten zullen worden; de opening van de zeeroute naar
Gaza, toegang voor Gazanen tot de Al Aqsa-moskee en geen Israëlische
bemoeienis met een verzoening tussen Fatah en Hamas en de vorming
van een eenheidsregering.
Internationaal wordt de noodzaak van een staakt-het-vuren breed
gedragen en wordt druk op beide partijen uitgeoefend om dit te bereiken.
Zo is de VN-Veiligheidsraad is 20 juli jl. bijeen gekomen. De Voorzitter riep
in zijn verklaring op tot een onmiddellijk staakt-het-vuren. Er bestaat
internationaal veel steun en waardering voor de Egyptische bemiddelingspogingen. Zo heeft de VS en groot aantal EU-lidstaten zich achter het
voorstel geschaard. Ook de LAS heeft in een resolutie steun uitgesproken
voor het Egyptische voorstel.
Positie Palestijnse Autoriteit en Abbas
President Abbas heeft de operatie door het Israëlische leger veroordeeld
en heeft zich herhaaldelijk uitgesproken tegen de raketaanvallen vanuit de
Gaza-strook. Hij zoekt in de regio steun voor oplossingen die kunnen
leiden tot een staakt-het-vuren. Daarnaast heeft Abbas vlak voor het
uitbreken van de crisis het belang van de veiligheidssamenwerking met
Israël onderstreept. De Palestijnse Autoriteit (PA) probeert aldus zoveel
mogelijk bij te dragen aan de-escalatie. Zo heeft President Abbas in een
brief aan de secretaris-generaal van de VN gevraagd om de Palestijnse
Gebieden (Gaza, Westelijke Jordaanoever en Oost-Jerusalem) onder
VN-bescherming te brengen. Daarnaast heeft de Arabische Liga op zijn
verzoek de situatie aan de orde gesteld in de VN-Veiligheidsraad. Tegelijk
moet worden geconstateerd dat Abbas weinig invloed heeft in de
Gaza-strook, die de facto door Hamas wordt gecontroleerd. De nieuwe
technocratische Palestijnse regering die op 1 juni jl. werd geïnstalleerd
heeft het bestuur niet kunnen uitbreiden naar de Gaza-strook. De
Palestijnse regering heeft geen zeggenschap over de Qassam-brigades of
andere groepen die deelnemen aan de beschietingen. President Abbas zit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1401

5

hiermee in een lastig parket: aan de ene kant is samenwerking met Israël
cruciaal voor de stabiliteit van de Westelijke Jordaanoever en aan de
andere kant roept de bevolking op tot hardere maatregelen tegen Israël.
Met name op sociale media, ook op pro-Fatah websites, krijgt hij veel
kritiek en is er een toenemend aantal steunbetuigingen aan strijdende
facties waarneembaar. President Abbas heeft zijn steun uitgesproken voor
de bemiddelende rol van Egypte en voorstellen tot een staakt-het-vuren,
daarnaast heeft hij zich achter de eisen voor een staakt-het-vuren van
Hamas en Islamic Jihad geschaard.
Nederlandse appreciatie
Nederland is zeer bezorgd over een verdere escalatie van het
Gaza-conflict. Hamas en andere groeperingen dienen beschietingen
vanuit Gaza te staken en hun tunnelnetwerk naar Israëlisch grondgebied
op te geven en te laten ontmantelen. Het kabinet veroordeelt in scherpe
termen de inzet van burgers als menselijk schild en het plaatsen of
opslaan van wapens in scholen. Daarnaast doet Nederland een dringende
oproep aan Israël tot uiterste terughoudendheid en roept Israël op om
incidenten met burgerslachtoffers op een transparante manier te
onderzoeken. Nederland heeft grote zorgen over de snelle stijging van het
dodental sinds de aanvang van de grondoperatie. Nederland erkent het
zelfverdedigingsrecht van Israël, met inachtneming van de grenzen die het
internationaal recht stelt. Proportionaliteit is hierin essentieel.
Een staakt-het-vuren gevolgd door een hervatting van de vredesonderhandelingen is de enige manier om te komen tot een duurzame en
vreedzame oplossing van het conflict. Nederland roept partijen op om zo
snel mogelijk tot een bestand te komen en steunt een centrale en actieve
rol van Egypte als bemiddelaar tussen beide partijen. Deze boodschap
heeft de Minister van Buitenlandse Zaken ook in telefoongesprekken met
Ministers Lieberman, Malki en Shoukry overgebracht. Daarnaast zal een
alomvattende oplossing moeten worden gevonden, die aan de ene kant
de humanitaire en economische situatie in en de ontwikkeling van Gaza
verbetert en aan de andere kant recht doet aan de Israëlische veiligheidseisen. Alleen dan kan de terugkerende geweldsspiraal worden
doorbroken.
Nederland ziet de volgende betrokkenheid van de EU: waar mogelijk druk
op partijen uitoefenen om tot een staakt-het-vuren te komen; aandacht
bieden aan de humanitaire noden in Gaza en steun verlenen aan het
ontwikkelen van een wederopbouwprogramma. De rol van de VS blijft
essentieel. Voor een weergave van de discussie in EU-verband wordt
verwezen naar het verslag van de RBZ van 22 juli 2014 hierboven.
Wapenleveranties Al-Shabaab
Hierbij wordt u nader geïnformeerd over een VN-rapport over wapenleveranties aan Al-Shabaab naar aanleiding van de toezegging aan uw Kamer
om de Kamer te informeren. Deze toezegging werd gedaan tijdens het AO
«Werking van de artikel 100-procedure en het Toetsingskader» van 18 juni
2014.
Het betreffende rapport dateert van februari 2014 en is afkomstig van de
«Somalia & Eritrea Monitoring Group» (SEMG) die is ingesteld door de
Veiligheidsraad en is belast met de monitoring van onder meer het
wapenembargo tegen Somalië. Het rapport spreekt over «systematische
misstanden bij het beheer en distributie van wapens» en constateert
onder andere dat het verkopen of illegaal doorsluizen van wapens
plaatsvindt door en/of met medeweten van de hoogste kringen, inclusief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1401

6

President Hassan Mohamud. Bestemming van de wapens zijn veelal
milities van clans waartoe de president en bepaalde Ministers behoren.
Ook vond de SEMG aanwijzingen dat elementen uit het Somalische leger
wapens en materieel verkopen en dat een deel daarvan via nieuwe,
private wapenmarkten in Mogadishu vrijwel zeker bij Al-Shabaab
terechtkomt. De Somalische regering heeft de aantijgingen ontkend.
Het kabinet meent dat de Somalische regering moet worden aangesproken op deze kwestie. Tegelijkertijd moet ervoor worden gewaakt de
politieke verhoudingen in het land te destabiliseren. De huidige regering
biedt immers nog steeds de beste kans op stabiliteit. In contacten met
leden van de Veiligheidsraad en met leden van de SEMG worden de
Nederlandse zorgen met regelmaat voor het voetlicht gebracht. Op 11 juli
jl. gaven de voorzitter van de SEMG en VNVR-leden opnieuw aan bezorgd
te zijn over de schendingen van het wapenembargo en het doorsluizen
van wapens naar Al-Shabaab. Het definitieve rapport van de SEMG staat
gepland voor oktober en zal de basis zijn waarop de toekomst van het
sanctieregime zal worden gevormd. Tot slot wordt opgemerkt dat
EUTM-Somalië een trainingsmissie is en geen wapens levert aan de
Somalische regering. Van doorverkoop is dan ook geen sprake.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 21 501-02, nr. 1401

7