Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

30 420

Emancipatiebeleid

Nr. 302

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 april 2019
Inleiding
Dit kabinet streeft er naar dat burgers zelf hun identiteit vorm kunnen
geven en deze in alle vrijheid en veiligheid kunnen uitdragen. In het
Regeerakkoord wordt de ambitie uitgesproken om belemmeringen
hiervoor weg te nemen. Een belangrijke stap hierin is het – waar
mogelijk – beperken van onnodige geslachtsregistratie (ook wel sekseregistratie genoemd).
In een aantal gevallen is sekseregistratie door overheden en private
partijen niet nodig, terwijl de registratie wel bijdraagt aan het in stand
houden van stereotypen en gendernormen. Tevens wordt deze registratie
door trans- en intersekse personen die zich niet (volledig) herkennen in de
binaire indeling (man of vrouw), ervaren als belemmering om voluit deel
te nemen aan de samenleving.
Het beperken van onnodige sekseregistratie is niet iets dat van vandaag
op morgen gerealiseerd zal zijn. Dit is echter wel het moment om
daadkracht te tonen en nadere concrete stappen te zetten. In het vervolg
van deze brief beschrijf ik, mede namens de Minister voor Rechtsbescherming en de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de vervolgstappen die dit kabinet in de komende periode gaat
zetten. Hierbij ligt de nadruk op drie sporen. Alvorens deze sporen te
beschrijven schets ik het proces in aanloop naar deze brief en de daarbij
betrokken (maatschappelijke) organisaties.
Proces
Al langere tijd is er aandacht voor het verminderen van het aantal keren
dat sekseregistratie plaatsvindt, alsmede voor de mate waarin gevraagd

kst-30420-302
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 420, nr. 302

1

wordt om het persoonsgegeven «geslacht» te verstrekken.1 Dit heeft zich
onder meer vertaald in het beleid van de (rijks)overheid. Op verschillende
beleidsterreinen zijn al stappen gezet om sekseregistratie te beperken. Zo
is vermelding van het geslacht vervallen op diploma, visum, stempas,
museumjaarkaart en persoonlijke ov-kaart. Recent hebben Translink en de
OV-bedrijven het papieren aanvraagformulier voor de ov-kaart zodanig
aangepast, dat het invullen van geslacht niet langer verplicht is. Ook
wordt geslacht niet altijd meer geregistreerd bij burgercorrespondentie,
op overheidsformulieren en toegangspassen.
Als coördinerend Minister van Emancipatie spreek ik publieke en private
partijen aan op wat zij kunnen doen in het licht van de ambities uit het
regeerakkoord.2 Om tot een gezamenlijke aanpak te komen, zijn de
afgelopen maanden consulterende gesprekken gevoerd met uiteenlopende organisaties: belangenorganisaties, patiëntenorganisaties voor
trans- en intersekse personen, kennisinstituten, onderzoeksbureaus,
werkgevers(organisaties) en werknemersorganisaties en het College voor
de Rechten van de Mens (hierna: College).3 Het merendeel van deze
partijen heeft mij toegezegd om zich dit jaar in te zetten om onnodige
sekseregistratie binnen hun eigen organisatie en werkterrein te beperken.
Een aantal van deze organisaties heeft reeds stappen gezet, hier ga ik in
het vervolg van de brief nader op in.
Na de zomer presenteer ik een overzicht van maatregelen gericht op
verdere beperking van onnodige sekseregistratie. Voor de uitwerking van
en afstemming over deze maatregelen met private partijen, maatschappelijke organisaties en gemeenten stel ik dit voorjaar een expertgroep
samen.
Driesporenbeleid onnodige sekseregistratie
Als Minister van Emancipatie zet ik mij, namens het kabinet, in voor het
beperken van onnodige sekseregistratie en ondersteun ik maatschappelijke partners, overheden en private partijen bij hun inspanningen om
sekseregistratie te beperken. Ik zal deze partijen ondersteunen langs drie
sporen:
1. het opstellen van een afwegingskader,
2. het bevorderen van kennis en bewustwording,
3. het uitvoeren van onderzoek en ontwikkelen van handreikingen.
1. Opstellen afwegingskader
In een aantal gevallen is sekseregistratie noodzakelijk en bij wet voorgeschreven, of wenselijk. Dit geldt onder meer voor onderzoek, monitoring
van beleid en in de gezondheidszorg. Tegelijkertijd is sekseregistratie in
een aantal gevallen niet nodig, het is dan vaak een onnodig automatisme.
Organisaties moeten binnen het bestaande wettelijke kader voor zichzelf
bepalen wanneer registratie wel of niet noodzakelijk is. Om organisaties
hierbij te ondersteunen is een afwegingskader wenselijk waarin een aantal
begrippen nader is omschreven en waarover overeenstemming is met de
relevante partijen. Mede in het licht van Kamervragen wanneer sekseregistratie (on)nodig is en wanneer het mogelijk is om registratie
achterwege te laten, wordt op mijn initiatief een werkbaar afwegingskader
1

Brief d.d. 23 december 2016, Kamerstuk 27 859, nr. 99.
Emancipatienota 2018–2021, Principes in praktijk, 29 maart 2018, Kamerstuk 30 420, nr. 270.
3
COC Nederland, Transgender Netwerk Nederland, NNID Nederlandse organisatie voor
seksediversiteit, Patiëntenorganisatie Transvisie, Nederlandse Klinefelter Vereniging, Movisie,
Rutgers, Atria, Sociaal Cultureel Planbureau, Centraal Bureau voor de Statistiek, VNO-NCW,
FNV.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 420, nr. 302

2

opgesteld. Hiermee wordt duidelijk wanneer het gerechtvaardigd
(doel/criteria/grondslag) is om naar geslacht te vragen.4 Het afwegingskader verwacht ik na de zomer gereed te hebben. Daarbij worden ook
eventuele EU- en internationaalrechtelijke kaders betrokken.
2. Bevorderen van kennis en bewustwording
Rijksoverheid, gemeenten en private partijen zijn reeds bezig met het
beperken van registratie van geslacht, waar dat mogelijk is. Tijdens de
consulterende gesprekken toonden partijen op dit punt hun inzet en
bereidheid. Zo wordt onder meer al rekening gehouden met de wens van
de geadresseerde bij de verzending van nieuwsbrieven en is bijvoorbeeld
een derde keuzeoptie toegevoegd op sollicitatieformulieren. Het uitwisselen van goede voorbeelden kan helpen om organisaties te activeren om
met het onderwerp aan de slag te gaan. Daarbij wordt gekeken naar de
mogelijkheid om de vermelding van dit persoonsgegeven facultatief te
maken (de keus bieden om de vraag open te laten), respectievelijk meer
categorieën te bieden dan man of vrouw. Daarbij moet duidelijk zijn
wanneer sprake is van onnodige registratie en wat de mogelijkheden zijn
om onnodige registratie te beperken. Het eerder genoemde afwegingskader kan hierbij behulpzaam zijn.
Ik streef naar het vergroten van de kennis en bewustwording van de
mogelijkheden om onnodige sekseregistratie te beperken. Ik doe dit
samen met betrokken partijen, zoals onderdelen van de rijksoverheid,
private partijen, maatschappelijke partners en gemeenten. Zo heeft
VNO-NCW het onderwerp inmiddels geagendeerd en besproken in
verschillende sectoren en gremia. «Diversiteit in bedrijf» zal het
onderwerp agenderen tijdens bijeenkomsten met bedrijven die het
Charter Diversiteit hebben ondertekend. Het College zal in zijn voorlichting
aandacht besteden aan sekseregistratie vanuit mensenrechtelijk
perspectief.
De mogelijke vervolgstappen binnen de diverse departementen, op hun
beleidsterreinen, worden geïnventariseerd. Ook agendeer ik het
onderwerp bij private partijen: werkgevers, aanbieders van goederen en
diensten (o.a. pensioenfondsen en verzekeraars) en ICT-ontwikkelaars. In
overleg met de sociale partners wordt een handreiking ontwikkeld voor
bedrijven. Bekeken wordt in hoeverre een handreiking per bedrijfstak of
-sector wenselijk is. Hierbij worden ook de mogelijkheden voor klanten en
burgers tot het aangeven van de gewenste wijze van aanschrijven
verkend. Tot slot wordt het onderwerp besproken in diverse internationale
en Europese gremia. Recentelijk is dit gebeurd in het kader van de
onderhandelingen over de concept EU-verordening biometrie op
identiteitskaarten.
Verschillende gemeenten, zoals Amsterdam en Utrecht, hebben hun
contactformulieren aangepast. Waar mogelijk wordt niet langer naar
geslacht gevraagd indien vermelding van het geslacht niet nodig is. Ik
roep andere gemeenten op dit voorbeeld te volgen. Het delen van goede
voorbeelden kan hierbij een ondersteunende rol spelen. Dit zal in overleg
worden gedaan met partijen zoals de VNG en de Nederlandse Vereniging
voor Burgerzaken (NVVB).
Bij de bewustwordingsacties betrek ik verschillende invalshoeken en kijk
ik dus ook op welke wijze rekening gehouden kan worden met de wens

4

Vragen van GroenLinks, Kathalijne Buitenweg tijdens het AO van cie J&V op 16 mei ’18,
Kamerstuk 33 836, nr. 26.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 420, nr. 302

3

van degenen die juist wel als man of vrouw willen worden geregistreerd
en aangesproken.
3. Uitvoeren van onderzoeken en ontwikkelen van instrumenten
In het spoor onderzoek en instrumenten zal ik één of meerdere expertgroepen samenstellen. Het doel van deze groep of groepen is om in kaart
te brengen waar, binnen de huidige wet- en regelgeving, nog ruimte is om
op korte termijn onnodige sekseregistratie tegen te gaan. Daarnaast zal ik
deze expertgroep(en) vragen om een inventarisatie te maken van
terreinen waar op de (middel)lange termijn nadere stappen gezet kunnen
worden. Na de zomer verwacht ik hiervan een overzicht beschikbaar te
hebben dat het handelingsperspectief inzichtelijk maakt op de korte en
(middel)lange termijn.
Enquêtes
Sekseregistratie is veelal wezenlijk voor onderzoek. De verwachting is dan
ook dat registratie van geslacht in veel gevallen behouden blijft. Verschillende onderzoeksinstituten en -bureaus zijn wel bereid de mogelijkheden
te verkennen bij het onnodige gebruik van geslacht in enquêtes en in
onderzoek. Daar ben ik erg over te spreken. Een eerste aanknopingspunt
voor concrete stappen lijken de veel gebruikte enquêteformulieren. Hierbij
wordt gekeken in hoeverre het mogelijk is sekseregistratie te beperken of,
waar dit niet kan, het toevoegen van een derde keuzeoptie uitkomst kan
bieden. Ook wordt hierbij betrokken het opnemen van extra opties in
geval van specifiek onderzoek dat zich richt op LHBTI-personen.
Basisregistratie Personen
Registratie van geslacht in de Basisregistratie Personen (hierna: BRP) is
niet onnodig en staat niet ter discussie. Het primaire doel van de BRP is
overheidsorganen en aangewezen derden te voorzien van de in de
registratie opgenomen gegevens. Het gaat om gegevens die noodzakelijk
zijn voor de vervulling van de taak van het betreffende overheidsorgaan.
Dat geldt ook voor het gegeven geslacht. De Staatssecretaris van BZK
onderzoekt samen met gebruikers van de BRP of het mogelijk is om
mensen een keuze te geven tussen diverse aanschrijvingsvormen.
EU-verordening identiteitskaarten
In de EU-verordening biometrie op identiteitskaarten wordt de ICAO
richtlijn als norm gesteld voor identiteitsdocumenten.5 6 Deze richtlijn
vereist verwerking van het geslacht. Zoals aan uw Kamer gemeld heeft
Nederland er bij de onderhandelingen over de verordening op aangedrongen om voor de vermelding van het geslacht op de identiteitskaart
een uitzondering te maken, zodat lidstaten zelf kunnen besluiten of zij
hiervoor kiezen.7 8 Op 19 februari is een akkoord bereikt tussen de
Commissie, de Raad en het Europees Parlement. Dit akkoord bevat deze
uitzondering. Dit betekent dat lidstaten zelf kunnen bepalen of zij het
geslacht op de identiteitskaart vermelden. De motie Den Boer en
Bergkamp verzoekt de regering de juridische, financiële en technische
kansen en belemmeringen voor de herziening van de geslachtsver5

COM (2018) 212.
ICAO Doc 9303 Machine Readable Travel Documents.
7
Kamerstuk 34 966, nr. 5.
8
Deze uitzondering geldt niet voor het Nederlands paspoort, waarvoor de ICAO richtlijn al
eerder in Europese wetgeving is vastgelegd. (artikel 1, eerste lid, van Verordening (EU)
nr. 2252/2004).
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 420, nr. 302

4

melding op paspoorten en identiteitskaarten in kaart te brengen.9 Bij de
uitvoering van deze motie wordt gekeken naar de praktische haalbaarheid
en naar de impact op instanties die werken met de Nederlandse identiteitskaart. In het bijzonder de instanties die op dit moment gebruik maken
van de geslachtsaanduiding.
Initiatieven overige geslachtsregistratie
De ambitie van het kabinet om onnodige geslachtsregistratie te beperken,
richt zich niet alleen op onderwerpen als burgercorrespondentie,
overheidsformulieren en toegangspassen. Naast onderwerpen die de
bedrijfsvoering van organisaties raken, gaat het ook om overige sekseregistraties, zoals bijvoorbeeld in het HR-domein. Ook richting hun
personeel hebben organisaties op dit punt een verantwoordelijkheid.
Voorbeeld hiervan is dat op rijksniveau aanpassing plaatsvindt van de
werving- en selectietools op Werkenvoornederland.nl. Hierbij wordt ook
gekeken naar de vragen naar persoonsgegevens, waaronder de vraag
naar geslacht. In dit kader zal op het Rijkssollicitatieformulier geslacht
geen verplicht invulveld meer zijn. Ook werkgevers in de marktsector
hebben aandacht voor vermindering van onnodige sekseregistratie. Zo is
VodafoneZiggo bezig met het inventariseren van de mogelijkheden om
binnen hun eigen personeels-systemen rekening te houden, met de wens
van medewerkers hoe men wil worden aangeschreven. Ook vanuit het
oogpunt van privacy, met het oog op de Algemene Verordening
Gegevensbescherming (AVG), is het belangrijk om te bezien in hoeverre
de vraag naar geslacht in dergelijke gevallen noodzakelijk is.
Tot slot
Voor veel mensen is de binaire indeling van onze samenleving een
vanzelfsprekendheid. Deze indeling doet echter niet altijd recht aan de
diversiteit van mensen. Een toenemend aantal mensen voelt zich niet
thuis in de bestaande man/vrouw-indeling en ervaart de nadruk hierop als
belemmering om volwaardig mee te doen. Daar komt bij dat in een aantal
gevallen sekseregistratie niet nodig is. Daarom heeft het kabinet
afgesproken dat onnodige sekseregistratie waar mogelijk wordt beperkt.
Zoals reeds opgemerkt wordt op een aantal terreinen al rekening
gehouden met gevoeligheden omtrent sekseregistratie en het gebruik
daarvan.
Deze brief ziet op een verdieping en een verbreding van de aanpak om
– waar mogelijk – onnodige sekseregistratie te beperken. Als coördinerend
bewindspersoon hoop en verwacht ik dat de rijksoverheid, gemeenten,
maatschappelijke organisaties en private partijen doorgaan met het
voortvarend invulling hieraan geven. Het beperken van onnodige
sekseregistratie is een proces van lange adem, hoewel ook met
eenvoudige maatregelen vooruitgang kan worden geboekt. Laten we het
dus gewoon (gaan) doen!
Na de zomer informeer ik uw Kamer over de voortgang van de in deze
brief genoemde maatregelen. Ik zal de mogelijkheden voor korte/
middellange termijn inzichtelijk maken en concrete vervolgstappen
formuleren.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

9

Kamerstuk 25 764, nr. 115 Motie den Boer en Bergkamp, 6 maart 2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 420, nr. 302

5