(Samen)leven is meer dan
overleven
Breder kijken en kiezen in tijden
van corona

(Samen)leven is meer dan
overleven
Breder kijken en kiezen in tijden van corona

De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving
(RVS) is een onafhankelijk strategisch
adviesorgaan. De RVS adviseert regering en
parlement op het snijvlak van volksgezondheid
& samenleving. De RVS wil in een veranderende
Samenleving perspectief bieden op het zorgen van
& voor morgen.
Samenstelling Raad
Jet Bussemaker, voorzitter
Erik Dannenberg
Daan Dohmen
Pieter Hilhorst
Jan Kremer
Bas Leerink
Liesbeth Noordegraaf-Eelens
Ageeth Ouwehand
Jeannette Pols
Stannie Driessen, directeur
Raad voor Volksgezondheid en Samenleving
Parnassusplein 5
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
T +31 (0)70 340 5060
mail@raadrvs.nl
www.raadrvs.nl
Twitter: @raadRVS
Publicatie 2020-04
ISBN: 978-90-5732-293-8
© Raad voor Volksgezondheid & Samenleving
Den Haag, 2020
Niets in deze uitgave mag worden openbaar
gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een
dataverwerkend systeem of uitgezonden in enige
vorm door middel van druk, fotokopie, microfilm
of op welke wijze dan ook zonder toestemming
van de RVS.
U kunt deze publicatie ook downloaden via onze
website
www.raadrvs.nl

Inhoudsopgave
Vooraf

6

Dynamiek in het hart van publieke gezondheid

7

Thema 1 Kwaliteit van leven & sterven

8

Thema 2 Ongelijkheid & kwetsbare groepen

10

Thema 3 Zorg & ondersteuning in beweging

12

Thema 4 Adaptief bestuur & leiderschap

14

Tot slot: Vertrouwen & veerkracht

16

Verantwoording & vervolg

17

6

Vooraf
Het maatschappelijke gezondheidsrisico van het coronavirus heeft tot verregaande maatregelen geleid.
Maatregelen met als doel om kwetsbare mensen te beschermen, IC-capaciteit niet te overvragen en
professionals in de zorg niet te overspoelen. Maatregelen in een crisis, die diep op onze samenleving
ingrijpen.
Samen zoeken we nu langzaam een weg uit de crisissituatie. Politici en beleidsmakers in het groot, burgers
in het klein. De onzekerheid daarbij is groot. We krijgen elke dag bericht van het RIVM over – inmiddels
gelukkig dalende – aantallen besmettingen, ziekenhuisopnames, IC-bedden en sterfgevallen. Maar wat
weten we over de prijs van uitgestelde zorg en over de economische en mentale schade die de crisis
aanricht? Onze samenleving is aan het veranderen, maar niemand weet precies hoe dat ‘anders’ er straks
uit gaat zien.
In dit advies vraagt de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) aandacht voor dat wat in de
crisissituatie onderbelicht blijft. Voor de vele sociale- en gezondheidsproblemen waar mensen door de crisis
mee kampen. Bestaande problemen die door de crisis verscherpt zijn; nieuwe risico’s én kansen die door de
crisis ontstaan. Het benoemen hiervan doen we niet alleen om bij te dragen aan damage control op korte
termijn. Het verbreden van de blik op de crisis kan politiek en beleid ook helpen om in de komende tijd
verdere keuzes te maken.
De RVS vindt dat afwegingen over wat van waarde is voor goed en gezond (samen)leven daarin een
prominente plaats moeten krijgen. Zulke afwegingen worden concreet op allerlei niveaus en in allerlei
domeinen tegelijkertijd. In de keuze voor een behandelplan, in afwegingen over passende ondersteuning
voor een gezin met problemen, in het vormgeven van een bloeiend leven thuis en op het werk, in het
nadenken en spreken over leven en sterven, in politieke keuzes over kwaliteit, betaalbaarheid en
toegankelijkheid van zorg, en zo verder.
In een crisissituatie, waarin daadkracht en snel handelen geboden zijn, komt dit soort afwegingen onder druk
te staan. Ze worden versmald tot wat het meest urgent en het meest bedreigend is. In deze crisis was dat de
beschikbaarheid van voldoende IC-bedden met bijbehorende mensen en materialen. ‘Op slot’ was het
logische en uitlegbare gevolg. We zijn minder op slot gegaan dan andere landen en hebben de verspreiding
van het virus toch tot staan gebracht. Een evenwichtsoefening waar Nederland in is geslaagd. Nu staan we
met elkaar voor de lastige vraag: hoe komen we weer van het slot? Hoe verbreden we onze blik en
verleggen we onze prioriteiten, wetende dat het virus zich opnieuw kan verspreiden?

RVS | (Samen)leven is meer dan overleven

Juist vanwege alle onzekerheid is het noodzakelijk om te komen tot een andere richting voor de complexe
afwegingen en beslissingen die politiek en beleid nog te wachten staan. Zowel in de fase waarin de
maatregelen geleidelijk versoepeld kunnen worden, als in een fase waarin het aantal besmettingen mogelijk
weer stijgt en overbelasting van de zorg opnieuw dreigt. Dit advies wil daaraan bijdragen. Vertrekpunt daarbij
is om in politiek en beleid vanuit een brede blik waardegedreven afwegingen te maken. Daarmee ontstaat in
ogen van de Raad namelijk ook ruimte voor vele anderen – burgers, professionals, bestuurders,
ondernemers, onderzoekers – om bij te dragen aan goed en gezond (samen)leven. Dat geeft hoop en voedt
de veerkracht van onze samenleving, juist in tijden van corona.

7

Dynamiek in het hart van publieke
gezondheid
De RVS is overtuigd van de noodzaak om in de komende fase meer ruimte te bieden voor maatwerk binnen
algemene kaders. Dat is nodig in het belang van bredere afwegingen over wat van waarde is voor goed en
gezond (samen)leven. In dit advies doet de RVS aan de hand van vier thema’s aanbevelingen om de blik te
verbreden en prioriteiten te verleggen. In deze paragraaf schetsen we eerst de richting waarin die verbreding
plaats kan vinden.
Want we weten: het virus is niet weg. Voorstellen om maatregelen te versoepelen of los te laten moeten zich
verhouden tot het risico op nieuwe verspreiding van het virus. Alle ruimte die de RVS bepleit brengt daarom
ook verantwoordelijkheden met zich mee voor het voorkomen van besmetting. Dat vraagt om voorbereiding
op het terrein van beschermingsmiddelen, contactonderzoek, testcapaciteit en ziekenhuiscapaciteit.
Overbelasting van de zorg is en blijft onaanvaardbaar. Tegelijkertijd is juist het feit dát het virus naar
verwachting voorlopig onder ons blijft reden te meer om onze blik te verbreden en ruimte te creëren om
verschillende prioriteiten (waarden) tegen elkaar af te wegen. De schade aan gezondheid, economie en
welzijn als gevolg van de crisis wordt simpelweg te groot, en ook dat is onaanvaardbaar.
Dit dilemma raakt aan het hart van publieke gezondheid: individuele acties hebben collectieve
consequenties. De vrijheid van de een heeft invloed op de gezondheid van de ander. Vanuit dit dilemma zijn
twee routes mogelijk. De eerste route zagen we tijdens de acute crisis: collectief gaat boven individu. Een
statische, maar daadkrachtige hiërarchie die snel en gericht handelen mogelijk maakt. En met succes. Bij
deze route past ook de huidige neiging om generiek aan te sturen op “de anderhalvemetersamenleving” en
“het nieuwe normaal”. De tweede route past minder goed bij de crisisfase, want is complexer, maar daardoor
ook dynamischer. Hier is de verhouding tussen individu en collectief in beweging: er is ruimte voor
contextgebonden afwegingen binnen publiek vastgestelde kaders en vanuit een gedeelde
verantwoordelijkheid.
De RVS adviseert om deze tweede route te kiezen als richting voor de volgende fase. Dat betekent dat er
een ander beroep op burgers, professionals, bestuurders, ondernemers en onderzoekers gedaan gaat
worden. Zij krijgen – binnen publiek vastgestelde kaders, elk in hun eigen context en vanuit een gedeelde
verantwoordelijkheid – meer ruimte en vertrouwen om een afweging te maken tussen de verschillende
waarden die voor hen belangrijk zijn, en om daar ook naar te handelen. Bijvoorbeeld door een afweging te
maken over het beperkt toelaten van bezoek in een verpleeghuis om vereenzaming tegen te gaan. Of door
ervoor te kiezen een kind met een beperking wél naar de dagbesteding te laten gaan, omdat de druk op de
rest van het gezin niet vol te houden is. Of – en dat kan ook – door de afweging te maken een afdeling of
instelling juist extra te isoleren, omdat een uitbraak van het virus in de regio de personeelsbezetting ernstig
onder druk zet en continuïteit van zorg anders in gevaar komt.
De verantwoordelijkheid die mensen en organisaties dragen voor het voorkomen van een nieuwe dreigende
overbelasting van de zorg wordt hiermee groter. Maar ook actiever en ‘draaglijker’: mensen en organisaties
handelen vanuit wat voor hen betekenisvol is, in plaats van dat ze zich voegen naar een generieke norm tot
het houden van anderhalve meter afstand. Deze route biedt daarmee ook meer ruimte voor het erkennen
van en omgaan met onzekerheid en voor het bespreekbaar maken van ethische dilemma’s die horen bij een
pandemie (CEG 2012).
Deze tweede route vraagt om meer flexibiliteit op alle fronten, óók wat betreft het organiseren van voldoende
beschermingsmaterialen, contactonderzoek, testcapaciteit en IC-capaciteit. Bijvoorbeeld door burgers een
rol te geven in het doen van contactonderzoek, door te verkennen of en hoe een flexibele opschaling van het
aantal IC-bedden mogelijk is, en door op een slimme manier meer beschermingsmiddelen in eigen land te
produceren (en die ook anders te verdelen). Daar komen we bij de uitwerking van de verschillende thema’s
op terug.

8

Thema 1 Kwaliteit van leven & sterven
Het is van belang om afwegingen over maatregelen die verspreiding van het virus tegen moeten gaan te
plaatsen in de context van een bredere afweging over kwaliteit van leven en – indien aan de orde –
waardigheid van sterven.
‘Kwaliteit van leven’ staat in de crisisfase in het teken van het voorkomen en vertragen van besmetting, met
name onder mensen die vanwege hun leeftijd of vanwege gezondheidsklachten meer risico lopen om ernstig
ziek te worden van het virus. De beschikbaarheid van IC-bedden, beademingsapparatuur en
beschermingsmateriaal voor zorgprofessionals is een belangrijk argument geweest voor de verregaande
crisismaatregelen. Ook dat had met kwaliteit van leven te maken, of specifieker: met het garanderen van
toegang tot zorg voor mensen die na besmetting ernstig ziek werden en mogelijk in levensgevaar zouden
komen te verkeren. En dus met het voorkomen van het zwartste scenario van totale overbelasting van de
acute zorg en onmogelijke dilemma’s zoals voor wie IC-bedden bestemd zouden zijn. Deze aanpak heeft
ook gevolgen gehad voor de omstandigheden waaronder mensen in het ziekenhuis, verpleeghuis en thuis
overlijden. Nabijheid in de periode voorafgaand aan overlijden (aan corona, of aan een andere aandoening)
is nu immers niet of nauwelijks mogelijk.
Binnen het streven naar het voorkomen en vertragen van besmetting is er maar weinig ruimte om te vragen
wat de gevolgen zijn van het wekenlang niet op bezoek mogen bij je gehandicapte zoon of dochter in een
instelling. Of om te vragen wat het betekent als het verblijf in een verpleeghuis – de gemiddelde resterende
verblijfsduur van mensen die er nu wonen is 9 maanden – gekenmerkt wordt door eenzaamheid. Of om te
vragen wat het met mensen zelf en hun naasten doet als zij alleen, of enkel met mensen in isolatiepakken
met brillen en mondkapjes om hen heen, sterven.
De kaders uit de crisisfase bieden weinig ruimte voor de inbreng van cliënten, professionals en bestuurders
zelf. Dat is problematisch nu de situatie nog veel langer lijkt te gaan duren. In de komende tijd is het daarom
van belang om ruimte te creëren en te behouden voor het goede gesprek over kwaliteit van leven en
waardig sterven. En om op grond daarvan ook diverse afwegingen toe te laten over de invulling van
algemene maatregelen gericht op het minimaliseren van de kans op besmetting. Dat brengt de zeggenschap
over kwaliteit van leven en waardigheid van sterven weer terug waar die hoort: bij mensen zelf. Niet als puur
individuele beslissing, maar als sociale afweging waarin naast persoonlijke aspecten ook de voorkeuren van
en de consequenties voor anderen meespelen. Het gaat dan over directe naasten, andere patiënten en
cliënten en uiteraard ook de betrokken zorg- en hulpverleners (zowel in ziekenhuizen en instellingen als bij
zorg aan huis).

RVS | (Samen)leven is meer dan overleven

De RVS roept op tot maatwerk bij de invulling van algemene maatregelen gericht op het
minimaliseren van de kans op besmetting in ziekenhuizen, zorginstellingen en bij zorg aan huis. Dat
betekent concreet:
Laat het overkoepelende verbod op bezoek in instellingen los. Geef verpleeghuizen, ggz-instellingen,
instellingen in gehandicaptenzorg, jeugdhulp en beschermde woonvormen de ruimte om binnen kaders te
komen tot een passende bezoekersregeling in tijden van corona. De uitkomst daarvan kan per sector, en
zelfs per instelling of locatie verschillen. De overwegingen van cliënten en hun naasten enerzijds en van de
betrokken professionals anderzijds zijn van belang om tot een beslissing te komen. Die overwegingen
kunnen ingebracht worden via onder meer cliëntenraad, familieraad en ondernemingsraad. Het bestuur
neemt uiteindelijk een gedragen besluit en geeft daarmee invulling aan zowel mensgerichte zorg als goed
werkgeverschap. Afstemming met de lokale GGD is een belangrijke voorwaarde, net als het voorzien in de
benodigde testcapaciteit voor betrokken professionals en het beschikbaar stellen van de nodige
beschermingsmiddelen aan zowel professionals als bezoekers. De bezoekers die naar aanleiding van zo’n
besluit worden verwelkomd hebben bovendien een eigen verantwoordelijkheid om hun andere sociale
contacten te minimaliseren – en mogen daarop aangesproken worden.

9

Het goede gesprek over kwaliteit van leven en waardig sterven werd en wordt op veel plaatsen
gevoerd – maar nog lang niet overal. De crisis brengt dat in beweging. Huisartsen geven aan dat
gesprekken over kwaliteit van leven en waardig sterven toenemen, bijvoorbeeld met ouderen die nog
thuis wonen of met mensen van alle leeftijden die tot de risicogroep behoren. Dat is een positieve
ontwikkeling die we moeten vasthouden. Dat betekent concreet:
Stimuleer huisartsen, praktijkondersteuners en (wijk)verpleegkundigen om met oudere en/of ernstig zieke
cliënten het goede gesprek over kwaliteit van leven en waardig sterven te voeren. Bijvoorbeeld met behulp
van een levenstestament of behandelpaspoort. De uitkomst kan zijn dat het voorkomen van besmetting in
een specifieke casus ondergeschikt is aan de mentale- en gezondheidsschade als gevolg van isolement. Of
dat opname en behandeling in geval van besmetting niet opwegen tegen de zware revalidatie met beperkte
kansen op goed herstel daarna. In deze setting moeten cliënten, hun naasten en de betrokken hulpverleners
samen tot een goede afweging kunnen komen over de waarde van bezoek, interactie en contact. Op een
zelfde manier dus waarop nu al tot afwegingen over wel/niet reanimeren of wel/niet doorbehandelen
gekomen wordt.
Ook buiten instellingen staat kwaliteit van leven door de algemene maatregelen met betrekking tot
social distancing onder druk. ‘Het huishouden’ is op dit moment de enige toegestane vorm van
samenkomen (met uitzondering van jonge kinderen, die weer samen mogen spelen). Alleenstaanden
van alle leeftijden komen door deze norm letterlijk alleen te staan. De aanbeveling om in het
voorkomen en vertragen van besmetting meer ruimte voor maatwerk toe te staan, kan ook hier
gelden. Dat betekent concreet:
Bied alleenstaanden van alle leeftijden de ruimte om toch beperkt samen te komen met anderen,
bijvoorbeeld door hen toe te staan met een beperkt aantal andere personen een tijdelijk ‘huishouden’ te
vormen. Dit kan mentale gezondheidsschade van sociaal isolement op langere termijn voorkomen. Ook hier
geldt de verantwoordelijkheid van ‘huishoudens’ om hun andere sociale contacten te minimaliseren.
Het voorkomen en vertragen van besmetting is dus één aspect van kwaliteit van leven in plaats van
het enige aspect. Zowel in de periode van het versoepelen van maatregelen als in een mogelijke fase
van nieuwe verspreiding van het virus. De context bepaalt hoeveel gewicht dit aspect zou moeten
krijgen – en dat kan dus per sector, instelling, locatie of huishouden verschillen. Laagdrempelig
testen (en dat ook goed begeleiden en monitoren), contactonderzoek verrichten en
beschermingsmiddelen inzetten zijn daarbij belangrijke voorwaarden.

10

Thema 2 Ongelijkheid & kwetsbare
groepen
‘Kwetsbaar’ ben je in deze crisis als je bovengemiddeld kans hebt op een ernstig verloop van de
ziekteverschijnselen die het coronavirus veroorzaakt. Samen moeten we deze kwetsbare groep
beschermen. De crisisaanpak is daarop gericht. Maar daarmee sluiten we onze ogen voor andere socialeen gezondheidsrisico’s voor kwetsbare groepen die het gevolg zijn van de crisisaanpak – en dus voor
andere voorwaarden voor goed en gezond (samen)leven.
Immers: kwetsbaar zijn ook de kinderen in het voortgezet speciaal onderwijs die straks nog niet naar school
mogen, kinderen en volwassenen met een beperking die normaal gesproken naar de dagbesteding kunnen,
kinderen met leerachterstanden die nog verder achterop raken, gezinnen waar het onveilig is, dak- en
thuislozen, chronisch zieken die onvoldoende begeleid worden en zieke mensen wiens behandeling of
operatie wordt uitgesteld. En er is een snel groeiende kwetsbare groep van mensen met weinig financiële
reserves die hun baan of bedrijf verliezen en daar grote zorgen over hebben. Al deze groepen worden hard
getroffen door de crisismaatregelen en dragen meer risico voor de negatieve gevolgen ervan op lange
termijn. Het gaat daarbij zowel om directe gezondheidseffecten, door alle reguliere zorg die is uitgesteld of
aangepast, als om indirecte gezondheidseffecten nu en straks: gezondheidsschade op korte en langere
termijn door (stapeling van) stress, schulden, eenzaamheid, armoede, huiselijk geweld, dakloosheid of
leerachterstanden.
De crisisaanpak leidt daarom gemakkelijk tot toename van ongelijkheden. Dat plaatst de vraag naar
solidariteit in een ander daglicht. Welke kwetsbare groepen willen we als samenleving beschermen? Dat is
het dilemma waar we voor staan: wanneer gaat afstand houden ten behoeve van de gezondheid van de ene
kwetsbare groep ten koste van goed en gezond (samen)leven van vele andere kwetsbare groepen?
Groepen die normaal gesproken juist gebaat zijn bij nabijheid en ontmoeting op de dagbesteding, op school,
bij de zorgverlener of therapeut.
In de komende fase is het nodig om verantwoordelijkheid te nemen voor de ongelijke gevolgen van de crisis
voor de kansen op goed en gezond (samen)leven van kwetsbare groepen in Nederland. Dat betekent dat
politiek en beleid in de afwegingen over hoe nu verder vanuit een bredere opvatting over kwetsbaarheid
verschil moeten gaan maken in de manier waarop we maatregelen uit de crisisfase verruimen. Hoe?

RVS | (Samen)leven is meer dan overleven

De RVS beveelt politiek en beleid aan om bij het versoepelen van de crisismaatregelen voorrang te
geven aan kwetsbare groepen, namelijk daar waar de sociale- en gezondheidsrisico’s als gevolg van
de crisisaanpak het grootst zijn. Dat betekent concreet:
Sta versoepelingen van de maatregelen als eerste toe op die plekken waar de verhouding tussen winst in
termen van goed en gezond (samen)leven versus risico op verspreiding van het virus het meest voordelig
uitvalt. De mate waarin bepaalde groepen voor hun basale levensbehoeften afhankelijk zijn van anderen kan
houvast bieden voor het maken van dit type onderscheid. Dus bijvoorbeeld eerst weer dagbesteding voor
psychiatrische patiënten, zorg en begeleiding voor kinderen met een beperking, of hervatting van werk op
sociale werkvoorzieningen. Daarin is fysieke nabijheid onvermijdelijk. Een anderhalvemetersamenleving
werkt hier simpelweg niet. Dat betekent dan ook dat voldoende beschermingsmiddelen en testcapaciteit voor
zowel betrokken professionals als cliënten en hun naasten hier van groot belang zijn.
Onderschat de gezondheidseffecten van stress, onzekerheid en werkloosheid niet. De mentale gevolgen
van de crisis kunnen we bij lange na niet overzien. De positie van kleine ondernemers, mensen met flexibele
contracten en zzp’ers komt niet alleen in economische zin onder druk te staan, maar (financiële)
onzekerheid kan ook leiden tot stress en gezondheidsklachten op langere termijn. Signaleer daarom waar
bestaanszekerheid door de crisis onder druk komt te staan en wees daar op lokaal niveau tijdig bij. Niet
alleen vanuit economische overwegingen, maar ook vanuit de maatschappelijke gevolgen van
bestaansonzekerheid voor gezondheid, welzijn en participatie van mensen. In het recente advies Herstel
begint met een huis heeft de RVS laten zien dat bestaansonzekerheid een belangrijke onderliggende
verklaring voor dakloosheid is. In dat advies biedt de RVS ook handvatten voor vroegsignalering van
bestaanszekerheid.

11

Een bredere opvatting over wat mensen kwetsbaar maakt helpt om meer verschil te maken in of, hoe
en wanneer maatregelen worden verruimd. Dat geldt ook voor de communicatie daarover: die moet
toegankelijk en begrijpelijk zijn al naar gelang de doelgroep. Te zijner tijd is het in het verlengde
hiervan ook goed om al na te denken in welke volgorde een eventueel vaccin toegankelijk wordt, wat
ons betreft te beginnen met kwetsbare groepen.

12

Thema 3 Zorg & ondersteuning in
beweging
Afwegingen over wat van waarde is voor goed en gezond (samen)leven raken het hart van zorg en
ondersteuning, en daarmee ook aan de organisatie daarvan. Nog nooit werden zorg en ondersteuning op
zo’n grote schaal stopgezet. De schade daarvan is groot en de inhaalslag waar gehandicaptenzorg,
jeugdhulp, geestelijke gezondheidszorg, wijkverpleging, thuiszorg én alle niet-acute medische zorg voor
staan is enorm. Hoe komen we tot een situatie waarin alle andere vormen van zorg en ondersteuning weer
toegankelijk worden én blijven, zelfs als het virus zich opnieuw snel zou verspreiden en overbelasting van
IC- en acute zorg dreigt?
De crisis biedt mogelijkheden om in de komende tijd systeemfouten waar we al langer tegenaan lopen op te
lossen. We zien goede ontwikkelingen. Samenwerking tussen zorgaanbieders komt ineens van de grond en
veel mooie zorginnovaties zien het licht. Het aanpassingsvermogen van zorg en ondersteuning is groot en
de ruimte voor innovatie, creativiteit en ondernemerschap wordt ten volle benut. Instellingsbelangen worden
veel meer losgelaten dan voorheen – en ook dat is winst. Daarnaast is er nu de mogelijkheid om inzicht te
krijgen in overmedicalisering en overbehandeling. Dat is zeker relevant met oog op de toekomst.
Als we niet oppassen raken deze goede ontwikkelingen na de acute fase van de crisis verstrikt in regels,
procedures en financiële kaders zoals die voor de crisis golden. Bijvoorbeeld als het gaat om het
experimenteren met zorg op afstand. Zowel zorg- en hulpverleners als patiënten en cliënten ervaren nu wat
er digitaal mogelijk is. Het scheelt (reis)tijd en hoeft in kwaliteit lang niet altijd onder te doen voor een
gesprek in de spreekkamer of thuis. Vraagstukken met betrekking tot toegankelijkheid, privacy, digitale
vaardigheden en financiering komen nu scherp in beeld en kunnen dus heel gericht worden opgepakt. De
crisis maakt het mogelijk om wet- en regelgeving aan te passen op de praktijk, in plaats van andersom.
Hoe?
De RVS adviseert om de ruimte voor samenwerking en innovatie die de crisis heeft opgeleverd te
benutten bij het hervatten van zorg en ondersteuning in de fase na de crisis. Maatregelen die
zorgverleners en -organisaties flexibiliteit bieden helpen daarbij – juist ook om te blijven leren en
reflecteren. Dat betekent concreet:

RVS | (Samen)leven is meer dan overleven

Maak verwijzingen, beschikkingen en indicatiestellingen op maat niet alleen nu maar structureel mogelijk.
Zodat in elke casus een afweging plaatsvindt over waar en hoe veilige en verantwoorde zorg of
ondersteuning geboden kan worden. Bijvoorbeeld als het gaat om het snel verplaatsen van zorg van
ziekenhuis naar verpleeghuis, of om het voeren van een indicatiegesprek op afstand in plaats van in
persoon.
Focus niet alleen op onderbehandeling en de gevolgen daarvan, maar durf ook in beeld te brengen waar het
niet leveren van zorg of ondersteuning positief uitpakt. Het is wenselijk dat er met spoed onderzoek wordt
gedaan naar de effecten van de opgeschorte zorg. Het initiatief ligt bij de partijen in het veld; Zorginstituut
Nederland heeft hierin vanuit haar wettelijke taken ook een belangrijke rol. De crisis biedt een kans om
overmedicalisering en overbehandeling in de praktijk te doorbreken. Dat kan een goede balans in kwaliteit,
betaalbaarheid en toegankelijkheid van zorg en ondersteuning bevorderen, en ook interessante inzichten
bieden ten aanzien van preventie.
Bied zekerheid en ruimte aan grote én kleine zorgaanbieders door in deze fase met aanneemsommen in
plaats van p x q-financiering te werken. Zorgverzekeraars doen dat al ten dele door bijvoorbeeld
ziekenhuizen ondanks de grootschalige behandelstop te blijven financieren. Ook gemeenten kunnen hier
veel in betekenen. Dat geeft zorgaanbieders in alle sectoren de kans om vanuit wederzijds vertrouwen te
verkennen hoe en in welke (nieuwe) vorm zij hun zorg weer kunnen oppakken. Het is bovendien een vorm
van risico’s delen die past bij het publieke belang dat zorgaanbieders dienen. Er mag ook wat tegenover
staan, zoals toetsing op zinnige zorg of digitaal aanbod. Ten slotte biedt deze vorm van financiële zekerheid
ruimte voor het vormgeven van innovatieve praktijken, waarop later kritisch en evenwichtig gereflecteerd kan
worden met zowel zorgverzekeraars en gemeenten als patiënten en cliënten.

13

De wens tot meer domeinoverstijgende samenwerking tussen professionals en tussen organisaties
in het belang van kwaliteit van zorg en ondersteuning klinkt al langer, maar komt nu in een
stroomversnelling. Het is waardevol om scherp te krijgen hoe dat precies verloopt. Dat betekent
concreet:
Inventariseer hoe en onder welke voorwaarden samenwerking nu tot stand komt, en waar die de kwaliteit,
toegankelijkheid en betaalbaarheid van zorg en ondersteuning ten goede komt (en ook waar niet!). De
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) zou hier mogelijk een rol in kunnen hebben.
De vernieuwing van nu is indrukwekkend en kan voor patiënten en cliënten ook echt een waardevolle
verandering betekenen. Daarom is dit advies ook een oproep tot flexibiliteit gericht aan overheid,
zorgverzekeraars en beroepsgroepen waar het gaat om het snel aanpassen, loslaten of verbeteren
van regels en procedures. Dat betekent concreet:
Omarm ‘zorg op afstand’ niet als hét nieuwe normaal, maar als waardevolle en onmisbare uitbreiding van
het repertoire dat zorg- en hulpverleners te bieden hebben. Professionals zijn aan zet om in overleg met hun
cliënten en patiënten steeds een afweging te maken over welke vorm van zorg of ondersteuning passend is.
Dat heeft gevolgen voor ons begrip van kwaliteit en veiligheid van zorg. Regels en procedures moeten
daarbij aansluiten.
Improvisatievermogen en innovatiekracht van patiënten, professionals en bestuurders hebben
tijdens de crisis een hoge vlucht genomen. Daarop voortborduren vraagt enerzijds alertheid om te
kunnen behouden wat goed blijkt te werken en zicht te krijgen op waar regels en procedures dat
belemmeren. Anderzijds vraagt het om te blijven reflecteren op de vraag of de lessen ook passen in
een niet-crisis fase.

14

Thema 4 Adaptief bestuur &
leiderschap
Meer ruimte voor maatwerk door burgers, professionals en bestuurders vraagt om een ander type politieke
besluitvorming dan in de crisisfase. Politieke besluitvorming ligt in de crisis bij een klein deel van het kabinet,
met verantwoording in het parlement achteraf. Die volgorde van beslissen en verantwoorden maakt het
democratisch proces op langere termijn kwetsbaar.
Die kwetsbaarheid is in de crisisfase versterkt door de wijze waarop beleid en kennis verstrengeld raakten.
Politieke besluiten werden een-op-een gekoppeld aan adviezen van het Outbreak Management Team
(OMT), in de veronderstelling dat ze daarmee beter uitlegbaar en verdedigbaar zijn. Dat is problematisch.
Beleid vraagt immers om politieke en normatieve afwegingen tussen verschillende waarden, voor- en
nadelen van interventies en het omgaan met risico’s. Kennis kan gebruikt worden om politieke afwegingen te
onderbouwen, maar de politiek zal altijd zelf moeten gaan staan voor de keuzes die ze uiteindelijk maakt.
Kennis kan dat nooit vervangen.
Bovendien is de keuze voor het type kennis dat gebruikt wordt als onderbouwing van politieke besluiten in
de crisis beperkt geweest. Van vele kanten klinkt inmiddels de roep om verbreding en wordt gepleit voor het
betrekken van sociologen, ethici, economen, biologen, bestuurskundigen, pedagogen, kunstenaars,
filosofen, antropologen en anderen bij de totstandkoming van beleid voor de volgende fase. Van andere
kanten klinkt om vergelijkbare redenen de roep om burgers veel meer inspraak te geven.
In feite is dit een brede roep om adaptief bestuur en leiderschap. Dat is een vorm van bestuur die in een
onvoorspelbare en complexe realiteit borgt dat er voldoende ruimte blijft voor afwegingen over wat van
waarde is voor goed en gezond (samen)leven. En een vorm van leiderschap waarbij lastige politieke keuzes
zich niet verschuilen achter kennis en expertise, maar onzekerheden en botsende inzichten benoemd
mogen worden. Daarbij past dan ook het betrekken van verschillende informatiebronnen en perspectieven.
De RVS ondersteunt de roep om verbreding en pleit voor een snelle overgang van crisisbestuur naar
adaptief bestuur. Hoe?
De RVS beveelt aan om in de komende fase brede en openlijke inspraak, ruggenspraak en
tegenspraak te organiseren. Dat betekent concreet:

RVS | (Samen)leven is meer dan overleven

Uitbreiden en verbreden van wetenschappelijke expertise én ervaringskennis die gebruikt wordt als input
voor politieke besluitvorming. Dat geldt op korte termijn voor het Outbreak Management Team, maar met
oog op de langere termijn is het ook nuttig om andere kennisverbanden te benutten. In de afgelopen jaren is
in het kader van de Nationale Wetenschapsagenda ervaring opgedaan met onderzoek naar grote
maatschappelijke uitdagingen. Daarbij worden zowel burgers, bedrijven, NGO’s, kennisinstellingen als
overheidsorganisaties betrokken. Uit dat proces en de lessen die daaruit getrokken zijn kan geput worden.
Om een gelijkwaardige, constructief kritische dialoog te kunnen voeren is gelijkwaardige toegang tot
kennisbronnen noodzakelijk. Dat pleit voor het openbaar maken van rekenmodellen, onder meer van het
RIVM, en voor het publiceren van wetenschappelijke kennis die nu ontwikkeld wordt via open access
kanalen (in lijn met kabinetsbeleid m.b.t. open science).
Borg een zorgvuldige bespreking en stemming over de wet Coördinatie uitzonderingstoestanden die nu
voorligt in het parlement. De wet beoogt het democratische proces in de politieke besluitvorming te
herstellen. Dat is goed, maar begint bij zorgvuldige politieke besluitvorming over de wet zelf.

15

Ook heel praktische, empirische kennis en ervaring kan benut worden bij afwegingen in de komende
fase. Dat betekent concreet:
Geef burgers zelf een veel grotere rol in het monitoren van ziektesymptomen en in het doen van
contactonderzoek. Hierin kunnen we leren van andere landen. Onder meer Duitsland, Australië en Canada
hebben gekozen voor een vorm van ‘citizen science’ via een app van de Wereldgezondheidsorganisatie
(WHO). Deze app maakt het mogelijk dat vrijwilligers snel en gericht contactonderzoek kunnen doen onder
coördinatie en begeleiding van de GGD. Op deze manier levert ‘empirische’ kennis input voor politieke
afwegingen over maatregelen. Ook in eigen land zijn goede initiatieven om burgers iets in handen te geven
om zelf alert te kunnen zijn op symptomen, met daarbij aanwijzingen voor tijdig inschakelen van zorg.
Het verwelkomen van andere perspectieven, kennis en ervaringen draagt bij aan adaptief bestuur en
mobiliseert betrokkenheid van burgers en organisaties bij besluitvorming. Dat is een belangrijke
democratische basis voor de complexe afwegingen die nog voor ons liggen.

16

Tot slot: Vertrouwen & veerkracht
Dit advies wil bijdragen aan meer ruimte voor maatwerk binnen algemene kaders. Dat is nodig in het belang
van bredere afwegingen over wat van waarde is voor goed en gezond (samen)leven in tijden van corona.
Juist nu het virus naar verwachting nog wel even onder ons blijft. Aan de hand van vier thema’s heeft de
Raad aanbevelingen gedaan over de vorm waarin en de voorwaarden waaronder dat maatwerk kan
ontstaan. Daaronder liggen tot slot twee belangrijke pijlers: vertrouwen en veerkracht.
Ruimte voor maatwerk krijgt alleen de kans als er ook vertrouwen is dat burgers, professionals, bestuurders,
ondernemers en onderzoekers – elk vanuit hun eigen rol en context – gedeeld verantwoordelijkheidsbesef
hebben. Dat ze niet alleen een eigen invulling kunnen geven aan algemene maatregelen, maar ook
verantwoordelijkheid nemen voor de gevolgen daarvan. De belangrijkste opdracht aan de landelijke overheid
is om de samenleving te helpen verantwoordelijkheid te nemen en om te gaan met de onzekerheden die
horen bij het (samen)leven in tijden van corona. Daarbij past een manier van verantwoording afleggen die
gebaseerd is op vertrouwen (vgl. Blijk van vertrouwen RVS 2019) – en dat is een welkome tegenkracht in
tijden waarin angst gemakkelijk kan gaan regeren.
De veerkracht van onze samenleving blijkt keer op keer groot, zowel in de publieke en private sector als in
de privésfeer. In deze crisis is daarop een groot beroep gedaan. In de tijd die voor ons ligt zal dat beroep
alleen maar groeien. Immers, met een economische recessie in zicht en een oplopende staatsschuld zal de
roep om bezuinigingen gaan klinken. Een belangrijke les uit de vorige crisis is dat het jarenlang met de
kaasschaaf bezuinigen de vitaliteit van onze samenleving – en de publieke sector in het bijzonder – onder
druk zet. Het leidt tot een toename van controles en procedures, smoort vernieuwing in de kiem en knaagt
aan de waardering voor het werk dat wordt verricht. Dat staat in schril contrast met de vitaliteit en
vernieuwingskracht van dit moment. Het zal grote evenwichtskunst vergen om te balanceren tussen
financiële en solidaire overwegingen. Ook hier geldt dat maatwerk binnen algemene kaders nodig zal zijn: de
kwetsbaarheid van veel mensen in de samenleving zal toenemen en meer dan ooit is het belangrijk om hen
een passend perspectief te blijven bieden.

RVS | (Samen)leven is meer dan overleven

Ruimte bieden aan de veerkracht van onze samenleving betekent ten slotte dat het statische beeld van ‘de
anderhalvemetersamenleving’ tekortschiet voor de fase die komt. De norm van afstand lijkt daarin absoluut
te worden: statisch en uniform. Dat doet geen recht aan de complexiteit en onzekerheid van vandaag en
morgen én zet afwegingen over wat van waarde is voor gezond, sociaal leven onder druk. Bovendien maakt
het burgers, professionals en organisaties passieve uitvoerders van een centrale opdracht. Dat gaat ten
koste van de vitaliteit en solidariteit in onze samenleving op lange termijn. Complexe afwegingen en
creativiteit zijn steeds weer, en op alle niveaus nodig, om in de komende tijd tot goed (samen)leven te
komen. Daarin is niet ‘samen volhouden’, maar ‘samen doen’ het devies: vanuit vertrouwen in de veerkracht
én het verantwoordelijkheidsbesef van onze samenleving.

17

Verantwoording & vervolg
De RVS pakt in het licht van de aanbevelingen van dit advies een aantal projecten met voorrang op:
De projecten ‘De kunst van het innoveren’ en ‘Gezonde digitale leefomgeving’ gaan vervroegd van start, om
te beginnen met een gevraagd advies over zorg op afstand. Op korte termijn verschijnt bovendien het advies
over regie op toegankelijke acute zorg. Ook het thema ‘zorgen in een krappe arbeidsmarkt’ wordt in het licht
van de coronacrisis naar voren gehaald.
Het advies over het gesprek over de dood wordt met voorrang opgepakt, om een bijdrage te leveren aan
ruimte voor afwegingen rond waardig sterven.
Het advies over de positie van mensen die permanent op het randje van bestaanszekerheid balanceren
wordt met voorrang en in het licht van de erfenis van deze crisis opgepakt. Het advies Herstel begint met
een huis (april 2020) vestigde reeds de aandacht op de risico’s van bestaansonzekerheid en hoe die
doorwerken in processen van sociale uitsluiting.

Hoe zijn we tot dit advies gekomen?
In de korte voorbereiding van dit advies hebben wij veel gesprekken gevoerd en informatie opgehaald uit
wetenschap, beleid en praktijk. Hieronder geven we een beknopt overzicht. Via deze weg willen wij alle
betrokkenen hartelijk danken voor hun waardevolle perspectieven, inzichten en suggesties. De RVS
adviseert onafhankelijk. De gesprekken die we tijdens de voorbereiding van dit advies hebben gevoerd
hebben dan ook niet het karakter van draagvlakverwerving. De gesprekspartners hebben zich niet aan de
inhoud van dit advies gecommitteerd.
Raadpleging ‘In het Oog van de Storm’
De ervaringen van cliënten, mantelzorgers, professionals en bestuurders tijdens de coronacrisis vormen
voor de Raad een belangrijk startpunt voor zijn advisering. Daarom hebben wij een online raadpleging ‘In het
Oog van de Storm’ opgezet en verspreid binnen ons netwerk en via onze social media-kanalen. In de
raadpleging vragen we naar ervaringen in de coronacrisis. Tot dusver reageerden 4684 mensen op onze
digitale raadpleging. In een later stadium zullen wij de uitgebreide resultaten van deze raadpleging
presenteren.
Expertise KennisRing en VeRS
De Raad heeft dankbaar gebruik gemaakt van de kennis en ervaringen van de leden van VeRS, het
talentennetwerk van de RVS, en de KennisRing, het expertnetwerk van de RVS. Daarnaast zijn er met
verschillende leden van deze netwerken verdiepende interviews gevoerd.
Remco Bakker
Roland Bal
Abdelilah el Barzouhi
Iris van Bennekom
Souhail Chaghouani
Rob Dijkstra
Frido Kraanen
Hetty Linden
Maria van den Muijsenbergh
Hans van Santen
Marit Tanke
Anita Wydoodt

Voorzitter Raad van Bestuur Raphaelstichting
Hoogleraar Bestuur en Beleid van de Gezondheidszorg EUR
Cardioloog in opleiding HagaZiekenhuis
Lid Raad van Bestuur WilgaerdenLeekerweideGroep
Controller Maatschappelijke Ontwikkeling Gemeente Utrecht
Huisarts in Amsterdam
Lid Raad van Bestuur Omring
Bouwer strategische allianties Gemeente Utrecht
Bijzonder hoogleraar Gezondheidsverschillen en Persoonsgerichte
Integrale EerstelijnsZorg Radboudumc
Huisarts
Directeur Strategie en Innovatie VGZ
Lid Raad van Bestuur Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis

18

Overige gesprekken met experts
Naast de gesprekken met de leden van de KennisRing en VeRS heeft de Raad gesproken met verschillende
experts met uiteenlopende perspectieven:
Amrish Baidjoe
Peter Bennemeer
Wim van Erp
Armand Girbes
Sjaak de Gouw
Joep de Groot
Ira Helsloot
Ab Klink
José Manshanden
Sander Visser
Andreas Voss
Mark van der Wel
Sjaak Wijma

Assistant Professor Humanitarian health emergencies, London School of
Hygiene and Tropical Medicine
Lid raad van advies Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
Anesthesioloog-intensivist, n.p.
Intensivist Amsterdam UMC
Directeur Publieke Gezondheid Hollands Midden
Voorzitter Raad van Bestuur CZ
Hoogleraar Besturen van Veiligheid Radboud Universiteit Nijmegen
Voorzitter Raad van Bestuur VGZ
Directeur GGD Amsterdam
Partner Strategy&
Hoogleraar infectiepreventie Radboud Universiteit Nijmegen
Huisarts Wijkgezondheidscentrum Lindenholt Nijmegen
Voorzitter Raad van Bestuur Zorginstituut Nederland

Geraadpleegde bronnen
De Raad heeft gebruikt gemaakt van verschillende wetenschappelijke bronnen, artikelen en blogs in zijn
advisering. De selectie van deze artikelen is gemaakt door de staf van de RVS. Daarnaast is gebruik
gemaakt van literatuursuggesties van leden van de KennisRing en Vers. Onderstaande lijst geeft een
overzicht van de belangrijkste bronnen die zijn gebruikt tijdens de totstandkoming van dit advies.
Wetenschappelijke literatuur
Ahmed, F., Ahmed, N.E., Pissarides, C. & Stiglitz, J. (2020). Why inequality could spread COVID-19. The
Lancet Public Heatlh.
Boin, A. & Lodge, M. (2016). Designing resilient institutions for transboundary crisis management. A time for
public administration. Public Administration, 94 (2), 289-298.
Briscese, G., Lacetera, N., Macis, M., & Tonin, M. (2020). Compliance with COVID-19 Social-Distancing
Measures in Italy: The Role of Expectations and Duration (No. w26916). National Bureau of Economic
Research.
Carney, T., & Bennett, B. (2014). Framing pandemic management: New governance, science or
culture?. Health Sociology Review, 23(2), 136-147.
Galea, S., Merchant, R.M. & Lurie, N. (2020). The Mental Health Consequences of COVID-19 and Physical
Distancing: The Need for Prevention and Early Intervention. JAMA Internal Medicine.
Horton, R. (2020). Offline: CoHERE—a call for a post-pandemic health strategy. Lancet (London, England),
395(10232), 1242.

RVS | (Samen)leven is meer dan overleven

Lin, L., Savoia, E., Agboola, F. et al (2014). What have we learned about communication inequalities during
the H1N1 pandemic: a systemic review of the literature. BMC Public Health 14, 484.
Long, N. J. (2020). From social distancing to social containment: reimagining sociality for the coronavirus
pandemic. Medicine Anthropology Theory
Uscher-Pines, L., Duggan, P.S., Garron, J.P., Karron, R. & Faden, R. (2007). Planning for an Influenza
Pandemic: Social Justice and Disadvantaged Groups. The Hastings Center Report, 37(4), 32-39.
Reger, M.A., Stanley, I.H. & Joiner, T.E. (2020). Suicide Mortality and Coronavirus Disease 2019 – A Perfect
Storm? JAMA Psychiatry. Online publicatie 10 april 2020.
Rhodes, T., Lancaster, K. & Rosengarten, M. (2020). A model society: maths, models and expertise in viral
outbreaks, Critical Public Health.
Smith, M., & Upshur, R. (2019). Pandemic Disease, Public Health, and Ethics The Oxford Handbook of
Public Health Ethics

19

Overige bronnen:
‘Onderzoek is de hand aan de kraan’ | De Groene Amsterdammer | Jop de Vrieze | 15 april 2020
Doden in verpleeghuizen: zoek niet naar schuldigen, maar richt je op kwaliteit van leven | NRC Handelsblad |
Anne-Mei The | 14 april 2020
Heiligt het doel de middelen? Filosoof Marli Huijer: ‘Ik weet eigenlijk niet wat het doel is’ | De Volkskrant |
Marli Huijer | 8 april 2020
'Het virus zou niet discrimineren en iedereen treffen. Niets blijkt minder waar' | Knack | Saskia de Coster | 16
april 2020
Kwetsbare mechaniekjes | NRC Handelsblad | Ilja Leonard Pfeiffer | 14 april 2020
Yuval Noah Harari: the world after coronavirus | Financial Times | Yuval Noah Harari | 20 maart 2020
Mettau, P. en Hulsenboom, Z. (red.) (2018). Adaptief bestuur. Essays over adaptiviteit en openbaar bestuur.
Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken.

Voorbereiding
Dit advies is voorbereid door een commissie bestaande uit Jet Bussemaker, Jan Kremer, Pieter Hilhorst
(raadsleden), Stannie Driessen (directeur) en Willemijn van der Zwaard, Jan-Luuk Hoff en Marina de Lint
(adviseurs).

Parnassusplein 5
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
T +31 (0)70 340 5060