1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2009–2010

20 043

Parlementaire Vergadering van de Raad van
Europa

AA/ Nr. 82

VERSLAG VAN DE ZITTING 2010 (DERDE DEEL)
Vastgesteld 14 september 2010
1. Inleiding
De delegatie uit de beide Kamers der Staten-Generaal naar de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa1 heeft van 21 t/m 25 juni 2010
deelgenomen aan het derde deel van de zitting 2010 in Straatsburg.
Hiermee brengt zij verslag uit van de behandeling van de tijdens deze
vergadering behandelde onderwerpen en van de bijdragen van haar leden
aan het debat over die onderwerpen. Bij de weergave van die bijdragen
zijn de nummers vermeld van de desbetreffende documenten die kunnen
worden gevonden op de website van de Parlementaire Vergadering2.

1
Samenstelling:
Leden: Vries, K.G. De (PvdA, EK), Waalkens,
H.E. (PvdA,TK), Jonker, C.W.A. (CDA,TK),
Broeke, J.H. Ten (VVD, TK), Omtzigt, J.D.M.P.
(CDA, TK), Bemelmans-Videc, M.L.(CDA, EK),
voorzitter en M.J.M. Kox, (SP, EK).
Plv. leden: Blom, L. (PvdA, TK), Strik, M.H.A.
(GL, EK), Lempens, P.P.E. (SP, TK), Weekers,
F.H.H. (VVD, TK), Elzinga, A. (SP, EK),
Aasted-Madsen-van Stiphout, J.D.M.P. (CDA,
TK) en Franken, H. (CDA, EK).
2
http:assembly.coe.int.

kst-20043-82
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Aan het begin van de derde zitting werd de delegatie gebrieft door drs.
M.J. van der Kolk, plaatsvervangend hoofd van de Permanente Vertegenwoordiging bij de Raad van Europa.
Hij lichtte de delegatie in over de stappen van de secretaris-generaal
inzake de uitwerking van de door hem gestelde prioriteiten in relatie tot de
budgettaire randvoorwaarden en meldde dat de heer Jagland goede
vorderingen heeft gemaakt met de budgettaire invulling van prioriteiten
en posterioriteiten. Daarbij gaat hij uit van een reële nulgroei van de
uitgaven. Eén van de grote uitdagingen is gelegen in het beheersbaar
maken van de stafkosten. Om dat doel te bereiken valt niet te ontkomen
aan het ontslaan van medewerkers die op contract voor bepaalde tijd zijn
aangetrokken; helaas gaat het daarbij ook om mensen die al vele jaren
werkzaam zijn bij de Raad.
Met het oog op een toekomstige toetreding van de Europese Unie tot het
Europese Verdrag inzake de Rechten van de Mens (EVRM) is intussen een
werkgroep gevormd, bestaande uit experts uit 7 EU-lidstaten en 7 experts
uit niet EU-lidstaten die wel lid zijn van de Raad van Europa. Dit gecompliceerde samenwerkingstraject wordt gekenmerkt door een grote verscheidenheid van opvattingen en ambities, waarbij nu wel duidelijk is dat
resultaten niet op korte termijn te verwachten zijn.
In het Comité van Ministers heeft onlangs de overdracht van het voorzitterschap aan de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

1

plaatsgevonden. De President van dat land zal heden zijn opwachting in
de Assemblee maken en haar toespreken.
De heer Van der Kolk deelde tenslotte mee dat de twee kandidaten voor
de vacature van secretaris-generaal van de Parlementaire Assemblee, de
Pool Sawicki en de Nederlander Kleyssen een gesprek hebben gevoerd
met het Comité van Ministers. Beiden hebben een uitstekende indruk
achtergelaten.
2. Budgetten en prioriteiten van de Raad van Europa voor het jaar
2011 (doc. nr. 12280)
Rapport
De Committee on Economic Affairs and Development heeft in rapport
nr. 12280 haar opvattingen neergelegd over de, mede door de financiële
nood gedwongen, door de secretaris-generaal in gang gezette hervormingen binnen de Raad van Europa. Met instemming heeft zij kennis
genomen van zijn uitgangspunt de prioriteiten en daarbij passende
budgetten een nauwere relatie te geven met de drie hoofddoelen van de
Raad: mensenrechten, democratie, en rechtshandhaving. Zij verwelkomt
daarom in de eerste plaats het besluit van de heer Jagland om de
capaciteit van de Commissaris voor de Mensenrechten te versterken en
een eind te maken aan het overhevelen van gelden uit de programmabudgetten naar het Europese Hof voor de Rechten van de Mens en het Hof
tegelijkertijd te vrijwaren van verdere bezuinigingen. De commissie
verzoekt het Comité van Ministers na te gaan of er mogelijkheden zijn een
afzonderlijk budget voor het Hof te creëren, naast het reguliere om de
groei van de werkzaamheden te kunnen blijven bijbenen. De commissie
kan voorts instemmen met de voorgestelde versterking van de monitor
ing mechanismen op basis waarvan in lidstaten ondersteuning kan
worden geboden bij de ontwikkeling van tal van democratische processen
en projecten. De commissie merkt verder op in te kunnen zien waarom op
sommige activiteiten, zoals externe communicatie, bezuinigingen
onvermijdelijk worden geacht. Ook kan zij instemmen met voorstellen die
beogen de mobiliteit, de flexibiliteit en de loopbaanontwikkeling van de
medewerkers van de Raad te bevorderen. Behoud van de kwaliteit van de
staf is daarbij wel randvoorwaarde. De commissie besluit haar rapport
o.a. met de stelling dat de toekomst van het Europese Hof voor de
Rechten van de Mens absolute prioriteit dient te hebben.
Debat
Namens de fractie van Verenigd Europees Links heeft de heer Kox
deelgenomen aan het debat over het rapport. Hij verwees naar een eerder
op de ochtend gehouden Bureauvergadering waarin de secretarisgeneraal had meegedeeld onthutst te zijn over het totale gebrek aan
synergie binnen de Raad van Europa en zijn organen. Terecht is de heer
Jagland dan ook bezig met het verbeteren van de organisatie en heeft hij
de Vergadering daarover een «wake up call» gezonden. Het is ook goed
dat de Vergadering positief reageert op de voorstellen tot revitalisering
van de Raad van Europa. Wij moeten ons realiseren dat het verstandiger
is om samen te werken in plaats van elkaar tegen te werken. Ook dat was
een boodschap van de secretaris-generaal. We moeten deze voorstellen
echter ook weer niet te snel aannemen. De Vergadering moet haar eigen
positie en verantwoordelijkheid tegenover die van de secretaris-generaal
en van het Comité van Ministers goed in het oog houden. Wat dat betreft
moeten we ook niet vergeten dat wordt voorgesteld het budget van de
Parlementaire Assemblee te verlagen. Dat is een doodlopende weg voor
de Vergadering en zal ook het einde betekenen voor de hele organisatie.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

2

In de afgelopen jaren hebben we moeten vaststellen dat het moeten
werken met steeds minder geld onze ambitie, onze zichtbaarheid en onze
mogelijkheden heeft verkleind. Het is geen toeval dat de Raad van Europa
steeds minder belangrijk wordt in Europa; dat komt omdat onze
regeringen niet willen betalen voor de organisatie, die in het leven is
geroepen om de mensenrechten, de democratie en «the rule of law» te
bevorderen. Het geldgebrek is een signaal dat onze regeringen van deze
organisatie af willen. Daarom is het goed dat we inzien dat we ons gedrag
moeten veranderen, dat we betere rapporten en resoluties moeten maken.
Vervolgens heeft de heer Omtzigt een mondelinge bijdrage geleverd. Hij
merkte ter inleiding op dat het rapport van de commissie terecht niet op
de budgettaire details, maar op de basale idealen van de Raad van Europa
ingaat. De begroting gaat over kosten, maar niemand rekent voor wat de
opbrengsten zijn van de Raad van Europa. De opbrengsten van rechtshandhaving, democratie en mensenrechten zijn enorm in economische en
sociale termen, maar omdat we ze in onze landen als vanzelfsprekend
beschouwen zijn we niet geneigd er prijzen aan te verbinden. Het zou
goed zijn als de Raad van Europa in het vervolg een prijskaartje zou
hangen aan een stabiel, democratisch Europa waarin rechtshandhaving
actief plaatsvindt. Wat is daar het economische voordeel van en welke
economische opbrengst kan aan de Raad van Europa worden toegeschreven?
Met deze opmerkingen in gedachten is het goed naar de begroting van de
Raad van Europa te kijken. De meeste lidstaten van de Raad van Europa –
uitgezonderd misschien Noorwegen – hebben grote begrotingstekorten
en worden geconfronteerd met enorme bezuinigingen. In Ierland of
Griekenland worden mensen getroffen door kortingen op hun pensioen
van 5 tot 10%. We moeten daarom voorzichtig zijn en niet alleen naar de
heer Jagland en zijn staf kijken. Wij hebben bijvoorbeeld geen nieuw
stemapparaat nodig zolang het oude nog functioneert. We kunnen als
Parlementaire Assemblee onze vergaderingen zorgvuldig plannen en
hoeven niet de duurste keuzen te maken. We zullen ook zorgvuldig naar
de kosten van de tolken en vertalers moeten kijken.
Als we deze organisatie willen behouden en haar als nuttig beschouwen,
moeten we niet alleen naar de medewerkers en het management kijken.
We moeten naar onze dagelijkse beslissingen kijken en goed nagaan waar
we geld aan uitgeven. Alleen dan kunnen we van de staf een zelfde
commitment vragen.
Het Hof is waarschijnlijk de belangrijkste institutie die staat voor de
rechtshandhaving; mocht er dus wat extra geld zijn, dan moet dat naar het
Hof. In andere systemen moet degene die een klacht indient, die niet
gegrond wordt verklaard, betalen. Bij het Straatburgse Hof is alles gratis.
Dat willen we graag zo houden, maar we moeten voorzichtig zijn. De
landen die veel zaken voor het Hof brengen zullen moeten bedenken dat
daar eens door iemand voor zal moeten worden betaald. Volgend jaar zou
spreker graag willen vernemen wat de kosten zijn van al die zaken die
voor het Hof komen en of die eerlijk binnen de organisatie worden
verdeeld.
3. Progress Report, I en II en appendix (doc. nr. 12292)
Rapport
Vast gebruik tijdens een deelsessie van de Parlementaire Assemblee
vormt de bespreking van het door het Bureau en het Standing Committee
van de Assemblee uitgebrachte zgn. Progress Report waarin aan de
Vergadering wordt gemeld welke activiteiten door en namens de Vergadering zijn ondernomen, zowel in de interne betrekkingen tussen de
organen van de Raad onderling als in de externe relaties. Het Progress

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

3

Report, waarnaar hier kortheidshalve wordt verwezen, werd ditmaal
toegelicht door de heer Kox.
Deze zei vereerd te zijn dit rapport namens het Bureau te mogen presenteren. Hij dankte de autoriteiten van de voormalige Joegoslavische
republiek Macedonië, inclusief de voorzitter van de nationale delegatie, de
president van de Nationale Assemblee en de minister van Buitenlandse
Zaken voor hun uitnodiging om in verband met het voorzitterschap van
dat land naar Skopje te komen voor vergaderingen van het Bureau en het
Standing Committee.
Spreker zei in zijn overzicht vooral te willen ingaan op de zaken waarin
daadwerkelijk voortgang is gemaakt.
De eerste daarvan is de verbeterde dialoog tussen het Comité van
Ministers en de Parlementaire Assemblee. In april ontmoette de presidentiële commissie het Bureau van het Comité van Ministers en de secretarisgeneraal. Dat betekende een belangrijke stap voorwaarts in de verbetering
van de samenwerking en een grotere synergie tussen de verschillende
organen van de Raad van Europa. We lijken nu op weg van confrontatie
naar coöperatie, hetgeen een goede ontwikkeling is. Dat geeft de
voortgang binnen onze organisatie aan. Het jongste rapport van de
secretaris-generaal borduurt voort op die verbeterde dialoog en samenwerking; de Joint Committee spreekt deze week verder over deze zaken.
Het is zaak dat goede rapporten worden omgezet in daden om werkelijk
vooruitgang te boeken.
Een tweede onderwerp waaraan de heer Kox enkele bespiegelingen wilde
wijden betreft de samenstelling en de participatie van de nationale
delegaties naar de Vergadering. Op 30 april jl. werd de Rules Committee
door het Bureau verzocht een rapport uit te brengen over rechtvaardige
vertegenwoordiging van politieke partijen en fracties in de nationale
delegaties. De aanleiding vormden de problemen in de Moldavische
delegatie. Het goede nieuws is dat, hoewel dit rapport nog in bewerking
is, het Moldavische probleem inmiddels is opgelost. Dat is ware
vooruitgang. Juist vandaag zijn vier nieuwe leden van de Moldavische
delegatie, die de oppositie in dat land vertegenwoordigen, toegelaten. Dat
is het resultaat van parlementaire diplomatie, terwijl dit probleem in april
nog onoplosbaar leek. Er zal nog veel parlementaire diplomatie nodig zijn
om problemen, zeker ook in Moldavië, op te lossen.
Een ander probleem dat de afgelopen maanden niet tot een oplossing kon
worden gebracht heeft te maken met het feit dat steeds minder parlementen het plaatsvervangende leden toestaan om werkzaamheden te
verrichten in de Vergadering. Dat is een zeer gevaarlijke ontwikkeling die,
als zij niet wordt gekeerd, tot erosie van de Assemblee leidt. De heer Kox
zei te hopen in het volgende rapport op dit werkelijk vooruitgang te
kunnen signaleren en dat alle plaatsvervangende leden het werk in de
Assemblee kunnen doen.
Het derde aandachtspunt betreft de betrekkingen met Wit-Rusland
(Belarus). Tijdens de aprilzitting besloot de Vergadering haar contacten op
het hoogste niveau met dit land op te schorten wegens het gebrek aan
voortgang en aan politieke wil van de Wit-Russische autoriteiten en het
parlement. Niettemin moest het Bureau in mei jl een besluit nemen over
een fact-finding missie naar Wit-Rusland en machtigde mevr. Hurskainen,
in haar hoedanigheid van rapporteur, het land te bezoeken. Dat was een
wijs besluit want onze rapporteurs zijn niet onze diplomaten, maar zij zijn
de ogen en de oren van de Vergadering. Zij moeten dat deel van het werk
doen om het de Vergadering mogelijk te maken de juiste besluiten te
nemen. Ondanks de opschorting van de contacten op het hoogste niveau
was het dus wijs een rapporteur af te vaardigen. Het is nu aan de
autoriteiten van Wit-Rusland om voortgang te maken en politieke wil te
tonen.
Het vierde onderwerp betreft het eerste verzoek om een zgn. «partner for
democracy» status te mogen ontvangen, afkomstig van het parlement van

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

4

Marokko. Het Bureau heeft dit verzoek doorgeleid naar de Political Affairs
Committee. Men moet bedenken dat een parlement dat om deze speciale
status vraagt respect moet uitspreken en tonen voor de waarden van de
Raad van Europa, vrije en eerlijke verkiezingen moet houden, aan de
afschaffing van de doodstraf moet werken en een evenwichtige deelname
van mannen en vrouwen aan het politieke leven moet bevorderen. Het is
nu aan de genoemde commissie om na te gaan of het verzoek van het
Marokkaanse parlement aan de eisen voldoet. De heer Kox zei voorts te
hopen dat het Bureau eveneens een verzoek bereikt van de Palestijnse
Nationale Raad om deel te gaan uitmaken van de democratie van deze
Vergadering. Het verzoek is nog niet ontvangen, maar wordt binnenkort
verwacht. Ook dat duidt op vooruitgang.
Het vijfde onderwerp heeft betrekking op de rechten van de tijdelijke
medewerkers. Zowel in Skopje als nu in Straatsburg heeft het Bureau
daarover vergaderd. Het Bureau heeft grote zorgen over een mogelijke
schending van rechten van tijdelijke werknemers. Vanochtend hebben de
plv. secretaris-generaal en de secretaris-generaal over dit onderwerp een
toelichting gegeven en het Bureau heeft deze toelichting aanvaard. Het
realiseert zich dat, hoewel het keihard is voor degenen die hun baan
verliezen, deze organisatie harde maatregelen moet nemen om niet failliet
te gaan. Dat is niet de fout van de secretaris-generaal of zijn plaatsvervanger, maar een vergissing van de kant van onze regeringen die deze
organisatie onvoldoende financieren.
Het zesde onderwerp betreft de vooruitgang die de laatste maanden is
geboekt ten aanzien van de toetreding van de Europese Unie tot het
Europees Verdrag van de Rechten van de Mens. Vandaag hebben zowel
de secretaris-generaal als minister Miloshoski van de voormalige
Joegoslavische republiek Macedonië meegedeeld dat er voortgang in dit
proces zit. Wij zullen moeten blijven benadrukken hoe belangrijk het is dat
de EU tot dit verdrag toetreedt, maar die toetreding zou ook de financiële
problemen van deze organisatie kunnen wegnemen.
De heer Kox sloot zijn inleiding af met de opmerking dat er naast de
genoemde vorderingen ook enkele forse tegenslagen te signaleren zijn.
Zo zagen wij de enorme schuldencrisis in Griekenland, de grote sociale
problemen in Spanje, de brute aanval van Israël op de humanitaire hulp
aan Gaza, de schandelijke geweldsexplosie in Kyrgyzië en een nieuwe
toename van xenofobie in Nederland doordat een zeer xenofobische partij
derde werd na de verkiezingen. Vorige week overleed de grote schrijver
Saramago. Eén van zijn uitspraken luidde dat, indien omstandigheden de
mens beïnvloeden, we er dan alles aan moeten doen om de menselijke
omstandigheden te verbeteren. Als dat de vooruitgang is die deze
Vergadering de afgelopen maanden heeft geboekt, dan hebben we ons
werk goed gedaan. Zo niet, dan moeten we nog eens goed over ons werk
nadenken.
4. Vrijwillige terugkeerprogramma’s: een effectief, humaan en
kostenbesparend mechanisme voor de terugkeer van irreguliere
migranten (doc. nr. 12277).
Rapport
In dit door de Committee on Migration, Refugees and Population
uitgebrachte rapport wordt erop gewezen dat met de aanwezigheid van
omstreeks 10 miljoen irreguliere migranten in lidstaten van de Raad van
Europa, Europa effectieve terugkeer mechanismen moet vinden die in
balans zijn met de behoeften van de lidstaten en met de mensenrechten
van irreguliere migranten.
Vrijwillige terugkeerprogramma’s voor irreguliere migranten vormen een
alternatief voor gedwongen terugkeer. Vrijwillige terugkeer is niet alleen

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

5

menselijker, zij is ook goedkoper dan gedwongen terugkeer (volgens
sommige studies 1/3 goedkoper). Terwijl de vrijwillige terugkeer vergezeld
gaat van begeleiding bij reïntegratie is zij bovendien aantrekkelijker voor
potentiële terugkerenden, bevordert zij duurzame terugkeer en kan zij een
bijdrage leveren aan de ontwikkeling van het land van oorsprong.
Lidstaten van de Raad van Europa worden aangemoedigd om de
vrijwillige terugkeerprogramma’s te bevorderen met gebruikmaking van
de diensten en faciliteiten van de Internationale Organisatie voor Migratie
(IOM). Om het aantal vrijwillig terugkerenden te verhogen zouden de
lidstaten de programma’s voor meer categorieën personen moeten
openstellen, bijvoorbeeld niet alleen voor falende asielzoekers, maar voor
alle irreguliere migranten en zouden zij informatiecampagnes moeten
opstarten voor migranten die in de toekomst willen terugkeren.
Met grote zorgvuldigheid moet er op worden toegezien dat de terugkeer
in alle gevallen «vrijwillig» is en dat de terugkeerprogramma’s worden
gecontroleerd op hun effectiviteit.
In mei 2005 heeft het Comité van Ministers reeds de «Twintig richtlijnen
voor gedwongen terugkeer» aanvaard die een aanzienlijke uitwerking
hebben gehad in de lidstaten en in mensenrechtenkringen. Het Comité
van Ministers wordt aanbevolen soortgelijke richtlijnen te ontwikkelen
vrijwillige terugkeer onder begeleiding.
Debat
Het rapport van de commissie werd verdedigd door mevrouw Strik, die
was gevraagd op te treden als rapporteur. Zij deelde mee dat het rapport
tot doel heeft een antwoord te vinden op het groeiende aantal terugkeerovereenkomsten en akkoorden dat de Europese Unie en haar lidstaten
sluiten met landen van herkomst of met doorgangslanden. Op basis van
deze afspraken kunnen burgers die zich op irreguliere basis in het land
van herkomst bevinden
Worden terug gezonden naar hun land, maar ze kunnen ook naar een land
worden gezonden waar ze, al reizend door de Europese Unie, doorheen
zijn gekomen.
Terugkeerovereenkomsten dienen als instrument om de terugkeer van
migranten te faciliteren, maar zijn niet alleen een technisch instrument.
Een terugkeerovereenkomst kan landen ertoe aanzetten risico’s te nemen
in hun terugkeerbeleid. Zo zal een groep burgers die terugkeren naar hun
land van herkomst geen grote problemen veroorzaken omdat het
internationale recht landen verplicht hun eigen burgers toe te laten. Maar
er blijven twee aandachtspunten: asielaanvragen van asielzoekers moeten
op een eerlijke manier worden behandeld terwijl de asielzoekers een
beroepsmogelijkheid moeten hebben in afwachting van een eventuele
terugkeer. Het tweede is dat de collectieve uitzetting van een grote groep
mensen hen in een kwetsbare situatie kan brengen, vooral als zij tot een
minderheidsgroep behoren. Mevrouw Strik merkte in dit verband op dat
de commissie de problematische terugkeer van Roma naar Servië en
Kosovo heeft onderzocht. Ofschoon de EU had beloofd deze landen van
herkomst te zullen ondersteunen met integratieprogamma’s is daar tot nu
toe weinig van terecht gekomen. De EU wordt dringend opgeroepen haar
belofte na te komen.
Het tweede type terugkeerovereenkomst veroorzaakt veel meer problemen op het terrein van de mensenrechten. In die overeenkomsten worden
irreguliere migranten en afgewezen asielzoekers overgebracht naar een
land waar zij niet thuishoren en waarmee zij in het geheel geen banden
hebben. Het doorgangsland heeft jegens deze migranten geen
verplichtingen en de migranten kunnen zich daartegenover op geen enkel
recht in dat land beroepen. Het sluiten van terugkeerovereenkomsten met
doorgangslanden is een jongste ontwikkeling die vooral op Europees
niveau plaatsvindt. De Europese Commissie heeft tot nu toe 14 van deze

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

6

overeenkomsten gesloten; vermeldenswaard is dat de laatste overeenkomst is gesloten met Pakistan en tot doel heeft afgewezen asielzoekers
uit Afghanistan te doen terugkeren naar Pakistan. Onderhandelingen zijn
gaande met grote landen zoals Turkije, Marokko, Algerije en China.
Gedurende de onderhandelingen over deze overeenkomsten opereert de
EU op basis van een beleid van straffen en belonen: als beloning gelden
visa, handelsfaciliteiten en financiële programma’s en als straf de intrekking of onthouding van deze beloningen. De belangen en het welzijn van
de migrant zijn geen onderwerp van deze onderhandelingen.
Er zijn, zo vervolgde mevrouw Strik, vier redenen voor zorg die de
aandacht van de Raad van Europa moeten hebben. De eerste is dat de
mensenrechtennormen in de doorgangslanden variëren van redelijk tot
slecht en zorgwekkend. De situatie van de mensenrechten vormt geen
criterium voor de selectie van landen , alleen het aantal migranten dat
dient terug te keren telt. Als de mensenrechtensituatie slecht is, is de
positie van de irreguliere migrant vaak erg kwetsbaar en is zijn menselijke
waardigheid vaak niet beschermd. Daarom wordt de lidstaten van de EU
dringend verzocht alleen met landen die een aanvaardbare mensenrechtenstandaard hebben overeenkomsten te sluiten.
Een tweede zorg houdt in dat de overeenkomsten eveneens van toepassing zijn op afgewezen asielzoekers. De definitie daarvan garandeert niet
dat zij een faire kans hebben gehad om beroep aan te tekenen tegen de
afwijzing van hun verzoek zoals de Europese Conventie inzake de
Mensenrechten eist. Waarborgen voor een adequate beroepsmogelijkheid
ontbreken, vooral in de spoedprocedures zoals ze in grensgebieden
worden gehanteerd. Zoals de VN Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen terecht heeft opgemerkt, zijn niet alle doorgangslanden veilige
derde landen en beiden zij geen gelijkwaardige rechtsmiddelen. Daarom
moeten de lidstaten zich ervan vergewissen dat er een effectief rechtsmiddel is voordat tot uitzetting wordt overgegaan en dienen zij hun eigen
verantwoordelijkheid tot bescherming van deze mensen niet op andere
landen af te schuiven.
Een derde punt van zorg is gelegen in het feit dat, als gevolg van de
overeenkomsten, doorgangslanden hun grenscontroles intensiveren
zonder tegelijkertijd aan asielzoekers een adequate kans te bieden hun
asielaanvrage in te dienen. Dat kan leiden tot een schending van de
vluchtelingenconventie. De keten van terugkeerovereenkomsten zal
vluchtelingen hinderen in het bereiken van een «safe haven»; in die zin
hebben deze overeenkomsten niet alleen effect op de terugkeer van
asielzoekers, maar ook op hun aankomst. Daarom wordt aan de
EU-lidstaten gevraagd van doorgangslanden geëigende asielprocedures
te eisen.
Het vierde zorgpunt betreft datgene wat gebeurt met de irreguliere migranten nadat zij zijn teruggekeerd. Krijgen zij toegang tot
huisvesting, tot sociale hulp, tot elementaire gezondheidszorg en tot de
arbeidsmarkt? We moeten er niet van uitgaan dat dat gebeurt omdat, zelfs
niet in landen die het Europees Sociaal Handvest hebben getekend,
migranten geen garantie op toegang tot de basale sociale rechten hebben.
Indien irreguliere migranten in een doorgangsland in de problemen
komen en geen mogelijkheid hebben terug te keren naar hun land van
herkomst, dan missen zij niet zelden voor langere tijd iedere basale
menselijke behandeling. Dat kan uitmonden in schendingen van mensenrechten, in het bijzonder van ouderen, zieken, alleenstaande vrouwen en
kinderen. De landen van herkomst hebben de verantwoordelijkheid ervoor
te zorgen dat teruggekeerde migranten niet in zo’n hel terecht komen. De
veilige terugkeer van de migrant naar zijn land van herkomst moet
prioriteit hebben. Als dat niet mogelijk is, moet een doorgangsland alleen
dan als oplossing worden beschouwd wanneer de teruggekeerde migrant
in staat is een nieuw leven in dat land op te bouwen en dus toegang tot de
elementaire sociale rechten heeft. Als dat niet kan worden gegarandeerd

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

7

moeten de landen van herkomst ervan afzien om migranten terug te
sturen en zullen ze zelf de genoemde sociale rechten moeten aanbieden.
Mevrouw Strik merkte vervolgens op dat zij, als rapporteur van de
commissie, haar bevindingen had voorgelegd aan de Europese
commissie voor Migratie en aan ambtenaren van de lidstaten van de raad
van Europa. Darbij as haar gebleken dat er een groot verschil van mening
bestaat tussen de landen van herkomst en de ontvangende landen. De
laatste voelen zich misbruikt door de landen van herkomst en maken
duidelijk dat zij geen verantwoordelijkheid kunnen dragen voor de
terugkerende migranten. De landen van herkomst stellen dat de ontvangende landen alle blaam treft omdat zij onvoldoende grenscontroles
hebben. En weer was het belang en het lot van de migranten zelf geen
onderwerp van discussie. De migrant is de «hete aardappel» die over de
grens van de eigen verantwoordelijkheid wordt geschoven. Aangezien de
raad van Europa zowel landen van herkomst als ontvangende landen in
zijn gelederen telt en gegeven het feit dat de belangrijkste taak van de
Raad de zorg voor de mensenrechten is, is de raad van Europa ook het
meest aangelegen orgaan om de gesignaleerde ontwikkelingen op de
voet te volgen.
Op dit moment is er onvoldoende transparantie. Zo zijn er bijvoorbeeld op
dit moment geen cijfers beschikbaar over de terugkeer op basis van de
genoemde overeenkomsten, noch over de nationaliteit van degenen die
terugkeren. Ook ontbreekt informatie over hun lot, ook van diegenen die
al teruggekeerd zijn. Wat we wel weten is dat de terugkeerovereenkomsten het maken van informele afspraken in de hand werken en dat er
zelfs nog minder transparante praktijken plaatsvinden. Zo bestaat er onder
de overeenkomst die Italië met Libië sloot voor migranten geen enkele
mogelijkheid op Italiaans grondgebied te komen, laat staan om asiel aan
te vragen. De Raad van Europa zou in staat moeten zijn om na te gaan in
welke mate de toepassing van terugkeerovereenkomsten leidt tot
schendingen van mensenrechten. Daartoe zijn meer controle en cijfers
nodig met betrekking tot alle vormen van terugkeerpraktijken en instrumenten. Mevrouw Strik sprak tenslotte de hoop uit brede steun voor de
voorgestelde resolutie te zullen ontvangen. Het onderwerp is immers van
groeiend belang in de pogingen van de EU om de asielprocedures vorm
te geven en illegale migratie te bestrijden. De elementaire mensenrechten
staan hier op het spel.
Resolutie (doc. nr. 12168)
In een unaniem aanvaarde resolutie roept de Vergadering de lidstaten van
de Raad van Europa o.a. op meer prioriteit te geven aan de ontwikkeling
van begeleiding bij vrijwillige terugkeer van migranten en daarbij gebruik
te maken van de goede diensten van het IOM. De landen zouden zich
daarbij moeten richten op de regio’s en gemeenschappen en op mensen
in diaspora met de grootste problemen en zouden gebruik moeten maken
van professioneel voorlichtingsmateriaal. De landen wordt ook gevraagd
door middel van maatwerk ondersteuning te bieden op een drietal
terreinen:
– het verschaffen van informatie vóór de terugkeer over het land, de
regio of gemeenschap en het zo mogelijk leggen van contacten met
personen die daar bekend zijn; de betrokken migrant kan zich op deze
wijze het best een oordeel vormen over de vraag of vrijwillige
terugkeer de beste optie is;
– transport: informatie over de reis en over eventueel benodigde
bijzondere reisdocumenten;
– begeleiding en opvang na aankomst: huisvesting, onderwijs, opzetten
van een onderneming, werk etc.;

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

8

De resolutie dringt er voorts o.a. op aan dat landen toezien op het
werkelijk vrijwillige karakter van de terugkeer; de instemming van
betrokkene mag niet onder drang of dwang verkregen zijn. Verder dient
met de begeleiding van de vrijwillige terugkeer het recht van betrokkene
om asiel aan te vragen nooit op het spel te worden gezet.
De Vergadering roept de EU op door te gaan met de financiële ondersteuning van begeleidingsprogramma’s voor vrijwillige terugkeer door
middel van bijvoorbeeld het European Refugee Fund III, het European
Return Fund en het External Border Fund.
5. Islam, islamisme en islamofobie (doc. nrs. 12266, 12303,
12304 en 12305)
Rapporten
De Committee on Culture, Science and Education heeft een rapport
(12266) uitgebracht over dit onderwerp, waarin zij vaststelt dat de
intolerantie jegens de Islam en moslims, alsook het islamisme, een
religieuze verschijningsvorm van politiek extremisme, de laatste jaren is
toegenomen. Naar het oordeel van de commissie moet de Raad van
Europa fungeren als pan-Europees forum voor een debat over gemeenschappelijke strategieën ter versterking van de democratische stabiliteit
tegenover islamisme en islamofobie.
Sociale uitsluiting en culturele discriminatie moet niet worden getolereerd. De Islam kan niet worden bestreden door de uitbanning van
symbolen van extremisme en van ongelijkheid tussen mannen en
vrouwen. Interreligieus onderwijs dient te worden ondersteund door de
lidstaten. Instellingen van hoger onderwijs en onderzoek in Europa
moeten Islamitische studies aanbieden. Contacten tussen Europese
moslims en niet-moslims en moslims in Noord-Afrika, het Midden-Oosten
en Azië moeten worden gefaciliteerd, in het bijzonder als het gaat om
jongeren, studenten en docenten.
Vanuit de Political Affairs Committee, de Committee on Legal Affairs and
Human Rights en de Committee on Equal Opportunities for Women and
Men is rapport nr. 12 266 van commentaar voorzien. Kortheidshalve wordt
naar deze commentaren in de vermelde nummers verwezen.
Debat
Aan het debat over dit onderwerp is van Nederlandse zijde deelgenomen
door de leden Kox en Omtzigt.
De heer Kox, sprekend namens de fractie van Verenigd Europees Links,
deelde mee het niet te willen hebben over de Islam of over islamisme. Hij
zei zich in zijn bijdrage vooral te willen concentreren op het grote kwaad
van de islamofobie en de Vergadering op de hoogte te willen brengen van
de recente ontwikkelingen in Nederland. Daarbij zei hij de toehoorders te
willen waarschuwen voor wat hij zou gaan zeggen omdat sommige
passages daarin voor menigeen schokkend zouden kunnen zijn. Die
passages zijn echter voorbeelden van datgene wat tegenwoordig in
Nederland, eens één van de oprichters van de Raad van Europa en de
Europese Unie en thans de vestigingsplaats van veel internationale
instituties, zoals het Internationale Gerechtshof en het Internationale
Strafhof, wordt gehoord.
De passages zijn afkomstig van prominente leden van de zogenaamde
Partij voor de Vrijheid, die in Nederland bij de laatstgehouden verkiezingen op 9 juni jl. de derde partij werd. Zij nam die positie over
sprekers partij, de Socialistische Partij. Die veranderde kiezerssteun laat
zien wat er gaande is in Nederland- de alsmaar doorgaande groei van een
partij die een uitstekend voorbeeld is van de groeiende islamofobie in

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

9

Europa. Ziehier het onderwerp van het rapport van de Comittee on
Culture, Science and Education.
De populistische Partij voor de Vrijheid (PVV) heeft de volgende
uitspraken publiekelijk, in het Nederlandse parlement en in de pers
gedaan: «Stuur de Moslims die problemen veroorzaken het land uit, met
hun hele familie»; «Laat ons onmiddellijk een algehele immigratiestop
voor mensen uit moslimlanden instellen»; «Waarom geen heffing op
hoofddoekjes invoeren? Dan verdienen we eindelijk iets terug op wat ons
al zo veel gekost heeft. Ik zou zeggen: Laat de vervuiler betalen»; «Vele
fundamentele problemen, zoals de infrastructuur, verkeersfiles, huisvestingsproblemen en de verzorgingsstaat zijn uiteindelijk gerelateerd aan
migranten»; «Iedere niet-Westerse migrant zou een assimiliatieovereenkomst moeten tekenen. Daarin staat precies vermeld wat hij wel en niet
moet doen. Als je je niet aan die overeenkomst houdt moet je het land
verlaten»; «Islamitische staten kunnen geen lid worden van de EU»; «Deze
Moslimkolonisten kwamen niet om te integreren, maar om het land over
te nemen en te onderdrukken»: «De kern van het probleem is de fascistische Islam, de zieke ideologie van Allah en Mohammed zoals neergeschreven in de Islamitische versie van Mein Kampf: de Koran»; en «Wij
verkopen onszelf aan de duivel genaamd Mohammed».
De heer Kox vervolgde zijn betoog met de opmerking dat dit verschrikkelijke uitspraken zijn, maar dat we er ons van bewust moeten zijn dat de
Partij voor de Vrijheid geen geïsoleerde partij in Nederland is. De grootste
partij, de Volkspartij voor Vrede en Democratie, lid van de Alliantie van
Liberalen en Democraten voor Europa (ALDE) geeft de voorkeur aan een
coalitieregering met de PVV boven iedere andere mogelijke coalitie. De
Christendemocraten beraden zich daar nog over, maar de heer Omtzigt,
die ook nog het woord zal voeren, zal daar meer over kunnen zeggen.
Gelukkig sluiten alle linkse partijen samenwerking met de PVV uit, maar
slaagden zij er niet in de kiezers van haar weg te houden.
De heer Kox stelde zich ervan bewust te zijn dat deze droevige verhalen
uit Nederland geen uitzondering zijn. Sommige van deze partijen zijn
islamofobisch terwijl andere ultra nationalistisch of openlijk racistisch en
fascistisch zijn. De meeste gebruiken Moslims, maar sommige gebruiken
migranten, Roma of nationale minderheden als hun zondebok. Hoe dan
ook, zij misbruiken onze kernwaarden en betekenen een grote bedreiging
voor onze samenleving. De heer Kox zei er zeker van te zijn dat, als alle
Moslims in Europa zich zouden bekeren tot het Katholicisme, deze
populistische partijen onmiddellijk nieuwe argumenten zouden verzinnen
om dezelfde mensen te veroordelen. Daarom is de tijd gekomen om terug
te vechten en uit te leggen hoe gevaarlijk en onvruchtbaar deze manier
van politiek denken is en hoe groot de gevaren zijn van het aan de macht
helpen van deze partijen, niet alleen voor burgers die Moslim zijn of voor
andere zondebokken, maar voor onze gehele samenleving. Zoals Bob
Marley zou zeggen moeten we «get up, stand up» voor de rechten van
onze medeburgers en voor een beschaafde samenleving.
De heer Omtzigt complimenteerde de rapporteur met de behandeling
van dit interessante onderwerp die niet alleen heeft geleid tot discussies
in zijn commissie, maar ook in de Socialistische fractie en in die van de
Europese Volkspartij. Het gaat hier om één van de meest fundamentele
meningsverschillen die zijn ontstaan in de Europese samenleving. De heer
Omtzigt zei wel te willen spreken over de Islam en over islamofobie omdat
beide een spiraal creëren in de Nederlandse samenleving; zij versterken
elkaar zoals het rapport ook beschrijft. De heer Kox heeft, zo vervolgde de
heer Omtzigt, het fenomeen islamofobie zeer goed beschreven, maar men
moet de impact van islamisme op islamofobie niet onderschatten want de
twee versterken elkaar en de negatieve spiraal wordt alsmaar groter. Wij
zouden juist op zoek moeten naar een opwaartse spiraal.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

10

Die groeiende neerwaartse spiraal betekent ook dat mensen in de Joodse
samenleving in Nederland hun hoeden niet langer durven te dragen en
dat hun kerken ondergronds gaan. Dat is sedert 1848 , toen het de
Katholieken – de kerk waartoe de heer Omtzigt behoort – verboden werd
kerken en bisschoppen te hebben. Die boodschap, die ertoe heeft geleid
dat mensen op straat worden bedreigd door jongeren, meestal Marokkaanse jonge mannen, maakt Nederland geen prettiger land om in te
wonen. De heer Omtzigt voegde toe dit met grote zorgvuldigheid te
stellen en niet te hebben gesproken aan het adres van de PVV. Aangezien
hij niet was herkozen zei hij dat ook over te willen laten aan de heer Kox
die dat, zodra de PVV ook in de Vergadering zal zijn vertegenwoordigd,
zeker zal doen.
Het is dus belangrijk dat we uit die spiraal komen, niet door middel van
een verbod op minaretten; de ban op de Katholieke kerk heeft ook niet
gewerkt. We moeten ons bewust zijn van de natuurlijke botsing die er is
en waarvan de effecten in Nederland te zien zijn. De voorgestelde
resolutie is daarom zo belangrijk omdat zij Moslims oproept zich te
distantiëren van iedere vorm van politiek extremisme; dat is een deel van
de oplossing. Na de politieke moord op Van Gogh, die – zoveel is duidelijk
– geen vriend was van Moslims, duurde het even voordat de samenleving
die massaal veroordeelde. Sommige jongeren zeiden zelfs: «Oh, dat is
niet zo erg». Wij moeten ervoor zorgen dat beide kanten – onze samenleving en de Moslimgemeenschap – samenwerken om de weg naar boven
te vinden. Samenwerking is de enige manier om dat te bereiken.
De heer Omtzigt merkte verder op dat het rapport van de commissie
spanningen kent. Het stelt bijvoorbeeld dat anachronistische religieuze
tradities moeten verdwijnen en dat er volledige gelijkheid tussen mannen
en vrouwen moet zijn. Dat gaat tamelijk ver. Als we dat op andere
godsdiensten zouden toepassen, dan zouden we bijvoorbeeld pleiten voor
vrouwelijke priesters. Spreker zei voorzichtig te willen zijn in het zich
bemoeien met dergelijke tradities. Binnen zijn eigen partij wordt nu een
discussie gevoerd over het recht van iemand om zijn of haar gezicht te
bedekken. Hij zei te geloven dat er in het soort van liberale samenleving
waarvan wij deel uitmaken niet zo’n recht zou moeten zijn. Als spreker
hier vandaag in een burka zou hebben gestaan zouden de afgevaardigden
hem niet herkennen. Men zou niet weten of het hemzelf, dan wel zijn
tweelingbroer of iemand anders zou zijn die het woord voerde. De open
samenleving zou veranderen in een gesloten samenleving. De heer
Omtzigt zei niet tegen religieuze kleding te zijn, maar wel te vinden dat er
voorzichtig wordt omgegaan met de mogelijkheden van mensen om zich
te verbergen. Pas in laatste instantie zal een verbod op gezichtsbedekkende kledingstukken de oplossing zijn. In sommige gevallen moeten
overheden de mogelijkheid hebben zo’n verbod in te stellen. De heer
Omtzigt zou de Vergadering willen wijzen op het werk van de actiegroep
Ni Putes Ni Soumises in Frankrijk die bestaat uit Moslims en die diezelfde
opvatting uitdraagt.
Resolutie (doc. nr. 1743)
In een aan het slot van het debat aanvaarde resolutie spreekt de Vergadering o.a. uit dat het enerzijds van belang is dat er in de lidstaten
organisatiestructuren van Moslims worden gevormd om contacten met
overheidsorganen te faciliteren en dat vanuit de overheden en parlementen van de lidstaten getracht wordt politieke contacten met Moslims
tot stand te brengen. Anderzijds is het van belang dat migranten uit
minderheden zichzelf niet isoleren en parallelle samenlevingen trachten
op te bouwen. Vertegenwoordigers van Moslimorganisaties worden
opgeroepen om de interculturele dialoog te stimuleren en om de kennis
van de culturele achtergrond van het gastland onder de Moslims te
vergroten teneinde maatschappelijke fricties en conflicten te voorkomen.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

11

De Vergadering betreurt het dat enkele politieke partijen in Europa de
angst voor de Islam aanwakkeren en exploiteren en politieke campagnes
organiseren die gericht zijn op negatieve simplificaties en negatieve
stereotypen van Moslims in Europa en hen gelijkstellen met extremisten.
Met een verwijzing naar een eerdere Resolutie (1464 (2005)) roept de
Vergadering Moslims op om iedere traditionele interpretatie van de Islam
die de gelijkheid van mannen en vrouwen ontkent en de positie van
vrouw zowel in het gezin als in de maatschappij inperkt, te verwerpen.
Gebrek aan kennis onder Moslims over andere religies, zoals het Joodse
en het Christelijke geloof, dient door beter onderwijs bestreden te worden.
De lidstaten worden opgeroepen daar op toe te zien.
De voorzitter van de delegatie,
Bemelmans-Videc
De griffier van de delegatie,
Nieuwenhuizen

Staten-Generaal, vergaderjaar 2009–2010, 20 043, nr. 82

12