Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

35 925 XIV

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (XIV) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2022

Nr. 150

VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Vastgesteld 29 april 2022
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de
vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat hebben op 30 maart
2022 overleg gevoerd met de heer Staghouwer, Minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit, over:
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 18 november 2020 inzake contouren van het
Omschakelprogramma duurzame landbouw (omschakelfonds)
(Kamerstuk 35 334, nr. 126);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 18 december 2020 inzake Regeling tegemoetkoming land- en tuinbouwondernemers COVID-19 (Kamerstuk
35 420, nr. 206);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 22 december 2020 inzake toezeggingen over het
onderwerp duurzame agrofinanciering (Kamerstuk 28 625,
nr. 287);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 22 januari 2021 inzake rapport «De Nederlandse
agrarische sector in internationaal verband» van Wageningen
Economic Research en het Centraal Bureau voor de Statistiek
(Kamerstuk 30 252, nr. 26);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 26 januari 2021 inzake stand van zaken van het
Omschakelprogramma (Kamerstuk 35 334, nr. 129);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 10 februari 2021 inzake inzet speciaal gezant
innovatie (Kamerstuk 35 570 XIV, nr. 72);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 16 februari 2021 inzake start Agroprogramma
Groningen (Kamerstuk 33 529, nr. 846);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 26 februari 2021 inzake uitvoering van de motie
van het lid Bisschop over een duurzaam en langjarig toekomst-

kst-35925-XIV-150
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

1

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

perspectief voor de agrarische sector (Kamerstuk 35 600,
nr. 43) (Kamerstuk 35 334, nr. 137);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 29 maart 2021 inzake voortgang en beleidskader
programma’s DuurzaamDoor en Jong Leren Eten (Kamerstuk
31 532, nr. 261);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 30 april 2021 inzake certificatieplicht voor
verkooppunten met een beperkte omzet van biologische
producten (Kamerstuk 35 570 XIV, nr. 75);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 3 mei 2021 inzake aanbieding en appreciatie
eindrapport «Individuele afrekenmiddelen klimaatopgave in de
landbouw» en hoofdlijnen verkenning Afrekenbare StoffenBalans (Kamerstuk 32 813, nr. 686);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 6 mei 2021 inzake invulling van de motie van het
lid Geurts over onderzoek naar fiscaal reserveren in de landen tuinbouw (Kamerstuk 35 442, nr. 9) (Kamerstuk 35 570 XIV,
nr. 76);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 12 mei 2021 inzake adviesrapport van de
Studiegroep Ruimtelijke inrichting landelijk gebied «Kiezen én
delen» (Kamerstuk 35 334, nr. 141);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 12 mei 2021 inzake reactie op het PBL-rapport
«Lerende evaluatie Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland – Samenwerken aan een vitaal landelijk gebied» (Kamerstuk 29 576, nr. 91);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 28 mei 2021 inzake reactie op verzoek commissie inzake toelichting Rli-advies bodemdaling en Friese
Veenweideprogramma 2021–2030 «Foarút mei de Fryske
Feangreiden» (Kamerstuk 32 813, nr. 713);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 15 juli 2021 inzake rapport Wageningen Economic Research over een reële beprijzing van vlees (Kamerstuk
31 532, nr. 266);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 26 augustus 2021 inzake verzending zienswijzen
Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) met kabinetsreactie
(Kamerstuk 28 286, nr. 1211);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 20 september 2021 inzake consumentenbestedingen aan duurzaam voedsel (Kamerstuk 31 532, nr. 267);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 11 oktober 2021 inzake appreciatie rapportage
getiteld «Agro-Nutri monitor 2021: Monitor prijsvorming
voedingsmiddelen en analyse belemmeringen voor verduurzaming» (Kamerstuk 31 532, nr. 268);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 24 november 2021 inzake regionale voedselstrategieën (Kamerstuk 31 532, nr. 269);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 23 november 2021 inzake ontwikkelingen in de
biologische sector (Kamerstuk 29 842, nr. 42);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 17 november 2021 inzake advies «Vertrouwen in
samenwerking door en met de landbouw» (Kamerstuk
35 925 XIV, nr. 18);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

2

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 22 november 2021 inzake Green Deal Natuurinclusieve Landbouw en Groenpact (Kamerstuk 35 925 XIV,
nr. 94);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 23 november 2021 inzake voortgang van de
uitvoering van een aantal moties en toezeggingen, de rapportage «Actielijnen klimaatrapportage natuur», zienswijze van
de Raad voor Dierenaangelegenheden over de zorg voor jonge
dieren en reactie op enkele commissieverzoeken (Kamerstuk
35 925 XIV, nr. 21);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 13 december 2021 inzake Toetsingskader
Risicoregelingen voor de Borgstelling MKBlandbouwkredieten, plus-module werkkapitaal omschakeling
duurzame landbouw (Kamerstuk 35 334, nr. 171);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 22 december 2020 inzake Nationale Eiwitstrategie (Kamerstuk 35 570 XIV, nr. 70);
de brief van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat d.d.
23 december 2021 inzake coulance bij handhaving op registratieplicht voor (land)bouwvoertuigen (Kamerstuk 29 398,
nr. 981);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 20 januari 2022 inzake rapport «Staat van
Landbouw en Voedsel» (Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 95);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 21 januari 2022 inzake rapport «De Nederlandse
agrarische sector in internationaal verband» van Wageningen
Economic Research en het Centraal Bureau voor de Statistiek
(Kamerstuk 30 252, nr. 27);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 24 februari 2022 inzake aanvulling Nationaal
Strategisch Plan in het kader van het gemeenschappelijk
landbouwbeleid 2023–2027 (Kamerstuk 28 625, nr. 335);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 25 februari 2022 inzake addendum zevende
actieprogramma Nitraatrichtlijn en derogatie (Kamerstuk
33 037, nr. 437);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 8 maart 2022 inzake stand van zaken over het
terugdringen van voedselverspilling in Nederland (Kamerstuk
31 532, nr. 270);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 8 maart 2022 inzake kabinetsreactie Rli-advies
«Boeren met toekomst» (Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 99);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 29 maart 2022 inzake evaluatie voedselagenda
2016–2020 en het voedselbeleid (Kamerstuk 31 532, nr. 271);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 23 maart 2022 inzake deel twee van het onderzoek van Wageningen Economisch Research (WEcR) naar de
effecten van de crisis in Oekraïne (Kamerstuk 21 501-32,
nr. 1406).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

3

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit,
Geurts
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken en
Klimaat,
Agnes Mulder
De griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Jansma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

4

Voorzitter: Van Campen
Griffier: Meijer
Aanwezig zijn dertien leden der Kamer, te weten: Beckerman, Bisschop,
Boswijk, Bromet, Van Campen, Eppink, Grinwis, Tjeerd de Groot, Van
Haga, Edgar Mulder, Van der Plas, Thijssen en Wassenberg,
en de heer Staghouwer, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Aanvang 14.00 uur.
De voorzitter:
Goedemiddag. Ik heet iedereen van harte welkom bij dit commissiedebat
over landbouw, klimaat en voedsel. Ik heet natuurlijk de Minister van harte
welkom, evenals zijn ondersteuning, de aanwezige leden en iedereen die
dit debat vanmiddag op de publieke tribune of op een andere manier
volgt. Ik vervang vandaag de vaste voorzitter van deze commissie. Ik heb
daarnaast ook zelf een inhoudelijke bijdrage. Tegen die tijd zal ik vragen of
de heer Edgar Mulder het voorzitterschap even overneemt.
Dan de spelregels. Ik stel vooraf voor om een spreektijd van vijf minuten
aan te houden. Daarnaast wil ik twee interrupties in tweeën toestaan.
Voordat ik het woord geef aan de heer Van Haga, wil ik graag nog even
wijzen op een brief die gisteren vanuit het Ministerie van LNV aan ons is
toegezonden, over de evaluatie van de voedselagenda over de periode
2016–2020 en het voedselbeleid. Eigenlijk hebben we met elkaar de
afspraak dat brieven uiterlijk drie dagen voor een commissiedebat naar de
Kamer gestuurd worden, zodat daar nog nette bestudering van kan
plaatsvinden. Ik zou de Minister willen vragen om daar voortaan, bij
volgende gelegenheden, rekening mee te houden. Ik kan me voorstellen
dat enkele leden daar nog bij willen stilstaan.
Ik wil allereerst het woord geven aan de heer Van Haga voor zijn bijdrage.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Voorzitter. De oorlog in Oekraïne heeft drastische gevolgen voor de
voedselzekerheid in Nederland en de rest van de wereld. Er dreigen lege
schappen te ontstaan, de voedselprijzen voor consumenten gaan door het
dak, de kosten voor bedrijven in de voedselketen stijgen en er zullen
bedrijven failliet gaan. De situatie in Oekraïne maakt het grote belang van
de Nederlandse land- en tuinbouwsector duidelijk. De voedselzekerheid is
in gevaar. Op hetzelfde moment zet dit kabinet een frontale aanval in op
onze eigen boeren en op onze eigen voedselproductie. Maar laten we
nooit vergeten: geen boeren, geen eten. Er is al schaarste aan producten
als plantaardige olie, tarwe en mais door lage voorraden in landbouwgrondstoffen. Mocht de oorlog voortduren, dan zal de beschikbaarheid
van grondstoffen een nog groter probleem worden. Dit zal betekenen dat
ook andere producten schaarser en duurder worden. LTO waarschuwt
bijvoorbeeld dat de eierproductie stil komt te liggen, omdat de voerkosten
voor pluimveehouders onbetaalbaar worden. Heeft het kabinet een plan
voor de voedselzekerheid als de oorlog in Oekraïne aanhoudt, en dan met
name voor het veiligstellen van onze eigen voedselproductie? Is dit niet
hét moment om alle stikstofregels in elk geval tijdelijk buiten werking te
stellen?
Voorzitter. Hoe gaat dit kabinet faillissementen voorkomen? De bond van
pluimveehouders waarschuwt dat er boeren zullen omvallen wanneer de
kosten de komende drie maanden verdubbelen. Ook de glastuinbouwsector en de sierteeltsector luiden de noodklok door de stijgende
gasprijzen. De gasprijzen stijgen overigens al veel langer. Ver voordat de
oorlog in Oekraïne begon, heeft het vorige kabinet het onverantwoorde
besluit genomen om het Groninger gasveld te sluiten, waardoor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

5

gasprijs explodeerde. Overigens is BVNL op dit moment een petitie
gestart om door te gaan met de productie uit het Groninger gasveld. Die
kunt u ondertekenen op onze website.
Voor akkerbouwers en bloembollentelers rijzen de kosten voor kunstmest
de pan uit. Het is in het belang van Nederland dat bedrijven nu niet
omvallen door het beleid van dit kabinet. Er zijn veel bedrijven die door de
maatregelen in de coronacrisis, de stijgende energieprijzen en de
schaarste van grondstoffen in heel zwaar weer verkeren. En dat allemaal
door het wanbeleid van de afgelopen jaren. Het kabinet moet ondernemers die dreigen om te vallen zo snel mogelijk helpen door hun
financiële lasten te verlagen, bijvoorbeeld door de belastingen op energie
verder terug te brengen. Daarom is mijn vraag: gaat het kabinet ondernemers compenseren voor de stijgende lasten of gaat het kabinet het
beleid normaliseren? In de brief van 23 maart jongstleden schrijft de
Minister dat hij nader onderzoek van WER over de langetermijneffecten
afwacht voor zijn verdere beleidsafwegingen. Betekent dit dat de Minister
nu geen maatregelen gaat nemen? Dit lijkt me bureaucratie ten top.
Voorzitter. In plaats van dat het kabinet ondernemers te hulp schiet, zet het
door met de absurde stikstof- en klimaatplannen. Met het oog op de
gevolgen van de oorlog in Oekraïne voor de voedselzekerheid zijn de
stikstof- en klimaatplannen van dit kabinet ronduit verontrustend. Er
wordt 25 miljard uitgetrokken voor het stikstoffonds en 35 miljard voor het
klimaatfonds. Het kabinet sluit niet uit dat boeren uitgekocht worden. Het
advies van de Studiegroep Ruimtelijke inrichting over de herbestemming
van grond is eveneens zorgelijk. De plannen voor biologische kringlooplandbouw en extensieve landbouw resulteren in lagere voedselproducties.
Is de Minister het met BVNL eens dat het doorzetten van de verduurzamingsplannen voor de agrarische sector nu niet verstandig is met het oog
op de voedselzekerheid en de stijgende prijzen? En is de Minister bereid
om het geld uit het stikstof- en het klimaatfonds aan te wenden om
burgers en ondernemers te compenseren voor de alsmaar stijgende
lasten?
Voorzitter. Het kabinet moet zo snel mogelijk de agrarische sector steunen
door hun financiële lasten te verlagen. Dit kan makkelijk gefinancierd
worden met het geld dat is uitgetrokken voor het stikstof- en het klimaatfonds. In de toekomst moeten we inzetten op autonomie boven afhankelijkheid van andere landen. De agrarische sector is van groot belang voor
onze economie. We moeten investeren in onze agrarische sector en
daarmee in onze eigen voedselvoorziening. En we moeten onze boeren
waarderen en ze niet de nek omdraaien.
Voorzitter. De tijd die ik nog over heb, wil ik gebruiken om mijn afkeuring
uit te spreken over de vleestaks. Maar uit een gesprek dat ik zojuist had
met Minister Staghouwer begreep ik dat het vooralsnog alleen om een
onderzoek gaat. Laten we dat dus afwachten. Maar laten we de overheid
in elk geval weghouden van de individuele keuze van wat er op ons bord
ligt.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Haga. Dan wil ik het woord geven aan de heer
Edgar Mulder van de PVV.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Voorzitter. Nederland wordt steeds voller, steeds dichter bevolkt. Dat is
geen natuurverschijnsel, maar een gevolg van bewust beleid van linkse
partijen. Er worden namelijk steeds meer mensen in Nederland toegelaten. Daardoor neemt ook de bebouwing van Nederland toe. Alles wordt
intensiever in Nederland. Daarom is het onbegrijpelijk dat de agrarische
sector dan juist extensiever moet worden. De PVV zegt: beperk de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

6

instroom van mensen die hier niet thuishoren; dat is verstandiger en
eerlijker.
Voorzitter. In 1990 had Nederland bijna 15 miljoen mensen en nu zijn dat
er ongeveer 17,6 miljoen. Dat is een stijging van bijna 18%. In dezelfde
periode is het aantal stuks rundvee gedaald met 22% en het aantal
varkens met 14%. De stijging van het aantal geiten wordt ruimschoots
goedgemaakt door de daling van het aantal schapen. Ruim 200.000
hectare boerenland is de laatste 30 jaar al verdwenen. We kunnen dus
gewoon objectief vaststellen dat de landbouw in de afgelopen 30 jaar al
enorm gekrompen is. Maar Rutte IV wil meer. Volgens ABDTOPConsult zal
de hoeveelheid landbouwgrond in Nederland verder afnemen: «Naarmate
de klimaat- en milieueisen zwaarder worden, zal de afname groter zijn,
omdat landbouwgrond plaats moet maken voor bos en nieuwe natuur.
Ook is er veel ruimte nodig voor windturbines en zonneparken.» We
hebben het al een keer aan deze ambtsvoorganger van deze Minister
gevraagd, maar we vragen het nu nog een keer: is er voor de Minister een
minimum hoeveelheid landbouwgrond dat voor de agrarische sector
behouden moet worden en, zo ja, hoeveel hectare is dat?
Voorzitter. De meeste mensen in Nederland zitten helemaal niet te
wachten op duurzame fratsen van dit kabinet. Ze zijn al blij als ze hun
rekeningen kunnen betalen. Het marktaandeel voor zogenaamd
niet-duurzaam voedsel bedroeg in 2020 84%. Dit aantal zal nog wel wat
stijgen, aangezien de prijzen voor voedsel sneller omhooggaan dan de
lonen. Stop dus met extra belastingen. Stop met een vleestaks of met een
suikertaks. Het zogenaamde verduurzamingstraject gaat nooit werken. De
Autoriteit Consument & Markt zegt het zelf: er is geen vraag en geen
betaalbereidheid van de Nederlandse consument. In combinatie met de
geringe exportmogelijkheden van zogenaamde duurzame producten uit
Nederland is dit dus een doodlopende weg.
Voorzitter. Zelfs de held van elitair Nederland, de heer Macron, is nu aan
het draaien. Van de heer Macron mogen de duurzaamheidsplannetjes van
Timmermans, de Green Deal en de Van-Boer-tot-Bordstrategie in de
ijskast. Hij heeft geleerd van de situatie in Oekraïne. Hij heeft ingezien dat
voedselzekerheid niet vanzelfsprekend is. Hij heeft geleerd dat een sterke
landbouwsector van het allergrootste belang is. Hij heeft geleerd. Híj wel.
De Minister moet de toekomst van boeren in Nederland niet kapot willen
maken. De PVV wil dus geen verplichte bufferstroken, geen opkoop van
bedrijven en geen afwaardering van gronden. Landbouwbeleid moet zo
veel mogelijk in goed overleg met de boeren worden gemaakt en niet van
bovenaf eenzijdig worden opgedrongen.
Voorzitter, afsluitend. Het grote voordeel van het verdwijnen van heide en
hoogveen was dat er voldoende voedsel geproduceerd kon gaan worden
in Nederland. De honger verdween voor de gewone mensen. Maar als we
niet oppassen, is er straks weer een voedselprobleem. De voedselzekerheid zou voor deze Minister dus op de eerste plaats moeten staan en
niet die verzonnen stikstofonzin.
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Meneer Mulder, dank u wel voor uw bijdrage. Het woord is aan de heer
Boswijk van het CDA.
De heer Boswijk (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Vorig jaar april diende ik namens het CDA een
motie in om meer in te zetten op in de EU geproduceerde eiwitten.
Daarvoor had ik drie argumenten: ontbossing tegengaan, vervuilend
vervoer over lange afstanden overbodig maken en vooral ook geopolitiek
minder afhankelijk zijn van veevoer van buiten ons continent. Door de
Russische agressie in Oekraïne staat voedselzekerheid weer boven aan de
agenda. Het geopolitieke argument weegt weer zwaar mee. Ik zie vooral

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

7

ook de laatste weken dat voedselzekerheid gaat over de hoeveelheid
graan, vlees en zuivel. Vooral met betrekking tot vlees en zuivel zijn wij als
Europa zelfvoorzienend. Maar hoe zelfvoorzienend ben je als een groot
deel van je veevoer, onder andere voor de koeien, van buiten het
Europese continent moet komen? Daarom vraag ik de Minister hoe het
staat met de uitvoering van deze motie en welke acties er inmiddels zijn
ondernomen.
Voorzitter. Alles in de agrarische sector is complex en genuanceerd. Het is
een feit dat veel eiwitten die voor humane consumptie geschikt zijn, nu
worden gebruikt in veevoer. Maar tegelijkertijd zijn veel gewassen die wij
verbouwen nauwelijks geschikt voor humane consumptie, bijvoorbeeld
door te weinig zonuren. Toch zou het goed zijn als we gaan sturen op een
lager percentage voor humane consumptie geschikte eiwitten in veevoer,
een soort keurmerk waarbij de koplopers in de veevoerindustrie worden
gestimuleerd en uiteindelijk de norm worden.
De voorzitter:
U heeft een interruptie van de heer Thijssen van de Partij van de Arbeid.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik vind het interessant dat de heer Boswijk zegt dat voedsel dat ook
geschikt is voor humaan gebruik niet meer naar de dieren moet gaan,
maar meteen naar de mensen. Het Wereldvoedselprogramma heeft
namelijk eergisteren ook gezegd dat er een voedselcrisis op ons afkomt
die we eigenlijk niet gezien hebben sinds de Tweede Wereldoorlog.
De voorzitter:
En uw vraag?
De heer Thijssen (PvdA):
Is de heer Boswijk bereid om ook een doelstelling aan de Minister op te
leggen, zodat we inderdaad voedsel dat geschikt is voor humane
consumptie niet meer naar de veeteelt sturen, maar beschikbaar maken
voor de mensen die de komende maanden honger krijgen?
De heer Boswijk (CDA):
Het ligt echt een stuk genuanceerder. Om nou te zeggen: vandaag of
morgen gaan we al het voor humane consumptie geschikte veevoer
meteen naar mensen transporteren ... Veel van dit veevoer komt niet eens
uit ons continent. Ik denk dat je daar een transitieperiode voor moet
nemen. Ik was net bezig om een voorstel daarvoor te introduceren,
voorzitter.
De voorzitter:
Vervolgt u uw betoog.
De heer Boswijk (CDA):
Geheel in het verlengde van het streven om meer eiwitten van het eigen
continent te halen, vraag ik de Minister of hij openstaat voor het idee om
een instrumentarium te ontwikkelen waarbij er een soort keurmerk komt
voor het percentage, het aandeel, voor humane consumptie geschikte
goederen in het veevoer, zodat je daarop kunt gaan sturen. Het gaat erom
dat je daar ook de tijd voor neemt. Ik weet namelijk dat heel veel
veevoerbedrijven hier graag aan willen meewerken en hier ook voor
openstaan. Ik ben benieuwd naar de reactie van de Minister hierop.
Niet alleen het aantal zonuren, maar ook de bodem heeft invloed op de
groei van gewassen. Onze relatief natte grond in Nederland is zeer
geschikt voor grasproductie. Zoals u weet, is de koe perfect in staat om
cellulose te verteren, terwijl mensen dat niet kunnen. Het gaat om het
omzetten van gras in voedzame melk. Voor elke koe die in Nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

8

verdwijnt, moeten er twee tot drie in het buitenland terugkomen. Franse
boeren daarentegen halen gemiddeld meer dan 10 ton tarwe per hectare
van hun land, terwijl ze in Portugal niet boven de 2 ton per hectare komen.
Wat ik hiermee probeer te zeggen, is dat elk land zijn eigen bodemkwaliteit heeft. Het is daarom efficiënt dat elk land doet waar het goed in is.
Daarbij zijn er ook veel landen in de EU – Hongarije, Roemenië, Polen,
maar ook Frankrijk – waar heel veel landbouwgronden niet optimaal
worden gebruikt. Kan de landbouwproductie daar niet worden
opgevoerd? Is daar sturing vanuit de EU op?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De stelling dat de koeien in Nederland zo veel efficiënter produceren, gaat
volgens mij helemaal niet op als je ze alleen gras geeft, wat in Nederland
groeit. De koeien in Nederland produceren zo veel omdat ze krachtvoer
krijgen dat uit Zuid-Amerika komt. Klopt dat?
De heer Boswijk (CDA):
Ja, voor een deel klopt dat inderdaad, maar er zijn ook pilots met
bijvoorbeeld veldbonen, maar ook soja uit de EU. Daar gaat de motie over
die ik vorig jaar heb ingediend. Er zijn heel veel alternatieven om eiwitten
van buiten Europa te vervangen door eiwitten die niet geschikt zijn voor
humane consumptie, maar wel voor de koeien, zodat ze naast gras ook
dat kunnen krijgen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dat vind ik een goede gedachtegang, maar het is natuurlijk zo dat je ook
menselijk voedsel kunt verbouwen op de plek waar je veevoer verbouwt.
Is de heer Boswijk, als het tot voedseltekorten komt, ook bereid om te
zeggen: we gaan de koeien in Nederland gewoon gras voeren, want dat is
waar wij voedzame melk van kunnen maken; we accepteren daarbij dat
het iets minder is dan nu, omdat we dan Zuid-Amerika ongemoeid laten?
De heer Boswijk (CDA):
Zoals ik net al zei: alles is genuanceerd en niet zwart-wit. Dit kabinet heeft
als streven om uiteindelijk naar grondgebonden veehouderij toe te
werken. Op termijn willen we daar dus inderdaad naartoe, maar dat kun je
niet van vandaag op morgen doen. Je hebt dus echt wel zo maar tien,
vijftien jaar nodig om daarnaartoe te werken. Ik denk dat dit dus echt wel
een stuk genuanceerder is. Ik denk dat we hier uiteindelijk wel naartoe
willen, ook om geopolitiek minder afhankelijk te zijn, maar dat heeft
gewoon tijd nodig.
De voorzitter:
Er zijn nog twee interrupties, van de heer Mulder en de heer Thijssen.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Ik heb al veel rare dingen gehoord hier, maar dat het CDA zich er nu
zorgen over maakt of boeren in andere landen met door de EU gestimuleerd beleid hogere opbrengsten kunnen realiseren ... En dat tegenover
het andere CDA-standpunt dat ik Nederland de boeren weg moeten. U
komt nu dus op voor de boeren in het buitenland. Ik begrijp echt helemaal
niets meer van die nieuwe CDA-standpunten. Misschien wil de heer
Boswijk een poging doen om het uit te leggen.
De heer Boswijk (CDA):
Nee, hier wordt een karikatuur gemaakt. Ik ga daar mijn tijd niet aan
verspillen. Het zou helpen als mijn collega van de PVV niet alleen bij de
debatten zou zitten als het over de vleestaks gaat, maar hier altijd zou
zitten. Dan zou hij namelijk mijn lijn hebben herkend. Dan zou ik helemaal
niks nieuws hebben gezegd. Dat ga ik dus niet doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

9

De voorzitter:
Een tweede interruptie van de heer Mulder.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Dit is een poging om er makkelijk mee weg te komen. U vroeg letterlijk of
de Minister wist dat er EU-beleid zou zijn om de opbrengsten per hectare
van boeren in het buitenland te verhogen. Dat zet ik helemaal niet af tegen
een vleestaks, maar tegen het beleid van het CDA om zo veel mogelijk
agrariërs uit Nederland weg te krijgen. Waarom komt het CDA nu op voor
het rendement van boeren in het buitenland? Ik begrijp dat het CDA dat
een lastige vraag vindt, maar u kunt in ieder geval de beleefdheid hebben
om een antwoord te geven.
De heer Boswijk (CDA):
Ik jaag de boeren helemaal niet weg uit Nederland. Ik zeg dat ik zie dat de
discussie nu heel erg over voedselzekerheid gaat. Ik werp verre van mij
dat wij dat als Nederland kunnen gaan oplossen, integendeel. Ik zie in
Europa heel veel landen ... Neem bijvoorbeeld Frankrijk. Er is in de
afgelopen tien jaar voor 60 miljard aan landbouwgronden opgekocht door
China, dat dat geopolitieke belang wel ziet. Daarvan denk ik: het zou mooi
zijn als op Europese schaal nuchter wordt gekeken welke gronden
geschikt zijn voor welke producten en als we daarin kunnen samenwerken. Het is heel naïef om te denken dat we dat allemaal binnen
Nederland kunnen doen. Dat is het genuanceerde verhaal. Ik hou een heel
pleidooi voor de melkveehouders, omdat wij hier voedzame grassen
hebben die ze in andere landen weer niet hebben.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Boswijk. De heer Thijssen voor zijn interruptie en
daarna de heer Wassenberg.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik wil toch kijken of we het iets concreter kunnen maken. Ik ben het ermee
eens dat het landbouwsysteem een heel complex systeem is en dat de
transitie die het kabinet wil, tien tot vijftien jaar duurt. Maar het is een
hard gelag voor de miljoenen mensen waarvan de VN zegt dat die
komende maanden honger krijgen. Nu is er een studie waarin staat:
«Twee derde van de Europese landbouwgronden is voor veevoer en
veeteelt. Als we 8% daarvan omzetten naar voedselgewassen voor
humane consumptie, dan kunnen we onze bijdrage leveren om die
voedselcrisis te voorkomen.» Kunnen we samen optrekken richting de
Minister en vragen om zo’n plan te maken en te kijken wat de Nederlandse bijdrage is aan het voorkomen van die voedselcrisis? Dan bedoel ik
niet in de komende tien, vijftien jaar, maar komend jaar, want dan krijgen
die mensen honger.
De heer Boswijk (CDA):
Dat ligt echt wel een stuk genuanceerder. Het probleem is namelijk niet
dat er een voedseltekort is – er is eigenlijk voldoende voedsel, ondanks
wat er in Oekraïne gebeurt – maar dat de prijzen heel erg opgedreven zijn.
De prijzen zijn vooral omhooggegaan door veel speculatie en onzekerheid.
Er is niet zozeer een tekort aan voedsel. Sterker nog, er overlijden
vandaag de dag meer mensen aan overgewicht en aan hart- en
vaatziekten dan aan honger. Het is heel naïef om te denken: wij gaan alle
gewassen die we anders in het veevoer zouden doen, in een grote
olietanker gooien, die varen we naar Afrika toe en dan is het opgelost. Ik
denk dat dat heel simplistisch is gedacht. Daarbij hebben we nou eenmaal
met een markteconomie te maken. Praktisch gezien zie ik het dus ook niet
helemaal gebeuren dat je naar een boer toe gaat rijden en zegt: gij zult het
nu aan ons leveren en niet aan de veevoerindustrie, waar u allemaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

10

contracten mee heeft. Ik denk dat dat echt te naïef is, maar misschien dat
de Minister daar ook een idee over heeft.
De voorzitter:
U had ook nog een interruptie van de heer Wassenberg van de Partij voor
de Dieren en daarna van mevrouw Van der Plas van BBB. Excuus. Er is
nog een derde interruptie van de heer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
Ja, het gaat hard. Ik vind het nogal wat dat de heer Boswijk hier zegt dat
we in een markteconomie leven, dat het allemaal gecompliceerd is en dat
het niet zo simpel op te lossen is. Gisteren zei de directeur van het
Wereldvoedselprogramma in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties:
«Jongens, er komt een crisis op ons af die haar weerga niet kent. Dit
hebben we niet gezien sinds de Tweede Wereldoorlog.» Dan kan het
antwoord van een welvarend land als Nederland niet zijn: «Ja, we zitten in
een markteconomie. Tough luck.» Ik hoop toch echt dat we samen richting
de Minister kunnen zeggen: «Kom met een oplossing voor dit probleem.
Kijk wat de EU hieraan kan bijdragen. Kijk wat Nederland hieraan kan
bijdragen. Grijp in de markt in als dat nodig is, want we willen niet
miljoenen mensen in de wereld laten sterven van de honger.»
De heer Boswijk (CDA):
Dat wil het CDA ook niet. Ik ben heel benieuwd naar de reactie van de
Minister daarop.
De heer Wassenberg (PvdD):
De heer Boswijk maakt zich zorgen over de boeren in Nederland. Die
zorgen deel ik. De heer Boswijk weet ook dat we de laatste 20, 30 jaar zien
dat per dag vijf tot zes boerenbedrijven verdwijnen door het beleid van de
afgelopen jaren. Dat zijn 2.000 tot 2.500 bedrijven per jaar. Dat vind ik
buitengewoon zorgelijk. Is de heer Boswijk het met me eens dat we bij
subsidies niet moeten aansturen op bedrijven die alsmaar groter zijn,
maar dat we bijvoorbeeld veel meer zouden moeten sturen op duurzaam
en plantaardig? Want dan kunnen we veel meer boeren een verdienmodel
geven. Dan gaan we af van het verspillen van voedsel door het aan vee te
geven. Dan zouden we in Nederland minder afhankelijk worden van
veevoer van buiten en van veevoerproductie in Nederland. Dan kunnen
we die gronden gebruiken voor plantaardige productie. Daar help je
boeren toch ook mee? Dat is niet iets om van vandaag op morgen te
regelen, maar wel in de komende jaren. Is de heer Boswijk dat met me
eens?
De heer Boswijk (CDA):
Ik deel inderdaad de zorgen dat het aantal boeren heel snel afneemt en
dat we binnen nu en tien jaar misschien op een punt komen dat we te
weinig boeren hebben. Boeren produceren niet alleen ons voedsel, maar
zorgen ook voor sociale cohesie, leefbaarheid van het platteland,
werkgelegenheid en noem alles maar op. Die zorgen deel ik dus. Ik zie
zeker dat er een trendbreuk moet gaan plaatsvinden, want wat de
afgelopen jaren heeft gewerkt, werkt nu niet meer. Daarop heb ik vorig
jaar mijn landbouwvisie gepresenteerd. Hoe kunnen we de boer juist een
bredere, grotere rol geven in het beheer van ons landschap, in het beter
belonen van voedsel en in het beter beschermen van de keten waarin
iedereen verdient aan de boer, behalve de boer zelf? Die zorgen deel ik
dus helemaal. Ik ben het ook met u eens dat we moeten gaan kijken naar
het produceren van meer plantaardige eiwitten. Daar hebben we ook weer
heel veel akkerbouwers voor nodig. Nogmaals, wij produceren hier heel
veel dierlijke eiwitten op een buitengewoon efficiënte manier. In andere
landen waar wij naar exporteren, bijvoorbeeld Duitsland, Frankrijk en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

11

België, is dat al een stuk minder efficiënt. Het is echt minder zwart-wit dan
hoe u het zegt. Ik denk dat je het in de hele context moet zien van waar wij
goed in zijn.
De voorzitter:
Dank, meneer Boswijk. Ik wil de collega’s oproepen tot korte interrupties
en korte antwoorden. We zijn vandaag namelijk met veel sprekers bij
elkaar voor een belangrijk thema.
De heer Boswijk (CDA):
Voorzitter, ik besloot expres om niet als eerste te gaan zitten in de hoop
dat ik een keer niet alle interrupties zou krijgen! Ik kom de volgende keer
te laat.
De voorzitter:
Dat doet u weer heel charmant. Meneer Wassenberg voor zijn
vervolginterruptie.
De heer Wassenberg (PvdD):
De heer Boswijk heeft het erover dat de veehouderij efficiënt is. Hij is het
toch met me eens dat er niets efficiënt is aan voedsel voor mensen
produceren via de maag van koeien, kippen of varkens, dat het veel
efficiënter is om die eiwitten voor onszelf te produceren en dat we dan
ook veel minder landbouwgrond nodig hebben? Als we minder
landbouwgrond nodig hebben voor meer productie, dan ben je ook af van
het grote gifgebruik. Dat is toch een win-win-winsituatie?
De heer Boswijk (CDA):
Die laatste opmerking over minder gifgebruik snap ik niet helemaal. Ik
weet niet helemaal wat u daarmee bedoelt. Ik denk namelijk dat als we
naar plantaardig toe gaan – daar kom ik zo meteen op – er ook nog wel
zorgen zijn over gewassen waar geen of nauwelijks bescherming voor is.
Maar ik ben het met u eens. We willen de eiwitten die we hebben,
uiteindelijk efficiënt in gaan zetten. Ik maak me er zorgen over dat best
veel eiwitten die we als mens kunnen eten, nu nog te veel als veevoer
worden gebruikt. Ik geloof echt in de transitie. Net deed ik ook een
voorstel aan de Minister, namelijk: kunnen we niet een soort keurmerk
realiseren waarmee de veevoerindustrie onderling veel meer toe kan gaan
werken naar veevoer waar veel minder humaan voedsel in zit? Dat wil de
veevoerindustrie zelf ook. Nogmaals, dat is echt geen proces van vandaag
op morgen. Daar moeten we echt langer naartoe werken. Dat kunnen we
ook niet als Nederland alleen doen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik schrik een beetje van de woorden van de heer Boswijk. Ik heb het idee
dat hij misschien wel schaduwlid is geworden van D66 of GroenLinks,
want ik hoor hem het frame dat er geteeld wordt voor veevoer en dat het
beter voor humane consumptie gebruikt kan worden, keihard overnemen.
Ik wil de heer Boswijk vragen of hij weet dat vlees, eieren en zuivel ook
humaan voedsel zijn. Waarom noemt hij dat er niet gewoon bij?
De heer Boswijk (CDA):
Ik ben gewoon, zoals altijd, een CDA’er, net als mevrouw Van der Plas in
het verleden! Ik zit er nog. Ik ga helemaal niet mee in een frame. Ik vind
dat wij een verantwoordelijkheid hebben. Rentmeesterschap is een
CDA-uitgangspunt. Dat betekent: zorgen voor de aarde, voor de omgeving
en voor een goede bodem voor de boer. Dat is een zoektocht waarbij ik de
waarheid niet in pacht heb. Het gaat niet altijd goed. Soms bied ik mijn
excuses aan en gaat dat helemaal fout. Maar ik ga helemaal niet in het
frame mee. Ik concludeer gewoon dat we ten aanzien van de voedselze-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

12

kerheid veel te afhankelijk zijn van eiwitten afkomstig van buiten ons
Europese continent. Daarom heb ik vorig jaar een motie ingediend, die u
overigens zelf mede heeft ondertekend, meen ik.
Ik ben echt aan het kijken hoe we de goede gronden, dus ook de goede
grasgronden voor de melkveehouderij, kunnen behouden. Voor andere
gronden kunnen we misschien veel meer gaan kijken naar veredeling
– daar is Rijk Zwaan bijvoorbeeld heel goed in – zodat we gewassen
kunnen gaan telen die meteen beter zijn voor humane consumptie. Als wij
een eiwit meteen in onze eigen mond steken, gaat het goed. Maar als je
het via een dier moet doen, heb je een aantal verliezen. Dat is gewoon een
feit. Dat is niet erg, maar het is wel een constatering. Het mooie van de
agrarische sector is dat die heel innovatief is om dat telkens verder te
verbeteren. Daarom doe ik net het voorstel om samen met de agrarische
sector naar zo’n keurmerk toe te werken. Daar nemen we dan de tijd voor,
dus we jagen ze niet over de kling. Ik vind ook dat we ze financieel moeten
steunen. Maar ik ga helemaal niet mee in welk frame dan ook.
De voorzitter:
Een vervolginterruptie van mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik beschouw dit niet als mijn tweede interruptie, want ik heb gewoon een
vraag gesteld.
De voorzitter:
Ik wel, hoor!
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat mag. U bent de voorzitter. Mijn vraag aan de heer Boswijk is heel
simpel. Ik krijg een heel verhaal, maar mijn vraag is eigenlijk heel simpel.
Is hij het ermee eens dat vlees, eieren en zuivel ook humaan voedsel zijn?
Ik constateer dat hier in de laatste weken – dat gebeurt hier steeds –
continu een onderscheid wordt gemaakt tussen telen voor humaan
voedsel en telen voor veevoer, terwijl vlees, eieren en zuivel humaan
voedsel zijn. Het gaat alleen via een dier. Ik vraag me af waarom het CDA
daar nu van afgestapt is. In de woorden van de heer Boswijk hoor ik de
heer Thijssen, de heer De Groot en mevrouw Bromet praten. Vlees, eieren
en zuivel zijn humaan voedsel.
De heer Boswijk (CDA):
Ik ga met niemand in een frame mee. Ik word nu in een frame gezet. Sorry
dat ik hier iets langer over doe, voorzitter, maar ik vind dit wel een
belangrijk punt. Vier jaar geleden, toen ik nog in de Staten zat van de
provincie Utrecht, heb ik een voorbeeld gebruikt – ik was van plan om dat
nu ook te doen, maar ik kwam er qua spreektijd niet aan toe – om een
omelet van veganistisch ei mee te nemen en een ouderwets ei. U kan het
allemaal wel ergens terugvinden, denk ik. Ik heb toen gezegd: dit wordt
gepresenteerd als een duurzaam alternatief voor het ouderwetse ei. Ik heb
toen laten zien: ik kan het hele ei, het rauwe ei en het schilletje, opeten en
ik kan het veganistische ei opeten; dan hou ik een plastic verpakking over.
Dat zeg ik om maar aan te geven dat ik er heel genuanceerd in zit en dat ik
ook gewoon vlees en eieren eet.
Maar het is wel een feit dat het efficiënter is om bepaalde gewassen die
wij als mens kunnen eten, direct te eten dan om dat via een dier te doen.
Zeg ik daardoor: we mogen geen eieren, vlees en melk? Alsjeblieft wel,
want ik doe zowat niet anders. Maar het is echt wat genuanceerder. Ik heb
er een bloedhekel aan dat als we genuanceerde verhalen houden ... De
vorige keer werd ik geframed als iemand die de hele agrarische sector om
zeep wil helpen. Nu word ik weer geframed als iemand die bij mevrouw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

13

Bromet op de bagagedrager zit. Ik ben gewoon op zoek naar hoe we wat
we al eeuwen doen in de hele agrarische sector, nog beter kunnen doen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Boswijk. Leidt dat nog tot vervolginterrupties? Ik zie
de heer Thijssen van de Partij van de Arbeid voor zijn laatste interruptie.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik wil wel reageren op wat mevrouw Van der Plas zegt.
De voorzitter:
Dat kan niet. U kunt via een interruptie een vraag stellen aan de heer
Boswijk. Dat kunt u met een dubbele boodschap doen. Dat staan we toe,
maar dat is wel een interruptie.
De heer Thijssen (PvdA):
Ja. Meneer Boswijk, vindt u ook niet dat het gaat over het landbouwareaal, dat we op het landbouwareaal voedsel kunnen verbouwen voor
vee of voor mensen, dat de discussie erover gaat dat je kan kiezen of je
het landbouwareaal gebruikt om voedsel te verbouwen voor mensen of
voor dieren, en dat we nu verder helemaal niks zeggen over de vraag of
dieren gebruikt kunnen worden als humaan voedsel? Het gaat om de
vraag: hoe zetten we onze landbouwgrond in?
De heer Boswijk (CDA):
Ik denk dat dat inderdaad een terechte constatering is, met de kanttekening erbij dat je er heel veel tijd voor moet nemen om die transitie te
maken en dat je daar de sector bij moet betrekken. Ik ben gelovig. De
Minister ook. Ik heb een hekel aan hele dogmatische mensen die heel
wettisch zijn. Ik vind dus dat er altijd ruimte moet zijn om maatwerk te
leveren en te zeggen: ik heb hier op mijn bouwland een aantal gewassen
die humaan zijn, maar in dit geval is het toch efficiënter om het in een koe
te douwen in plaats van in een vrachtwagen en het dan kilometers verder
weg te brengen. Ik vind dat we altijd ruimte moeten houden voor
maatwerk en gebruik moeten maken van de efficiëntie. Voor de rest
moeten alle mensen maar eten wat ze zelf willen.
De voorzitter:
De heer Boswijk vervolgt zijn betoog.
De heer Boswijk (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Ik moet even kijken waar ik was gebleven.
Voorzitter. Ik ben een vleeseter en ik geniet van elk heerlijk stukje biefstuk.
Dat was even een disclaimer, voordat ik weer word afgeschilderd in een
hoek waarin ik helemaal niet thuishoor. Maar het is wel een feit dat, als de
hele wereldbevolking ons westerse eetpatroon overneemt, het niet goed
gaat. Een nieuwe balans tussen dierlijk en plantaardig eten is daarom
nodig. Hiervoor hebben wij onze akkerbouwers keihard nodig. Alleen,
voor hen wordt het telkens moeilijker om die plantaardige producten te
produceren, doordat bijvoorbeeld heel veel gewasbeschermingsmiddelen
wegvallen, zonder dat daar een alternatief voor is. Hoe kijkt de Minister
hiernaar? Wordt er al actie ondernomen om groene middelen en
alternatieven sneller toe te laten?
Ook het addendum van het zevende actieprogramma kampt met heel veel
verstrekkende maatregelen. Ik heb hier bijvoorbeeld een kaartje van de
Achterhoek. Ik zal dat zo overhandigen aan de Minister. Als je daar alle
beekdalen, plus alle bufferstroken en de Natura 2000-gebieden met alle
stroken daaromheen van afhaalt, dan blijft er niets meer over voor de
agrariër.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

14

Het CDA ziet die grote uitdagingen. Niet alles kan meer overal zoals we
misschien gewend zijn, maar het is voor het CDA een randvoorwaarde dat
het sociaal-economische aspect en de leefbaarheid van het platteland
beschermd blijven. Een dreigende aderlating voor sommige gebieden,
zoals op dit kaartje te zien is, gaat voor het CDA echt te ver. Hoe kijkt de
Minister hiernaar?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik vond dat de woordvoerder van het CDA eigenlijk best goed bezig was
met zijn bijdrage, maar nu gaan toch wel een beetje de alarmbellen
rinkelen. Wij hebben namelijk een Europese afspraak dat we de Kaderrichtlijn Water gaan houden. Het actieprogramma is daarop gericht. Ik heb
ook in het coalitieakkoord gelezen dat de huidige coalitie het belangrijk
vindt dat we die afspraken gaan halen. Hoe rijmt de heer Boswijk dat dan
met zijn verhaal over de Achterhoek, waar straks geen ruimte meer zou
zijn voor de landbouw, even vergetend dat er ook een biologische
landbouw is, waarin die middelen niet gebruikt worden?
De heer Boswijk (CDA):
Daar wil ik verderop op terugkomen, als u daar akkoord mee gaat.
De voorzitter:
Akkoord. U vervolgt uw betoog.
De heer Boswijk (CDA):
De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur komt in het rapport
Boeren met toekomst met het advies om binnen de gestelde normen zo
veel mogelijk vrijheid aan de boer en de ondernemer te bieden. Als CDA
zijn we het hier roerend mee eens en zien wij niet zo veel in generiek
beleid. Dat is voor ons een van de redenen geweest waarom wij in
november hebben gepleit voor een alternatief plan om de landbouwsector
een volwaardige plek te geven in het zevende actieprogramma. In het
addendum op het zevende actieprogramma komt de Minister met forse
additionele maatregelen, maar over het alternatieve plan en de bijbehorende maatwerkaanpak is het al een tijdje stil. Kan de Minister ons
vertellen wat de afgelopen maanden daarmee is gebeurd en hoe het plan
van de sector een volwaardige plek krijgt?
Verder werkt de Minister aan een wet over grondgebonden veehouderij.
Alleen, hoe verhoudt zich dit tot de onzekerheid van het verkrijgen van de
derogatie? Dit zal namelijk een grote impact hebben op het verdienmodel
van de boer. De waterkwaliteit bij de derogatiebedrijven is ook beter. Maar
ook de weg naar de grondgebondenheid zal daarmee een knauw op
kunnen lopen.
De voorzitter:
Kunt u afronden?
De heer Boswijk (CDA):
Ja, de laatste twee vragen. Stel dat we de derogatie niet krijgen, wat
desastreus zou zijn, wat is dan de route naar de grondgebondenheid? Hoe
kijkt de Minister hiernaar?
Ten slotte, voorzitter. Is de Minister bekend met de EU-wet REACH, die het
verbiedt om kunstmest van buiten de EU te importeren? Moet deze wet
niet tijdelijk worden opgeschort, in verband met het nijpende tekort?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Boswijk. Het woord is aan de heer Eppink, JA21.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

15

De heer Eppink (JA21):
Dank u wel, voorzitter. Ik zal proberen het wat korter te houden. Misschien
word ik minder geïnterrumpeerd.
Voorzitter. Het coalitieakkoord Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de
toekomst wijdt twee pagina’s aan de landbouwsector. Het woord
«voedselzekerheid» kwam er helaas nul keer in voor. Over vooruitkijken
gesproken. De landbouwparagraaf van het kabinet is naar mijn mening
volledig achterhaald, net zoals het financieel kader. Ik zou zeggen: terug
naar de tekentafel. JA21 heeft daarom een landbouwvisie ontwikkeld, om
dit een extra impuls te geven. Deze heb ik meegenomen en zou ik graag
aan de Minister willen aanbieden. Het zit in een rood mapje, maar dat is
toeval. Wij zijn van mening dat de Nederlandse landbouwsector een van
de duurzaamste in de wereld is. Landbouw zorgt tevens voor circa 7,9%
van de werkgelegenheid en draagt voor ruwweg 6,4% bij aan ons bbp. In
plaats van deze sector de das om te doen, moeten we deze juist
versterken, zeker vanwege de voedselcrisis die is ontstaan door de
oorlogssituatie in Oekraïne. JA21 ziet derhalve een grote noodzaak om
voedselzekerheid te waarborgen. Dat is niet alleen van belang voor
Nederland en de EU, maar ook voor Afrika. Afrika had in 2021 een
bevolking van ruwweg 1,3 miljard personen. De VN schatten dat dit in
2050 bijna zal verdubbelen tot 2,5 miljard. Het wordt ingeschat dat eind
2100 een op de drie wereldbewoners Afrikaan zal zijn. Dat betekent
simpelweg meer monden om te voeden. Als dat niet kan, betekent dat
revoluties en onrust, en ook een permanente voedselcrisis als we de
landbouwproductie niet even hard laten stijgen.
Ons inziens moet het een prioriteit worden om de voedselproductie te
verhogen. Daartoe heeft ook de Chinese president Xi Jinping opgeroepen
op 6 maart. Hij heeft daarvoor voorstellen gedaan, voornamelijk het
vergroten van de Chinese graanproductie om zelfvoorziening te kunnen
waarborgen. Ook de Franse president Emmanuel Macron wil binnen de
EU de landbouwproductie verhogen. Wij willen die verlagen. Dat is de
verkeerde richting. Hij stelt voor om voedselzekerheid binnen de EU weer
prioritair te maken en die dus boven de natuurdoelstellingen van
Eurocommissaris Timmermans en zijn Green Deal te stellen. Hoe ziet de
Minister dat voorstel van president Macron?
Enkele van de belangrijkste punten uit de voedselzekerheidvisie van JA21
zijn om de beschikbaarheid en betaalbaarheid van voedsel nadrukkelijk
een plaats te geven in het huidige landbouwbeleid, en het belang van de
boeren te erkennen in plaats van het voor lief te nemen. Boeren hebben
perspectief nodig en verdienen rechtszekerheid, ook tegen dreigingen van
verplichte onteigening. Deelt de Minister deze analyse?
JA21 ziet ook een groot dilemma in de natuurplannen van het kabinet.
Volgens het CBS is tussen 2008 en 2021 circa 118.000 hectare landbouwgrond onttrokken. Zo kromp het landbouwarsenaal met ongeveer 6%.
Deze natuurplannen moeten dus worden herzien in het licht van de
aankomende voedseltekorten. Er is momenteel namelijk niet minder maar
meer voedsel nodig. De Oostvaardersplassen zijn mogelijk een voorbeeld
van een natuurgebied dat in kaart kan worden gebracht om het in
landbouwgrond om te zetten. Kan de Minister ons mededelen of hier al
onderzoek naar is gedaan? En zo niet, wanneer kan het dan worden
gedaan?
Tot slot hoor ik graag een update van de stand van zaken wat betreft de
aanpak van stikstof. Ik hoorde dat er spoedig een brief aan de Kamer zal
worden gestuurd, maar kan de Minister daar al wat over zeggen?
Ten slotte nog even de vleestaks, als dat nog mag binnen mijn tijd. Als
voormalig resident van België zou ik dat zien als een culinaire dictatuur.
Als voormalig resident van de Verenigde Staten wil ik de Minister er graag
op wijzen dat wie gezond eten te duur maakt, mensen met lagere
inkomens veroordeelt tot goedkoop voedsel met veel vet en suiker, met
obesitas als gevolg. Dat heb ik overal in de Verenigde Staten gezien,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

16

vooral in het zuiden. Armoede en overgewicht gaan hand in hand. Daar
moeten wij aan denken.
Dank u, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Eppink. Er is een interruptie van de heer Boswijk en
daarna een van de heer Grinwis.
De heer Boswijk (CDA):
Ik had nog één vraag. Die kon ik niet kwijt, dus dat kan ik nu mooi via de
heer Eppink doen. Wij denken ook niet heel enthousiast over die
vleestaks, maar er stond wel één interessant ding in. Dat ging over die
terugsluis naar de boer om het verdienmodel te verbeteren. Hoe kijkt
meneer Eppink ertegen aan om dat bijvoorbeeld te doen bij een suikertaks
en de suikerbietenakkerbouw?
De heer Eppink (JA21):
Laat ik het zo zeggen: ik heb het daar niet specifiek over gehad. Waar het
mij om gaat, is dat gezond voedsel dermate duur wordt dat bepaalde
mensen met lage inkomens alleen nog voedsel met te veel suiker kunnen
kopen. Dat is zeer slecht voor de gezondheid. Dus te veel suikers in ons
voedsel is zeer slecht. Dat is een negatief aspect. Dan denk ik ook aan
bepaalde zoete dranken. Ik zal de namen hier niet noemen, maar ik vind
dat we die moeten tegengaan. De gevolgen van obesitas in bijvoorbeeld
de Verenigde Staten zijn zeer ernstig. Zulke zaken moeten wij hier niet
hebben.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Collega Eppink had wat moeite om zich te identificeren met het coalitieakkoord. Ik versta zijn kritiek zo dat hij wel blij wordt van het voornemen om
de btw op groente en fruit te verlagen van 9% naar 0% en een suikerbelasting in te voeren, want met dat voornemen wordt beleidsmatig
ingevuld wat de heer Eppink aan het einde van zijn betoog verzuchtte.
De heer Eppink (JA21):
Die conclusie klopt: het belasten van suiker en de btw op groente en fruit
naar 0%.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Eppink. Dan gaan we naar mevrouw Bromet van
GroenLinks voor haar bijdrage.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Het pijnlijke is dat we als gevolg van de oorlog in
Oekraïne te maken hebben met een crisis die misschien leidt tot een
voedselcrisis, maar dat achter die crisis nog steeds een veel grotere crisis
dreigt, en dat is de klimaatcrisis. Dit debat gaat ook over klimaat en
landbouw. Ik wil me daarom focussen op klimaat.
Ik vind het goed dat het regeerakkoord spreekt van een samenhang tussen
de Kaderrichtlijn Water, stikstof en klimaat. Voor een heleboel maatregelen die je moet nemen om de problemen op te lossen, geldt dat die ene
maatregel er voor alle drie de problemen is. Dat is dus heel efficiënt. Er is
een afspraak gemaakt om te voldoen aan het Klimaatakkoord van Parijs.
Dat is een internationale afspraak waar Nederland zich aan wil houden. Je
kunt per sector kijken hoe het ervoor staat. En dat is niet florissant.
Allereerst de glastuinbouw. Ik heb de glastuinbouw ook in de debatten
hier altijd genoemd als een voorbeeld voor de wereld, maar nu deze crisis
in Oekraïne zich aandient, zie je een scheiding tussen glastuinbouwbedrijven. Er zijn glastuinbedrijven die geanticipeerd hebben op klimaatverandering, die kassen hebben als energiebron en die bodem- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

17

aardwarmte gebruiken. Maar andere glastuinbouwbedrijven zijn
doorgegaan op de oude weg. Die hebben geïnvesteerd in warmtekrachtinstallaties om op een inefficiënte manier gas in warmte, CO2 en elektriciteit
om te zetten. De boeren van deze kassen verdienen meer aan het
verkopen van stroom dan aan het verkopen van paprika’s. Dat is volgens
mij niet de bedoeling. In de Klimaat- en Energieverkenning wordt
voorspeld dat dit zeker tot 2030 zo zal blijven. De oorlog heeft eigenlijk
alles overhoopgehaald. GroenLinks hoopt dat dit ook zal leiden tot een
positieve breuk. Hoe gaan we de huidige gasprijs of het gastekort
gebruiken om de trend te doorbreken en wel die stappen te zetten naar
minder gasverbruik? Waar staat de glastuinbouw in het afschakelplan als
Rusland de gaskraan dichtdraait? Moeten dat schaarse gas en die
CO2-ruimte worden besteed aan sierteelt voor de export als er honger
dreigt? Of moeten we daarmee in de winter bloemen kweken, die we
vervolgens per vliegtuig naar de VS sturen? Is dat het waard? Wanneer
kan de glastuinbouw onder het ETS vallen?
Dan de veehouderij. We komen echt nog nergens in de buurt van de
doelen die zijn gesteld in het Klimaatakkoord, behalve dat er sprake is van
een lichte afname van het aantal varkens en van de emissie die daarbij
aan de orde is. Het Klimaatakkoord spreekt over een heleboel maatregelen
om de impact op klimaat te verkleinen, om CO2-uitstoot te verminderen,
maar dat zijn ook maatregelen die inmiddels vanuit het stikstofdossier
onvoldoende zijn gebleken. Ik noem stalsystemen die niet helemaal doen
wat ze zeggen te doen. Hoe zorgen we ervoor dat de stikstofmaatregelen
en de klimaatmaatregelen elkaar versterken? Het zou toch idioot zijn om
boeren stallen neer te laten zetten die niet werken als het gaat om het
verminderen van de stikstofuitstoot maar die wel werken voor het klimaat.
Hoe voorkomen we dat de bijvangst aan klimaatruimte door de stikstofmaatregelen verloren gaat?
Voorzitter. Ik kom op de bodem en de veenweiden. In het Klimaatakkoord
is 1,5 megaton CO2-besparing in de boeken gezet, maar men is nog
nergens verder gekomen dan onderzoeks- of testprojecten, kennisuitwisseling et cetera. Ik zou zeggen: wanneer gaan de waterpeilen omhoog om
die CO2-besparing daadwerkelijk voor elkaar te krijgen? Wanneer zorgen
we ervoor dat het veen niet langer oxideert en de huizen niet langer
verzakken?
Hier zit ook weer een enorme koppelkans in met het stikstofbeleid.
Hoeveel extra megaton kunnen we voorkomen door de waterpeilen te
verhogen? Hoeveel kunnen we opslaan en hoe laten we dit ten goede
komen aan de boeren en de natuur? Hoe voorkomen we dat we wachten
op een stikstofplan en dat dat leidt tot uitstel van het klimaatplan en vice
versa? Wat is het maximale potentieel van het veenweidegebied? We
hebben nu een besparing van 1 megaton afgesproken tot 2030, maar we
moeten tussen 2030 en 2050 nog veel en veel meer besparen.
Voorzitter. We hebben de Bossenstrategie, maar waar en wanneer komen
die nieuwe bossen? De nieuwe landschapsgronden die in het regeerakkoord staan, kunnen deels uit bos en houtige opstand bestaan, maar
krijgen die dan een puntje in het klimaatplan? Wordt dat natuur van
waarde of gaan we nieuwe productiebossen aanplanten, die we na 40 jaar
weer gaan vermalen tot wc-papier?
Voorzitter, tot slot. Het eerste energieakkoord gaat over 2030 en het
Klimaatakkoord stamt uit 2019, maar sindsdien is het netto slechter
geworden en niet beter. Het is nu 2022. Het PBL stelt in de Klimaat- en
Energieverkenning dat de beoogde substantiële Klimaatakkoordplannen
voor de hele sector nog nauwelijks zijn uitgewerkt. Daarnaast is er vanuit
het Klimaatakkoord ook beleid vastgesteld, waarvan de emissie-effecten
nog niet te kwantificeren zijn, omdat ze zijn gericht op onderzoekspilots en
investeringen in zogenaamde first movers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

18

De voorzitter:
Kunt u afronden?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ja, voorzitter.
Ik maak me ernstig zorgen. We halen de doelen niet die we onszelf stellen
tot 2030 en we hebben nog geen idee hoe we de rest van de doelen,
namelijk een CO2-besparing van 95%, gaan halen in de resterende twintig
jaar. Ik zou graag van de Minister willen weten wat hij gaat doen om dat
wel voor elkaar te krijgen.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw bijdrage, mevrouw Bromet. Het woord is aan de heer
Tjeerd de Groot van D66.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Het woord «crisis» is al veel gevallen vandaag. De
oorsprong van het woord «crisis» heeft te maken met onderscheiden,
oordelen en beslissen. Het woord roept op tot actie. Dat betekent dat we
nu ook in actie moeten komen. We moeten niet alleen beschouwen, maar
ook in actie komen. We moeten geen kostbaar voedsel geven aan vee. Dat
is al gezegd. We moeten in actie komen om de bodem gezond te houden
en om onze gezondheid te bevorderen. Wat dat betreft alle hulde voor de
Minister dat hij de moed heeft om hier te zeggen: ik ga doorpakken ten
aanzien van de vleestaks.
Maar deze bijdrage gaat ook een beetje over de vraag waar we vandaan
komen, waar we naartoe gaan en hoe de fractie van D66 kijkt naar deze
Minister en naar dit kabinet. Die moed is immers ook nodig voor de
transitie, de kern van de opdracht van de Minister. Dat betekent dat er een
einde moet komen aan het pappen en nathouden, want de urgentie is er.
Als we niks doen, is de bodem wereldwijd nog maar goed voor 60
oogsten. 70% van de bodem in Europa verkeert in slechte staat. Maar in
de evaluatie van de bodemstrategie zegt de Minister: we hebben nog
steeds geen harde doelen gesteld; er is alleen sprake van kennisuitwisseling. Dat kan niet.
Ik noem nog een ander voorbeeld: de Eiwitstrategie. De Minister zegt dat
93% van wat we importeren, bestemd is voor veevoer. 93%! Wij
verwachten van deze Minister dat hij zegt: dit is het ingroeipad, zodat we
daarmee kunnen stoppen. Datzelfde geldt voor kweekvlees. Er moet actie
komen.
Voorzitter. Voor de gezondheid is het goed dat er nu een vleestaks komt,
maar de problematiek is natuurlijk veel breder. Zwaarlijvigheid kost deze
samenleving 80 miljard per jaar.
De voorzitter:
Meneer De Groot, er is op het vorige punt nog een interruptie van de heer
Boswijk van het CDA.
De heer Boswijk (CDA):
Misschien heb ik een andere brief gelezen dan meneer De Groot, maar ik
geloof dat de Minister heeft voorgesteld om een onderzoek te doen naar
de vleestaks. Hij voert de vleestaks niet in. Maar misschien heeft meneer
De Groot een andere brief gelezen.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
U heeft gelijk. Ik ben er zo enthousiast over, dat ik er al van uitga dat we
dat gaan invoeren, maar het is inderdaad een onderzoek. Dat klopt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

19

De voorzitter:
De brief was ook laat, dus ik kan het me voorstellen. Goed dat het
opgehelderd is.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik heb vooral de discussie op Twitter gevolgd, voorzitter.
Maar even terug naar waar het over gaat. Een op de tien kinderen tot 12
jaar lijdt aan overgewicht en een op de vijf kinderen tot 16 jaar heeft
overgewicht. Ik lees allemaal prachtige dingen over DuurzaamDoor, Jong
Leren Eten en de voedselagenda, maar denkt de Minister werkelijk dat die
mooie programma’s in staat zijn om deze grote problemen aan te pakken?
Dat is een beetje een retorische vraag, voorzitter. Want deze map met al
die stukken, voor een deel ondertekend door uw voorganger, maar voor
een deel ook ondertekend door u, is de fysieke weerslag van twintig jaar
pappen en nathouden. Dat is eigenlijk een treurige constatering. Het is
vrijblijvendheid.
Theresa May zei: brexit is brexit. Deze coalitie zegt: transitie is transitie.
Dat is een breuk met het verleden. Dat betekent dat deze Minister leiding
aan die transitie moet geven. Dat betekent dus ook dat je stuurbare en
meetbare doelen moet gaan stellen. Dat geldt bijvoorbeeld voor organisch
stof in de bodem, om die gezond te houden en oogsten nog mogelijk te
maken. Dat geldt ook voor het verdienmodel. De verwerkende industrie en
de retail moeten nu echt gaan leveren en kunnen zich niet meer
verschuilen achter de markt, want wij gaan die markt laten functioneren
ten gunste van de natuur en ten gunste van de boeren. Het gaat over een
nieuwe, goede landbouwpraktijk. Wat betekent die kringlooplandbouw op
het bedrijf nou?
De transitie moet niet alleen meetbaar, maar ook onontkoombaar – dat is
een ander belangrijk woord – worden. In het kader van de stikstofaanpak
hebben we het over onontkoombaarheid. De Minister voor Stikstof pakt
dat goed op. Maar het coalitieakkoord is een tweeluik. Als de transitie naar
kringlooplandbouw, inclusief dat verdienmodel, niet onontkoombaar
wordt geregeld – dat gaat dus verder dan alles wat in deze goedbedoelende projecten staat – hebben we een probleem.
Wat je in de stukken ziet, is iets wat ik eerder heb gesignaleerd, namelijk
dat de kern van het systeem twintig jaar lang feitelijk ongewijzigd werd
gelaten. Veerman had een dialoog over de intensieve veehouderij.
Verburg had de eiwittransitie. Bleker had de Uitvoeringsagenda Duurzame
Veehouderij en het project AMK, «alles moet kapot». Van Dam had de
voedselagenda. Uw voorganger, Schouten, had een visie. Maar dat is niet
genoeg. Dat is niet genoeg, want de kern moet gewijzigd worden. Die
opdracht heeft u nu. Daar gaat D66 echt op toezien. D66 zou dus hopen
daar in dit debat al wat meer over te horen, iets wat verder gaat, iets wat
leiding geeft aan deze transitie. Dat is vast meer dan wat op de spreeknotitie staat. Wij kijken met belangstelling uit naar een doorkijk naar de
concretisering van wat er in het coalitieakkoord staat.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Groot. Ik zie dat er een interruptie van de heer
Mulder is.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Ja, ik hoor grote woorden als «een visie is niet genoeg» en «we gaan de
kern wijzigen». Wat ik veel enger vind, is dat er gezegd wordt: wij – ik
neem aan dat D66 dan niet alleen zichzelf bedoelt, maar verwijst naar wij
als politiek – gaan de markt veranderen. Zou mijn collega eens de landen
kunnen noemen waar de overheid de markt veranderd heeft en waar dat
succesvol was?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

20

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Nederland is een van de duurste landen ter wereld om landbouw te
hebben. We hebben hectareprijzen van € 80.000 tot € 100.000. Het is
eigenlijk niet te doen om dan een verwerkende industrie te hebben
waarvan een groot deel toch een kostprijsstrategie heeft. Elke econoom
kan uitleggen dat dat economisch gezien heel onverstandig is en dat je
toe moet naar een productiesysteem met een hoge toegevoegde waarde.
Daarom zegt D66 ook: je moet met minder dieren meer gaan verdienen.
We hebben laatst een heel interessante hoorzitting georganiseerd. Ik weet
niet of u daarbij was. Er waren vertegenwoordigers van bedrijven
aanwezig die hebben laten zien dat je met een minder intensieve
productie een beter verdienmodel voor boeren kunt creëren. Maar al die
bedrijven dringen er ook op aan om dat voor iedereen te regelen, zodat je
een gelijk speelveld op de markt hebt. Dat geldt ook voor de positie van
banken en ook voor de retail, die zegt: prima, geef die voorschriften voor
transparantie en labeling maar, dan kunnen wij laten zien wat we allemaal
voor goede dingen doen en dan is het controleerbaar, maar dan wel voor
ons allemaal. Dan kan je ook met export, in het hogere segment, meer
verdienen met minder productie en minder schade, ook aan het inkomen
van de boer. Dat zal u ook een goed idee vinden, denk ik.
De voorzitter:
De heer Mulder voor zijn laatste interruptie.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Ik vroeg om voorbeelden waarin de overheid de markt had veranderd en
in welke landen dat wel goed is afgelopen, maar ik hoor geen enkel
voorbeeld.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Op deze manier zijn wij de allereerste in de wereld. Dat is uniek.
Nederland was het allereerste land dat het idee-Mansholt heeft uitgerold,
om het zo maar te noemen. Daar zijn we wereldberoemd mee geworden.
Daar zijn we hartstikke goed in. We zijn ook als eerste tegen de grenzen
van dat systeem opgelopen en ook tegen de grenzen van wat de markt
met boeren doet. U houdt een warm pleidooi voor de boeren, maar het
effect is dat die boeren van u het verdienmodel zijn van allerlei toeleveranciers. Die verdienen in uw visie eigenlijk het minste, en dat is heel
treurig. Ik zou zeggen: verdiep u zich eens in de ideeën en sluit u aan bij
D66, althans, bij het gedachtegoed.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Er is dus geen voorbeeld.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Mulder. Dit was uw vierde interruptie. Mevrouw Van
der Plas, voor haar derde interruptie. Misschien wil zij iets van uw
interruptie meenemen, maar dat is helemaal aan haar.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik hoorde de heer De Groot in het begin zeggen dat we moeten stoppen
met duur voer aan dieren te geven. Ik was even benieuwd wat dieren dan
nog wel mogen eten. Wat dieren ook heel veel eten – daar wordt hier altijd
voor het gemak eventjes aan voorbijgegaan – zijn heel veel reststromen
uit de akkerbouw en de voedingsmiddelenindustrie. Daar zijn wij ook heel
goed in. Als wij de veestapel gaan halveren of minder dieren in Nederland
gaan houden, dan blijf voor mij de vraag wat er dan gebeurt met die
levensmiddelenresten. Hoe gaan we die dan verwerken? Worden die dan
in een biomassacentrale gegooid? Worden die weggegooid? Worden die
verspild? We hebben het steeds over voedselverspilling als we het over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

21

dieren hebben, maar het is natuurlijk ook ultieme voedselverspilling als er
niks gebeurt met die reststromen, wat echt een aanzienlijk deel is. Ik ben
benieuwd naar de visie van D66 daarop. Wat gebeurt daar dan mee? En
wat voor gevolgen heeft het voor de prijs van voedsel voor de consument
als de levensmiddelenindustrie die reststromen niet meer op een relatief
goedkope manier kan leveren aan de veehouderij?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dat is eigenlijk wel een hele mooie vraag, want precies dat is de kern van
kringlooplandbouw, namelijk dat je die dieren – varkens en kippen zijn
reststroometers – alleen nog maar reststroom geeft. Dat is juist een betere
verwaarding van die reststromen. De Kamer heeft de Minister in een
motie opgeroepen om meer van die reststromen beschikbaar te maken
voor dieren. Als je dat doet – dat is ook onderzocht – gaan de voerkosten
zelfs dalen. De helft van het voer van kippen en varkens bestaat grosso
modo uit granen die mensen ook kunnen eten. Daar gaan we dan mee
stoppen. Daarmee kunnen we hongersnoden oplossen. Dat is een situatie
die goed is voor het inkomen van de boer en goed voor de voedselsituatie
op aarde. Dan gaan we ook nog op een slimmere manier om met de
reststromen die we hebben. Daarnaast houden we andere graasdieren
vooral op marginale gronden. Er zijn er heel veel in de wereld. Die moet je
niet voor akkerbouw gebruiken. Ook Nederland heeft heel veel goede
graslanden die we voor niets anders gebruiken. Dat is eigenlijk waar het
kabinet nu aan gaat werken.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas voor haar laatste interruptie.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat is een mooie gedachte. Meneer De Groot weet ook dat ik het met
sommige dingen totaal niet eens ben en dat we elkaar op sommige
punten soms best kunnen vinden. Maar mijn vraag was als volgt. Als we
minder dieren hebben – we hebben nu relatief veel dieren in Nederland,
die heel veel van die reststromen opeten – dan betekent dat niet dat de
consument minder gaat consumeren. De voedselproductie voor de mens
stijgt met het stijgen van het bevolkingsaantal. Mensen moet namelijk
eten. Die reststromen blijven dus in stand. Als je minder dieren hebt, wat
gebeurt er dan met die reststromen? Ik snap wel wat de heer De Groot
zegt, namelijk dat hij wil dat die reststromen naar de dieren gaan ...
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
... maar als je minder dieren hebt en de levensmiddelenproductie blijft
zoals die is, wat doen we dan met het restant aan restproducten die we
dan niet meer aan die dieren kunnen geven?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik maak even een eenvoudig sommetje. Stel dat de helft van het voer voor
varkens en kippen bestaat uit niet-kringloopwaardig voer – dat zijn dus die
granen – en dat de andere helft die reststromen zijn. Als je de veestapel
dan zou halveren, betekent dat dat je 100% reststromen kunt voeren. Dat
is het idee. Maar ik ben blij dat ook de BoerBurgerBeweging erkent dat we
ontzettend veel dieren in Nederland hebben. Dus ik denk dat we langzaam
dichter bij elkaar komen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nee, hoor, helemaal niet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

22

De heer Bisschop (SGP):
De fierheid waarmee collega De Groot presenteert dat wij het eerste land
ter wereld zijn dat de markt probeert te veranderen, riep bij mij toch wel
enige bedenkingen op, moet ik eerlijk zeggen. Op welke manier zijn in de
visie van D66 de risico’s afgedekt die hiermee gepaard gaan, namelijk dat
de voedselvoorziening in gevaar komt en de agrarische sector naar de
knoppen gaat? Op welke manier heeft D66 voorzien in het afdekken van
die risico’s? Want als dat gebeurt, hebben we die miljoenen slachtoffers
als gevolg van voedselgebrek, waarvan D66 zegt die te willen voorkomen.
Tot zover mijn eerste vraag.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De SGP grossiert niet in understatements, zal ik maar zeggen. Feit is dat
de wijze waarop we nu de voedselproductie hebben georganiseerd in
Nederland, niet meer houdbaar is. Dat zei het vorige kabinet al. Die
schreef dat op: «niet meer houdbaar zoals het nu is». Dat betekent dat we
iets moeten doen. Er is crisis, we moeten gaan handelen, om boeren de
ruimte te kunnen geven. Boeren zitten nu helemaal aan het eind. Er wordt
afgewenteld op het inkomen van de boer, in negatieve zin, en er wordt
afgewenteld op de omgeving. 7 miljard euro schade per jaar wordt via de
boeren afgewenteld, door de verwerkende industrie en de retail. Dat moet
stoppen. Dat zijn gewoon de feiten, waar ook de SGP naar zou moeten
kijken en waarvan zij zou moeten zeggen: goh, kunnen we die boer nou
niet een beter leven geven met minder druk tot intensivering, minder druk
tot schaalvergroting en een beter inkomen? Dat is waar het over gaat. Dat
is niet makkelijk om te doen, want dat is inderdaad nog nooit gedaan,
maar dit coalitieakkoord geeft dit kabinet de mogelijkheid om te zeggen:
retail, we gaan een wet voorbereiden waarin staat dat jullie volledig
transparant moeten worden over hoe duurzaam, inclusief een eerlijke
prijs, jullie assortiment is; dat moet ook worde gelabeld. Zo voorkomen
we ook dat het via het buitenland komt. Er zijn dus wel ideeën. Dus denk
mee, zou ik zeggen, want het is echt in het belang van de boeren waar u
ook voor staat.
De heer Bisschop (SGP):
Ook ik constateer dat de heer De Groot geen antwoord geeft op mijn
vraag. Hij verlegt de discussie naar het frame alsof de SGP niet ervoor zou
pleiten om toe te werken naar een nieuwe balans tussen natuur, milieu en
landbouw. De heer De Groot weet van eerdere bijdragen van de SGP dat
wij daar al jarenlang voor pleiten. Alleen, wij proberen het op een andere
wijze in te vullen dan D66. Dat is een constatering, nog afgezien van
bepaalde foutieve vooronderstellingen. Alsof akkerbouw en veeteelt
zomaar eventjes qua grondgebruik ingewisseld kunnen worden. Dat is
helemaal niet zo. En alsof een substantieel deel van het voer voor vee
voor menselijke consumptie geschikt zou zijn. Ik verwijs kortheidshalve
naar een studie uit 2019 van de FAO waarin dat allemaal ontkracht wordt.
Daarom herhaal ik mijn vraag: wat dient volgens D66 te gebeuren om de
immense risico’s af te dekken waarmee de aanpak van D66 – want daar
gaat het om – gepaard gaat, namelijk de risico’s ten aanzien van de
voedselvoorziening en het kapotmaken, vernielen en teloor laten gaan van
de agrarische sector?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Die laatste kwalificatie werp ik natuurlijk verre van mij, want het gaat juist
om het bieden van perspectief. Als je met ideeën komt die door het
kabinet worden uitgevoerd en zegt dat je daarmee de sector kapotmaakt,
misken je de problematiek waar de sector nu in zit. Natuurlijk brengt een
transitie een risico met zich mee. Dat moeten we ook erkennen. Je weet
namelijk wat je hebt, maar je weet niet wat je krijgt. Dus ik begrijp boeren
die zeggen: geef mij maar duidelijkheid over wat het gaat worden. Dat is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

23

ook precies de oproep van D66 aan de Minister. Wat betreft het onderzoek
van de FAO: dit geeft ook maar weer aan dat je heel precies moet zijn over
wat nou kringloopwaardig voer is of, nog beter, een kringloopwaardige
benutting van akkerbouwgrond. Want daarover gaat het, en dat wordt in
die studie door elkaar gehaald, omdat die nog uitgaat van het bestaande
model. Er is dus nog heel veel te doen, maar ik zeg tegen de SGP: de
woorden die u gebruikt vind ik eigenlijk on-SGP-achtig. Op dit moment
hebben we een groot probleem met onze agrarische sector, ook economisch. Juist D66 en andere partijen zetten zich in voor de toekomst van de
boer, maar ook voor de aarde. Dat zou u zich ook moeten aantrekken.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Groot. Voordat ik het woord geef aan de heer
Wassenberg, wijs ik de collega’s erop dat we nog zeven sprekers hebben
met elk vijf minuten. We willen de Minister natuurlijk ook nog de
gelegenheid geven voor zijn beantwoording. Dus laten we in interrupties
en antwoorden echt even kort en bondig zijn. Anders lopen we het risico
dat we de tweede termijn wellicht moeten voortzetten in de plenaire zaal
bij het tweeminutendebat. Ik zie toch nog een derde interruptie van de
heer Bisschop. Dat mag, want hij heeft er vier. De derde interruptie van de
heer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Ik werp verre van mij dat ik D66 zou verwijten dat zij toewerken naar de
teloorgang van de agrarische sector. Ik vraag naar de inventarisatie van de
risico’s op die punten, namelijk de aantasting van de voedselvoorziening
en het mogelijk verdwijnen van de agrarische sector. Ik hoor tot nu toe op
geen enkele manier enige reflectie of verantwoording van D66 hoe daar
dan over doorgedacht is. Dat risico kunnen we toch niet lopen? Ik neem
aan dat we elkaar op dat punt in elk geval kunnen vinden.
De voorzitter:
Een bondige reactie van de heer De Groot – als hij daar behoefte aan
heeft, natuurlijk.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Nogmaals, er zitten grote risico’s aan de huidige voedselproductie, ook
voor de voedselvoorziening. Veevoer aan dieren geven is namelijk
inefficiënt gebruik van de aarde. Daar kun je geen 10 miljard mensen mee
voeden. Ga de wetenschap erop na. Dat is één. Het tweede is het
volgende. Ja, als je een transitie ingaat, brengt dat risico met zich mee.
Daarom zijn ook die miljarden gereserveerd voor een transitiefonds, om
ook risico’s bij banken enzovoort af te dekken. Een risico voor de
voedselvoorziening lijkt me echt ondenkbaar, want juist die voedselvoorziening is gebaat bij de omslag naar kringlooplandbouw.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik kijk rond. We gaan naar de heer Wassenberg van de Partij
voor de Dieren voor zijn bijdrage.
De heer Wassenberg (PvdD):
Dank, voorzitter. Er is een crimineel tekort aan leiderschap als het gaat om
klimaat. Voordat u denkt «nou, de Partij voor de Dieren gaat er meteen
lekker fel in»: dat zijn niet mijn woorden, maar die van secretaris-generaal
Guterres van de Verenigde Naties. Hij zei dat vorige maand bij het
verschijnen van het laatste klimaatrapport van het IPCC. Maar ik onderschrijf zijn woorden wel. We moeten veel meer doen en we moeten het
veel sneller doen, ook in Nederland, want ook hier is de CO2-uitstoot in de
landbouw in 2021 zelfs gestegen. Het PBL waarschuwde onlangs opnieuw
dat de klimaatdoelen voor de landbouw niet gehaald zullen worden met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

24

de vrijblijvende maatregelen uit het coalitieakkoord. Toch is er vanuit de
agro-industrie en vanuit sommige politieke partijen juist een luide roep
om klimaatplannen in de ijskast te zetten vanwege dreigende voedseltekorten.
De rapporten uit Wageningen die de Minister naar de Kamer stuurde,
laten zien dat er in Europa geen voedseltekorten zullen ontstaan. Wel is er
een probleem met de beschikbaarheid van veevoer. We lazen vorige week
zelfs dat Nederlandse veehouders aan het hamsteren zijn geslagen. Maar
we zijn blij dat de Minister voet bij stuk houdt en zich niet gek laat maken
door partijen die niet in willen zetten op voedselzekerheid, maar op
vleeszekerheid. Want voor de vleesproductie wordt een onevenredig groot
beslag gelegd op de wereldvoorraad granen. Meer dan de helft van de
Europese graanproductie gaat naar veevoer. Als je breder kijkt, zie je dat
zelfs 60% van het Europese akkerland ingezet wordt voor veevoer. Dat
betekent een enorme voedselverspilling. Het is al eerder gezegd. Als
Europa meer zou focussen op plantaardige productie voor menselijke
consumptie, zouden we met minder landbouwgrond meer voedsel
kunnen produceren. Dan neemt ook de uitstoot van broeikasgassen af en
wordt de schadelijke invloed op de natuur verminderd. Bovendien worden
we als land veel minder afhankelijk van het buitenland voor de import van
veevoer. Dat heet een win-win-win-winsituatie. Ik hoop dat u hebt
meegeteld. Tot slot biedt het boeren toekomstperspectief.
De voorzitter van de Duitse LTO – dat heet daar het Deutscher Bauernverband – stelde eerder dit jaar dat de opmars van een plantaardig
eetpatroon goede kansen biedt voor boeren en dat het voor de landbouw
uiteindelijk meer voordelen dan nadelen kent. Dat is de vijfde win. Deelt
de Minister de visie dat genoeg betaalbaar voedsel voor mensen
belangrijker is dan het verbouwen van veevoer? Gaat hij er dan ook voor
zorgen dat we zo snel mogelijk inzetten op het verkleinen van het aantal
dieren in de veehouderij, zodat er minder veevoer nodig is en er meer
grond gebruikt kan worden voor de teelt van voedselgewassen voor
menselijke consumptie?
Voorzitter. Niet alleen de productie maar ook de consumptie van vlees
moet versneld worden aangepakt. Complimenten voor de Minister dat hij
daar nu eindelijk een begin mee wil maken. De eiwittransitie is al dertien
jaar geleden tot kabinetsbeleid benoemd, maar er is nooit eerder werk van
gemaakt. Nu dus wel. Sterker nog, iedere poging die in het verleden werd
gedaan om vleesvermindering aan te kaarten werd meteen de kop
ingedrukt. Zo werd de klimaatcampagne Iedereen doet wat gecensureerd
door het Ministerie van Landbouw, omdat het te gevoelig zou liggen. En
nog steeds worden er miljoenen euro’s aan Europees geld gestoken in
vlees- en zuivelreclames, zodra de vleesconsumptie begint te dalen.
Het is dus goed dat de Minister nu onderzoek doet naar een mogelijke
vleestaks, maar we zien meteen de oude reflexen: «Kom niet aan de
gehaktbal! Voedsel moet betaalbaar blijven!» Maar waar was de VVD toen
de btw-verhoging op alle levensmiddelen werd doorgevoerd? Dat leidde
bijna tot de hoogste prijsstijging van voedsel in tien jaar tijd. Wanneer
hebben de partijen die nu moord en brand schreeuwen, gewezen op de
4,5 miljard euro die de vleesconsumptie in Nederland aan schade
oplevert? Dat heeft CE Delft in 2019 berekend. Dat betalen nu alle
belastingbetalers. Wat echt zoden aan de dijk zal zetten in het betaalbaar
houden van gezond voedsel, is het plan om de btw op groente en fruit
helemaal af te schaffen. We vragen aan de Minister om hier versneld werk
van te maken. De btw-verhoging op voedsel werd vier jaar geleden door
het vorige kabinet in een jaar geregeld. De btw-verlaging op groente en
fruit schijnt meer tijd te kosten, maar losse groente en fruit, dus geen
complexe producten, zouden toch snel onder het 0%-tarief gebracht
kunnen worden?
Ten slotte, voorzitter. De Minister komt nog met een brief over de
Eiwitstrategie. We doen graag een aantal suggesties: investeren in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

25

plantaardige eiwitinnovaties, de teelt van plantaardige eiwitten voor
menselijke consumptie stimuleren en de catering bij overheidsinstanties
standaard plantaardig maken, waarbij vlees en zuivel beschikbaar zijn
voor wie er expliciet om vraagt.
Als laatste, voorzitter, de glastuinbouw, of eigenlijk de gastuinbouw. In de
sierteelt werden het afgelopen jaar bloemen gekweekt op Russisch gas.
Dat gebeurde door Oost-Europese arbeidsmigranten. Die bloemen
werden dan verkocht aan Rusland. Nu dus niet meer. Ik roep de Minister
op om in zijn brief over de verduurzaming van de glastuinbouw in te gaan
op de omschakelsubsidie voor telers die willen omschakelen naar
voedselproductie in onverwarmde kassen. Dat zou een heel belangrijke
stap zijn naar een duurzame en regionale voedselproductie voor menselijke consumptie.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Wassenberg, voor uw bijdrage. Dan is het woord aan
mevrouw Beckerman van de SP.
Mevrouw Beckerman (SP):
Dank u wel, voorzitter. Wat de SP-fractie betreft is het goed dat we
vandaag de tijd nemen om onder andere te kunnen spreken over onze
voedselzekerheid. Volgens mij is dat een onderwerp dat zeker in relatie tot
de oorlog in Oekraïne, vandaag al veel aangehaald, zeer belangrijk is om
te bespreken. Ik heb daar een aantal opmerkingen en vragen over.
We hebben in ons land over het algemeen het geluk dat de toegang tot
voedsel wijdverspreid is. Uiteraard bestaan er grote verschillen. Maar met
de verschrikkingen van de oorlog op ons continent in het achterhoofd is
het volgens mij van zeer groot belang om ook dit goed onder de loep te
nemen en kritisch te bekijken. Wat zijn de gevolgen van de oorlog tot nu
toe voor de Europese voedselproductie en -prijzen? Hoe gaat dat de
Nederlandse consument beïnvloeden? Hoe is Nederland van plan om om
te gaan met onze afhankelijkheid van bijvoorbeeld kunstmest of veevoer?
Op welke manier gaan consumenten beschermd worden tegen te hoge
voedselprijzen? De stijging van de voedselprijzen raakt uiteraard ook in
Nederland de ene groep harder dan de andere groep. Wat doen we voor
lagere en middeninkomens die te maken krijgen met sterk stijgende
prijzen voor eten en drinken? Ik sluit me aan bij de vraag van de heer
Wassenberg of we die 0% btw op groente en fruit niet nu al kunnen
invoeren. Zo nee, wat zijn dan de belemmeringen? We snappen alle
moeilijkheden met varianten, maar we vinden dat dat juist nu in een
versnelling zou moeten komen.
Voorzitter. Waar ik me zorgen over maak, is dat er sinds het uitbreken van
de oorlog een zeer sterke lobby op gang is gekomen, die zich keert tegen
de verduurzaming van onze landbouwsector. Kan de Minister hier zijn
visie op geven? Is hij het ermee eens dat, als de oorlog ons iets leert over
voedselzekerheid, dat vooral is dat verduurzaming en onafhankelijkheid
niet snel genoeg kunnen gaan? Het IPCC, de onderzoeksgroep klimaat van
de Verenigde Naties, rapporteerde vorige maand opnieuw dat de
gevolgen voor de mensheid op korte termijn al desastreus kunnen zijn als
daadkracht uitblijft. Dit raakt voor een zeer belangrijk deel onze voedselzekerheid. Ons productiesysteem is een van de oorzaken van de klimaatproblemen, waar we mee te maken hebben en nog meer zullen krijgen. Is de
Minister het daarmee eens? Moet het streven niet zijn dat we, zoals tal van
natuurorganisaties op dit moment zeggen, met de transitie naar een
natuurvriendelijke landbouw werken aan voedselzekerheid nu en in de
toekomst? Hoe afhankelijk is Nederland van andere landen? Wat gaan we
doen om die afhankelijkheid te verkleinen? Is daar al een plan van aanpak
voor? Graag een reactie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

26

De alarmbellen die afgaan als het gaat om de wereldwijde voedselzekerheid, gaan ook af bij Raad voor de leefomgeving en infrastructuur als
het gaat om de natuur. Eigenlijk is de harde constatering dat het slecht
gaat met de natuur in ons land. «De natuur verdwijnt en verschraalt.» En
nog een citaat: «In Nederland verdwijnt meer natuur dan gemiddeld in
Europa.» Die conclusies stemmen weinig optimistisch. Wat is de reactie
van de Minister op dit rapport? Hoe denkt de Minister over de conclusie
van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur dat het Rijk de
Nederlandse natuur vooral als kostenpost ziet? Is hij het eens met de
aanbeveling dat overheden beter en meer moeten samenwerken in plaats
van elkaar als concurrent te zien? Dat zal de Minister toch aanspreken als
voormalig gedeputeerde en ooit collega-Statenlid. Overweegt hij op basis
van deze aanbevelingen om met zijn collega van Financiën te bekijken
welke fiscale maatregelen getroffen kunnen worden om verdere natuurschade tegen te gaan? Graag een reactie.
Als laatste punt, als dat nog mag, voorzitter, iets in het kader van
dierenwelzijn. Vorig jaar is heeft de vorige Minister van LNV een stuurgroep over het aankomende verbod op het doden van eendagshaantjes in
het leven geroepen. Deze stuurgroep zou in het voorjaar met een bericht
komen. Is daar al iets over te melden? Kan de Kamer worden ingelicht
voor het debat Dierenwelzijn dat volgende maand gepland staat? Ik zie de
voorzitter heel moeilijk kijken.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Beckerman. Dan is het woord aan de heer Bisschop
van de Staatkundig Gereformeerde Partij voor zijn bijdrage.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank u wel. Het is al eerder opgemerkt: de oorlog in Oekraïne
laat zien hoe kwetsbaar de internationale voedselzekerheid is en hoe
belangrijk de zekerheid van voedselproductie is. Tegelijkertijd hebben wij
hier in Nederland te maken met een verduurzamingsopgave, eigenlijk in
heel Europa. Het is de uitdaging ervoor te zorgen dat de voedselproductie
op peil blijft en ondernemers dus kunnen meeschakelen. Maar als we dan
kijken naar de Green Deal, dan zien we 20% minder tarweproductie en
twee derde minder tarwe-export. Dat gaat dus de verkeerde kant op. De
Kamer heeft de regering herhaaldelijk gevraagd om de Green Deal kritisch
te beoordelen, maar daar zie ik nog niet zo gek veel van. Hoe gaat de
Minister aan deze moties uitvoering geven?
Voorzitter. De coalitie wil bindende afspraken om de positie van de boer in
de keten te versterken. Alle lof daarvoor. Van harte ondersteund. Mijn
vraag aan de Minister is concreet: waar zet hij op in? Hoe gaat hij dat
vormgeven? Gaat hij markt- en prijsafspraken over verduurzaming
mogelijk maken en borgen dat tegenover verduurzamingseisen een
redelijke prijsverhoging staat? Of gaat hij net als in Frankrijk ervoor zorgen
dat de huidige kostprijsstijgingen doorberekend worden?
Voorzitter. Dan wil ik toch even de vleesheffing noemen. Daar was wat
commotie over. De Minister wil de effecten van een vleesheffing op de
consument met een terugsluis naar de boer onderzoeken. Achter een
bureau klinkt dat misschien als een goed idee om de inkomens van
boeren te verbeteren. Tegelijkertijd roept het heel veel vragen op. Hoe
voorkom je bijvoorbeeld dat er wordt gekozen voor een vegaburger met
zout en verzadigd vet, die aanzienlijk ongezonder is dan een stukje
kipfilet? Hoe voorkom je ongewenste verschuiving naar verwerkte
vleesproducten als frikandellen? Een vlakke heffing maakt sterrenvlees
onbetaalbaar. Daar zul je dus in moeten differentiëren, maar bij een
gedifferentieerde heffing is het enorm lastig om te bepalen wat meer of
minder duurzaam geproduceerd is. Zo kan meer dierenwelzijn wel
degelijk een grotere milieudruk tot gevolg hebben. Hoe wordt dat in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

27

geheel verdisconteerd? Hoe wordt een volledige terugsluis langjarig
gegarandeerd? Hoe wordt voorkomen dat vlees alleen voor the happy few
wordt? Kortom, wat wil de Minister nu precies bereiken met het beoogde
onderzoek?
De aanpak van voedselverspilling moet echt prioriteit krijgen.
De voorzitter:
Ik zie nog een interruptie van de heer Grinwis, ChristenUnie.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
De uitvoeringsvragen van de heer Bisschop zijn zeer terecht. Het zijn stuk
voor stuk relevante vragen. Mag ik uit het feit dat hij die vragen stelt,
concluderen dat de SGP voor het principe is om negatieve externe
effecten, zoals de impact op de leefomgeving en het klimaat, die niet goed
in de prijs tot uiting komen, wel goed in de prijs tot uiting te laten komen?
Nu krijgt de boer in de keten te weinig. Deelt de SGP het principe dat, als
dat wordt opgehaald, dat terug moet naar de boer?
De heer Bisschop (SGP):
Laat ik het zo formuleren. Dat is mij te eenvoudig geformuleerd. Ik vind
dat er een eerlijke prijs betaald moet worden, zeker. Tegelijkertijd heb ik bij
alle groeiende lasten voor midden- en lagere inkomens ook grote zorgen
over de toegankelijkheid tot een gezond voedselpakket. Daarom is een
«ja» of «nee» mij op dit moment te kort door de bocht. Ik vind het op zich
begrijpelijk dat erover nagedacht wordt en dat er ook eens goed gekeken
wordt naar de werkelijke milieudruk van vleesproductie en dat soort
zaken, want daarover zijn allerlei fabeltjes in omloop. Dat vind ik op zich
goed. Dat kan bijdragen aan een goede besluitvorming. Maar dat wil niet
zeggen dat je via een vleestaks de positie van de boeren zou moeten
verbeteren of dat dat de enige weg zou zijn. Het is misschien een wat vaag
en onbevredigend antwoord, maar zo zitten wij er op dit moment in.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik ervaar dit antwoord wel als een handreiking vanuit de SGP. De heer
Bisschop loopt hier langer rond dan ik, maar zolang ik op een boerenerf
kom – en dat is allang – is de duizenddollarvraag toch wel: «Hoe krijgen
wij als schakel in de keten die er het meeste werk in stoppen, een betere
positie in die keten? Hoe krijgen wij een eerlijke prijs voor ons product?»
Al tig jaar is de vraag hoe we dat goed bij die boer krijgen. Dus ik ervaar
het antwoord van de Bisschop als dat er uitvoeringsvragen aan zitten.
Inderdaad, het is nooit het goede moment om een prijsverhoging door te
voeren, want dat raakt sommige mensen harder dan andere. Dat weet ik.
Er is nooit een goed moment, maar ik hoor ook geen principieel nee tegen
dit middel, omdat wij allebei het doel steunen om de boer een betere
positie in de keten te geven en uiteindelijk een betere prijs. Dat lukt al tig
jaar niet in die keten zelf. Ik hoor dat het middel niet bij voorbaat moet
worden uitgesloten. Dat vind ik winst.
De heer Bisschop (SGP):
Ik ben blij dat ik collega Grinwis blij heb kunnen maken. De herformulering van mijn standpunt was wel een wat optimistische ChristenUnieinterpretatie, zal ik maar zeggen. Daar ging het in ieder geval mee
gepaard. Mijn reserves zijn groter dan uit uw samenvatting blijkt; laat ik
dat maar zeggen. Ik vraag mij wel ronduit af of een vleestaks de manier is
om de positie van de boer in de keten te verbeteren. Er zijn zeker ook
andere manieren die aangewend kunnen worden.
De voorzitter:
Meneer Bisschop, vervolgt u uw betoog.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

28

De heer Bisschop (SGP):
Ja, zeker. Dan de aanpak van de voedselverspilling, die grote prioriteit
verdient. Ik geef één voorbeeld, waar ik graag een concrete vraag aan wil
verbinden. Er worden jaarlijks tientallen miljoenen bananen vernietigd die
de haven van Rotterdam binnenkomen, omdat er te veel te ver gerijpte
bananen tussen zitten. Die zijn nog prima. Normen en importtarieven
belemmeren de verwerking tot bananenpuree, begrijp ik van deskundigen. Dit is een bananenkrommende verspilling. Mijn vraag aan de
Minister is: kan er door de Minister niet bekeken worden of je dit soort
zaken, heel concreet deze casus over bananen, niet op een fatsoenlijke
manier toch gewoon in de voedselketen kunt inbrengen? Maar goed, dit is
maar één voorbeeld. Daar laat ik het even bij. Het geldt soms ook voor
andere producten.
Voorzitter. Dan de regels voor bioverkoop. De ambitie is dat de verkoop
van bioproducten toeneemt; dat is goed. Maar we zien ook dat het
tegendeel gebeurt, namelijk dat door de strenge uitwerking van de
Europese bioverordening, supermarktketens en winkeliers een stapje
terug doen en liever reguliere producten verkopen. Ik heb weleens
begrepen dat omliggende landen daar wat minder streng mee omgaan.
Mijn vraag aan de Minister is: wat kan hij doen om werkbare regels te
creëren waardoor de verkoop gestimuleerd wordt?
Voorzitter. Dan het zevende actieprogramma Nitraatrichtlijn.
De voorzitter:
Kunt u dan tot een afronding komen, meneer Bisschop?
De heer Bisschop (SGP):
Ik kom tot een afronding. We zijn behoorlijk geschrokken van het
addendum op dat actieprogramma. Ik vat de vraag als volgt samen. Hoe
denkt de Minister dat er nog een kringlooplandbouw gecreëerd kan
worden als dit addendum werkelijkheid wordt?
Voorzitter. Tot slot heb ik een vraag over de motie over de fiscale
klimaatreserve en verevening van inkomen in verband met mogelijk
extreme weeromstandigheden. In het verleden is daarover een motie
aangenomen. Dit is een fiscaal probleem. Daar ben ik het helemaal mee
eens. Maar is de Minister bereid om alsnog uitvoering te geven aan die
motie en in overleg met het Ministerie van Financiën tot een goede
aanpak te komen?
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bisschop, voor uw bijdrage. Ik kijk naar mevrouw Van
der Plas van BBB voor haar bijdrage.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel, voorzitter. Voorzitter en inwoners van Nederland. 0,3% van de
bevolking zorgt voor het eten van die andere 99,7%. Omdat zij, ook
vandaag, zorgen voor onze maaltijden – daar past een stukje vlees
overigens prima in als onderdeel van een gebalanceerd voedingspatroon – kunnen wij hier praten over voedsel en klimaat. Wij hoeven
vandaag niet de koeien te melken, niet de akkers te zaaien, niet de varkens
te voeren, geen controleronde te doen in de kippenstal en niet met onze
kotter uit te varen om ervoor te zorgen dat de burgers in Nederland dit
weekend weer een lekker visje kunnen kopen op de markt. Wij moeten er
wel voor zorgen dat onze boeren, tuinders, vissers en telers behouden
blijven voor de voedselproductie. Wij moeten strijden voor hun bestaansrecht, althans ik vind dat dat moet. Zolang ik hier zit, zal ik dat blijven
doen. Wellicht denken anderen daar anders over.
Voorzitter. De voedselvoorziening staat wel onder druk en echt niet alleen
door de oorlog in Oekraïne. De voedselzekerheid staat al jaren onder druk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

29

Dat meldde ook de Global Food Security Index vorig jaar. Al jaren lijden
honderden miljoenen mensen honger en al jaren is de wereldvoedselvoorraad beperkt. Collega Bromet zei laatst: gek dat we het hier de laatste
vier jaar nooit over voedselzekerheid hebben gehad. Dat klopt niet
helemaal. Dat moet zijn: de laatste drie jaar. Ik noem dit namelijk al vanaf
dag één dat ik hier in de Kamer kwam. Dat betekent niet dat er toen naar
geluisterd is, maar dat terzijde.
Voorzitter. Dure grondstoffen ...
De voorzitter:
Er is een interruptie van mevrouw Bromet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik heb een vraag. Denkt mevrouw Van der Plas dat het consumptiepatroon
dat we hier in Nederland hebben, houdbaar is om de wereld te blijven
voeden?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik ga niet over het consumptiepatroon van mensen. Ik ga alleen over mijn
eigen consumptiepatroon. De varkensvleesconsumptie is bijvoorbeeld al
gedaald van 37,2 kilo in 2005 naar ongeveer 36 kilo in 2019. Het consumptiepatroon verandert dus al. Ik vind in zijn algemeenheid, maar dat is mijn
persoonlijke mening – zo probeer ik zelf ook te leven – dat we ons wel af
en toe moeten afvragen: moet alles? Moeten we alles willen? Moeten we
alles willen hebben? Moeten we drie keer per jaar op vakantie? Moeten
we op citytrip naar Barcelona voor een tientje? Moeten we per se naar
Oostenrijk gaan als daar geen sneeuw ligt en de bergen worden voorzien
van sneeuw met skikanonnen? Moet dat altijd? Moeten we die slippertjes
voor € 2,50 bij de Action hebben? Snap je? In zijn algemeenheid vind ik
dat wij hier in Noordwest-Europa weleens mogen kijken naar ons eigen
consumptiegedrag. Daar ben ik het volledig mee eens. Maar wat mensen
op tafel zetten aan eten, moeten ze zelf weten. Ik zie liever dat het via
voorlichting en informatie gaat, waardoor mensen goed worden geïnformeerd. Ik ben een warm voorstander van voedselonderwijs op scholen
vanaf groep 1, inclusief kooklessen, om kinderen te leren met verse
producten, bij voorkeur uit Nederland, te werken en gezond te eten. Daar
heb ik wel ideeën over.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas vervolgt haar betoog.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Voorzitter. Dure grondstoffen zijn een aanslag op de voedselzekerheid.
Waar aan mij steeds wordt gevraagd of ik het telen van veevoer niet
inefficiënt vind omdat die grond ook voor humane consumptie gebruikt
kan worden, terwijl vlees, eieren en zuivel ook humane consumptie
betreft, lees ik gisteren in de krant een berekening van de Duitse milieuorganisatie Transport & Environment waaruit blijkt dat er in Europa dagelijks
10.000 ton tarwe in biobrandstoffen verdwijnt in de benzinetank. Er
verdwijnt elke dag 10 miljoen kilo humaan voedsel in de benzinetank!
Want: klimaat. Ik vind dat bizar.
Dan de vleestaks. In een tijd dat mensen hun rekening niet meer kunnen
betalen, stuurt de Minister de Kamer een brief waarin staat dat er wordt
onderzocht of er een vleestaks ingevoerd kan worden. Hoe weinig
empathie en voelsprieten heb je dan voor wat er op dit moment in de
samenleving aan de hand is, vraag ik me af. We zullen nog debatteren
over de vraag of een vleestaks wel of niet nuttig is, maar om in deze tijd
zo’n brief te sturen: ik heb er geen woorden voor. Vele mensen kunnen al
niet elke dag vlees op tafel zetten. Heeft deze Minister wel door wat zich
momenteel bij de gewone hardwerkende Nederlanders afspeelt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

30

Dan die betutteling. De overheid wil zo graag bepalen wat inwoners
moeten eten. Onbewerkte producten worden daarbij ingeruild voor
mechanisch gefabriceerde vegaburgers vol zout, vet en toevoegingen.
Deze Minister heeft volgens mij zijn prioriteiten niet helemaal goed
afgesteld staan. Hoe groot is de klimaatafdruk van die tofuburger, die vol
zit met producten die vanuit de hele wereld zijn geïmporteerd? Heeft de
Minister weleens achter op zo’n pakje vleesvervangers gekeken? Waarom
wordt niet nu gewoon de btw op groente en fruit verlaagd? Belastingverhogingen zijn kennelijk makkelijker in te voeren dan belastingverlagingen.
Weten welk concreet resultaat met verduurzaming wordt bereikt, doen we
niet. Is de Minister voornemens om de impact van de verduurzaming te
laten meten en daarbij ook de beheerders van topkeurmerken te
betrekken? Het is volgens de Minister niet eenvoudig om voor het
transitiefonds de streefwaardes te bepalen op het gebied van verduurzaming. Heeft de Minister al overwogen om gebruik te maken van de
eisen uit certificatieschema’s van de topkeurmerken, waarin concrete
streefwaarden al zijn opgenomen? Hoe ziet de Minister de uitvoering van
de Farm to Fork-strategie en dan met name de doelstellingen naast die
van de biologische teelt, zoals de reductie van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en antibiotica? Zou de Minister voor de uitvoering
van deze strategie niet meer aansluiting moeten zoeken bij bestaande
instrumenten en marktinitiatieven, zoals certificatieschema’s voor de
gangbare landbouw?
Voorzitter. Er worden ontzettend veel plannen en regels uitgestort over
deze sector. Snapt de Minister dat de rek er een keer uit is voor wat er op
een boerenerf gedaan kan worden? Ik heb een kleine opsomming: het
GLB, het zevende actieprogramma, de grondgebonden melkveehouderij,
de mestverwerking door de intensieve sectoren, het verlagen van
productieplafonds, het vastleggen van onhaalbare KDW’s in een wet, het
naar voren halen van doelen, een rigide interpretatie van waterkwaliteitsdoelen, afrekenbare doelen op het gebied van klimaat voor de landbouw,
doelen op het gebied van biodiversiteit, Farm to Fork, de green deals, het
verminderen van gewasbescherming, en wind op zee, waardoor
visgronden voor onze vissers verdwijnen.
Over de vissers gesproken: vissers worden in Frankrijk tegemoetgekomen
door de overheid, maar krijgen hier nul op het rekest. Kan de Minister
aangeven waarom hij het Franse voorbeeld niet volgt? Volgens mijn
informatie kunnen wij namelijk per bedrijf € 35.000 steun geven.
De voorzitter:
Kunt u afronden, mevrouw Van der Plas?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
O, ik had nog heel veel. Ik moet keuzes gaan maken. Iedereen moet keuzes
maken.
De voorzitter:
Het kan nog in de nazit.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ja, dat is goed. Nou, we hebben straks ook nog een tweede termijn.
Kan de Minister aangeven waarom hij niet reageert op een verzoek van de
visserijsector om steun?
Hoelang heb ik nog, voorzitter?
De voorzitter:
U bent echt al even over uw tijd heen, dus ik wil u verzoeken om af te
ronden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

31

Mevrouw Van der Plas (BBB):
O nee, ik heb niet heel veel meer. Dat leek maar zo. Ik heb nog maar heel
weinig.
Voorzitter ...
De voorzitter:
Nee, mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
... er staat ook nog een addendum op de agenda, dat niet mals is, terwijl
dat al lang en breed aan het nitraat ...
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas, ik zou willen voorstellen ... Ik kan me zo
voorstellen dat er een tweeminutendebat wordt aangevraagd. Dan zal de
Minister ook aanwezig zijn. Wellicht dat u de vragen dan nog aan hem
kunt stellen. Wellicht kan het nog in een interruptie, want die gelegenheid
heeft u straks natuurlijk ook nog.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Misschien heeft de heer Mulder nog een leuke interruptie voor mij? Of de
heer De Groot? U bent altijd welkom om een interruptie te plegen.
De voorzitter:
Nee, die is ook al door zijn interrupties heen. Het gaat vlot. Ik dank u voor
uw bijdrage. Het woord is aan de heer Thijssen van de Partij van de
Arbeid.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Ik begin met een quote van de directeur van het
Wereldvoedselprogramma van afgelopen week bij de Veiligheidsraad van
de Verenigde Naties. «We would have never dreamed anything like this
would be possible. And it’s not just decimating Ukraine and the region. It
will have a global impact beyond anything we’ve seen since World War II.
The conflict in Ukraine is triggering a wave of collateral hunger elsewhere
in the world. Global food prices have increased sharply since the onset of
the conflict – reaching an all-time high in February 2022. These hikes will
affect local food prices and further limit access to food for millions of
people who are already under stress because of food inflation in their
countries.»
In eerste instantie is dit natuurlijk iets voor de Minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Ik ben ook met haar in gesprek
over de ontstane voedselcrisis. Maar de landbouwsector kan en moet,
volgens de PvdA-fractie, hier ook werk van maken en er iets aan doen.
Deelt de Minister het enorme gevoel van urgentie met de PvdA-fractie
over deze crisis, die in volle vaart op ons af komt? Wil hij kijken of hij hier
meer aan kan doen, zodat we niet alleen kijken naar de Minister voor
BuHa-OS?
In de geannoteerde agenda voor de LNV-Raad benoemt de Minister twee
maatregelen die besproken zullen worden – ik meen op 7 april – namelijk
de landbouwcrisisreserve en de particuliere opslag van vlees. Mijn vraag
aan de Minister is: is dat voldoende? Is dat voldoende om deze crisis af te
wenden en te zorgen dat die miljoenen mensen wereldwijd wél te eten
hebben?
Ik las een paar dagen geleden op de site van de NOS dat boeren nu
veevoer inslaan om toekomstige prijsstijgingen te ontlopen. Dat lijkt slim,
maar het zorgt er natuurlijk alleen maar voor dat de prijzen verder stijgen
en dat mensen in andere landen het nog moeilijker krijgen om honger te
ontlopen. Wat vindt de Minister hiervan? Kan de Minister hier iets aan
doen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

32

5 kilo plantaardig voedsel levert ongeveer 1 kilo vlees. Het ligt er een
beetje aan welk vlees. Maar het is al vaker ter sprake gekomen dat
plantaardig voedsel een stuk efficiënter is dan dierlijk voedsel. Daarom is
het beter om plantaardig voedsel te verbouwen voor directe humane
consumptie, want dan houden we meer eten over voor al die miljoenen
mensen wereldwijd. Ik zei het al in een interruptie: twee derde van de
EU-landbouwgronden is bestemd voor het verbouwen van veevoer. Wat
kan de Minister doen om 10% aan te wenden voor directe humane
productie? Want er zijn nu scenario’s die laten zien dat we, als we dat voor
elkaar krijgen in de EU, er met de landbouwsector inderdaad voor kunnen
zorgen dat we deze voedselcrisis wereldwijd tegengaan. Kan hij daarvoor
pleiten bij de LNV-Raad?
Daarnaast wil de Partij van de Arbeid dat Nederland zo snel mogelijk stopt
met het spekken van de oorlogskas van Poetin. Ik las net op NU.nl dat het
kabinet op zaterdag begint met een campagne met praktische tips voor
huishoudens en bedrijven om het gasverbruik te verminderen. Ik vraag
het nog een keer aan de Minister: hoe kan de landbouwsector minder gas
gaan verbruiken? Heel veel studies laten zien dat we geen kunstmest
nodig hebben om de wereld te voeden, maar dat dit ook mogelijk is met
biologische landbouw. Is dat misschien een mogelijkheid om het
gasverbruik snel naar beneden te krijgen? Kan de glastuinbouw, toch ook
een grootverbruiker van gas, wellicht ook toe met minder gas? Kunt u
alstublieft een concreet doel noemen, zodat dit niet blijft steken bij een
mooie oproep aan huishoudens, maar het kabinet ook echt gaat stoppen
met het spekken van Poetins oorlogskas? Duitsland heeft net tegen
Reuters gezegd dat het de import van alle Russische fossiele brandstoffen
gaat stoppen. Wilt u dat ook? Wat gaat u doen opdat de sector waar u
verantwoordelijk voor bent, daaraan bijdraagt?
Voorzitter. Dan landbouw en klimaat. Ik sluit me erg aan bij de woorden
van collega Bromet. De landbouw moet klimaatneutraal worden, of nog
beter: de landbouwsector moet in de toekomst CO2 in de grond gaan
opslaan. Volgens mij is dat mogelijk en is dat ook een goede visie op de
landbouwsector. Zo kan de sector bijdragen aan een oplossing voor de
enorme klimaatcrisis. Want we hebben in de toekomst negatieve emissies
nodig. Ik wil van de Minister weten hoe de landbouw er volgens hem
uitziet in 2040 of 2050, wanneer we klimaatneutraal moeten zijn of zelfs
negatieve emissies moeten hebben. We weten allemaal dat in de
energiesector wind op zee en zon op land de werkpaarden van de
energietransitie zijn. Wat zijn nou de werkpaarden van de landbouwsector? Hoe ziet die landbouwsector eruit?
Voorzitter, tot slot. Ik blijf even bij klimaat. We weten dat op de korte
termijn, tot 2030, de landbouwsector niet bijdraagt aan het halen van de
doelen. Sterker nog, bij de Klimaat- en Energieverkenning en door de
Raad van State is geconstateerd dat er geen voortgang is geboekt met het
halen van die doelen. Wat gaan we nou doen om daar wat aan te doen?
Dat kan niet wachten tot 2050 en ook niet tot 2030. U heeft volgens de
Klimaatwet de plicht om nú actie te ondernemen.
Ten slotte, voorzitter. Hetzelfde geldt voor de doelen van Urgenda. We
leken ze te halen, maar nu halen we ze toch niet. Dit jaar moeten we de
doelen halen. Wat gaat u eraan doen om ervoor te zorgen dat de
landbouwsector bijdraagt aan het halen van het klimaatdoel van Urgenda
dit jaar?
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Thijssen, voor uw bijdrage. Het woord is aan de heer
Grinwis van de ChristenUnie.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter, dank u wel. Dat voedselzekerheid nooit vanzelfsprekend is,
laten de ontwikkelingen in Oekraïne en Rusland wel zien, met vooral voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

33

de allerarmsten desastreuze gevolgen. De tarweprijs was een halfjaar
geleden dik € 200 en is nu bijna € 400. Als de tarweprijs stijgt, stijgt de
prijs van heel veel producten daarmee mee. Tegen die achtergrond speelt
– dat strekt zich over een langere termijn uit – de klimaat- en biodiversiteitscrisis zich af, die ook grote gevolgen kan hebben voor onze voedselproductie. Kortom, werken aan lokaal gewortelde voedselproductie, met
toekomst, is urgenter dan ooit.
Daarvoor moeten we beginnen bij de mensen die voedselproductie
überhaupt mogelijk maken: onze boeren. Ik maak me best zorgen als
jonge mensen geen boer meer willen worden omdat ze het niet zien
zitten, of als moeders en vaders na generaties van een gezinsbedrijf
zeggen: ik hoop eigenlijk dat mijn dochters en zonen het niet willen
overnemen, het niet willen voortzetten. Dat vind ik niet te verteren. Ik
hoop dat we eraan kunnen bijdragen dat dat omslaat, te midden van alle
uitdagingen die we hebben.
Gisteren heb ik met collega’s een brochure mogen ontvangen van BO
Akkerbouw, met hun programma voor onderzoek en innovatie. Het laat
zien hoe innovatief en vooruitstrevend de sector is en wil zijn. Ook de
Raad voor de leefomgeving en infrastructuur roept op tot maximale
duidelijkheid en vrijheid binnen de normen voor ondernemers. Ik weet dat
het in de EU heel lastig is om op milieugebied te werken met doelvoorschriften in plaats van middelvoorschriften, en toch wil de ChristenUniefractie dolgraag sturen op doelen in plaats van middelen. Mijn vraag
aan de Minister is of hij, ondanks de wat donkere wolken in Brussel, toch
steeds maximaal de ruimte wil nemen om in Europa te pleiten voor het
opleggen van doelschriften. In dat kader vraag ik hoe het staat met de
stoffenbalans, want die is cruciaal. Wil de Minister hier haast mee maken?
Hoe gaat de Minister invulling geven aan het landbouwakkoord? Het is
relevanter dan ooit dat het er komt. Volgens mij was het ooit een initiatief
van collega Bisschop, van de Kamer in ieder geval, dat het er moet
komen. Het werd breed omarmd. Een landbouwakkoord is meer dan ooit
nodig, omdat de prijzen van voedsel en grondstoffen snel stijgen en de
boer die prijsstijgingen tot nu toe het meest moet dragen. Hoe kan
worden gekomen tot een uitvoerbare bijdrage van supermarkten en
consumenten voor boer, landschap en natuur, voor houdbare landbouw?
Als het een fiscaal instrument zou zijn, zoals de Minister aangeeft te gaan
onderzoeken, hoe is dat dan uitvoerbaar te krijgen voor de Belastingdienst? Is er bij de terugsluis ook aandacht voor de staatssteunaspecten?
We moeten natuurlijk niet een onvolkomen instrument hebben aan de
heffingskant én een onvolkomen instrument hebben aan de uitvoeringskant. Daar schiet zowel de consument als de boer weinig mee op. Ik
ben heel benieuwd hoe dit verder komt. Ik zie dit onderzoek als een van de
instrumenten die de Minister in stelling brengt om uiteindelijk dat
verdienmodel voor de boer te verbeteren en uiting te geven aan de echte
prijs van een product.
Er wordt vaak gesproken over nieuwe verdienmodellen voor boeren in
natuurbeheer. Veel boeren willen dat wel, maar ze krijgen niet altijd een
echte kans. Denk aan de harde scheidslijn die we hebben tussen natuurgrond en landbouwgrond, waardoor boeren met de meest natuurinclusieve vormen van landbouw soms eeuwenoude landbouwgrond moeten
afstaan voor de vorming van nieuwe natuur. Denk ook aan grondeigenaren die hun grond natuurinclusiever gebruikt willen zien en dan
goedkoper uit zijn door in eigen beheer natuursubsidie aan te vragen. Dan
legt de boer die al jaren als pachter actief is op die grond en graag had
meegewerkt aan natuurbeheer, het loodje. Aanleg is aantrekkelijker dan
beheer. Zo creëer je weerstand op het platteland, onder boeren, en verlies
je het vertrouwen. De Minister moet deze regels, die mijns inziens zorgen
voor verkeerde prikkels en uiteindelijk voor een minder leefbaar
platteland, aanpassen en boeren ook daadwerkelijk een kans geven om
betaald te krijgen voor natuurbeheer of natuurinclusieve landbouw.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

34

Voorzitter. Het overstappen van kunstmest naar andere vormen van mest
is al langer onderdeel van de langjarige duurzame transitie in de
landbouw. Maar dat wij van de een op de andere dag kampen met een
grote kunstmestschaarste, had niemand verwacht. Dierlijke mest zal een
gedeelte van de kunstmest moeten vervangen. Ik wil de Minister dan ook
feliciteren met zijn succes in Brussel om kunstmestvervangers uit dierlijke
mest toe te staan. Betekent dit dan ook dat er voldoende zekerheid is voor
boeren om langjarig te kunnen investeren in kunstmestvervanging? Of is
het voorlopig gebonden aan de derogatie, die maar vier jaar geldig is? De
noodzaak tot een eiwittransitie zou ook betekenen dat we minder dierlijke
mest hebben om kunstmestvervangers van te maken. Wil de Minister
onderzoeken hoe de toekomst van bemesting eruit zal zien als we minder
afhankelijk willen zijn van kunstmest en minder dierlijke mest tot onze
beschikking hebben?
De voorzitter:
Kunt u afronden?
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Wil hij daarbij allereerst uitgaan van de bodembehoefte?
Voorzitter, tot slot dan. Hoe zorgt de Minister ervoor dat er meer compost
beschikbaar komt voor de landbouw en dat plantaardig afval niet
gesubsidieerd en wel in de biomassacentrale verdwijnt? Mijn opmerking
over voedselverspilling bewaar ik voor een of andere interruptie, want het
is wel belangrijk om dit ook aan te grijpen om voedselverspilling tegen te
gaan en scheve bananen et cetera te mogen blijven verkopen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Grinwis. Ik kijk even naar de heer Mulder of hij het
voorzitterschap van mij wil overnemen voor mijn eigen bijdrage.
Voorzitter: Edgar Mulder
De voorzitter:
Graag. Ik geef gelijk het woord aan de heer Van Campen. Hij mag zijn
bijdrage houden voor de PV ... Voor de VVD!
De heer Van Campen (VVD):
Oei, dat ging maar net goed! Als VVD’er vind ik dat onze land- en
tuinbouwsector er een is van wereldformaat. Iedere dag werken boeren,
tuinders, vissers en hun families in de stal of in de kas, op de akker of op
de kotter aan het beste voedsel voor ons allemaal. Vandaag de dag zien
we ook dat de betaalbaarheid van dat voedsel niet vanzelfsprekend is. In
slechts een paar weken tijd zijn we ook in ons eigen veilige landje
geconfronteerd met onze kwetsbaarheid en afhankelijkheid, niet zozeer
omdat onze voedselvoorziening direct onder druk staat, maar wel omdat
prijzen voor grondstoffen de lucht in schieten. Onze afhankelijkheid maakt
gasprijzen, veevoerkosten en kunstmestprijzen onbetaalbaar. Dat maakt
dat we des te harder aan de slag moeten met de taak die voor ons ligt. De
verdere verduurzaming van onze land- en tuinbouw biedt kansen om
Europees onafhankelijker te worden van grondstoffen, daarmee prijzen
laag te houden en Nederlandse boeren en tuinders een eerlijke concurrentiepositie te geven.
Voorzitter. Een aantal weken geleden stelde ik de Minister deze vraag ook
al. Terwijl de kunstmestprijzen momenteel tot grote hoogte zijn gestegen,
vragen Europese regels van boeren dat ze hun rijke organische mest
afvoeren, daar bovendien flink voor moeten betalen en dat ze daar
tegelijkertijd kunstmest voor moeten terugkopen. Onbestaanbaar, vindt de
VVD dat. Wij zijn heel blij dat de Minister een punt heeft gemaakt in de
Raad van landbouwministers om nu eindelijk bewerkte organische mest

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

35

als kunstmestvervanger mogelijk te maken. Wij horen graag wanneer hier
definitief groen licht voor komt.
Voorzitter. De VVD begrijpt dat een zorgvuldig mestbeleid nodig is om de
kwaliteit van ons grond- en oppervlaktewater te waarborgen, niet alleen
omdat Europa dat van ons vraagt, maar ook omdat we allemaal willen dat
ons water schoon is. Deze regels roepen toch ook in deze tijd de vraag op
of de huidige mestwetgeving niet te ongericht en te knellend is. Op dit
moment is het in Brussel knokken voor derogatie, de mogelijkheid om
meer mest te mogen uitrijden. De melkveebedrijven hebben die derogatie
nodig, omdat het Nederlandse klimaat met veel regen en een relatief natte
bodem voor heel veel grasopbrengst zorgt. Tegelijkertijd zijn er juist
andere gewassen op andere bodems die veel uitspoelingsgevoeliger zijn.
Vanuit de agrarische sector horen we vaak de oproep om van een
mestbeleid naar een grondbeleid, een bodembeleid te gaan, want
gewassen en grondsoorten bepalen hoeveel mest wel of niet uitspoelt in
grond- en oppervlaktewater. Hoe kijkt de Minister hiernaar? Is hij het met
de VVD eens dat het veel logischer en ook eerlijker is om specifieker te
kijken naar bodems en misschien ook naar gewasvoorschriften dan alleen
naar generieke normen, zoals het huidige mestbeleid voorschrijft? Op
andere beleidsterreinen, zoals Sociale Zaken en Medische Zorg, is een
frisse blik op de regels eens in de zoveel jaar heel normaal. Is het
mestbeleid niet ook toe aan zo’n beleidsstudie, zo’n beleidsdoorlichting?
Graag een reactie van de Minister.
Niet alleen het mestbeleid is toe aan modernisering om verduurzaming
voor agrarische ondernemers daadwerkelijk aantrekkelijk en mogelijk te
maken. Dit geldt ook voor het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen.
Tijdens het recent gehouden rondetafelgesprek Gezonde gewassen,
gezonde bodems, hoorden wij eigenlijk vrijwel alle aanwezigen het
streven ondersteunen naar minimale afhankelijkheid van chemische
gewasbeschermingsmiddelen tegen ziekten en plagen.
De voorzitter:
Mooi. Ik hoorde een komma of een punt. Ik onderbreek u in ieder geval,
want u heeft een interruptie van de heer De Groot van D66.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik heb met interesse geluisterd naar het pleidooi voor modernisering van
het mestbeleid. Ik ga ook een heel eind met de heer Van Campen mee. Ik
hoor iets van een gewasderogatie in plaats van meer grondderogatie. Dat
betekent ook wel dat er in bepaalde gebieden dingen niet meer zullen
kunnen. Uitspoelingsgevoelige gewassen of uitspoelingsgevoelige
gronden – dat zijn er nogal wat – zullen we dan bijvoorbeeld niet meer
moeten toestaan. Hoe kijkt de VVD daarnaar?
De heer Van Campen (VVD):
Ik sprak gisteren een melkveehouder en die gaf mij aan dat hij een
derogatiebedrijf heeft met 80% grasland en 20% mais. De heer De Groot
kent die voorbeelden waarschijnlijk. Hij zegt: op dit moment is het voor
mij niet toegelaten om te experimenteren met andere gewassen,
bijvoorbeeld het telen van tarwe. Hij zegt eigenlijk: hou mij aan die 60%
grasland en 20% mais, omdat ik die nodig heb voor de melkproductie van
mijn koeien, en bied mij 20% ruimte ook andere gewassen te telen. Dat
vind ik zo’n voorbeeld van veel gerichter kijken naar waar de landbouwpraktijk behoefte aan heeft. Op dit moment laat de wet- en regelgeving dat
niet toe. Daar hoort wat mij betreft ook bij dat er wellicht plekken zullen
zijn waar bepaalde gewassen niet meer of op bepaalde momenten van het
jaar niet meer kunnen worden geteeld. Dat vindt de VVD eerlijker dan dat
we generiek de hele sector over één kam scheren, zoals de wetgeving op
dit moment vaak doet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

36

De voorzitter:
Meneer De Groot heeft nog een vraag.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Het tweede gedeelte is inderdaad een antwoord op mijn vraag. Dank u
wel daarvoor. Het eerste gedeelte vond ik zorgelijker, want ik denk dat we
erg voorzichtig moeten zijn met het verder toestaan van het scheuren van
grasland, omdat dat gewoon slecht is voor uitspoeling, voor klimaat en
eigenlijk ook slecht voor de samenstelling van het gras en de biodiversiteit. Als gras goed is, moet je er gewoon afblijven. Je moet het oud laten
worden, diep laten wortelen, want dat is het beste voor de koeien. Maar
goed, daar zat geen vraag in. Maar nog meer gras en mais voor koeien
moeten we gewoon niet doen.
De heer Van Campen (VVD):
Ik begrijp de bezwaren van de heer De Groot gewoon oprecht niet
wanneer de problematiek rondom uitspoeling in bepaalde gebieden niet
aan de orde is. Wat zou je tegen grassscheuren hebben op het moment
dat de uitspoelingsgevoeligheid daar op dat moment niet in het geding is?
Ik steun de doelen van de heer De Groot, maar we schieten in deze
commissie zo vaak in de middelvoorschriften. Daar heeft de sector zo’n
grote hekel aan. Ik zou de Minister ertoe willen oproepen om te kijken of
we dat niet om kunnen draaien.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Daar vinden we elkaar, want ook D66 wil doelvoorschriften ...
De voorzitter:
Ja, meneer De Groot heeft nog een interruptie en gaat door. Fijn! Het
woord is aan u, meneer De Groot.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ja, dank u, voorzitter. VVD en D66 vinden elkaar: doelvoorschriften
moeten kunnen. Dat betekent wel dat de druk even van de sector af moet
en dat we weer in het groen moeten komen. Maar je moet wel naar het
hele plaatje kijken. Het gaat dan bijvoorbeeld om het scheuren van
grasland op plekken waar echt permanent grasland het beste is voor
klimaat, bodem, biodiversiteit, organisch gehalte van de bodem,
klimaatadaptatie en dat soort dingen. Je moet dus naar het hele plaatje
kijken. Dat is wel belangrijk. Dat betekent dat je het ook moet hebben over
doelen die het gehele bedrijf raken. Want als je op doelen gaat sturen,
moeten het wel de goede doelen zijn.
De heer Van Campen (VVD):
Dit is een interessante gedachtewisseling, want dit is nou precies wat aan
bod zou kunnen komen bij een beleidsdoorlichting van het mestbeleid. De
heer De Groot en ik voeren hier nu met elkaar een discussie over, maar
hoe interessant is het als de Minister en zijn organisatie die discussie
voeren met de sector? Wellicht heeft de heer De Groot hier een terecht
punt. We hebben die doelen. Laten we kijken hoe de wet- en regelgeving
zo in harmonie kan worden gebracht dat de doelen waar we voor staan,
tot uitwerking komen en dat die ook tegemoetkomen aan de landbouwpraktijk, waar de heer De Groot zo voor pleit.
De heer Boswijk (CDA):
Ik vond het puntje van meneer Van Campen over de afwisseling van 60%
grasland, 20% mais en bijvoorbeeld 20% tarwe of graan wel interessant.
Bent u het met mij eens dat het heel goed is om afwisseling te doen, dus
dat je niet jaar op jaar mais doet, maar dat je dit ook afwisselt met graan,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

37

want dat is veel beter voor de bodem? Zou dat niet ook een heel goede
reden kunnen zijn om meer maatwerk daarin toe te passen?
De heer Van Campen (VVD):
Dat is precies het verhaal dat ik hoor van deze melkveehouder. Die zegt:
geef mij de gelegenheid om de grond na mais juist te laten herstellen met
graan. Dat is goed voor de vruchtbaarheid van die bodem, want dat houdt
die vast. Als je daar daarna gras gaat zaaien, krijg je goede, voedzame
grond en dat is natuurlijk weer belangrijk voor een melkveehouder om de
koeien goed te voeden. Ik bedoel dit niet zozeer specifiek als een gericht
voorbeeld dat voor alle melkveehouders moet gelden. Het is een
voorbeeld dat veel meer ruimte biedt voor de landbouwpraktijk. Die is er
op dit moment niet, omdat de wet- en regelgeving zou nauw is geformuleerd. Ik ben op zoek naar ruimte daarin.
De voorzitter:
Deze voorzitter houdt van discussie. Zowel de heer De Groot als de heer
Boswijk hebben drie interrupties gehad. Als ze er niet meer hebben, dan
kunt u uw betoog vervolgen.
De heer Van Campen (VVD):
Voorzitter. Ik had het over de afbouw van chemie en meer groene
gewasbeschermingsmiddelen. Daar is iedereen het wel over eens, maar
het enthousiasme slaat om op het moment dat het gesprek gaat over de
toelating van die middelen. Recent was ik op werkbezoek bij het
Westlandse bedrijf Koppert. Daar wordt gewerkt aan oplossingen voor
biologische gewasbescherming. Volgens mij is de Minister daar ook al
geweest. Ik vind het onvoorstelbaar knap waartoe de markt op dit
moment al in staat is als het gaat om het vinden van alternatieven voor
chemische gewasbescherming. Maar het bedrijf wist mij tegelijkertijd te
vertellen dat het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en zijn Europese broer, de EFSA, er gemiddeld acht jaar over doen
om een middel toe te laten. Bovendien neemt het Ctgb slechts één middel
– ze noemen dat één dossier – in behandeling. Wat kan de Minister
hieraan doen?
Voorzitter. De Toekomstvisie Gewasbeschermingsmiddelen schrijft een
duurzame productie in land- en tuinbouw met weerbare planten en
teeltsystemen in 2030 voor. In de praktijk zijn er in totaal nog acht teelten
voor land- en tuinbouwers om die omschakeling te maken. Innovatie is
hier niet het probleem, maar vooral de bureaucratie zit in de weg. Hoe
gaan we die bureaucratie met elkaar aanpakken, vraag ik de Minister. Ik
zei het eerder al: de verduurzaming van onze land- en tuinbouw is niet
alleen nodig om ons land leefbaar en schoon te houden, maar ook om de
kostbare afhankelijkheid van grondstoffen te verminderen.
Voorzitter. Ik wil afsluiten met de brief die de Minister gisteren naar de
Kamer heeft gestuurd. Hij heeft daarin aangekondigd dat hij onderzoek wil
doen naar hoe een vleestaks zou moeten worden ingericht. Ik denk dat die
brief op een misverstand stuit; dat vraag ik ook aan de Minister, want we
zouden volgens mij onderzoek doen op welke wijze consumenten een
bijdrage kunnen leveren aan de verduurzaming van de land- en tuinbouwsector. Ik hoor graag welke ideeën de Minister daarbij heeft. Maar de
eenzijdig gerichte studie naar een vleestaks is voor de VVD wel echt veel
te eenzijdig en dat kunnen wij op dit moment niet steunen.
Voorzitter. Ik had er nog veel over kunnen vertellen, maar u houdt mij
terecht aan de tijd.
De heer Wassenberg (PvdD):
Voorzitter?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

38

De voorzitter:
Sorry, nog een interruptie, meneer Van Campen.
De heer Wassenberg (PvdD):
Ja, van de heer Wassenberg, als u mijn naam kwijt was. Ik heb er nog
twee als het goed is. De heer Van Campen spreekt zich uit tegen die
vleestaks. Maar ik kan me herinneren dat vijf jaar geleden de partij van de
heer Van Campen, de VVD, geen enkel probleem had om de btw op
voedsel omhoog te gooien van 6% naar 9%. Toen heb ik hem helemaal
niet gehoord over de betaalbaarheid van voedsel. Is de heer Van Campen
het met me eens dat het toch een goede ontwikkeling is dat je duurzame
voeding, voeding die klimaat, natuur, milieu en waterkwaliteit niet belast,
gewoon naar 0% kunt brengen? Dat is ook het voorstel, terwijl je het
voedsel dat wél belastend is, zoals vlees, wat het klimaat, de natuur, de
waterkwaliteit en de luchtkwaliteit belast gewoon gaat beprijzen? Op dit
moment komen al die kosten bij de belastingbetaler. De heer Van Campen
weet dat we dadelijk 25 miljard gaan betalen om de stikstofproblemen te
herstellen. Dat komt allemaal vanuit die vleessector. Je kunt die
problemen toch niet bij de belastingbetaler blijven leggen? Je kunt toch
gewoon kijken: kan de gebruiker dat betalen, of de producent?
De voorzitter:
Een hele duidelijke vraag van de heer Wassenberg.
De heer Van Campen (VVD):
Voorzitter. Die belastingverhoging van een aantal jaar terug bij het
aantreden van het kabinet-Rutte III maakte deel uit van een grote
herziening van het belastingstelsel. De heer Grinwis heeft daar meer
verstand van dan ik, maar wij weten dat die belastingverhoging via de
andere kant bij mensen in de portemonnee terugkwam. Daar is veel over
gedebatteerd, er is al veel over gezegd. Maar laat ik de heer Wassenberg
zeggen waar ik hem steun. Ik vind de verlaging van belasting op gezond
eten een hele verstandige prikkel waarmee je de consument verleidt om
voor alternatieven te kiezen. Dat geldt voor het btw-tarief op 0% voor
groente en fruit, zoals in het coalitieakkoord staat opgeschreven. Maar nu
bij voorbaat al met het vingertje wijzen dat iemand zijn stukje vlees
dagelijks niet kan eten, dat dat gelijk moet worden belast, en dat daarmee
ook de verwerkende industrie wordt ontzien – de heer De Groot had daar
een glashelder betoog over – vind ik echt te kort door de bocht. Dat vind ik
weinig creatief. Ik vind dat de hele verwerkende keten tussen boer en
consument nu ook eens een bijdrage moet gaan leveren voor de
verduurzaming van de land- en tuinbouw en dat daar het gesprek over
moet gaan. Nu al wijzen naar de consument en vertellen dat hij het niet
goed doet gaat voor de VVD echt een brug te ver. Daar kunnen wij niet in
meegaan.
Onderzoek mag – dat vinden we interessant – maar dan wel in de volle
breedte en we hopen dat ook de Minister zich daarvoor gaat inspannen.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Wassenberg heeft nog een interruptie.
De heer Wassenberg (PvdD):
Ja, mijn laatste, voorzitter. De vervuiler betaalt. Dat is trouwens een
principe waar ook de VVD voor is, als het goed is. De heer Van Campen
kent de rapporten waar ik het over heb: De echte prijs van vlees, van CE
Delft van een jaar of drie geleden, en het rapport van Ecorys over de
toekomstbestendige veehouderij. Wat ik net betoogde was dat de heer
Van Campen zegt: je moet de kosten niet bij de mensen leggen die het
vlees kopen. Maar op dit moment zijn er miljarden aan maatschappelijke
kosten per jaar die gepaard gaan met de vleesindustrie. Ecorys schat die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

39

op 6,4 miljard euro per jaar, CE Delft heeft het over 4,5 miljard euro, want
telt de gezondheidseffecten niet mee, dat is het grote verschil tussen die
twee rapporten. Maar de heer Van Campen moet het toch met mij eens
zijn dat die kosten nu betaald worden door de belastingbetaler in
algemene zin? Het is eigenlijk een generieke belasting die je heft, alleen
betalen we die allemaal, degenen die vees eten, die heel veel vlees eten,
die geen vlees eten, die soms vlees eten. Je kunt het toch veel beter
specifiek bij de gebruiker leggen? Dat is toch veel eerlijker? Die houdt dan
tegelijk geld in zijn portemonnee over als hij minder groente en fruit
koopt.
De voorzitter:
Dat is weer een heel goede vraag.
De heer Van Campen (VVD):
Nog los van de praktische uitwerking – want ik begrijp dat alleen al het
verlagen van de btw op groente en fruit vrijwel onmogelijk is voor de
Belastingdienst, wat jaren kost – vraag ik me weleens af hoe dit praktisch
zou moeten worden ingeregeld. Maar principieel vind ik het onjuist op dit
moment. Ik geef de heer Wassenberg gelijk dat we fors bereid zijn om met
elkaar te investeren in de verduurzaming van een sector. Dat is ook een
sector waar we met elkaar decennialang voor hebben gestaan en een
sector die heeft kunnen ontstaan naar behoefte van de samenleving zelf.
Daar nu meteen al een platte belastingprikkel op invoeren kan, maar is
wel een weinig creatieve, hele korte klap, kort door de bocht. Wij hebben
er vertrouwen in dat de Minister met alle creativiteit ook wel andere
mogelijkheden ziet om pósitieve prikkels en alternatieven aan te bieden
waardoor je ook naar een verduurzaming van die land- en tuinbouwsector
komt.
De voorzitter:
Ik zie verder geen interrupties. Ik dank de heer Van Campen voor zijn
bijdrage en ik zou hem willen vragen om het voorzitterschap weer over te
nemen.
Voorzitter: Van Campen
De voorzitter:
Ik dank de heer Mulder voor het op zich nemen van het voorzitterschap en
ik kijk naar de Minister hoeveel tijd hij nodig heeft. Een schorsing, laten
we afspreken twintig minuten? Maar ik zie een punt van orde van
mevrouw Van der Plas. Daar is altijd ruimte voor.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Mijn puntje van orde is dat om 16.20 uur het debat Wet financiering
politieke partijen begint. Daar moet ik naartoe. Ik zal bij de tweede termijn
hier niet zijn, dus ik wil mij graag excuseren. Mijn zeer gewaarde
beleidsmedewerkers Henny en Femke volgen dit debat en zullen mij de
antwoorden doen toekomen die hier straks worden gegeven.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas. We schorsen tot 16.20 uur dan gaan
we even met elkaar kijken op welke wijze we vervolg geven aan dit debat.
De vergadering wordt van 16.03 uur tot 16.20 uur geschorst.
De voorzitter:
Aan de orde is de beantwoording van het kabinet. Voordat ik de Minister
daartoe de gelegenheid geef, zou ik u het volgende voorstel willen doen.
Daar de tijd beperkt is, stel ik voor de Minister zijn beantwoording te laten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

40

afmaken en één interruptie aan het eind toe te staan in plaats van een
tweede termijn te houden. In die interruptieronde kunnen we eventuele
opmerkingen meegeven en vragen aan de Minister stellen. Eventuele
vragen die dan nog over zijn, kunnen wellicht schriftelijk worden afgedaan
om toch zo veel mogelijk ruimte voor de beantwoording te geven. Ik zie
dat daar geen bezwaar tegen is. Ik zie ook dat de heer Mulder non-verbaal
een tweeminutendebat heeft aangekondigd. Dat is ongebruikelijk, maar
omdat er geen tweede termijn is gaan we dat nu toch maar vast
aanvragen.
Ik geef de Minister gelegenheid voor zijn beantwoording.
Minister Staghouwer:
Voorzitter, dank. We spreken hier vandaag over landbouw, klimaat en
voedsel. Dat zijn thema’s die we niet meer los van elkaar kunnen zien. Dat
blijkt des te meer uit de huidige situatie. De situatie in Oekraïne houdt ons
dagelijks bezig. Hoewel onze voedselzekerheid op dit moment niet in het
geding is, hebben de gestegen prijzen voor grondstoffen en gas natuurlijk
wel degelijk effect op de landbouwsector en op de voedselvoorziening in
het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Dat baart ook mij zorgen.
Dat leidt tot vragen over onze afhankelijkheid van gas, kunstmest en
veevoer. Dat zijn prangende zaken die direct linken aan onze klimaatopgave. Conform het coalitieakkoord zet ik mij in voor een landbouwsector die binnen de milieugrenzen opereert en binnen de doelen voor
stikstof, klimaat en water. Dat dat geen gemakkelijke opgave is, mag
duidelijk zijn, maar ik zie dat agrarische ondernemers hier dagelijks over
nadenken, hiermee experimenteren en ook kansen zien. Als we dat nu
loslaten in het licht van de ontwikkelingen rond Oekraïne, halen we die
belangrijke doelen niet. We moeten te allen tijde blijven werken aan een
toekomstbestendige land- en tuinbouw die nu en ook in de toekomst kan
zorgen voor voedselzekerheid.
Meneer de voorzitter. Met het oog op de klimaatverandering hebben we
zeker een grote opgave. Dat zorgt ervoor dat de voedselzekerheid
uiteindelijk wel onder druk komt te staan. Landbouwgebieden verdrogen
en wisselvallige en extreme weerspatronen zijn van invloed op de
stabiliteit van de voedselproductie in de wereld. Dat is een van de redenen
om die klimaatopgave zeer, zeer serieus te nemen. Die opgave is groot.
Nederland moet immers in 2030 55% minder broeikasgassen uitstoten
dan in 1990. Ik heb uw Kamer zowel in de planningsbrief van februari als
tijdens het laatste debat waarin we over de tuinbouwsector spraken,
beloofd dat wij via een brief over klimaat en energie met meer duidelijkheid over de bijdragen van de land- en tuinbouw aan de klimaatdoelen
komen. Die brief volgt in mei. Over de glastuinbouw krijgt u binnenkort
een aparte brief van mij.
Dan naar het onderwerp voedsel. Naast de klimaatopgave en de verduurzamingsopgave voor de landbouw heb ik uw Kamer gisteren ook
geïnformeerd over de verduurzaming van het voedselbeleid. En ja,
meneer de voorzitter, u heeft een punt. Ik zal er de volgende keer aan
denken dat die brief wat eerder komt. Dat beleid staat niet op zich, maar is
sterk verbonden aan wat in Nederland en in de wereld gebeurt. Zo is het
ook belangrijk dat een gezond en duurzaam voedselaanbod betaalbaar
blijft. Ik kijk naar mevrouw Beckerman. De situatie in Oekraïne en de
dagelijkse stijging van de kosten bij de consument, hebben hier duidelijk
invloed op. Echter, een duurzaam voedselsysteem en een weerbaar
voedselsysteem kunnen en moeten hand in hand gaan. Daarom is het ook
zo belangrijk dat we de komende jaren stappen blijven zetten in die
verduurzaming van dat voedselsysteem. Het voedselbeleid richt zich
vooral op de verduurzaming van de vraagzijde. We leggen de verbinding
immers tussen duurzaam en gezond voedsel door bijvoorbeeld een
verschuiving te realiseren in de consumptie van dierlijk naar plantaardig,
door het biologisch aanbod te vergroten en door te onderzoeken of een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

41

prijsprikkel haalbaar en uitvoerbaar is en kan bijdragen aan de extra
kosten die een boer maakt. Deze opgave ligt niet alleen op het bordje van
de producenten. Dat moeten we samen doen; de overheid samen met de
ketenpartners, de supermarkten en de consumenten. Ik heb de specifieke
vragen van de woordvoerders gehoord en zal daar straks in de beantwoording op terugkomen. Vorige week sprak ik met ondernemers uit de
keten, van supermarkten tot verwerkende industrie, evenals met de
Rabobank. Ik heb nogmaals benadrukt dat ik van hen een belangrijke
bijdrage verwacht bij het verdelen van de gestegen kosten van het
aantoonbaar duurzamer en diervriendelijker maken van het aanbod. De
urgentie is wat mij betreft dus juist om verduurzamings-, klimaat- én
voedselbeleid voort te zetten via de in het coalitieakkoord gekozen route,
met inzet van zowel de primaire producent als de schakels in de keten, de
consument en de overheid.
Voorzitter. Dan ga ik naar de vragen. Ik begin met de verkenning ten
aanzien van de consumentenheffing op vlees. Daar is ook van alles over
geschreven, dus ik zou dat toch graag even willen duiden. Het betreft een
onderzoek naar een mogelijke heffing op vlees. Het is geen vleestaks,
maar een eventueel mogelijke heffing. Dit onderzoek past in mijn beleid
om het voedselsysteem te verduurzamen en alle schakels in beeld te
krijgen, om daarna conclusies te kunnen trekken; niets meer en niets
minder. Dat vereist immers een brede aanpak. Ik richt mij op de verduurzaming van de productie, de verduurzaming van de keten en de verduurzaming van het consumptiepatroon. Dat betekent dat ik hiervoor een
brede mix van instrumenten verken, waaronder en niet uitsluitend
beprijzing. Zo kijken we ook naar voorlichting van de consument en de rol
die de ketenpartijen kunnen en moeten spelen. Daarbij zal er goed
gekeken moeten worden naar de effecten op gezondheid, de sociaaleconomische effecten en de uitvoerbaarheid. De opmerking van de heer
Bisschop en de heer Grinwis neem ik graag in dat onderzoek mee.
Natuurlijk, mevrouw Van der Plas, ik begrijp uw zorgen over de stijgende
prijzen – ook mevrouw Beckerman sprak daarover – en de impact van de
oorlog in Oekraïne. Nogmaals, wij staan niet op het punt om in die
context een heffing in te voeren, maar het is ook mijn verantwoordelijkheid om alle mogelijke instrumenten die voor de langere termijn
kunnen bijdragen aan die transitie en verduurzaming, in kaart te brengen
en dus in overweging te nemen.
Dan de specifieke vragen over de voedselzekerheid. De heer Boswijk
vroeg hoe het staat met de uitvoering van zijn motie uit mei 2021 ten
aanzien van de in de EU geproduceerde eiwitten. Ik herinner mij de motie
van de heer Boswijk goed. Ik zie dat dan ook als ondersteuning van de
acties uit de Nationale Eiwitstrategie. Ik stuur uw Kamer binnen enkele
weken een brief over hoe ik daar mee verder wil en hoe ik daar accenten
in wil aanbrengen. Onderdeel van die motie was ook het verzoek om de
veevoerindustrie te stimuleren om meer gebruik te maken van de in
Europa geproduceerde eiwitgewassen. Ik kan u meedelen dat het
onderzoek daarnaar nog gaande is. Ik verwacht de resultaten nog voor het
zomerreces met uw Kamer te delen.
Dan het programma voor voedselbeleid versus obesitas. De heer De
Groot had daar een vraag over. Ik ben het met u eens dat obesitas, zeker
bij kinderen, een complex probleem aan het worden is, of zelfs al is. De
Staatssecretaris van VWS zet hier al stevig op in met het Preventieakkoord. Aangezien duurzaamheid en gezondheid hand in hand gaan, draag
ik hier ook graag aan bij. De brief die daarover gisteren naar de Kamer is
gestuurd, is mede in overleg met mijn collega van VWS opgesteld. Wij
komen later dit jaar bij u terug op met name de monitoring, op hoe het
met de gezondheid gaat, hoe we dat met de huidige programma’s moeten
doen en of we daar nog wat extra op moeten inzetten.
De SP-fractie vroeg: is er al een plan om voedselafhankelijkheid te
verkleinen? Ja, ik zei u dat ik werk aan de Nationale Eiwitstrategie. Ik doe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

42

dat langs vijf lijnen, namelijk het vergroten van de teelt van eiwitrijke
gewassen, innovaties voor alternatieve eiwitten als kweekvlees, zeg ik
tegen de heer De Groot, het vergroten van de inzet op insecten, het
vergroten van de reststromen en het vergroten van het aandeel van
plantaardige consumptie. Ik vind het wel belangrijk om dit samen met
ketenpartners te doen, zodat we ook kunnen werken aan de vermindering
van dit type afhankelijkheid. Zoals gezegd kom ik binnenkort met een brief
daarover.
De Partij voor de Dieren vroeg: deelt de Minister onze mening dat de
productie van duurzaam voedsel belangrijker is dan veevoer? Een
duurzaam voedselsysteem, meneer Wassenberg, heeft voor mij absolute
prioriteit. In het voedselbeleid en de Nationale Eiwitstrategie zetten we
daarom in op een veel duurzamere productie voor aanbod en consumptie.
Dat is natuurlijk ook de lijn die ik voor de kringlooplandbouw aan het
inzetten ben. Dat vraagt meer productie van duurzame producten, maar
dat vraagt ook nog ruimte voor dieren en het sluiten van de kringloop.
Vandaar dat mijn ambitie is – dat heb ik verwoord in de brief van
gisteren – dat ik een verschuiving wil realiseren van 60% naar 50%. Maar
het moet uiteraard wel haalbaar zijn. U vraagt mij naar ambitie. Die is er
altijd.
Dan ga ik naar de vragen over de verlaging van de btw op groente en
fruit. Er werd gezegd: doe die nog sneller. In het coalitieakkoord staat dat
het kabinet beziet hoe we die belasting zo snel mogelijk kunnen verlagen.
Momenteel wordt met de meest betrokken ministeries, waaronder LNV,
onderzoek gedaan naar wat er mogelijk is. Wij zullen voor de zomer uw
Kamer een plan van aanpak daarvoor geven.
De heer Bisschop had een vraag over de ketenafspraken, de bindende
afspraken ter bescherming van de boer in de keten. Ik heb u net al gezegd
dat ik bezig ben met de volledige keten om te kijken waar wij zaken
kunnen vastleggen. Ik moet zeggen dat ik aangenaam verrast was vorige
week woensdag. We hebben een leuk gesprek gehad met het totaal van
de keten, waarin echt commitment werd uitgesproken voor de noodzaak
om met name de primaire sector te voorzien van extra mogelijkheden en
om niet-vrijblijvende afspraken daarover te maken. Ik ben dus hoopvol
gestemd. Er zijn vervolgafspraken over gemaakt. Als dat leidt tot zaken die
ook interessant zijn voor uw commissie, dan zal ik u zeker daarover
informeren.
De BoerBurgerBeweging had een vraag over de vleesbelasting, namelijk
of ik ook oog heb voor gewone, hardwerkende Nederlanders. Natuurlijk
heb ik daar oog voor. In het onderzoek zal ook zeker worden gekeken naar
de sociaal-economische effecten van een eventuele heffing, zoals de
gevolgen voor de lage inkomens.
Dan ga ik naar het volgende blokje. O nee, er zijn nog wat nagekomen
berichten over de Eiwitstrategie, de voedselzekerheid en het klimaat. De
heer Thijssen vroeg: wat kan de Minister doen om 10% meer landbouwgrond voor menselijke consumptie in te zetten? Ik ben bezig met het
opzetten van een green deal over eiwitgewassen, om te kijken hoe we de
teelt meer eiwitrijke gewassen kunnen stimuleren. Ik kan er inmiddels wel
een college over geven. Het is niet het een-op-een verstrekken van
hectares en het inzaaien van eiwitrijke gewassen, want ook dat moet weer
op een goede manier een bewerking hebben. Er wordt nog voortdurend
gewerkt aan nieuwe rassen, nieuwe soorten, om met name het gemak
voor humane consumptie beter te bereiken. Zo moeten we daar de
komende jaren verder aan werken. Daar wordt dus aan gewerkt.
De ChristenUnie vroeg: hoe komen we tot een bijdrage van supermarkten
en consumenten aan natuur en landbouw? Ik heb net al wat gezegd over
hoe ik denk daar met ketenpartijen afspraken over te maken. Ik weet dat er
in het coalitieakkoord gezegd wordt: als het nodig is, dan zijn er wettelijke
instrumenten denkbaar. Dat hou ik natuurlijk stevig in mijn achterhoofd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

43

De BoerBurgerBeweging vroeg: is de Minister voornemens om de impact
van verduurzaming te meten en hierbij topkeurders te betrekken? Het
antwoord daarop is dat dat heel belangrijk is, want dat geeft ons inzage in
het handelingsperspectief. Dat doen we nationaal, met de ketenpartijen,
maar ook in Europees verband.
Ik kom op het blokje Oekraïne en de voedselzekerheid. Ik heb daarna nog
twee blokjes: het klimaat en de gasprijzen, en het blokje overig.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, is dit het moment om een interruptie te plegen?
De voorzitter:
De vreugde om in groten getale aan dit debat deel te nemen, moet ergens
van betaald worden. Dat zit ’m in de tijd. Ik wil voorstellen dat de Minister
zijn beantwoording afmaakt en dat we daarna een combinatie hebben van
een interruptie en een tweede termijn. Ik geef alle leden de gelegenheid
tot een vraag, opmerking of beschouwing naar aanleiding van de
beantwoording van de Minister. Zo krijgt de Minister de ruimte voor zijn
beantwoording en kunnen wij daar nog een reactie op geven. Dat is mijn
voorstel. Ik zie dat daarmee wordt ingestemd. De Minister vervolgt zijn
beantwoording.
Minister Staghouwer:
Dank, voorzitter.
De heer Van Haga sprak over het WECR-rapport en over wat dat betekent
voor de situatie rondom Oekraïne. Het is van belang dat wij de situatie
goed duiden. Ik doe dat heel regelmatig. Ik heb hierover contact met de
sectoren, zoals ik ook al heb laten weten. Ik doe doorlopend onderzoek via
het WECR om de gevolgen te monitoren. Op korte termijn stuur ik een
derde onderzoek over de effecten in de keten. Ook het vervolgonderzoek
over de lange termijn is voorzien, zodat we helder in kaart hebben wat de
gevolgen zijn, wat er eventueel nodig is en waar we maatregelen moeten
inzetten om bijsturing te realiseren.
De Europese Commissie heeft vorige week een mededeling uitgebracht
inzake de voedselzekerheid, onder andere over de crisisreserve en de
verruiming van het staatssteunkader. Ik ben momenteel aan het studeren
op hoe we zaken kunnen inzetten.
De heer Van Haga vroeg: is het niet verstandig om de verduurzamingsplannen on hold te zetten vanwege de voedselzekerheid? Wij zien de
gevolgen van de oorlog terug in de prijzen in onze voedselketen, maar
vooralsnog is er zowel mondiaal als in de EU en Nederland geen tekort.
Om de voedselzekerheid op de lange termijn te borgen, moeten we juist
nu investeren in een sterke natuur, duurzame landbouw en voldoende
biodiversiteit. Daarom zet ik mij in voor een weerbaar en duurzaam
voedselsysteem.
De heer Van Haga vroeg: gaat het kabinet ondernemers compenseren
voor de stijgende lasten? De Europese Commissie heeft in de mededelingen een pakket voorgesteld, waaronder een tijdelijk staatssteunkader.
Dat is vastgesteld voor de crisis. Dit kader biedt de mogelijkheid om
bedrijven die getroffen worden, te ondersteunen. Het brede pakket bevat
meerdere elementen. Zoals ik net al zei, zijn we die nog aan het bestuderen. Ik ben onder andere met banken in gesprek over de glastuinbouw
om te kijken of we een module borgstellingskrediet voor tuinders kunnen
gaan inzetten, met name om de klimaattransitieperiode door te komen en
om echt naar een nieuw systeem te gaan. Ik kan daar niet op vooruitlopen, maar ik kom in april of mei met een verdere duiding daarvan.
De heer Boswijk vroeg namens de CDA-fractie naar de voedselzekerheid
en het plan van Frankrijk, van president Macron. Zoals ik net al zei, is er
geen probleem met de voedselzekerheid op de korte termijn. Voor de
lange termijn is het ongelofelijk belangrijk om te investeren in een sterke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

44

natuur. Natuurlijk kijk ik wel naar de plannen die in Frankrijk ontwikkeld
worden. Daar wilde ik het even bij laten.
Dan ga ik naar de vraag van de heer Mulder over het minimum aan
landbouwgrond. Is er voor de Minister een minimum aan landbouwgrond
dat voor de agrarische sector behouden moet blijven? Zo ja, hoeveel is
dat dan? We hebben in Nederland een beperkte ruimte waarin we heel
veel activiteiten naast elkaar laten plaatsvinden. Daarbinnen kijken we
naar de beste manier om dat te doen. Het zal meneer Mulder niet
verbazen dat ik vind dat er een belangrijke rol voor de agrarische sector is
weggelegd. Een afspraak over een minimaal aantal hectares is niet aan de
orde.
Dan kom ik bij een vraag van de heer Boswijk over de landbouwproductie.
Kan die niet worden opgevoerd in landen waar landbouwgronden niet
optimaal worden gebruikt? Is daar sturing op in de Europese Unie? In de
Europese Unie worden waarschijnlijk in de aanstaande Landbouw- en
Visserijraad afspraken gemaakt die het lidstaten toestaan om tijdelijk, in
2022, op braakliggende gronden te telen. Dat geldt niet voor Nederland,
omdat wij die braakliggende gronden niet hebben. Verder wordt er
nagedacht over een eiwitstrategie om de productie van plantaardige
eiwitten in de Europese Unie meer te stimuleren.
Dan de vraag over gewasbeschermingsmiddelen, ook van de heer
Boswijk, en het wegvallen daarvan als er geen alternatief is. Gewasbeschermingsmiddelen zijn nodig om een goede oogst te garanderen.
Tegelijkertijd is het belangrijk om de afhankelijkheid ervan te verminderen.
Ik ben afgelopen maandagochtend bij het Ctgb geweest en heb me daar
college laten geven over het snel en effectief toelaten van middelen. Ook
ik heb de vraag gesteld of we de toelating niet kunnen versnellen. Ik heb
me er ook van laten overtuigen dat het wetenschappelijk goed moet
worden onderbouwd. Wij zijn als Nederland koploper in Europa waar het
gaat om het goed borgen van de middelen en maatregelen. Ook heb ik
gevraagd om aan te geven waar we versnelling kunnen aanbrengen, met
name voor groene gewasbeschermingsmiddelen. Dus dat heeft zeker mijn
aandacht. Ik heb het deze week dus bij het Ctgb neergelegd.
Dan het keurmerk over veevoer. Wil de Minister inzetten op een instrumentarium waaruit duidelijk wordt hoe groot het percentage humaan
voedsel in veevoer is? Het is een interessante opmerking van de heer
Boswijk. Ik denk dat ik de toezegging moet doen om dit nader te
verkennen. Misschien is het aardig om van de heer Boswijk te vernemen
wat hij aan informatie daarover heeft, om zodoende ook bij mij in huis
verder te kijken of we dat samen met de veevoerindustrie kunnen
oppakken.
Dan het importeren van kunstmest van buiten de EU in relatie tot de
REACH-verordening. Dat is de verantwoordelijkheid van de Minister van
Infrastructuur en Waterstaat. Zelf heb ik – u refereerde daar zelf ook aan –
op 21 maart het punt van de kunstmestvervanging aangekaart. Ik kom er
straks in het antwoord op een vraag van de ChristenUnie nog even op
terug wat de status op dit moment is.
Dan de vragen van de heer Eppink over de Oostvaardersplassen. Kan dat
gebied niet worden omgezet in landbouwgebied? De Oostvaardersplassen
zijn beschermd Natura 2000-gebied. Dat weet de heer Eppink ook. Het is
internationaal van belang voor veel soorten. Het is ook niet op korte
termijn voor landbouw geschikt te maken. Dus dat lijkt mij een zeer
onverstandige actie. Dat is mijn antwoord namens het kabinet.
Dan de vragen van de heer Bisschop over de moties over Farm to Fork. De
Kamer heeft enkele moties aangenomen. Hoe gaat de Minister deze
moties uitvoeren? Zodra een in de Van-Boer-tot-Bordstrategie aangekondigd voorstel door de Commissie wordt uitgebracht, bekijk ik of een
andere bewindspersoon kritisch hoe dit voorstel zich verhoudt tot het
regeerakkoord en kwesties als subsidiariteit, proportionaliteit en financiële
gevolgen én wat de gevolgen zijn voor regeldruk en administratieve

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

45

lasten. Middels het BNC-fiche – de heer Bisschop is daarmee bekend –
deel ik dit met uw Kamer. Ik verwacht tot en met 2023 nog een vijftiental
voorstellen kritisch te beoordelen en met u te delen.
Dan de vraag van mevrouw Beckerman over voedselzekerheid: moet het
streven niet zijn dat we met de transitie naar natuurvriendelijke landbouw
werken aan voedselzekerheid van nu en in de toekomst? Dat is zeker mijn
ambitie.
Dan de vraag over hoe oorlog ons leert dat transitie en veranderingen niet
snel genoeg kunnen gaan. Ik heb daarover al eerder een opmerking
gemaakt. De situatie leert ons maar weer eens hoe belangrijk een
weerbaar en duurzaam voedselsysteem moet zijn. We moeten investeren
in een sterke natuur, duurzame landbouw en voedselproductie.
Ik kom bij de vraag hoe consumenten gecompenseerd gaan worden voor
de stijgende prijzen voor eten en drinken. Het kabinet heeft de gevolgen
voor de koopkracht stevig op het netvlies. Daar hebben mijn collega’s al
uitvoerig met u over gedebatteerd. Natuurlijk houden we goed in de gaten
wat de gevolgen zijn voor de koopkracht voor de huishoudens.
Dan nog de vraag over de afhankelijkheid van kunstmest en de import van
veevoer. Ik heb daar net ook al het een en ander over gezegd.
Dan was er nog de vraag van de Partij van de Arbeid over het extra
inslaan van veevoer: wat vindt u daarvan en wat kunt u daaraan doen? Ik
heb zeker kennisgenomen van die vraag van de heer Thijssen. Volgens mij
is het niet nodig. Ik heb vorige week nog contact gehad met de directeur
van een van de grote voerleveranciers in Nederland. Die vertelde mij dat
er voldoende voer op voorraad is, zodat extra inslaan niet nodig is.
De heer Thijssen heeft ook nog een vraag gesteld over de opslag van
vlees. Er wordt gesproken over de landbouwcrisisreserve en de particuliere opslag. De vraag is of die voldoende zijn om deze crisis af te wenden.
Deze crisis is omvangrijk met natuurlijk wereldwijd veel effecten op de
prijzen van energie, kunstmest en grondstoffen. Vanzelfsprekend is het
niet mogelijk alles af te dekken. Maar het Europees voedselsysteem is
robuust. Zoals ik net al aangaf, moet er worden geïnvesteerd in het
terugdringen van de kritische afhankelijkheden.
Dan kom ik op het klimaat en de gasprijzen. Een vraag van de heer Van
Haga ging over het stopzetten van de stikstof- en klimaatplannen. Ik heb
net ook al gezegd dat het erg onverstandig zou zijn om het nu los te laten.
Dan de vraag van mevrouw Bromet over de landbouw en de klimaatopgave: wat gaat de Minister doen om de doelen te halen? U heeft gelijk
dat we nog niet op schema lopen wat de uitvoering van het Klimaatakkoord betreft. Een deel van het beleid is afgerond, maar een deel ook nog
niet. Dat zit in de pijplijn en dat vergt tijd. Ik probeer samen met de
Minister voor Natuur en Stikstof tot afspraken te komen rond de gebiedsgerichte aanpak. We proberen ook de zaken rond de klimaatopgave stevig
aan te pakken. Ik heb inmiddels bij mij in huis de zaak opgelijnd om te
kijken wat we nu nog meer kunnen doen met de agrarische sector om de
klimaatdoelen ook te halen. Ik merk dat er energie komt vanuit de
landbouw om na te denken over welke maatregelen en middelen nu nodig
zijn om daarin versnelling aan te brengen. Daar wordt dus aan gewerkt.
Mevrouw Bromet vroeg ook nog wat we het waard vinden om de
glastuinbouw te behouden als dat ten koste gaat van andere sectoren. Ik
heb mij inmiddels ook een aantal keren op de hoogte gesteld van de
situatie in de glastuinbouw. Ik moet zeggen dat ik getroffen ben door de
manier waarop ondernemers goed bezig zijn om naar de toekomst te
kijken. We hebben een hoogwaardige glastuinbouw die bezig is met
vernieuwing, maar die kan niet direct meekomen op alle terreinen. Die
moet een inhaalslag maken wat betreft de energietransitie, maar er is ook
bereidheid om te investeren. Ik zal met de Minister voor Klimaat en
Energie een brief sturen om te kijken hoe we daarin nu versnelling kunnen
gaan aanbrengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

46

Ik heb hier twee vragen over de Bossenstrategie. Dat is toch echt de
verantwoordelijkheid van mijn collega Van der Wal. Die vragen zou ik daar
dus willen laten. Dat geldt ook voor de vragen rond de veenweidenstrategieën. Die horen echt bij de verantwoordelijkheid van de Minister voor
Natuur en Stikstof. Datzelfde geldt voor het stikstofreductiepotentieel. Die
vraag hoort echt daar thuis.
Dan de vraag of de stikstof- en klimaatmaatregelen elkaar versterken. Ik
stel voor dat wij die vraag op 6 april behandelen, want dan hebben we
een debat met uw Kamer. U kunt die vragen dan nogmaals stellen om dan
ook gericht rond de Kamerbrief op hoofdlijnen antwoorden te krijgen.
Ik kom op de vraag wat ik ga doen met het ETS-systeem. De installaties
van de meeste glastuinbouwbedrijven zijn te klein om onder het
ETS-systeem te vallen. Deze bedrijven vallen onder het
CO2-sectorsysteem van de glastuinbouw.
Dan ga ik naar het Urgendadoel. De heer Thijssen stelde daar een vraag
over. Ik heb daar net al wat opmerkingen over gemaakt. We moeten een
versnelling aanbrengen. Ik heb dat ook heel helder op het netvlies. De
heer Jetten heeft ons ook gevraagd om daarin mee te denken, dus daar
gaan wij zeker mee aan de gang.
Is het mogelijk om een neutrale klimaatlandbouw in 2045 te hebben? Ik
kan natuurlijk niet in de toekomst kijken, maar wij zijn wel gehouden aan
de afspraken die we hebben gemaakt en de doelen die zijn gesteld. Wat
dat betreft wordt er dus aan gewerkt.
De heer Wassenberg had nog een vraag over sierteelt en voedsel: kunt u
de glastuinbouw een omschakelsubsidie geven, als die wil omschakelen
naar de voedingstuinbouw? Het antwoord daarop is net al een beetje
gegeven. De voedselzekerheid is binnen de EU niet in het geding.
Natuurlijk nemen we alle aspecten mee in de gesprekken met de
glastuinbouw, maar ik vind het echt aan de ondernemer zelf om te
bepalen wat die wil telen in zijn kas.
Ik heb nog een stapeltje over het zevende actieprogramma, grondgebondenheid, de integrale aanpak en dierenwelzijn. Die wil ik best schriftelijk
afdoen.
De voorzitter:
Ik kijk rond. Ik zie dat daar geen bezwaar tegen is bij de leden. Dat
betekent dat ik een korte ronde voor een tweede termijn zou kunnen
bieden. Ik zou daarbij willen voorstellen dat de Minister die korte ronde
dan wel schriftelijk beantwoordt, zodat de leden de gelegenheid hebben
een korte reflectie te geven op de beantwoording. Is dat akkoord? Ik zie
geknik. Dan heeft u 30 seconden voor een zeer korte tweede termijn met
een beschouwing. De heer Mulder.
De heer Edgar Mulder (PVV):
Dank, voorzitter. Dat moet lukken. In de stukken lees ik dat de heer
Staghouwer die transitie ziet als een ambitieus doel, maar hij zegt dat
daarvoor een hele brede consensus is. Dat staat zelfs twee keer op die
pagina, een brede consensus. Mijn vraag is waar en hoe de Minister deze
brede consensus heeft gemeten.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Mulder. Meneer Boswijk, CDA.
De heer Boswijk (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Allereerst is het fijn dat er zo veel collega’s zijn.
Laten we hopen dat dat vaker gebeurt. Dan kunnen we ook wat meer tijd
reserveren. Dank voor de toezegging. Ik ben heel benieuwd naar de brief
over eiwitten uit de EU. Ik kom nog even op uw idee over de verhoudingen met betrekking tot veevoer. Ik zit nog na te denken over een motie,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

47

maar ik kom daarover eerst nog bij jullie langs. Ik hoop van harte dat de
schriftelijke antwoorden vóór het hoofdlijnendebat kunnen komen, want
met name de antwoorden over derogatie en het zevende actieprogramma
vind ik wel belangrijk.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Boswijk. Meneer Eppink.
De heer Eppink (JA21):
Dank u wel, voorzitter. De Minister zei dat er op korte termijn geen sprake
is van voedseltekorten, hoewel de prijzen natuurlijk wel enorm stijgen en
inflatie voortbrengen. Hoe ziet hij dat op langere termijn? Je moet er
namelijk toch voor zorgen dat tal van producten op tijd geleverd wordt.
Wij maken niet alles zelf. We zitten in productieketens. Ik vraag me dus af
of hij enig zicht heeft op de wat langere termijn.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Eppink. Mevrouw Bromet, GroenLinks.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter. Het is goed dat de Minister in ieder geval toegeeft dat we niet
op koers liggen met de klimaatopgave van de landbouw. Ik ben niet zo
tevreden over de antwoorden, want als het gaat over bos – dat maakt echt
onderdeel uit van de klimaatopgave – dan verwijst de Minister naar
collega Van der Wal. Dat doet hij ook als het gaat over veenweiden. Dit
gaat niet over natuur; dit gaat over het vasthouden van CO2. Mijn
overkoepelende vraag is eigenlijk welke bewindspersoon verantwoordelijk
is voor het halen van de klimaatdoelen in het Klimaatakkoord voor wat
betreft de landbouw. Volgens mij is dat deze Minister.
De tweede vraag is of de Minister het idee heeft dat de sector in de gaten
heeft dat er in 2050 95% CO2-reductie moet plaatsvinden. Ik heb het idee,
ook als ik mensen in de sector spreek, dat er geen begin is van een
vermoeden dat daar een immense opgave ligt. Het lijkt me toch belangrijk
dat dat besef doordringt.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bromet. Meneer De Groot.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dank, voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording. Ik heb in
mijn bijdrage gezegd hoe D66 vanuit het coalitieakkoord naar deze
Minister kijkt. Dan vind ik de beantwoording zorgwekkend. De concrete
vraag is: als die sector dan niet-vrijblijvende afspraken maakt of daartoe
bereid is, wat gaat er dan gebeuren als de sector zich er niet aan houdt?
De tweede vraag luidt: wat doet u met die partijen die niet meewerken? Ik
zou dat graag vóór 6 april horen.
De voorzitter:
Dank u wel. Die wens is helder. De heer Wassenberg, Partij voor de
Dieren.
De heer Wassenberg (PvdD):
Voorzitter. De Minister is bezig met een vleestaks of een slachttaks. Dat is
heel fijn. Ik kom toch even terug op de btw op groente en fruit. In oktober
2017 trad kabinet-Rutte III aan en een jaar later, begin 2019, was de
verhoging van de btw op voedingsmiddelen geregeld. Ik kan me
voorstellen dat het ingewikkelder is bij die verlaging, omdat je op een
gegeven moment ook te maken hebt met bijvoorbeeld producten die
deels uit groente en fruit bestaan en deels niet. Dat zijn dus berekeningen.
Maar zou u bijvoorbeeld kunnen beginnen met appels? Een kilo appels is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

48

een kilo appels en daar zit niks bij. Moet je het eenvoudige groente en fruit
laten wachten op al die complexe berekeningen? Zou je het niet in twee
stappen of misschien in meer stappen kunnen doen? Dan kun je zo snel
mogelijk die btw-verlaging voor heel veel producten in gang zetten.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Wassenberg. Mevrouw Beckerman, SP.
Mevrouw Beckerman (SP):
Voorzitter. Bij mij overheerst eigenlijk ook een beetje dat gevoel. Ik denk
dat het aan de ene kant heel goed is om een langetermijnvisie uit te
werken. Daar komt de Minister echt wel met een concrete toezeggingen.
Tegelijkertijd mis ik ook wel de urgentie die we op dit moment zien wat
betreft bijvoorbeeld voedselzekerheid maar ook betaalbaarheid. Daarom
sluit ik me graag aan bij de suggestie van de heer Wassenberg wat betreft
de btw op gezond voedsel. We kunnen gezond voedsel snel goedkoper
maken. Dat zou ik graag willen doen.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Beckerman. Het woord is aan de heer Bisschop,
SGP.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Ik sluit me graag aan bij het verzoek om de antwoorden op deze
vragen vóór het hoofdlijnendebat te ontvangen. Ik zou nog graag een keer
willen terugkomen op de vleestaks. Ik hoor de Minister een betoog
houden over meer verkennend en vrijblijvend. Als ik de brief lees, zie ik er
redelijk duidelijk omlijnde beelden bij. Ik zou aan de Minister willen
vragen in die brief op dat punt terug te komen, ook met verwijzing naar de
brief van de Minister zelf.
Het zou ook mooi zijn als de Minister nog even wat nader zou willen
reflecteren op de uitspraak dat in de EU geen voedseltekort ontstaat. Maar
hoe zit het buiten de EU, globaal? Denk ook aan de prijsstelling en de
toegankelijkheid.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bisschop. Meneer Thijssen, Partij van de Arbeid.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Ik moet ook zeggen dat ik het wel teleurstellend
vind. Als we streven naar een klimaatneutrale landbouwsector en als we
in mei al die brieven willen ontvangen, dan had ik toch de hoop dat de
Minister nu al wel enig idee had hoe die landbouw er dan uitziet. Dan
konden we daar nu al wat gedachten over wisselen. Ik wil heel graag en
met grote urgentie weten hoe Europa, hoe Nederland gaat bijdragen om
de voedselcrisis die eraan komt, zo veel mogelijk te dempen. Daar wil ik
echt meer over horen dan ik er nu over gehoord heb. Hetzelfde geldt voor
de vraag hoe we ervoor gaan zorgen dat het gasverbruik in de landbouwsector zo snel mogelijk wordt afgebouwd, in lijn met Duitsland. We
financieren die vreselijke oorlog en daar moeten we mee stoppen.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Thijssen (PvdA):
De laatste vraag betreft de btw-verlaging. Kunnen we gewoon gezond
voedsel zo snel mogelijk goedkoper maken gezien de prijsstijgingen? Dat
wil ik ook heel graag horen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

49

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Thijssen. Meneer Grinwis, ChristenUnie.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter, dank u wel. Dank aan de Minister voor zijn antwoorden. Ik heb
drie korte opmerkingen. We leven echt in een superspannende tijd als het
gaat om voedselzekerheid in de zin van betaalbare beschikbaarheid. De
allerarmsten hebben het nakijken in de wereld, als we niet opletten. Daar
maak ik me echt heel veel zorgen over.
Dan de glastuinbouw. Er ligt een aantal aangenomen moties van collega
Boswijk, collega Valstar en mij om tot een crisis- en energietransitiepakket
te komen. Ik begreep van de Minister dat hij in de loop van april daar
samen met collega Jetten mee wil komen. Lukt dat nog steeds qua
planning?
Dan mijn laatste punt. Veel voedsel wordt verspild, omdat het niet aan de
algemene handelsnormen van de EU voldoet wat betreft grootte, gaafheid
en vormuniformiteit, nog los van de eisen van de supermarkt. Wil de
Minister hier achteraan blijven jagen in Europa en achter supermarkten,
restaurants en cateringbedrijven aan blijven gaan, zodat we voedsel zo
min mogelijk, en eigenlijk niet meer, verspillen?
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Grinwis.
Tot slot zou ik zelf nog even willen ingaan op en me willen aansluiten bij
de woorden van de heer Bisschop. Als het gaat om de vleestaks, dan heb
ik toch echt een genuanceerdere beantwoording gehoord van de Minister
dan de brief die eigenlijk heel erg kort door de bocht stelt: we gaan
onderzoeken hoe er een vleestaks kan komen als bijdrage van de
consument op de verduurzaming van de sector. De beantwoording is echt
genuanceerder. Ik zou dan ook wel graag in de brief die nog naar de
Kamer komt, van de Minister willen zien hoe we dan die zin moeten lezen,
die we klaarblijkelijk toch anders moeten duiden.
Collega’s, daarmee zijn we toch aan het einde gekomen van een soort
tweede termijn. Ik wil u hartelijk danken en ik wil de Minister hartelijk
danken. Ik wil nog even kort de toezeggingen oplezen die zijn gedaan,
maar dat doe ik niet voordat ik hier bevestig dat collega Mulder een
tweeminutendebat heeft aangevraagd.
– De Minister stuurt in mei de brief over klimaat en energie naar de
Kamer.
– De Minister stuurt binnenkort een brief over glastuinbouw naar de
Kamer.
– De Minister stuurt binnen enkele weken een brief over de motie van de
heer Boswijk over in de EU-geproduceerde eiwitten.
– De Minister komt later dit jaar terug op de vragen van de heer Tjeerd
de Groot over obesitas.
– De Minister stuurt voor de zomer een plan van aanpak over de
btw-verlaging op groente en fruit.
– De Minister stuurt binnenkort een onderzoek naar de Kamer over
effecten in de keten naar aanleiding van de oorlog in Oekraïne.
– De Minister komt in april/mei met een verdere duiding over compensatie voor bedrijven.
– De Minister zal de opmerkingen en suggesties van de heer Boswijk
over een keurmerk met betrekking tot het percentage van humaan
voedsel in veevoer verkennen.
– De Minister komt schriftelijk terug op de gestelde vragen in de tweede
termijn en de in verband met tijdgebrek nog onbeantwoorde vragen
over onder meer het zevende actieprogramma Nitraatrichtlijn en
dierenwelzijn.
Ik zou de Minister daarbij nog willen vragen of dat laatste lukt voor het
hoofdlijnendebat van 6 april. Ik zie dat de Minister dat bevestigt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

50

Minister Staghouwer:
Dat is een toezegging.
De voorzitter:
Ik dank de Minister. Hartelijk dank, collega’s, ook voor de grote belangstelling voor het bijwonen van dit debat. Wij zien elkaar binnen een week
weer terug. Ik sluit de vergadering.
Sluiting 17.02 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 XIV, nr. 150

51