Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 168

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 februari 2015
Hierbij stuur ik u de resultaten van het onderzoek1 naar de bijdrage van
TO2 instituten aan octrooien die op naam van het bedrijfsleven staan2. In
deze brief ga ik ook in op de uitkomsten van de gesprekken die ik met de
TO2-instituten over de onderzoeksresultaten heb gehad. Verder ontvangt
u antwoord op de schriftelijke vraag3 van uw Kamer over hoeveel
octrooien elk TO2-instituut bezit.
Aanleiding onderzoek
Kennisinstellingen voor toegepast onderzoek, samenwerkend in de TO2federatie, spelen een belangrijke rol bij de bescherming en benutting van
kennis voor de concurrentiekracht van de Nederlandse economie.
Bescherming van ontwikkelde kennis is juist ook nodig om de benutting
ervan beter mogelijk en voor de betrokken partijen haalbaar en aantrekkelijk te maken. De bescherming van kennis kan plaats vinden via
intellectuele eigendomsrechten (IE-rechten) waaronder octrooien. Het is
vanwege de economische betekenis ervan wenselijk inzicht te hebben in
de wijze waarop TO2-instituten kennis beschermen via intellectuele
eigendomsrechten. In dat verband heeft het CWTS4 in opdracht van
Octrooicentrum Nederland (OCNL) onderzoek gedaan naar de aantallen
aangevraagde octrooien die gerelateerd zijn aan onderzoek bij de
TO2-instituten. Soortgelijk onderzoek heeft eerder door OCNL en het
Rathenau Instituut plaats gevonden voor universiteiten.5

1

Aangekondigd in mijn Kamerbrief van 6 maart 2014 over de implementatie van mijn visie op
het toegepast onderzoek (Kamerstuk 32 637, nr. 123).
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
3
Kamerstuk 34 000 XIII, nr. 8; vraag 161
4
Centrum voor Wetenschap – en Technologiestudies van de Universiteit Leiden.
5
Zie KNAW-rapport «Benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek»
dat de KNAW namens NWO, VSNU en NFU heeft opgesteld, waarin de onderzoeken van OCNL
en het Rathenau Instituut zijn weergegeven (Kamerstuk 29 338, nr. 131).
2

kst-32637-168
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 168

1

Zoals eerder beschreven6 gebruiken de instituten verschillende arrangementen voor intellectueel eigendom die afhankelijk zijn van de markt en
het technologiegebied waarop het instituut actief is. Daarbij is sprake van
verschillende intellectuele eigendomsrechten waaruit gekozen wordt,
afhankelijk van de technologie en markt. Deze naar markten en sectoren
gedifferentieerde benadering draagt bij aan een goede kenniscirculatie en
daarmee aan het verdienvermogen van de Nederlandse economie. Voor
sommige sectoren (markt-technologie combinaties) geldt dat het
verkrijgen van intellectuele eigendomsrechten een belangrijke
voorwaarde is voor de industrie om over te gaan tot investeringen in
(precompetitief) onderzoek. In andere sectoren daarentegen wordt
terughoudend omgegaan met het aanvragen van octrooien. Juist voor de
TO2-instituten, die in nauwe interactie met (top)sectoren staan, ligt het
dus voor de hand dat het gebruik van intellectuele eigendomsrechten
overeenstemt met hetgeen in de betrokken sector gebruikelijk is.
Resultaten onderzoek octrooifamilies TO2-instituten
Het onderzoek laat zien dat in de periode 2001 t/m 2010 in totaal 2.648
octrooifamilies7 gerelateerd zijn aan onderzoek bij TO2-instituten. Dit
hoge aantal octrooifamilies illustreert het belang dat de TO2-instituten
spelen bij de valorisatie van hun onderzoek. Van de aanvragen hiervoor
zijn 1.181 op naam van de TO2-instituten zelf gedaan. Er zijn 1.283
octrooiaanvragen op naam van derden gedaan. Tot slot is een relatief
beperkt aantal van 184 families gezamenlijk aangevraagd op naam van
een TO2-instituut en op naam van derden, d.w.z. doorgaans van opdrachtgevers.
Uit het onderzoek blijkt dat sprake is van een uiteenlopende mate van
«octrooi-intensiteit» bij de TO2-instituten. Globaal kan gesteld worden dat
drie TO2-instituten bij hun kennisbescherming en – benutting een
octrooi-intensieve aanpak hebben (DLO, ECN en TNO) en dat dat bij de
drie andere niet of in veel mindere mate het geval is (DELTARES, MARIN
en NLR).
Uit het onderzoek blijkt ook dat in verhouding tot wat bij universiteiten het
geval is, betrekkelijk veel octrooiaanvragen door de TO2-instituten zelf
gedaan worden en dat deze daarmee ook betrekkelijk veel octrooien in
eigen beheer hebben. Waar bij universiteiten de relatie octrooiaanvragen
van universiteiten ten opzichte van die van derden 1:28 is, is deze relatie
bij de TO2-instituten 1 op 1. Eén van de verklaringen is dat de TO2instituten een actief beleid hebben, gericht op een zo breed mogelijk
gebruik van octrooien. De TO2-instituten beogen, als zij beheerder zijn van
octrooien, bij het gebruik van intellectuele eigendom zo veel mogelijk
niet-exclusieve en niet-conflicterende rechten en licenties aan meerdere
partijen in meerdere sectoren te verlenen. Daarmee richten zij zich op een
maximale maatschappelijke benutting van kennis. Dit dient onder
marktconforme tarieven en op laagdrempelige wijze te plaats te vinden,
zoals ook staat beschreven in de gedragsregels9.
Hierna zal ik in gaan op het gedifferentieerde beleid voor kennisbescherming bij de verschillende instituten.

6

Zie Kamerbrief van 6 maart 2014 (Kamerstuk 32 637, nr. 123).
Een octrooifamilie is een bundel van individuele octrooirechten aangevraagd in verschillende
landen voor het beschermen van één enkele uitvinding (wanneer de eerste aanvraag in een
land – de prioriteitsaanvraag – wordt uitgebreid naar andere landen). «OECD science,
technology and industry scoreboard: towards a knowledge-based economy», OECD Publishing,
2001, page 60.
8
Zie KNAW-rapport «Benutting van octrooien op resultaten van wetenschappelijk onderzoek»
dat de KNAW namens NWO, VSNU en NFU heeft opgesteld, waarin de onderzoeken van OCNL
en het Rathenau Instituut zijn weergegeven (Kamerstuk 29 338, nr. 131).
9
Zie kamerbrief inzake het bedrijfslevenbeleid (Kamerstuk 32 637, nr. 123
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 168

2

TNO
De gedifferentieerde benadering en uiteenlopende mate van «octrooiintensiteit» komt ook binnen TNO tot uitdrukking. TNO voert 22 verschillende programma’s uit over het brede spectrum van bijna alle topsectoren
en daar buiten. Daaronder zijn enkele programma’s, waarin helemaal
geen sprake is van octrooien, terwijl twee andere programma’s een totaal
van 400 families opleveren (waaronder het programma rondom het Holst
Centre). Binnen dat laatste programma zijn op alle octrooien aan alle
participerende bedrijven niet-exclusieve licenties verleend. Ook het grote
aantal octrooien op naam van derden en van de samenwerkingspartners
met wie TNO het eigendom van de octrooien deelt, toont aan dat er een
actief gebruik is van octrooien gebaseerd op TNO-onderzoek. De
beschermende werking van een octrooi is veelal een randvoorwaarde om
kennis van een high tech start up naar de markt te kunnen brengen. TNO
participeert evenals ECN in de recent door OCNL gelanceerde octrooilicentie databank.10
ECN
ECN maakt op intensieve wijze gebruik van octrooien. Dit komt doordat
voor de bedrijven waar ECN mee samenwerkt bescherming door middel
van octrooien een belangrijke voorwaarde is voor succesvolle vermarkting
van technologie en daarom ook een belangrijke voorwaarde om te
investeren in onderzoek. ECN zet daarnaast in op maximaliseren van het
aantal licenties aan bedrijven. Overdracht van octrooien aan een enkel
bedrijf verhoudt zich niet goed tot het doel van het octrooibeleid van ECN,
namelijk het bieden van kansen voor alle relevante Nederlandse partijen.
Dat er toch octrooifamilies in handen zijn van derde partijen komt volgens
ECN vooral door het afstoten van bepaalde onderdelen van ECN. Hiermee
zijn achterliggende octrooien onder marktconforme condities overgedragen aan bedrijven of instellingen.
DLO
DLO is gericht op co-creatie en waarde-creatie door samenwerking met
gebruikers. Op die wijze probeert DLO zijn eigen octrooien te laten landen
bij bedrijven. Een andere mogelijkheid die DLO hanteert is het in eigen
hand houden van het aangevraagde octrooi en breed licenties uitgeven.
DLO wil op deze wijze komen tot maatschappelijke maximalisering van de
waarde van kennis doordat verschillende bedrijven de kennis (eventueel
exclusief voor een bepaald toepassingsgebied) kunnen gebruiken. Zoals
eerder opgemerkt is dit IE-beleid ook zichtbaar bij ECN en TNO.
MARIN, DELTARES en het NLR maken in veel mindere mate gebruik van
octrooien als instrument ter bescherming van ontwikkelde kennis. Hoewel
bescherming van kennis door octrooien niet vaak voorkomt, wil dat zoals
hieronder aangegeven niet zeggen dat geen sprake is van bescherming
van intellectuele eigendom.
MARIN
Zowel MARIN en DELTARES gebruiken andere vormen van intellectuele
eigendomsrechten, zoals het auteursrecht (bijvoorbeeld om ontwikkelde
software te beschermen) en in voorkomende gevallen afspraken via
tijdelijke geheimhouding. MARIN kiest er voor om geen octrooien aan te
vragen en ziet technologie-ontwikkeling als de rol van het bedrijfsleven
10

De databank brengt de octrooihouders in contact met ondernemers die op zoek zijn naar de
nieuwste gepatenteerde technologieën. Zij kunnen vervolgens die vindingen naar de markt
brengen, zodat beide partijen er geld aan kunnen verdienen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 168

3

zelf. Het beleid van MARIN is er op gericht om met de kennis en faciliteiten waarover MARIN beschikt het bedrijfsleven te helpen om te
innoveren. Het niet-aanvragen en niet-hebben van octrooien past bij de
maritieme sector.
DELTARES
DELTARES kenmerkt zijn beleid als «dare to share». Dit betekent dat
ontwikkelde software en modellen vrij toegankelijk worden waarbij
DELTARES een open source benadering toepast, die erop neerkomt dat
bronmateriaal voor eenieder toegankelijk is.11 In de waterbouwsector (met
de overheid als dominante werkgever) waar DELTARES actief is, werkt
men nauwelijks met octrooien als vorm van kennisbescherming. Dat is
terug te zien in het geringe aantal octrooifamilies bij DELTARES.
NLR
Het onderzoek laat zien dat NLR in de periode tot 2010 nog niet veel
octrooien aangevraagd heeft. Dit beeld wijkt echter af van de huidige
praktijk. NLR voert namelijk sinds 2011 een nieuw beleid ten aanzien van
octrooien. NLR kijkt nu actiever naar de mogelijkheden van kennisbescherming met behulp van octrooien. De achtergrond hiervan is dat in de
luchtvaartwereld octrooien zeer belangrijk zijn, waarbij de gebruikers (een
zekere mate) van exclusiviteit verlangen. Deze verandering in het beleid
van NLR nog niet direct tot uitdrukking gekomen in dit onderzoek.
Verdeling naar topsectoren
OCNL heeft niet alleen de aantallen octrooien per onderzoeksinstituut
bekeken, maar ook bekeken aan welke topsector de aangevraagde
octrooien kunnen worden toeberekend. Daaruit blijkt dat de aangevraagde
octrooien in overwegende mate betrekking hebben op de topsectoren
chemie respectievelijk high tech systems & materials. Deze verdeling is
echter zeer grof en heeft slechts beperkte waarde; daarom dient deze met
terughoudendheid bekeken te worden zoals ook in het rapport zelf is
aangegeven. Zo kan bij voorbeeld ten aanzien van octrooiaanvragen van
DLO die aan de topsector chemie worden «toeberekend» opgemerkt
worden dat deze veelal betrekking hebben op activiteiten in de topsector
agri & food. Deze toerekening volgt uit het gangbare systeem van
octrooiclassificaties en de vertaling vanuit de octrooiclassificaties naar
topsectoren.
Conclusie
De resultaten van het onderzoek geven aan dat de TO2-instituten op
uiteenlopende wijze hun kennis beschermen. In mijn beleid is ruimte voor
zo een gedifferentieerde benadering waarbij voorop staat dat de ontwikkelde kennis ten behoeve van het Nederlandse verdienvermogen goed
moet kunnen circuleren. Daarbij is van belang dat er voor het bedrijfsleven een goede toegang is tot de ontwikkelde kennis. Over de praktijk
van de kennisbescherming door de TO2-instituten wil ik daarom ook met
deze belanghebbenden bij het TO2 onderzoek van gedachten wisselen.
Beantwoording vraag begrotingsbehandeling
In deze brief kom ik ook terug op de schriftelijke vraag van uw Kamer
tijdens de behandeling van mijn begroting 2015, naar het aantal octrooien
11

Open source betekent dat in de praktijk iedereen vrije toegang heeft tot de bronmaterialen van
het eindproduct. Bij software betreft dit de bron-code.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 168

4

dat elk van de TO2-instituten bezit. Onderstaande tabel biedt hiervan een
overzicht en dient in samenhang met de eerdere toelichting op het
gedifferentieerde IE-beleid van de instituten te worden gezien. In
onderstaande tabel staan zowel de octrooifamilies als de individuele
octrooirechten weergegeven. Zoals eerder beschreven, bestaat een
octrooifamilie uit een bundel van individuele octrooirechten aangevraagd
in verschillende landen voor het beschermen van één enkele uitvinding. In
feite staat het aantal octrooifamilies gelijk aan het aantal uitvindingen. Zo
betekent dat bijvoorbeeld voor DELTARES dat er voor drie verschillende
uitvindingen een octrooirecht is verleend en dat voor die drie uitvindingen
in 10 gevallen in verschillende landen octrooirecht is verleend.
Tabel 1: Overzicht aantallen octrooien in bezit TO2-instituten (december 2014)
TO2-instituut

Octrooifamilies in bezit

DELTARES
DLO
ECN
MARIN
NLR
TNO

Individuele octrooirechten in bezit
3
89
97
7
884

10
525
534
8
3.798

Over de bevindingen op het gebied van dit onderdeel van de implementatie van de visie op het toegepast onderzoek zal ik binnenkort ook van
gedachten wisselen met de belanghebbenden van het onderzoek
waaronder het bedrijfsleven en andere departementen. Daarbij acht ik het
van belang dat het gedifferentieerde beleid en de activiteiten van de
TO2-instituten op het gebied van intellectueel eigendom niet alleen op
papier maar ook in de praktijk bijdragen aan het Nederlandse groeivermogen van morgen en overmorgen.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 637, nr. 168

5