Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 169

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VEILIGHEID EN
JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 augustus 2013
Tijdens het Algemeen Overleg op 6 februari jl. (Kamerstuk 29 279, nr. 158)
over strafrechtelijke onderwerpen heb ik naar aanleiding van vragen van
de PvdA en D66 de toezegging gedaan uw Kamer te informeren over het
beleidskader voor het opnemen van telefoongesprekken in penitentiaire
inrichtingen (PI’s). Met deze brief doe ik mijn toezegging gestand.
Verder reageer ik met deze brief op de open brief van Bonjo over een
nieuw telefoonsysteem in de PI’s van 5 december 2012, gericht aan de
vaste commissie voor Veiligheid en Justitie van uw Kamer. De commissie
heeft mij om een reactie op deze brief gevraagd.
Achtergrond
De Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) heeft eind
2012 geoordeeld dat de Penitentiaire beginselenwet (Pbw) geen grondslag
bevat voor het standaard opnemen van telefoongesprekken van gedetineerden in PI’s.1 De RSJ is van oordeel dat – bij gebrek aan een wettelijke
grondslag – de directeur van iedere PI dient af te wegen of het standaard
opnemen noodzakelijk is in verband met het uitoefenen van toezicht.
In de bovengenoemde uitspraak van de RSJ heeft de beroepscommissie
ook geoordeeld dat gesprekken tussen geheimhouders en gedetineerden
niet mogen worden opgenomen. Over het opnemen van gesprekken
tussen geprivilegieerde personen en gedetineerden zijn eind november
2012 door de PvdA Kamervragen gesteld. In de beantwoording van deze
vragen2 heb ik aangegeven dat in het debat dat is ontstaan naar
aanleiding van de RSJ-uitspraak aanleiding wordt gezien tot het nemen
van maatregelen die vooruitlopen op de ingebruikneming van het
nummerherkenningssysteem dat door de Dienst Justitiële Inrichtingen
1
2

kst-29279-169
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Uitspraaknummer 12/1813/GA en 12/1847/GA
Aanhangsel Handelingen II 2012/13, nr. 801

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 279, nr. 169

1

(DJI) samen met de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) wordt
ontwikkeld.
Het stemt mij positief dat op 4 juli jl. de NOvA en DJI het convenant
hebben ondertekend waarmee het nummerherkenningssysteem in
gebruik wordt genomen. Door middel van een systeem voor nummerherkenning wordt ervoor gezorgd dat telefoongesprekken tussen advocaten
en gedetineerden beschermd blijven. Advocaten geven telefoonnummers
door via een website aan de NOvA. Deze nummers kunnen niet meer
worden opgenomen; opname van het gesprek wordt verhinderd zodra het
telefoonnummer van een geregistreerde advocaat wordt herkend. Zo
wordt gewaarborgd dat vertrouwelijke gesprekken tussen gedetineerden
en advocaten ook echt vertrouwelijk blijven. Na de ondertekening van het
convenant is het systeem in gebruik genomen. Sinds 4 juli jl kunnen
advocaten hun telefoonnummers aanmelden voor het nummerherkenningssysteem. Vanaf 1 oktober a.s. moet het systeem operationeel zijn en
zullen de tijdelijke voorzieningen die waren getroffen door de directeuren
van de PI’s niet meer nodig zijn.
Standaard opnemen van telefoongesprekken in penitentiaire
inrichtingen
Met betrekking tot het opnemen van telefoongesprekken is van belang dat
artikel
39, tweede lid, van de Pbw luidt dat de directeur kan bepalen dat op de
door of met de gedetineerde gevoerde telefoongesprekken toezicht wordt
uitgeoefend, indien dit noodzakelijk is om de identiteit van de persoon
met wie de gedetineerde een gesprek voert vast te stellen dan wel met het
oog op een belang als bedoeld in artikel 36, vierde lid. In artikel 36, vierde
lid van de Pbw staan de volgende belangen genoemd:
a. de handhaving van de orde of de veiligheid in de inrichting;
b. de bescherming van de openbare orde of nationale veiligheid;
c. de voorkoming of opsporing van strafbare feiten;
d. de bescherming van slachtoffers van of anderszins betrokkenen bij
misdrijven.
Op grond van het Besluit toezicht telefoongesprekken justitiële inrichtingen van 23 september 20103 is in de Penitentiaire maatregel (Pm) een
artikel – 23a – ingevoegd waarin nadere regels zijn opgenomen over het
opnemen van telefoongesprekken en het bewaren en verstrekken van
opgenomen telefoongesprekken. In de toelichting op dit Besluit staat dat
in de beginselenwetten tot uitdrukking wordt gebracht dat telefoongesprekken kunnen worden opgenomen in verband met het uitoefenen van
toezicht daarop. Het toezicht kan omvatten het beluisteren van een
telefoongesprek of het uitluisteren van een opgenomen telefoongesprek.
Ingevolge art. 13 van de Pbw worden PI’s onderscheiden naar mate van
beveiliging en is het aan de Minister om de criteria te bepalen waaraan
gedetineerden moeten voldoen om voor plaatsing in een inrichting of een
afdeling binnen een inrichting in aanmerking te komen. Deze criteria zijn
neergelegd in de (ministeriële) Regeling Selectie, Plaatsing en Overplaatsing Gedetineerden (RSPOG). Door de selectiefunctionaris wordt een
risicoprofiel van de gedetineerde vastgelegd, waarop de gedetineerde
wordt geplaatst in een daarvoor geïndiceerde inrichting of afdeling (art.
22, lid 4, RSPOG). Volgens de memorie van toelichting op de RSPOG is
het risicoprofiel opgebouwd uit twee elementen, namelijk het vluchtrisico
en het maatschappelijke risico. Essentiële indicatoren voor bepaling van
het vluchtrisico zijn ontvluchtingen of pogingen daartoe, perspectief van
3

Stb. 2010, 700

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 279, nr. 169

2

uitlevering, lengte van het strafrestant en informatie of tips geverifieerd
op actualiteit, betrouwbaarheid en concreetheid door het meldpunt
Gedetineerden Recherche Informatie Punt (GRIP). Het delict is de
doorslaggevende factor bij de bepaling van het maatschappelijke risico,
waarbij de belangrijkste aspecten van
het delict de ernst, aard, politieke of maatschappelijke gevoeligheid van
het delict en de achtergrond van de veroordeling, de mogelijkheid van
wraakacties (door de gedetineerde) en het ingeschatte recidiverisico bij
ernstige delicten (voortgezet crimineel handelen) zijn. Het Openbaar
Ministerie speelt een belangrijke rol bij de verstrekking van de informatie
ten behoeve van de vaststelling van het risicoprofiel.
In de Lijst Gedetineerden met een vlucht-/maatschappelijk risico (lijst
GVM) wordt onderscheid gemaakt tussen gedetineerden met het profiel
«verhoogd», «hoog» of «extreem». Volgens de circulaire Beleid gedetineerden met een vlucht-/maatschappelijk risico van 13 oktober 2010 geldt
voor gedetineerden met het profiel «hoog» dat zij een dusdanig risico
vormen dat zij wel in een reguliere, goed beveiligde inrichting (met
beveiligingsniveau 3) geplaatst kunnen worden, maar dat specifieke
toezichtsmaatregelen in beginsel toegepast dienen te worden. Een van de
toezichtsmaatregelen bij gedetineerden die op de lijst GVM staan en
daarbij het profiel «hoog» hebben, is dat telefoongesprekken worden
opgenomen, beluisterd en geregistreerd. Dit blijft overigens altijd een
besluit van de directeur. Gedetineerden met het profiel «verhoogd»
kunnen in elke inrichting met beveiligingsniveau 3 worden geplaatst.
Nu in de PI’s met het beveiligingsniveau 3 of hoger gedetineerden worden
geplaatst die voorkomen op de lijst GVM, acht ik het noodzakelijk dat er in
deze inrichtingen standaard telefoongesprekken worden opgenomen. In
de overige PI’s zal in principe niet meer standaard worden opgenomen.
Het zou bijvoorbeeld kunnen dat naar aanleiding van een incident
gedurende een bepaalde periode in deze inrichtingen wordt overgegaan
tot standaard opname. Aan de plaatsing van gedetineerden en het
bepalen van het risicoprofiel van gedetineerden is op basis van de
hierboven genoemde criteria een zorgvuldige individuele afweging vooraf
gegaan. Hiermee meen ik recht te doen aan de uitspraak van de RSJ,
zonder daarbij de veiligheid in de PI’s uit het oog te verliezen. De
veiligheid in de inrichtingen, zowel voor het personeel als voor de
gedetineerden, mag nooit in het geding komen.
Open brief Bonjo over een nieuw telefoonsysteem in de PI’s
In een brief van 5 december 2012 heeft de vaste Commissie voor
Veiligheid en Justitie van uw Kamer mij gevraagd om een reactie op de
open brief van Bonjo van 9 november 2012 over een nieuw telefoonsysteem in de PI’s.
In de brief van Bonjo wordt onder meer aangegeven dat de tien minuten
per week waarop gedetineerden het recht hebben om te telefoneren veel
te weinig zijn om contact te kunnen onderhouden met familieleden.
In de Pbw is in artikel 39 opgenomen dat de gedetineerde het minimumrecht heeft ten minste eenmaal per week gedurende tien minuten
telefoongesprekken te voeren. In de praktijk zijn gedetineerden veelal in
de gelegenheid veel langer dan de minimumduur van tien minuten per
week te telefoneren.
Verder wordt in de brief van Bonjo aangegeven dat door het verbieden
van Jailphone en Cobra telefoongesprekken van gedetineerden veel
duurder uitvallen. Door deze stijging van de tarieven worden gedeti-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 279, nr. 169

3

neerden beperkt in hun belduur, waardoor de resocialisatie in het gedrang
komt, aldus Bonjo.
Gedetineerdentelefonie is na een Europese aanbesteding aan Telio
Nederland B.V. gegund. De aanbestedingsprocedure is op 19 november
2011 afgerond. In die aanbesteding is als eis gesteld dat gedetineerdentelefonie kostendekkend dient te zijn. Dat is overeenkomstig het bepaalde in
artikel 39, eerste lid, van de Pbw waarin staat dat de kosten van telefonie
voor rekening van de gedetineerde komen. De exploitatie van de
telefoniedienst is verdisconteerd in de beltarieven. Op basis van een
vastgestelde normomzet zal na het eerste en tweede contractjaar de
gemiddelde omzet per toestel worden bepaald. Indien deze hoger is dan
de vastgestelde normomzet zal aan de hand van een kortingsregel, die is
opgenomen in het programma van eisen, een korting op de tarieven
worden toegepast. Indien de gemiddelde belomzet lager is dan de
normomzet zal DJI een boetebedrag moeten betalen aan de hand van
vastgestelde staffels. De tarieven blijven in dat geval ongewijzigd. Als
gevolg van dit financiële model zijn alle tarieven per 1 februari 2013 met
ruim 10% verlaagd. In de overeenkomst tussen DJI en Telio is vastgelegd
dat de tarieven met 30% kunnen dalen. Het volgende moment van
verrekening is 1 december 2013.
In de periode dat KPN de aanbieder van kaarttelefonie was, belden
gedetineerden voornamelijk via andere commerciële belbedrijven door
middel van zogenoemde calling cards. Deze bedrijven maakten wel
gebruik van de infrastructuur van KPN, maar betaalden daar niet voor.
Hierdoor waren zij op oneigenlijke gronden goedkoper dan KPN. KPN liep
hierdoor omzet mis, als gevolg waarvan DJI jaarlijks een boete aan KPN
diende te betalen. Daarnaast zijn de gebelde nummers niet meer
herleidbaar waardoor het uitoefenen van toezicht niet mogelijk is.
Sinds de invoering van het nieuwe telefoniesysteem is het niet meer
mogelijk om met calling cards te bellen. Bellen via Telio was voor
gedetineerden in vrijwel alle gevallen van meet af aan goedkoper dan via
KPN. Zoals hierboven reeds is opgemerkt, heeft Telio alle tarieven op
1 februari 2013 verlaagd. De tarieven van Telio zijn echter hoger dan die
van aanbieders van calling cards. Dit zorgt ervoor dat telefonie via Telio in
de beleving van sommige gedetineerden als duur wordt ervaren.
Met ingang van 26 juni jl. is een nieuwe, op collect call lijkende, dienst
ingevoerd waarmee het mogelijk is geworden dat de gedetineerde een
telefoongesprek voert op kosten van de gebelde, mits de gebelde dit
accepteert. Het houden van toezicht op de telefoongesprekken is bij deze
dienst mogelijk. Er wordt geen starttarief toegepast en de kosten per
minuut zijn lager dan de kosten bij collect call. De nieuwe dienst kan
worden gebruikt voor gesprekken met telefoonnummers in Nederland,
Duitsland, België, Spanje, het Verenigd Koninkrijk en Italië.
Onderzoek Nationale Ombudsman
Ten slotte informeer ik u over het onderzoek dat de Nationale Ombudsman heeft uitgevoerd naar klachten van gedetineerden over het nieuwe
telefoonsysteem Telio in de PI’s. Het onderzoek is uitgevoerd door het
opvragen van documentatie en het houden van een gesprek met de
directeur Gevangeniswezen van DJI. De twee belangrijkste onderwerpen
van onderzoek waren het opnemen en het uitluisteren van telefoongesprekken met geprivilegieerde personen en de kosten van telefonie, met
name de mogelijkheid van collect call bellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 279, nr. 169

4

De Nationale Ombudsman heeft mij onlangs bericht dat is geconstateerd
dat op deze twee punten verbeteringen zijn doorgevoerd, hetgeen
aanleiding heeft gegeven tot het afsluiten van het onderzoek.
De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 279, nr. 169

5