Houd de basis gezond
Prioriteiten voor extra investeringen in onderzoek en
innovatie

november 2016

Colofon
Fotografie

Shutterstock.com

Ontwerp

2D3D Design

Druk

Xerox/OBT, Den Haag
november 2016

ISBN

9789077005804

Alle publicaties zijn gratis te downloaden via www.awti.nl.

Auteursrecht
Alle auteursrechten voorbehouden. Mits de bronvermelding correct is, mogen deze uitgave of onderdelen van deze uitgave
worden verveelvoudigd, opgeslagen of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de AWTI.
Een correcte bronvermelding bevat in ieder geval een duidelijke vermelding van organisatienaam en naam en jaartal van de uitgave.

Houd de basis gezond

2

Inhoud
Samenvatting

5

1

Inleiding

7

1.1 Urgentie

7

1.2 Adviesvraag

8

1.3 Afbakening

9

1.4 Context: pleidooien voor extra investeringen

10

2

Advies: extra investeren in de basis en in publiek-private samenwerking

13

3

Aanbeveling 1: Verstevig de basis – geef hieraan prioriteit

15

3.1 Ongebonden, risicovol, langetermijnonderzoek

16

3.2 Toegepast onderzoek

17

3.3 Praktijkgericht onderzoek

18

3.4 Onderzoeksfaciliteiten

19

3.5 Basisinfrastructuur voor ICT

21

4

Aanbeveling 2: Publieke investeringen als hefboom voor private
investeringen

23

4.1 Hogere TKI-toeslag als hefboom

23

4.2 Verhoogd budget voor innovatiestimulering midden- en klein bedrijf

26

4.3 Openstellen topsectorenaanpak voor topthema’s

26

Bijlage 1. Tabellen

29

Bijlage 2. Literatuur

33

Houd de basis gezond

3

Houd de basis gezond

4

Samenvatting
Het is tijd voor substantiële extra investeringen in onderzoek en innovatie. Voor
de toekomst van Nederland en voor onze internationale positie als
innovatieleider en land van toponderzoek. In de afgelopen jaren van
hervormingen en bezuinigingen zijn we noodgedwongen relatief karig geweest
met investeren. Nederland dreigt nu echter onder het internationale gemiddelde
te raken. In de plannen voor de komende jaren nemen de publieke investeringen
in onderzoek en innovatie verder af.
Er wordt inmiddels breed gepleit voor tenminste 1 miljard euro per jaar aan extra
publieke middelen. De Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie
(AWTI) sluit zich hierbij aan. Dit advies gaat uit van de veronderstelling dat er
inderdaad een dergelijk extra overheidsbudget beschikbaar komt en
beantwoordt de vraag:
Waarin kan de overheid 1 miljard euro extra per jaar voor onderzoek en innovatie
het best investeren?

De AWTI weegt de verschillende mogelijkheden voor extra investeringen af en
grijpt daarbij terug op zijn recente adviezen. Daarbij gaat het vanuit een
internationaal perspectief soms om relatief kleine bedragen, maar Nederland is
een klein land en de raad stelt voor de beschikbare bedragen substantieel te
verhogen. Het effect zal zeker merkbaar zijn.
De belangrijkste ambitie die de overheid met de besteding van extra middelen
moet nastreven is volgens de AWTI het versterken van de basis van het
systeem. Dit is noodzakelijk om het onderzoeksklimaat aantrekkelijk te houden,
met uitstekende randvoorwaarden en ruimte voor talent. Een dergelijke
uitgangssituatie is in een geglobaliseerde samenleving het fundament voor de
verdere ontwikkeling van het kennis- en innovatiesysteem. De tweede ambitie is
het zorgen voor een toename van de private investeringen in R&D. Dat kan door
publieke investeringen in te zetten als hefboom om meer private investeringen
uit te lokken. Het advies leidt zodoende tot twee samenhangende
aanbevelingen:

Houd de basis gezond

5

1.

2.

Verstevig met prioriteit de basis. Doe dit door het ophogen van het niveau van
publieke onderzoeks- en innovatiefinanciering tot dat van de landen om ons
heen (600 miljoen euro per jaar). Hierbij zijn er vijf prioriteiten (met
richtinggevende bedragen):
► Ongebonden risicovol onderzoek met een lange tijdshorizon (200 miljoen);
►

Toegepast onderzoek (150 miljoen);

►

Praktijkgericht onderzoek (130 miljoen);

►

Onderzoeksfaciliteiten (100 miljoen);

►

De basisinfrastructuur voor ICT (20 miljoen).

Vergroot het directe hefboomeffect van publieke uitgaven op private uitgaven.
Doe dit door te investeren in publieke-private samenwerking gericht op
economische kansen en maatschappelijke opgaven (400 miljoen euro per
jaar). Hierbij zijn drie prioriteiten (met richtinggevende bedragen):
►

Hogere TKI-toeslag (120 miljoen);

►

Hoger budget voor de MIT-regeling (150 miljoen);

►

Uitbreiden van de topsectorenaanpak met topthema’s (130 miljoen).

Houd de basis gezond

6

1
2

Inleiding
1.1 Urgentie
De overtuiging dat het in Nederland na jaren van versobering tijd is voor extra
investeringen in onderzoek en innovatie wordt breed gedeeld. De AWTI sluit
zich met dit advies hierbij aan. Substantiële extra investeringen zijn van groot
belang voor de toekomst van Nederland, voor onze internationale positie als
innovatieleider en voor de internationale positie van Nederland als land van
toponderzoek. Extra investeringen zijn nodig voor de zoektocht naar
oplossingen voor de complexe maatschappelijke opgaven waar Nederland voor
staat, versterken ons verdienvermogen en vergroten onze concurrentiekracht.
Een hoger investeringsniveau zal zich concreet vertalen in een kennis- en
innovatiesysteem dat aantrekkelijk is voor talent uit binnen- en buitenland, voor
wetenschappers en innovatieve bedrijven, die zich meer en meer internationaal
oriënteren waar het gaat om toegang tot geavanceerde know how.
Internationaal gezien behoort Nederland sinds 2016 tot de innovatieleiders van
de EU en heeft het een van de beste wetenschapssystemen ter wereld. Dat
heeft alles te maken met de investeringen die in het verleden zijn gedaan in
onderzoek, ontwikkeling, technologie en innovatie. De euro’s die de overheid
besteedt aan R&D hebben een grote toegevoegde waarde voor economie en
maatschappij.1 De opgedane kennis komt niet alleen ten goede aan de
ontwikkelaars ervan, maar aan de samenleving als geheel.
Het is onwaarschijnlijk dat Nederland zich in de toekomst op dit topniveau kan
handhaven als het investeringsniveau niet wordt verhoogd. Een ambitieus
kennis- en innovatiebeleid vraagt om een bijbehorend budget. In de afgelopen
jaren is Nederland ten gevolge van noodzakelijke bezuinigingen en
prioriteitsstelling relatief karig geweest met investeringen in onderzoek en
innovatie. We dreigen internationaal onder het gemiddelde te raken en verliezen
aan momentum ten opzichte van andere landen (bijlage 1, tabel 3). Bovendien
nemen volgens de huidige plannen de publieke investeringen in onderzoek en

1

Uit de evaluatie van het Europese KP7 programma blijkt dat elke euro die wordt geïnvesteerd 11 euro aan directe en indirecte
economische effecten oplevert. Fresco, Martinuzzi & Wiman (2015)
https://www.ffg.at/sites/default/files/downloads/page/fp7_final_evaluation_expert_group_report.pdf

Houd de basis gezond

7

innovatie de komende jaren nog verder af (bijlage 1, tabel 2). De overheid
investeert in 2016 rond € 6,2 miljard euro in R&D, maar dat zal vanaf 2017
blijven steken op (net onder) € 6,0 miljard euro (bijlage 1, tabel 1).2
Zowel de OECD als de Europese Unie adviseren Nederland om in de komende
jaren meer te investeren in onderzoek en innovatie. 3 In diverse landen besteden
de gezamenlijke publieke en private partijen sinds jaar en dag een hoger
aandeel van het BBP aan R&D dan Nederland (bijlage 1). Terwijl Nederland op
2% zit, investeren landen als Finland, Denemarken, Zweden, Zwitserland en
Duitsland tussen 2,9% en 3,2% van het bbp in R&D. De overheid is niet als
enige aan zet. Ook de private uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling moeten
flink omhoog. Wel heeft de overheid als behartiger van het collectieve belang
een belangrijke rol in het aanjagen van private investeringen.4

1.2 Adviesvraag
Er wordt inmiddels breed gepleit voor tenminste 1 miljard euro per jaar aan extra
publieke middelen. De hoogte van dit bedrag geeft de orde van grootte van de
benodigde intensivering weer. Het is onmogelijk om exact aan te geven hoeveel
er extra door de overheid geïnvesteerd zou moeten worden om het Nederlandse
kennis- en innovatiesysteem sterk genoeg te houden. Dit is uiteindelijk een
politieke afweging. De voornaamste reden voor de brede consensus over een
extra bedrag van 1 miljard euro per jaar is dat geplande overheidsbudgetten flink
moeten stijgen om gelijke tred te houden met de andere innovatieleiders op het
wereldtoneel.5 Met 1 miljard extra op jaarbasis, op een totaalbedrag van iets
meer dan 6 miljard euro, wordt een belangrijke stap gezet.
In dit advies gaan we uit van de veronderstelling dat er voor onderzoek en
ontwikkeling inderdaad een extra overheidsbudget beschikbaar komt van 1
miljard euro per jaar.6 Waar zouden deze middelen dan op ingezet moeten

2

3

4
5

6

De financiële situatie van universiteiten en hogescholen staat ook onder druk doordat de publieke financiering achterblijft bij de
groei van de studentenpopulatie. België (Vlaanderen), Frankrijk, Denemarken, Duitsland, en Turkije, kampen met hetzelfde
euvel. Zie EUA (2016).
OECD (2014) http://ec.europa.eu/europe2020/pdf/csr2016/csr2016_netherlands_en.pdf Council of the European Union
http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv:OJ.C_.2016.299.01.0041.01.ENG&toc=OJ:C:2016:299:TOC
NL Next Level http://www.nl-nextlevel.nl/wp-content/uploads/2016/06/brochure_nl_next_level.pdf; Economic Insight Ltd (2015).
Deze lopen bij ongewijzigd beleid tot 2020 met ongeveer 355 euro miljoen terug. Zie bijlage 1, tabel 1. In 2014 investeerde de
overheid 6,324 miljard euro in R&D, voor 2020 is een investering van 5.961 miljard euro gepland.
In een nog te verschijnen advies over energie innovatie is de AWTI voornemens te adviseren dat er middelen uitgetrokken
worden ten behoeve van energie innovatie. Daarna genoemde bedragen staan los van de 1 miljard euro extra investeringen
waar het huidige advies vanuit gaat.

Houd de basis gezond

8

worden met het oog op een maximale hefboom voor wetenschap en
maatschappij?
Dit advies beantwoordt de vraag:
Waarin kan de overheid 1 miljard euro extra per jaar voor onderzoek en
innovatie het best investeren?
We beantwoorden deze vraag via een afweging van de mogelijkheden die er zijn
voor de besteding van extra gelden, uitgaande van de huidige stand van zaken
in het kennis- en innovatiesysteem van Nederland. Daarbij nemen we kennis
van de ideeën en wensen die er momenteel circuleren en de manifesten,
investeringsagenda’s en oproepen van consortia die in deze periode het licht
zien. Het overzicht van mogelijke voorstellen vanuit de overheid
(interdepartementale werkgroep Wetenschap, Onderzoek, Ontwikkeling en
Innovatie (WOOI)) heeft hierin een plaats. De AWTI wil met dit advies bijdragen
aan de discussie en zoveel mogelijk beargumenteerde keuzes voorstellen voor
besteding van extra middelen die het kennis- en innovatiesysteem het best
dienen met het oog op hefboomeffecten. Daarbij merkt de raad op dat het bij de
verdeling van een miljard euro over een aantal prioriteiten, vanuit een
internationaal perspectief soms om relatief kleine bedragen gaat. Het heeft
echter weinig zin de grootte van investeringen van een klein land als Nederland
rechtstreeks te vergelijken met die van grote landen. De AWTI stelt voor de
beschikbare bedragen substantieel te verhogen, en het effect daarvan zal zeker
merkbaar zijn. We geven eerst de hoofdlijn van het advies weer (hoofdstuk 2) en
werken dan twee aanbevelingen uit (hoofdstuk 3 en 4).

1.3 Afbakening
De AWTI heeft in Boven het maaiveld (2014) geadviseerd over de
ontwikkelingsrichting van het wetenschapsbeleid. Over de doorontwikkeling van
het topsectorenbeleid heeft hij recent geadviseerd in Flexibiliseren,
differentiëren, scherper kiezen (2016). De daar aanbevolen ontwikkelingspaden
ziet de raad als de basis voor het toekomstige kennis- en innovatiebeleid. Het
huidige advies is niet gericht op de instituties en mechanismen die er zijn om
beschikbare middelen te besteden. Het richt zich uitsluitend op de besteding van
de extra financiële middelen voor R&D. Daarbij gaat het om investeringen

Houd de basis gezond

9

bovenop de al geplande investeringen (zoals onder andere uitgewerkt in de
begrotingen van de ministeries).

1.4 Context: pleidooien voor extra investeringen
Vooruitlopend op een nieuw regeerakkoord komen allerlei pleidooien voor extra
investeringen in wetenschap en innovatie. Voor de wetenschap heeft de
Kenniscoalitie, onder wiens auspiciën de Nationale Wetenschapsagenda (NWA)
wordt uitgewerkt, een investeringsagenda voor onderzoek en innovatie
gelanceerd.7 De kenniscoalitie vraagt de overheid 500 miljoen euro te investeren
in de basis van het wetenschapssysteem: de onderzoeks- en ICT-infrastructuur,
talent, faciliteiten voor toegepast onderzoek en regionale broedplaatsen voor
bedrijvigheid (‘Draagkracht’). Daarnaast vraagt zij om 500 miljoen euro voor een
reeks van ‘missie gedreven routes’, gericht op de transities waar Nederland voor
staat (‘Spankracht’). Zij pleit hierbij voor een programmatische aanpak op basis
van samenwerking in de al gevormde coalities rond de 25 routes. In het
programma zal ruimte zijn voor publiek-private samenwerking (PPS),
voortbouwend op de PPS-constructies van de topsectoren. Minister Bussemaker
heeft toegezegd om een NWA-fonds op te richten om een begin te maken met
de ambities.8 Kennisinstituten dragen hieraan bij en het ministerie van Onderwijs
Cultuur en Wetenschap (OCW) maakt 30 miljoen euro vrij (deels door het
verschuiven van bestaande middelen). Hiervan is 20 miljoen euro beschikbaar
om te investeren in drie prioritaire routes (onderwijs en jongeren in een
veerkrachtige samenleving; digitalisering als aanjager van vernieuwing; en
natuurwetenschappelijke kennis als bron van vernieuwend vermogen). De rest is
grotendeels gereserveerd voor het versterken van talentbeleid en ondersteuning
van valorisatie.
Eerder bepleitten de ondernemingsorganisaties VNO-NCW, MKB-Nederland en
LTO Nederland een meerjarig investeringsprogramma dat op jaarbasis ‘toegroeit
naar 7,5 miljard euro aan publieke investeringen’. De investeringen zouden
verdeeld worden over acht grote investeringsprogramma’s, gericht op de
transities die nodig zijn, en waarin samenwerking met de wetenschap belangrijk

7

8

De Kenniscoalitie bestaat uit de VSNU, de Vereniging Hogescholen, Universitair Medische Centra (NFU), KNAW, NWO, VNONCW, MKB-Nederland en de instellingen voor toegepast onderzoek (TNO/TO2).
Ministerie van OCW (2016) https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-onderwijs-cultuur-enwetenschap/nieuws/2016/09/15/vliegende-start-voor-nationale-wetenschapsagenda

Houd de basis gezond

10

is. Omvangrijke publieke investeringen hierin kunnen volgens de partijen leiden
tot de mobilisatie van hoge private ‘transitie-investeringen’ (oplopend tot circa
100 miljard euro van 2018 tot 2025).9
In 2015 pleitte de commissie Breimer voor 119 miljoen euro extra per jaar voor
de bètadisciplines, en eigenlijk het dubbele, om in de pas te lopen met andere
landen.10 Vanwege het grote succes van alle inspanningen gericht op het
opleiden van bèta technisch talent wijzen de technische universiteiten nu de
studentenaantallen snel oplopen, nogmaals op de noodzaak van extra
investeringen.
Binnen de overheid en de politiek heeft een interdepartementale werkgroep
WOOI beleidsvarianten voor extra investeringen uitgewerkt met bijbehorende
budgetten.11 Ook diende Tweede Kamerlid Mei Li Vos in 2016 een motie in met
het verzoek een verkenning te maken voor een volgend kabinet, waarin wordt
weergegeven welke prioriteiten in wetenschap en innovatie de bewindslieden
zien voor de komende jaren.12 Het kabinet zal daar eind dit jaar op reageren.
Dit advies is voorbereid door een projectgroep bestaande uit Emmo Meijer
(voorzitter), Martin Schuurmans, Dave Blank, Kathleen Torrance, Paul Diederen en
Paula Gouw

9
10
11
12

NL Next Level http://www.nl-nextlevel.nl/wp-content/uploads/2016/08/brochure_nl_next_level.pdf
Commissie Breimer (2015).
Werkgroep WOOI (2016).
Tweede Kamer, kamerstuk 33009, nr.28, 28 juni 2016.

Houd de basis gezond

11

Houd de basis gezond

12

2
3

Advies: extra investeren in de basis
en in publiek-private samenwerking
Publieke investeringen zijn het meest wenselijk in gebieden die het collectief
belang dienen en waarin logischerwijs onvoldoende geïnvesteerd wordt door
private partijen. Op het terrein van wetenschap en innovatie gaat het dan om het
onderhouden van een stevig, responsief basissysteem voor kennisontwikkeling
en -toepassing. De AWTI heeft in de loop van zijn bestaan consistent betoogd
dat publiek geld voor kennis en innovatie vooral hierin geïnvesteerd moet
worden en doet dat hier opnieuw: versterk met extra investeringen vooral de
basis als fundament voor het gehele kennis- en innovatiesysteem.
Onder de basis verstaan we de publieke kennisinfrastructuur met een
bijbehorend aantrekkelijk onderzoek klimaat, ruimte voor talent en uitstekende
randvoorwaarden. Zaken behoren tot de basis als ze een voedingsbodem
vormen voor kennisontwikkeling ten behoeve van samenleving en economie in
den brede en bijdragen aan versterking van het kennisabsorptievermogen van
Nederland.13 De basis genereert zodoende niet alleen ‘kennis als product’, maar
vooral ‘kennis als vermogen’: het vermogen om nieuwe kennisontwikkelingen te
doorgronden, daarop voort te bouwen en te komen tot nieuwe kennis ten
faveure van samenleving en economie.14
De AWTI is steeds een pleitbezorger geweest van investeringen in een degelijke
basis en daarnaast in een zekere concentratie op prioritaire domeinen (een
hoogvlakte met pieken).15 De AWTI concludeert zoals gezegd ook nu dat extra
investeringen vooral gewenst zijn in den brede. Investeringen om de basis
gezond te houden hebben voorrang.
Een gezonde basis zal op zichzelf al een sterk hefboomeffect hebben op private
investeringen. Voor private partijen is een uitstekende kennisinfrastructuur de
belangrijkste reden voor uitbreiding van bestaande of voor de vestiging van
nieuwe R&D-activiteiten. Daarnaast kan er nog gericht worden ingezet op

13
14
15

AWTI (2016a). Vangen, verwerken, verwaarden – Over het belang van kennisabsorptievermogen.
AWT (2005). Een vermogen betalen – De financiering van universitair onderzoek.
AWT (2014). Boven het maaiveld – Focus op Wetenschappelijke zwaartepunten.

publiek-private samenwerking om nog meer private investeringen uit te lokken.
De ambitie hierbij is om samen, dat wil zeggen publieke en private partijen,
economische kansen te grijpen en te zoeken naar oplossingen voor
maatschappelijke opgaven, waarbij ook oog is voor de economische kansen die
deze zoektocht biedt.
Het advies leidt zodoende tot twee samenhangende aanbevelingen voor de
besteding van in totaal 1 miljard euro per jaar extra aan onderzoek en innovatie:
►

Verstevig met prioriteit de basis door het ophogen van het niveau van publieke
onderzoeks- en innovatiefinanciering tot dat van de landen om ons heen (600
miljoen euro per jaar);

►

Vergroot het directe hefboomeffect van publieke uitgaven op private uitgaven door
te investeren in publieke-private samenwerking gericht op economische kansen en
maatschappelijke opgaven (400 miljoen euro per jaar).

Houd de basis gezond

14

3
Aanbeveling 1: Verstevig de basis – geef
hieraan prioriteit
Door te investeren in de basis behouden we een concurrerend kennis- en
innovatiesysteem, aantrekkelijk voor wetenschappelijk talent en bedrijfsleven.
De AWTI meent daarom dat het versterken van deze basis de hoogste prioriteit
heeft en sluit hiermee aan bij het pleidooi van de kenniscoalitie: vergroot de
draagkracht van het systeem. Bij een extra budget van 1 miljard euro per jaar
acht de raad een bedrag hiervoor van 600 miljoen euro richtinggevend. Gelet op
de goede prestaties van het Nederlandse systeem, is er geen dringende reden
voor grote wijzigingen daarin. Het gaat vooral om versterking en verbetering van
het huidige systeem.16
De prioriteit voor publieke investeringen ligt bij zaken die verder van de markt
afstaan. Het investeren in fundamenteel en toepassingsgericht onderzoek is
doorgaans effectiever dan het financieel steunen van activiteiten dichterbij de
markt.17 Echter, er zijn ook signalen dat Nederland juist ook op het gebied van
kennistoepassing en valorisatie van onderzoek versterking behoeft.18 Bij
stimuleringsmaatregelen is het dan ook van belang naar het integrale kennis- en
innovatiesysteem te kijken. Publiek-private samenwerking valt hieronder.
De AWTI beveelt aan om in totaal jaarlijks tot 600 miljoen euro extra te
investeren in de basis. De raad ziet vijf prioriteiten hierbij, die hieronder in
willekeurige volgorde worden toegelicht. Genoemde bedragen zijn slechts
richtinggevend:
►

Ongebonden risicovol onderzoek met een lange tijdshorizon (200 miljoen);

►

Toegepast onderzoek (150 miljoen);

►

Praktijkgericht onderzoek (130 miljoen);

►

Onderzoeksfaciliteiten (100 miljoen);

►

De basisinfrastructuur voor ICT (20 miljoen).

16
17
18

Zie ook WRR (2013).
European commission (2016a).
OESO (2014).

Houd de basis gezond

15

3.1 Ongebonden, risicovol, langetermijnonderzoek
De Wetenschapsvisie 2015 – Keuzes voor de toekomst stelt: ‘Voor
wetenschappelijke vernieuwing en het kunnen leggen van creatieve en
onverwachte dwarsverbanden blijft het nodig dat wetenschappers voldoende
hun eigen weg kunnen zoeken. Wetenschappelijke sterktes van de toekomst
ontstaan uit kiemen waarvan de oogst pas op termijn blijkt. Het vrij en
ongebonden onderzoek is de noodzakelijke voedingsbodem om deze kiemen te
laten ontstaan. Deze voedingsbodem zorgt voor wetenschappelijke vernieuwing
en is belangrijk voor een stelsel dat snel in kan spelen op nieuwe
ontwikkelingen. De ruimte om vrij en ongebonden onderzoek te doen is ook
belangrijk voor het opleiden en aantrekken van toptalent en voor de unieke
verbinding tussen onderwijs en onderzoek aan Nederlandse universiteiten. De
wetenschappelijke sterktes en vernieuwing in het onderzoek ontstaan ook door
kritische en creatieve inzet van jong talent.’19
Ondank deze breed gedeelde hoge waardering voor ongebonden onderzoek,
waarbij het thema en de richting bepaald worden door de wetenschappers zelf,
is de financiële ruimte hiervoor in de afgelopen decennia stelselmatig
afgenomen. De onderzoeksagenda wordt sterk bepaald door externe financiers
als NWO en de EU met een in toenemende mate programmatische/thematische
inzet. Een aanzienlijk deel (ruim de helft20) van de middelen uit de eerste
geldstroom van de universiteiten die voor onderzoek bestemd zijn, besteden zij
aan matching van gelden uit andere bronnen (de tweede geldstroom en EU
middelen).21 Thematische aansturing, waarbij financiering voor – vaak
kortlopende – projecten in competitie tussen wetenschappers wordt verdeeld,
heeft in het systeem de overhand gekregen.22 Het resultaat is dat de
universiteiten steeds minder ruimte hebben voor eigen keuzes en nieuwe,
risicovolle investeringen in onderzoek, juist als zij succesvol zijn in het
aantrekken van externe onderzoeksmiddelen.23 Om de matchingsdruk te
verminderen, is er sinds kort de Regeling Stimulering Europees Onderzoek, die

19
20
21

22
23

Ministerie van OCW (2014).
Werkgroep Wetenschap, Onderzoek, Ontwikkeling en Innovatie (2016).
Ernst & Young (2014a). Uit dit onderzoek blijkt dat voor elke euro die de universiteit verwerft in de tweede of derde geldstroom,
0,74 euro bijgelegd moet worden uit de eerste geldstroom.
Rathenau Instituut (2016).
AWT (2003); Rathenau Instituut (2016). NB: de ruimte voor eigen onderzoeksprogrammering neemt niet af in situaties waar het
via externe gelden bekostigde thematisch onderzoek past in het onderzoeksprogramma dat een kennisinstelling zelf al wilde
uitvoeren. Deze ruimte neemt wel af als hierdoor andere inhoudelijke keuzes worden gemaakt.

Houd de basis gezond

16

wordt uitgevoerd door NWO. Jaarlijks is er via deze regeling 50 miljoen euro
extra te verdelen (over de wetenschappers aan dertien universiteiten). Het is
een begin, maar om fundamenteel-strategisch onderzoek echt de ruimte te
geven, is een veel hogere, structurele, financiële impuls nodig.
Voor de ontwikkeling van Nederland als kennissamenleving en de
totstandkoming van (meer radicale) innovaties is een stevige financiële impuls
voor ongebonden, fundamenteel-strategisch onderzoek met een lange
financieringsduur wenselijk. De AWTI beveelt daarom aan om, wanneer extra
investeringen mogelijk zijn, een belangrijk deel hiervoor in te zetten. Daarbij gaat
het zowel om de middelen waarover de universiteiten zelf beschikken, als om de
gelden die NWO in open competitie verdeelt. De honoreringspercentages bij
NWO-aanvragen zijn op dit moment veel te laag, tot frustratie van veel
wetenschappelijk talent.
Wetenschappers en kennisinstellingen moeten ruimte hebben voor een eigen
koers. Tegelijkertijd kunnen de routes van de onlangs door de kenniscoalitie
Nationale Wetenschapsagenda gepresenteerde ‘Portfolio voor onderzoek en
innovatie’ hierbij inspiratie bieden.

3.2 Toegepast onderzoek
De AWTI beveelt vervolgens aan om de het veld van toepassingsgericht
onderzoek te versterken met substantieel extra investeringen. In de afgelopen
periode is zwaar bezuinigd op de TO2-instellingen, zonder een duidelijke en
samenhangende visie op de positie van TO2-instellingen in het kennis- en
innovatiesysteem. De overheidsfinanciering daalde van 2011 tot 2016 met maar
liefst 25%.24 Deze bezuinigingen zijn ingezet vanuit de gedachte dat de
organisaties meer vraaggericht zouden kunnen werken en een groter aandeel
van hun financiering zouden verwerven via opdrachten, onder andere in het
kader van de topsectoraanpak of via regionale subsidies en Europese
programma’s. Een ongewenste consequentie is dat de organisaties minder
ruimte hebben om te investeren in hun strategische kennisbasis (‘kennis als

24

AWTI (2016a). Vangen, verwerken, verwaarden – Over het belang van kennisabsorptievermogen.

Houd de basis gezond

17

vermogen’). Ook de grootschalige infrastructuur die onder hun beheer valt,
dreigt het slachtoffer te worden van de dalende bekostiging.
Het veld van toepassingsgericht, publiek bekostigd onderzoek is nadrukkelijk toe
aan een duidelijkere positionering wat betreft competenties en rol, gegeven de
huidige snelle dynamiek van netwerkvorming tussen publieke en private
partners in een steeds internationaler speelveld. De AWTI is voornemens in
2017 een advies uit te brengen over de positie en rol van het
toepassingsgerichte, publieke onderzoeksveld.
Aan de hand van de resultaten van de TO2-evaluatie en het komende AWTIadvies kan worden bepaald waar en hoe er het beste extra geïnvesteerd kan
worden in dit domein. Duidelijk is dat het zal gaan om flinke extra investeringen.

3.3 Praktijkgericht onderzoek
Een volgende prioriteit in het versterken van de basis is, wat de AWTI betreft,
het investeren in de verbreding en uitbreiding van het praktijkgericht onderzoek
aan de hogescholen. Dit onderzoek is de afgelopen vijftien jaar naar een hoger
professioneel niveau getild, maar is nog steeds naar verhouding te bescheiden
van omvang. Zoals de wetenschapsvisie stelt: ‘Om de kennisfunctie van
hogescholen verder te versterken is het nodig om verder te werken aan
capaciteitsopbouw in het praktijkgericht onderzoek, de organisatie bij
hogescholen op dit gebied verder te professionaliseren, de samenwerking
tussen universiteiten en hogescholen te verbeteren en het vermogen van het
hbo om in Europa subsidie te verwerven te versterken’.25 Hiervoor worden
momenteel gelden ingezet die zijn vrijgekomen door afschaffing van de
basisbeurs, maar dat is onvoldoende. Slechts rond 20% van de
hogeschooldocenten is betrokken bij onderzoek en een schamele 4% van de
instellingsuitgaven zijn bestemd voor deze activiteit, ongeveer 100 miljoen per
jaar.
Ter versterking van het praktijkgericht onderzoek is meer nodig dan extra
investeringen zoals de AWTI in MKB en hogescholen26 aangeeft. Het uitvoeren
van onderzoek behoort tot de kerntaken van hogescholen, maar het is voor hen

25
26

Ministerie van OCW (2014).
AWTI (2015). MKB en hogescholen – Partners in innovatie.

Houd de basis gezond

18

nog altijd lastig om dit te organiseren. Ook samenwerking met andere
kennisinstellingen komt nog onvoldoende van de grond. Onder meer vanwege
onbekendheid bij universiteiten met het onderzoek op hogescholen en het
ontbreken van prikkels voor samenwerking. Om juist deze samenwerking te
verbeteren, kunnen extra investeringen het beste ingezet worden ter versterking
van de Centres of Expertise, waarmee inmiddels goede ervaringen zijn
opgedaan.27

3.4 Onderzoeksfaciliteiten
Onderzoek is de afgelopen jaren kapitaalintensiever geworden. Investeringen in
onderzoeksfaciliteiten hebben hiermee geen gelijke tred gehouden. 28 De AWTI
beveelt daarom aan hierin flink extra te investeren. Voldoende toegang tot
hoogwaardige, toegankelijke onderzoeksfaciliteiten is van groot belang voor de
kwaliteit van het kennis- en innovatiesysteem. Dergelijke voorzieningen werken
bovendien als een magneet op wetenschappelijk talent en vergroten de
aantrekkelijkheid voor innovatieve bedrijfsleven.
De onderzoeksinfrastructuur wordt op verschillende plaatsen in het systeem
onderhouden en bekostigd. Ten eerste beschikken universiteiten en
onderzoeksinstituten over allerlei typen grotere en kleinere
onderzoeksfaciliteiten zoals laboratoria, computervoorzieningen en databanken.
Daarnaast beheren de universiteiten en TO2-instellingen een reeks
grootschalige infrastructurele voorzieningen, die voor een deel ook bekostigd
worden door andere (ook private) partijen. Tot slot worden heel grote faciliteiten
(zoals CERN) meer en meer in samenwerking tussen landen ontwikkeld, waarbij
vanuit Nederland in voorkomende gevallen een medefinanciering tot stand komt.
Om strategische en gecoördineerde keuzes te maken voor de besteding van
publieke middelen aan grootschalige onderzoekinfrastructuur (de tweejaarlijkse
80 miljoen van NWO), is in 2015 de aanbeveling van de AWTI opgevolgd om
een ‘Permanente Commissie Grootschalige Wetenschappelijke Infrastructuur’ in
te stellen.29 Na een oproep aan kennisinstellingen is voor circa 3 miljard euro

27
28

29

Platform Bèta Techniek (2015).
AWTI (2013); Maatwerk in onderzoeksinfrastructuur – Strategisch investeren in grootschalige onderzoeksfaciliteiten; Werkgroep
wetenschap, onderzoek, ontwikkeling en innovatie (2016).
AWTI (2013). Maatwerk in onderzoeksinfrastructuur – Strategisch investeren in grootschalige onderzoeksfaciliteiten.

Houd de basis gezond

19

aan voorstellen ingediend. Op basis hiervan zal de Permanente Commissie een
nieuwe roadmap opstellen. Met de huidige omvang van middelen kan de
commissie echter slechts een fractie van de voorstellen honoreren. De
werkgroep WOOI geeft aan dat een verdubbeling van het bedrag tot 80 miljoen
wenselijk is.30
De werkgroep WOOI is niet de eerste partij die de noodzaak van extra publieke
investeringen in grootschalige onderzoeksfaciliteiten onder de aandacht brengt.
Het innovatieplatform (2005) en de Commissie Nationale Roadmap
Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten (2008) gaven dit al aan, en pleitten voor
een fonds met een jaarlijkse voeding van 125 miljoen. 31 In 2009 schatte het
Rathenau Instituut dat Nederland over een publieke kapitaalvoorraad aan grote
onderzoeksfaciliteiten met een vervangingswaarde van rond 3,5 miljard euro
beschikt.32 Een conservatieve schatting van 5% afschrijving per jaar zou al
betekenen dat 175 miljoen per jaar nodig is, enkel om de infrastructuur op peil te
houden.33 NWO heeft 40 miljoen euro per jaar ter beschikking. Daarnaast
investeert een reeks van publieke en private partijen aanzienlijke bedragen in
infrastructuur. Een overzicht hiervan is er nog niet. De AWTI signaleerde al
eerder dat doelmatigheidswinst te behalen is. 34 Een bekend signaal is dat
kennisinstellingen in het verleden geregeld tot investeringen in
onderzoekfaciliteiten besloten zonder een kostendekkend exploitatieplan.
Exploitatiekosten komen hierdoor zwaar op budgetten van universiteiten en
instituten te drukken en beperken hun investeringsruimte en de flexibiliteit.
Van de instellingen voor toegepast onderzoek wordt verwacht dat ze hun
onderzoeksfaciliteiten voornamelijk financieren uit opbrengsten uit de reguliere
bedrijfsvoering. Zij komen als zelfstandige organisatie niet in aanmerking voor
financiering uit de tweede geldstroom (wel als deelnemende partij). Door
verschillende oorzaken lukt het de TO2-instellingen niet om voldoende te
investeren in onderzoeksfaciliteiten. Exploitatiekosten zijn in het verleden niet
meegenomen in de bekostiging van faciliteiten. Verder is in de tarieven die TO2instellingen kunnen hanteren, geen ruimte om afschrijvingskosten mee te

30
31
32
33

34

Werkgroep wetenschap, onderzoek, ontwikkeling en innovatie (2016).
Innovatieplatform (2005); Commissie Nationale Roadmap Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten (2008).
Rathenau Instituut (2009).
AWTI (2013). Maatwerk in onderzoek infrastructuur – Strategisch investeren in grootschalige onderzoeksfaciliteiten; Rathenau
Instituut (2008).
AWTI (2013). Maatwerk in onderzoek infrastructuur – Strategisch investeren in grootschalige onderzoeksfaciliteiten.

Houd de basis gezond

20

nemen. Deze instellingen hebben immers te maken met een algemeen dalende
lijn van publieke bekostiging. In 2015 heeft minister Kamp van Economische
Zaken aangegeven het probleem te herkennen, en toegezegd een strategisch
agenda 2017-2021 op te zullen stellen. Hierin komen de prioriteiten voor extra
publieke investeringen in de faciliteiten van TO2, in afstemming met het werk
van de Permanente Commissie voor Grootschalig Wetenschappelijke
Infrastructuur35.
De AWTI sluit zich aan bij de werkgroep WOOI: flinke extra investeringen zijn
nodig om de grootschalige onderzoek infrastructuur op niveau te houden. Hij
adviseert om een groter deel van deze extra middelen toe te voegen aan de
NWO-middelen ter verdeling door de Permanente Commissie voor
Grootschalige Wetenschappelijke Infrastructuur, en deze commissie de opdracht
te verschaffen de beschikbare middelen beter toegankelijk te maken voor nietuniversitaire publieke kennisinstellingen. Daarnaast zou een deel van de extra
investeringen rechtstreeks bestemd moeten worden voor de faciliteiten van
TO2-instellingen. Een andere oplossing is alle extra investeringen toe te voegen
aan de NWO-gelden en het voor TO2-instellingen mogelijk te maken hier een
aanvraag voor te kunnen indienen. De AWTI tekent hierbij evenwel aan dat bij
de inzet van deze bedragen op nationale basis naar een maximale synergie
moet worden gezocht tussen kennisinstellingen. In een internationale context
moet waar mogelijk door samenwerking met andere landen en het mobiliseren
van EU-investeringen een optimale hefboomwerking voor investeringen in
internationale faciliteiten worden nagestreefd.

3.5 Basisinfrastructuur voor ICT
Als aanvulling op de flink hogere investeringen in onderzoeksinfrastructuur, en
ook steeds meer in samenhang daarmee, adviseert de AWTI om een bedrag
van jaarlijks 20 miljoen specifiek te reserveren voor de ICT-infrastructuur voor
het onderzoek. De ICT-onderzoek infrastructuur vormt de ruggengraat van een
kennis- en innovatiesysteem van de 21ste eeuw.36 Vrijwel alle wetenschappelijke
en technologische ontwikkelingen die ertoe doen, zijn afhankelijk van ICT.
Communicatie en samenwerking, kennisontwikkeling (rekenkracht,

35
36

Ministerie van Economische zaken (2015). ‘Kamerbrief inzake in stand houden grote faciliteiten bij TO2 instellingen’.
AWTI (2015). Klaar voor de Toekomst – Naar een brede strategie voor ICT.

Houd de basis gezond

21

geavanceerde algoritmen en big data) en wetenschappelijke vooruitgang zijn
meer dan ooit afhankelijk van een kwalitatief hoogwaardige ICT-infrastructuur.
De AWTI adviseerde de overheid in 2015 te zorgen voor structurele financiering
van de digitale onderzoeksinfrastructuur, die door het wegvallen van de
voormalige FES-financiering hoogst onzeker is geworden.37 Daarnaast valt,
gegeven de ontwikkelingen op het gebied van met name big data, te verwachten
dat de noodzakelijke investeringen in de nabije toekomst verder zullen stijgen.
Met 20 miljoen euro extra per jaar kan de tot voor kort gunstige Nederlandse
situatie op het terrein van ICT-onderzoeksinfrastructuur naar verwachting
worden hersteld. Hiermee is de noodzakelijke capaciteitsuitbreiding te
realiseren, is de groeiende databeschikbaarheid goed te exploiteren, en kan er
worden geïnvesteerd in volgende generaties hard- en software. Deze middelen
zouden voor een groot deel via SURF kunnen lopen.

37

AWTI (2015). Klaar voor de Toekomst – Naar een brede strategie voor ICT.

Houd de basis gezond

22

4
4

Aanbeveling 2: Publieke investeringen
als hefboom voor private investeringen
Wanneer er 1 miljard extra publieke financiering beschikbaar komt voor
onderzoek en ontwikkeling, adviseert de AWTI om daarvan circa 400 miljoen zo
in te zetten dat deze middelen direct een hefboom bieden voor meer private
investeringen in R&D, die nu in de internationale vergelijking sterk achterblijven.
Er is voldoende evidentie dat inzet van meer publieke middelen kan leiden tot
aanzienlijk meer private investeringen.38
Hierbij zijn drie prioriteiten die hieronder worden toegelicht. Ook deze bedragen
zijn slechts een richtinggevende verdeling van circa 400 miljoen:
►

Verhogen TKI-toeslag (120 miljoen);

►

Verhogen budget MIT-regeling (150 miljoen);

►

Uitbreiden topsectorenaanpak met topthema’s (130 miljoen).

4.1 Hogere TKI-toeslag als hefboom
Nederland beschikt over een relatief groot aantal bedrijven dat toonaangevend
is in hun sector, ook op het gebied van innovatie. Juist deze bedrijven investeren
in R&D. Van oudsher zijn zij in Nederland tot ontwikkeling gekomen of hebben
Nederland als vestigingsland gekozen vanwege de uitstekende kennispositie en
infrastructuur, de samenwerkingsmogelijkheden en de publieke steun voor
R&D.39 In het huidige mondiale kennis- en innovatiesysteem, met nieuwe,
krachtige kennisaanbieders, is het echter niet vanzelfsprekend dat bedrijven ook
in de toekomst voor Nederland blijven kiezen.40 Bedrijven, zowel grote spelers
als innovatieve koplopers in het MKB, oriënteren zich nadrukkelijk op het
internationale speelveld, zeker nu Nederland achter begint te lopen met de
publieke investeringen in R&D. Gegeven deze dynamiek is het niet ondenkbaar
dat bedrijven besluiten om een deel of het geheel van hun
researchinspanningen in de nabije toekomst elders onder te brengen in nieuwe

38
39
40

Fresco, Martinuzzi, & Wiman, (2015); Economic Insight Ltd (2015).
KPMG (2016).
Tussen 2009 en 2011 verplaatste 10% van de grote bedrijven al bedrijfsactiviteiten, waaronder R&D, naar het buitenland (CBS
2013). Vooralsnog kiezen bedrijven vooral voor hun development voor andere landen. Het verplaatsen van bestaande research
programma’s gebeurt nog niet vaak. Wel vinden onderzoeksinspanningen op nieuwe innovatiegebieden steeds vaker buiten
Nederland plaats (Rathenau Instituut, 2015).

Houd de basis gezond

23

partnerships met sterk opkomende kenniseconomieën. Dat hoge R&D
investeringen veelal geconcentreerd voorkomen bij een klein aantal grote
bedrijven (met ASML en Philips aan top) maakt het systeem bijzonder
kwetsbaar.41 Het vertrek van één of meer van deze in R&D investerende
bedrijven zou een zeer ongewenste ontwikkeling zijn en een neerwaartse spiraal
betekenen voor het gehele kennis- en innovatiesysteem, naast de evidente
economische effecten. Extra publieke investeringen in de basis van het systeem
zijn zonder meer nodig om ervoor te zorgen dat R&D-intensieve bedrijven hier
ook in de toekomst blijven bijdragen aan de Nederlandse kennissamenleving en
economie en voor het aantrekken van R&D-intensieve buitenlandse bedrijven,
dat tot nu toe minder succesvol is gebleken.
Bedrijven in Nederland investeren relatief minder in R&D dan bedrijven in
andere landen. In 2015 kwam van de totale R&D-uitgaven in Nederland 52%
voor rekening van bedrijven. In Duitsland (65%) en Zweden (60%) is dat
aandeel veel hoger (zie bijlage 1, tabel 3). Ook behoort Nederland in Europa niet
tot de top in het aantrekken van buitenlandse private investeringen in R&D. Met
12,5% aan buitenlandse investeringen in R&D moet Nederland landen als het
Verenigd Koninkrijk (18,9%), Finland (17,3%), Ierland (19,3%) en België (13,1%)
voor laten gaan. Het grootbedrijf is oververtegenwoordigd als het gaat om
investeringen in R&D. De 500 grootste bedrijven waren in 2011 samen goed
voor 3,7 miljard euro aan R&D. De overige investeringen door bedrijven zijn
afkomstig uit het MKB. In 2012 gaven zij samen 3,3 miljard euro uit aan R&D,
45% van de totale uitgaven aan R&D door bedrijven.42
Om als directe hefboom voor private investeringen te fungeren kunnen extra
publieke investeringen het best gericht worden op het verstevigen en uitbreiden
van diverse vormen van gezamenlijk bekostigde publiek-private samenwerking,
zo veel mogelijk in samenhang met de routes van de Nationale
Wetenschapsagenda. Hiermee sluit Nederland aan op een wereldwijde
ontwikkeling waarbij bedrijven vaak niet meer zelf investeren in fundamenteelstrategisch onderzoek, maar hiervoor de samenwerking zoeken met

41

42

Blijkens de top 25 van R&D investeerders in Nederland, zie https://www.technischweekblad.nl/achtergrond/top-25-r-d2016/item8684
CBS 2013.

Houd de basis gezond

24

kennisinstellingen.43 Het onderscheidend vermogen van Nederland zit juist in
deze samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen die zich samen
specialiseren, clusterkracht creëren, en zodoende op basis van de eigen
specifieke kwaliteiten meedoen in de internationale concurrentiestrijd.44 Hierop
extra inzetten biedt kansen. Internationaal wordt immers ook onderkend dat
samenwerking tussen publieke en private partijen een veelbelovende weg is
voor het vinden van oplossingen voor maatschappelijke opgaven.45 Deze
zoektocht biedt bovendien kansen voor nieuwe verdienmodellen en daarmee
economische groei.
Om publiek-private samenwerking in kennisontwikkeling en innovatie te
bevorderen heeft de Nederlandse overheid de afgelopen jaren de
topsectorenaanpak tot ontwikkeling gebracht. De AWTI ziet de
topsectorenaanpak als een succesvolle manier om constructieve samenwerking,
gezamenlijk bekostigd door overheid en bedrijfsleven, vorm te geven en hiermee
extra private investeringen in onderzoek uit te lokken. Publieke en private
partijen participeerden in 2015 voor tenminste 500 miljoen euro in Topconsortia
voor Kennis en Innovatie (TKI), waarvan tenminste 48% gefinancierd door het
bedrijfsleven.46 Deze ambitie is in de EZ-begroting 2016 verlengd naar 2020 en
verhoogd naar 800 miljoen euro, waarvan 40% privaat gefinancierd.47
De AWTI adviseerde eerder om deze aanpak verder te ontwikkelen, te
intensiveren en op te schalen.48 Dat kan alleen met inzet van extra publieke
investeringen. Private partijen geven aan bereid te zijn op korte termijn tientallen
miljoenen meer in publiek-private projecten te investeren, en op termijn vele
malen meer, mits de voorwaarden daarvoor aantrekkelijker zijn.49 De prikkel
voor private partijen om in publiek-private samenwerking te investeren is nu te
klein. De AWTI beveelt daarom aan om de TKI-toeslag te verhogen naar
minimaal 40% en de mogelijkheden om TKI-toeslag te genereren uit te
breiden.50 Als de TKI-toeslag zodoende aantrekkelijker wordt, zal dit leiden tot

43

44
45
46
47
48
49

50

Bijvoorbeeld https://www.timeshighereducation.com/news/carnegie-mellon-university-president-subra-suresh-industry-is-failingto-fund-basic-research
RLI, 2014.
AWT (2014). De kracht van sociale innovatie.
Dialogic (2016).
Tweede Kamer (2015), ‘Rijksbegroting 2016 – XIII Economische Zaken’.
AWTI (2016b). Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen – Balans van de topsectoren 2016.
AWTI (2016b). Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen – Balans van de topsectoren 2016; VNO-NCW, MKB-Nederland en
LTO Nederland (2016).
Voor elke euro die de private sector investeert in R&D bij een onderzoeksorganisatie, ontvangt het TKI 25 cent. Daarmee
financiert het TKI weer nieuw publiekprivaat onderzoek, dat grotendeels wordt uitgevoerd door publieke kennisorganisaties.

Houd de basis gezond

25

meer deelnemende bedrijven, meer projecten, en veel hogere private uitgaven.
In 2015 is ruim 53 miljoen euro besteed aan TKI-toeslag. Het budget is daarmee
overschreden met ruim anderhalf miljoen.51 De AWTI adviseert om in de nieuwe
situatie met een hogere TKI-toeslag minimaal het dubbele te reserveren, een
bedrag van 100 miljoen, zijnde 40% van de verwachte private investering (ruim
300 miljoen euro) volgens de ambitie voor 2020. Voor 800 miljoen euro PPS zou
de TKI-toeslag dan 40% van ruim 300 miljoen euro private investering moeten
zijn (120 miljoen euro). De toeslag zou, stapsgewijs tot 2020, naar dit niveau
getild moeten worden.

4.2 Verhoogd budget voor innovatiestimulering midden- en
klein bedrijf
Hoewel het midden- en kleinbedrijf (MKB) in theorie kan aanhaken bij de
topsectoren, blijkt de praktijk weerbarstig. Het is voor innovatieve MKB-bedrijven
vaak een lang en moeizaam traject om aansluiting te vinden bij gevestigde
netwerken en daarbinnen productieve samenwerkingsrelaties te ontwikkelen.
Deze bedrijven zouden zeer geholpen zijn met een veel genereuzere regeling
voor MKB-innovatiestimulering (MIT-regeling), mede omdat de regeling nu
telkens overtekend is. Een MIT-regeling met een omvang van circa 200 miljoen
(nu is dat circa 55 miljoen euro inclusief regionale bijdragen), goed
“gezwaluwstaart” met regionale programma’s met een MKB-focus, wordt
dringend geadviseerd.

4.3 Openstellen topsectorenaanpak voor topthema’s
De topsectorenaanpak zou opengesteld moeten worden voor nieuwe publiekprivate samenwerkingsverbanden van bedrijven, kennisinstellingen en
overheden die zich willen organiseren rond een gezamenlijke opgave, een
topthema.52 Een topthema kan een opgave binnen sectorale grenzen zijn, maar
ook een sectoroverschrijdende of een regionale opgave. Op voorhand is niet te
specificeren naar welke samenwerkingsverbanden de extra middelen zouden
moeten gaan. De initiatieven voor topthema’s moeten uit het veld komen en de

51
52

Tweede Kamer, kamerstuk 34 475 XIII, nr. 4.
AWTI (2016b). Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen – Balans van de topsectoren 2016.

Houd de basis gezond

26

overheid dient deze te beoordelen aan de hand van een reeks van criteria.53
Richtinggevend is een bedrag van 130 miljoen euro.
Het recente voorstel van de kenniscoalitie in het kader van de uitwerking van de
Nationale Wetenschapsagenda om extra te investeren in een reeks
missiegedreven thema’s is hiermee goed te verbinden. De kenniscoalitie stelt
voor, onder leiding van een commissie, een Spankrachtprogramma te
ontwikkelen, dat onder andere voortbouwt op de publiek-private constellaties die
in de topsectorenaanpak zijn gevormd. De AWTI onderschrijft de noodzaak van
meer, langdurige en missiegerichte publiek-private samenwerking. Hij stelt voor
het instrumentarium van de topsectoren hiervoor als aangrijpingspunt te nemen
en te verbinding met de Nationale Wetenschapsagenda. Bevorder daarmee de
wederzijdse afstemming tussen de topsectoren en het onderzoek in het kader
van de NWA.
Aldus vastgesteld te Den Haag, november 2016
Prof. dr. U. Rosenthal (voorzitter)
Dr. P.J.M. Diederen (adjunct-directeur)

53

AWTI (2016b). Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen – Balans van de topsectoren 2016.

Houd de basis gezond

27

Houd de basis gezond

28

Bijlage 1 Tabellen
Tabel 1: Investeringen in R&D als % van het BBP

Bron: http://ec.europa.eu/eurostat/statisticsexplained/images/3/32/Gross_domestic_expenditure_on_R%26D_%28R%26D_intensity%29%2C_by_country%3B_2008_and_2014.
png

Houd de basis gezond

29

Tabel 2: Overheidsinvesteringen 2014 – 2020

Bron: TOF-databestand Rathenau

Tabel 3: Aandeel privaat, publiek, buitenland en overig in investeringen in R&D (in %)
Land

Jaar

Privaat

Publiek

Buitenland

Overig

België

2013

56,97

28,48

13,13

1,43

Denemarken

2014

57,88

30,39

7,40

4,33

Duitsland

2014

65,84

28,85

4,99

0,31

Finland

2014

53,53

27,50

17,32

1,65

Frankrijk

2013

55,03

35,22

8,02

1,74

Ierland

2014

53,62

25,92

19,27

1,19

Nederland

2014

51,53

32,72

12,49

3,26

Noorwegen

2013

43,14

45,84

9,47

1,55

Verenigd Koninkrijk

2014

46,48

28,82

18,89

5,81

Zweden

2013

60,96

28,27

6,71

4,06

Zwitserland

2012

60,78

25,42

12,07

1,73

EU-15

2013

55,49

32,62

9,46

2,43

EU-28

2013

54,34

33,14

10,17

2,35

Bron: OECD http://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=MSTI_PUB

Houd de basis gezond

30

De cijfers omvatten investeringen in fundamenteel onderzoek, toegepast
onderzoek en experimentele ontwikkeling. Indirecte financiering, zoals fiscale
regelingen (bv WSBO zijn niet opgenomen).

Houd de basis gezond

31

Houd de basis gezond

32

Bijlage 2. Literatuur
►

AWT (2004), ‘De prijs van succes – Over matching van subsidies in
kennisinstellingen’.

►

AWT (2005), ‘Een vermogen betalen – De financiering van universitair onderzoek’.

►

AWT (2013), ‘Maatwerk in onderzoeksinfrastructuur – Strategisch investeren in
grootschalige onderzoeksfaciliteiten’.

►

AWT (2014), ‘Boven het maaiveld – Focus op Wetenschappelijke zwaartepunten’.

►

AWT (2014), ‘De kracht van sociale innovatie’.

►

AWTI (2015), ‘MKB en hogescholen – Partners in innovatie’.

►

AWTI (2015), ‘Klaar voor de Toekomst – Naar een brede strategie voor ICT’.

►

AWTI (2016a), ‘Vangen, verwerken, verwaarden – Over het belang van
kennisabsorptievermogen’.

►

AWTI (2016b), ‘Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen – Balans van de
topsectoren 2016’.

►

CBS (2013), ‘Internationalisation monitor 2013’.

►

CBS (2016), ‘ICT, kennis en economie’.

►

Commissie Breimer (2015), ‘Koersvast – aanbevelingen ter verdere versterking van
de bèta-disciplines natuur- en scheikunde’.

►

Commissie Nationale Roadmap Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten (2008),
‘Nederlandse Roadmap Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten’.

►

Dialogic (2016), Jansen, M., Hartog, P. den, Korlaar, L., Erven, B., Velde, R. te,
Bogers, M., & Vankan, A., ‘Tussenevaluatie TKI-toeslagregeling’.

►

Economic Insight (2015), ‘What is the relationship between public and private
investment in science, research and innovation?’.

►

Ernst & Young Accountants LLP (2014a), ‘Uitkomsten feitenonderzoek
matchingsonderzoek op (Europese) onderzoeksubsidies’.

►

Ernst & Young Accountants LLP (2014b), ‘Uitkomsten matching onderzoek TO2instituten’.

►

European Commission (2016), ‘How evaluation can help: the case of financial
support to business R&D&I – Competition policy brief 3/2016.

►

European Commission (2016), ‘Recommendation for a Council recommendation on
the 2016 national reform programme of the Netherlands and delivering a Council
opinion on the 2016 stability programme of the Netherlands’.

►

European Commission (2016), ‘Council Recommendation on the 2016 national
reform programme of the Netherlands’.

►

European University Association (2016), ‘Public funding observatory 2016’.

Houd de basis gezond

33

►

Fresco, L. O., Martinuzzi, A., & Wiman, A. (2015), ‘Commitment and Coherence essential ingredients for success in science and innovation; Ex Post Evaluation of
the 7th EU Framework Programme (2007 2013)’.

►

Innovatieplatform (2005), ‘Kennisambitie en research infrastructuur’.

►

Ministerie van Economische zaken (2015). ‘Kamerbrief inzake in stand houden
grote faciliteiten bij TO2 instellingen’.

►

KPMG (2016), ‘Competitiveness alternatives – KPMG’s guide to international
business location costs, 2016 edition.

►

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2014), ‘Wetenschapsvisie 2025 –
Keuzes voor de toekomst’.

►

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2016), ‘Vliegende start voor
Nationale Wetenschapsagenda – Nieuwsbericht’.

►

OECD (2014), ‘OECD Reviews of Innovation Policy Netherlands – Overall
assessment and recommendations’.

►

Platform Bèta Techniek (2015), ‘Publiek Privaat Innoveren – Succesvolle
samenwerking bedrijfsleven & beroepsonderwijs.

►

Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (2014), ‘De toekomst van de stad –
De kracht van nieuwe verbindingen’.

►

Rathenau Instituut (2008), Horlings, E. en Versleijen, A., ‘Groot in 2008 –
Momentopname van Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten in de Nederlandse
Wetenschap’.

►

Rathenau Instituut (2009), Horlings, E., ‘Investeren in onderzoeksfaciliteiten –
Prioritering, financiering’.

►

Rathenau Instituut (2015), Deuten, J., ‘R&D goes global – Policy implications for the
Netherlands as a knowledge region in a global perspective’.

►

Rathenau Instituut (2016), Koier, E., Meulen, B. van der, Horlings, E. en Belder, R.
‘Chinese borden –Financiële stromen en prioriteringsbeleid in het Nederlandse
universitaire onderzoek’.

►

Tweede Kamer (2016), ‘Gewijzigde motie van het lid Mei Li Vos, kamerstuk 33009,
nr.28’.

►

Tweede Kamer (2016), ‘Jaarverslag en slotwet Ministerie van Economische Zaken
en Diergezondheidsfonds – 2015 kamerstuk 34 475 XIII, nr. 4’.

►

Tweede Kamer (2015), ‘Rijksbegroting 2016 – XIII Economische Zaken’.

►

VNO-NCW, MKB-Nederland en LTO Nederland (2016), ‘Investeren in de
transformatie van Nederland. NL Next Level’.

►

Werkgroep wetenschap, onderzoek, ontwikkeling en innovatie (WOOI) 2016,
‘Rapport ten behoeve van de Studiegroep Duurzame Groei’.

►

WRR (2013), ‘Naar een lerende economie – Investeren in het verdienvermogen van
Nederland’.

Houd de basis gezond

34