Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 244

Wijziging van de Arbeidstijdenwet in verband
met de nadere aanduiding van enige begrippen
uit deze wet en enige andere wijzigingen

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 15 augustus 2012
1. Inleiding
De regering heeft met belangstelling kennisgenomen van het verslag over
het wetsvoorstel tot wijziging van de Arbeidstijdenwet in verband met de
nadere aanduiding van enige begrippen uit deze wet en enige andere
wijzigingen. De regering constateert dat de leden van de fracties van VVD,
PvdA, PVV, CDA en de SP kennis hebben genomen van het voorstel van
wet waardoor volledige handhaving van de Arbeidstijdenwet (hierna
ATW) door de Inspectie SZW weer mogelijk wordt gemaakt. De regering
constateert dat de fracties van VVD, PvdA, PVV, CDA en de SP nog enkele
vragen hebben. De vragen betreffen de wijziging naar aanleiding van de
zaak «Mandemakers», inhoudende het toevoegen van de definities van
«arbeidstijd» en «rusttijd». De fracties hadden geen vragen over de
kleinere, deels technische aanpasssingen van de wet die en passant in dit
voorstel zijn meegenomen.
2. Het wetsvoorstel
2.1. Gevolgen uitspraak Raad van State
De leden van de PvdA-, CDA-, PVV- en SP-fracties vragen welke gevolgen
de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State
heeft gehad voor de handhaving van de ATW.
Het gevolg van de uitspraak is geweest dat de Arbeidsinspectie (nu
Inspectie SZW) de handhaving van de ATW weliswaar heeft voortgezet,
maar daarbij het onderdeel «reistijd» en andere situaties waarbij de
definitieomschrijving van arbeid en arbeidstijd en de uitleg daarvan van
doorslaggevende betekenis zijn voor de vraag of sprake is van een
overtreding van de ATW, buiten beschouwing heeft gelaten.
Het is juist, zoals de leden van de PvdA-fractie constateren, dat de
regering tot aan de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de
Raad van State van mening was dat het helder was wanneer er sprake is
van arbeidstijd. Het criterium is altijd geweest «arbeid verrichten onder
gezag van een werkgever». Daarbij is inderdaad het arrest van de Hoge

kst-33244-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 244, nr. 6

1

Raad uit 1931 van belang, waarin duidelijk wordt gemaakt dat arbeid niet
per se het leveren van een inspanning hoeft te zijn. (Het is dan ook om die
reden dat bijvoorbeeld een wachtdienst van een arts in een ziekenhuis in
zijn geheel als arbeidstijd gerekend moet worden, ook de tijd dat hij
slaapt. Omdat de arts verplicht is om in het ziekenhuis aanwezig te zijn en
gehoor te geven aan een mogelijke oproep, is er sprake van een gezagsrelatie). Tot op dit moment is echter de situatie dat dit gezagscriterium niet
in een expliciete definitie in de ATW is opgenomen, maar impliciet in de
begrippen «werkgever» en «werknemer». De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft hiervan gezegd dat dit niet als een
rechtszekere definitie beschouwd kon worden. Vandaar het voorliggende
reparatievoorstel.
2.2. Overeenstemming wetsvoorstel met uitspraken van het Europese Hof
van Justitie
De leden van de PvdA- en CDA-fracties vragen zich af in hoeverre de
voorgestelde wetswijziging in overeenstemming is met de jurisprudentie
van het Europese Hof van Justitie.
Het Europese Hof van Justitie (EHvJ) kent twee belangrijke arresten over
de vraag of een bepaalde situatie arbeidstijd is of niet. In de zaken
«Simap» (C-303/98) en «Jaeger» (C-151/02) ging het om de vraag of in
geval van een aanwezigheidsdienst, waarbij de werknemer verplicht op de
arbeidsplaats aanwezig is, alle aanwezigheidstijd als arbeidstijd telt. De
zaken gingen derhalve in feite om de interpretatie van het begrip
«arbeidstijd» uit de Arbeidstijdenrichtlijn 2003/88/EG (voorheen:
93/104/EG). De conclusie van het Hof was in beide gevallen dat de
opgelegde verplichting om op de werkplek aanwezig te zijn maakt dat ook
inactieve perioden onder het begrip «arbeidstijd» vallen.
De definitie van «arbeidstijd» in het voorliggende wetsvoorstel is
inhoudelijk geheel conform de definitie uit de Arbeidstijdenrichtlijn.
Daarmee is ook de strekking van het begrip «arbeidstijd» geheel in
overeenstemming met de twee genoemde EHvJ-arresten. Ook op basis
van dit wetsvoorstel is alle tijd tijdens een aanwezigheidsdienst
arbeidstijd, ook de zogenoemde inactieve perioden. De genoemde
arresten maken voorts een duidelijk onderscheid tussen enerzijds
verplichte aanwezigheid op de werkplek en anderzijds bereikbaarheid op
een door de werknemer zelf gekozen plaats, bijvoorbeeld thuis in zijn
woning. In dat laatste geval is er volgens het EHvJ geen sprake van
arbeidstijd. Ook hiermee is het wetsvoorstel in overeenstemming. In geval
van consignatie (gedefinieerd in artikel 1:7, eerste lid, onderdeel g, van de
ATW) en bereikbaarheidsdienst (gedefinieerd in artikel 1:1 van het
Arbeidstijdenbesluit) is er geen verplichting voor de werknemer om zich
op een door de werkgever aangewezen plek beschikbaar te houden en
staat de werknemer, zolang er geen oproep plaatsvindt, niet tot zijn
beschikking. Zolang er geen oproep plaatsvindt is er geen sprake van
arbeidstijd.
2.3. Rol sociale partners na advies Raad van State
De leden van de SP-fractie vragen of sociale partners zijn geconsulteerd
na het uitbrengen van het advies van de Afdeling advisering van de Raad
van State.
De Afdeling advisering van de Raad van State wilde meer en concretere
criteria in de wet opgenomen zien, opdat reeds vooraf nagegaan zou
kunnen worden wanneer een bepaalde vorm van reistijd arbeidstijd is. Op
juridische en praktische gronden, zoals verwoord in de memorie van
toelichting bij het wetsvoorstel, is hier niet in meegegaan. Het
wetsvoorstel is op dit punt niet gewijzigd en gebleven zoals het was en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 244, nr. 6

2

zoals het de instemming had van de sociale partners. Een nieuwe
consultatie was dus niet nodig.
2.4. Voorlichting over de wetswijziging
De leden van de PvdA- en PVV-fracties vragen nader toe te lichten hoe de
voorlichting over de wijzigingen plaats zal vinden.
Het wetsvoorstel betreft geen inhoudelijke wijziging. Het wetsvoorstel
maakt, door het toevoegen van een definitie, slechts expliciet wat tot nu
toe impliciet is. Door het toevoegen van een expliciete definitie van
«arbeidstijd» wordt voldaan aan het bezwaar van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State dat op grond van de huidige wet niet
goed is vast te stellen of een bepaalde situatie onder het begrip
«arbeidstijd» valt. Dit omdat de wet tot op heden geen definitie van
arbeidstijd kent en teruggevallen moet worden op de begrippen
«werkgever» en «werknemer». Uiteraard zal de wetswijziging via de
gebruikelijke weg naar buiten gebracht worden, maar omdat het
wetsvoorstel geen inhoudelijke wijziging van de ATW betreft, is het niet
noodzakelijk hierover extra voorlichting te geven.
2.5. Verduidelijking van het begrip «reistijd»
De leden van de PvdA- en PVV-fracties hebben kennis genomen van de
juridische en praktische redenen waardoor het niet mogelijk is om in de
wet al van te voren vast te leggen welke vormen van reistijd arbeidstijd
zijn en welke niet. Zij vragen zich daarom af welke verheldering de
regering van de voorgestelde wetswijziging verwacht.
Op de vraag of een bepaalde vorm van reistijd arbeidstijd is geeft de
huidige wet één criterium, namelijk of de reis onder «gezag» van de
werkgever plaatsvindt. Ook in de gewijzigde wet blijft dit het – enige en
niet nader ingevulde – criterium. Zoals in de memorie van toelichting
uiteengezet, is nadere invulling niet mogelijk en is het de feitelijke situatie
die bepalend is. Hierbij zij overigens opgemerkt dat het genoemde
criterium slechts in uitzonderlijke situaties aanleiding geeft tot interpretatieverschillen.
De leden van de PVV-fractie vragen zich voorts af of de regering een
toename verwacht van het aantal rechtszaken als gevolg van dit bewust
laten voortbestaan van deze «onduidelijkheid».
Het is juist dat er een «grijs» gebied is waarbinnen interpretatieverschillen
mogelijk zijn. Het is niet uit te sluiten dat dit ook in de toekomst nog tot
een rechtszaak leidt, zoals in het geval van «Mandemakers». Mocht dat
gebeuren dan zal de rechter, doordat hij nu beschikt over een definitie van
arbeidstijd, een ondubbelzinnige uitspraak kunnen doen. Door jurisprudentie zal het «grijze gebied» dat nu al smal is, nog verder gereduceerd
worden. Een toename van het aantal rechtszaken is, zeker op de langere
termijn, niet te verwachten.
De leden van de PVV-fractie vragen zich af of het juist is dat door deze
«onduidelijkheid» in de wet het voor de werkgever ook onduidelijk blijft
wanneer reisuren als arbeidsuren moeten worden uitbetaald, indien
hierover verder niets is geregeld bij cao of bedrijfsregeling.
In antwoord hierop moet benadrukt worden dat de ATW niet over betaling
gaat. De ATW gaat uitsluitend over arbeids- en rusttijden en laat de
betaling geheel aan werkgevers en werknemers. Dit betreft immers een
arbeidsvoorwaarde. Dus ook als het gaat om bijvoorbeeld vergoedingen
voor reistijd moeten werkgever en werknemers daarover onderling goede
afspraken maken. Ook na wijziging van de ATW blijft de noodzaak hiertoe
onverminderd aanwezig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 244, nr. 6

3

2.6. Het wetsvoorstel en de mogelijkheden tot sanctionering
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de regering kan waarborgen dat
algemeen geformuleerde wettelijke normen ook daadwerkelijk gesanctioneerd kunnen worden en in hoeverre het risico wordt gelopen dat er geen
sancties kunnen worden opgelegd.
Door het criterium en daarmee de norm voor «arbeidstijd» in zekere zin
«open» te laten, is het mogelijk dat de handhavende instantie in een
bepaald geval van mening is dat er sprake is van arbeidstijd en daarmee
van overtreding van de ATW, terwijl de werkgever daar anders over denkt.
Dat kan betekenen dat de werkgever tegen de boetebeschikking bezwaar
en beroep aantekent en ook dat hij door de rechter in het gelijk kan
worden gesteld. In dat geval wordt er inderdaad geen sanctie opgelegd.
De leden van de PVV-fractie vragen zich af wat de gevolgen zijn voor de
aantallen op te leggen boetes in verband met het onderhavige
wetsvoorstel.
Zoals eerder aangegeven was het gevolg van de uitspraak van de Afdeling
bestuursrechtspraak van de Raad van State in de zaak Mandemakers dat
de Inspectie SZW bij de handhaving van de ATW het onderdeel «reistijd»
en andere situaties waarbij de uitleg van het begrip «arbeidstijd» van
belang was, vanaf dat moment buiten beschouwing heeft gelaten. Na
inwerkingtreding van onderhavig wetsvoorstel zullen deze situaties weer
meegenomen worden. Het is mogelijk dat hierdoor het aantal overtredingen van de ATW, ten opzichte van de situatie van dit moment, weer
iets zal toenemen.
De leden van de PvdA-, PVV- en CDA-fracties vragen of de regering
verwacht dat de voorgestelde wijziging (financiële of andere) consequenties heeft voor in het verleden opgelegde boetes.
In antwoord hierop kan gezegd worden dat de verandering van de
wetgeving geen gevolgen heeft voor bestuurlijke boeten die in het
verleden onherroepelijk zijn vastgesteld. Deze staan vast. Na de
uitspraken in de zaken Mandemakers en Freesmij zijn geen nieuwe
bestuurlijke boeten meer opgelegd voor feiten waarin «reistijd» een
onderdeel vormde, of in situaties waarbij de uitleg van het begrip
«arbeidstijd» van belang was.
2.7. Vragen over nachtarbeid en de pauze
De leden van de SP-fractie vragen of de regering van mening is dat er
voldoende aanwijzingen zijn dat nachtarbeid gezondheidsrisico’s tot
gevolg kan hebben en daarom aan strenge normen moet worden voldaan.
Het kabinet acht het handhaven van een substantieel beschermingsniveau
bij nachtarbeid van belang. Om die reden heeft het kabinet in 2007 het
unanieme SER-advies (2005/3), betreffende de normen voor nachtarbeid,
overgenomen. Dientengevolge kent Nederland, ook na 2007, uitgebreide
regelgeving t.a.v. nachtarbeid en gaat het daarin beduidend verder dan de
Europese regelgeving eist.
De leden van de SP-fractie vragen ook of de regering voornemens is om
vervolgonderzoek te doen naar de risico’s van nachtarbeid en naar
maatregelen om deze risico’s te beheersen zodat met de «laatste stand
van de wetenschap» de normering kan worden gesteld.
Op veel plekken in de wereld wordt onderzoek gedaan naar nachtwerk en
de gevolgen daarvan. In 2007 is aan de Kamer toegezegd om dit
onderzoek te monitoren. Inmiddels zijn er de laatste jaren ook in
Nederland diverse onderzoeken gaande, deels gesubsidieerd door SZW.
Doel is zowel het verband te zoeken als het mechanisme. Pas als het
verband bekend is tussen blootstelling aan (langdurige) nachtarbeid en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 244, nr. 6

4

bepaalde gezondheidseffecten, kan er sprake zijn van het gericht treffen
van maatregelen.
De leden van de SP-fractie constateren dat het handhaven van de
pauzebepaling door de Inspectie SZW slechts kan plaatsvinden bij
jeugdige werknemers. Deze leden zijn van mening dat het handhaven van
de pauzebepaling voor alle leeftijden mogelijk moet zijn. Zij vragen de
regering om in het onderhavige wetsvoorstel te voorzien in een sanctie op
het niet laten opnemen van pauzes, die van toepassing is op alle
leeftijdsgroepen.
Overeenkomstig het SER-advies n.a.v. de deregulering ATW (2005/03) acht
ook de regering de pauze van belang. Tegelijk volgt de regering ook hier
het genoemde SER-advies dat zegt dat juist de pauzeregels zich lenen
voor positionering in het civielrechtelijke domein. Bovendien heeft het
evaluatieonderzoek ATW geen knelpunten aangetoond als gevolg van de
verschuiving naar het civielrechtelijke domein. Om die redenen zie ik geen
redenen om de pauzeregels strenger te maken en/of ze weer beboetbaar
te stellen.
De leden van de SP-fractie vragen tenslotte of de regering de mening
deelt dat consignatie geen vrije tijd is, omdat een werknemer ter
beschikking staat van de werkgever en daardoor beperkt is in zijn
bewegingsvrijheid. Ook vragen zij hoeveel werknemers zijn geconsigneerd en hoe vaak in die diensten een oproep plaatsvindt.
Een periode van consignatie wordt niet als arbeidstijd beschouwd. De
wetgever heeft hier zowel de jurisprudentie van het Europese Hof van
Justitie, als het eerder genoemde SER-advies (2005/03) gevolgd. Aan de
andere kant is het juist dat een periode van consignatie niet volledig
gelijkgesteld kan worden aan een periode van rust. Om die reden is
consignatie aan regels gebonden.
Er zijn geen gegevens bekend over de aantallen werknemers die zijn
geconsigneerd en over de frequentie van oproepen in dergelijke diensten.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
H. G. J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 244, nr. 6

5