Prijsfactoren
onder de loep
Op weg naar een robuust prijsfactorenmodel in het mbo

Prijsfactoren onder de loep | 1

Prijsfactoren
onder de loep
Op weg naar een robuust prijsfactorenmodel in het mbo

Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO
5 juni 2014

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting

4

Hoofdstuk 1. Aanleiding en werkwijze commissie
1.1 Aanleiding
1.2 Werkwijze

7
8
9

Hoofdstuk 2. Onderzoeksopdracht en context
2.1 Begripsbepaling
2.2 Maatschappelijke en politieke context

10
11
12

Hoofdstuk 3. Bevindingen en uitgangspunten advies
3.1 Bevindingen
3.2 Uitgangspunten voor een herziening van het prijsfactorenmodel

15
16
17

Hoofdstuk 4. Advies herziening prijsfactorenmodel mbo
4.1 Vertrekpunten van het advies
4.2 Advies herziening prijsfactorenmodel voor roc’s en vakinstellingen
4.3 Advies herziening prijsfactorenmodel voor aoc’s
4.4 Advies herziening prijsfactorenmodel voor entreeopleidingen
4.5 Verantwoording van het advies

18
19
19
20
21
21

Hoofdstuk 5. Spoorboekje voor de toekomst

23

BIJLAGEN			
Bijlage 1 – Samenstelling ‘Commissie Herziening Prijsfactoren MBO’
Bijlage 2 – Taakopdracht onafhankelijk experts – onderzoek herziening prijsfactoren mbo
Bijlage 3 – Indicatieve verdeling van het aanvullende stimuleringsbudget over instellingen (bron: DUO)
Bijlage 4 – Verdeling stimuleringsbudget naar sector (bron: ministerie van OCW)
Bijlage 5 – Profielen en prijsfactoren uit de grondplaat voor aoc (bron: ministerie van EZ)

26
27
27
29
30
31

Leeswijzer
Dit adviesrapport is als volgt opgebouwd. De aanleiding voor het onderzoek en de werkwijze van de commissie worden
in hoofdstuk 1 beschreven. In hoofdstuk 2 geeft de commissie haar interpretatie van de adviesopdracht en de maatschappelijke en politieke context. Hoofdstuk 3 biedt een overzicht van de bevindingen van de commissie naar aanleiding
van haar werkzaamheden en de uitgangspunten voor haar advies. Het advies van de commissie ten aanzien van de
herziening van het prijsfactorenmodel in het mbo wordt in hoofdstuk 4 uiteengezet. Afsluitend bevat hoofdstuk 5
aanvullende overwegingen.

Managementsamenvatting
Aanleiding
De ‘commissie Herziening Prijsfactoren MBO’ (hierna: commissie) is in maart 2014 door de minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW) en de staatssecretaris van Economische Zaken (EZ) (hierna opdrachtgevers) gevraagd een advies uit
te brengen over de herziening van de prijsfactoren in het mbo (bijlage 2). Al eerder had de minister van OCW aangekondigd
de prijsfactoren te willen onderzoeken in het licht van de herziene kwalificatiestructuur (Kamerbrief januari 2013).
Opdrachtgevers stellen vast dat het huidige systeem van prijsfactoren is verouderd en dat “(…) de relatie tussen de hoogte
van de prijsfactoren en de kosten van een opleiding gaandeweg minder direct is geworden”.
Herschikking van prijsfactoren leidt in beginsel tot herverdeeleffecten van middelen over opleidingen en instellingen, iets
wat draagvlak voor een herziening moeizaam kan maken. Perspectief biedt daarom de afspraak in het Herfstakkoord (begrotingsafspraken 2014) dat structureel €75 miljoen extra budget beschikbaar komt voor praktijk- en techniekonderwijs.
Uitgangspunten
In maart 2014 is de commissie van start gegaan met haar werkzaamheden. Begonnen is met het inwerken in de materie,
een interviewronde door het mbo veld en gesprekken met de MBO Raad en AOC Raad. Op deze basis heeft de commissie de
volgende uitgangspunten opgesteld die bepalend zijn voor haar advies over de herziening van prijsfactoren:
1.	Aannemelijk is dat de prijsfactoren zijn voortgevloeid uit het systeem van normvergoeding voor personeel en materieel.
2.	Door het ontbreken van (periodieke) herijking is het aannemelijk dat (ten minste een deel van) de prijsfactoren geen
recht meer doen aan de huidige werkelijke kosten van opleidingen.
3.	De kostprijsbenadering vormt de zuiverste basis voor een accuraat prijsfactorenmodel. Kostprijsberekeningen zijn
echter niet voorhanden. De commissie ziet geen mogelijkheid om binnen het tijdsbestek van haar opdracht een
werkelijke kostenberekening voor circa 550 opleidingen binnen de kaders van haar adviesopdracht uit te (laten) voeren.
4.	De commissie onderschrijft de doelstelling van het Herfstakkoord om technische en andere kostbare mbo-opleidingen
een financiële impuls te geven, enerzijds vanuit de doelstellingen van het Techniekpact, anderzijds vanuit de consensus
binnen het mbo-veld dat techniekopleidingen relatief ondergewaardeerd zijn in het huidige prijsfactorenmodel. Dit is
ook gebleken uit informatie over resultaten per opleidingscluster die aan de commissie ter beschikking is gesteld.
5.	Het belang van prijsfactoren voor het financieel management van mbo-instellingen moet niet worden overschat.
De dekking van de benodigde inzet van personeel en leermiddelen is bepalend in het proces van budgettoewijzing.
Prijsfactoren spelen hierin slechts een beperkte rol.
6.	Binnen het entreeopleidingsbudget heeft prijsfactorendifferentiatie tussen de onderwijssectoren geen toegevoegde
waarde, omdat entreeopleidingen zeer algemeen van aard zijn.
7. Door het wegvallen van de middelen voor praktijkleren voor ‘groen mbo’ vanaf 2016 is een grotere spreiding in het
prijsfactorenmodel voor aoc’s noodzakelijk. Harmonisatie met de prijsfactorenindeling voor roc’s en vakinstellingen,
waar deze grotere spreiding wel bestaat, kan hiervoor uitkomst bieden.
8.	Vereenvoudiging van het prijsfactorenmodel is geen primair doel, gezien de adviesopdracht aan de commissie. Wel zou
afname van het aantal prijsfactoren recht doen aan een veel gehoorde wens van mbo-instellingen.
Advies
Op basis van de vastgestelde uitgangspunten adviseert de commissie een herziening van het prijsfactorenmodel voor het
mbo zoals hierna aangegeven.
Advies herziening prijsfactorenmodel voor roc’s en vakinstellingen
Prijsfactoren sluiten idealiter aan op de werkelijke kosten van opleidingen. Omdat kostprijsberekeningen voor mboopleidingen niet voorhanden zijn, kan momenteel niet goed worden vastgesteld in hoeverre de prijsfactoren (al dan niet)
met de werkelijke kosten corresponderen. Wel acht de commissie het aannemelijk dat de prijsfactoren voor techniekopleidingen ondergewaardeerd zijn ten opzichte van de prijsfactoren voor opleidingen in andere onderwijssectoren.
Om deze redenen adviseert de commissie een algemene opwaardering van de huidige prijsfactoren voor mbo-techniekopleidingen van 0,1 tot 0,2. Dit zorgt voor een evenredige verdeling van het stimuleringsbudget voor roc’s en vakinstellingen (€70,8 miljoen) en aoc’s (€4,2 miljoen) over alle mbo-techniekopleidingen en andere kostbare opleidingen
(waaronder kleine, unieke opleidingen).
Voor bekostiging van inschrijvingen in een dossier met opleidingen waaraan verschillende prijsfactoren zijn gekoppeld

4 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

wordt nu het gemiddelde van de prijsfactoren van de afzonderlijke opleidingen gehanteerd. De commissie is van mening
dat de laagste prijsfactor van de afzonderlijke opleidingen moet worden gehanteerd voor bekostiging. Voor bekostiging van
inschrijving in een opleidingsdomein blijft een prijsfactor van 1,0 gelden. Uitgangspunt is dat de inhoud van een opleiding
op domeinniveau van een dermate algemeenheid is dat een specifieke prijsfactor niet te rechtvaardigen is.
Advies herziening prijsfactorenmodel voor aoc’s
Door het wegvallen van financiële middelen voor praktijkleren voor ‘groen mbo’ vanaf 2016 acht de commissie een grotere
spreiding in het prijsfactorenmodel en herwaardering van praktijk en technische opleidingen voor aoc’s noodzakelijk.
Om deze redenen en voor de vereenvoudiging van het prijsfactorenmodel adviseert de commissie dezelfde spreiding in
prijsfactoren te hanteren als bij het model voor roc’s en vakinstellingen.
Gezien het bereikte draagvlak, de onderbouwing van de herziening en de mogelijkheid tot kleine bijstellingen, adviseert de
commissie om deze systematiek reeds per 2015 in te voeren. Daarbij is het wel noodzakelijk om de in 2015 nog beschikbare
praktijkleermiddelen in de lumpsum 2015 van EZ te betrekken om mismatch in de verdeling te voorkomen.
Advies herziening prijsfactorenmodel voor entreeopleidingen
Entreeopleidingen zijn zo algemeen van aard dat prijsfactordifferentiatie tussen de onderwijssectoren niet functioneel is.
De commissie adviseert daarom om één prijsfactor (enkel de prijsfactor 1,0) binnen het bekostigingsmodel voor entreeopleidingen te hanteren.
Verantwoording advies
De commissie constateert dat haar advies recht doet aan de kaders die zijn vastgesteld door de opdrachtgevers:
•
De €75 miljoen, die structureel beschikbaar komt voor techniek- en andere kostbare opleidingen, komt terecht bij de
opleidingen waarvoor het bedoeld is.
•
Er treden geen negatieve herverdeeleffecten voor mbo-instellingen of individuele opleidingen op.
•
Een bijkomend voordeel is dat harmonisatie optreedt tussen de prijsfactorenmodellen van roc’s en vakinstellingen
enerzijds en aoc’s anderzijds. Dit is wenselijk omdat dit leidt tot vergroting van de transparantie en vergelijkbaarheid
van de bekostigingsmodellen binnen het mbo.
•
Tot slot voorziet het advies in vereenvoudiging van het model en in harmonisatie van de modellen van de roc’s en
vakinstellingen enerzijds en de aoc’s anderzijds. Binnen het model voor roc’s en vakinstellingen verdwijnen twee
prijsfactoren en door de voorgestelde harmonisatie verdwijnen de oude factoren voor de aoc’s. Het totaal aantal prijsfactoren daalt hierdoor van 12 naar 7.
Door de combinatie van het advies en andere in de context genoemde maatregelen wordt een aantal bestaande perverse
prikkels in de bekostiging weggenomen.
Spoorboekje voor de toekomst
De commissie constateert dat haar advies geen uitkomst biedt voor drie belangrijke vraagstukken:
•
Het advies gaat enkel uit van een generieke opwaardering van techniekopleidingen in het model voor roc’s en vakinstellingen en een specifieke opwaardering van praktijk en techniekopleidingen in het model voor aoc’s. Er is geen
sprake van aansluiting tussen de prijsfactoren en de werkelijke kostprijs van opleidingen.
•
Het advies ten aanzien van het prijsfactorenmodel voor de roc’s en vakinstellingen sluit nog niet aan op de herziene
kwalificatiedossiers in tegenstelling tot het advies ten aanzien van het prijsfactorenmodel voor de aoc’s.
•
Het advies voorziet niet in een systematiek van periodieke herijking.
Om deze redenen adviseert de commissie de minister van OCW en de staatssecretaris van EZ om opnieuw een onafhankelijke adviescommissie in te stellen. Deze commissie moet onderzoek uitvoeren naar:
•
De relatie tussen de werkelijke kosten van opleidingen en de koppeling met de prijsfactoren in het licht van de nieuwe
kwalificatiestructuur.
•
De definitie en afbakening van kostbare (waaronder kleine unieke) opleidingen.
•
De wijze van periodieke herijking van het model.
Gezien het feit dat mbo-instellingen vanaf augustus 2015 met herziene kwalificatiedossiers kunnen werken, zou deze
commissie haar advies idealiter dienen af te ronden voor januari 2015.
Om een uitspraak te kunnen doen over de kostenverhoudingen tussen opleidingen en de koppeling met de prijsfactoren
kan de toekomstige commissie putten uit de, door de Commissie Herziening Prijsfactoren MBO onderschreven, systematiek
die hiervoor is ontwikkeld door het ministerie van EZ.

Prijsfactoren onder de loep | 5

Op basis van het advies van de toekomstige commissie kan aansluitend worden onderzocht of de bekostiging van
individuele opleidingen en van de verschillende mbo-sectoren in goede verhouding tot elkaar staan. Uitgangspunt moet
namelijk zijn dat vergelijkbare opleidingen waaraan vergelijkbare kosten zijn verbonden, ook op vergelijkbaar niveau
worden bekostigd.
Tot slot komt de commissie, naast het primaire advies over de herziening van het prijsfactorenmodel, nog tot enkele aanvullende overwegingen:
•
Prijsfactoren zijn geen geldelijke vergoeding maar wegingsfactoren die bepalen welk aandeel een opleiding uit het
macrobudget krijgt. De commissie geeft daarom in overweging het begrip ‘prijsfactor’ te wijzigen in ‘opleidingsfactor’.
•
De commissie heeft een aantal bijzonderheden geconstateerd die mogelijke ‘scheefgroei’ van prijsfactoren illustreren.
•
De commissie onderschrijft het afzien van de introductie van één instellingsfactor. Dit veronderstelt dat alle mboinstellingen een zelfde opleidingsmix hebben, hetgeen niet het geval is.
•
Structurele ophoging van het macrobudget met €75 miljoen voor techniekopleidingen leidt in de praktijk niet
automatisch tot hogere budgetten voor die opleidingen. De mbo-bestuurder blijft verantwoordelijk voor interne
budgettoewijzing.
•
De commissie heeft geconstateerd dat er niet altijd een uitgewerkte bedrijfseconomische afweging plaatsvindt over
‘waarom’ en ‘onder welke randvoorwaarden’ opleidingen worden aangeboden en georganiseerd. Het lerend vermogen
hieromtrent en de daaraan gekoppelde doelmatigheidswinst in het mbo kan worden vergroot. Het delen van
ervaringen en ‘best practices’ kan in dit verband functioneel zijn.
•
Vakinstellingen lijken, mede door de relatief grote toestroom van studenten en de focus in het opleidingsaanbod,
meer op groepsgrootte te kunnen sturen dan roc’s en aoc’s, hetgeen de efficiency van het onderwijsproces positief
beïnvloedt.
•
Concurrentie tussen mbo-instellingen kan leiden tot ondoelmatige besteding van publieke middelen. De commissie
onderschrijft de doelstelling van het wetsvoorstel macrodoelmatigheid om intensievere samenwerking tussen
instellingen en doelmatige opleidingsspreiding te realiseren. Verder vindt de commissie het positief als mboinstellingen onderling afspraken maken over concurrentie voordat de wet in werking treedt.

6 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

Hoofdstuk 1.
Aanleiding en werkwijze
commissie

Prijsfactoren onder de loep | 7

1.1 Aanleiding
In de huidige mbo-bekostiging worden prijsfactoren per opleiding gehanteerd. Dat betekent dat de mate van bekostiging
mede afhankelijk is van de prijsfactor die geldt voor de opleiding die een student volgt. Het prijsfactorenmodel hangt
samen met het gegeven dat er kostenverschillen bestaan tussen opleidingen.
In haar brief aan de Tweede Kamer der Staten Generaal van 30 januari 2013 heeft de minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW) laten weten dat ze de aanpassing van de prijsfactoren in het mbo wil onderzoeken in het licht van de
herziening van de kwalificatiestructuur.1 De minister stelt in de genoemde brief dat het huidige systeem van prijsfactoren
is verouderd en dat “(…) de relatie tussen de hoogte van de prijsfactor en de kosten van een opleiding gaandeweg minder
direct is geworden”. In haar brief van 12 juni 2013 heeft de minister dit nog eens bevestigd. Daarbij merkte zij op dat in
het Techniekpact (13 mei 2013) is afgesproken om studenten aan techniekopleidingen op een hoger niveau te (blijven)
bekostigen.2
Om bovenstaande redenen hebben de minister van OCW en de staatssecretaris van EZ (hierna: opdrachtgevers) in maart
2014 besloten om onafhankelijke deskundigen (hierna: de ‘Commissie Herziening Prijsfactoren MBO’ ofwel ‘commissie’ –
bijlage 1) te vragen om een advies uit te brengen over de herziening van de prijsfactoren in het mbo. De taakopdracht
(bijlage 2) aan de commissie luidt als volgt: “aan de onafhankelijke experts wordt gevraagd om voor 1 juni 2014 een
uitspraak te doen over de hoogte van de prijsfactoren in het mbo, zodat de nieuwe prijsfactoren kunnen meelopen in de
bekostiging vanaf 2015.” Achtergrond van de adviesvraag is of de in 1996 (bij totstandkoming van de WEB)3 vastgestelde
prijsfactoren nog recht doen aan de huidige relatieve kostenverschillen tussen de verschillende mbo-opleidingen.
Herschikking van prijsfactoren leidt in beginsel tot herverdeeleffecten van middelen over opleidingen en instellingen, iets
wat draagvlak voor een herziening moeizaam kan maken. Perspectief biedt daarom de afspraak in het Herfstakkoord
(begrotingsafspraken 2014) dat structureel extra budget beschikbaar komt voor praktijk- en techniekonderwijs.4
Op 11 oktober 2013 heeft het kabinet de begrotingsafspraken 2014 gepresenteerd. Het pakket aan maatregelen is gericht
op meer banen, beter onderwijs en een duurzame economie. Om mbo-instellingen in staat te stellen kwalitatief goede
technische of andere kostbare opleidingen aan te bieden, wordt het lumpsumbudget vanaf 2015 structureel met circa €75
miljoen verhoogd.5
De opdrachtgevers hebben de volgende criteria vastgesteld waaraan een eventuele herziening van het prijsfactorenmodel
dient te voldoen:
•
De prijsfactoren moeten zoveel mogelijk recht doen aan de relatieve kostenverschillen tussen de mbo-opleidingen.
•
Het macrobudget6, met toevoeging van de extra middelen uit het Herfstakkoord, staat vast.
•
De negatieve herverdeeleffecten voor mbo-instellingen moeten minimaal zijn.
•
1 juni 2014 is de datum waarop de herziene prijsfactoren bekend moeten zijn, en op 1 augustus 2014 moeten de
herziene prijsfactoren zijn vastgesteld. Dan kan een en ander immers nog meelopen in de bekostiging vanaf het jaar
2015.
•
De prijsfactoren zullen gebaseerd moeten zijn op de bestaande kwalificatiestructuur, maar volop rekening moeten
houden met de laatste stand van de herziening van de kwalificatiestructuur.
•
Het bekostigingsmodel moet robuust zijn en ongevoelig voor perverse effecten.
•
Specifieke aandacht verdient het techniekonderwijs, zowel naar aanleiding van de afspraak in het Herfstakkoord, als
van de opdracht vanuit het regeerakkoord ‘Bruggen Slaan’ om techniekonderwijs te stimuleren.
•
Ook de bijzondere (financiële) positie van vakinstellingen en kleine unieke opleidingen in het mbo verdient specifieke
aandacht.
•
Ten slotte verdient ook de prijsfactor voor de entreeopleidingen specifieke aandacht.

1
2
3
4
5
6

 inisterie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (30-01-2013). Kamerbrief over wetsvoorstel doelmatige leerwegen en het moderniseren van de bekosM
tiging van het beroepsonderwijs.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (12-06-2013). Kamerbrief over toezegging wetsvoorstel doelmatige leerwegen.
De prijsfactoren zijn vastgesteld in 1996, maar zijn feitelijk pas in 2000 toegepast.
Rijksoverheid (11-10-2013). Begrotingsafspraken 2014.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (03-03-2014). Kamerbrief met uitwerking begrotingsafspraken 2014.
Hiermee wordt bedoeld de twee afzonderlijke macrobudgetten voor de roc’s en vakinstellingen (niveaus 2 t/m 4 en entreeopleidingen) en de aoc’s
(niveaus 2 t/m 4 en entreeopleidingen).

8 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

Gezien de recente modernisering van de bekostiging van het mbo7 wordt de commissie gevraagd om de volgende
bekostigingselementen in haar advies buiten beschouwing te laten:
•
Met de modernisering van de mbo-bekostiging is een andere inrichting van de diplomawaardering voor niveau 2 tot
en met 4 reeds geregeld.
•
Insteek is een vereenvoudiging van het systeem van prijsfactoren. Dit houdt in dat een verdere differentiatie 		
(lees: verhoging van het aantal) van de prijsfactoren ongewenst is.
•
Een vaste voet maakt geen deel uit van de nieuwe bekostigingssystematiek van het mbo.

1.2 Werkwijze
De ‘Commissie Herziening Prijsfactoren mbo’ is in maart 2014 gestart met haar werkzaamheden. De commissie is begonnen
met het inwerken in de materie, gevolgd door een interviewronde door het mbo-veld bij een selectie8 van roc’s, vakinstellingen en aoc’s9. Dit om een afgewogen beeld te krijgen van het belang van prijsfactoren voor mbo-instellingen en om
(eventuele) problematiek over het huidige bekostigingsmodel scherp te krijgen. Tevens zijn enkele instellingen gevraagd
inzicht te geven in de financiële rendementen van opleidingsclusters. Daarnaast hebben gesprekken plaatsgevonden
met (een vertegenwoordiging van) de sectorraden (MBO Raad en AOC Raad) en de opdrachtgevers: de ministeries van OCW
en EZ.
Eind april 2014 heeft de commissie haar advies uitgewerkt. Het advies is doorgerekend door de Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO). Zo is nagegaan of het advies voldoet aan de kaders die zijn vastgesteld door de opdrachtgevers.
Medio mei 2014 is het conceptadvies besproken met vertegenwoordigers van MBO Raad en AOC Raad, die zich konden
vinden in de lijn van het advies. Het definitieve advies is eind mei 2014, voorafgaand aan oplevering, mondeling
toegelicht aan de opdrachtgevers.

7	Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (30-01-2013). Kamerbrief over wetsvoorstel doelmatige leerwegen en het moderniseren van de
bekostiging van het beroepsonderwijs.
8	Bij de selectie is onder meer rekening gehouden met verschillen in regio, deelnemersaantallen en het opleidingenportfolio van de mbo-instellingen,
waardoor een representatief beeld van de sector is geborgd.
9	Interviews hebben plaatsgevonden met: ROC Deltion College, ROC Zadkine, ROC Noorderpoort, ROC Midden Nederland, Grafisch Lyceum Rotterdam,
Cibap, Scheepvaart en Transportcollege (STC), Wellantcollege en AOC Nordwin.

Prijsfactoren onder de loep | 9

Hoofdstuk 2.
Onderzoeksopdracht en
context

2.1 Begripsbepaling
Dit hoofdstuk schetst de context van een advies over de herziening van het prijsfactorenmodel. Eerst volgt een korte
toelichting op het (nieuwe) bekostigingsmodel voor het mbo vanaf januari 2015. Vervolgens wordt het begrip ‘prijsfactor’
nader omschreven. In paragraaf 2.2 wordt verder ingegaan op de maatschappelijke en politieke context van de adviesopdracht.
Bekostigingssystematiek vanaf januari 2015
Mbo-instellingen worden vanuit twee afzonderlijke macrobudgetten bekostigd: één voor roc’s en vakinstellingen, en
één voor aoc’s. Per macrobudget gelden afzonderlijke budgetten voor de opleidingen op niveau 2 t/m 4 en de entreeopleidingen. De bekostiging van mbo-opleidingen blijft ook vanaf januari 2015 bestaan uit een input- (ingeschreven
studenten) en een outputbekostiging (diploma’s). Voor de verdeling van het budget wordt voor elke instelling een deelnemerswaarde en een diplomawaarde berekend. Deze waarden worden opgeteld en bepalen het relatieve aandeel van
een mbo-instelling in het totale macrobudget.
Inputbekostiging
De deelnemerswaarde voor de niveaus 2 t/m 4 wordt berekend door elke ingeschreven deelnemer te vermenigvuldigen met
een aantal factoren, te weten:
•
Deelnemers die staan ingeschreven in de beroepsopleidende leerweg (bol) tellen voor 1,0, en de deelnemers in de
beroepsbegeleidende leerweg (bbl) voor 0,4.
•
Een factor voor het aantal verblijfsjaren van de deelnemer (cascade).
•
Een prijsfactor (afhankelijk van de opleiding).
•
Een factor van 0,8 (i.v.m. 80% inputbekostiging).
•
Een correctiefactor voor de tweede teldatum.
Outputbekostiging
De diplomawaarde van elke instelling voor de niveaus 2 t/m 4 wordt berekend door de waarden van elk afgegeven diploma
op te tellen. De waarde van een diploma is afhankelijk van het niveau van de opleiding en of de deelnemer al eerder een
mbo-diploma heeft behaald. Het totaal van de diplomawaarden wordt vermenigvuldigd met de factor 0,2 voor de outputwaarde (i.v.m. 20% outputbekostiging).
Vervolgens worden de deelnemerswaarde en de diplomawaarde van elke instelling opgeteld en gedeeld door het totaal van
alle instellingen. Op die manier wordt het relatieve aandeel van elke instelling in het landelijk budget voor deze opleidingen
bepaald.
Bekostiging entreeopleiding (circa 4% van de studenten)
Voor de entreeopleidingen (niveau 1) vindt een aparte berekening plaats. In grote lijnen is die hetzelfde als voor de niveaus
2 t/m 4, met dien verstande dat er een eigen cascade is en geen diplomabekostiging. Voor entreeopleidingen gelden op dit
moment nog verschillende prijsfactoren per opleiding.
De prijsfactor
De huidige mbo-bekostiging kent een prijsfactor per opleiding. De mate waarin een student meetelt voor de bekostiging is
mede afhankelijk van de prijsfactor die geldt voor de opleiding die hij/zij volgt. Prijsfactoren hangen samen met het gegeven
dat sommige opleidingen duurder zijn om aan te bieden dan andere. De prijsfactor is in feite een wegingsfactor die aangeeft
welk aandeel uit het macrobudget een opleiding krijgt toegewezen.
Op dit moment worden negen prijsfactoren (waarvan één speciaal voor een entreeopleiding: 1,16) gebruikt voor circa 500
verschillende mbo-opleidingen bij roc’s en vakinstellingen, en vijf prijsfactoren voor circa 60 verschillende mbo-opleidingen
bij aoc’s (zie tabel 1).

Economie
Techniek
Zorg en welzijn
Groen

Prijsfactoren
1
1,03 1,05
33

1,06

1,1
24

1,16

1,2
132

21
20

12

8

8

1,3
54
172

1,4

1,5

19

1,6

1,7

1

26

9
11

1,8

Totaal opleidingen
111
350
30
59

Tabel 1 | Aantal opleidingen studiejaar 2013/2014 per sector en prijsfactor (exclusief de niveau 1-opleidingen) Bron DUO mei 2014

Prijsfactoren onder de loep | 11

Het prijsfactorenmodel vindt haar oorsprong in de totstandkoming van de Wet Educatie en Beroepsonderwijs (WEB) in
1996. Hiermee werd de basis gelegd voor de vorming van regionale opleidingscentra (roc’s) en de agrarische opleidingscentra (aoc’s). Met de introductie van roc’s en aoc’s werd ook het bekostigingsmodel aangepast. Waar mbo-instellingen
voorheen werden bekostigd op basis van een normvergoeding voor personeel en materieel, werd met de totstandkoming
van de WEB de lumpsumbekostiging geïntroduceerd.
In de toelichting op het Uitvoeringsbesluit WEB van 1999 (Stb 1999, 368) is de totstandkoming van de prijsfactoren toegelicht. De commissie maakt hieruit op dat de prijsfactoren zijn voortgekomen uit de normvergoeding. Opgemerkt moet
worden dat de WEB ook voorzag in de bekostiging van collectieve praktijkvoorzieningen (de Innovatie- en Praktijkcentra)
voor de aoc’s. De prijsfactoren voor de aoc’s kunnen hier dan ook mee in verband worden gebracht.
Sinds de invoering van het prijsfactorenmodel in 1996 is niet voorzien in (periodieke) herijking van de factoren. Beroepen en
opleidingen zijn echter continu in beweging, waardoor onderwijsinhoud (en daarmee opleidingskosten) door de jaren kan
veranderen.
Wel is in 2005 het bekostigingsmodel van het mbo geëvalueerd door het Instituut van Overheidsuitgaven (IOO)11.
De algemene conclusie was destijds dat het huidige mbo-model “(…) goed voldoet en bovendien ook nog wel een
poosje mee kan, zeker wanneer er op korte termijn enig klein onderhoud plaatsvindt.” Ten aanzien van de prijsfactoren
werd aanbevolen om, “(…) gelet op de spreiding en het gebruik, de noodzaak van het aantal (van destijds acht)
prijsfactoren te onderzoeken.”

2.2 Maatschappelijke en politieke context
Het opstellen van een advies over het prijsfactorenmodel vindt plaats in een complexe maatschappelijke en politieke
context. Hieronder volgt een overzicht van relevante ontwikkelingen die de commissie heeft meegewogen in haar advies.
Focus op vakmanschap
Met het actieplan Focus op Vakmanschap11 heeft de minister van OCW in 2011 de mbo-beleidsagenda bepaald tot en met
2015. Het actieplan kent een veelheid aan maatregelen die de fundering hebben gelegd voor verschillende wetgevingstrajecten. De commissie hecht er waarde aan de volgende maatregelen nadrukkelijk te benoemen, omdat deze van invloed
zijn op de financiën van mbo-instellingen en daarmee de discussie over prijsfactoren (in)direct raken.
•
Modernisering van de bekostiging en doelmatige leerwegen.
•
Herziening van de kwalificatiestructuur.
•
Wetsvoorstel macrodoelmatigheid.
Modernisering van de bekostiging en doelmatige leerwegen12
Dit wetgevingstraject omvat meerdere maatregelen die van invloed zijn op het (financieel) management van mbo-instellingen. Dit betreft: herziening bekostiging, intensiveren en verkorten van opleidingen en de introductie van de entreeopleiding.
•
Herziening bekostiging. Vanaf 2015 wordt gewerkt met een nieuw bekostigingsmodel voor het mbo. De voornaamste
herzieningen betreffen de introductie van een cascademodel en de aanpassing van de diplomabekostiging om het
stapelen van opleidingen, vanwege financiële motieven, te ontmoedigen.
•
Intensiveren en verkorten van opleidingen. Het mbo moet aantrekkelijker worden door opleidingen te verkorten en tegelijk het onderwijs intensiever te maken. Vanaf studiejaar 2014-2015 geldt een nieuwe maximale opleidingsduur voor
mbo-opleidingen.13 Tegelijk met het inkorten van opleidingsprogramma’s gaan scholen per studiejaar meer uren begeleide onderwijstijd in de bol verzorgen.14 Het kabinet wil met deze maatregelen het rendement van het mbo verhogen,
de concurrentiepositie met het algemeen vormend onderwijs verbeteren en voortijdig schoolverlaten verminderen.
•
Introductie van de entreeopleiding. Niveau 1 opleidingen worden apart van de opleidingen op niveau 2, 3 en 4
gepositioneerd en omgevormd tot entreeopleidingen. Het onderwijs voor de entreeopleidingen wordt geïntensiveerd,
de doelgroep beter voorgesorteerd, de onderwijsaanpak duidelijker vormgegeven en de individuele coaching en loopbaanbegeleiding verbeterd.
10	Rijksoverheid (2004). Koers BVE.
11	Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (16-02-2011). Actieplan mbo Focus op Vakmanschap 2011-2015.
12	Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (30-01-2013). Kamerbrief over wetsvoorstel doelmatige leerwegen en het moderniseren van de bekostiging van het beroepsonderwijs.
13	De entreeopleiding (voorheen mbo-1, AKA): 1 jaar. De basisberoepsopleiding (niveau 2): 1 tot 2 jaar. De vakopleiding (niveau 3): 2 tot 3 jaar. De middenkaderopleiding (niveau 4): 3 jaar. De specialistenopleiding (niveau 4): 1 jaar.
14	Dat geldt in het bijzonder in het eerste leerjaar. De programma’s voor de bbl-opleidingen zijn het jaar ervoor al aangepast aan de nieuwe urennorm voor
begeleide onderwijsuren en beroepspraktijkvorming.
12 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

Herziening van de kwalificatiestructuur15
Omdat de aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt te wensen over liet en vanwege het grote aantal mbo-opleidingen heeft de minister van OCW in het actieplan Focus op Vakmanschap aangekondigd de kwalificatiestructuur te herzien.
De herziening van de kwalificatiestructuur komt in het kort neer op:
•
Vermindering van het aantal kwalificatiedossiers.
•
Verwijderen van overlap tussen de kwalificaties.
•
Brede(re) mbo-4 opleidingen.
•
Betere uitvoerbaarheid van het onderwijs.
•
Versterken van de regionale component van het mbo.
•
Duidelijke beschrijving van kennis en vaardigheden.
Vanaf het schooljaar 2016-2017 moeten alle opleidingen gebaseerd zijn op de nieuwe kwalificatiedossiers. In de nieuwe
structuur bestaat ieder kwalificatiedossier uit twee componenten: een basisdeel en één of meer profieldelen. Het basisdeel
en het profieldeel vormen samen de kwalificatie. Daarnaast wordt een systematiek van keuzedelen ingevoerd.
De beoogde structurele invoering van de herziene kwalificatiestructuur is gepland in augustus 2016. Dit betekent dat
scholen gebaseerd op de herziene kwalificatiedossiers het onderwijsprogramma voor het schooljaar 2016-2017 moeten
inrichten. Voor het schooljaar 2015-2016 worden scholen in staat gesteld op vrijwillige basis onderwijs aan te bieden op
basis van de herziene kwalificatiedossiers.
Wetsvoorstel macrodoelmatigheid.
Het doel van het wetsvoorstel macrodoelmatigheid mbo is het realiseren van een betere aansluiting van het opleidingsaanbod op de arbeidsmarkt en een doelmatigere spreiding van het opleidingsaanbod. Een zo goed mogelijke aansluiting op de
arbeidsmarkt vergroot de kansen van jongeren. Een goede aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt is ook in het
belang van werkgevers. Bedrijven hebben immers baat bij opleidingen die voldoende vakkrachten opleiden. Een doelmatigere spreiding maakt het in stand houden van kostbare opleidingen beter mogelijk en leidt tot een doelmatigere
besteding van publieke middelen, wat ten goede moet komen aan de kwaliteit en continuïteit van het opleidingsaanbod.
Het wetsvoorstel draagt zo bij aan het realiseren van een sterkere economische structuur.
Nog voor de zomer van 2014 kan de Tweede Kamer het wetsvoorstel verwachten met maatregelen om de aansluiting van
het onderwijs op de arbeidsmarkt te verbeteren. Dit wetsvoorstel verplicht mbo-instellingen uitsluitend opleidingen te verzorgen die studenten na beëindiging van de opleiding het perspectief bieden op het tijdig vinden van een baan op niveau.

Naast bovenstaande maatregelen, die (indirect) voortvloeien uit het actieplan Focus op Vakmanschap, ziet de commissie
nog een viertal belangrijke ontwikkelingen in het mbo die de discussie over prijsfactoren kan raken: het Techniekpact en
het Regionaal Investeringsfonds mbo, de introductie van kwaliteitsafspraken, de recent verschenen Kamerbrief ‘Ruim baan
voor vakmanschap: een toekomstgericht mbo’ en het Pact voor Life, Food & Planet.
Techniekpact en het Regionaal Investeringsfonds mbo
Ook het huidige kabinet heeft de ambities om meer technisch opgeleiden op de arbeidsmarkt te krijgen, en de bekostiging
van het onderwijs moet dat niet in de weg staan. In het voorjaar van 2013 heeft het kabinet (samen met werkgevers, onderwijs en de vakbeweging) het Techniekpact16 afgesloten.
In het Techniekpact is het Regionaal Investeringsfonds mbo17 aangekondigd. Met dit ‘Regionaal Investeringsfonds mbo’
stelt het ministerie van OCW tussen 2014 tot en met 2017 €100 miljoen beschikbaar voor duurzame publiek-private samenwerking in het mbo onder de voorwaarde dat dit bijdraagt aan een doelmatige organisatie van het opleidingsaanbod. Veel
mbo-instellingen kunnen de ontwikkelingen in het bedrijfsleven niet goed bijhouden. Dit geldt zeker voor opleidingen die
vragen om kapitaalintensieve investeringen of die studenten voorbereiden op beroepen met een hoog innovatief karakter.

15
16
17

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (04-03-2014). Kamerbrief herziening kwalificatiestructuur mbo.
Rijksoverheid (13-05-2013). Nationaal Techniekpact 2020.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (06-11-2013). Kamerbrief over Regionaal investeringsfonds mbo.

Prijsfactoren onder de loep | 13

Introductie van kwaliteitsafspraken
Om mbo-instellingen in aanvulling op de agenda Focus op Vakmanschap te stimuleren (nog) betere prestaties te leveren,
willen de ministers van OCW en EZ kwaliteitsafspraken met mbo-instellingen maken op specifieke thema’s voor een
periode van vier jaar. Hiervoor stelt het kabinet €230 miljoen extra beschikbaar. Mbo-instellingen krijgen ruimte om te
investeren in de kwaliteit van het onderwijs en worden beloond wanneer resultaatverbetering wordt gerealiseerd of op
peil gehouden18. In 2015 wordt gestart met ruimte voor investering in onderwijskwaliteit. Hiertoe stellen de scholen een
kwaliteitsplan op. Mbo-instellingen ontvangen voor de realisatie van het plan een vast budget. Vanaf 2016 kunnen mboinstellingen een beloning ontvangen afhankelijk van de (verbetering van) resultaten.
Maatregelen uit de Kamerbrief ‘Ruim baan voor vakmanschap: een toekomstgericht mbo’19
Tot slot constateert de commissie dat de recente kamerbrief ‘Ruim baan voor vakmanschap: een toekomstgericht mbo’ van
de minister van OCW twee maatregelen bevat die de discussie over het prijsfactorenmodel nauw raakt:
•
De minister is van plan om een verkenner te vragen om haar te adviseren over de haalbaarheid van en het draagvlak
vóór een nieuwe vakinstelling voor kleinschalige, specialistische opleidingen, en of zo’n vakinstelling ook financieel
solide in stand kan worden gehouden.
•
Daarnaast wil de minister het per 1 januari 2017 mogelijk maken dat bepaalde kwalificaties alleen door vakinstellingen
en aoc’s gegeven kunnen worden, om onnodige overlap met opleidingen van andere mbo-instellingen te voorkomen.
Pact voor Life, Food & Planet20
Het groene onderwijs onderscheidt zich door de sectorale aanpak waarin onderwijs, scholing, kennisverspreiding en
educatie in nauwe samenwerking met het werkveld vorm krijgen. Daarmee levert het groen onderwijs (vo, mbo, hbo, wo)
samen met onderzoek een extra prestatie voor de sectoren Agrofood en Natuur op basis van een gemeenschappelijke
basis(kennis)infrastructuur. Uitdagingen liggen in het verduurzamen van de sectorale verbindingen voor de toekomst
tegen de achtergrond van bezuinigingen op het groen onderwijs. De sector werkt daartoe momenteel
aan een Pact voor Life, Food & Planet waarbij gelijke uitgangspunten voor de bekostiging van het mbo-groen en de door
OCW bekostigde opleidingen een randvoorwaarde zijn.
Het praktijkleren was vroeger ondergebracht bij twee innovatie- en praktijkcentra (IPC’s) die als groene onderwijsinstelling
op basis van de WEB recht hadden op bekostiging. Met het invoeren van vraagsturing in 2007 is voor de IPC’s het recht op
bekostiging vervallen. Sindsdien worden de budgetten op basis van leerlingaantallen verdeeld over de aoc’s. Deze middelen
vormen van oudsher een bekostigingselement voor de aoc’s. De extra middelen voor praktijkleren mbo-groen vallen weg
vanaf 2016.
Overwegingen ten aanzien van de context
Bovengenoemde ontwikkelingen veroorzaken relevante prikkels voor het financieel management van mbo-instellingen.
De commissie hecht er waarde aan de voornaamste prikkels kort te benadrukken, aangezien deze de discussie over
herziening van prijsfactoren (in)direct kan raken:
•
De cascade veroorzaakt een financiële prikkel bij instellingen om studenten in te schrijven voor de meest geschikte
opleiding voor de student en op het juiste niveau.
•
Minder opleidingen leiden in beginsel tot minder differentiatie waardoor de doelmatigheid van het opleidingsaanbod
wordt bevorderd.
•
Door stimulering van samenwerking en doelmatige spreiding van opleidingen kunnen instellingen efficiencyslagen
maken waardoor doelmatige besteding van overheidsmiddelen wordt bevorderd.
•
De intensiteit van opleidingstrajecten zal in het eerste jaar toenemen. De niveau 4 opleidingstrajecten worden grotendeels teruggebracht naar drie opleidingsjaren21. Deze ontwikkelingen zullen gevolgen hebben voor het financieel
management van mbo-instellingen.
•
Het Techniekpact geeft een aanzienlijke (financiële) prikkel aan mbo-techniekonderwijs. Dit biedt compensatie voor 		
de (relatief) hoge kosten die het aanbieden van technische opleidingen met zich meebrengt.
•
Via kwaliteitsafspraken kunnen de ministers van OCW en EZ gerichte beleidsdoelen voorzien van een financiële prikkel.
•
De aanbevelingen in de Kamerbrief ‘Ruim baan voor vakmanschap: een toekomstgericht mbo’ om onderzoek te laten
doen naar het exclusief aanbieden van bepaalde opleidingen door vakinstellingen en aoc’s en naar het aanbod
van kostbare (waaronder kleine, unieke) opleidingen kunnen leiden tot een solide financiële basis voor dergelijke
opleidingen.
•
In het kader van het Pact voor Life, Food & Planet zijn gelijke uitgangspunten voort de bekostiging van het mbo-groen
en door OCW bekostigde opleidingen een voorwaarde.
18
19
20
21

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (16-12-2013). Kamerbrief over kwaliteitsafspraken mbo.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (02-06-2014). Ruim baan voor vakmanschap: een toekomstgericht mbo.
Publicatie vindt naar verwachting in juni 2014 plaats.
Hierop zijn uitzonderingen gemaakt.

14 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

Hoofdstuk 3.
Bevindingen en
uitgangspunten advies

Prijsfactoren onder de loep | 15

3.1 Bevindingen
Op basis van de interviewronde, de gesprekken met de sectorraden en haar eigen expertise heeft de commissie het
volgende vastgesteld over het (functioneren van het) prijsfactorenmodel.
Bevindingen ten aanzien van de kostprijs van opleidingen:
•
Een substantieel deel van de mbo-instellingen hanteert geen kostprijsberekening per opleiding voor interne (financiële)
sturing, vooral om de volgende redenen:
-	
Mbo-instellingen vinden een kostprijsberekening per opleiding niet zinvol gezien de onderlinge verwevenheid van
opleidingen. Onderwijs wordt ‘over de crebo’s heen’ georganiseerd. Veel mbo-opleidingen vertonen een aanzienlijke overlap in het onderwijsproces. Studenten staan ingeschreven op afzonderlijke opleidingen, maar volgen in
de praktijk (deels) gezamenlijk lessen (bijvoorbeeld bij gemeenschappelijke profielvakken of algemene vakken).
Ook maken studenten van aanverwante opleidingen vaak gebruik van dezelfde onderwijsvoorzieningen (denk
aan praktijklokalen en onderwijsapparatuur zoals machines). Door de grote verwevenheid van opleidingen is het
arbitrair om een kostprijsberekening per opleiding samen te stellen.
-	
Bovendien wordt de kostprijs van opleidingen beïnvloed door veel verschillende factoren zoals specifieke leermiddelen, specifieke huisvesting, omvang en dichtheid arbeidsmarktregio, examenkosten in verband met wettelijke
beroepsvereisten, en groepsgrootte als gevolg van wettelijke of andere eisen. Dit maakt het berekenen van een
kostprijs per opleiding zeer ingewikkeld en per definitie arbitrair.
•
Bij de totstandkoming van nieuwe mbo-opleidingen lijkt er nauwelijks onderbouwing te zijn voor de koppeling met de
prijsfactor. Prijsfactoren worden op basis van de koppeling met een kwalificatiedossier verbonden aan een opleiding.
De commissie is er niet van overtuigd dat in dit proces een gedegen kostenberekening plaatsvindt.
•
Hoewel het bestaan van een kostprijsberekening per opleiding binnen mbo-instellingen eerder uitzondering dan regel
kan worden genoemd, is er wel inzicht in het financieel rendement per opleidingscluster. Bepalende elementen voor
het financieel rendement zijn: leermiddelen (en bij groen onderwijs ook ‘levende have’), specialistische huisvesting
(praktijklokalen) en groepsgrootte (ratio docent – student). Veel mbo-instellingen melden dat de groepsgrootte in de
regel doorslaggevend is voor het financieel rendement van een opleiding.
•
Over het algemeen delen mbo-instellingen de opvatting dat techniekopleidingen relatief kostbaar zijn22 en dat de
verhoudingen tussen de huidige prijsfactoren hier onvoldoende recht aan doen. Zo stellen roc’s dat techniekopleidingen zonder kruissubsidiëring23 (vanuit zorg- en economieclusters) niet rendabel kunnen worden aangeboden.
Bevindingen ten aanzien van budgettoewijzing binnen mbo-instellingen:
•
De prijsfactoren spelen nauwelijks een rol bij budgettoewijzing binnen mbo-instellingen:
-	
Bij vakinstellingen en aoc’s is de dekking van benodigde inzet van personeel en leermiddelen leidend bij budgettoewijzing aan opleidingen.
-	
Binnen roc’s verloopt budgettoewijzing in eerste instantie veelal aan de hand van de prijsfactorindeling. Budgetten
worden toegewezen op basis van de bijbehorende prijsfactor van een opleiding. Vervolgens worden de budgetten
voor opleidingsclusters beoordeeld op basis van de benodigde inzet van personeel en leermiddelen. Belangrijk is
dat instellingsbreed uiteindelijk minimaal een ‘break even’-resultaat kan worden begroot. De tekorten die in sommige opleidingsclusters ontstaan, worden aangevuld door financiële overschotten bij andere opleidingsclusters
(kruissubsidiëring).
Bevindingen ten aanzien van de entreeopleidingen:
•
Veel instellingen vinden prijsfactoren binnen het entreeopleidingsbudget onnodig. Entreeopleidingen zijn zo algemeen
van aard, dat er geen reden is om deze qua bekostiging naar onderwijssector24 te differentiëren.
Bevindingen ten aanzien van het aantal prijsfactoren:
•
Hoewel het belang van prijsfactoren voor bedrijfsvoering van mbo-instellingen beperkt is, komt de roep om vereenvoudiging van het model vaak terug. Veel instellingen zien het aantal prijsfactoren graag teruggebracht, omdat de
relevantie voor het subsidieaandeel en budgetallocatie binnen de instelling gering is. Anderzijds heeft de commissie
ook enkele instellingen gesproken die geen problemen met het huidige model hebben. Deze instellingen zijn echter
ook niet tegen vereenvoudiging.

22	Dit vanwege de volgende redenen: veel uitstroomrichtingen, kleine klassen (enerzijds door relatief weinig animo; anderzijds door eisen aan het onderwijsproces zoals arbo-eisen aan praktijklokalen), dure leermiddelen (apparatuur) en schaarste aan docenten.
23	Het schuiven van budgetten tussen opleidingsclusters.
24	Entreeopleidingen kunnen worden gevolgd in vier sectoren: economie, techniek, zorg en ‘groen’; er zijn in totaal acht uitstroomprofielen.

16 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

Bevindingen ten aanzien van het wegvallen van middelen voor praktijkleren voor ‘groen mbo’:
•
De aoc’s hebben zorg geuit over het wegvallen van de aanvullende middelen voor praktijkleren per 2016 omdat
de zogenaamde ‘primaire’ opleidingen, sterk praktijk en technisch georiënteerde opleidingen in de agrosector, in
het huidige model een lage prijsfactor hebben. De commissie is er van overtuigd dat de kostenniveau’s van de 		
technische en primaire opleidingen binnen de aoc’s zich onvoldoende reflecteren in de bestaande spreiding van
de aoc-prijsfactoren.

3.2 Uitgangspunten voor een herziening van het prijsfactorenmodel
De commissie komt tot de volgende uitgangspunten die leidend zijn voor een advies over de herziening van het
prijsfactorenmodel:
1.	
De commissie acht het aannemelijk dat de prijsfactoren zijn voortgevloeid uit het systeem van normvergoeding voor
personeel en materieel. De commissie heeft echter geen nadere onderbouwing kunnen achterhalen van de (initiële)
koppeling van de prijsfactoren aan opleidingen.
2. De commissie is er niet van overtuigd dat het huidige prijsfactorenmodel nog actueel is. Door het ontbreken van
(periodieke) herijking is het aannemelijk dat (ten minste een deel van) de prijsfactoren geen recht meer doen aan de
werkelijke kosten van opleidingen.
3.	De kostprijsbenadering vormt de zuiverste basis voor een accuraat prijsfactorenmodel. De commissie ziet echter geen
mogelijkheid om binnen de kaders van haar adviesopdracht tijdig een werkelijke kostenberekening voor circa 550
opleidingen uit te (laten) voeren. Daarbij is elke kostenberekening in meer of mindere mate arbitrair.
4. De commissie onderschrijft de doelstelling van het Herfstakkoord om technische en andere kostbare mbo-opleidingen
(waaronder kleine unieke opleidingen) een financiële impuls te geven, enerzijds vanuit de doelstellingen van het
Techniekpact, anderzijds vanuit de consensus binnen het mbo-veld dat techniekopleidingen relatief ondergewaardeerd
zijn in het huidige prijsfactorenmodel.
5. Het belang van prijsfactoren voor het financieel management van mbo-instellingen moet niet worden overschat.
De dekking van de benodigde inzet voor personeel en leermiddelen over de gehele onderwijsinstelling is leidend in het
proces van budgettoewijzing. Prijsfactoren spelen hierin slechts in beperkte mate een rol.
6.	Binnen het entreeopleidingsbudget heeft prijsfactorendifferentiatie geen toegevoegde waarde.
7.	Door het wegvallen van de middelen voor praktijkleren voor ‘groen mbo’ vanaf 2016 is een grotere spreiding in het
prijsfactorenmodel voor aoc’s noodzakelijk. Harmonisering met de prijsfactorenindeling voor roc’s en vakinstellingen,
waarbinnen deze grotere spreiding wél bestaat, kan hiervoor uitkomst bieden.
8. Vereenvoudiging van het prijsfactorenmodel is geen primair doel, gezien de adviesopdracht aan de commissie. Wel zou
afname van het aantal prijsfactoren recht doen aan een veel gehoorde wens van mbo-instellingen.
9.	Uitgangspunt van de commissie is dat vergelijkbare opleidingen waaraan vergelijkbare kosten zijn verbonden, zowel
voor de roc’s, de vakinstellingen als de aoc’s, ook op vergelijkbaar niveau moeten worden bekostigd.
10.	Door de combinatie van het advies en andere in context genoemde maatregelen worden een aantal bestaande
perverse prikkels in de bekostiging weggenomen.

Prijsfactoren onder de loep | 17

Hoofdstuk 4.
Advies herziening
prijsfactorenmodel mbo

18 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

Op basis van de uitgangspunten, zoals geformuleerd in paragraaf 3.2, adviseert de commissie een herziening van het
prijsfactorenmodel voor het mbo. In paragraaf 4.1 zet de commissie eerst enkele vertrekpunten voor haar advies uiteen.
Paragrafen 4.2, 4.3 en 4.4 bevatten respectievelijk het advies voor de roc’s en vakinstellingen, de aoc’s en de
entreeopleidingen. Paragraaf 4.5 behandelt de verantwoording van het advies.

4.1 Vertrekpunten van het advies
De opdrachtgevers hebben de commissie gevraagd om een uitspraak te doen over de hoogte van de prijsfactoren in het
mbo. Daarbij dient specifieke aandacht te zijn voor techniekopleidingen, kostbare (waaronder kleine unieke) opleidingen,
entreeopleidingen en de positie van vakinstellingen. Uitgangspunt is dat er geen (negatieve) herverdeeleffecten voor instellingen ontstaan. Hiervoor biedt de €75 miljoen structureel extra macrobudget perspectief.
De commissie heeft vooraf enkele vertrekpunten voor haar advies vastgesteld:
•
Opdrachtgevers geven geen sturing in de verdeling van de €75 miljoen tussen de macrobudgetten voor ‘regulier mbo’
en ‘groen mbo’. De commissie adviseert om €70,8 miljoen aan het ‘regulier mbo’ toe te wijzen en €4,2 miljoen aan
‘groen mbo’ op basis van de tussen de ministeries gebruikelijke verdeelsleutel met betrekking tot deelnemersaantallen.
•
Voor het ‘regulier mbo’ gaat de commissie uit van de onderwijssectorindeling van DUO voor afbakening van het begrip
‘techniekopleiding’. Voor de afbakening van het begrip techniek binnen het ‘groen mbo’ hanteert de commissie een
door EZ en de aoc’s opgestelde en door de commissie onderschreven kwalitatieve toelichting op de technologische
oriëntatie van de mbo-groen opleidingen25.
•
Omdat er op dit moment geen duidelijke afbakening voor het begrip ‘kostbare (waaronder kleine unieke) opleidingen’
bestaat, kiest de commissie er vooralsnog voor om de opleidingen van het domein ‘ambacht, laboratorium en gezondheidstechniek’ die zijn ontwikkeld door het kenniscentrum SVGB hiervoor in aanmerking te laten komen.
•
Voor bekostiging van inschrijvingen in een dossier met opleidingen waaraan verschillende prijsfactoren zijn gekoppeld
wordt het gemiddelde van de prijsfactoren van de afzonderlijke opleidingen gehanteerd. De commissie is van mening
dat de laagste prijsfactor van de afzonderlijke opleidingen moet worden gehanteerd voor bekostiging.
•
Uitgangspunt is dat de inhoud van een opleiding op domeinniveau zo algemeen is dat een specifieke prijsfactor niet te
rechtvaardigen is.
•
Als vertrekpunt voor de commissie geldt het huidig van kracht zijnde prijsfactorenstelsel (met de recente aanpassing
van de prijsfactoren voor ‘verpleging en verzorging’ en het kwalificatiedossier ‘vliegtuigonderhoud26).

4.2 Advies herziening prijsfactorenmodel voor roc’s en vakinstellingen
De commissie adviseert om de prijsfactoren als volgt te herzien:
•
Prijsfactor 1,8. - De techniekopleidingen met de prijsfactoren 1,6 en 1,7 worden opgewaardeerd naar 1,8.
			
- De opleidingen in het domein ambacht, laboratorium en gezondheidstechniek die ontwikkeld zijn
				 door het kenniscentrum SVGB (dat zich richt op uniek vakmanschap) worden opgewaardeerd naar 1,8.
			
- 	
De opleidingen van het kenniscentrum SVO worden opgewaardeerd naar 1,8.
•
Prijsfactor 1,7. De prijsfactor 1,7 vervalt. Onder de prijsfactor 1,7 vallen thans uitsluitend techniekopleidingen, 		
		
die worden opgewaardeerd naar 1,8.
•
Prijsfactor 1,6. De techniekopleidingen met de prijsfactor 1,4 worden opgewaardeerd naar 1,6.
•
Prijsfactor 1,5. Deze prijsfactor blijft ongewijzigd. Dit cluster bevat enkel opleidingen in de sector ‘zorg en welzijn’.
•
Prijsfactor 1,4. De techniekopleidingen met de prijsfactor 1,3 worden opgewaardeerd naar 1,4.
•
Prijsfactor 1,3. De techniekopleidingen met de prijsfactor 1,2 worden opgewaardeerd naar 1,3. De prijsfactor 1,3 van 		
		
de opleidingen in de andere onderwijssectoren wijzigt niet.
•
Prijsfactor 1,2. De prijsfactor 1,2 vervalt. Onder de prijsfactor 1,2 vallen uitsluitend techniekopleidingen, die worden 		
		
opgewaardeerd naar 1,3.
•
Prijsfactor 1,16. De prijsfactor 1,16 vervalt.
•
Prijsfactor 1,1 De prijsfactor 1,1 blijft ongewijzigd.
•
Prijsfactor 1,0. De prijsfactor 1,0 blijft ongewijzigd.

25
26

Zie bijlage 5: profielen en factoren uit de grondplaat voor aoc.
Zie wijzigingen uitvoeringsbesluit WEB d.d. 17 maart 2014 en regeling gepubliceerd in Staatscourant 18 december 2013.

Prijsfactoren onder de loep | 19

Huidige prijsfactoren
1,0
1,1
1,16
1,2
1,3
1,4
1,5
1,6
1,7
-

Advies herziening prijsfactoren
1,0
1,1
1,3
1,4
1,5
1,6
1,8

Tabel 2 | advies voor prijsfactorindeling voor roc’s en vakinstellingen.

		
Economie
Oud
Advies
Techniek
Oud
Advies
Zorg en welzijn Oud
Advies

Prijsfactoren
1
1,03 1,05
33
33

1,06

1,1
24
24

1,16

1,2

132
21
19

1,3
54
39
172
132

1,4

1,5

1
19
138

1,6

1,7

1
16

26

1,8
14

9
11

64

Totaal opleidingen
111
111
350
350
30
30

Tabel 3 | Aantal opleidingen studiejaar 2013/2014 per sector en prijsfactor (exclusief de niveau 1-opleidingen). Bron: DUO mei 2014

Rationale achter het advies voor de roc’s en vakinstellingen
•
Prijsfactoren sluiten idealiter aan op de werkelijke kosten van opleidingen. Omdat kostprijsberekeningen voor
mbo-opleidingen niet voorhanden zijn, kan momenteel niet worden vastgesteld in hoeverre de prijsfactoren (al dan
niet) met de werkelijke kosten corresponderen. Aannemelijk is dat de huidige prijsfactoren bij aanvang in 1999 een
redelijke afspiegeling van de werkelijke kosten vormden, omdat ze zijn voortgekomen uit normvergoedingen voor
personeel en materieel. (Periodieke) herijking van de prijsfactoren heeft echter nooit plaatsgevonden.
•
De commissie acht het aannemelijk dat de prijsfactor voor techniekopleidingen ondergewaardeerd is ten opzichte van
de prijsfactoren voor opleidingen in andere onderwijssectoren. Bij veel roc’s wordt een vorm van kruissubsidiëring toegepast waarbij budgetten (die volgens het prijsfactorenmodel toebehoren aan zorg- en economieopleidingen) worden
overgeheveld naar techniekopleidingen om negatieve resultaten (geheel of gedeeltelijk) te compenseren.
•
Op basis van het bovenstaande adviseert de commissie een algemene opwaardering van de huidige prijsfactoren voor
mbo-techniekopleidingen van 0,1 tot 0,2. Dit zorgt voor een evenredige verdeling van het stimuleringsbudget (€70,8
miljoen) over alle mbo-techniekopleidingen en kostbare (kleine unieke) opleidingen. Omdat kostprijsberekeningen niet
voor handen zijn, ziet de commissie een evenredige opwaardering van de techniekprijsfactoren als enige valide optie
binnen de kaders van haar adviesopdracht (waarbij onder meer een toename van het aantal prijsfactoren uitgesloten
was).
•
Voor bekostiging van inschrijvingen in een dossier met opleidingen waaraan verschillende prijsfactoren zijn gekoppeld
wordt nu het gemiddelde van de prijsfactoren van de afzonderlijke opleidingen gehanteerd. De commissie is van
mening dat de laagste prijsfactor van de afzonderlijke opleidingen moet worden gehanteerd voor bekostiging.
•
Voor bekostiging van inschrijving in een opleidingsdomein blijft een prijsfactor van 1,0 gelden. Uitgangspunt is dat de
inhoud van een opleiding op domeinniveau van een dermate algemeenheid is dat een specifieke prijsfactor niet te
rechtvaardigen is.

4.3 Advies herziening prijsfactorenmodel voor aoc’s
•

 e commissie adviseert om de prijsfactoren te herzien op basis van de lijst van profielen uit de nieuwe kwalificatieD
structuur in bijlage 5.

20 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

-	
Prijsfactor 1,8: buitencategorie unieke, kleinschalige vakopleidingen op basis van criteria van sos vakmanschap
(bijvoorbeeld de hoefsmid).
-	
Prijsfactor 1,6: buitencategorie voor relatief dure technische en praktijkopleidingen zoals levensmiddelen(proces)
technologie, groene bio- en laboratoriumtechniek, paardenhouderij en specialisten.
-	
Prijsfactor 1,5: agro technische opleidingen die samenhangen met de primaire sectoren plant en dier zoals planten dierproductie en techniek.
-	
Prijsfactor 1,4: sterk technologisch georiënteerde opleidingen zoals groentechniek, milieutechniek, cultuurtechniek
en mechanisatie.
-	
Prijsfactor 1,3: beperkt technologisch georiënteerde groene opleidingen zoals bedrijfsleiders, groen onderhoud,
dierverzorging en voedingsvoorlichting (diëtiek). Kleine opleidingen met minder dan 100 leerlingen landelijk krijgen minimaal een factor 1,3.
-	
Prijsfactor 1,1: de overige opleidingen binnen de groene context zoals handel & logistiek.
-	
Prijsfactor 1,0: voor inschrijving op domein.

		
groen
Oud
Advies

Prijsfactoren
1
1,03 1,05
20
12
8

1,06
8

1,1

1,16
11

1,2

4

1,3

1,4

1,5

1,6

22

6

21

5

1,7

1,8
1

Totaal opleidingen
59
59

Tabel 4 | Aantal opleidingen studiejaar 2013/2014 sector ‘groen’ en prijsfactor (exclusief de niveau 1-opleidingen). Bron: DUO mei 2014

Rationale achter het advies voor aoc’s
•
Alle opleidingen binnen de sector voedsel, natuur en leefomgeving, ook wel het domein life, food & planet of agro &
natuur, vinden hun oorsprong in plant, dier, levende systemen en leefomgeving. Kenmerken van deze opleidingen zijn:
multidisciplinair, sterk praktijkgericht, technologisch georiënteerd en sectoraal georganiseerd.
•
Toepassing van dezelfde factoren als bij het model voor roc’s en vakinstellingen maakt het model transparanter en
meer vergelijkbaar omdat er gelijke uitgangspunten worden gehanteerd. Hiermee worden ook de ondergewaardeerde
technische inclusief de zogenaamde primaire opleidingen op het juiste niveau ingeschaald.
•
De toekenning van nieuwe prijsfactoren voor het groen mbo is gebaseerd op een grondplaat. Daarin zijn de huidige
kwalificaties aan de profielen uit de nieuwe kwalificatiestructuur gekoppeld en er zijn aan de profielen karakteristieken
toegekend die samenhangen met de kostenverhoudingen tussen opleidingen. Aan de hand van deze karakteristieken
zijn de profielen ingedeeld naar categorieën en vergeleken met gelijksoortige opleidingen bij de roc’s en vakinstellingen. De nieuwe profielen met bijbehorende prijsfactoren zijn opgenomen in bijlage 5. Als de lumpsum voor 2015 al 		
volgens het gewijzigde stelsel van prijsfactoren zou worden verdeeld, dienen de voor 2015 nog beschikbare praktijkgelden aan de lumpsum te worden toegevoegd om mismatch in de verdeling te voorkomen.

4.4 Advies herziening prijsfactorenmodel voor entreeopleidingen
De commissie adviseert af te zien van prijsfactordifferentiatie binnen het bekostigingsmodel voor entreeopleidingen.
Entreeopleidingen zijn zo algemeen van aard dat differentiatie in bekostiging tussen entreeopleidingen niet functioneel is.
De commissie adviseert daarom één prijsfactor (enkel de prijsfactor 1,0) in het model voor entreeopleidingen te hanteren.

4.5 Verantwoording van het advies
De commissie constateert dat haar advies recht doet aan de kaders die zijn vastgesteld door de opdrachtgevers:
•
Er treden geen negatieve herverdeeleffecten voor mbo-instellingen op (bijlage 3).
•
De €75 miljoen, die structureel beschikbaar komt voor techniek- en andere kostbare opleidingen (inclusief het groene
onderwijs), komt terecht bij de opleidingen waarvoor het bedoeld is (bijlage 4). € 68,4 miljoen wordt direct gekoppeld
aan techniekopleidingen (inclusief kleine of unieke opleidingen) bij roc’s en vakinstellingen. € 4,2 miljoen vloeit door
naar technische en andere kostbare opleidingen bij aoc’s. De resterende middelen (ca. € 2,4 miljoen) worden verdeeld
over de overige mbo-opleidingen (economie, zorg en welzijn en combinatie).
•
Door de combinatie van het advies en andere in de context genoemde maatregelen wordt een aantal bestaande perverse prikkels in de bekostiging weggenomen.

Prijsfactoren onder de loep | 21

Harmonisatie
Bijkomend voordeel van het advies is dat harmonisatie optreedt tussen de prijsfactormodellen van roc’s en vakinstellingen
enerzijds, en aoc’s anderzijds. Dit is wenselijk omdat dit leidt tot de vanaf 2016 noodzakelijke herwaardering van technische
en dure opleidingen binnen het aoc model. Hiermee anticipeert de commissie op het wegvallen van de subsidie voor praktijkleren in 2016, hetgeen een grotere spreiding in prijsfactoren noodzakelijk maakt.
Daarnaast leidt de harmonisatie tot vergroting van de transparantie en vergelijkbaarheid tussen roc’s, vakinstellingen en
aoc’s.
Hierbij past de kanttekening dat gelijke prijsfactoren nog niet een gelijke bekostiging inhoudt omdat de bekostiging wordt
afgeleid van verschillende macro-budgetten.
Vereenvoudiging
Het advies voorziet in vereenvoudiging door het schrappen van twee prijsfactoren voor het ‘regulier mbo’ en vijf prijsfactoren in totaal. Het advies betekent al met al een transitie van 12 naar 7 prijsfactoren. Volgens de commissie zou verdergaande
vereenvoudiging wel rechtdoen aan de wens van een groot deel van de mbo-instellingen. De commissie hecht er daarom
waarde aan te benoemen dat vergaande vereenvoudiging van het prijsfactorenmodel is onderzocht. Een model met drie
prijsfactoren (naar analogie van het hbo-stelsel27) heeft de commissie laten doorrekenen door DUO. In dit model bleken
ongewenste (negatieve) herverdeeleffecten voor opleidingen en instellingen onvermijdelijk. Dit gold ook voor een vereenvoudigingsvariant met vier prijsfactoren die was geïnitieerd door de MBO Raad.

27	Eén prijsfactor voor algemene opleidingen. Eén prijsfactor voor relatief kostbare opleidingen (waarvoor investeringen in kostbare apparatuur of infrastructuur nodig is). En één prijsfactor voor uitzonderlijk kostbare opleidingen.

22 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

Hoofdstuk 5.
Spoorboekje voor de
toekomst

Prijsfactoren onder de loep | 23

De commissie constateert dat haar advies (hoofdstuk 4) geen uitkomst biedt voor drie belangrijke vraagstukken:
•
Het advies gaat uit van een generieke opwaardering van techniekopleidingen en een specifieke opwaardering van
praktijk- en techniekopleidingen binnen het aoc model. Er is geen onderbouwing van de aansluiting bij de werkelijke
kostprijs van opleidingen.
•
Het advies voor de roc’s en vakinstellingen sluit nog niet aan op de herziene kwalificatiedossiers.
•
Het advies voorziet niet in een systematiek van periodieke herijking.
Om deze redenen adviseert de commissie de minister van OCW en de staatssecretaris van EZ om opnieuw een onafhankelijke adviescommissie in te stellen. Deze adviescommissie zou onderzoek moeten doen naar:
•
De relatie tussen werkelijke kosten van opleidingen en de koppeling met prijsfactoren, in het licht van de nieuwe
kwalificatiestructuur.
•
De definitie en afbakening van kostbare (waaronder kleine unieke) opleidingen.
•
De wijze van periodieke herijking van het model.
Gezien het feit dat mbo-instellingen vanaf augustus 2015 reeds vrijwillig met herziene kwalificatiedossiers kunnen werken,
moet deze commissie haar werk idealiter afronden voor januari 2015.
Om een uitspraak te kunnen doen over de kostenverhoudingen van opleidingen en de koppeling met de prijsfactoren kan
de toekomstige commissie waar mogelijk aansluiting zoeken bij de, door de commissie onderschreven, systematiek die
hiervoor reeds is ontwikkeld door het ministerie van EZ.
De commissie adviseert om te onderzoeken of de bekostiging tussen individuele opleidingen en tussen roc’s, vakinstellingen en aoc’s in goede verhouding tot elkaar staat. Uitgangspunt moet namelijk zijn dat vergelijkbare opleidingen waaraan
vergelijkbare kosten zijn verbonden, zowel bij de roc’s en vakinstellingen als de aoc’s, ook op vergelijkbaar niveau worden
bekostigd.

Tot slot merkt de commissie het volgende op….
…..ten aanzien van het begrip ‘prijsfactor’:
•
Het begrip ‘prijsfactor’ is geen goede beschrijving van het concept. Prijsfactoren zijn geen geldelijke vergoeding
maar wegingsfactoren die bepalen welk aandeel een opleiding uit het macrobudget krijgt. De commissie geeft
daarom in overweging het begrip prijsfactor te wijzigen in ‘opleidingsfactor’.
….ten aanzien van het prijsfactorenmodel:
•
Door het ontbreken van periodieke herijking is het aannemelijk dat (een aantal) prijsfactoren inmiddels niet meer in
verhouding staan tot de werkelijke kosten. De commissie kan op dit moment niet aantonen voor welke opleidingen
dit geldt, vanwege het ontbreken van werkelijke kostenberekeningen. Wél kan de commissie stellen dat zij een aantal
bijzonderheden heeft geconstateerd die mogelijke ‘scheefgroei’ binnen het model illustreren:
•
De commissie concludeert dat er veel onduidelijkheid bestaat rondom de prijsfactor voor opleidingen ‘Sport en 		
		
Bewegen’. De prijsfactor voor deze opleiding lijkt relatief hoog.
•
De prijsfactoren voor dokters-, tandarts- en apothekersassistenten lijken ook relatief hoog. De opleidingseisen
voor docenten voor deze opleidingen zijn door de jaren heen naar beneden bijgesteld. Waar eerst artsen voor de
klas moesten staan, is dit nu niet meer het geval. Deze ontwikkeling maakt het aannemelijk dat de opleidingskosten zijn teruggelopen.
•
De commissie vindt het opvallend dat aan schijnbaar vergelijkbare opleidingen verschillende prijsfactoren zijn
gekoppeld. De commissie heeft dit aangetroffen bij:
		- 
opleidingen die onder verschillende kenniscentra, en daarmee verschillende kwalificatiedossiers vallen.
		
- opleidingen die binnen hetzelfde kwalificatiedossier vallen.
		- 
opleidingen die binnen verschillende onderwijssectoren binnen het mbo vallen.
•
Oorspronkelijk was het de bedoeling van de minister van OCW om de prijsfactoren af te schaffen en één instellingsfactor te introduceren. Door de invoering van de instellingsfactor kon met één prijsfactor gewerkt worden voor de roc’s en
een instelling specifieke prijsfactor voor de vakinstellingen28 en aoc’s. Uit reacties van de mbo-sector bleek dat er veel
weerstand was tegen de afschaffing van de prijsfactoren, omdat verschillende prijsfactoren voor interne bedrijfsvoering en keuzes ten aanzien van het opleidingsaanbod functioneel zijn.
28	Omdat vakinstellingen een zeer geconcentreerd opleidingsaanbod hebben en vooral kostbare opleidingen verzorgen, was het nodig een aparte factor
voor deze instellingen vast te stellen.

24 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

Omdat het gebruik van de prijsfactoren vooral effect heeft op de wijze waarop het macrobudget wordt verdeeld over de
instellingen, is aan deze wens van de sector tegemoet gekomen en is er niet voor gekozen het model te vereenvoudigen. De
commissie onderschrijft het afzien van één prijsfactor omdat dit veronderstelt dat alle instellingen eenzelfde opleidingsmix
hebben, hetgeen niet het geval is.
….ten aanzien van de bedrijfsvoering bij mbo-instellingen:
•
Structurele ophoging van het macrobudget met €75 miljoen ten behoeve van techniekopleidingen leidt in de praktijk
van de instellingen niet automatisch tot hogere budgetten voor die opleidingen. De mbo-bestuurder blijft verantwoordelijk voor interne budgettoewijzing. De commissie onderschrijft de doelstelling van het Herfstakkoord om te investeren in techniekopleidingen, maar het belang van de prijsfactoren voor budgettaire sturing binnen mbo-instellingen
moet niet worden overschat. De commissie acht het desondanks wel waarschijnlijk dat de stimuleringsmiddelen in de
praktijk ten goede komen aan techniekopleidingen, gezien de huidige patronen van kruissubsidiëring bij roc’s.
•
De commissie heeft geconstateerd dat er niet altijd een uitgewerkte bedrijfseconomische afweging plaatsvindt over
‘waarom’ en ‘onder welke randvoorwaarden’ opleidingen worden aangeboden en georganiseerd. Het lerend vermogen hieromtrent en de daaraan gekoppelde doelmatigheidswinst in het mbo kunnen worden vergroot. Het delen van
ervaringen en ‘best practices’ kan in dit verband functioneel zijn.
•
Vakinstellingen lijken, mede door de relatief grote toestroom van studenten en de focus in het opleidingsaanbod,
meer op groepsgrootte te kunnen sturen dan roc’s en aoc’s, hetgeen de efficiency van het onderwijsproces positief 		
beïnvloedt.
•
Concurrentie tussen mbo-instellingen kan leiden tot ondoelmatige besteding van publieke middelen. De commissie
onderschrijft de doelstelling van het wetsvoorstel macrodoelmatigheid om intensievere samenwerking tussen instellingen en doelmatige opleidingsspreiding te realiseren. Verder vindt de commissie het positief als mbo-instellingen
onderling afspraken maken over concurrentie, vooruitlopend op inwerkingtreding van de wet. De commissie heeft
voorbeelden gehoord van instellingen die ver buiten hun ‘logische arbeidsmarktregio’ marketingactiviteiten ondernemen. De commissie betwijfelt of hier sprake is van doelmatige besteding van overheidsmiddelen. Overigens stelt de
commissie wel vast dat mbo-instellingen in veel regio’s en sectoraal (zoals in de groene sector) elkaar goed c.q. steeds
beter weten te vinden met betrekking tot overleg over macrodoelmatigheid.

Prijsfactoren onder de loep | 25

BIJLAGEN

26 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

Bijlage 1
Samenstelling ‘Commissie Herziening Prijsfactoren MBO’
De heer C. in ’t Veld RA
Voorzitter commissie
Focus op verbeteren B.V.
De heer drs. G.A.J.M. de Wit RA
Lid commissie
DWR Advies
De heer H.J. Wibbens
Lid commissie
Phebens Onderwijsmanagement en Advies B.V.
De heer E.H. Bauer Msc
Secretaris
Ministerie van OCW, directie Middelbaar Beroepsonderwijs

Voor vragen kan contact worden op genomen via e.h.bauer@minocw.nl

Bijlage 2 – Taakopdracht onafhankelijk experts – onderzoek
herziening prijsfactoren mbo
Opdrachtformulering onafhankelijk experts voor onderzoek naar ‘herziening prijsfactoren mbo’
1.
•

•

•

•

Aanleiding
De minister van OCW heeft in een brief aan de Tweede Kamer (januari 2013) aangegeven de aanpassing van de prijsfactoren te onderzoeken in het licht van de nieuwe kwalificatiestructuur en tot die tijd te blijven werken met de bestaande
prijsfactoren.1
In juni 2013 heeft de minister van OCW dit nog eens bevestigd. In deze brief is opgenomen dat over eventuele nieuwe
prijsfactoren een besluit wordt genomen in het verlengde van de nieuwe kwalificatiestructuur. Specifiek over techniekopleidingen merkt de minister op dat in het Techniekpact, dat 13 mei 2013 tot stand is gekomen, is afgesproken
studenten aan techniekopleidingen op een hoger niveau te (blijven) bekostigen.2
Achtergrond is de vraag of de in 1996 (bij totstandkoming WEB) vastgestelde 9 prijsfactoren nog recht doen aan de
huidige relatieve kostenverschillen tussen verschillende mbo-opleidingen? De hoogte van de prijsfactoren speelt een
belangrijke rol bij het portfoliobeleid van onderwijsinstellingen. Van mbo-scholen wordt gevraagd zoveel mogelijk
rekening te houden met de vraag van de arbeidsmarkt. De hoogte van de prijsfactoren moet dat proces niet verstoren.
Herschikking van prijsfactoren leidt in beginsel tot herverdeeleffecten wat het draagvlak voor een herziening moeizaam
maakt. Perspectief biedt daarom de afspraak in het herfstakkoord (begrotingsafspraken 2014) waarin is afgesproken
dat extra budget beschikbaar komt voor praktijk/techniek-onderwijs.3 Op 11 oktober 2013 heeft het Kabinet samen met
D66, ChristenUnie, SGP en de coalitiepartijen de Begrotingsafspraken 2014 gepresenteerd. Het pakket aan maatregelen
is gericht op meer banen, beter onderwijs en een duurzame economie. Om instellingen in het mbo in staat te stellen
kwalitatief goede technische of andere kostbare opleidingen aan te bieden, wordt het lumpsum-budget met circa € 75
miljoen verhoogd.4

1	http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2013/01/30/kamerbrief-over-wetsvoorstel-doelmatige-leerwegen-en-het-moderniseren-van-de-bekostiging-van-het-beroepsonderwijs.html
2	http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2013/06/12/kamerbrief-over-toezegging-wetsvoorstel-doelmatige-leerwegen.
html
3	http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2013/10/11/begrotingsafspraken-2014.html
4	http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2014/03/03/kamerbrief-met-uitwerking-begrotingsafspraken-2014.html

Prijsfactoren onder de loep | 27

2. Taakopdracht
Op basis van het bovenstaande luidt de taakopdracht aan de onafhankelijke experts als volgt:
•
Aan de experts wordt gevraagd om voor 1 juni 2014 een uitspraak te doen over de hoogte van de prijsfactoren in het
mbo. Dit zodat de nieuwe factoren kunnen meelopen in de bekostiging vanaf 2015.
Programma van eisen: waar moeten de nieuwe prijsfactoren in ieder geval aan voldoen?
•
De prijsfactoren moeten zoveel mogelijk recht doen aan de relatieve kostenverschillen tussen de mbo-opleidingen.
•
Het macrobudget5, met toevoeging van de extra middelen uit het herfstakkoord, staat vast.
•
De negatieve herverdeeleffecten voor mbo-instellingen moeten minimaal zijn.
•
1 juni 2014 is de datum waarop de prijsfactoren bekend moeten zijn. Dan kan e.e.a. immers nog meelopen in de
bekostiging vanaf het jaar 2015.
•
De prijsfactoren zullen gebaseerd moeten zijn op de bestaande kwalificatiestructuur, maar volop rekening moeten
houden met de laatste stand van de herziening van de kwalificatiestructuur. De invoering van de nieuwe kwalificatiestructuur is voorzien op 1-8-2016, maar mbo-instellingen mogen al per 1-8-2015 op vrijwillige basis starten met een of
meerdere nieuwe mbo-opleidingen.
•
Het bekostigingsmodel moet robuust zijn en niet gevoelig zijn voor perverse effecten.
•
Een kritische blik naar het aantal prijsfactoren. Mogelijk perspectief kan het model van het hoger onderwijs zijn:
in totaal 3 factoren.
•
Specifiek aandacht verdient het techniekonderwijs, zowel naar aanleiding van de afspraak in het Herfstakkoord als de
opdracht vanuit het regeerakkoord ‘Bruggen Slaan’ om techniekonderwijs te stimuleren.
•
Ook specifiek aandacht verdient de bijzondere (financiële) positie van vakinstellingen en kleine unieke opleidingen in
het mbo.
•
Ten slotte verdient ook de prijsfactor voor de entreeopleidingen specifiek aandacht.
Kaders voor de opdracht
Gezien de recente modernisering van de bekostiging van het mbo6 wordt de experts gevraagd om de volgende bekostigingselementen buiten beschouwing te laten in haar advies.
•
Diplomawaardering: met de modernisering van de bekostiging van het mbo is een andere inrichting van de diplomawaardering voor niveau 2 tot en met 4 reeds geregeld.
•
Verdere differentiatie van prijsfactoren: insteek is een vereenvoudiging van het systeem van prijsfactoren. Dit houdt in
dat een verdere differentiatie van de prijsfactoren ongewenst is.
•
Vaste Voet: een ‘vaste voet’ maakt geen deel uit van de nieuwe bekostigingssystematiek van het mbo.

3.
1.
2.

Samenstelling expertteam
De heer C. in ’t Veld zal het expertteam voorzitten.
De heren G. de Wit en H.J. Wibbens zijn benoemd als leden van het expertteam.

4.
•

Werkwijze van het expertteam
Het expertteam stelt haar eigen werkwijze vast.

5	Hiermee wordt bedoeld de drie afzonderlijke macrobudgetten voor de entreeopleidingen, de roc’s en vakinstellingen (niveaus 2 t/m 4) en de aoc’s
(niveaus 2 t/m 4).
6	http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2013/01/30/kamerbrief-over-wetsvoorstel-doelmatige-leerwegen-en-hetmoderniseren-van-de-bekostiging-van-het-beroepsonderwijs.html

28 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

Bijlage 3
Indicatieve verdeling van het aanvullende stimuleringsbudget
over de instellingen (bron: DUO)
Instelling

Bedrag x € 1 miljoen
Bedrag

Berechja College
CIBAP
Grafisch Lyceum R’dam
Grafisch Lyceum Utrecht
Hoornbeeck College
Hout en Meubileringscollege
ID College
Landstede
Leidse Instr Makers School
MBO Amersfoort
MBO Utrecht
Mediacollege Amsterdam Ma
Nimeto SGM v Mbo Kmbo
Rijn IJssel
ROC Albeda College
ROC Alfa-college
ROC Arcus College
ROC AVENTUS
ROC Da Vinci College
ROC de Leijgraaf
ROC Deltion College
ROC Drenthe College
ROC Flevoland
ROC Friese Poort
ROC Friesland College
ROC Gilde Opleidingen
ROC Graafschap College
ROC Horizon College
ROC Koning Willem I
ROC Kop v Noord-Holland
ROC Leeuwenborgh
ROC Leiden
ROC Menso Alting
ROC Midden Nederland
ROC Mondriaan
ROC Nijmegen eo
ROC Noorderpoortcollege
ROC Nova College
Onderwijsgroep A12
ROC Rivor
ROC Scalda
ROC Ter AA
ROC Tilburg
ROC TOP
ROC van Amsterdam
ROC van Twente
ROC West-Brabant
ROC Zaanstreek-Waterland
ROC Zadkine
SG De Rooi Pannen
SOMA College
STC
Stichting SintLucas - De Eindhovense school
Summa College
SVO Opl vd Vleessector
Totaal roc’s/vakinstellingen

0,07
1,02
2,22
1,06
0,53
1,12
0,62
0,46
0,25
1,02
0,52
1,13
0,76
1,54
1,05
1,05
1,25
1,57
1,00
0,93
2,93
0,89
0,58
1,67
1,37
1,33
0,87
0,97
2,08
0,37
1,20
1,48
0,02
2,14
1,46
0,87
2,35
1,44
0,56
0,22
0,82
0,69
1,22
0,01
3,78
2,70
2,95
0,78
3,84
0,65
0,37
2,80
1,96
2,78
1,42
70,79

Prijsfactoren onder de loep | 29

Instelling

Bedrag x € 1 miljoen
Bedrag

AOC De Groene Welle
AOC Friesland
AOC Groenhorst College
AOC Oost
AOC Terra
CITAVERDE College
Clusius College
Edudelta Onderwijsgroep
Helicon Opleidingen
Landstede
Lentiz
Prinsentuin College
Wellantcollege
Totaal aoc’s

0,29
0,46
0,69
0,39
0,56
0,09
0,25
0,13
0,61
0,06
0,00
0,31
0,36
4,21

Noot: Aan deze gegevens kunnen geen rechten worden ontleend. De gegevens zijn gebaseerd op een simulatie en nog niet op gecontroleerde deelnemer- of
diplomagegevens.

Bijlage 4
Verdeling stimuleringsbudget naar sector
(bron: ministerie van OCW)
Bedrag x € 1 miljoen
Techniek/ kostbare (klein unieke) opleidingen
Economie/Zorg en Welzijn
Totaal roc’s en vakinstellingen
Aoc’s (groen)
Totaal structureel stimuleringsbudget

30 | Advies Commissie Herziening Prijsfactoren MBO

2015 e.v.
68,4
2,4
70,8
4,2
75,0

Bijlage 5
Profielen en prijsfactoren uit de grondplaat voor aoc
(bron: ministerie van EZ)
De huidige kwalificaties zijn gekoppeld aan onderstaande profielen uit de nieuwe kwalificatiestructuur.
Profiel
Medewerker Handel en Logistiek
Vakbekwaam Medewerker Handel en logistiek
Vakexpert Handel en Logistiek
Medewerker Dierverzorging
Vakbekwaam Medewerker Dierverzorging
Proefdierverzorger
Bedrijfsleider Dierverzorging
Bedrijfsleider Paardensport- en houderij
Medewerker Hovenier
Medewerker Natuur, Water en Recreatie
Vakbekwaam Medewerker Natuur, Water en Recreatie
Bedrijfsleider Groene Ruimte (Opzichter/Uitvoerder)
Medewerker Bloem, Groen en Styling
Bedrijfsleider/ondernemer Bloem, Groen en Styling
Vakexpert Bloem, Groen en Styling
Vakexpert Voeding en Voorlichting
Milieu-inspecteur
Medewerker Agrarisch Loonwerk
Vakbekwaam Medewerker Agrarisch Loonwerk
Vakexpert Agrarisch Loonwerk
Medewerker Groen en Cultuurtechniek
Vakbekwaam Hovenier
Vakbekwaam Medewerker Groen en Cultuurtechniek
Vakbekwaam medewerker Bloem, Groen en Styling
Vakexpert Voeding en Kwaliteit
Milieu-onderzoeker
Medewerker Teelt
Medewerker Veehouderij
Vakbekwaam Medewerker teelt
Vakbekwaam Medewerker Veehouderij
Vakexpert Teelt en Groene Technologie
Vakexpert Veehouderij
Dierenartsassistent Paraveterinair
Vakexpert Biologische Dynamische Landbouw
Specialist vruchtbaarheid en voortplanting
Specialist proefdierverzorging
Vakbekwaam Medewerker Paardensport- en houderij
Instructeur Paardensport- en houderij
Medewerker Voeding en Technologie
Vakbekwaam Medewerker Voeding en Technologie
Vakexpert Voeding en Technologie
Hoefsmid

Niveau
2
3
4
2
3
3
4
4
2
2
3
4
2
4
4
4
4
2
3
4
2
3
3
3
4
4
2
2
3
3
4
4
4
4
4
4
3
4
2
3
4
3

Prijsfactor
1,1
1,1
1,1
1,3
1,3
1,3
1,3
1,3
1,3
1,3
1,3
1,3
1,3
1,3
1,3
1,3
1,3
1,4
1,4
1,4
1,4
1,4
1,4
1,4
1,4
1,4
1,5
1,5
1,5
1,5
1,5
1,5
1,5
1,6
1,6
1,6
1,6
1,6
1,6
1,6
1,6
1,8

Prijsfactoren onder de loep | 31