Ministerie van Veiligheid en Justitie

Quick scan aanbesteding
forensische zorg

Edwin Bastian, Fredo Schotanus, Georget Bouman, Michiel Blom
16 oktober 2017 (versie 1.0)

Management samenvatting (1)
Achtergrond en vraagstelling quick scan
DJI is verantwoordelijk voor de inkoop van alle forensische
zorg in een strafrechtelijk kader. Ieder jaar start in september
een inkoopronde ten behoeve van de contractering in het jaar
erna. Naar aanleiding van een door de Tweede Kamer
aangenomen motie heeft het ministerie van VenJ aan
Significant gevraagd om een quick scan uit te voeren van de
voorgenomen wijze van aanbesteden van forensische zorg.
Hoofdvraag: leidt de manier waarop de aanbesteding is
vormgegeven tot een te grote nadruk van de inkoop op prijs in
plaats van op de kwaliteit van de geleverde zorg?
Herziene aanbestedingswet leidt tot andere invulling
inkooptraject forensische zorg
De herziening van de Aanbestedingswet 2012 per 1 juli 2016
noopt DJI tot een andere wijze van inkoop van forensische
zorg. DJI maakt geen specifieke bekostigingsafspraken meer
met individuele zorgaanbieders (‘p x q’), zoals DJI eerder
deed. DJI toetst inschrijvers aan uitsluitingsgronden,
geschiktheidscriteria en (minimum-)eisen. Een
raamovereenkomst wordt afgesloten met alle inschrijvers die
hieraan voldoen. Dit biedt meer ruimte voor nieuwe aanbieders
ten opzichte van eerdere inkooptrajecten.

Management samenvatting (1)

‘Prijs’ en ‘kwaliteit’ komen gelijkwaardig in de
aanbesteding tot uiting
De factoren ‘prijs’ en ‘kwaliteit’ zijn in deze aanbesteding niet
aan te merken als gunningscriteria en aldus kunnen we stellen
dat deze factoren gelijkwaardig tot uiting komen in de
aanbesteding. DJI bepaalt de tarieven, op basis van
maximumtarieven van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), en
ten aanzien van ‘kwaliteit’ krijgen alle partijen die aan de eisen
voldoen per definitie een raamovereenkomst aangeboden.
Prijs en kwaliteit zijn daarmee in de aanbesteding vrijwel
geheel losgekoppeld van elkaar. De enige uitzondering hierop
is een prijsdifferentiatie, indien de aanbieder aan bepaalde
kwaliteitsvoorwaarden voldoet. Onze conclusie is daarom dat
de factor ‘prijs’ geen dominante rol speelt in de aanbesteding,
in de zin dat zorgaanbieders zich er niet op kunnen
onderscheiden.
DJI heeft ervoor gekozen om in de aanbesteding ook ‘kwaliteit’
niet als gunningscriterium te hanteren, maar alle aanbieders te
selecteren die aan de (kwaliteits-)eisen voldoen. Deze eisen
zijn in overleg met het veld tot stand gekomen. Ook op kwaliteit
hebben inschrijvers dus maar beperkte mogelijkheden om zich
van anderen te onderscheiden.

Pagina 2 van 14

Management samenvatting (2)
Maxiumumtarieven NZa spelen een sleutelrol
De maximumtarieven van de NZa spelen een belangrijke rol in
de inkoop van forensische zorg, omdat DJI deze gebruikt als
basis voor vaststelling van haar tarieven. De NZa heeft in
2012/2013 voor het laatst een kostenonderzoek uitgevoerd om
de maximumtarieven voor forensische zorg integraal te kunnen
herijken. Nadien heeft de NZa deze alleen jaarlijks
geïndexeerd.
In de praktijk bestaat er, mede hierdoor, de nodige discussie
over de huidige maximumtarieven. Belangrijk punt in deze
discussie is dat de gehanteerde berekeningsmethodiek van de
NZa uitgaat van gerealiseerde kosten van zorgaanbieders
(terugkijkend), zonder de onderliggende ratio of drivers van
deze kosten mee te nemen. Kwaliteitsverschillen worden hierin
bijvoorbeeld niet verdisconteerd. Partijen spreken de wens uit
voor een meer normatieve onderzoeksmethodiek voor
bepaling van de maximumtarieven, rekening houdend met
onderliggende cost drivers.

Management samenvatting (2)

Alternatieven voor de aanbesteding van forensische zorg
om kwaliteit sterker te stimuleren
Naar de toekomst toe zijn er alternatieven denkbaar voor de
huidige wijze van inkopen. Deze alternatieven zijn erop gericht
aanbieders sterker te prikkelen tot het leveren van zo hoog
mogelijke kwaliteit van zorg, passend bij de wens van diverse
betrokkenen. De alternatieven passen binnen de herziene
Aanbestedingswet. Zo kan DJI kiezen voor een
aanbestedingsstrategie waarbij inschrijvingen nader worden
geselecteerd op basis van gunningscriteria die betrekking
hebben op kwaliteit. Tevens kunnen mogelijkheden worden
onderzocht waarbij het leveren van kwaliteit en innovatie
tijdens de contractduur (extra) wordt beloond middels een
(uitgebreidere) bonusstructuur.

Pagina 3 van 14

Achtergrond en doelstelling
Achtergrond en aanleiding
De Divisie Forensische Zorg en Justitiële Jeugdinrichtingen
(ForZo/JJI) van DJI is verantwoordelijk voor de inkoop van alle
forensische zorg in een strafrechtelijk kader. Ieder jaar start in
september een inkoopronde ten behoeve van de contractering
in het jaar erna. De voorbereidingen voor de contractering voor
2018 zijn in volle gang. Tijdens het Voortgezet Algemeen
Overleg Tbs en forensische zorg op 4 juli 2017 heeft lid Van
Toorenburg van de Tweede Kamer een motie ingediend
waarin de regering wordt verzocht “de forensische zorg niet
aan te besteden op de manier zoals nu wordt voorgesteld en in
plaats daarvan alternatieven uit te werken waarbij prijs en
kwaliteit gelijkwaardig zijn, en de Tweede Kamer over deze
alternatieven te informeren”.

​Doelstelling
Naar aanleiding hiervan heeft het ministerie van Veiligheid en
Justitie (VenJ) aan Significant gevraagd om een quick scan uit
te voeren met als doel het verkrijgen van een kritisch oordeel
van een onafhankelijke partij over de voorgenomen wijze van
aanbesteden van forensische zorg en over de wijze waarop de
factoren prijs en kwaliteit van de geleverde zorg in de
aanbesteding tot uiting komen.

Achtergrond van deze motie is de constatering dat
“aanbesteding van forensische zorg kan leiden tot een te grote
nadruk van de inkoop op prijs in plaats van op de kwaliteit van
de geleverde zorg”. De Kamer heeft de motie op 6 juli 2017
aangenomen.

Achtergrond en doelstelling

Pagina 4 van 14

Onderzoeksvragen
Onderzoeksvragen
De hoofdvraag van het onderzoek luidt als volgt: leidt de
manier waarop de aanbesteding van forensische zorg wordt
vormgegeven tot een te grote nadruk van de inkoop op prijs in
plaats van op de kwaliteit van de geleverde zorg?
Deze hoofdvraag is geoperationaliseerd in de volgende
deelvragen:
1. Hoe krijgt de factor kwaliteit van de forensische zorg vorm in
de voorgenomen aanbesteding en in hoeverre wijkt dit af van
de inkoop uit de voorgaande jaren?
2. Hoe krijgt de factor prijs vorm in de voorgenomen
aanbesteding en in hoeverre wijkt dit af van de inkoop uit de
voorgaande jaren?
3. Zijn deze factoren gelijkwaardig in de voorgenomen
aanbesteding?
4. Zijn er alternatieven voor de voorgenomen aanbesteding
waarbij prijs en kwaliteit gelijkwaardig zijn?

Onderzoeksvragen

Operationalisering van het begrip ‘gelijkwaardig’
In de vraagstelling voor dit onderzoek speelt het begrip
‘gelijkwaardig’ een sleutelrol. Voor een goede uitvoering van
het onderzoek is het belangrijk om dit begrip nader te duiden.
In dit onderzoek interpreteren wij ‘gelijkwaardig’ als volgt: prijs
en kwaliteit komen gelijkwaardig in een aanbesteding tot uiting,
indien de uitkomst van de beoordeling op ‘prijs’ redelijkerwijze
niet zodanig kan uitvallen dat de beoordeling op ‘kwaliteit’ van
ondergeschikt (of nihil) belang is voor de uiteindelijke uitkomst
van de gunning.

Pagina 5 van 14

Gevolgde aanpak quick scan
Analyse relevante documentatie
Voor de quick scan hebben wij gebruik gemaakt van de
volgende schriftelijke informatiebronnen:
• Alle openbare inkoopdocumenten 2016-2018 die op de
website van DJI (https://www.forensischezorg.nl/zorginkoopfinanciering/inkoop-forensische-zorg) staan;
• Marktscan Forensische zorg 2016, Nederlandse
Zorgautoriteit;
• Interne besluitvormingsdocumenten ter voorbereiding op het
inkooptraject;
• Relevante kamerstukken, waaronder de verslagen van het
AO en VAO Tbs en forensische zorg van respectievelijk 22
juni en 4 juli 2017;
• Brief GGZ Nederland aan de Vaste kamercommissie voor
Veiligheid en Justitie, ten behoeve van het AO Tbs en
forensische zorg 22 juni 2017.

Interviews met direct betrokkenen
​Daarnaast hebben we interviews gehouden met direct
betrokkenen bij de voorgenomen aanbesteding en de
inkooptrajecten van de afgelopen twee jaar. Met hen is
gesproken over de overwegingen die ten grondslag hebben
gelegen aan de gemaakte keuzes in de inkooptrajecten, en
hoe die, in geval van de afgeronde trajecten, in de praktijk
hebben uitgepakt. Wij hebben gesproken met:
• Hoofd Inkoop ForZo/JJI;
• Verschillende inkopers van ForZo/JJI;
• Medewerkers van de afdelingen Inkoop en kwaliteit en
Analyse en bekostiging van ForZo/JJI;
• Hoofd beleid van DJI;
• Ambtelijk opdrachtgever voor DJI van de directie Sancties
en Jeugdbeleid van VenJ.
Tot slot hebben wij in het kader van de quick scan gesproken
met twee brancheorganisaties, GGZ Nederland en de
Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland.

Gevolgde aanpak quick scan

Pagina 6 van 14

Context: hoe wordt forensische zorg ingekocht? (1)
Het stelsel forensische zorg
De minister van VenJ is verantwoordelijk voor het stelsel van
forensische zorg als geheel, de periodieke evaluatie ervan, en
draagt de politieke verantwoordelijkheid. De minister is
daarmee verantwoordelijk voor de “tijdige beschikbaarheid van
de juiste, kwalitatief hoogwaardige zorg, waar nodig in
combinatie met afdoende beveiliging”, zoals staat vermeld in
de begroting van VenJ (artikel 34 Straffen en beschermen).
Borging van voldoende beschikbaarheid van de juiste vormen
van forensische zorg, passend bij de zorgbehoefte en de
eventuele beveiligingsnoodzaak van de justitiabele, is
daarmee een belangrijk startpunt voor de inkoop van
forensische zorg.
De beleidsverantwoordelijkheid voor de forensische zorg is
belegd bij de Directie Sanctietoepassing en Jeugd van VenJ.
De uitvoeringsverantwoordelijkheid is grotendeels belegd bij
de Divisie Forensische Zorg en Justitiële Jeugdinrichtingen
van DJI. Deze divisie is verantwoordelijk voor de inkoop, de
financiering en de kwaliteit van alle forensische zorg in een
strafrechtelijk kader, binnen de door VenJ gestelde kaders.

Context: hoe wordt forensische zorg ingekocht? (1)

Impact herziening aanbestedingswet
Zowel het kader van het wetsvoorstel Forensische Zorg, op
basis waarvan inkoop/aanbesteden van forensische zorg
verplicht wordt gesteld, als de herziening van de
Aanbestedingswet 2012 per 1 juli 2016 noopt DJI tot een
andere wijze van inkoop van forensische zorg. Tot 1 juli 2016
was het ‘verlichte 2B-regime’ van toepassing, op basis
waarvan forensische zorg feitelijk op basis van een
onderhandse gunning kon worden ingekocht. Dit ‘verlichte 2Bregime’ is per 1 juli 2016 komen te vervallen en vervangen
door een vereenvoudigde procedure voor zogenoemde
‘sociale en andere specifieke diensten’, gezien de beperkte
grensoverschrijdende dimensie van deze diensten. Hiervoor
geldt een drempelwaarde van €750.000.
Dit betekent concreet dat opdrachten vooraf via TenderNed
openbaar dienen te worden aangekondigd, onder vermelding
van onder meer de (technische) specificaties en
geschiktheidseisen. Tevens dient een gegunde opdracht
achteraf via TenderNed te worden gepubliceerd. Verder zijn de
algemene beginselen van het aanbestedingsrecht van
toepassing, zoals het gelijkheidsbeginsel, het
transparantiebeginsel en het beginsel van non-discriminatie.

Pagina 7 van 14

Context: hoe wordt forensische zorg ingekocht? (2)
Inkooptraject forensische zorg 2018
Op basis van de gewijzigde aanbestedingswet heeft DJI de
‘Aanbestedingsleidraad 2018 forensische zorg’ opgesteld en
op 22 augustus gepubliceerd. Bij het opstellen van onderhavig
rapport is de aanbestedingsprocedure nog niet afgerond. Als
onderdeel van het inkoopproces heeft DJI in het voorjaar van
2017 een uitgebreide marktconsultatie uitgevoerd. Op 7
september 2017 heeft een informatiebijeenkomst
plaatsgevonden voor (potentiële) inschrijvers.
In het kader van de Europese aanbestedingsprocedure is
gekozen voor afsluiting van raamovereenkomsten met
zorgaanbieders, voor vier percelen:
• Perceel Klinische Zorg;
• Perceel Ambulante Behandeling;
• Perceel Ambulante Begeleiding & Verblijfszorg;
• Perceel Tbs.
De looptijd van de voorgenomen raamovereenkomsten
bedraagt voor de percelen Klinische Zorg, Ambulante
Behandeling en Ambulante Begeleiding & Verblijfszorg twee
jaar, met een optie tot verlenging met twee maal een jaar. Voor
het perceel Tbs is ervoor gekozen om raamovereenkomsten te
sluiten voor een initiële looptijd van één jaar, met de
mogelijkheid de looptijd maximaal drie maal te verlengen met
Context: hoe wordt forensische zorg ingekocht? (2)

telkens een jaar.
De toepassing van de beginselen van het aanbestedingsrecht
heeft er toe geleid dat met individuele zorgaanbieders geen
specifieke bekostigingsafspraken meer worden gemaakt (‘p x
q’), zoals DJI eerder deed. DJI toetst inschrijvers aan
uitsluitingsgronden, geschiktheidscriteria en (minimum-)eisen
op basis van een Programma van Eisen (PvE) en de
aanbestedingsleidraad. Een raamovereenkomst wordt
afgesloten met alle inschrijvers die hebben aangetoond
hieraan te voldoen. Dit biedt meer ruimte voor nieuwe
aanbieders ten opzichte van eerdere inkooptrajecten.
Geselecteerde aanbieders hebben geen zekerheid over het
afgenomen volume.
De plaatsende instanties bepalen uiteindelijk aan welke
zorgaanbieder een zorgtraject wordt toebedeeld, op basis van
de indicatiestelling voor een justitiabele en het beschikbare,
daarbij passende aanbod. Deze indicatiestelling vindt
onafhankelijk van het zorgaanbod en de zorginkoop plaats,
zodat de zorgbehoefte objectief wordt vastgesteld. De
indicerende organisaties hanteren een eenduidige werkwijze
met een vastgesteld instrumentarium voor indicatiestelling,
afgestemd op de soort zorg.
Pagina 8 van 14

Hoe komt ‘kwaliteit’ in de aanbesteding tot uiting? (1)
Ruimte aan zorgaanbieders
Ingegeven door en binnen de kaders van de nieuwe
aanbestedingswet biedt DJI in de lopende aanbesteding ruimte
aan alle zorgaanbieders die aan de gestelde eisen kunnen
voldoen. Voorheen werden specifieke productieafspraken met
(bestaande) zorgaanbieders gemaakt, waardoor gedurende
het jaar moeilijker kon worden ingespeeld op de
ontwikkelingen in de zorgvraag. Ook ontstaat er meer ruimte
voor nieuwe aanbieders.
Met de nieuwe aanbesteding biedt DJI zorgaanbieders de kans
om het huidige zorgaanbod uit te breiden, indien zij zien dat de
behoefte in de regio toeneemt op basis van de
zorgvraagontwikkeling. Naar verwachting zal deze benadering
leiden tot het beter kunnen voldoen aan de zorgvraag. Inkoop
en differentiatie op kwaliteit blijft een belangrijk speerpunt en
vormt ook voor de huidige aanbesteding een criterium.
Minimumeisen kwaliteit
In de ‘Aanbestedingsleidraad 2018 Forensische Zorg’ zijn
(minimum) geschiktheidseisen vastgelegd waaraan
zorgaanbieders dienen te voldoen. Daarnaast zijn eisen
vastgelegd in het Programma van Eisen. Op het gebied van
‘kwaliteit’ zijn de volgende minimumeisen opgenomen in de
Hoe komt ‘kwaliteit’ in de aanbesteding tot uiting? (1)

aanbestedingsleidraad:
• Inschrijvers op de aanbesteding moeten beschikken over
een toelating op grond van de Wet toelating
zorginstellingen;
• Voor het perceel Tbs dienen inschrijvers te zijn aangewezen
als tbs-instelling;
• Inschrijvers dienen te beschikken over een erkend
kwaliteitssysteem: HKZ (Harmonisatie Kwaliteitsbeoordeling
in de Zorgsector), ISO 900, ISO Healthcare 15224 of een
gelijkwaardig certificaat;
• Tot slot stelt DJI de eis dat de zorgaanbieder de benodigde
expertise op het gebied van risicomanagement in huis heeft,
met als doel het recidiverisico te verlagen en de
maatschappelijke veiligheid te verhogen. De inschrijver
moet dit aantonen met behulp van een referent, bijvoorbeeld
een verwijzer of andere zorgaanbieder.
Laatstgenoemde eis is in de lopende aanbesteding voor het
eerst gesteld, met als doel om onderscheid te maken tussen
reguliere zorgaanbieders en zorgaanbieders die ervaring
hebben met het leveren van forensische zorg. In eerdere jaren
achtte DJI deze eis niet nodig, omdat toen alleen contracten
werden afgesloten met voor DJI ‘bekende’ aanbieders van
forensische zorg.
Pagina 9 van 14

Hoe komt ‘kwaliteit’ in de aanbesteding tot uiting? (2)
​Minimumeisen kwaliteit (vervolg)
​Betrokkenen geven aan dat de genoemde geschiktheidseisen
die een relatie hebben met ‘kwaliteit’ met name gericht zijn op
de (interne) bedrijfsvoering van zorgaanbieders en eerder
procesgerelateerd dan zorginhoudelijk.
​Prestatie-indicatoren Forensische Psychiatrie
​Om de kwaliteit van de forensische zorg te borgen stuurt DJI,
al meerdere jaren, op verantwoording op basis van prestatieindicatoren voor forensische psychiatrie*. De doorontwikkeling
en normering van deze prestatie-indicatoren heeft onder
leiding van het Expertisecentrum Forensische Psychiatrie
plaatsgevonden en wordt jaarlijks bekrachtigd door het
Forensisch Netwerk. Hierin zijn naast GGZ Nederland alle
instellingen vertegenwoordigd die forensische zorg leveren. De
indicatoren zijn dus opgesteld door het ‘veld’. Sinds 2015 heeft
DJI ervoor gekozen om aanbieders een boete (malus) op te
leggen indien zij:
• Niet voldoen aan de minimumnormen behorend bij de
prestatie-indicatoren;
• Niet tijdig of onjuiste gegevens aanleveren, waardoor DJI
niet kan toetsen of een aanbieder aan de normen voldoet.
​In de praktijk is het aantal hiervoor opgelegde sancties relatief
beperkt.
Hoe komt ‘kwaliteit’ in de aanbesteding tot uiting? (2)

​Bevordering kwaliteit van forensische zorg
​DJI beoogt de kwaliteit van forensische zorg verder te
bevorderen door stimulering van de implementatie van de
producten uit het zogeheten programma Kwaliteit Forensische
Zorg (KFZ). Dit programma is in 2011 van start gegaan en
wordt, via de brancheverenigingen, gesubsidieerd door
VenJ/DJI. Binnen KFZ worden behandelinterventies, richtlijnen
en praktijknormen ontwikkeld. Toepassing van onderdelen uit
het programma KFZ wordt met ingang van de huidige
aanbesteding ‘beloond’ met een hoger tarief voor
zorgaanbieders.
​Deze ‘prijsdifferentiatie’ wordt ook toegepast als beloning voor
het hebben van forensische Flexible Assertive Community
Treatment teams (FACT-teams) en het hebben van een
zogeheten CCAF-certificaat voor FACT.
​In het inkooptraject voor 2017 is voor het eerst ervaring
opgedaan met prijsdifferentiatie op basis van kwaliteitscriteria.
Naast de FACT-teams betrof dit toen een criterium voor
eHealth. In de lopende aanbesteding is deze laatste vervangen
door het genoemde criterium ten aanzien van het KFZprogramma.

Pagina 10 van 14

*Specifiek voor het perceel Tbs dienen zorgaanbieders daarnaast ook verantwoording af te leggen over prestatie-indicatoren op het gebied van doelmatigheid.

Hoe komt ‘kwaliteit’ in de aanbesteding tot uiting? (3)
​Ambities ten aanzien van kwaliteit
​Uit de quick scan komt duidelijk het beeld naar voren dat
betrokkenen de wens en ambitie hebben om meer te sturen op
de kwaliteit van forensische zorg dan tot nog toe wordt gedaan
en om bij de inkoop en contractering van forensische zorg het
leveren van kwalitatief hoogwaardige diensten (verder) te
stimuleren. Deze wens leeft zowel bij VenJ en DJI als bij GGZ
Nederland. Deze laatste partij geeft aan dat er bij de huidige
wijze van inkoop weinig ruimte is voor aanbieders om uit te
blinken op kwaliteit, omdat grotendeels wordt gewerkt met
minimumeisen waaraan alle aanbieders moeten voldoen.
​Ook bij VenJ bestaat de behoefte om, bij de jaarlijkse
opdrachtverstrekking aan DJI, de sturende en kaderstellende
rol van het bestuursdepartement op kwaliteit te versterken en
hierin een pro-actievere rol te spelen als opdrachtgever van
DJI. Achterliggend doel is de toepassing en doorontwikkeling
van kwaliteitscriteria in de forensische zorg, samen met het
veld, te stimuleren. Overigens geeft VenJ aan tevreden te zijn
over de huidige kwaliteit van de forensische zorg.

Hoe komt ‘kwaliteit’ in de aanbesteding tot uiting? (3)

Tegelijkertijd erkennen alle betrokkenen dat het sturen op
kwaliteit van zorg complex is, zeker als meer naar de outcome
van een behandeltraject zou worden gekeken. Die is moeilijk
aantoonbaar te maken. Bovendien is sprake van een variëteit
aan doelgroepen, waarvoor ‘kwaliteit’ telkens een andere
invulling of betekenis kan hebben. Er wordt in het veld wel
nagedacht en gesproken over de ontwikkeling van indicatoren
in die richting, bijvoorbeeld in de voorbereidingsgroep die
voorstellen doet voor de prestatie-indicatoren Forensische
Psychiatrie.
Uiteraard wordt er ook buiten het inkoopproces gewerkt aan
kwaliteit. Denk aan het programma KFZ en de samenwerking
die DJI zoekt met ketenpartners en wetenschappers.

Pagina 11 van 14

Hoe komt ‘prijs’ in de aanbesteding tot uiting?
DJI stelt tarieven vast
De factor ‘prijs’ speelt in de huidige aanbesteding feitelijk maar
een beperkte rol, omdat DJI de tarieven vaststelt. De
maximumtarieven die van toepassing zijn op de forensische
zorg worden vastgesteld door de Nederlandse Zorgautoriteit.
Daar bovenop heeft DJI voor een aantal vormen van
forensische zorg een ‘afslag’ (%) bepaald op de NZa-tarieven.
Dat wil zeggen dat DJI daarvoor een lager tarief vergoedt dan
de maximumtarieven van de NZa. Om doorstroming naar
lichtere zorgvormen te stimuleren heeft DJI de afslag voor
zwaardere zorgvormen relatief hoger vastgesteld. De enige
uitzondering op de vaste tarieven is de prijsdifferentiatie zoals
we eerder beschreven in deze rapportage, indien de aanbieder
aan bepaalde kwaliteitsvoorwaarden voldoet.
Kortom, de ‘prijs’ is, uitgezonderd de prijsdifferentiatie, een
gegeven voor de zorgaanbieders. Met andere woorden,
zorgaanbieders kunnen geen gunningspunten verdienen door
een lager tarief aan te bieden. DJI heeft deze systematiek ook
in voorgaande jaren toegepast. Een voordeel ervan is dat
zorgaanbieders niet met elkaar op prijs concurreren en dat een
mogelijke race to the bottom wordt voorkomen. Een nadeel is
dat, inherent aan de systematiek, de hoogte van de tarieven en
de afslagen tot discussie leiden met het veld*.
Hoe komt ‘prijs’ in de aanbesteding tot uiting?

Sleutelrol maximumtarieven NZa
Uit het voorgaande blijkt dat de maximumtarieven van de NZa
een belangrijke rol spelen in de inkoop van forensische zorg,
omdat DJI deze gebruikt als basis voor vaststelling van haar
tarieven. In de quick scan kwam naar voren dat de NZa in
2012/2013 voor het laatst een kostenonderzoek heeft
uitgevoerd om de maximumtarieven voor forensische zorg
integraal te kunnen herijken. Nadien heeft de NZa deze alleen
jaarlijks geïndexeerd.
In de praktijk bestaat er, mede hierdoor, de nodige discussie
over de huidige maximumtarieven, zowel aan de kant van
VenJ/DJI als in het veld (GGZ Nederland). Belangrijk punt in
de discussie is dat de gehanteerde berekeningsmethodiek van
de NZa uitgaat van gerealiseerde kosten in het veld
(terugkijkend), zonder de onderliggende ratio of drivers van
deze kosten mee te nemen. Kwaliteitsverschillen worden hierin
bijvoorbeeld niet verdisconteerd. Partijen spreken de wens uit
voor een meer normatieve onderzoeksmethodiek voor
bepaling van de maximumtarieven, rekening houdend met
onderliggende cost drivers. Overigens is niet op voorhand te
zeggen of dit een verhogend of dempend effect op de
maximumtarieven van de NZa zou hebben.

Pagina 12 van 14

*Geen onderdeel van deze quick scan is om een oordeel te vellen over de hoogte van de tarieven die DJI hanteert voor de inkoop van forensische zorg.

In hoeverre komen ‘prijs’ en ‘kwaliteit’ gelijkwaardig tot
uiting in de aanbesteding?
Eerder gaven wij aan dat we in dit onderzoek het begrip
‘gelijkwaardig’ als volgt interpreteren: prijs en kwaliteit komen
gelijkwaardig in de aanbesteding tot uiting, indien de uitkomst
van de beoordeling op ‘prijs’ redelijkerwijze niet zodanig kan
uitvallen dat de beoordeling op ‘kwaliteit’ van ondergeschikt (of
nihil) belang is voor de uiteindelijke uitkomst van de gunning.
Zoals we hebben laten zien zijn de factoren ‘prijs’ en ‘kwaliteit’
in het kader van de lopende aanbesteding van forensische
zorg niet aan te merken als gunningscriteria en aldus kunnen
we stellen dat deze factoren in de letterlijke zin ‘gelijkwaardig’
tot uiting komen in de aanbesteding. DJI bepaalt de tarieven,
op basis van de maximumtarieven van de NZa, en ten aanzien
van ‘kwaliteit’ krijgen alle partijen die aan de eisen voldoen per
definitie een raamovereenkomst aangeboden. Prijs en kwaliteit
zijn daarmee in de aanbesteding vrijwel geheel losgekoppeld
van elkaar, met uitzondering van de eerder beschreven
methode van prijsdifferentiatie.

er niet op kunnen onderscheiden. Indirect speelt de prijs
uiteraard wel een belangrijke rol bij de zorginkoop, via de
systematiek met maximumtarieven en afslagen. Maar die
systematiek pakt voor alle inschrijvers hetzelfde uit.

DJI heeft ervoor gekozen om in de aanbesteding ook ‘kwaliteit’
niet als gunningscriterium te hanteren, maar alle aanbieders te
selecteren die aan de (kwaliteits-)eisen voldoen. Deze eisen
zijn in overleg met het veld tot stand gekomen.
Ook op kwaliteit hebben inschrijvers dus maar beperkte
mogelijkheden om zich van anderen te onderscheiden. Dit
hangt mede samen met de (politieke) verantwoordelijkheid van
VenJ voor de “tijdige beschikbaarheid van de juiste, kwalitatief
hoogwaardige zorg” en de zorgplicht die DJI heeft voor
justitiabelen. VenJ en DJI streven hierbij naar een goede
balans tussen de beschikbaarheid van een breed aanbod aan
forensische zorg en zo hoog mogelijke kwaliteit.

Onze conclusie is daarom dat de factor ‘prijs’ geen dominante
rol speelt in de aanbesteding, in de zin dat zorgaanbieders zich

In hoeverre komen ‘prijs’ en ‘kwaliteit’ gelijkwaardig tot uiting in de aanbesteding?

Pagina 13 van 14

Alternatieven voor de aanbesteding van forensische
zorg om kwaliteit te stimuleren
Hoewel we hebben geconcludeerd dat prijs en kwaliteit
gelijkwaardig tot uiting komen in de huidige aanbesteding van
forensische zorg en de aanbesteding past binnen de kaders
van de regelgeving, zijn er naar de toekomst toe wel
alternatieven denkbaar voor de huidige wijze van inkopen.
Deze alternatieven zijn erop gericht aanbieders sterker te
prikkelen tot het leveren van zo hoog mogelijke kwaliteit van
zorg, passend bij de wens van diverse betrokkenen. De
alternatieven passen binnen de herziene Aanbestedingswet.
Uiteraard moeten deze ook passen binnen de doelstellingen
van DJI, de stand van zaken bij zorgaanbieders en de bredere
context waarin DJI met het veld aan kwaliteit werkt.

Tevens kunnen mogelijkheden worden onderzocht waarbij het
leveren van kwaliteit en innovatie tijdens de contractduur
(extra) wordt beloond middels een (uitgebreidere)
bonusstructuur. Dit in aanvulling op de verantwoording over de
prestatie-indicatoren, waarop nu alleen een malussysteem van
toepassing is, en op de huidige prijsdifferentiatie die nu al van
toepassing is op aanbieders die aan bepaalde kwaliteitseisen
voldoen. Een dergelijke systematiek moet passen binnen de
tariefsystematiek van de NZa.
Tot slot kan overwogen worden om aan (nieuwe)
zorgaanbieders die op enig moment aan bepaalde kwaliteitscriteria voldoen eenmalig een extra bonus uit te keren.

Zo kan DJI kiezen voor een aanbestedingsstrategie waarbij
inschrijvingen nader worden geselecteerd op basis van
(sub)gunningscriteria die betrekking hebben op kwaliteit. Die
criteria kunnen zich bijvoorbeeld richten op een ‘Plan van
Aanpak’ voor een specifiek zorgtraject, een calamiteit of
innovatie, et cetera. Een dergelijk systeem beloont kwalitatief
goede zorgaanbieders en biedt tijdens de aanbesteding een
prikkel om in te zetten op kwaliteit. De periode tot aan een
volgende aanbesteding kan worden benut om dit inhoudelijk
nader uit te werken en hierbij de ketenpartners te betrekken.

Alternatieven voor de aanbesteding van forensische zorg om kwaliteit te stimuleren

Pagina 14 van 14