Het burgerperspectief op de herijking van het
handhavingsbeleid in de sociale zekerheid
Definitieve rapportage
Maartje Rooker, Marcel Voorn
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
M221235
17 maart 2023

Inhoudsopgave
Achtergrond

3

Doelstelling en onderzoeksvragen

4

Methode en opzet kwalitatief onderzoek

5

Resultaten

7

Conclusies en aandachtspunten

29

Bijlagen

34

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

2

Achtergrond
• In opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, directie Stelsel en Volksverzekeringen, heeft Motivaction International een onderzoek
uitgevoerd naar het burgerperspectief op de herijking van het handhavingsbeleid in de sociale zekerheid.

• Het publieke en politieke klimaat wat betreft handhaving van sociale zekerheid is aan het veranderen. Om tegemoet te komen aan het huidige coalitieakkoord,
waarin staat dat de regering wil werken aan een overheid die betrouwbaar, dienstbaar, dichtbij en rechtvaardig is, dient er meer evenwicht te komen in het
handhavingsbeleid. Momenteel werkt SZW aan een herijking hiervan. De voorstellen hiervoor worden ontwikkeld in samenspraak met betrokkenen in de
uitvoering, ervaringsdeskundigen en burgers van dit handhavingsbeleid.

• Aanleiding voor dit onderzoek is de behoefte aan het perspectief vanuit burgers: hoe denken zij over handhaving en sanctionering? Welke houding hebben ze
ten aanzien van de rechtvaardiging van sancties en in welke context? Motivaction is middels focusgroepen in gesprek gegaan met zowel ‘algemeen publiek’ als
burgers die met sociale zekerheid en handhaving te maken hebben (gehad).

• De onderzoeksresultaten dienen bij te dragen aan een richting voor de voorstellen van de herijking en inzicht te geven in het draagvlak voor specifieke ideeën
onder burgers.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

3

Doelstelling en onderzoeksvragen
De doelstelling van het onderzoek is:

SZW inzicht geven in hoe burgers invulling zouden willen geven aan het
handhavingsbeleid en welke instrumenten ze daarbij zouden inzetten, teneinde
richting te geven aan de voorstellen voor de herijking van dit handhavingsbeleid.

Van deze doelstelling zijn de volgende onderzoeksvragen afgeleid:
• Welke houding hebben burgers ten aanzien van hoe uitvoeringsinstanties moeten omgaan met vergissingen en met misbruik?
• Welke grondhouding moet daarin worden aangenomen door overheid en uitvoeringsorganisaties?
• Waar hebben burgers een voorkeur voor: het voorkomen van fouten of het tegengaan van misbruik?
• Hoe kijken burgers naar verschillende typen sancties: wanneer is een boete, maatregel en waarschuwing passend? Welke sancties acht men nog meer
passend en wanneer? Wanneer voelt een sanctie rechtvaardig?
• In hoeverre moet vooraf al bepaald zijn door de wetgever welke maatregel of sanctie opgelegd wordt? Welke ruimte moet daarin zijn om rekening te
houden met de omstandigheden van het geval en de menselijke maat?
• In hoeverre vinden burgers het acceptabel als er bij verschillende uitkeringen verschillende sancties van toepassing zijn?
• In hoeverre vinden burgers het acceptabel als in verschillende gemeenten, bij UWV en bij de SVB anders omgegaan wordt met sancties en boetehoogtes?
• Wat zijn belangrijke aandachtspunten voor de ontwikkeling van een toekomstbestendig handhavingsbeleid en -instrumentarium?

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

4

Methode en opzet kwalitatief onderzoek 1/2
•

Het kwalitatieve onderzoek is uitgevoerd door middel van 8 focusgroepen van 2 uur, met gemiddeld 6 respondenten per groep. Deze focusgroepen vonden
plaats tussen 31 januari en 10 februari 2023 in Amersfoort, Den Bosch, Zwolle en Amsterdam. Betrokkenen van SZW hebben de focusgroepen live op locatie
en via streaming gevolgd.

•

SZW wenste inzicht te krijgen in het perspectief van drie groepen:
1.

burgers die met sociale zekerheid te maken hebben

2.

burgers die met handhaving te maken hebben gehad

3.

algemeen publiek

•

De focusgroepen zijn daarom (mede) ingedeeld op basis van bovenstaande drie groepen. Op deze wijze was er voldoende onderlinge herkenning van
respondenten binnen een groep en kon er makkelijker worden voortgebouwd op elkaars ideeën en ervaringen. Verder zijn de groepen ingedeeld op leeftijd
(jonger en ouder), opleiding (praktisch en theoretisch) en onderzoekslocatie.

•

De focusgroepen hadden de volgende kenmerken:
Algemeen publiek:
• 18-45 jaar, theoretisch opgeleid
• Woonachtig in en rond Amersfoort
• n=6

Algemeen publiek:
• 46-70 jaar, theoretisch opgeleid
• Woonachtig in en rond Den Bosch
• n=6

Algemeen publiek:
• 46-70 jaar, praktisch opgeleid
• Woonachtig in en rond Zwolle
• n=4

Algemeen publiek
• 18-45 praktisch opgeleid
• Woonachtig in en rond Amsterdam
• n=6

Burgers met handhaving:
• 46-70 jaar
• Woonachtig in en rond Amersfoort
• n=6

Burgers met sociale zekerheid:
• 46-70 jaar
• Woonachtig in en rond Den Bosch
• n=6

Burgers met sociale zekerheid:
• 18-45 jaar
• Woonachtig in en rond Zwolle
• n=6

Burgers met handhaving:
• 18-45 jaar
• Woonachtig in en rond Amsterdam
• n=5

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

5

Methode en opzet kwalitatief onderzoek 2/2
• Overige selectiecriteria waren:
o Spreiding qua leeftijd, opleiding, gender, migratieachtergrond, gezinsinkomen (onder modaal/modaal/boven modaal), woonachtig in stad/en
dorpen/gemeenten rondom de stad waar we het onderzoek uitvoeren.
o Spreiding qua vertrouwen in de overheid en sociaal-culturele waarden (Mentality: traditionele waarden versus progressieve waarden)
o Geen ouders die persoonlijk te maken hebben gehad met de kinderopvangtoeslagenaffaire of andere kwesties met de Belastingdienst.
o Burgers met sociale zekerheid: spreiding qua WW, WIA, WAO, AOW, ANW, WAJONG en de bijstand.
o Burgers met handhaving: spreiding qua WW, ZW, WIA, WAO, AOW, ANW, WAJONG en de bijstand en hebben de afgelopen 5 jaar een of meerdere keren
te maken gehad met een lichte vorm van handhaving zoals een waarschuwing of boete.
• De respondenten zijn geworven door onze daartoe gespecialiseerde afdeling M-select en partnerbureaus.
• Alle respondenten hebben een financiële vergoeding ontvangen voor hun deelname.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

6

Resultaten

Een rechtvaardige overheid is het uitgangspunt voor een
rechtvaardige handhaving
• De grondhouding van de respondenten ten aanzien van het handhavingsbeleid is strikt: regel is regel. Iedereen heeft zich aan de regels verplichtingen te
houden. Dit bevordert het gevoel dat een overheid rechtvaardig handelt. Daarnaast zorgt dit voor een signaalfunctie.

• Strikt handhaven geldt vooral voor een onterecht ontvangen bedrag aan uitkering: dit moet altijd worden teruggevorderd. Bij de invulling van een (mogelijke)
sanctie, is een sterke behoefte aan passend sanctioneren door rekening te houden met de persoonlijke omstandigheden van burgers en de aard van de
overtreding. Er moet volgens respondenten niet vooraf al bepaald zijn welke maatregel of sanctie wordt opgelegd.

• Deze grondhouding wordt sterk beïnvloed door de perceptie die men heeft van rechtvaardigheid, en dan met name door hoe men kijkt naar een rechtvaardige
(Nederlandse) overheid. Men is sterk van mening dat een overheid altijd rechtvaardigheid als uitgangspunt moet hebben wanneer deze de sociale zekerheid
handhaaft. Deze basishouding geldt ook wanneer ze kijken naar individuele casussen, zie p 19.

• Een rechtvaardige overheid is betrouwbaar, behandelt iedereen gelijk, informeert burgers over wetten en regels, zorgt ervoor dat burgers gehoord kunnen
worden en verdeelt het overheidsgeld op eerlijke wijze. Zie p 10.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

8

Spontane reacties op ‘rechtvaardige Nederlandse overheid’
Tegenwoordig bots je tegen een
systeem op; er is bij de overheid niemand
meer die naar je luistert. Dat voelt niet
rechtvaardig.

Ze moeten het geld en
de welvaart eerlijk
verdelen. Minder rijk
versus arm.

Een overheid moet doen wat ze de
mensen beloven, dan ben je
rechtvaardig. Maar dat lukt ze niet, kijk
maar naar Groningen. Het vertrouwen is
weg.

Zo’n overheid is transparant
over welke wetten en regels er
zijn. Goed communicatie is
daarbij heel belangrijk.

De overheid is er voor
de mensen.

Een rechtvaardige overheid zorgt ook
voor mensen, zeker voor diegenen die
minder kansen hebben.

Iedereen moet een eerlijke kans krijgen,
welke achtergrond je ook hebt. De overheid
moet gelijkwaardig en inclusief zijn.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

Een rechtvaardige overheid
geeft zelf het goede voorbeeld
en behandelt iedereen gelijk.
En gaat niet zitten ruziën.

Een rechtvaardige overheid leeft wetten
na waarvoor we hebben gestemd. En
komt dus afspraken na.

17-3-2023

9

Pijlers van een rechtvaardige overheid
Onder een rechtvaardige Nederlandse overheid staan volgens respondenten de volgende pijlers in relatie tot handhaving van sociale zekerheid:

Rechtvaardige overheid
Betrouwbaarheid

Gelijke behandeling

Geïnformeerde burgers

• Burgers moeten
altijd kunnen
vertrouwen op
een overheid.
Dit betekent dat
een overheid
transparant is,
beloftes nakomt
en eerlijk is over
het eigen beleid
en handelen.

• Iedereen in Nederland
heeft het recht om
gelijk behandeld te
worden.

• Om iedereen de kans te geven
goed op de hoogte zijn van
regels en verplichtingen rond
sociale zekerheid, ziet men het
als een plicht van de overheid
alle burgers hierover preventief
voor te lichten.

• Welke achtergrond,
opleidingsniveau,
leeftijd etc. men ook
heeft, burgers vinden
dat de overheid ‘gelijke
monniken gelijke
kappen’ als
uitgangspunt moet
hebben.

• Mensen hebben het recht om te
weten waar ze aan toe zijn.
• Hierbij moet de overheid de
plicht ervoor zorgen dat deze
informatie helder en eenduidig
is (begrijpelijk voor alle
niveaus), op tijd beschikbaar en
toegankelijk (via diverse
kanalen).

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

Burgers moeten gehoord
kunnen worden

Eerlijke verdeling
overheidsgeld

• De persoonlijke context
moet meegenomen
kunnen worden bij de
sanctionering.

• ‘Ons’ overheidsgeld moet
op een eerlijke manier
worden verdeeld onder
de burgers; wij dragen
allemaal belastinggeld af
en hier moet zorgvuldig
en rechtvaardig mee om
worden gegaan.

• Men vindt dat men het
recht heeft om
toelichting te kunnen
geven waarom iemand
regels heeft overtreden
via een persoonlijk
gesprek.
• Minder persoonlijk
contact met een instantie
werkt onrechtvaardig
gevoel in de hand. Men
voelt zich nu te weinig
gehoord en begrepen.

• Diegenen die daar geen
recht op hebben, mogen
er geen gebruik van
kunnen maken (zoals
fraudeurs).
• Dit geldt ook andersom:
diegenen die er recht op
hebben moeten hierover
kunnen beschikken.

17-3-2023

10

Altijd terugvorderen van onterecht ontvangen uitkering
• Terugvorderen van een onterecht ontvangen bedrag aan uitkering wordt unaniem als logisch gezien.
Hierbij moet strikt worden gehandeld. Geld waar mensen geen recht op hebben, en vooral geld dat
gemeenschapsgeld is en daarmee van alle Nederlanders, moet altijd terug worden betaald. Desnoods in
stappen. Dan geldt de menselijke maat niet.

• Het terugvorderen speelt in op de pijler eerlijke verdeling: overheidsgeld is geld van ons allemaal en dient
onder alle burgers eerlijk verdeeld te worden, waarbij ieder krijgt waar men recht op heeft. Heeft iemand
onterecht geld ontvangen, dan moet het terug naar de overheid om opnieuw eerlijk te worden verdeeld.
Ook burgers die met handhaving te maken hebben gehad kunnen zich hier goed in vinden.

• Daarnaast speelt dit ook in op de pijler gelijke behandeling: welke achtergrond je ook hebt, iedereen moet
te allen tijde geld teruggeven waar je geen recht op hebt.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

Als het jouw geld niet is, dan moet je
het gewoon terugbetalen. Ik zie niet in
waarom je dat niet zou moeten doen.

Ja, hallo, het is ons geld en daar mag je
niet aan komen als je daar geen recht op
hebt.

Terugbetalen moet altijd want je mocht
dat geld niet hebben. Maar of je dan een
boete of zo moet betalen, kijk dan eerst
naar waarom iemand dat geld heeft
ontvangen. Daar kan nog een heel
verhaal achter zitten.

17-3-2023

11

Een sanctie moet proportioneel zijn door de menselijke maat
toe te passen
• Er is duidelijk consensus over dat een sanctie proportioneel moet zijn: een overtreder moet altijd financieel gecorrigeerd worden via een terugvordering, maar
moet ook kunnen blijven participeren in de samenleving (tenzij er sprake is van strafrechtelijke feiten).
• Onder alle groepen is overeenstemming dat er bij het bepalen van een sanctie de menselijke maat een cruciale rol speelt voor een gevoel van
rechtvaardigheid. Een sanctie moet aansluiten op iemands persoonlijke omstandigheden en de achtergrond van de overtreding: er is maatwerk nodig. Zo
geven respondenten met ervaring met sociale zekerheid en handhaving aan dat als je een uitkering ontvangt, je het vaak al zwaarder hebt door weinig
inkomsten. Hier moet rekening mee worden gehouden. De “kleine man” wordt volgens hen vaak harder aangepakt dan iemand met een reguliere baan die een
fout maakt, wat zorgt voor een onrechtvaardig gevoel.
• Bij dit maatwerk is de pijler burgers moeten gehoord kunnen worden van cruciaal belang. Een overtreder moet zijn verhaal bij een overheidsinstantie kunnen
doen, bijvoorbeeld in een toelichtingsgesprek. Waarom heeft hij deze overtreding begaan, is het al vaker gebeurd, welke kennis van de regels was er en wat is
de impact van een sanctie?
➢ Er is wel begrip voor dat maatwerk geld, tijd, kennis en expertise van een overheidsinstantie vraagt en dit er niet altijd is. Er is tegelijkertijd ook besef
dat maatwerk voor willekeur kan zorgen met verschillende sancties voor eenzelfde overtreding tot gevolg, wat indruist tegen het gevoel van
rechtvaardigheid.
• Beboeting wordt door alle groepen niet altijd als passende sanctie gezien. Persoonlijke omstandigheden kunnen een dermate doorslaggevende rol spelen bij
de overtreding dat een boete niet altijd als proportioneel wordt gezien. Bijvoorbeeld wanneer een overtreding een foutje was en daarmee onbewust. Een
waarschuwing is dan volgens burgers meer op z’n plek.
• Het algemene publiek met een praktische opleiding is echter wat strikter en strenger dan andere groepen. Zij gaan ervan uit dat mensen op de hoogte zijn van
wetten en regels. Overtreders zijn in hun ogen sneller fraudeurs die hard moeten worden aangepakt omdat ons belastinggeld niet mag worden verspild. Dit
geldt enigszins ook voor oudere respondenten die met handhaving te maken hebben gehad.
Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

12

Reacties op passend sanctioneren

Ik ben voor strikt handhaven maar ook
voor het menselijke verhaal. Je
begeleider kan ook kijken naar een
uitzondering.

Ik snap wel dat alle verhalen
aanhoren lastig is met
miljoenen Nederlanders. Maar
het is wel het ideaal.

Maar als je niet strikt bent,
kunnen mensen er ook naar
gaan leven.

Je moet wel eerst het verhaal horen, en
dan pas kijken of iemand een boete
krijgt. Je weet toch nooit waarom
iemand iets heeft gedaan? Misschien
had die persoon wel Alzheimer of zo.

Het is rechtvaardig om boetes uit te
delen op het moment dat je onterecht
geld ontvangt tijdens een uitkering. Dan
zorg je er namelijk voor dat mensen die
het nodig hebben het niet krijgen.

Regels moeten de mogelijkheid
bevatten om de menselijke maat toe te
passen.

Mensen met een uitkering hebben het al
zo zwaar. Dan vind ik zware boetes niet
altijd terecht. Mensen met een baan
sjoemelen toch ook wel eens?

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

Bij iemand met een gewone baan wordt
ook vaak geschoven met vergoedingen
en reiskosten. Dus waarom zo streng als
iemand een uitkering heeft?

Soms zijn die regels echt niet zo
duidelijk en blijkt het te laat dat je het
verkeerde hebt ingevuld. Daar kan je
toch niks aan doen?

Zorg ook dat processen en wetten goed
geregeld en eerlijk zijn. Dan voelen
sancties rechtvaardiger.

Ik betaal veel belasting geld en dan vind
ik dat ze daar goed mee om moeten
gaan en geen mensen een uitkering
geven die daar geen recht op hebben.

Regels zijn regels, ervan uitgaande
dat regels goed gecommuniceerd zijn.
Als je door rood rijdt is er toch ook
geen ruimte voor ‘ja maar’?

Ik ben wel strikt. Maar toch. Een
fraudeur moet hard worden aangepakt,
maar als het een moeder is die echt
moet overleven? Dan kijk je wel anders.

Als je iemand vermoordt wordt er door
justitie naar je jeugd gekeken en zo.
Maar vul je je belastingformulier
verkeerd in, dan is de menselijke maat
hartstikke zoek.

Ga uit van het goede van de burger. De
meeste mensen willen geen fouten
maken.

17-3-2023

13

Verschillen in handhaving tussen UWV, SVB en gemeentes
niet begrepen en niet gewenst
• Burgers zien in de kern geen verschil in handhavingsbeleid tussen de overheidsinstanties, ondanks hun verschillende taken en doelgroepen. Ze zien niet in wat
hier de achterliggende gedachte van zou kunnen zijn. Sterker nog, wanneer er een verschil in handhaving zou zijn, zou dit zorgen voor een gevoel van
onrechtvaardigheid. De pijler gelijke behandeling zou dan in gevaar komen.

• Dit heeft te maken met dat zij deze organisaties zien als uitvoeringsinstanties van de Rijksoverheid met dezelfde rechtvaardigheidsbeginselen en daarmee
dezelfde pijlers (zie p. 10). Burgers vinden en verwachten dat deze organisaties dezelfde moraal uitdragen en hetzelfde handhavingsbeleid toepassen. Men
vindt het dan ook niet acceptabel wanneer in verschillende gemeenten, bij UWV en bij de SVB anders omgegaan wordt met sancties en boetehoogtes. Zo mag
woonplaats niet van invloed zijn op jouw boete of een overtreding mag bij UWV niet zwaarder worden beboet dan bij de SVB.

Ze hebben hetzelfde doel dus moeten ze dezelfde
richtlijnen hanteren.

Je kunt wel met een ander publiek te
maken hebben als SVB, maar toch moet
er één sanctiebeleid zijn.

Ik vind het echt raar dat in sommige
gemeentes dingen wel mogen en in
andere niet.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

Wassenaar zal als rijke gemeente meer
ambtenaren hebben en daardoor een
betere service, en omdat ze minder
mensen hoeven te helpen. Maar is dat
rechtvaardig? Nee.

Met die verschillende instanties denk ik:
in Nederland verdien je gelijke kansen,
dus ook gelijke handhaving.

Ik vind het heel vreemd als er geen
eenheid in straffen en boetes zit. We zijn
toch allemaal gelijk?

Ik kan me voorstellen dat sommige steden
meer mensen hebben met een sociale
achterstand en dat dit een ander beleid
kan vragen. Maar toch voelt dat gek.

Volgens mij zijn ze in Amsterdam
strikter dan in Zaandam. Dat vind ik wel
problematisch want waarom zouden ze?

17-3-2023

14

Factoren die van invloed zijn op het bepalen van een sanctie
• Het is een punt van discussie welke sanctie na een terugvordering als
passend en daarmee rechtvaardige sanctie wordt gezien. Verschillende
factoren spelen hierin een rol:

Bewuste of
onbewuste
overtreding

• Hierbij is de belangrijkste factor of het een bewuste of onbewuste
overtreding is. Vervolgens kijkt men naar de andere factoren om te
bepalen welke sanctie passend is.
• Deze factoren worden op de volgende sheets (p. 16-18) verder toegelicht.

Frequentie
van
overtreding

Type
sanctie

Impact op
overtreder

Duur van
overtreding

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

15

Streng bij bewuste overtreding; coulant bij een onbewuste
overtreding
Bewuste of onbewuste overtreding
• Of een overtreding bewust of onbewust is gemaakt is volgens respondenten cruciaal bij passend sanctioneren.
o Bij een bewuste overtreding is men unaniem streng. Iemand heeft dit willens en wetens gedaan en dit
neigt volgens respondenten naar fraude. Respondenten vinden dat bij een bewuste overtreding ons
belastinggeld door fraudeurs wordt ‘gestolen’. Dan past een zware sanctie. Hierbij speelt de eigen
verantwoordelijkheid een rol: je kent de regels dus daar heb je naar te handelen. Als je je eigen
verantwoordelijkheid niet neemt, past een korting op de uitkering en/of boete.
o Een onbewuste overtreding wordt een stuk coulanter benaderd. Respondenten denken dat in dit geval de
overtreder niet op de hoogte was van de exacte regels, of dat er een foutje is gemaakt bij het invullen van
iets of dat men duidelijk iets is vergeten. In zulke gevallen is volgens hen een lichte sanctie passend.
Bijvoorbeeld een waarschuwing. De wijze waarop de overheid is omgegaan met de toeslagenaffaire heeft
de burger van onbewuste overtredingen en (onterechte) zware sancties extra bewust gemaakt.

• De pijler geïnformeerde burgers is hierbij zeer belangrijk. Zijn de betrokken burgers voldoende en op tijd
geïnformeerd over de regelgeving? Was de desbetreffende burger wel in staat om de regels te kennen en te
snappen? Zijn deze regels wel goed gecommuniceerd? Met name theoretisch opgeleide respondenten zien hier
mogelijke problemen, zeker op het gebied van begrip en toegankelijkheid van de regels.
• Respondenten zijn ervan overtuigd dat regels te allen tijde helder, eenduidig en op tijd gecommuniceerd moeten
zijn. Bij twijfel zou de burger bij sanctioneren in het voordeel moeten zijn.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

Ja als je willens en wetens de regels
overtreedt dan moet daar een fikse
boete op volgen. Dat kan gewoon niet.

Je bent soms gewoon niet kundig
genoeg en weet je misschien niet dat je
een fout maakt. En dan ben je zonder
waarschuwing meteen de sjaak.

Kennen mensen alle regels wel? En
snappen ze deze? Ik vind sommige
overheidsinformatie best lastig. Een
foutje is snel gemaakt.

Je hebt wel een eigen
verantwoordelijkheid aan te geven als je
iets niet snapt. Maar ik kan me ook
voorstellen dat mensen zich schamen
om dat aan te geven.

17-3-2023

16

Coulanter bij eerste overtreding en wanneer deze van korte
duur is
Frequentie overtreding
• Respondenten vinden dat de frequentie van een overtreding ook invloed moeten hebben op de sanctie. Heeft
iemand al vaker dezelfde overtreding begaan, dan is men streng en mag er zwaarder worden gesanctioneerd. De
overtreder heeft dan (duidelijk) kennis van de regels en verplichtingen en is de overtreding een bewuste actie.
Hier wordt ook gerekend op de eigen verantwoordelijkheid en wanneer deze niet wordt genomen past een
strenge sanctie. Hier past een korting op de uitkering en/of boete.

• Wanneer het de eerste keer is dat iemand een overtreding begaat en/of dit incidenteel is, is men milder. Zeker
wanneer het een onbewuste overtreding is; dan is een waarschuwing meestal op zijn plek.

Ja als je voor de tweede keer dezelfde
overtreding maakt, weet je dat je fout
zit. Dan mogen ze wel streng zijn.

Ik vind het wel echt uitmaken of het de
eerste keer is of niet. Bij zo’n eerste keer
weet je misschien niet dat je iets
verkeerds doet en kun je ook een
waarschuwing sturen.

Duur van de overtreding
• De duur van een overtreding kan ook een rol spelen. Wanneer er sprake is van een langere duur van het
overtreden van wetten en regels en dit daarmee structureel gebeurt, past een strengere sanctie. Respondenten
gaan er dan vanuit dat het bewuste overtreding is omdat er meerdere momenten moeten zijn geweest dat de
overtreder op de hoogte was van de overtreding. Bijvoorbeeld bij het maandelijks invullen van inkomsten voor
een uitkering.

• Wanneer dit pas een of twee maanden gaande is, neigt men te geloven dat de overtreder het vergeten is te
melden. Dan is men coulanter qua sanctie en zou een waarschuwing passender zijn.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

Als je al maanden extra geld bijverdient
dan weet je dat dit niet kan. Je vult toch
elke maand je inkomsten in? Dan is het
gewoon frauderen en mag er een dikke
boete op.

Als je net bent gaan samenwonen kan ik
me voorstellen dat je de eerste maand
of zo bent vergeten dit aan te geven.

17-3-2023

17

De impact van een sanctie moet proportioneel zijn
Impact op overtreder
• Respondenten vinden dat er bij sanctioneren ook rekening moet worden gehouden met de mogelijke impact van
een sanctie op de overtreder. Welke gevolgen heeft een boete of korting voor een burger en zijn omgeving? In
hoeverre kan deze hierna nog participeren met de maatschappij? Wanneer iemand diep in de schulden raakt, en
zeker wanneer ook zijn omgeving (zoals kinderen) hierdoor wordt benadeeld is men vaak coulanter. De
proportionaliteit moet in acht worden genomen; “van een kale kip kan men niet plukken” en iemand moet niet
compleet buitenspel gezet worden.

• Met name theoretisch opgeleide respondenten en die met meer progressieve waarden* lijken zich hier zorgen
over te maken. Zij pleiten ervoor dat overtreders wel perspectief op een menswaardig bestaan moeten blijven
houden met een minimum aan inkomen.

• Ook moet er volgens respondenten worden gekeken naar de impact op de maatschappij wanneer een overtreder
een zware sanctie krijgt die hij financieel en mentaal niet aankan, en mogelijk lager wal raakt. Voor welke
(eventueel hogere) kosten draait een maatschappij dan op? Dan kiest men liever voor een minder hoge sanctie
waarmee een overtreder wel perspectief op een menswaardig blijft houden.

Hoeveel boete kan iemand dragen? Als
je zwaar in de schulden komt met alle
gevolgen van dien, lijkt me dat ook niet
goed.

Eigenlijk zou een naar-rato-systeem wel
goed zijn. Heb je heel veel geld is je
boete hoog en andersom.

Iemand moet een boete wel echt voelen.
Maar niet helemaal buiten de
maatschappij vallen, zeker als er
kinderen benadeeld worden.

Als iemand door een boete foute dingen
uit wanhoop gaat doen kost het de
maatschappij nog veel meer.

* Dit zijn postmoderne waarden binnen het Mentality-model als ontplooien, tolerantie, maatschappelijk betrokken, idealisme en
gelijke behandeling

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

18

Houding ten aanzien van sanctionering op basis van
specifieke casussen
• Tijdens de focusgroepen zijn er een aantal casussen voorgelegd. Deze zijn geschreven door
betrokkenen van SZW.

• De casussen zijn gerandomiseerd voorgelegd zodat elke casus ongeveer evenveel aan bod is
gekomen. Er zijn 3 à 4 casussen per focusgroep besproken.

• De casussen ‘te veel uitkering ontvangen na alcoholverslaving’ en ‘fout in AIO-aanvraag’ zijn
later ingebracht en daardoor minder vaak voorgelegd.

• Via de VisualFocus-tool hebben deelnemers eerst op individueel niveau hun mening
aangegeven. Vervolgens zijn hun ideeën plenair besproken.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

19

Casus: te veel uitkering ontvangen na alcoholverslaving
Een man kampt met een alcoholverslaving en wordt ziek. Hij vraagt een
uitkering op grond van de Ziektewet aan.
Ondertussen raakt de man vanwege de verslaving zijn baan kwijt, wat
ertoe leidt dat hij zijn huur niet meer kan betalen en zijn huis uit wordt
gezet. De man besluit zich te laten behandelen voor zijn verslaving, en
vindt met hulp een nieuw huis en een nieuwe baan.
Ondertussen heeft hij niet op tijd doorgegeven dat hij beter is. De
uitkering die hij ontvangt loopt daardoor te lang door. Hij moet een
bedrag van €3000,- terugbetalen, en een boete van €1500,-.

• De boete wordt als niet-passend gezien.
• Deze vindt men (veel) te hoog en onnodig. De overtreding wordt ervaren
als onbewust; de man lijkt het oprecht te zijn vergeten om door te geven.
• Daarnaast heeft de man vanuit moeilijke omstandigheden verschillende
stappen in de goede richting gezet waarmee hij weer lijkt te participeren
in de maatschappij. Hier is bewondering voor.
• De verwachting is dat de impact van de boete op het leven van de man,
zeker in combinatie met de terugvordering, (te) groot is. Men acht de
kans op een terugval van deze man reëel. En daarmee zou de
maatschappij wellicht op nog hogere kosten worden gejaagd.
• Alternatief: eventueel een boete tussen de €50-100 als signaal.

Hij doet net weer mee met de
maatschappij, dat is heel knap. Die
€3000 terugbetalen is logisch maar
dan ook nog eens een boete? Dan is
hij misschien weer terug bij af.

Terugbetalen is al genoeg straf
voor hem. Hij is net weer back on
track.

€1500 voor iets niet op tijd doorgeven?
Dat is wel heel erg hoog. Misschien €85
zodat hij wel weet het niet kan.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

20

Casus: fout in AIO-aanvraag
Een vrouw krijgt AOW maar haar AOW is niet volledig omdat ze niet
altijd in Nederland heeft gewoond. Ze kan van haar AOW niet
rondkomen.
Ze doet daarom een aanvraag voor aanvullende
inkomensondersteuning ouderen (AIO). Bij de aanvraag maakt ze een
fout, waardoor de uitkering te hoog is.

• De sanctie wordt als passend gezien.
• De vrouw heeft onbewust een fout gemaakt en vervolgens haar eigen
verantwoordelijkheid genomen door dit bij de SVB aan te geven.
• Er is enige twijfel of een waarschuwing niet te streng is omdat de vrouw
het eerlijk heeft aangegeven. Aan de andere kant zijn er respondenten die
het vreemd vinden dat ze de fout pas na 60 dagen doorhad terwijl het
verkeerd ontvangen bedrag ook al na 30 dagen bekend moest zijn. Toch
krijgt ze het voordeel van de twijfel.

Na een maand komt ze erachter dat ze een fout heeft gemaakt in de
aanvraag en ze meldt dit bij de SVB. De SVB vordert het te hoge bedrag
aan uitkering terug. Omdat ze binnen 60 dagen de fout meldt, geeft de
SVB haar daarnaast een waarschuwing.
Zo hoort het te gaan. Ze krijgt geen
boete want ze heeft netjes
gehandeld.

Wel passend, al hoeft een
waarschuwing misschien niet eens.
Ze is er toch zelf en op tijd mee
gekomen?

Goed gedaan SVB. Het moet ergens
worden geturfd want als het hierna nog
een keer gebeurt, kan ze niet meer
zeggen dat ze het per ongeluk heeft
gedaan.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

21

Casus: naast Wajong extra inkomen
• Een boete geven vindt men passend, maar het
bedrag vindt men vrij hoog.

Een vrouw heeft sinds 2012 een Wajong-uitkering.
Een half jaar geleden heeft ze een oud kastje vanuit huis opgeknapt en verkocht via
Marktplaats. Dit bracht een leuk geldbedrag op en inmiddels zoekt ze wekelijks in
tweedehandswinkels naar meubels die ze opknapt en verkoopt via Marktplaats.
Ze heeft hier in een half jaar tijd ongeveer €2000,- mee verdiend naast haar Wajong-uitkering.
Ze heeft dit echter niet doorgegeven aan UWV, terwijl dit wel moest (binnen één week).

UWV komt er achter dat ze bijverdiensten heeft en besluit de Wajong-uitkering deels terug te
vorderen (€1400,-) en een boete (€700,-) op te leggen.

Ze moet niet alleen een
waarschuwing krijgen want dan
stimuleer je ‘baat het niet dan
schaadt het niet’. Dan gaat iedereen
het proberen.

Wel knap dat ze ondanks haar handicap
toch iets kan. Al zal ze zich de ene
maand beter voelen dan de andere en
daarmee weinig verdienen.

Af en toe een kastje opknappen van
mij wel. Maar als dit structureel is,
is het een winkeltje en daarmee
inkomen. Dan is een boete wel
logisch. Misschien iets lager?

De kennis moest aanwezig zijn; ze
begint een onderneming en dit klinkt als
structureel en te weinig als een hobby.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

• De overtreding gebeurt al maanden en wordt
daarmee als structureel gezien.
• Daarnaast zou deze vrouw op de hoogte moeten zijn
van de regels aangezien ze elke maand haar
inkomsten moet opgeven. Daarmee wordt de
overtreding ook bewust gemaakt. Ze heeft niet haar
verantwoordelijkheid genomen dit te melden; UWV
moest er zelf achter komen en dat veroordelen
respondenten.
• De structurele en bewuste aard van de overtreding
zorgen ervoor dat een boete an sich passend is.
• Aan de hoogte is er enige twijfel door verzachtende
omstandigheden; iemand in de Wajong heeft het al
zwaar en is de uitkering minimaal. Wat bijverdienen
door (enigszins) te participeren in de maatschappij
wordt gewaardeerd. Zeker oudere respondenten
voelen sympathie.

• Alternatief: de helft van het huidige boetebedrag,
dus €350,- .
17-3-2023

22

Casus: passend werk weigeren in de bijstand
Een man en vrouw krijgen allebei een bijstandsuitkering. De man heeft
20 jaar ervaring in de bouw.
Ondanks de grote vraag naar goede vakmensen weigert hij passend
werk te accepteren, terwijl hij wel zou kunnen werken.
De gemeente besluit zijn bijstandsuitkering van €850,- per maand met
25% te verlagen.

Werken is de norm en uitkeringen
niet. Deze man moet gewoon aan de
slag.

Als je op de bank gaat liggen chillen
dan moet hij zeker aan de slag en is
die sanctie heel passend.

Ik wil wel weten waarom hij
weigert. Stel dat hij dan alleen
minimum loont ontvangt? Dan wil
je wel op zoek naar iets beters. Of is
hij mantelzorger en heeft hij geen
tijd over?

• De sanctie wordt als redelijk passend gezien.
• Aan de ene kant vinden respondenten dat als je kunt werken, moet je
werken. Anders heb je geen recht op een uitkering en voelt dit als een
bewuste overtreding.
• Maar jongeren die ervaring hebben met handhaving en respondenten
met een theoretische opleiding wensen een toelichting aangezien zij zich
kunnen indenken waarom hij dit werk weigert. Ze twijfelen of het werk
inderdaad passend genoeg is, en of hij in staat is te werken.
• De laatste groep vindt dat de verlaging van 25% te streng omdat de man
daarmee misschien onder het bestaansminimum komt, en niet meer kan
participeren in de maatschappij. De impact kan te groot zijn voor deze
man.

Als het echt passend werk is dat is
aangeboden, moet hij dat absoluut
doen. Maar als dat niet zo is, twijfel ik
over de sanctie.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

23

Casus: AOW samenwonen niet doorgegeven
Een man krijgt een AOW-uitkering, hij was alleenstaand maar heeft
al een tijd een vriendin met wie hij een half jaar geleden samen is
gaan wonen.

• De boete wordt als te hoog ervaren. Een lagere boete of alleen een
waarschuwing wordt als meer passend gezien, afhankelijk van met welke
argumenten deze man komt.
• Er is discussie over of deze man dit echt is vergeten:

Hij vergeet dit door te geven aan de SVB, terwijl dit wel moest. De
SVB doet een huisbezoek en merkt op dat de man niet alleen
woont.
In totaal heeft de man ongeveer €2400,- te veel aan uitkering
ontvangen. Dit moet hij terugbetalen en daarnaast krijgt hij een
boete van de helft van dit bedrag (€1200,-).

Dit is wel een heel dure vergissing.
Die boete mag wel een stuk lager.

Waarom zijn die overheidssystemen niet
aan elkaar gekoppeld? Dan zijn dit soort
fouten toch meteen zichtbaar?

Doen ze echt aan huisbezoeken? Dat
kan ik me niet voorstellen.

Vrijwilligerswerk kan voor
ouderen ook wel een
alternatieve sanctie zijn.
Heeft hij wellicht nog wat
aan.

Stel dat hij Alzheimer heeft?
Dan kan hij er echt niks aan
doen.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

o Sommigen kunnen zich voorstellen dat de man niet op de hoogte was van
de regelgeving en/of zijn hogere leeftijd meespeelt bij vergeetachtigheid
of onkunde. Deze mensen denken dat de overtreding onbewust is gemaakt.
o Anderen geven aan – met name oudere respondenten met een praktische
opleiding – dat “men hoort dit te weten” en denken dat de man het bewust
niet heeft doorgegeven. Hij kan het dus niet vergeten zijn.
• De duur van de overtreding speelt ook een rol. 6 maanden voelt voor velen als
een te lange periode om te vergeten om iets door te geven. Daarmee is de man
zich bewust van de situatie. Dan moet streng worden gesanctioneerd. Men is
coulant over 1 à 2 maanden te laat doorgeven, eventueel wanneer de man deze
maanden nog als een proefperiode voor het samenwonen zag. Dan is een
waarschuwing voldoende.
• Toch vinden ook diegenen die de overtreding als bewust ervaren de boete te
hoog. Het is geen zware overtreding in vergelijking met het plegen van fraude, en
ook de leeftijd van de man ziet men als verzachtende omstandigheid.
• Een boete is wel passend als signaal “want anders kan iedereen het proberen”.
25% boete vindt men dan logischer.
17-3-2023

24

Casus: onvoldoende sollicitatieactiviteiten WW
Een vrouw raakt werkloos en heeft onvoldoende sollicitatieactiviteiten
gedaan.
UWV legt haar een maatregel op waarbij 4 maanden 25% van haar WW
uitkering wordt ingehouden.

Als je een waarschuwing hebt gehad,
vind ik het wel terecht. Maar zonder
is het wel heel hard zeg. Doen ze dat
nu echt?!

Er moet eerst worden uitgezocht of ze
geen mentale klachten heeft. Misschien
is ze depressief nadat ze haar baan
heeft verloren.

Het is goed dat ze wordt bestraft, je
hebt gewoon je verplichtingen die
moet je nakomen. Als je geen
sanctie geeft, doet ze het weer.

Zo moeilijk is solliciteren toch niet?
Maar het wordt eigenlijk niet duidelijk
wat ze met onvoldoende bedoelen. Een
keer te weinig gesolliciteerd? Dan is 4
maanden korten echt veel te zwaar.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

• De sanctie wordt als te zwaar gezien. Zeker wanneer dit zonder
waarschuwing wordt toegepast.
• Men vindt wel dat de vrouw de overtreding bewust heeft gemaakt want
wanneer je in de WW komt word je goed op de hoogte gebracht van je
verplichtingen. Je moet hier in principe je eigen verantwoordelijkheid
kunnen nemen en solliciteren.
• Maar met name jongeren met ervaring met sociale zekerheid vragen
zich af waarom de vrouw niet heeft gesolliciteerd en vinden dat haar
verhaal gehoord moet worden. Misschien zijn er zware omstandigheden
die haar belemmeren. Ook kan werkloos raken veel impact op de
mentale gezondheid hebben.
• De impact van de sanctie op de vrouw vinden respondenten te zwaar.
25% korting op je WW is te veel en zeker wanneer dit voor 4 maanden
is.
• Liever zien ze eerst een waarschuwing of voor 1 maand 25% van haar
WW-uitkering inhouden. En als ze weigert te solliciteren de duur van de
korting maandelijks verlengen.

17-3-2023

25

Casus: man misdraagt met mes bij UWV
Een man misdraagt zich bij het kantoor van UWV. Hij bedreigt de
medewerker met een mes en scheldt nog een andere medewerker uit.
Huidige situatie: UWV besluit hierop de uitkering voor 3 maanden stop
te zetten en doet aangifte bij het Openbaar Ministerie.

Beoogde situatie: Er wordt aangifte gedaan bij het Openbaar Ministerie,
waarmee de afhandeling overgaat naar het strafrecht.

• De huidige sanctie wordt als niet passend gezien.
• Over het algemeen vindt men dat UWV niet op de stoel van de rechter
mag zitten door de uitkering te stoppen. Het Openbaar Ministerie is hier
aan zet om een straf/sanctie te bepalen.
• Bovendien verwachten respondenten dat het stoppen van de uitkering te
veel impact op de man zal hebben en hierdoor zijn participatie in de
maatschappij wordt belemmerd. Sterker nog, men is bang dat de man nog
veel gevaarlijker voor de maatschappij kan worden en (algemene)
veiligheid in het gedrang komt.
• De beoogde situatie vindt men wel passend.

Als die uitkering stoppen niet krachtig
genoeg is; wat laat je dan nog meer
toe?

UWV mag niet op de stoel van de
rechter zitten. Dus alleen naar het
OM en niet zijn uitkering stoppen.

• Maar er is wel behoefte aan een sanctie met een signaalfunctie naar de
man en maatschappij: het moet duidelijk zijn dat deze actie met een mes
niet kan. Welke sanctie dan passend is vindt men lastig om te bepalen.

Jaagt dit die man niet verder de shit in?
En wordt hij een gevaar voor ons op
straat? Dan zijn we nog verder van huis
en het kost de samenleving ook nog
eens meer.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

26

Casus: naast WIA een eigen bedrijf begonnen
Een man ontvangt reeds enkele jaren een WIA-uitkering. UWV is erachter gekomen
dat de man naast zijn uitkering enkele jaren geleden een eigen bedrijf is begonnen. De
inkomsten uit zijn bedrijf heeft hij niet doorgegeven.
UWV is hier via een melding achter gekomen. In totaal is er €40.000,- euro te veel aan
uitkering ontvangen.

• De sanctie wordt als redelijk passend gezien; een (flinke)
boete moet maar dit boetebedrag is wel vrij hoog.
• Er is een sterke consensus dat de man bewust heeft
gefraudeerd. Hij moet weten dat hij met een WIA-uitkering
dit niet mag doen. Daarnaast blijkt hij geen recht te hebben
op de WIA want hij kan wel degelijk werken. Hier moet strikt
op gehandeld worden met een hoge boete.

Huidige situatie: UWV vordert dit bedrag terug en legt een boete van €20.000,- op (dat
is 50% van het benadelingsbedrag).

• Omdat er sprake is van een lange duur van de overtreding
vindt men ook dat UWV streng mag zijn met de sanctie.

Beoogde situatie: UWV vordert dit bedrag terug en legt de maximale boete op van
€4.500,- euro.

• Toch zijn er wel twijfels of de impact niet te groot is op de
man wanneer hij €60.000 moet terugbetalen. Zit hij dan niet
helemaal aan de grond?

Hij mag een hoge boete betalen want
dit is echt stelen van de UWV en
daarmee van ons.

Dit is bewust de boel bedonderen. Maar
het gaat er ook om wat hij ermee heeft
verdiend, en dan een boete naar rato.

Laat ‘m voelen dat hij fout zit. Deze fraude is
duidelijk zijn eigen schuld.

• De beoogde sanctie is wat te mager vanwege het woord
‘maximaal’; het zou dus nog een lager boetebedrag kunnen
zijn en dat vindt men te weinig boete. Een overtreder moet
zijn fout wel echt voelen.

Die €4500 is maximaal, dus kan nog
minder? Dan wordt extra bijverdienen
naast de WIA te aantrekkelijk.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

27

Casus: WW en zwart werken
Een vrouw ontvangt een WW-uitkering. Ze heeft gedurende 2 maanden af en toe
meegeholpen in de bakkerij van haar ouders en daarmee in totaal €1000 verdiend. Dit
waren zwarte inkomsten, waardoor deze niet automatisch zijn doorgegeven aan UWV.
Tijdens een gesprek komt UWV hier achter. De vrouw verklaart niet te hebben geweten
dat ze dit moest doorgeven.
UWV vordert het te veel ontvangen bedrag aan uitkering terug (€700,-) en legt een
boete op van €350,- (dat is 50% van het benadelingsbedrag).

Beoogde situatie: UWV vordert het te veel ontvangen bedrag aan uitkering terug
(€700,-) en geeft de mevrouw een waarschuwing.
Het is wel lastig, ze helpt haar ouders
en je weet niet of ze wel rond kan
komen van haar WW.

Als je WW krijgt dan weet je gewoon dat dit niet
kan. En zwart werken al helemaal niet. Ik kan me
niet voorstellen dat ze dit echt niet wist.

Als je eerlijk in een gesprek aangeeft dat je
hebt bijverdiend dan heb je het niet geweten.
Een kleine boete is dan wel op z’n plaats want
anders gaan anderen het gewoon proberen.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

• De boete wordt als te hoog gezien.
• Er is discussie over of deze vrouw zich wel of niet bewust was
van dat ze in overtreding was. Er is twijfel over haar verhaal.
Sommigen denken dat wanneer men WW krijgt, men sowieso
goed op de hoogte is van de regelgeving. In dit licht zou deze
vrouw bewust de overtreding hebben gemaakt. Deze
overtuiging hebben vooral ouderen met ervaring met sociale
zekerheid. En zwart werken mag al helemaal niet volgens hen
dus een boete is zeer gepast. Anderen vinden het
geloofwaardig dat de overtreding onbewust is omdat de
vrouw het zwart werken heeft aangegeven bij een gesprek
met UWV. Dan vinden zij een boete onnodig.
• Tegelijkertijd lijkt de duur van haar overtreding kort.
Daarmee lijkt de bijverdienste te incidenteel voor een boete
van €350,-. Al met al neigt men naar een lagere boete.
• Ook zijn er verzachtende omstandigheden die mee kunnen
worden genomen: de vrouw helpt haar ouders die haar
kennelijk nodig hebben, en wellicht is haar WW zo laag dat ze
extra geld nodig heeft (zeker in tijden van inflatie).
• De beoogde situatie vindt men niet passend want de vrouw
mag wel een boete krijgen als signaal.
17-3-2023

28

Conclusies & aandachtspunten

Kernconclusie

Bij de handhaving van sociale zekerheid moet volgens respondenten rechtvaardigheid
het vertrekpunt zijn. Hun grondhouding is hierbij strikt: regel is regel.
Respondenten zijn unaniem over de terugvordering van onterecht verkregen gelden.
Terugvordering dient te allen tijden plaats te vinden en ondersteunt daarmee de
behoefte aan rechtvaardigheid: ons gemeenschapsgeld behoorde niet toe aan de
overtreder en moet terug.
Echter, bij de uitvoering van een mogelijke sanctie dient de menselijke maat te worden
toegepast. Dan moet er worden gekeken naar de persoonlijke context van de
overtreder en in hoeverre de sanctie proportioneel is. Dit ondersteunt ook de behoefte
aan rechtvaardigheid.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

30

Ondersteunende conclusies 1/2
Sterke consensus over
handhavingsbeleid

Een rechtvaardige overheid vormt de blauwdruk voor een rechtvaardige handhaving

▪ De onderzoeksdoelgroepen
hebben dezelfde grondhouding
ten aanzien van handhaving van
sociale zekerheid: regel is regel,
en vervolgens moet er
gesanctioneerd worden met een
menselijke maat.

▪ De overheid dient altijd rechtvaardigheid als uitgangspunt te hebben wanneer deze de
sociale zekerheid handhaaft.

▪ Er zijn wel lichte verschillen tussen
de groepen: praktisch opgeleiden
wensen strengere sancties terwijl
theoretisch opgeleiden bij
sanctioneren meer rekening
houden met de impact op de
overtreder.

o Geïnformeerde burgers: burgers hebben het recht om preventief, helder en eenduidig
voorgelicht te zijn over wetten en regels.

▪ Een rechtvaardige overheid kent de volgende pijlers die bij de handhaving in acht moeten
worden genomen:
o Betrouwbaarheid: men moet een overheid altijd kunnen vertrouwen en op kunnen bouwen.
o Gelijke behandeling: iedereen in Nederland heeft het recht om gelijk behandeld te worden.

o Burgers moeten gehoord kunnen worden: een overtreding moet persoonlijk kunnen worden
toegelicht.
o Eerlijke verdeling overheidsgeld: wie recht heeft op een uitkering krijgt dat, wie geen recht
heeft krijgt dat geld niet.
▪ Bovenstaande pijlers gelden zowel voor UWV, de SVB en de gemeentes. Verschillen tussen
deze instanties in beleid en uitvoering van handhaving worden niet begrepen en niet
geaccepteerd.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

31

Ondersteunende conclusies 2/2
Verschillende factoren van invloed op passend sanctioneren

▪ De menselijke maat zou leidend moeten zijn bij sanctioneren: een sanctie moet aansluiten op iemands
persoonlijke omstandigheden en de achtergrond van de overtreding. Hierbij zou iedereen het recht moeten
hebben om een toelichting te kunnen geven. Dit draagt ook bij aan een gevoel van rechtvaardigheid.
Automatische korten of beboeten wordt daarom als niet passend en onrechtvaardig gezien.
▪ Passend sanctioneren doet een overheid door rekening te houden met de volgende factoren:
o De meest bepalende factor is of er sprake is van een bewuste of onbewuste overtreding. Bij een
bewuste overtreding moet er streng gesanctioneerd worden; bij een onbewuste overtreding dient
een overheid coulanter te zijn.
o Frequentie van de overtreding: is het de eerste keer, dan kan een overheid een minder strenge
sanctie toepassen. Maakt men vaker dezelfde overtreding, dan is er volgens respondenten sprake
van een bewuste actie en moet een overheid strikt handelen.
o Duur van de overtreding: hoe langer de overtreding duurt, hoe groter men de kans acht dat deze
bewust is gemaakt.
o Impact op overtreder: een sanctie moet proportioneel zijn door rekening te houden met een
perspectief op een menswaardig bestaan met een minimum aan inkomen.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

32

Aandachtspunten
➢ Er is behoefte aan inzicht in welke regels er gelden en aan welke verplichtingen men moet voldoen, en waarom. In de focusgroepen is veel discussie over in
hoeverre burgers voldoende op de hoogte zijn van wetten en regels die voor hen van toepassing zijn. Daar zijn sterke twijfels over en is men zelfs bezorgd.
Weinig kennis kan namelijk leiden tot fouten en onbewuste overtredingen. Burgers zouden hier beter tegen moeten worden beschermd.
Men vindt dat de overheid de plicht heeft burgers hierbij te helpen door (nog) beter preventief te informeren. Hierbij moet informatie aan de volgende eisen
voldoen:
▪ begrijpelijk op alle niveaus
▪ helder en eenduidig
▪ ruim op tijd beschikbaar
▪ voor iedereen toegankelijk waarbij meerdere communicatiekanalen worden ingezet
▪ voldoende duiding waarom deze regels en verplichtingen zijn opgesteld. Dit leidt doorgaans tot meer begrip en mogelijk tot een rechtvaardig(er)
gevoel wanneer men het waarom van (bepaalde) wetten en regels weet.

➢ Burgers vinden dat overtreders de kans moeten hebben hun verhaal te kunnen doen. Vervolgens moet hierop, gecombineerd met de jurisprudentie, de
eventuele sanctie wordt bepaald. Er is een duidelijke behoefte dat een toelichtingsgesprek standaard wordt aangeboden.
➢ Er is wel besef dat de menselijke maat als uitgangspunt bij sanctioneren kan leiden tot willekeur, en daarmee tot een gevoel van onrechtvaardigheid. Dit zou
kunnen worden ondervangen door de ambtenaren in kwestie goed te trainen en de juiste expertise te geven. De verwachting is dat ze hiermee (beter) in staat
zijn om het persoonlijke verhaal van een overtreder goed te kunnen duiden. Dit vergroot de kans op een rechtvaardig besluit.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

33

Bijlagen

Onderzoekstechnische informatie - kwalitatief
Veldwerkperiode
Het veldwerk is uitgevoerd op 31 januari in Amersfoort, op 2 februari in Den Bosch,
op 6 februari in Zwolle en op 10 februari in Amsterdam.
Methode respondentenselectie
De respondenten zijn geselecteerd door inhouse respondentenselectiebureau MSelect, de community van Motivaction, en partnerbureaus.
Incentives
De respondenten hebben als dank voor deelname aan het onderzoek een incentive
ontvangen.
Bewaartermijn primaire onderzoeksbestanden
Digitaal beschikbare primaire onderzoeksbestanden worden tot tenminste 12
maanden na afronden van het onderzoek bewaard. Hetzelfde geldt voor schriftelijke
primaire bestanden zoals ingevulde vragenlijsten. Een uitzondering vormen beelden geluidsopnames van respondenten, deze worden ten hoogste 6 maanden
bewaard.

Overige onderzoekstechnische informatie
Overige onderzoekstechnische informatie en een exemplaar van de bij dit
onderzoek gehanteerde vragenlijst is op aanvraag beschikbaar voor de
opdrachtgever.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

35

Wij verminderen onze footprint

Motivaction
is ISO 14001gecertificeerd

Motivaction
gebruikt
energiezuinige
auto’s

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

Motivaction
gebruikt groene
stroom

Motivaction
gebruikt uitsluitend
papier met een FSClabel

17-3-2023

36

Auteursrecht
Het auteursrecht op dit rapport ligt bij de opdrachtgever. Voor het vermelden van de naam Motivaction in publicaties op basis van deze rapportage - anders dan
integrale publicatie - is echter schriftelijke toestemming vereist van Motivaction International B.V.

Beeldmateriaal
Motivaction heeft datgene gedaan wat redelijkerwijs van ons verwacht kan worden om de rechthebbenden op beeldmateriaal te achterhalen. Mocht u
desondanks menen recht te kunnen doen gelden op gebruikt beeldmateriaal, neem dan contact op met Motivaction.

Pers- en publicatiebeleid
Het vermelden van de naam van Motivaction in persberichten en/of andere publicaties over door Motivaction uitgevoerd onderzoek is gebonden aan een aantal
voorwaarden, zoals vastgelegd in ons Pers- en publicatiebeleid.

Burgerperspectief handhaving sociale zekerheid | Ministerie van SZW | M221235

17-3-2023

37

Motivaction International B.V.
Marnixkade 109F
1015ZL Amsterdam
Postbus 15262
1001MG Amsterdam
020 589 83 83
info@motivaction.nl
www.motivaction.nl

Weet wat mensen drijft.