Bijlage: Strategische agenda voor het ondernemingsklimaat in Nederland

1) Analyse: wat zie ik gebeuren?

Cijfers en ervaringen
Op de verschillende internationale ranglijsten over de concurrentiepositie draait
Nederland al jaren mee aan de top. Deze sterke uitgangspositie en de economische
cijfers van de laatste jaren rechtvaardigen de conclusie dat het vestigings- en
ondernemingsklimaat in Nederland er op zich goed voor staat. De kracht van
Nederland ligt in de breedte: Nederland scoort op bijna alle factoren op zijn minst
gemiddeld en daarnaast op sommige factoren, zoals infrastructuur, uitstekend. Ook
het prettige Nederlandse leefklimaat wordt vaak geroemd.1 Wel valt uit diezelfde
internationale ranglijsten – die per definitie terugkijken – op te maken dat de
positie van Nederland op een aantal factoren recentelijk is teruggelopen ten
opzichte van andere landen. Daarbij valt vooral fiscaliteit als negatief punt op.2
Uit een recente flitspeiling onder ondernemers blijkt dat 53% Nederland
aantrekkelijk tot zeer aantrekkelijk vindt voor bedrijven. 6% van de ondernemers
vindt Nederland onaantrekkelijk tot heel onaantrekkelijk (1%). De rest scoort in het
midden of heeft geen uitgesproken mening. De hoogwaardige kennis en innovatie
en de Nederlandse infrastructuur scoren goed. Daarentegen zijn het
belastingklimaat, de wet- en regelgeving, de vergunningverlening, de relatief hoge
loonkosten en de door ondernemers ervaren inconsistentie van het overheidsbeleid
de minpunten die eruit springen.3 Dat moet beter kunnen, ik zie het als een signaal
dat we als overheid werk te doen hebben.
Mijn zorgen worden bevestigd door brieven over het vestigingsklimaat vanuit de
werkgevers- en brancheorganisaties, hun partners in de regio’s en de betrokken
kennisinstellingen.4 Ook tijdens mijn vele gesprekken met het bedrijfsleven krijg ik
vergelijkbare signalen van een diverse groepen bedrijven. Voor en na het
zomerreces heb ik een aantal consultatiebijeenkomsten georganiseerd met
vertegenwoordigers van bedrijven en bedrijfsleven, om het beeld te verdiepen van
1

Kamerstukken 26485 en 32637, nr. 369 - Onderzoeksrapport Nederlandse
investeringsklimaat, Dialogic.
2
Zie World Competitiveness Ranking 2022, International Institute for Management
Development
3
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/06/17/flitspeilingondernemers-ondernemingsklimaat, flitspeiling ondernemers over investerings-, vestigingsen ondernemingsklimaat /Rapport / Rijksoverheid.nl. Motivaction in opdracht van het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, juni 2022. Onderzoek onder 839
respondenten (bedrijfseigenaren, directeuren, managers en anderen mensen die invloed
hebben op het beleid / bedrijfsvoering van de onderneming).
4
https://www.vno-ncw.nl/nieuws/toenemende-zorgen-over-nederlands-vestigingsklimaat.

het vestigings- en ondernemingsklimaat. Ondernemers geven aan dat de
omstandigheden waaronder ze in Nederland kunnen ondernemen verslechteren.
Terwijl, zo geven zij aan, andere (Europese) landen de afgelopen jaren fors
geïnvesteerd hebben in de verbetering van hun vestigings- en
ondernemingsklimaat. Vandaar hun oproep om als Nederland vooral aan de slag te
gaan; de internationale concurrentie is sterker geworden. Er is een roep om meer
consistent overheidsbeleid én om een overheid die bij schaarste écht
langetermijnkeuzes durft te maken. Ondernemers vragen of ze niet sneller
geholpen kunnen worden als ze tegen wet- en regelgeving en andere praktische
belemmeringen aanlopen die hen voor problemen stelt, juist ook bij aanpassingen
die gewenst zijn in het licht van de transities. Zoals bij verduurzaming: bedrijven die
willen omschakelen van gas naar elektriciteit moeten op veel plekken meer dan een
jaar wachten om aangesloten te worden op het elektriciteitsnet. Ook missen veel
bedrijven erkenning en waardering: de toon van het maatschappelijke en politieke
debat over het bedrijfsleven ervaren ze veelal als negatief en ongenuanceerd.
De afgelopen maanden heb ik veel gesprekken gevoerd met ondernemers, ook
naast de genoemde consultatiebijeenkomsten. Deze gesprekken leverden input
voor onderstaande agenda. Daarom blijf ik deze gesprekken voeren. Daarnaast wil
ik bouwen aan meer kennis over waarom bedrijven uit Nederland vertrekken, wat
de impact is van nieuw beleid op het vestigings- en ondernemingsklimaat en hoe dit
klimaat er voor staat.
Vertrekkende en inkomende bedrijven
Inmiddels zijn Unilever, Shell en DSM met hun hoofdkantoren uit Nederland
vertrokken. Elk met specifieke redenen voor deze strategische beslissing, en de
gevolgen in termen van werkgelegenheid of investeringen zijn vooralsnog niet
direct zichtbaar. Toch beschouw ik dit als tekenen aan de wand. Eurostat heeft
onderzoek gedaan naar bedrijven die uit Nederland vertrokken tussen 2018 en
2020. In deze periode verplaatsten ongeveer 500 bedrijven een of meerdere
bedrijfsonderdelen naar het buitenland, meestal naar andere EU-lidstaten. Hoewel
in dezelfde periode onder begeleiding van de NFIA zich 1074 bedrijven in
Nederland vestigden dan wel uitbreidden, maak ik me toch zorgen om deze
vertrekkende bedrijven.5 Vooral productie, management en administratie werden
verplaatst, maar in toenemende mate ook R&D en ICT-activiteiten. Het onderzoek
van Eurostat geeft aan dat de meest voorkomende reden voor het verplaatsen van
bedrijfsonderdelen een strategisch besluit van het moederbedrijf was. Ook
besparingen op (loon)kosten en het tekort aan geschikt personeel werden vaak
genoemd als reden voor verplaatsing.6 Dit onderzoek leverde eerste inzichten op,
maar had aanvulling en verdieping nodig. Het is voor het kabinet belangrijk om
5

NFIA, Invest in Holland, results 2021. Niet alle bedrijven vestigen of breiden uit vanuit het
buitenland via de NFIA. Het is daarom aannemelijk dat het totaal aantal bedrijven hoger ligt.
Cijfers over het totaal aantal bedrijven dat zich jaarlijks vanuit het buitenland in Nederland
vestigt zijn niet beschikbaar.
6
Onderzoek door Eurostat (2021) gebaseerd op enquête onder bedrijven met 50 of meer
werkzame personen in de business economy en financiële instellingen. Het onderzoek bevat
ook een vergelijking bedrijven over de periode 2014-2016. In deze jaren verplaatste circa 6
procent van de geënquêteerd Nederlandse bedrijven bedrijfsonderdelen naar het
buitenland, tussen 2018 en 2020 was dit 4,2 procent (circa 500 bedrijven).

scherper inzicht te krijgen in wat precies afwegingen zijn van ondernemers om
hun bedrijf uit Nederland te verplaatsen. Daarom laat ik op korte termijn een
kwalitatief onderzoek uitvoeren onder 15-20 bedrijven naar de motieven om
bedrijfsonderdelen uit Nederland te verplaatsten dan wel geheel uit Nederland te
vertrekken. Op deze wijze geef ik ook invulling aan de motie Van Haga.7
Anderzijds ben ik permanent in gesprek met onder meer de NFIA over redenen
waarom bedrijven zich in Nederland vestigen, om zo een goed beeld te hebben
van de aantrekkelijkheid van Nederland als vestigingsland.

Inzicht in de impact van nieuw beleid
Op dit moment ontbreekt een toetsing van de impact van nieuw beleid op de
internationale concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven. Het is van
belang dat een dergelijke afweging wel expliciet gemaakt wordt. Het kabinet wil
daartoe de ‘Impacttoets ondernemingsklimaat’ inrichten voor zogenoemde
‘nationale koppen’ bovenop Europese regelgeving.8 Centraal bij de toetsing staat de
vraag hoe een nationale kop zich verhoudt tot vergelijkbaar beleid in andere
(Europese) landen. In welke mate wijkt Nederland af van referentielanden en wat
zijn hiervan de economische en maatschappelijke baten en kosten? Op deze wijze
kan vooraf ook een inschatting gemaakt worden van de gevolgen van de strengere
Nederlandse invulling van Europese regelgeving op de internationale
concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven. Nederland stelt zich bijvoorbeeld
ambitieus op in de Europese discussies over de groene en digitale transities om
haar doelen en normen optimaal te borgen op Europees niveau. Tegelijkertijd zal
het bedrijfsleven internationaal concurrerend moeten blijven om in deze transities
te kunnen blijven investeren. De Impacttoets is er op gericht dergelijke afwegingen
beter inzichtelijk te maken. Op korte termijn zal ik een Raad instellen voor de
uitwerking van deze impacttoets in nauwe afstemming met het bedrijfsleven,
(mede) overheden en wetenschap. Deze Raad zal hierbij gevraagd worden om te
kijken naar de aansluiting op al bestaande toetsen op voorgenomen beleid en op de
monitoring aanpak.9
Nieuwe monitor
Internationale ranglijsten zeggen iets over de positie van Nederland op een vrij
abstract samenvattend niveau en zijn gegeven de benodigde verwerkingstijd vaak
gebaseerd op data die minimaal twee jaar oud zijn. De genoemde signalen baren
mij zorgen en de internationale dynamiek is van dien aard dat ik niet achter de
feiten aan wil lopen. Ik wil kunnen beschikken over meer recente informatie over
het ondernemingsklimaat, om adequater de ontwikkelingen te kunnen volgen en
7

Kamerstuk 35 925 XIII, nr. 61 – De motie van het lid Van Haga vraagt om onderzoek naar
welke zaken het meest bijdragen aan een eventueel besluit van een bedrijf om te verhuizen
naar een land buiten Nederland.
8
Van een ‘nationale kop’ is sprake indien Nederland bij de omzetting van Europese
regelgeving verder gaat dan strikt genomen op grond van de Europese regelgeving
noodzakelijk is.
9
Denk hierbij aan het integrale afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK) en
daarbinnen aan de Bedrijfseffectentoets.

eventueel (bij)sturen. Daarom laat ik een monitor ontwikkelen voor de staat van het
vestigings- en ondernemingsklimaat, met kwantitatieve en kwalitatieve
onderzoekscomponenten. Daarbij betrek ik zoveel mogelijk bestaande
kennisbronnen en monitors (zoals van de NFIA, het CPB, het CBS en private
partijen).
2) Strategische uitgangspunten

Keuzes maken vanuit transities en economische weerbaarheid
De stapeling van uitdagingen en de wens om vanuit onze kracht te groeien, vragen
om een overheid die meer regisserend optreedt en de samenwerking versterkt
tussen (regionale) overheden, bedrijfsleven, kennisinstellingen en andere partners.
Gezamenlijk moeten we het lef hebben om keuzes te maken. Niet kiezen is
misschien wel de slechtste optie. Mijn visie op de economie 2050, die eind 2022
verschijnt, geeft de verdere richting voor de keuzes die we moeten maken.

In de industriebrief10 en in deze brief presenteer ik de focus die ik wil aanbrengen:
het kabinet wil eerst en vooral inzetten op de versterking van de
vernieuwingskracht van de economie. Dat betekent een keuze voor extra inzet van
het kabinet op het stimuleren van bedrijfsactiviteiten die substantieel bijdragen aan
de digitalisering, verduurzaming en weerbaarheid van onze economie.

Het voorgaande brengt mij tot de volgende strategische uitgangspunten voor de
vernieuwing van het vestigings- en ondernemingsklimaat. Deze zijn:
A) Versterking innovatieve ecosystemen11;
B) Gericht oplossen, meer gericht investeren;
C) Meer stabiliteit in overheidsbeleid voor bedrijven;

D) Stimuleren van meer waardering en maatschappelijke dialoog.

A. Versterking innovatieve ecosystemen
Sterkere inzet op innovatieve ecosystemen
We zijn in Nederland heel goed in samenwerken. De kwaliteit van de
samenwerking tussen grote, kleinere en startende bedrijven, kennisinstellingen,
overheden en andere belanghebbenden is echt een unieke kracht van Nederland.

10

Kamerstuk 29 826, nr. 147.
In deze brief wordt met ‘ecosystemen’ gedoeld op ecosystemen én clusters. Beide
begrippen overlappen elkaar in belangrijke mate, waarbij ‘clusters’ wat meer verwijst naar
geografische nabijheid. Voor een beschrijving van het landschap van ecosystemen in
Nederland en uitdagingen waar ecosystemen voor staan zie ook kamerstukken, 33009, nr.
96.
11

In die samenwerking gebeurt het, hier zit energie en daardoor ontstaan hier
mooie dingen. De aanwezigheid van grote bedrijven en multinationals is hierbij
enorm belangrijk. Zij zijn de magneet die andere bedrijven aantrekken en laten
opbloeien. Maar de grote bedrijven kunnen ook niet zonder de kleinere bedrijven,
die vaak innovatiever en flexibeler zijn dan de grootbedrijven. Om de kracht van
deze sterke ecosystemen beter te benutten, gaat het kabinet de nationale en
Europese samenwerking in innovatieve ecosystemen in Nederland bevorderen.12
Ook willen we bereiken dat goed werkende innovatieve ecosystemen hun
opgebouwde kennis en expertise meer delen met ecosystemen die hierin nog
stappen te zetten hebben. De overheid zal voor de invulling van haar rol ook meer
gaan aansluiten bij de fase van ontwikkeling van innovatieve ecosystemen. Denk
aan meer schakelen tussen een regisserende en faciliterende rol. Versterking van
de samenwerking tussen Rijk en regio is hierbij van groot belang.
Startups en scale-ups hebben een unieke rol in innovatieve ecosystemen als
aanjagers van innovatie. Zij zijn de belofte van banen en van het
verdienvermogen van de toekomst. Deze bedrijven zijn vaak uiterst wendbaar,
hebben een hoog technologisch karakter en groeien door internationale markten
te veroveren. Deze internationale oriëntatie is hun kracht, maar maakt
tegelijkertijd dat ze ook snel kunnen vertrekken als ze zich niet meer voldoende
gesteund en met de Nederlandse maatschappij verbonden voelen. Ook hier wil ik
in actie komen. Mijn focus komt te liggen op de doorgroei van startups en scaleups, op het bevorderen van de start en doorgroei van startups vanuit
kennisinstellingen en meer focus op startups en scale-ups die oplossingen bieden
voor maatschappelijke uitdagingen. Begin 2023 zal ik u per Kamerbrief hierover
informeren.

Meer maatwerk voor sleutelspelers
Het kabinet kiest ervoor om extra aandacht te geven aan de sterke ecosystemen
die we in ons land hebben, zoals Brainport Eindhoven, Leiden Bioscience Park en
Agri-Food Wageningen. Grote, internationaal opererende bedrijven zijn vaak het
kloppend hart van zo’n innovatief ecosysteem. ASML, misschien wel het
belangrijkste bedrijf ter wereld in zijn soort, is hiervan hét voorbeeld in Brainport
Eindhoven. ASML investeert fors in grensverleggende technologieën, bepaalt het
tempo van de innovatie bij toeleveranciers, vaak mkb, en helpt startups met de
expertise die ze in huis hebben. Een ander voorbeeld: het bedrijf Janssen vervult
een onmisbare rol in het ecosysteem van het Leiden Bio Science Park. De komst
van een celtherapieproductiecentrum van een van de grootste farmaceuten ter
wereld, Bristol Myers Squibb, is een sprekend voorbeeld van de
aantrekkingskracht en waarde van zo’n ecosysteem.

We mogen en moeten ons blijven realiseren dat dergelijke bedrijven belangrijk zijn
voor onze economie én voor onze geopolitieke positie. Ik vind dat we zulke
sleutelspelers snel en adequaat moeten helpen om waar mogelijk knelpunten die zij
ervaren aan te pakken. Meer maatwerk dus, door met sleutelspelers die we willen
behouden dan wel aantrekken in gesprek te gaan over een samenhangend pakket
van ondersteunende maatregelen.

12

Een voorbeeld waar dit al gebeurt is de One Single Hub regeling voor het versterken van
het ecosysteem rond startups en scale-ups.

De veranderende inzet van de NFIA past ook bij het versterken van onze
innovatieve ecosystemen. Deze richt zich steeds meer op de acquisitie en het
behoud van bedrijven en investeringen die bijdragen aan de genoemde transities
en een aanvulling zijn op de ecosystemen waarin Nederland een vooraanstaande
positie heeft.

B. Gericht oplossen, meer gericht investeren
Gericht oplossen
Bedrijven lopen soms tegen knelpunten op waar ze niet meer uit komen. Uit de
genoemde consultatiebijeenkomsten neem ik mee dat meer dan eens bepaalde
knelpunten zich bij meerdere (soorten) bedrijven voordoen. Mijn ambitie is een
aanpak te ontwikkelen waarbij deze knelpunten in samenwerking met andere
departementen, regionale overheden en private partijen in kaart worden gebracht
om oplossingen te vinden. De uitdaging hierbij is concrete oplossingen te vinden die
voor meerdere bedrijven toepasbaar zijn. Ik wil mij richten op knelpunten die voor
grotere groepen bedrijven relevant zijn. Daarbij wil ik lessen trekken uit soortgelijke
aanpakken zoals ‘versnellingstafels’, klantreizen en het programma ‘Ruimte in
regels’. Mijn insteek is om hierbij zoveel mogelijk gebruik te maken van bestaande
netwerken. Deze aanpak zal ik de komende tijd in samenwerking met genoemde
partijen uitwerken.
Meer gericht investeren
Daarnaast investeren we als overheid meer in innovatie, technologie en
industriebeleid. Dat is relatief nieuw. Ik noem als voorbeelden het Nationaal
Groeifonds, InvestNL en de gezamenlijke Europese projecten (IPCEI’s). IPCEI’s
hebben tot doel dat Europa op strategische technologieën – zoals de productie van
medische producten, computerchips en waterstof - een eigenstandige positie heeft.
De aanpak is hierbij steeds om te investeren in samenwerkingsprojecten. In de
industriebrief ben ik hier uitgebreid op ingegaan. Dit past bij mijn inzet om de
toonaangevende economische sectoren voor een vitale maatschappij, de
topsectoren, te versterken.
C. Meer stabiliteit in overheidsbeleid voor bedrijven
Europees perspectief
Het is van groot belang dat Nederland bij de uitwerking van het economisch beleid
kiest voor het Europees perspectief als uitgangspunt. Ten eerste omdat Nederland
als export- en handelsland veel profijt heeft van de handel binnen de EU en daarom
van de interne markt. Een goed functionerende interne markt is van groot belang
voor onze mondiale concurrentiepositie en voor een aantrekkelijk vestigings- en
ondernemingsklimaat. Ook is de interne markt essentieel als motor van innovatie
en economische groei. Het goed functioneren van de interne markt is echter niet
vanzelfsprekend en vergt onderhoud.

Het kabinet zet in op een sterke, duurzame en eerlijke interne markt voor zowel
ondernemers als burgers en werknemers.13 We treden op tegen buitenlandse
subsidies die de interne markt verstoren en we zorgen ervoor dat EU-bedrijven
betere toegang krijgen tot overheidsaanbestedingen in derde landen via het
Internationaal Aanbestedingsinstrument.14 Daarnaast is het de ambitie bij
aanbestedingen om zo spoedig mogelijk in de aanbestedingsprocedure innovatieve
toepassingen, die bijdragen aan verduurzaming en de economische veiligheid in
Europa, sterker mee te laten wegen.
Daarnaast is het Europese perspectief belangrijk voor het realiseren van
verduurzaming, digitalisering en meer economische weerbaarheid15. We moeten dit
samen met de andere lidstaten van de EU doen; dat zijn ons belangrijkste partners
met wie we in gezamenlijkheid een economisch machtsblok vormen. Mondiale
ontwikkelingen vragen vaak om een gemeenschappelijke Europese reactie.
Voorbeelden zijn: de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen16 en de
regulering van de platformeconomie om tot eerlijke verhoudingen tussen
(internationaal) opererende platforms en ondernemers te komen.17
Vanuit nationale sterkte: langetermijnbeleid overheid
Het Europese perspectief moet invulling krijgen vanuit nationale sterkte. Daarom is
het zo belangrijk dat stabiliteit en voorspelbaarheid weer het DNA worden van het
kabinetsbeleid voor bedrijven. Stabiliteit is belangrijk voor het bedrijfsleven bij de
besluitvorming over (grote) investeringen die over veel jaren terugverdiend moeten
worden. Denk aan investeringen in grensverleggende technologieën of
investeringen die het energieverbruik van bedrijven fors moeten reduceren. Meer
stabiliteit vanuit de overheid is des te urgenter nu mondiaal de onzekerheden zo
zijn toegenomen. Dit is zeker voor bedrijven in het mkb een aandachtspunt, maar
ook van belang voor grotere (vaak internationaal) opererende bedrijven.
Meer stabiliteit creëren is iets anders dan op je handen blijven zitten. Het realiseren
van verduurzaming, digitalisering en meer economische weerbaarheid maakt het
juist nodig dat de overheid vernieuwing reguleert en stimuleert. Mij gaat het erom
vanuit de overheid meer oog te hebben voor de noodzaak dat bedrijven – juist om
de kansen van de transities te benutten – hun bedrijfsvoering tijdig moeten kunnen

13

Kamerstuk 22 112, nr. 3437.
Kamerstuk 2 2112, nr. 3389.
15
De ministers van BZ, BHOS en EZK zullen de Tweede Kamer op korte termijn informeren
over Nederlandse inzet op het gebied van de open strategische autonomie van de EU.
16
Het zogenoemde ‘Fit for 55’ verwijst naar de EU voorstellen om in 2030 in de Europese
Unie 55% minder broeikasgassen uit te stoten.
17
Zie bijvoorbeeld EU-verordening ‘Platform-to-Business (P2B) van 12 juli 2020. Deze regelt
onder meer dat platforms transparant moeten zijn over de volgorde van zoekresultaten,
voor een ondernemer moet duidelijk zijn hoe zijn producten worden behandeld ten
opzichte van producten die het platform zelf online aanbiedt. En kunnen ondernemers
voortaan bij een geschil kosteloos terecht bij het platform voor een snelle afhandeling van
de klacht.
14

aanpassen op basis van duidelijke transitiepaden en langetermijndoelstellingen van
de overheid.
Europese regels en normen als uitgangspunt
Een belangrijke invulling van meer stabiliteit in beleid is dat we het volgende
leidend principe hanteren: Nederland neemt Europese regels en normen als
uitgangspunt. Indien een Europese richtlijn is vastgesteld, wordt in Nederland een
gedegen afweging gemaakt of het wenselijk en noodzakelijk is dat Nederland bij de
omzetting van Europese normen en regels strenger is dan vereist. Anders benutten
we de Europese interne markt niet optimaal. Strenger zijn leidt mogelijk tot
concurrentienadeel voor Nederlandse bedrijven en kan investeringen van
buitenlandse bedrijven in Nederland ontmoedigen. Bedrijven moeten weten waar
ze aan toe zijn op het moment dat ze willen gaan investeren en hebben een
duidelijke Nederlandse koers nodig. Het resultaat van de gedegen afweging kan ook
zijn dat beleidsmatig toch gekozen wordt voor een nationale kop op de Europese
normen en regels. Zo heeft het kabinet gekozen om aanvullende regels te stellen
bovenop Europese regelgeving op het terrein van klimaat- en milieubeleid. Het is
ook nu al beleid dat Nederland terughoudend is bij het zetten van nationale koppen
op Europese regels.18 Ik ga er alert op zijn dat we terughoudend blijven. Als
nationale koppen toch nodig worden geacht, is het zaak de ‘Impacttoets
ondernemingsklimaat’ (zie vorige paragraaf) in te zetten om de effecten hiervan op
de internationale concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven vooraf
goed in beeld te brengen.
Ook als er geen sprake is van Europese regels zou het kabinet zich er bij de
totstandkoming van beleid meer rekenschap van moeten geven hoe het nationale
beleid zich verhoudt tot dat in andere (Europese) landen met het oog op de
internationale concurrentiepositie van Nederland. Het volgende voorbeeld
illustreert dit voor fiscaliteit.
Als het streven naar een aantrekkelijk fiscaal stelsel leidt tot intensieve
belastingconcurrentie (een neerwaartse spiraal) tussen landen en tot
mogelijkheden voor bedrijven om belasting te ontwijken, is dat onwenselijk.
Nederland is daarom voorstander van internationale afspraken op het gebied van
de belastingheffing van internationaal opererende bedrijven. Internationale
afspraken dragen bij aan een zo groot mogelijk gelijk speelveld en (binnen de EU)
aan een sterke interne markt. Naast deze internationale inzet blijft het kabinet
aandacht houden voor belastingontwijking, zoals oneigenlijk gebruik van
doorstroomvennootschappen. De Belastingdienst treedt op tegen zulke
constructies en waar nodig wordt wet- en regelgeving aangepast.

18

Zie https://www.kcbr.nl/beleid-en-regelgeving-ontwikkelen/aanwijzingen-voor-deregelgeving/hoofdstuk-9-voorbereiding-totstandkoming-en-implementatie-van-bindendeeu-rechtshandelingen/ss-92-algemene-uitgangspunten-bij-implementatie/aanwijzing-95lastenluwe-implementatie.

Bij het bepalen van de fiscale beleidsinzet op nationaal en internationaal niveau
houdt het kabinet oog voor de effecten op het vestigings- en ondernemingsklimaat.
Dit zal het kabinet doen door met (onder andere) het bedrijfsleven in dialoog te
blijven.
Het kabinet zal daarbij ook de verschillen tussen het Nederlandse stelsel en dat van
andere (Europese) landen in de gaten blijven houden, met het oog op de
internationale concurrentiepositie. Het kabinet zet in op een stabiel fiscaal
vestigingsklimaat. Verder is een frequente aanpassing van goed werkende
regelingen die van groot belang zijn voor het vestigingsklimaat ongewenst.
Toezicht en handhaving
Efficiënt toezicht en effectieve handhaving is ook van belang voor een stabiel
vestigings- en ondernemingsklimaat. Ondernemers lopen er nu vaak tegen aan dat
één en dezelfde Europese interne-marktregel door autoriteiten in verschillende EUlanden verschillend wordt uitgelegd en toegepast. Dit speelt bijvoorbeeld bij
Europese regelgeving voor de bescherming van persoonsgegevens. Daarom zet
Nederland zich er voor in dat gewerkt wordt aan een zo uniform mogelijke
interpretatie en toepassing van interne-marktregels door bevoegde autoriteiten in
alle EU-landen. Dit is vooral een kwestie van meer dialoog en overleg tussen
nationale toezichthouders.19
D. Waardering en wederkerigheid
Maatschappelijke waardering doet ertoe
Het doet ertoe hoe we over en mét bedrijven en het bedrijfsleven spreken. Als
kabinet zijn we ons daarvan zeer bewust. We willen allen actief de waardering voor
het bedrijfsleven uitdragen wanneer deze op zijn plaats is. Ik heb de afgelopen
periode veel met het bedrijfsleven over die maatschappelijke waardering van
gedachten gewisseld. Ik hoorde veel voorbeelden, goede en slechte. Voorbeelden
waarbij weinig aandacht in de buitenwereld is voor positieve ontwikkelingen binnen
bedrijven of bijdragen van bedrijven aan oplossingen. Een recent voorbeeld in het
nieuws was dat de European Medicines Agency (EMA) een middel tegen het RSvirus heeft goedgekeurd. Het middel is een doorbraak in strijd tegen het RS-virus;
een virus dat wereldwijd een belangrijke doodsoorzaak onder baby's is. De rol die
het bedrijfsleven bij deze ontwikkeling heeft gehad, kwam in het nieuws niet naar
voren.
Uit peilingen komt naar voren dat tweederde van de Nederlanders vindt dat
Nederland aantrekkelijk is voor bedrijven; bedrijven zijn goed voor werkgelegenheid
en de economie. Meest positief is men over het mkb en over startups; men vindt
dan ook dat de overheid zich meer moet inspannen voor deze bedrijven.
Respondenten zien ook multinationals en grote bedrijven als belangrijke pijlers van
19

Kamerstuk 22 112, nr. 3437.

onze economie. Het sentiment over deze bedrijven lijkt evenwel iets verslechterd
vergeleken met een eerdere peiling.20
Uit de vele gesprekken die ik voer, komt naar voren dat zeker grotere bedrijven zich
onvoldoende gewaardeerd voelen en een eenzijdig en ongenuanceerd, negatief
maatschappelijk sentiment ervaren. Terecht of niet, de verwachting is reëel dat een
negatief maatschappelijk sentiment doorwerkt in toekomstige beleidskeuzes van de
overheid, waarbij het belang van (grote) bedrijven niet goed wordt meegenomen.
En dat mogelijk dus als gevolg van die keuzes het vestigings- en
ondernemingsklimaat verslechtert. En andersom speelt een negatief
maatschappelijk sentiment over grote bedrijven ook mee in de bestuurskamer bij
investeringsbeslissingen.
Toenemende maatschappelijke verwachtingen
Tegelijkertijd is sprake van toenemende maatschappelijke verwachtingen, en ook
het kabinet verwacht steeds meer van bedrijven in Nederland. Van bedrijven wordt
steeds meer gevraagd dat ze in velerlei opzichten bijdragen aan de samenleving en
dat ze de negatieve gevolgen van hun economische activiteiten beperken of
vermijden. Hun maatschappelijke inzet is in de ogen van burgers, consumenten,
werknemers - en ook naar mijn idee - steeds meer een ‘licence to operate’, niet
alleen voor nationaal, maar ook voor internationaal zaken doen. Dit groeiende
belang van (internationaal) maatschappelijk verantwoord ondernemen (IMVO) is
terug te zien in onderzoeken.21 Zo verwacht 61% van de consumenten bijvoorbeeld
dat de bedrijven waar ze producten of diensten van afnemen, duurzaam werken.
Steeds meer bedrijven spelen in op deze consumentenvraag.22 Ik werk aan een
wetsvoorstel voor de maatschappelijk bv.23 Ook bij de keuze van een nieuwe baan
blijkt de maatschappelijke inzet van een bedrijf steeds meer een factor die
meespeelt, zeker bij jongere generaties.24

20

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/03/25/flitspeiling-publiekesentiment-over-nederlands-bedrijfsleven , flitspeiling onder ruim 1100 respondenten
(Motivaction, in opdracht van het Ministerie van EZK – april 2022). De houding tegenover
multinationals lijkt iets verslechterd t.o.v. de meting in 2020. In de huidige peiling is 11%
negatief over Nederlandse grootbedrijven en 17% over buitenlandse multinationals, in 2020
was 5% negatief over multinationals in het algemeen. Hierbij de opmerking dat ongeveer 1
op de 5 Nederlanders geen beeld heeft bij het vestigings-, ondernemings- en
investeringsklimaat.
21

Voorbeelden van onderzoeken zijn Duurzaamheid verandert het bedrijfsleven voorgoed,
Smurfit Kappa mei, 2020 (https://www.smurfitkappa.com/nl/sustainability-survey) en MVO
vs. Duurzaam ondernemen, Scaleup impact, maart, 2022
(https://www.scaleupimpact.com/mvo-vs-duurzaam-ondernemen).
22
Grant Thornton International Business Report (2014), Corporate social responsibility:
beyond financials en Deloitte (2022) CxO Sustainability Report: the disconnect between
ambition and impact
23
Kamerstuk 2022Z12625
24
Zie bijvoorbeeld The business case for purpose, Harvard Business Review, 2022.

Wederkerigheid tussen samenleving en bedrijfsleven
Vanuit het bedrijfsleven wordt onderschreven dat er de wil is
medeverantwoordelijkheid te nemen voor zowel de technische als de sociale
duurzaamheid van bedrijfsprocessen en de relatie met leveranciers en klanten te
benutten om ook hen daarin te stimuleren.25 De afgelopen jaren zijn bedrijven
maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) steeds belangrijker gaan vinden.
De samenleving en de overheid verwachten dit ook. En dat ze dat serieus doen.
Daarnaast leveren bedrijven – van groot tot klein – een belangrijke bijdrage aan ons
welzijn. Met de producten en diensten die ze leveren, maar ook op andere wijze. Ze
begeleiden bijvoorbeeld jonge mensen bij het leren van een vak en leveren een
bijdrage aan de sociale binding in steden en dorpen via ondersteuning van het
lokale verenigingsleven en maatschappelijke projecten. Het merendeel van de
bedrijven ondersteunt goede doelen. In 2020 gaven bedrijven in Nederland naar
schatting ongeveer € 2,2 miljard aan goede doelenorganisaties in de vorm van
sponsoring en/of giften.26
Transparantie
Onderdeel van deze wederkerigheid is dat het bedrijfsleven transparant is over zijn
maatschappelijke bijdrage. Vanuit Europa wordt gewerkt aan regelgeving die grote
bedrijven gaat verplichten stappen te zetten op het gebied van duurzaam
ondernemingsbestuur en transparante rapportage over inspanningen op het gebied
van duurzaamheid.27 Het georganiseerde bedrijfsleven onderkent het belang van
transparantie, vraagt aandacht voor de administratieve lasten en benadrukt het
belang van uitvoerbaarheid. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het belang van mondiale
standaarden.
Ook is het positief dat het bedrijfsleven, onder aanvoering van VNO-NCW, stappen
in transparantie over belastingen heeft gezet met hun Tax Governance Code. Deze
gedragscode, die in mei van dit jaar is gepresenteerd, geeft invulling aan de wijze
waarop maatschappelijke verantwoordelijkheid en transparantie onderdeel kunnen
uitmaken van de fiscale adviespraktijk en het fiscale beleid en de structuur van
ondernemingen.28
Het goede verhaal vertellen

25

Ondernemen voor brede welvaart, VNO-NCW en MKB-Nederland, februari 2021.
Geven in Nederland; maatschappelijke betrokkenheid in kaart gebracht, VU Amsterdam,
2022.
27
Grote bedrijven zullen volgens de CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive)
moeten rapporteren over de milieu en de sociale impact van hun bedrijfsactiviteiten.
Daarnaast werkt de EU aan een richtlijn (de Corporate Sustainability Due Diligence Directive)
die grote bedrijven zal verplichten negatieve effecten op mensenrechten en het miliu in
waardenketens aan te pakken.
28
Zie ook antwoord van Staatssecretaris van Rij over fiscale gedragscode, Aanhangsel van de
Handelingen, 3021.
26

Daarnaast roep ik het bedrijfsleven op om meer en beter te laten zien op welke
wijze ze nu al bijdragen aan de maatschappij. Ook voor grote, internationaal
opererende bedrijven is bijvoorbeeld de worteling in lokale gemeenschappen van
belang. Vertrouwen begint bij het contact met burgers en vertellen wat het bedrijf
doet.
Elke keer als ik op werkbezoek ga, ben ik enorm onder de indruk van hoeveel mooie
bedrijvigheid Nederland kent, welke prachtige innovatieve oplossingen worden
bedacht en welke mooie producten en diensten bestaan. En ik verwonder me
erover dat veel van deze mooie verhalen maar zo beperkt bekend zijn. Daar is
enorme winst te behalen. Ik wil samen met het bedrijfsleven bedenken hoe we
beter bekendheid kunnen geven aan al het moois dat in Nederlandse bedrijven
gebeurt.
Meer gebruik creativiteit bedrijfsleven
Ik blijf intensief in contact met het bedrijfsleven en zal de dialoog over de staat van
het vestigings- en ondernemingsklimaat blijvend voeren. Daarbij is het zaak dat de
overheid de creativiteit van het bedrijfsleven meer gaat gebruiken om tot ideeën en
oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen te komen.
3) Acties op factoren ondernemingsklimaat

Het Nederlandse vestigings- en ondernemingsklimaat is sterk in de breedte. Om
ervoor te zorgen dat Nederland deze sterke uitgangspositie behoudt, zijn er tien
factoren die met voorrang de aandacht van het kabinet krijgen.
Daarnaast zijn ook andere factoren van belang voor het ondernemingsklimaat.
Denk bijvoorbeeld aan gezondheidszorg, kinderopvang, kwaliteit van onderwijs,
ruimtelijke kwaliteit29 of economische veiligheid.30 Deze brief richt zich op urgente
en substantiële knelpunten die naar voren komen uit gesprekken en analyses
waarop het kabinet acties in gang heeft gezet, dan wel op korte termijn in gang
gaat zetten. Per actie staat ook aangegeven welk departement
eerstverantwoordelijk is.
In deze brief staat het vestigings- en ondernemingsklimaat centraal. Daarnaast
komt dit klimaat ook als randvoorwaarde terug in brieven die over een bepaald
beleidsthema gaan. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het industriebeleid, het
innovatiebeleid, de Nederlandse Digitaliseringsstrategie etc. Voor de relatie tussen
het vestigings- en ondernemingsklimaat en deze beleidsterreinen wordt verwezen
naar de betreffende Kamerbrieven.

29

Kamerstuk 34 682, nr. 92 - Kamerbrief Nationale Omgevingsvisie en Kamerstuk 34682, nr.
100 - Bijlage bij Kamerstuk Programma Mooi Nederland.
30
Kamerstuk 32 637, nr. 501 - Kamerbrief borging investeringsklimaat, waardecreatie en
nationale veiligheid

Factor: Personeel en talent
Toelichting

Acties

Kamerbrief

Trekker

Voldoende
geschoold
personeel en
stimuleren van
talent

Aanpak generieke
arbeidsmarktkrapte:
verminderen vraag, vergroten
aanbod en betere matching
vraag en aanbod.

29544, nr. 1115

SZW

Uitwerken Actieplan Groene en
Digitale banen: tegengaan
arbeidsmarktkrapte voor de
klimaat- en digitale transitie.

Kamerbrief Q4 2022

EZK

Vernieuwing Leven Lang
Ontwikkelen: acties vergroten
van vaardigheden voor meer
wendbaarheid arbeidsmarkt.

30012, nr. 147

SZW

Aanpak generieke arbeidsmarktkrapte
Het aantrekken en behouden van geschikt personeel is voor bedrijven een
opgave, met name technologisch geschoold personeel en mensen met digitale
vaardigheden. Zo waren er in het eerste kwartaal van 2022 81.600 openstaande
technische vacatures.31 In de kabinetsbrede aanpak die het kabinet heeft
gepresenteerd in haar Kamerbrief van juni 2022, schetst het kabinet een breed
scala aan bestaande en nog uit te werken maatregelen in drie richtingen:
verminderen van de vraag naar arbeid, vergroten van het arbeidsaanbod, en
verbeteren van de match tussen vraag en aanbod van arbeid. Zo wordt
bijvoorbeeld ingezet op het stimuleren van technologie en procesinnovatie, op
meer uren werken en op een leven lang ontwikkelen. Werken wordt ook lonender
gemaakt en het wordt gemakkelijker voor ouders om arbeid en zorg te
combineren.
Inzet op arbeidsmarktkrapte voor de klimaat- en digitale transitie
Specifiek voor het tekort aan technisch- en ICT geschoold personeel en de
arbeidsmarktkrapte voor de klimaat- en digitale transitie32 werkt het kabinet aan
de uitwerking van het actieplan ‘Groene- en Digitale banen’. Dit gebeurt in
afstemming met werkgevers en andere partijen. Naar verwachting is deze nog dit
jaar gereed. Het behouden van talent voor de Nederlandse arbeidsmarkt (van
mbo – met zijn 256.000 erkende leerbedrijven – tot wetenschappelijk onderwijs)
en het aantrekken van buitenlands talent zijn hierbij belangrijke aandachtspunten.

Vernieuwing Leven Lang Ontwikkelen
Recent heeft het kabinet u geïnformeerd over haar inzet op Leven Lang
Ontwikkelen. Met beleid gericht op werkenden, bedrijven en opleiders wil het
kabinet de leer- en ontwikkelcultuur versterken. Hiervoor trekt het kabinet bijna €
1,2 miljard aan extra middelen uit tussen 2022 en 2027, waarvan € 500 miljoen
via het coalitieakkoord (bijlage bij Kamerstuk 35 788, nr. 77) en € 677,5 miljoen
via de tweede ronde van het Nationaal Groeifonds.

31

https://www.techniekpact.nl/monitor-techniekpact/monitor/arbeidsvraag-entekorten#grafiek62
32
Kamerstuk 29 544, nr. 112 - Toelichting op de omvang van arbeidsmarktkrapte

Factor: Financiering
Toelichting

Acties

Kamerbrief

Trekker

Betere toegang
tot financiering

Gemakkelijker en sneller de
juiste financiering vinden:
start verkennen van het ‘één
deur’-principe.

Kamerbrief Q4 2022

EZK

Meer financiering ter
verduurzaming en
digitalisering: via realiseren
van de BMKB Groen en/of
meer risicodragende
financiering (Q4C).

32637, nr. 502

EZK

Verbeteren aanbod
durfkapitaal voor
startups/scale-ups:
- Visie durfkapitaal;
- Oplossingsrichtingen
verkennen scale-up
financiering, met het oog op
de economische veiligheid en
economische weerbaarheid.

Kamerbrief Q4 2022

EZK

Toegang tot (risicodragende) financiering
Ondernemers hebben goede toegang tot financiering nodig om te kunnen starten
en investeren. Hier is al de nodige marktfinanciering voor beschikbaar, maar niet
alle ondernemers hebben toereikend toegang tot financiering. Het kabinet heeft in
haar kamerbrief ‘Mkb-financiering: knelpunten en acties’ een aantal acties
aangekondigd.33 Zo gaat het kabinet aan de slag om ervoor te zorgen dat
ondernemers gemakkelijker en sneller bij de juiste private of publieke financier
terecht komen en is daarom bezig met een verkenning van mogelijkheden.
Om goed aan de slag te kunnen gaan met verduurzamen en digitaliseren, moet
het mkb ook daarin kunnen investeren en daarvoor de juiste
financieringsmogelijkheden hebben. Het kabinet werkt aan verbeteren van
toegang tot risicofinanciering. Het kabinet zal starten met het uitwerken van een
pilot om het aanbod van risicodragende financiering voor mkb-ondernemers te
vergroten conform het advies van het Nederlands Comité voor
Ondernemerschap.34
BMKB groen
Daarnaast gaat het kabinet op korte termijn een groene variant van de BMKBregeling introduceren om hiermee de financieringsmogelijkheden voor
ondernemers die willen verduurzamen te vergroten. Uw Kamer wordt
geïnformeerd over vervolgstappen.
Startup en scale-up financiering
Durfkapitaal is de belangrijkste financieringsbron voor startups en scale-ups.
Voldoende aanbod van en toegang tot durfkapitaal zorgt ervoor dat innovatieve
33
34

Kamerstuk 32 637, nr. 502
Kamerstuk 3 2637, nr. 498

bedrijven zich in Nederland kunnen vestigen en doorgroeien. Het kabinet kijkt
voor scale-up financiering samen met andere Europese landen naar mogelijke
oplossingsrichtingen. Daarnaast wordt momenteel gewerkt aan een visie om het
aanbod van en de toegang tot durfkapitaal voor startups en scale-ups te
verbeteren.
Factor: Fiscaliteit
Toelichting

Acties

Trekker

Voorspelbaar, stabiel
fiscaal stelsel

Inzet op harmonisatie internationaal beleid (o.a. belastingheffing van
internationaal opererende bedrijven).

FIN/EZK

Voortzetten aanpak belastingontwijking/oneigenlijk gebruik
doorstroomvennootschappen.

FIN

Streven naar continuïteit in fiscale wetgeving.

FIN/EZK

Monitoren fiscale positie Nederland met het oog op internationale
concurrentiepositie.

FIN/EZK

Positie Nederland ten
opzichte van andere
(Europese) landen

Inzet op harmonisatie internationaal beleid
Het kabinet is voorstander van internationale afspraken en vervult hierbij een
voortrekkersrol. Bij het bepalen van de beleidsinzet op internationaal niveau houdt
het kabinet oog voor de effecten op het vestigings- en ondernemingsklimaat. Dit zal
het kabinet doen door met (onder andere) het bedrijfsleven in dialoog te blijven.
Streven naar continuïteit in fiscale wetgeving
Het kabinet zal oog hebben voor het belang dat bedrijven hechten aan stabiele,
voorspelbare, eenvoudige en uitvoerbare wetgeving. Het kabinet zet in op een
stabiel fiscaal vestigingsklimaat. Maar ook ten aanzien van, bijvoorbeeld, de 30%regeling, de WBSO en de innovatiebox streeft het kabinet naar continuïteit in fiscale
wetgeving. Voor deze regelingen staat binnenkort een evaluatie gepland. Waar de
uitkomsten van deze evaluaties aanleiding geven tot wijziging van de regeling, zal
het kabinet in overleg treden met het bedrijfsleven over een alternatieve invulling.
Het kabinet koestert de mogelijkheid voor kleine en grote bedrijven om met de
Belastingdienst in vooroverleg te treden om zekerheid vooraf te verkrijgen over de
fiscale positie. Dit draagt bij aan voorspelbaarheid voor ondernemers.

Positie Nederland ten opzichte van andere (Europese) landen

Nederland heeft een relatief hoog tarief in de vennootschapsbelasting (25,8%) ten
opzichte van het EU-gemiddelde (21,2%), maar het effectieve tarief
vennootschapsbelasting (22,5%)35 ligt lager dan het naar BBP gewogen EUgemiddelde (24,5%).36 Hierbij is het relevant op te merken dat grotere landen,
vanwege andere competitieve voordelen (bv. grotere thuismarkt), in de regel
minder genegen zijn om te concurreren op tarief en/of grondslag. Zolang er nog
geen volledige harmonisatie op Europees niveau bestaat, blijft belastingheffing een
onderdeel in de mix van factoren die bedrijven meewegen bij het nemen van
(grensoverschrijdende) investeringsbeslissingen.37 Het kabinet zal daarom de
verschillen tussen het Nederlandse stelsel en dat van andere (Europese) landen in
de gaten blijven houden, met het oog op de internationale concurrentiepositie.
Factor: Ruimte voor bedrijven
Toelichting

Acties

Kamerbrief

Trekker

Ruimte voor
bedrijven

Programma werklocaties:
aanpak voor het borgen van
voldoende en kwalitatief
goede ruimte voor
bedrijvigheid op de goede
plek.

Kamerbrief Q4 2022

EZK

Werklocaties
De ruimte in Nederland is schaars en de druk op de ruimte neemt toe.
Verschillende maatschappelijke vraagstukken, zoals de woningbouw, de
energietransitie, het natuurherstel en de economie concurreren met elkaar om de
ruimte. Een sterk en concurrerend bedrijfsleven is nodig om het welvaartsniveau
in Nederland te garanderen en om de transities te kunnen realiseren. Dat
betekent ook dat we bedrijven ruimtelijk moeten faciliteren. Daarom richt ik me
op het borgen van voldoende en kwalitatief goede ruimte voor bedrijvigheid op de
goede plek. In die aanpak werk ik nauw samen met decentrale overheden en
andere departementen zoals BZK.

35

Het effectieve tarief wordt bepaald door de hoogte van de belasting te vergelijken als
percentage van de winst voor belasting.
36
De statutaire tarieven zijn op basis van gegevens van 2022. Het effectief tarief is gemeten
naar het jaar 2021. Alle gegevens zijn afkomstig van de Europese Commissie en Eurostat.
37
Opvallend is dat belastingplichtigen nog sterker dan men zou verwachten op
tariefstellingen reageren, zie K. Blaufus et al, “Decision Heuristics and Tax Perception – An
Analysis of a Tax-Cut-Cum-Base-Broadening Policy” (2013) Journal of Economic Psychology
35, 1-16;

Factor: Infrastructuur
Toelichting

Acties

Kamerbrief

Trekker

Optimale
infrastructuur

Aanpakken tekort capaciteit
elektriciteitsnet, o.a. landelijk
actieprogramma netcongestie.

29023, nr. 343

EZK

Waarborgen kwaliteit
luchtvaartverbindingen:
realisatie kader
netwerkkwaliteit internationale
verbindingen.

Kamerbrief Q4 2022

IenW

Verbeteren van aansluiting
spoorverbindingen over de
grens: Werkprogramma
Internationaal Spoor Vervoer.

29984, nr. 994

IenW

Visie digitale infrastructuur:
toekomstbestendig.

Kamerbrief Q2/Q3
2023

EZK

Energie-infrastructuur
Als gevolg van de groeiende economie, de digitalisering, de energietransitie, de
woningbouwopgave en de elektrificatie van industrie, mobiliteit en
landbouwsector, neemt de druk op het elektriciteitsnet steeds verder toe.
Ondanks deze forse inspanningen van de netbeheerders is het tekort aan
netcapaciteit niet op korte termijn opgelost, zoals de MKE u eerder heeft
toegelicht in brieven van 8 februari en de brief van 8 juni 2022.38 Recent heeft de
MKE u geïnformeerd over de acties die het kabinet samen met andere
stakeholders onderneemt om verlichting te bieden. Naast de acties die reeds zijn
ingezet, gaat het kabinet samen met een brede vertegenwoordiging van
stakeholders in de nationale taskforce netcongestie kijken naar oplossingen. Het
kabinet werkt daarnaast aan een landelijk Actieprogramma Netcongestie, dat eind
2022 naar uw Kamer wordt gestuurd. Ook komt circa 1700 MW aan extra ruimte
beschikbaar in Limburg en Noord-Brabant door de inzet van
congestiemanagement. En het kabinet gaat reeds ingezette acties voortzetten om
de beschikbare transportcapaciteit efficiënter in te zetten zoals acties bijvoorbeeld
met betrekking, het versnellen van de uitvoering en het zo efficiënt mogelijk
gebruiken van het net.
Luchtvaart
Goede verbindingen met het buitenland zijn van groot belang voor ons vestigingsen ondernemingsklimaat en daarmee voor de werkgelegenheid en innovatie.
Tegelijkertijd moet ook luchtvaart plaatsvinden binnen de grenzen van
leefbaarheid. In het vierde kwartaal zal de minister van Infrastructuur en
Waterstaat de Tweede Kamer over het zogeheten ‘kader netwerkkwaliteit’ doen
toekomen, waarmee het kabinet het belang van bestemmingen voor de
Nederlandse economie in kaart zal brengen en de ontwikkeling van de kwaliteit
van het netwerk van verbindingen kan volgen. Nederland zal daarnaast bij de
herziening van relevante EU wet- en regelgeving op het terrein van luchtvaart
inzetten op meer nationale beleidsruimte voor sturing op publieke belangen, zoals
netwerkkwaliteit.

38

Kamerstuk 29 023, nrs. 281 en 311

Indien deze inzet zou resulteren in meer mogelijkheden voor nationale sturing op
publieke belangen, kunnen de bevindingen uit het kader netwerkkwaliteit mogelijk
worden gebruikt voor een nadere invulling van een dergelijk sturingsinstrument.
Spoor
Door goede verbindingen over de grens, waarbij aangehaakt wordt op het
hogesnelheidsnetwerk en grensregio’s beter met elkaar verbonden worden, maken
we Nederland groter en bieden we regio’s de kans om de eigen arbeidsmarkt en
kenniseconomie te versterken. Met het werkprogramma Internationaal Spoor
wordt langs een aantal actielijnen gewerkt aan betere verbindingen over de grens.
De Kamer is hierover op 12 september 2022 geïnformeerd.
Digitale infrastructuur
De digitale infrastructuur vormt de ruggengraat van de digitale economie en staat
daarmee aan de basis van het huidige en toekomstige verdienvermogen van
Nederland. De sterke positie van Nederland als digitaal knooppunt kan de
komende jaren niet voor lief worden genomen, maar vereist voortdurende
aandacht van marktpartijen en overheid. De digitale infrastructuur vormt een
complex systeem waarbij de verschillende onderdelen nauw met elkaar verweven
zijn. Het gaat daarbij onder meer over aansluitnetwerken, datacenters, internet
exchanges en internationale verbindingen zoals zeekabels. Er is de afgelopen
jaren veel beleidsaandacht geweest voor de digitale infrastructuur. Het grote
belang en de dynamiek van de digitale infrastructuur vereisen dat het beleid
regelmatig tegen het licht wordt gehouden en dat waar nodig de inzet wordt
verhoogd. Dit zullen we opnieuw doen met de visie op de digitale infrastructuur,
die in de eerste helft van 2023 zal worden gepubliceerd.

Factor: Regelgeving
Toelichting

Acties

Kamerbrief

Trekker

Passende
regelgeving

Regeldruk merkbaar en
meetbaar verminderen, o.a.
via sectorgewijze benadering
en verbeteren toepassing
van de mkb-toets:
vernieuwd programma
vermindering regeldruk.

29515, nr. 481

EZK

Regeldruk voor ondernemers verminderen
Het kabinet wil de regeldruk voor ondernemers kleiner maken door middel van het
Programma ‘Vermindering regeldruk ondernemers’. Hierin wordt aangegeven hoe
het kabinet via een breed scala van maatregelen de regeldruk voor ondernemers
meetbaar en merkbaar wil verminderen. Kern van het nieuwe programma is een
sectorgewijze benadering waarbij de knelpunten en kosten per sector op het
niveau van ondernemers in beeld worden gebracht om die vervolgens in overleg
met branches en andere overheden met reductieprogramma’s te verminderen.
Verder gaat het kabinet met een online dashboard actief communiceren over de
belangrijkste resultaten van deze aanpak. Het kabinet zal uw Kamer vanaf begin
2023 over de voortgang van het programma regulier gaan informeren.
Uitgangspunt is een passende balans tussen de wens de regeldruk te verminderen
en andere maatschappelijke belangen te dienen.

Factor: Innovatie en digitalisering
Toelichting

Acties

Kamerbrief

Trekker

Versterken
innovatief
vermogen
bedrijven

Plan van aanpak
innovatiebeleid gereed met
focus op stimuleren drie
transities, waaronder ook
toepassing innovatie.

Kamerbrief Q4 2022

EZK

Extra R&D gelden voor
verduurzaming, digitalisering
en economische weerbaarheid
en faciliteiten toegepast
onderzoek.

29826, nr. 147

EZK/OCW

Octrooibescherming
optimaliseren en EUregelgeving moderniseren.

Wetsvoorstel 2023

EZK

De tarieven en het forfait voor
de WBSO blijven constant tot
01-01-2024.

29826, nr. 147

EZK/FIN

Toepassing digitalisering
bedrijfsleven: opschalen
digitalisering brede
maakindustrie door uitvoering
Smart Industry Schaalsprong
agenda en oprichting
Europese DigitaleInnovatiehubs (EDIH’s) in
Nederland.

29826, nr. 145

EZK

Wijziging focus innovatiebeleid
Het kabinet werkt momenteel aan een Kamerbrief (november 2022) waarin de
voornaamste veranderingen voor het innovatiebeleid worden uitgewerkt. Deze
zijn gericht op ‘van R&D naar toepassing van innovatie’: meer inzet op valorisatie
en marktcreatie; strategische keuzes bij de inzet van middelen, waarbij meer
focus op de drie transities uit het Coalitieakkoord en proactief technologiebeleid.
Deze drie transities zijn: klimaat- en energietransitie, digitalisering en
sleuteltechnologieën en circulaire economie. Daarbij hoort meer inzet op
samenwerking op Europees niveau.
Verhoging investeringen in R&D
In de industriebrief heb ik u geïnformeerd dat het kabinet inzet op verhoging van
R&D investeringen van 2,3% (2020) tot 3% van het BBP. Specifiek voor de sector
industrie streeft het kabinet naar een evenredige bijdrage hieraan van de
bedrijven in de sector industrie door stijging van de R&D uitgaven van 5,6% tot
7% van de BBP-bijdrage (toegevoegde waarde) van de industrie.
Het kabinet intensiveert de investeringen in kennisontwikkeling en onderzoek,
ontwikkeling en innovatie binnen het Nationaal Groeifonds met € 6 miljard. Het
Nationaal Groeifonds is vanwege de omvang van de beschikbare financiering een
belangrijk instrument voor opschaling van innovatieve toepassingen.
Het kabinet investeert met een impuls van € 500 miljoen (over 10 jaar) in de
faciliteiten voor toegepast onderzoek vanuit het fonds voor Onderzoek en
Wetenschap. Met deze investering wordt een inhaalslag en versnelling

gerealiseerd van hoogwaardige, moderne en toekomstbestendige
onderzoeksfaciliteiten.39
Deelname Nederland aan IPCEI’s
Recent heeft het kabinet ruim € 1,3 miljard extra beschikbaar gesteld voor IPCEI
waterstof.40 Om te zorgen dat Nederlandse bedrijven dan voldoende aan kunnen
sluiten bij bestaande en nieuwe initiatieven, wordt door EZK gewerkt aan een
langetermijnoplossing voor de financiering. Een route die in het vervolg mogelijk
kan zijn voor financiering van IPCEI’s is het Nationaal Groeifonds, mits onder de
voorwaarden van het groeifonds.41

Een robuust en stabiel stelsel van intellectuele eigendomsrechten (IE)
Een modern, evenwichtig stelsel van IE-rechten speelt een cruciale rol bij het
stimuleren van groei, creativiteit en innovatie. Passend IE-beleid en -wetgeving
zorgen voor een gelijk speelveld en vergroten de concurrentiekracht van
Nederlandse ondernemingen in de EU en daar buiten. We blijven werken aan het
verbeteren van het systeem. Daarom zetten we ons onverminderd in voor:
o De komst van het Unitair octrooi en het Eengemaakt Octrooigerecht
(verwachting: maart 2023);
o Eén registratie octrooibescherming in bijna alle EU-lidstaten, minder
administratieve verplichtingen en vertaalkosten, geschilbeslechting met
werking in vrijwel de gehele wereld;
o Modernisering van de Rijksoctrooiwet 1995 voor meer rechtszekerheid en
verbeterde toegankelijkheid (wetsvoorstel verwacht 2023);
o Modernisering van de EU-regelgeving (bijvoorbeeld de actualisering van
het modellenrecht).
Digitalisering bedrijfsleven
Het Smart Industry programma gaat een nieuwe fase in met de agenda Smart
Industry schaalsprongagenda 2022-2026. Deze richt zich op drie niveaus: de
keten, de fabriek en de medewerkers. Binnen het Nationaal Groeifonds voorstel
NEXTGEN Hightech is € 50 miljoen toegekend voor het thema Smart Industry.
Ook dit programma biedt een grote kans om het Smart Industry programma
succesvol op te schalen.
De Europese digitale innovatiehubs (EDIH’s) worden mede ingezet om het Smart
industry programma uit te voeren. EDIH’s zijn regionale samenwerkingsverbanden
die bedrijven ondersteunen in hun digitaliseringsproces, bijvoorbeeld door het
bieden van testruimte, het geven van trainingen of begeleiding naar financiering.
Hiervoor is € 30 mln. beschikbaar vanuit de EU, EZK en PPS-verbanden van
regionale overheden en bedrijven.

39

Kamerstuk 29 826, nr. 147
Kamerstukken 36 035, nrs. 1 t/m 3
41
Kamerstuk 29 826, nr. 147
40

Factor: Ecosysteem startups en scale-ups
Toelichting

Acties

Kamerbrief

Trekker

Versterken
ecosysteem voor
startups en scaleups

Inzetten op beschikbaarheid en
toegang tot kapitaal, talent en
kennis, o.a. via startupvisum,
de regeling
medewerkersparticipatie en
uitwerken visie durfkapitaal.

Kamerbrief Q1 2023

EZK

Versterken ecosysteem voor startups en scale-ups
Startups zijn belangrijk voor de vernieuwing van onze economie en het oplossen
van maatschappelijke vraagstukken. Binnen Europa staat Nederland in de top
drie. Het startupbeleid richt zich op het versterken van het ecosysteem voor
startups en scale-ups en het internationaal op de kaart zetten van Nederland als
aantrekkelijke vestigingslocatie voor innovatieve bedrijven. Maatregelen waar we
aan werken hebben betrekking op de beschikbaarheid van durfkapitaal, het
opleiden, aantrekken en vasthouden van buitenlands en nationaal talent (o.a. via
startupvisum en de werknemersparticipatie) en het beter benutten van de
hoogwaardige kennis die we in Nederland ontwikkelen. In Q1 2023 zal ik de
Tweede Kamer informeren op welke wijze het beleid wordt voortgezet of
bijgesteld.
Factor: Interne markt (EU)
Toelichting
Acties
Goed functioneren
interne markt

Aanpak belemmeringen in,
behoud en versterking van
interne markt: actieagenda
interne markt (EU). Accent op
arbeidsmobiliteit,
digitalisering en vergroening.

Kamerbrief

Trekker

22112, nr. 3437

EZK

Aanpak belemmeringen interne markt (EU)
Het kabinet zet in op een sterke, duurzame en eerlijke interne markt voor zowel
ondernemers als burgers en werknemers. In de op 17 juni 2022 gepresenteerde
interne-marktactieagenda schetst het kabinet zijn inzet voor de huidige
kabinetsperiode. Het gaat om acties gericht op het wegnemen van concrete
belemmeringen voor ondernemers en burgers. Deze zijn gegroepeerd rond drie
thema’s: arbeidsmobiliteit, digitalisering en vergroening. Daarnaast bevat de
agenda acties die zich richten op een aantal randvoorwaarden voor versterking
van de interne markt. Er zal jaarlijks aan de Kamer gerapporteerd worden over de
voortgang van deze acties.

Factor: Dienstverlening mkb
Toelichting

Acties

Kamerbrief

Trekker

Verbetering
dienstverlening
mkb

Aanscherping samenwerking
uitvoeringsorganisaties.

Kamerbrief Q2 2023

EZK

Aanscherping dienstverlening
op transitiethema’s
verduurzaming, digitalisering
en arbeidsmarkt.

Kamerbrief Q2, 2023

EZK

Aanscherping samenwerking uitvoeringsorganisaties op transitiethema’s
Begin juni 2022 heeft het Nederlands Comité voor Ondernemerschap het advies
‘Dienstbare dienstverlening’ uitgebracht.42 De (semi)publieke dienstverlening moet
meer dienstbaar worden aan de behoeften van ondernemers. Ook de grote
transities op het terrein van verduurzaming, digitalisering en arbeidsmarkt maken
dat het niet alleen belangrijk, maar ook urgent is om de verandercapaciteit van
vooral het zogenoemde brede mkb beter te ondersteunen. In dit advies staan
daarom aanbevelingen om de toegang van het brede mkb tot de dienstverlening
van de overheid op het gebied van ondernemerschap te verbeteren. Het advies
kent twee componenten:

landelijke afspraken op hoofdlijnen maken over het aanbod van mkbdienstverlening met de Kamer van Koophandel (KVK), de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland (RVO) en de Regionale
ontwikkelingsmaatschappijen (ROMs);

een specifieke aanpak voor transitiethema’s (verduurzaming,
digitalisering, arbeidsmarkt).
Ik wil beginnen met het aanbod van de basisinfrastructuur dienstverlening aan het
mkb van KVK, RVO, ROM’s aan te scherpen. In mijn brief aan de Kamer over
mkb-financiering van 15 juli 2022 heb ik aangekondigd de mogelijkheid te
verkennen om een kwartiermaker aan te stellen die met de aanbevelingen uit het
advies verder aan de slag gaat. Dit proces loopt momenteel, een Kamerbrief met
uitwerking komt voorjaar 2023.

42

Kamerstuk 32 637, nr. 498