Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 752

Wijziging van enkele belastingwetten en enige
andere wetten (Belastingplan 2014)

Nr. 75

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 december 2013
Tijdens de plenaire behandeling van 17 december 2012 van onder meer
het Belastingplan 2013 en Overige fiscale maatregelen 2013 heb ik de
Eerste Kamer toegezegd te kijken of er mogelijkheden zijn om de
gevolgen van het huidige onderscheid tussen commerciële en fiscale
waarderingregels bij pensioen in eigen beheer te mitigeren. Tijdens de
Algemene financiële beschouwingen van 17 oktober 2013 (Handelingen II
2013/14, nr. 15) heb ik de Tweede Kamer toegezegd om in deze brief
tevens aandacht te besteden aan (a) de vraag of – in het kader van de
fiscale ontklemming van vermogen – aan ondernemers in de inkomstenbelastingsfeer de keuze kan worden geboden om de fiscale oudedagsreserve (FOR) en de stakingslijfrente tegen een aantrekkelijk tarief op te
nemen en (b) de mogelijkheden voor het verruimen van de kleine
afkoopregeling voor lijfrenten. Hierna ga ik eerst in op pensioen in eigen
beheer. Vervolgens ga ik in de op de laatstgenoemde toezeggingen.
Pensioen in eigen beheer
Allereerst zal in hoofdlijnen worden geschetst welke mogelijkheden een
directeur-grootaandeelhouder heeft om pensioen op te bouwen. Daarna
ga ik in op de verschillende vormen van pensioen in eigen beheer en geef
ik aan wat de knelpunten zijn bij het huidige systeem van pensioen in
eigen beheer. Voorts wordt ingegaan op verschillende oplossingsrichtingen. Daarbij komt ook aan de orde de mogelijkheid om een nieuw
systeem in te voeren ter vervanging van het huidige systeem. Ik sluit af
met een conclusie.
Algemeen
Een directeur-grootaandeelhouder (hierna: DGA) wordt fiscaal aangemerkt
als een werknemer. Aan de DGA kan, net als aan een gewone werknemer,
een pensioen worden toegekend. Wordt een pensioen toegezegd dan

kst-33752-75
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

1

maakt de pensioenaanspraak deel uit van de arbeidsrechtelijke overeenkomst tussen de DGA en de vennootschap. Dit toegekende pensioen kan,
evenals bij een normale werknemer, bij een externe verzekeraar worden
ondergebracht. De DGA kan, anders dan een gewone werknemer, het
pensioen echter ook in eigen beheer opbouwen. Dit kan gebeuren door
het pensioen in het lichaam onder te brengen waar de DGA de dienstbetrekking vervult (intern eigen beheer). Het is ook mogelijk om het
pensioen op te bouwen bij een ander (concern)lichaam dan de werkmaatschappij (extern eigen beheer). Door het pensioen in eigen beheer op te
bouwen, blijven de gereserveerde gelden beschikbaar voor financiering
van de onderneming, terwijl er wel fiscaal voor een pensioen wordt
gereserveerd. In beide gevallen van eigen beheer heeft de DGA recht op
een periodieke pensioenuitkering. Voorts komt bij vervroegd overlijden
van de DGA de zogeheten sterftewinst toe aan de vennootschap en
derhalve indirect aan de erfgenamen van de DGA.
Pensioenregelingen
Er is op hoofdlijnen een tweetal pensioenregelingen te onderscheiden: de
eind- of middelloonregeling (defined benifit of DB) en de beschikbarepremieregeling (defined contribution of DC).
Bij pensioen in eigen beheer wordt een pensioen meestal opgebouwd op
basis van een eind- of middelloonstelsel. Op basis van een dergelijk
systeem heeft de Hoge Raad invulling aan het begrip pensioen in eigen
beheer gegeven. Hierbij is van belang dat bij een dergelijk systeem aan de
werknemer een recht op een uitkering wordt toegezegd.
Bij een beschikbarepremieregeling vindt er in beginsel jaarlijks een
afstorting van een bepaalde premie plaats. Kenmerk van een dergelijke
regeling is dat de werkgever alleen verplicht is tot storting van de premie.
Er wordt derhalve geen uitkering toegezegd maar op de pensioengerechtigde leeftijd wordt, afhankelijk van het beschikbare bedrag, de uitkering
vastgesteld. Nadat de werkgever de premie heeft gestort draagt in
beginsel alleen de werknemer het risico. Over het algemeen is het aan de
werknemer om te beslissen in welke activa de gelden worden belegd.
Loonheffing
Net als bij het pensioen van een gewone werknemer is bij een pensioen in
eigen beheer de omkeerregel van toepassing voor de heffing van
loonbelasting ingeval aan de in dat kader gestelde voorwaarden is
voldaan. Het is de bedoeling dat het pensioen op de oude dag tot
uitkering komt. De uitkeringen worden in de heffing van loonbelasting (en
inkomstenbelasting) betrokken. Er rust dan ook een loonbelastingclaim op
de toegezegde pensioengelden. De heffing van loonbelasting wordt
gerealiseerd door de periodieke pensioenuitkeringen op het moment van
uitkering in de heffing te betrekken. Daarnaast wordt geheven ingeval het
pensioen bijvoorbeeld is afgekocht of geacht wordt te zijn afgekocht. In
die situatie wordt in één keer de hele loonbelastingclaim over de waarde
van de aanspraak geheven. Deze claim staat dan ook los van de hoogte
van de fiscale pensioenvoorziening die met inachtneming van goed
koopmansgebruik en nadere regels daaromtrent wordt berekend. Tevens
wordt in een dergelijke situatie revisierente berekend.
Winstsfeer
Het bedrag waarop een loonbelastingclaim rust, komt niet overeen met
het bedrag dat het pensioenlichaam op de fiscale balans voor de
vennootschapsbelasting heeft opgenomen als pensioenverplichting.
Jaarlijks mag het pensioenlichaam een bedrag ten laste van de fiscale
winst reserveren als pensioenverplichting. De fiscaal toegestane hoogte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

2

van dit bedrag wordt bepaald aan de hand van goed koopmansgebruik en
de regels die daartoe zijn opgenomen in de Wet inkomstenbelasting 2001
(hierna: Wet IB 2001) en de Wet op de vennootschapsbelasting 1969
(hierna: Wet Vpb 1969). De berekening van de fiscaal aftrekbare dotaties
en de pensioenverplichting vindt plaats op basis van actuariële
grondslagen.
Pensioen in intern eigen beheer
De jaarlijkse dotaties ten behoeve van de aan de DGA toegekende
pensioenrechten worden berekend met inachtneming van goed
koopmansgebruik. De Hoge Raad heeft hieraan in diverse arresten een
invulling gegeven. Om de hoogte van de dotaties fiscaal te begrenzen zijn
in de wetgeving nadere regels opgenomen in de artikelen 3.26 tot en met
3.29 van de Wet IB 2001 en artikel 8, zesde lid, van de Wet Vpb 1969; deze
artikelen zien op de hoogte van de pensioenlasten die jaarlijks ten laste
van de winst kunnen worden gebracht en op de hoogte van de daarop
gebaseerde pensioenverplichting. Zo zal de fiscale waardering van de
pensioenverplichting moeten plaatsvinden met inachtneming van een
rekenrente van ten minste 4%. Daarnaast geldt dat geen rekening mag
worden gehouden met toekomstige loon- en prijsstijgingen.
Mede als gevolg van deze nadere regelgeving zijn er verschillen ontstaan
tussen de voor de fiscale winstbepaling geldende waarde (hierna: fiscale
waarde) en de zogenoemde commerciële waarde. Onder de commerciële
waarde wordt in dit kader verstaan het bedrag dat aan een onafhankelijke,
externe verzekeraar zou moeten worden betaald om het toegezegde
pensioen aan te kopen; dit wordt hierna de waarde in het economische
verkeer genoemd.
De verschillen kunnen worden teruggebracht tot de disconteringsvoet, de
leeftijdsterugstelling, het risico van vooroverlijden, en de mogelijkheid om
met (toekomstige) loon- en prijsstijgingen rekening te houden. Daarnaast
bestaat het verschil tussen de waarde in het economische verkeer en de
fiscale waarde uit de kosten- en winstopslagen die door de verzekeraars
worden gehanteerd. Deze kosten- en winstopslag kunnen op basis van
goed koopmansgebruik niet worden begrepen in de pensioenvoorziening
in eigen beheer.1
Als gevolg van deze verschillen wijkt de verplichting die op de fiscale
balans staat af van de waarde in het economische verkeer. De laatste jaren
is er sprake van een rentestand die lager is dan de wettelijk voorgeschreven fiscale rekenrente van (ten minste) 4%. Bij de berekening van de
waarde in het economische verkeer wordt – anders dan voor de fiscale
waardering – wel met die lagere rentestand rekening gehouden. De
commerciële waarde van de pensioenverplichting is momenteel, als
gevolg van de huidige lage rentestand, aanzienlijk hoger dan de fiscale
waarde van de pensioenverplichting.
Bij het opstellen van de jaarrekening mag volgens de regels voor de
jaarverslaggeving bij kleine bedrijven worden uitgegaan van de fiscale
waardering van het pensioen. Hierdoor lijkt het alsof het eigen vermogen
van de vennootschap die het pensioen heeft toegezegd, hoger is dan het
in werkelijkheid is. De hoogte van het werkelijke eigen vermogen is van
belang bij het vaststellen of en hoeveel dividend er mag worden uitgekeerd. Ingeval toch dividend wordt uitgekeerd terwijl het werkelijke eigen
1

Zie onder meer HR 18 juni 1958, BNB 1958/237. Vgl. ook HR 24 maart 1948, B 8512, HR
14 januari 1959, BNB 1959/74, HR 20 juni 1962, BNB 1962/269, en HR 14 september 1988, BNB
1989/4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

3

vermogen dit eigenlijk niet toelaat, heeft dit consequenties voor de
aansprakelijkheidstelling van de DGA.2 Daarnaast kan het pensioen in een
dergelijke situatie onder omstandigheden fiscaal geacht worden te zijn
afgekocht, hetgeen alsdan kan leiden tot heffing van loonbelasting en het
in rekening brengen van revisierente.
Pensioen in extern eigen beheer
Het is zoals hiervoor is aangegeven ook mogelijk dat het pensioen wordt
ondergebracht bij een «eigen» pensioenlichaam. Aangezien dat lichaam in
beginsel als een derde wordt behandeld voor de werkmaatschappij die
het pensioen heeft toegezegd, zal bij deze situatie van extern eigen beheer
een premie moeten worden betaald die wordt vastgesteld op de waarde
in het economische verkeer. Zolang het lichaam behoort tot een fiscale
eenheid in de zin van de vennootschapsbelasting waartoe ook de
werkmaatschappij behoort, zijn de gevolgen voor de heffing van
vennootschapsbelasting gelijk aan de situatie dat er sprake is van intern
eigen beheer.3 Hierna wordt ingegaan op de situatie dat het pensioen
wordt opgebouwd bij een lichaam dat niet behoort tot een fiscale eenheid
waartoe ook de werkmaatschappij behoort.
De premie die door de werkmaatschappij wordt betaald aan een eigenbeheerlichaam dat niet tot de fiscale eenheid behoort, dient marktconform te
worden bepaald. Tegelijkertijd is die premie bij de werkmaatschappij/
werkgever slechts aftrekbaar met inachtneming van de artikelen 3.26 tot
en met 3.28 van de Wet IB 2001. Dit kan tot gevolg hebben dat de betaalde
premie gedeeltelijk niet aftrekbaar is. Het deel dat niet aftrekbaar is, zal
moeten worden geactiveerd (als een soort van vooruitbetaalde kosten) en
kan in latere jaren alsnog ten laste van de winst worden gebracht.
Bij het pensioenlichaam zal tegenover de ontvangst van de premie een
stijging van de pensioenverplichting staan. De fiscale hoogte van die
verplichting wordt echter berekend met inachtneming van artikel 3.29 van
de Wet IB 2001 en artikel 8, zesde lid, van de Wet Vpb 1969. Dit heeft tot
gevolg dat, wanneer het pensioenlichaam geen deel uitmaakt van een
fiscale eenheid met de werkmaatschappij, een deel van de premie in de
winst kan vallen. De pensioenverplichting moet namelijk onder andere
berekend worden met inachtneming van een rekenrente van ten minste
4% (artikel 3.29 van de Wet IB 2001), terwijl de premies zijn berekend met
inachtneming van de marktrente. In latere jaren zal een en ander worden
gecompenseerd omdat dan bijvoorbeeld bij het doen van de uitkeringen
een fiscaal verlies zal worden geconstateerd.
Pensioenopbouw bij een onafhankelijke stichting
Het is momenteel eveneens mogelijk dat het pensioen wordt opgebouwd
bij een stichting die als een onafhankelijk pensioenlichaam kan worden
aangemerkt. Dit is het geval indien er sprake is van een pensioenfonds
waarvan het doel en de feitelijke werkzaamheden overeenkomen met die
van een pensioenfonds als bedoeld in de Pensioenwet4 en waarvan de
winst uitsluitend kan worden aangewend ten bate van de verzekerden,
een pensioenfonds met een overeenkomstige doelstelling, of een

2

Als gevolg van de regels van de wet van 28 juni 2012 tot vereenvoudiging en flexibilisering
bv-recht (Stb. 2012, 299), zal ingeval dividend ten onrechte wordt uitgekeerd een terugbetalingsverplichting op de DGA komen te liggen.
3
In die situatie zal een financieringsovereenkomst ter zake van de rechten moeten worden
gesloten tussen het pensioenlichaam en de werkgever. In deze situatie zal een premie moeten
worden betaald die wordt vastgesteld op de waarde in het economische verkeer.
4
Deze stichtingen vallen echter niet onder het toezicht dat in de Pensioenwet is geregeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

4

algemeen maatschappelijk belang.5 Alsdan geldt voor de premiebetalingen, ook ingeval deze betrekking hebben op toekomstige loon- en
prijsstijgingen, dat deze bij de werkmaatschappij ten laste van de winst
kunnen worden gebracht, voor zover deze indexatie niet uitgaat boven 4%
per jaar (artikel 3.27, tweede lid, van de Wet IB 2001). Het zal daarbij
moeten gaan om premies die daadwerkelijk het vermogen van de
onderneming hebben verlaten.
Ingeval het pensioen eerst in intern eigen beheer wordt opgebouwd en
vervolgens wordt overgedragen aan een onafhankelijke stichting, kan het
verschil tussen de overdrachtswaarde van de pensioenrechten en de
fiscale hoogte van de pensioenverplichting onder omstandigheden ten
laste van de winst worden gebracht. Wel blijft ook in die situatie artikel
3.29 van de Wet IB 2001 gelden. De premie die op basis van de waarde in
het economische verkeer wordt berekend en betaald, kan ten laste van het
resultaat worden gebracht van de vennootschap waar de DGA in dienst is.
Echter als gevolg van de omstandigheid dat de stichting moet waarderen
met inachtneming van artikel 3.29 van de Wet IB 2001, kan het zich
voordoen dat een deel van de premie bij de stichting tot de winst moet
worden gerekend. Het deel dat tot de winst moet worden gerekend is
kortweg gelijk aan het verschil tussen ontvangen gelden en de
verplichting die moet worden berekend met inachtneming van een
rekenrente van 4% en zonder leeftijdcorrectie.
Geconstateerde knelpunten
Gelet op het voorstaande zijn de volgende knelpunten te benoemen met
betrekking tot pensioen in eigen beheer:
• De waarderings- en berekeningssystematiek is ingewikkeld. De hoogte
van de voor de fiscale winstbepaling in aanmerking te nemen
pensioendotatie wordt op basis van de actuariële grondslagen
bepaald, waardoor specialisten (actuarieeldeskundigen) zowel bij de
belastingplichtige als bij de Belastingdienst nodig zijn om die dotatie te
berekenen. Dit leidt tot hoge kosten.
• De fiscale regels in de winstsfeer voor waardering van de pensioenverplichting wijken af van de commerciële regels. De fiscale dotatie wordt
bepaald aan de hand van goed koopmansgebruik en de daarop door
de wetgever gemaakte uitzonderingen. Die uitzonderingen zien op de
te hanteren rekenrente, de leeftijdsterugstelling en de indexatielasten.
Door deze afwijkingen is de dotatie die volgens de fiscale regels kan
plaatsvinden, met name als gevolg van de thans relatief hoge
4%-rekenrente, lager dan de premie die aan een externe verzekeraar
zou moeten worden betaald. Daardoor is de fiscale waarde van de
pensioenverplichting lager dan de werkelijke waarde van de verplichting.
• Voor het opstellen van de jaarrekening kunnen kleine rechtspersonen
uitgaan van de fiscale gegevens (commercieel volgt fiscaal). Dit heeft
tot gevolg dat het eigen vermogen van die rechtspersoon hoger lijkt
dan het werkelijk is, waardoor wordt gedacht dat er ruimte is om
dividend uit te delen. In gevallen waarbij de verplichting op de balans
is opgenomen op basis van de fiscale gegevens en er dividend wordt
uitgedeeld, kan dit ertoe leiden dat het pensioen voor de toepassing
van de loonbelasting geacht wordt te zijn afgekocht en in de loonbelasting betrokken wordt.
• Bij echtscheiding kan het zo zijn dat het pensioen tegen de waarde in
het economische verkeer moet worden overgedragen aan een
verzekeraar terwijl de reserve is berekend met inachtneming van de
fiscale regels. De reserve kan dan niet toereikend zijn.
5

Artikel 10, tweede lid, van de Uitvoeringsregeling inkomstenbelasting 2001.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

5

•

•

Bij extern eigen beheer kan het zo zijn dat uitgaven bij de werkmaatschappij gedeeltelijk niet aftrekbaar zijn terwijl de ontvangsten bij het
pensioenlichaam (gedeeltelijk) in de winst worden betrokken.
Voor de heffing van loonbelasting wordt uitgegaan van de werkelijke
waarde van de aanspraak, terwijl voor de vennootschapsbelasting de
fiscale waarde uitgangspunt is. Dit kan verwarrend zijn voor
belastingplichtigen.

Mogelijkheden voor het aanpakken van de knelpunten
Een eerste mogelijkheid is om het huidige systeem ongewijzigd te laten.
In dat geval worden voornoemde knelpunten dus als een gegeven
aanvaard.
Een andere mogelijkheid is om de opbouw van pensioen in eigen beheer
geheel af te schaffen. In dat geval kunnen DGA’s hun pensioen alleen
opbouwen bij een externe verzekeraar. Deze mogelijkheid past evenwel
niet bij het tot nu toe gehanteerde uitgangspunt van een fiscale oudedagsfaciliteit waarbij premies beschikbaar blijven voor de onderneming. Dit
uitgangspunt is ook voor mij belangrijk. Om die reden zijn andere
oplossingsrichtingen onderzocht, te weten:
1. De fiscale pensioenverplichting wordt op commerciële basis
berekend (fiscaal volgt commercieel).
2. De fiscale pensioenverplichting vormt uitgangspunt voor een
herrekening van de pensioenaanspraken.
3. Het invoeren van een nieuwe vorm van een oudedagsreserve die wel
recht doet aan de oorspronkelijke uitgangspunten voor eigen beheer,
maar los komt te staan van het arbeidsrecht en de (sancties in de)
loonbelastingsfeer. Hiermee wordt het huidige systeem vervangen.
1. Fiscale waardering van de pensioenverplichting op commerciële
grondslagen (fiscaal volgt commercieel)
Bij deze oplossingsrichting wordt de pensioenverplichting fiscaal
gewaardeerd op commerciële grondslagen, zodat de verplichting
(gegeven de huidige rentestand) wordt verhoogd. Dit zou betekenen dat
de in de wet gemaakte uitzonderingen op goed koopmansgebruik worden
teruggenomen. Er kan derhalve wel rekening worden gehouden met de
disconteringsvoet die ook door levensverzekeraars wordt gehanteerd. Ook
kan rekening worden gehouden met toekomstige loon- en prijsstijgingen
en leeftijdsterugstellingen. Er zal echter nog steeds op grond van goed
koopmansgebruik geen rekening kunnen worden gehouden met de
eventuele kosten- en winstopslagen die door een externe verzekeraar
worden gehanteerd.
Deze oplossingsrichting komt tegemoet aan een aantal van de knelpunten.
Voordeel is dat het verschil tussen de commerciële waardering en de
fiscale waardering verdwijnt. Dit leidt ertoe dat de heffing over de winsten
die kunnen voortvloeien uit de fiscale waarderingsregels bij extern eigen
beheer tot het verleden zal behoren. Voorts zal het voor de DGA inzichtelijk zijn of er voldoende ruimte is om dividend uit te keren. Immers, op
de balans staan dan de hogere verplichting en het lagere eigen vermogen
(minder of geen uitkeerbare winstreserves). Een ander voordeel is dat
belastingplichtigen duidelijker zien op welk bedrag nog een loonbelastingclaim rust.
Deze oplossingsrichting neemt niet alle knelpunten weg. Er wordt geen
oplossing geboden voor de omstandigheid dat de berekeningen
ingewikkeld zijn.
Belangrijk punt is bovendien dat deze optie forse negatieve budgettaire
consequenties heeft. Naar het zich laat aanzien zal dit bij de huidige
rentestand een totale budgettaire derving van € 10 miljard met zich

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

6

brengen, waarvan € 950 miljoen in het eerste jaar. De fiscale hoogte van
de pensioenverplichting zal immers onder de huidige omstandigheden
fors toenemen als de fiscale waardering zou moeten plaatsvinden op
basis van commerciële uitgangspunten. In dat geval zal, als de marktrente
boven de 4% uitstijgt, zich een tegenovergesteld effect voordoen
(aangenomen dat fiscaal steeds de commerciële waarde leidend is).
Overigens geldt dat in de huidige omstandigheden regelmatig pensioenlichamen in onderdekking verkeren, omdat de activa waarin de gereserveerde pensioengelden zijn belegd niet voldoende zijn. De onderdekking
zal bij een keuze voor deze oplossingsrichting alleen maar duidelijker
worden, omdat de fiscale waarde van de pensioenverplichting hoger
wordt terwijl de waarde van de activa vanzelfsprekend ongewijzigd blijft.
Voor deze oplossingsrichting geldt dus kort gezegd dat sommige maar
niet alle knelpunten worden weggenomen en dat zij onaanvaardbare
negatieve budgettaire consequenties heeft.
2.Fiscale pensioenverplichting vormt uitgangspunt voor herrekening van
de pensioenaanspraken
Een tweede oplossingsrichting is dat de DGA de mogelijkheid wordt
geboden om op basis van de huidige fiscale waarde van de pensioenverplichting de hoogte van het toegezegde pensioen te herrekenen. Met
andere woorden het pensioen mag tijdens de rit (eenmalig) worden
afgestemd op de hoogte van de fiscale waarde van de pensioenverplichting («afstempeling»), zonder dat dit zou leiden tot consequenties
voor de heffing van loonbelasting. In deze situatie wordt de vennootschap
als het ware deels van een verplichting bevrijd. Zij kent dan een lagere
pensioenuitkering toe. Voordeel is dat direct na afstempeling de fiscale
waarde en de commerciële waarde van de pensioenverplichting aan
elkaar gelijk zijn. Ook voor de heffing van loonbelasting kan dan worden
uitgegaan van deze waarde. Verder kan dan ook voor het dividendbeleid
van deze fiscale waarde worden uitgegaan.
Nadeel van deze oplossingsrichting is dat slechts een tijdelijke oplossing
wordt geboden omdat vervolgens bij de berekening van de dotatie van de
volgende jaren wederom verschillen kunnen ontstaan tussen de commerciële en fiscale waarde. Immers, op basis van de huidige regels zal alsdan
de dotatie aan de pensioenverplichting weer moeten worden berekend. Er
wordt slechts uitgegaan van een lager pensioen. Aangezien de pensioenrechten die reeds zijn opgebouwd op basis van de arbeidsrechtelijke
overeenkomst voor het verleden niet zonder meer mogen worden
gewijzigd, zullen de pensioengerechtigden bij zo’n exercitie moeten
meetekenen. Aangezien er geen extra dotaties plaatsvinden, zal het
budgettaire gevolg minder groot zijn dan bij het vaststellen van de fiscale
waarde van de pensioenverplichting op de commerciële waarde. Wel leidt
deze oplossingsrichting tot een eenmalige omzetting van een latente
loonbelastingclaim in een vennootschapsbelastingclaim en een inkomstenbelastingclaim (aanmerkelijk belang). Ook dat kan budgettaire
implicaties hebben.
Voor deze oplossingsrichting geldt dus kort gezegd dat slechts tijdelijk en
niet structureel een oplossing wordt geboden voor enkele knelpunten die
samenhangen met het verschil tussen het systeem voor fiscale
waardering en dat voor commerciële waardering.
Dit tijdelijke effect zou wellicht kunnen worden gemitigeerd door na de
afwaardering van de pensioenverplichting de werkgever en de werknemer
te verplichten over te stappen op het DC-systeem, maar dat leidt weer tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

7

andere problemen. De afgewaardeerde verplichting vormt op dat moment
de beschikbare premie. Nog afgezien van de vraag in hoeverre het
DC-systeem met het beleggen van de premie in de onderneming binnen
eigen beheer past, lijken dan in elk geval (nadere) wettelijke voorzieningen
nodig. Zo is kenmerk van opbouw binnen een beschikbarepremieregeling
dat jaarlijks zal moeten worden weergegeven waarin de premies zijn
belegd en hoe hoog het rendement is op de premies. Juist dit
uitgangspunt levert problemen op bij een eigenbeheersituatie. Ingeval de
premies worden belegd in de onderneming zal het in veel gevallen (zeer)
lastig zijn om te bepalen hoe hoog het daarmee te behalen en behaalde
rendement precies is (en hoe hoog de beschikbare premie zou moeten
zijn). Gedacht kan worden aan het werkelijke rendement van de onderneming. Dit kan echter zeer fluctueren. Deze systematiek lijkt bij intern
eigen beheer derhalve alleen praktisch toepasbaar indien, in aanvulling op
het DC-systeem, een jaarlijkse oprenting van de premies met een vast
percentage wordt voorgeschreven. Een dergelijk vast percentage kan
afwijken van het door de vennootschap daadwerkelijk behaalde
rendement. Stel een rendement van X% wordt vastgesteld, en het
rendement wordt niet gehaald dan zal dit leiden tot een aftrekbaar verlies
voor de vennootschap. Daarnaast kan de vraag opkomen wat een
voorgeschreven vast percentage betekent voor de waardering van de
pensioenaanspraken en de mogelijkheid om dividenden uit te keren in de
situatie waarin niet duidelijk is of ook daadwerkelijk een dergelijk
rendement zal worden behaald. Hierdoor is het dan de vraag of deze optie
de gewenste duidelijkheid oplevert over de mogelijkheid om dividend uit
te delen (alsmede over de vraag of een uitdeling dan als een afkoop zou
kunnen worden gezien). Bij de vaststelling van het rendement zullen
verder ook budgettaire aspecten een rol (moeten) spelen. Een te laag vast
percentage zal een beperking inhouden van de mogelijkheden tot
pensioenopbouw.
Voorts geldt dat er in het kader van de winstbepaling jaarlijks moet
worden bepaald hoe hoog de beschikbare premie is. Zou hiervoor
aangesloten worden bij de staffels die worden gehanteerd bij beschikbarepremieregelingen van werknemers, niet zijnde DGA’s, dan zou dit tot
hogere pensioenpremies en dus een substantiële budgettaire derving
leiden ten opzichte van de huidige situatie. Om de beschikbare premie
niet hoger te laten zijn dan de premies die onder de huidige situatie in
aftrek kunnen komen, zouden voor de DGA aparte staffels moeten worden
vastgesteld (uitgaande van de huidige uitgangspunten die bij de pensioenopbouw van een DGA worden gehanteerd).
Ten slotte zal op de pensioeningangsdatum voor het door middel van dit
DC-systeem opgebouwde kapitaal een marktconforme pensioenuitkering
bepaald moeten worden. De uitkeringsverplichting, die op dat moment
ontstaat, dient vervolgens fiscaal te worden gewaardeerd met inachtneming van een rekenrente van ten minste 4% (artikel 3.29 van de Wet IB
2001). Onder omstandigheden kan dit leiden tot een gedeeltelijke vrijval
van de uitkeringsverplichting, hetgeen een bestaand knelpunt is en in
zoverre niets oplost.
Het invoeren van een dergelijk systeem specifiek voor eigen beheer (en
zonder uitstralingseffecten naar andere gebieden), naast de al bestaande
mogelijkheden, zou ten slotte kunnen leiden tot een verdere complicering
van het systeem met daaraan verbonden uitvoeringskosten voor de
Belastingdienst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

8

3. Een geheel nieuw systeem: een fiscale pensioenreserve voor de oude
dag
Binnen het huidige systeem, waarbij de toezegging in de loonheffingensfeer centraal staat, lijkt het gelet op het voorgaande niet eenvoudig om
aan de gesignaleerde knelpunten tegemoet te komen. Een andere
oplossingsrichting is om het huidige systeem van het opbouwen van
pensioenaanspraken in eigen beheer te vervangen door, met inachtneming van de budgettaire mogelijkheden, te voorzien in de mogelijkheid
om op een minder gecompliceerde en meer inzichtelijke wijze fiscaal te
reserveren voor de oude dag. Daarbij is als uitgangspunt gekozen dat de
gelden beschikbaar moeten blijven voor de financiering van de onderneming en dat de gelden bij het bereiken van de pensioengerechtigde
leeftijd ook daadwerkelijk worden aangewend ten behoeve van de oude
dag. Voorts zou het systeem zodanig eenvoudiger moeten worden dat
actuariële berekeningen achterwege kunnen blijven. Om dit te bereiken
zou het huidige systeem moeten worden vervangen.
De DGA wordt in dat geval elk jaar opnieuw twee keuzes geboden: (i) het
pensioen wordt bij een externe professionele verzekeraar ondergebracht,
of (ii) er worden geen pensioenrechten opgebouwd maar er kan ten
behoeve van de oude dag ten laste van de fiscale winst een reserve
worden gevormd.
Voor dit laatste – nieuwe – systeem zou het volgende kunnen gelden.
Gelet op de hiervoor genoemde uitgangspunten kan de fiscale reserve
voor de oude dag van de DGA alleen worden gevormd door de vennootschap waarin de materiële onderneming wordt gedreven. Deze vennootschap wordt de mogelijkheid geboden om jaarlijks te doteren mits er dat
jaar winst is. Ingeval er geen winst in dat jaar gemaakt wordt, kan er niet
worden gedoteerd. De hoogte van de jaarlijkse dotatie aan de reserve
bedraagt maximaal een bepaald bedrag doch ten hoogste een percentage
van de jaarwinst.6
Om het systeem overzichtelijk en eenvoudig te houden, kan worden
overwogen inhaaldotaties niet mogelijk te maken. Dit zou tot gevolg
hebben dat in een jaar waarin wel voldoende winst is behaald, geen
inhaaldotaties mogelijk zijn over voorgaande jaren waarin niet of minder
dan het maximum is gedoteerd vanwege een te geringe winst. Dit zou
passen in de hiervoor gegeven gedachte dat er geen pensioenrechten
worden opgebouwd, maar wel de geldmiddelen voor de vennootschap
beschikbaar blijven. Gevolg is dat een vennootschap met zeer wisselende
winsten een lagere reserve zal opbouwen. Aan de andere kant brengt het
niet doteren over een verliesjaar met zich mee dat geen extracomptabele
jaaroverschrijdende overzichten hoeven te worden bijgehouden.
Bij deze variant zal voor zover nodig worden geregeld dat er geen sprake
is van een (pensioen)aanspraak in de zin van de loonbelasting. Daarmee
wordt geregeld dat op het bedrag van de reserve geen loonbelastingclaim
rust.
Op het moment waarop de AOW-gerechtigde leeftijd wordt bereikt (of –
als dat eerder is – het moment waarop gestopt wordt met werken, sprake
is van overlijden, dan wel er geen materiële onderneming meer wordt
gedreven door het lichaam, of bijvoorbeeld de aandelen in de vennootschap worden verkocht) valt de reserve vrij ten bate van de winst. Deze
vrijval kan worden voorkomen door met de gereserveerde middelen een
6

Wel zal in een mechanisme worden voorzien waarbij de mogelijkheid om een premie voor een
lijfrente in aftrek te brengen voor de heffing van inkomstenbelasting zal worden beïnvloed door
de dotatie aan de fiscale reserve.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

9

lijfrente ten behoeve van de DGA aan te kopen, of in geval van diens
overlijden diens nabestaanden. Het kan hierbij gaan om een lijfrente in de
vorm van een verzekering of een bankspaarproduct (geblokkeerde
spaarrekening of geblokkeerd beleggingsrecht). Indien geen lijfrente
wordt aangekocht zal een revisierente over de belaste vrijval worden
berekend.
Ingeval zich een verplaatsing van de feitelijke leiding van de vennootschap voordoet zal de reserve onder de zogeheten exitheffingen vallen.
Dit heeft tot gevolg dat de reserve in de heffing wordt begrepen en uitstel
van betaling wordt gegeven ter hoogte van het verschuldigde bedrag.
Gaat de DGA vervolgens over tot het onderbrengen van de reserve bij een
externe verzekeraar dan zal de aanslag voor dat gedeelte vervallen.
In het hiervoor geschetste systeem is als gezegd de faciliteit voor de oude
dag «in eigen beheer» fiscaal van aard en is geen sprake van een
arbeidsrechtelijke pensioenaanspraak. Dit betekent dat bij echtscheiding
de partner geen aanspraak kan maken op (directe) verdeling van de
reserve. Dit is een verschil met de huidige situatie. Het betekent ook dat
eerdergenoemd knelpunt dat bij echtscheiding het overdragen van
pensioen aan een verzekeraar de continuïteit van de onderneming in
gevaar kan brengen, zich dan niet voordoet.
Gevolgen nieuw systeem
•

•

•

•

•
•

•

•

De jaarlijkse dotaties zijn afhankelijk van de hoogte van de winst van
de vennootschap. De dotatie is derhalve niet meer afhankelijk van een
doelvermogen dat moet worden berekend en waarvan de dotaties
thans afhankelijk zijn. De dotatie wordt dan ook niet opgerent. De
ingewikkelde actuariële berekeningen kunnen achterwege blijven voor
zowel de Belastingdienst als de belastingplichtige. Er behoeft namelijk
niet te worden geïndexeerd en de jaarlijkse dotaties behoeven niet
berekend te worden op basis van de actuariële methode. Hierdoor zijn
eveneens de verschillen tussen de fiscale en commerciële waardering
opgelost aangezien deze zich niet meer zullen voordoen.
De reserve zal alleen bestaan uit de jaarlijkse dotaties, er vindt geen
oprenting plaats over deze reserve en de reserve is geen doelvermogen in de zin van een pensioenregeling.
De reserve wordt opgebouwd bij de materiële onderneming of een
lichaam dat tot de fiscale eenheid behoort; dit heeft tot gevolg dat de
pensioenvennootschap die zich buiten de fiscale eenheid bevindt haar
bestaansrecht verliest.
De band tussen de vennootschapsbelasting en de loonbelasting wordt
doorbroken. Er is derhalve geen sprake meer van een aanspraak die
wordt vastgesteld op de waarde in het economische verkeer van de
opgebouwde pensioenrechten.
In geval van echtscheiding zijn er met betrekking tot de reserve geen
consequenties voor de vennootschap waarin de reserve is gevormd.
Uiterlijk als de DGA de AOW-gerechtigde leeftijd bereikt, zullen de
gelden de onderneming moeten verlaten, omdat er dan een lijfrente
mee moet worden aangekocht.
De heffing over het bedrag van de reserve wordt veiliggesteld doordat
heffing van vennootschapsbelasting, vermeerderd met revisierente, zal
plaatsvinden ingeval met de gereserveerde gelden geen lijfrente wordt
aangekocht. Ingeval de feitelijke leiding van de vennootschap wordt
verplaatst, valt de reserve onder de exitheffingen waardoor de
heffingrechten eveneens zijn veiliggesteld.
Doordat er geen verschillen zijn tussen de commerciële en fiscale
waardering van de reserve, zal eenvoudiger kunnen worden vastgesteld of, en tot welke hoogte, dividenden kunnen worden uitgedeeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

10

•

Ook hier geldt dat deze oplossingsrichting leidt tot een eenmalige
omzetting van een loonbelastingclaim in een vennootschapsbelastingclaim en een inkomstenbelastingclaim (aanmerkelijk belang) hetgeen
budgettaire implicaties kan hebben.

Overgangsrecht
Indien wordt gekozen voor een systeem waarbij voor de oude dag wordt
gereserveerd door middel van een fiscale reserve, dan zal bezien dienen
te worden op welke wijze door middel van overgangsrecht huidige
rechten op soepele wijze kunnen worden omgezet, waarbij bij voorkeur
ook voor reeds opgebouwde pensioenrechten kan worden tegemoetgekomen aan de gesignaleerde knelpunten.
Mogelijkheid bieden van pensioenopbouw bij een onafhankelijke
stichting?
Zoals hiervoor opgemerkt, wordt ook bij invoering van het nieuwe
systeem aan de DGA de mogelijkheid geboden om, net zoals onder het
huidige regime het geval is, pensioen op te bouwen bij een professionele
verzekeraar. De vraag is of ook de mogelijkheid zou moeten blijven
bestaan om pensioen op te bouwen bij een onafhankelijke pensioenstichting.
Vanuit de gedachte dat de premies worden betaald aan een onafhankelijke
stichting, en de stichting de ontvangen gelden vervolgens niet of slechts
beperkt mag teruglenen aan de werkmaatschappij, zou deze mogelijkheid
in stand kunnen blijven. Echter, er zal wel voor moeten worden gezorgd
dat de stichting echt onafhankelijk is en ook onafhankelijk blijft. Onafhankelijk houdt in dit kader onder andere in dat er sprake moet zijn van een
onafhankelijk bestuur. Verder geldt de eis dat de (sterfte)winst wordt
aangewend ten bate van de verzekerden, een pensioenfonds met een
overeenkomstige doelstelling, of een algemeen maatschappelijk belang.
Toezicht op dergelijke stichtingen zal de nodige inspanning vereisen en
geregeld zal moeten worden waar dit toezicht zal dienen plaats te vinden.
De Belastingdienst is daartoe niet geëquipeerd.
Het laten vervallen van de mogelijkheid van pensioenopbouw bij een
onafhankelijke stichting zou een vereenvoudiging kunnen betekenen, niet
alleen in de wetgeving maar ook in de uitvoering.7
Conclusie
Om de in het eerste deel van deze brief beschreven knelpunten rond
pensioen in eigen beheer aan te pakken zijn er drie oplossingsrichtingen
onderzocht. Naar aanleiding daarvan concludeer ik op hoofdlijnen als
volgt.
De eerste variant, waarbij de fiscale pensioenverplichting op commerciële
basis wordt berekend, levert te grote negatieve budgettaire consequenties
op. De tweede variant, waarbij de fiscale pensioenverplichting
uitgangspunt vormt voor een herrekening van de pensioenaanspraken, zal
slechts tijdelijk en niet structureel een oplossing bieden. Herrekening lost
wel het acute knelpunt op dat geen dividend kan worden uitgekeerd.
Ik neig er toe te concluderen dat de derde variant, waarbij een fiscale
reserve voor de oude dag wordt geïntroduceerd die los komt te staan van
het arbeidsrecht en de (sancties in de) loonheffingsfeer, het meest
7

Bij premiebetalingen aan professionele verzekeraars wordt ervan uitgegaan dat de premie
zakelijk is, aangezien deze premie tussen onafhankelijke derden tot stand komt. Bij premiebetalingen aan een stichting als hier bedoeld, zal eerst moeten worden getoetst of de stichting
daadwerkelijk onafhankelijk is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

11

tegemoet komt aan de wens van de ondernemer om de voor de oude dag
gereserveerde gelden beschikbaar te houden voor de financiering van de
onderneming. Voorts leidt deze oplossing tot minder uitvoeringskosten
voor de Belastingdienst.
Graag zal ik met beide Kamers over deze problematiek verder in discussie
gaan.
Ontklemming fiscale oudedagsreserve en stakingslijfrenten
De fiscale oudedagsreserve (FOR) en de stakingswinstlijfrente vormen
faciliteiten in de inkomstenbelasting die ondernemers stimuleren om een
oudedagsvoorziening op te bouwen. De stakingswinstlijfrente (art. 3.129
van de Wet IB 2001) betreft de mogelijkheid een van het inkomen in box 1
aftrekbare lijfrente te bedingen als tegenprestatie voor de overdracht van
(een deel van) een onderneming. Tot de toegelaten verzekeraars waarvan
een aftrekbare stakingswinstlijfrente kan worden bedongen, behoort naast
een professionele verzekeraar of pensioenfonds een overnemende
ondernemer. Dat is een natuurlijk persoon of rechtspersoon die de
onderneming van de belastingplichtige overneemt en als (deel van de)
tegenprestatie daarvoor een lijfrenteverplichting op zich neemt.
De FOR (artikel 3.67 e.v. van de Wet IB 2001) biedt ondernemers die onder
de inkomstenbelasting vallen in feite de mogelijkheid om ten laste van het
fiscale resultaat een oudedagsvoorziening te vormen. Het gevormde
vermogen blijft binnen de onderneming in de vorm van een nog te
belasten oudedagsreserve. Doel is de mogelijkheid te creëren om te
sparen voor de oude dag onder vergelijkbare fiscale condities als voor
andere groepen belastingplichtigen (werknemers) gelden. De ondernemer
kan de FOR omzetten in een lijfrente (artikel 3.128 van de Wet IB 2001)
(hierna: FOR lijfrente); belastingheffing vindt dan plaats over de
lijfrentetermijnen.
Tijdens de Algemene financiële beschouwingen van 17 oktober 2013 heb
ik reeds aangegeven dat ik geen voorstander ben om ondernemers de
keuze te bieden om de FOR, de FOR-lijfrente dan wel de stakingslijfrente
tegen een aantrekkelijk tarief te laten opnemen, zoals het geval was bij de
levensloopregeling. Dit geldt, zoals uit het eerste deel van deze brief moge
blijken, ook voor het door de DGA opgebouwde pensioen in eigen beheer.
Ik acht het niet wenselijk dat gestimuleerd wordt dat geld dat is bestemd
voor pensionering tegen een aantrekkelijk tarief wordt opgenomen.
Het uitgangspunt van een fiscale oudedagsfaciliteit waarbij de gelden
beschikbaar blijven voor de onderneming is voor mij belangrijk. Omdat
ook voor de FOR en de stakingslijfrente geldt dat het geld voor het
pensioen van de ondernemer in de onderneming mag blijven en niet
hoeft te worden afgestort ligt ontklemming van genoemde oudedagsvoorzieningen van ondernemers wat mij betreft dan ook niet voor de hand.
Afkoopgrens kleine lijfrenten
Bij de parlementaire behandeling van het Belastingplanpakket 2014 is
gevraagd naar de mogelijkheden om de afkoopgrens van kleinere
lijfrentepolissen te verruimen, zodat het verkregen vermogen bijvoorbeeld
kan worden aangewend voor de aflossing van de eigenwoningschuld. Er
is toen door mij toegezegd dat hier in deze brief nader op zou worden
ingegaan. Omdat een verhoging van de kleine afkoopgrens vragen
oproept die spelen op meerdere beleidsterreinen (bijvoorbeeld de kleine
afkoopregeling pensioenen in de tweede pijler, de vermogenspositie van
verzekeraars en de kosten van de afkoop van een lijfrente) is meer tijd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

12

nodig om te komen tot een zorgvuldige analyse. Het kabinet streeft er
naar uw Kamers zo spoedig mogelijk maar uiterlijk voor het zomerreces
nader te informeren.
De Staatssecretaris van Financiën,
F.H.H. Weekers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 752, nr. 75

13