Rapport evaluatieonderzoek
actieplan voedselveiligheid
Definitief

September - December 2021

Uitgevoerd door:
ir. D. Exalto MCDm
R.A. Luiten MSc

d eze tek st m aak t d eze p agina p rintb aar, m aar is o nzichtb aar b ij het p rinten

copyright 2021
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze opgave mag worden vermenigvuldigd en/of
openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze
dan ook zonder voorafgaande toestemming van Trimension BV.

Inho ud so p gave

Inhoudsopgave
1

2

3

4

Managementsamenvatting
1.1 Leeswijzer

5
5

1.2

5

Beknopt overzicht resultaten evaluatieonderzoek

Inleiding
2.1 Opdrachtgever en klankbordgroep

7
7

2.2

Aanleiding evaluatieonderzoek

7

2.3

Onderzoeksvraag

7

2.4

Opzet evaluatieonderzoek

8

2.4.1
2.4.2
2.4.3
2.4.4

Documentonderzoek
Vragenlijstonderzoek
Interviews
Evaluatiesessie

8
8
9
9

Resultaten Evaluatieonderzoek
3.1 Integratie tot hoofdthema’s

11
11

3.2

Versterken zelfregulering en samenwerking in de eierketen

11

3.3

Vergroten kennisniveau over voedselveiligheid en risico’s

12

3.4

Optimaliseren samenwerking tussen toezicht/handhaving en opsporing

13

3.5

Verbeteren van het oppakken van signalen (en meldingen) zodat de kans op
grote impact van incidenten afneemt.

14

Aanbevelingen voor de agenda van de toekomst
4.1 Prioritaire aanbevelingen

16
16

4.2

17

Overige aanbevelingen

Bijlage A Betrokkenen bij evaluatieonderzoek
A.1 Leden klankbordgroep evaluatie actieplan
A.2

Deelnemers onderzoek

19
19
19

3

d eze tek st m aak t d eze p agina p rintb aar, m aar is o nzichtb aar b ij het p rinten

H o ofdstuk 1

1

M anagem entsam envatting

Managementsamenvatting

Het Actieplan Voedselveiligheid, Implementatie van de aanbevelingen van de Commissie
Sorgdrager, is opgesteld naar aanleiding van de aanbevelingen van de commissie Sorgdrager
in juni 2018 over het incident met fipronil in eieren.
De uitvoering van het actieplan is in december 2020 afgerond met de verzending van de
laatste voortgangsrapportage aan de Tweede Kamer. Het merendeel van de acties is
afgerond. De uitvoering van een aantal acties loopt nog door. Onderdeel van het actieplan
is de toezegging dat het plan wordt geëvalueerd. Dit evaluatieonderzoek heeft
plaatsgevonden in de periode september 2021 tot en december 2021 en de resultaten zijn
in dit rapport beschreven.

1.1

Leeswijzer

Hoofdstuk twee gaat in op de aanleiding, het opdrachtgeverschap en de aanpak van het
evaluatieonderzoek. In hoofdstuk drie staan de conclusies van het onderzoek beschreven en
in hoofdstuk vier staan de aanbevelingen voortkomend uit de sessie, welke als basis kunnen
dienen voor de agenda voor de toekomst.

1.2

Beknopt overzicht resultaten evaluatieonderzoek

Als belangrijkste conclusie uit het onderzoek kan worden geconstateerd dat h et uitvoeren
van het actieplan heeft gezorgd voor aanzienlijke versterking van de zelfregulering in de
eierketen. Een van de belangrijkste doelen van het actieplan was ervoor zorgen dat
voedselveiligheid topprioriteit heeft binnen de keten en bij de overheid. Het actieplan heeft
ervoor gezorgd dat dit doel is bereikt. Alle partijen zijn doordrongen van het belang van het
borgen van de voedselveiligheid, en de verantwoordelijkheid die zij als onderdeel van het
voedselveiligheidssysteem hierin hebben. De acties uit het actieplan zijn allen uitgevoerd.
Bij de uitvoering van het actieplan is een groot aantal publieke en private partijen betrokken.
In dit evaluatietraject zijn deze partijen geconsulteerd. Het evaluatietraject heeft
aangetoond dat een belangrijk aanvullend winstpunt van het actieplan de sterk verbeterde
kennis van én samenwerking met alle betrokken partijen is. Unaniem is de wens
uitgesproken om deze samenwerking “levend” te houden door elkaar regelmatig te blijven
ontmoeten op strategisch en tactisch niveau maar ook bij opleidingen, oefeningen en
trainingen. Dit helpt om over nieuwe ontwikkelingen tijdig onderling af te stemmen en kennis
te borgen bij wisseling van personeel bij betrokken partijen. Een deel van deze kennisborging
is al bereikt in de vorm van overlegstructuren, samenwerkingsovereenkomsten,
crisisdraaiboeken, planvorming en afspraken over aangepaste werkwijzen. Aandachtspunt is
het behoud en overdracht van de kennis bij personeelswijzigingen.
Ook de doelstelling om de samenwerking tussen toezicht/handhaving enerzijds en opsporing
anderzijds te verbeteren is ingevuld. De betrokken partners hebben hiervoor
overlegstructuren ingericht, afspraken gemaakt over informatie-uitwisseling en zoeken
elkaar actief op.
Aandachtspunt blijft de wijze van snel informatie kunnen delen vanuit toezicht met de sector
binnen de wettelijke kaders. Belangrijk winstpunt is dat hierover afspraken zijn vastgelegd
in een overeenkomst.

-

5

R ap port evaluatieond erzo ek actiep lan vo edselveiligheid

De kans dat incidenten zich kunnen ontwikkelen tot een voedselveiligheidscrisis is naar
verwachting afgenomen. Dit is te danken aan: het toegenomen voedselveiligheidsbewustzijn
bij alle partijen, de extra waarborgen voor de voedselveiligheidsaspecten in de keten, de
verbeterde inrichting van het meldproces in zowel de keten als bij de NVWA, waardoor snel
meldingen en signalen kunnen worden beoordeeld en opgevolgd. Aandachtspunt hierbij blijft
het verder optimaliseren van de risicogerichte beoordelingssystematiek van de NVWA voor
meldingen omdat de capaciteit bij de toezichthouders nu eenmaal beperkt is.
Het wettelijk handhavingsinstrumentarium dat ter beschikking staat aan de NVWA kan nog
verder versterkt en uitgebreid worden. Hiertoe staan al acties uit.
De lessen die geleerd zijn in de eierketen en de daaruit volgende overeenkomsten, plannen
en werkwijze zijn een bruikbare basis voor andere sectoren.

6

T rim ensio n BV

H o ofdstuk 2

2

Inleiding

2.1

Opdrachtgever en klankbordgroep

Inleid ing

De
opdrachtgevers
van
dit
evaluatieonderzoek
zijn
de
Directie
Voeding,
Gezondheidsbescherming en Preventie van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (VWS) en de Directie Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit (PAV) van het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Zij dragen de gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor de inrichting van het voedselveiligheidssysteem in Nederland.
Namens de opdrachtgevers is voor dit onderzoek een klankbordgroep opgericht met daarin
vertegenwoordigers van het Ministerie VWS, het Ministerie LNV, de NVWA en
OVONED/AVINED (eiersector). De leden van de klankbordgroep zijn in Bijlage A1
weergegeven.
De diverse elementen van het evaluatieonderzoek zijn tussentijds regelmatig afgestemd met
de leden van de klankbordgroep. Hiermee hebben we samen de voortgang en de
tussenresultaten van het onderzoek gemonitord.

2.2

Aanleiding evaluatieonderzoek

Het Actieplan Voedselveiligheid, implementatie van de aanbevelingen van de Commissie
Sorgdrager, is opgesteld naar aanleiding van de aanbevelingen van de Commissie
Sorgdrager in juni 2018 over het incident met fipronil in eieren.
Eind december 2018 heeft de Tweede Kamer het actieplan ontvangen. In het plan staan de
acties en maatregelen die door de eierketen, de NVWA en de ministeries van LNV en VWS
zijn uitgevoerd om de voedselveiligheid beter te borgen.
De Kamer heeft drie voortgangsrapportages ontvangen over de uitvoering van de acties.
De uitvoering van het actieplan is in december 2020 afgerond met de verzending van de
laatste voortgangsrapportage aan de Tweede Kamer. Het merendeel van de acties is
afgerond. De uitvoering van een aantal acties loopt nog door. Onderdeel van het actieplan
is de toezegging dat het plan wordt geëvalueerd. Dit evaluatieonderzoek heeft
plaatsgevonden in de periode september 2021 tot en december 2021 en de resultaten zijn
in dit rapport beschreven.

2.3

Onderzoeksvraag

De volgende onderzoeksvraag stond centraal:
Het evaluatieonderzoek moet inzicht geven in wat de effecten zijn van de acties die zijn
uitgevoerd. Hebben de acties geleid tot de beoogde structurele versterking van de
betreffende onderdelen in het voedselveiligheidssysteem? Wat zijn aandachtspunten en
eventueel aanvullende acties voor de toekomst? Het evaluatieonderzoek levert naast een
terugblik ook een agenda en aandachtspunten voor de toekomst op.
In het actieplan voedselveiligheid staan een groot aantal acties met een daaraan gekoppelde
inspanningsverplichting en output. De uitvoering van de acties is via de
voortgangsrapportages gemonitord, maar dit zegt nog te weinig over het beoogde effect
namelijk het structureel beter borgen van de voedselveiligheid. In de opzet en inrichting van

-

7

R ap port evaluatieond erzo ek actiep lan vo edselveiligheid

het onderzoek is hier rekening mee gehouden. Er is gekozen voor een toekomstgerichte
evaluatie waarbij vooral is onderzocht wat nog aandachtspunten zijn om het
voedselveiligheidssysteem verder te versterken.

2.4

Opzet evaluatieonderzoek

Het onderzoek bestond uit vier elementen:
1. Documentenonderzoek;
2. Vragenlijstonderzoek;
3. Interviews;
4. Evaluatiesessie.
Het documentenonderzoek was nodig om de basis te leggen voor het vragenlijstonderzoek.
Het vragenlijstonderzoek vormde vervolgens het startpunt voor de interviews. In de
evaluatiesessie zijn de resultaten met de deelnemers besproken en is een doorkijk naar de
toekomst gemaakt.

Visuele weergave evaluatieonderzoek

2.4.1 Documentonderzoek
De documentatie die voor dit evaluatieonderzoek is bestudeerd, omvat het actieplan
voedselveiligheid, inclusief de voortgangsrapportages die aan de Tweede Kamer zijn
gestuurd. Ook het rapport van de Werkgroep Versterking Zelfregulering Eiersector, dat is
geïntegreerd in het Actieplan, is bestudeerd.
In het actieplan zijn de 21 aanbevelingen van de Commissie Sorgdrager vertaald naar
concrete acties voor de betrokken partijen. In de voortgangsrapportages is beschreven hoe
de uitvoering van het actieplan heeft plaatsgevonden.

2.4.2 Vragenlijstonderzoek
Op basis van het documentonderzoek, is in overleg met de klankbordgroep een selectie
gemaakt van de uit te vragen onderwerpen voor het vragenlijstonderzoek. De volgende
vragen en stellingen zijn daarbij gehanteerd:

8

T rim ensio n BV

H o ofdstuk 2

1.

Inleid ing

Alle acties uit het actieplan voedselveiligheid zijn uitgevoerd. Kunt u aangeven waaraan
u concreet merkt dat dit tot verbeteringen voor voedselveiligheid en zelfregulering in de
eierketen heeft geleid? (outcome)

2.

IKB Ei is geaccepteerd door Ketenborging.nl en biedt goede waarborgen voor de
voedselveiligheid. Echter niet alle partijen uit de keten (onder andere de Retail en
verwerkende industrie) zijn volledig gecommitteerd aan het afnemen van producten die
komen uit een door ketenborging geaccepteerd kwaliteitssysteem. Welke aanvullende
maatregelen zouden hier positief in kunnen bijdragen?

3.

Bij de overheidspartijen en in IKB Ei, zijn goede maatregelen getroffen om voedselfraude
in de eiersector tijdig op te kunnen sporen en om hiertegen op te kunnen treden. Welke
aanvullende instrumenten, analysemethoden, afspraken en/of regelgeving kunnen
daarnaast nog bijdragen aan het voorkomen van voedselfraude?

4.

De samenwerking tussen toezicht en opsporing is goed geregeld, waaronder ook de
wisselwerking met het OM. (Score op spectrum oneens-eens + toelichting)

5.

Welke verbeteringen zouden de beoordeling en afhandeling, inclusief bestuurlijk en/of
strafrechtelijk vervolg, van signalen en meldingen door de NVWA over (mogelijk)
onveilige producten nog verder kunnen versterken?

6.

De communicatie en informatie-uitwisseling over signalen en incidenten tussen de
eiersector en de overheid zijn goed geregeld. (Score op spectrum oneens-eens +
toelichting)

7.

Wat is er in de praktijk te merken van de geplande verbetering van de stroomlijning van
het publieke toezicht op de eiersector door samenwerking tussen NVWA en COKZ
(NCAE)? Welke suggesties voor verbetering heeft u nog?

8.

De uitvoering van het actieplan voedselveiligheid is een uitgebreide aanpak van een
probleem dat is blootgelegd door de Fipronil-crisis. Hieronder valt, naast het uitvoeren
van de beschreven acties, ook de periodieke verantwoording naar bestuur en de kamer,
en een lange looptijd van ongeveer 2 jaar waarin ook nog diverse personele wisselingen
hebben plaatsgevonden. In hoeverre is de keuze voor deze aanpak de juiste geweest en
in hoeverre zijn de lessons learned tijdens het uitvoeren van dit project geborgd in uw
organisatie?

9.

Wat heeft het actieplan Voedselveiligheid juist wel en nog niet gebracht en waar hoort
wat u betreft nu nog de prioriteit bij te liggen?

12 respondenten hebben, namens hun organisaties, de vragenlijst ingevuld.

2.4.3 Interviews
De volgende stap in het onderzoek was het houden van 17 online interviews met personen
betrokken bij de uitvoering van (het actieplan) voedselveiligheid, bedoeld om de beschikbaar
gekomen informatie uit het documentonderzoek en de vragenlijsten verder te verdiepen en
verbreden. In bijlage A2 staan de namen van de personen die betrokken zijn bij het
evaluatieonderzoek. De interviews zijn gehouden in de periode 15 september tot en 15
oktober 2021.

2.4.4 Evaluatiesessie
Op 22 november 2021 vond, in verband met de maatregelen rondom Covid-19, een online
sessie plaats met als genodigden dezelfde groep vertegenwoordigers als van de interviews.
In deze sessie is een terugkoppeling gegeven van de resultaten van het vragenlijstonderzoek
en de interviews. Daarna hebben de deelnemers in deelgroepen nagedacht over mogelijke
vervolgthema’s die opgepakt kunnen of moeten worden nu het actieplan uitgevoerd is. Deze
suggesties zijn direct vastgelegd ten behoeve van deze rapportage.
De tijdens dit onderzoek verkregen informatie bestaat uit feitelijke informatie en uit
meningen van de betrokkenen. Om de informatie zo veel mogelijk te valideren is de

-

9

R ap port evaluatieond erzo ek actiep lan vo edselveiligheid

informatie waar mogelijk vergeleken met aantoonbare resultaten. Waar geen voldoende
vergelijking met aantoonbare resultaten mogelijk was, is de overgebleven informatie –
voornamelijk meningen – via kruisreferentie gevalideerd.

10

T rim ensio n BV

H o ofdstuk 3

3

Resultaten Evaluatieonderzoek

3.1

Integratie tot hoofdthema’s

R esultaten Evaluatieond erzo ek

In het actieplan zijn per aanbeveling van de commissie Sorgdrager, acties geformuleerd.
Tijdens het onderzoek bleek dat de 21 aanbevelingen uit het actieplan, deels onderling
gerelateerd zijn en elkaar beïnvloeden. De resultaten onder deze 21 aanbevelingen los van
elkaar beschouwen zou aan deze onderlinge verbondenheid te weinig recht doen. De
resultaten zijn samengebracht onder deze vier samenhangende hoofdthema’s:

In de volgende paragrafen staan de resultaten van het onderzoek weergegeven en in
hoofdstuk vier staan de aanbevelingen voor het vervolg voortkomend uit het onderzoek en
met name de sessie beschreven. De resultaten bevatten een kop met de verkorte conclusie
die wij hebben getrokken en daaronder de verdere onderbouwing bestaande uit feitelijke
informatie, bevindingen en meningen die in het onderzoek zijn opgehaald.

3.2

Versterken zelfregulering en samenwerking in de eierketen

Het uitvoeren van het actieplan heeft gezorgd voor aanzienlijke versterking van de
zelfregulering in de keten en aanscherping van de verantwoordelijkheidsverdeling
tussen (overheids)partijen.
• Uit het evaluatieonderzoek en de feedback van betrokkenen blijkt dat het actieplan
heeft geleid tot een versterking van de zelfregulering in de eierketen. Belangrijk
hierin is de versterking van het kwaliteitssysteem van IKB Ei, wat als een uitstekende
basis wordt gezien voor bewaken van onder meer de voedselveiligheid van broedei
tot winkelschap. Dit omdat dit kwaliteitssysteem duidelijkheid geeft aan alle
betrokkenen in de keten op welke wijze de elementen met betrekking tot de
voedselveiligheid gemonitord en nageleefd moeten worden.
• Het uitvoeren van het actieplan en de daaruit volgende verbeteringen in
kwaliteitssysteem hebben de verantwoordelijkheden van iedere betrokken partij in
de eierketen en de verantwoordelijkheid van de andere (overheids)partijen
duidelijker gemaakt. Hierdoor kan elke betrokkene de eigen verantwoordelijkheid
nemen.
• Door de toegenomen duidelijkheid is de sector zelf ook meer bewust geworden van
het gegeven dat ze een verantwoordelijkheid hebben als het gaat om het bewaken
van de voedselveiligheid. De sector zelf is daarom doorlopend actief en preventief

-

11

R ap port evaluatieond erzo ek actiep lan vo edselveiligheid

•
•

•

bezig in het kader van de voedselveiligheid, bijvoorbeeld via het Programma
Monitoring Kritische Stoffen IKB Ei, de jaarlijkse uitvoering van de fraude en
kwetsbaarheidsanalyse en het Meldpunt IKB.
Wat gezien wordt als een belangrijke stap voorwaarts is het opzetten en uitvoeren
van het programma Monitoring Kritische Stoffen IKB Ei.
Ook de samenwerking gericht op het versterken van de zelfregulering tussen de
ministeries, toezicht en de sector zelf is verbeterd waardoor iedereen elkaar scherp
kan houden.
De successen bereikt in deze sector zijn een voorbeeld voor andere sectoren waar
eveneens een versterkte aandacht voor zelfregulering gewenst is.

Afspraken tussen sector en CBL/FNLI over het stimuleren van de afname van
producten van door ketenborging.nl geaccepteerde kwaliteitssystemen hebben nog
geen effect.
• Bij de uitvoering van het actieplan zijn door CBL en FNLI toezeggingen gedaan dat
ze zouden stimuleren dat hun leden producten (zoals eieren) zouden afnemen bij
producenten die afkomstig zijn van de geaccepteerde kwaliteitssystemen op
ketenborging.nl (WVZE Rapportage). Dit heeft nog niet geresulteerd in het gewenste
resultaat in de eiersector. CBL en FNLI geven hierbij aan dat zij als
koepelorganisaties geen mogelijkheid zien om dit verder af te dwingen.
• Daar komt bij dat de website ketenborging.nl beperkt gebruikersvriendelijk is en
daarmee ook niet uitnodigt om deze te bezoeken als lid van CBL of FNLI. Verzoeken
om verbetering van de website zijn nog niet opgepakt.
Behoefte om te onderzoeken of toezicht verder vereenvoudigd kan w orden in een
zichzelf regulerende sector.
• De toezichtfrequentie door COKZ voor leg eindbedrijven die niet deelnemen aan het
kwaliteitssysteem IKB Ei is verhoogd van 1x per 3 jaar naar 1x per 2 jaar. Dit is
gebeurd nadat het kwaliteitssysteem IKB Ei is geaccepteerd op ketenborging.nl. Dit
impliceert dat minder toezichtcapaciteit nodig is voor een zichzelf regulerende
sector.
• Enkele betrokkenen in het onderzoek suggereren dat het een optie is om het publieke
toezicht op een goed zelfregulerende sector verder te vereenvoudigen en nog meer
risicogericht in te steken.
• Dit betekent zoeken naar een optimale balans tussen zelfregulering en
toezichtintensiteit. Dit kan mogelijk ook een bijdrage leveren aan het verder belonen
van een zich goed zelfregulerende sector door middel van ketenborging.nl.

3.3

Vergroten kennisniveau over voedselveiligheid en risico’s

De bij het uitvoeren van het actieplan opgedane kennis is goed geborgd. Maar
wisselingen van personeel is een aandachtspunt.
• Een belangrijke deel van de ontwikkeling en opgedane kennis is expliciet geborgd in
de crisisdraaiboeken, aangescherpte verantwoordelijkheidsverdeling, nieuwe
samenwerkingsvormen en samenwerkingsovereenkomsten.
• Bij de NVWA en de departementen, is tijdens en na de uitvoering van het actieplan
sprake geweest van wisseling van personeel. Dit betekent dat daar een risico van
verlies van kennis optreedt.
Kennisbronnen zijn door IKB ei toegankelijk gemaakt voor de sector.
• Informatiebronnen, zoals het serviceloket en websites, zijn goed vindbaar door de
sector en worden dan ook geraadpleegd. De beschikbare kennis en informatie is
daarmee goed vastgelegd en toegankelijk gemaakt.

12

T rim ensio n BV

H o ofdstuk 3

•

•

R esultaten Evaluatieond erzo ek

De nieuwsbrief IKB Ei is een belangrijk hulpmiddel om actief informatie over
ontwikkelingen te delen met de sector. De informatie uit de nieuwsbrief wordt
daarnaast actief gedeeld met de vakbladen en toezichthouders. Het verdient nog wel
de aandacht om kritisch te kijken naar de aard van de gedeelde informatie, omdat
dit andere doelgroepen betreft dan de sector zelf.
Het delen van best practices met betrekking tot het bewaken van de
voedselveiligheid in de sector (en eventueel ook met andere sectoren) en de keten
is nog iets waar winst te behalen is.

Het NVWA-ketenoverleg is een goede manier om informatie met alle betrokkenen
uit de keten te delen en vice versa, maar hier is nog winst te behalen.
• In het ketenoverleg van de NVWA en COKZ met de eiersector worden relevante
ontwikkelingen met betrekking tot de voedselveiligheid gedeeld. Dit overleg vindt
twee keer per jaar plaats.
• Een aandachtspunt is dat de neiging bestaat om buiten het ketenoverleg niet actief
informatie te delen. Hierdoor duurt het soms wat langer om relevante informatie te
delen.
• Binnen de ‘verwerkende industrie’ zijn volgens de FNLI duizenden (soms heel) kleine
bedrijven die niet zijn aangesloten bij FNLI. Deze partijen zijn lastiger te bereiken
met de voor hen relevante informatie met betrekking tot de voedselveiligheid.

3.4

Optimaliseren samenwerking tussen toezicht/handhaving
en opsporing

Goede samenwerkingsstructuren opgezet tussen toezichthouders en opsporing .
• De samenwerking tussen COKZ en NVWA is verbeterd, waardoor de kennis en
ervaring over de naleving in de sector ook beter afgestemd wordt. De onderlinge
kennisdeling en opleiding is opgestart, maar door de restricties rondom Corona is
gezamenlijk optrekken tijdens werkzaamheden nog niet volledig van de grond
gekomen.
• Het selectieoverleg tussen beleid, toezicht/handhaving en opsporing functioneert
goed. Betrokken partijen houden elkaar goed op de hoogte van zaken. Het OM legt
zo mogelijk zaken gericht terug bij de toezichthouder om te laten beoordelen dan
wel in te grijpen als zich een acuut voedselveiligheidsrisico voordoet.
• Ondanks dat er afspraken zijn gemaakt in een overeenkomst om snel informatie te
delen vanuit de NVWA met de sector heeft de sector de wens om sneller informatie
van het OM, zo mogelijk ook rechtstreeks, te krijgen om beter zelf te kunnen
optreden in het kader van zelfregulering. Mede omdat de sector werkt met verse
producten die snel in omloop gebracht moeten worden. Het OM deelt momenteel
echter alleen informatie met de NVWA. De NVWA kan dit met de sector delen. Dit
vergt een goede afweging tussen snelheid van optreden en zorgvuldigheid in het
kader van lopende onderzoeken en eventuele strafzaken. Ook hier speelt een juiste
toepassing van de AVG en de WPG een rol.
• Het over de grenzen van bestuursrecht en strafrecht delen van informatie en kennis
is verbeterd. De kennis van BOA’s ten aanzien van strafrecht is toegenomen. Dit
helpt ook om beter te kunnen kiezen in de wijze van optreden.
• Het opleiden en vakbekwaam houden van BOA’s en toezichthouders met betrekking
tot strafrecht is nog wel een aandachtspunt waar nog extra op ingezet mag worden.
• Het delen van informatie van opsporing naar toezicht dus van de Wet Politiegegevens
(WPG) naar de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) lijkt voldoende
wettelijke gronden te kennen. Daarentegen lijkt het delen van informatie van
toezicht met opsporing (AVG->WPG) complexer te liggen en met de komst van de
AVG nóg lastiger te zijn geworden. De AVG schrijft onvoldoende duidelijk voor wat

-

13

R ap port evaluatieond erzo ek actiep lan vo edselveiligheid

•

•

•

er mogelijk is qua informatie-uitwisseling van AVG naar WPG binnen één en dezelfde
organisatie. Beide wetten sluiten elkaar wederzijds uit. De enige grond die er nu lijkt
te zijn (gesteld door privacy juristen) is die van het vorderen van informatie.
Bovendien is het vorderen van informatie in het proces van verzamelen en opwerken
van signalen en analyse niet altijd mogelijk. De experts met de juiste kennis om met
deze issues om te gaan zijn schaars. De IOD en het OM zijn met elkaar in overleg
om hierin meer duidelijkheid te kunnen verschaffen.
Ook de IOD en het OM weten elkaar beter te vinden, wat de samenwerking ten goede
komt. Het selectie-overleg OM- IOD is een van de schakelpunten geworden tussen
de NVWA toezichthouders en het OM.
Het fraude expertiseknooppunt (FEK) is ook een voorbeeld van goede samenwerking.
Met het FEK is de NVWA in staat snel, doelmatig en integraal handhavend optreden
wanneer een urgent signaal hierom vraagt. Het eerste doel van een FEK-zaak is het
stoppen van een overtreding en ter plaatse te onderzoeken wat er gaande is. De
kracht van het FEK is dat er snel en gezamenlijk opgetreden kan worden op basis
van de Wet Economische Delicten (WED) en er niet eerst allerlei procedures gevolgd
moeten worden.
De behoefte is uitgesproken om de gemaakte afspraken en samenwerking tussen
toezichthouders en opsporing periodiek te evalueren. Dit in het kader van continu
verbeteren van de gemaakte afspraken en werkwijze. Voor de evaluatie van
afspraken tussen het COKZ en de NVWA is al een evaluatiesystematiek afgesproken.

Het belang van voedselveiligheid wordt goed ingezien.
• Alertheid over het goed borgen van voedselveiligheid is bij alle betrokkenen bij
toezicht/handhaving en opsporing beter voor het voetlicht gekomen door de acties
uit het actieplan. Het bewustzijn is gegroeid.

3.5

Verbeteren van het oppakken van signalen (en meldingen)
zodat de kans op grote impact van incidenten afneemt.

Het oppakken van signalen is versterkt door de acties uit het actieplan.
• Het bewustzijn in de keten met betrekking tot verantwoordelijkheid voor
voedselveiligheid en de noodzaak om tijdig signalen van non-conformiteit door te
geven heeft ervoor gezorgd dat signalen en meldingen vaker en beter doorkomen.
• Dit geldt ook voor signalen vanuit het OM naar de toezichthouder, als dit voor de
voedselveiligheid van belang lijkt.
• De versterking van de meldkamer bij de NVWA met specialisten die kennis van het
werkveld hebben is een stap vooruit. Het moet daarmee beter mogelijk worden om
signalen te filteren op risico. Hierdoor kan sneller gereageerd worden op de urgente
risicosignalen.
• Een vraag die nog beantwoord moet worden is of deze risicogerichte
beoordelingssystematiek nu voldoende werkt.
• Het aantal meldingen dat bij de NVWA binnenkomt is groot. Niet op alle meldingen
kan snel gereageerd worden. IKB Ei heeft aangeboden om hier meer in te kunnen
betekenen, maar kan dat alleen in relatie tot deelnemers aan IKB Ei. Het moet nog
onderzocht worden wat hierin haalbaar is en hoe ver hierin gegaan kan worden.
• De aanpak van meldingen rond voedselfraude maakt onderscheid in direct gevaar
voor de voedselveiligheid en indirect gevaar (zoals ondermijning vertrouwen). Dit
helpt om de beperkt beschikbare capaciteit gerichter in te zetten. Aandachtspunt is
het meewegen van het consumentenvertrouwen en materiele schade.
Instrumentarium voor aanpakken van overtreders moet uitgebreid worden.
• Met de introductie van de omzet gerelateerde boete in de Warenwet is de maximale
financiële strafbedreiging in het bestuursrecht hoger komen te liggen dan in het

14

T rim ensio n BV

H o ofdstuk 3

•

R esultaten Evaluatieond erzo ek

strafrecht. De ministeries van VWS en J&V zijn van mening dat het gelijktrekken van
de maximale financiële strafbedreiging van Warenwettelijke voorschriften in de Wet
op de economische delicten (hierna: WED) met de maximale financiële
strafbedreiging in de Warenwet wenselijk is. Dit traject is voorbereid en zal door het
ministerie van Justitie en Veiligheid in procedure worden gebracht zodra er meerdere
en grotere mutaties op de rol staan.
Ook wordt door de Ministeries gekeken naar de mogelijkheden waarin de wet BIBOB
effectief gebruikt kan worden door de NVWA om malafide praktijken vroegtijdig stil
te leggen of te voorkomen.

Beter benutten van positie en kennis van schakels in de keten
• Laboratoria kunnen ook een rol spelen bij het signaleren van problemen als er
analyseresultaten zijn die indicatief zijn hiervoor. Door de laboratoria een meldplicht
voor levensmiddelen op te leggen, komt er een aanvullend instrument om na te gaan
of er zich voedselveiligheidsproblemen voordoen en of de wetgeving door de
bedrijven wordt nageleefd. VWS en LNV bereiden momenteel de invoering van de
meldplicht voor laboratoria voor.
• De verwachting is dat ook de retail een grotere rol moet kunnen vervullen in de
bewaking van de voedselveiligheid. Op welke wijze dat moet gebeuren moet nog
nader onderzocht worden. Hierbij kun je denken aan eisen die supermarkten kunnen
stellen ten aanzien van de inkoop van producten die aan de criteria van
ketenborging.nl voldoen.
• Tijdens de sessie gerefereerd aan het belastingdienst model, waarbij informatie delen
met de overheid verplicht is en automatisch verloopt. Een dergelijk model voor
voedselveiligheidsinformatie die in de keten beschikbaar is zou kunnen helpen.

-

15

R ap port evaluatieond erzo ek actiep lan vo edselveiligheid

4

Aanbevelingen voor de agenda van de toekomst

In de evaluatiesessie van 22 november 2021 heeft de groep deelnemers nagedacht over
vervolgthema’s waar de komende jaren aandacht aan besteed kan worden in het kader van
voedselveiligheid in de eierketen in het bijzonder en waar nodig in andere sectoren. In dit
hoofdstuk is een korte opsomming gegeven van die thema’s waarvan de deelnemers vonden
dat ze een hogere prioriteit hadden. In de sessie is niet gericht ingegaan op het SMART
definiëren van deze thema’s omdat hier geen tijd voor was in de verkorte online sessie. Deze
stap zal dus nog gezet moeten worden bij het opstellen van de agenda van de toekomst.

4.1

Prioritaire aanbevelingen

Elkaar blijven ontmoeten.
Een belangrijk winstpunt van het actieplan is dat de betrokken partijen elkaar intensief
ontmoetten bij de uitvoering ervan en dat dit ervoor zorgde dat men elkaar leerde kennen
en begrijpen. Nu het actieplan is afgerond is er behoefte om het elkaar blijven ontmoeten
nadrukkelijk te continueren. Onder andere door het houden van crisisoefeningen.
Poortwachtersfunctie onderzoeken.
In navolging van de suggestie in paragraaf 3.5, kan onderzocht worden op welke wijze de
retail (via ketenborging.nl) een grotere rol kunnen/moeten hebben in het bijdragen aan het
borgen van de voedselveiligheid. Hiermee wordt nog nadrukkelijker de verantwoordelijkheid
voor veilig voedsel neergelegd bij de keten. Supermarkten accepteren soms eieren die niet
aan IKB Ei of KAT voldoen, bijvoorbeeld eieren die alleen SKAL als keurmerk hebben, maar
dat borgt de voedselveiligheid niet omdat het een keurmerk is voor biologische productie.
Uitbreiding van het beschikbare instrumentarium voor toezicht/handhaving en
opsporing.
Naast het in paragraaf 3.5 genoemde traject dat uitstaat bij het ministerie van Justitie en
Veiligheid met betrekking tot de Warenwet en de Wet Economische Delicten, zal ook gekeken
moeten worden naar de Wet BIBOB en eventueel het tuchtrecht ter uitbreidin g van het
instrumentarium voor het tegengaan van moedwillige handelingen ten nadele van de
voedselveiligheid.
Omgaan met “korte ketens“ die niet of minder zelfregulerend zijn.
In de eierketen is ook sprake van zogenaamde korte ketens. Waarbij producten via een korte
weg bij de consument belanden. Als voorbeeld zijn eieren uit mobiele stallen genoemd. Deze
pluimveehouders nemen vaak niet deel aan het kwaliteitssysteem van IKB Ei, waardoor niet
of minder sprake is van zelfregulering. Het is belangrijk dat de risico’s van deze “gaten in de
keten” in kaart worden gebracht en waar nodig door de overheid worden gedicht.
Rol van IKB Ei bij het oppakken en afhandelen van meldingen.
Om de druk op de NVWA te verkleinen, als het gaat om het tijdig en effectief kunnen
reageren op meldingen en signalen, kan onderzocht worden op welke manier IKB Ei daarin
kan ondersteunen.
Werkwijze eierketen uitbreiden naar andere ketens en sectoren
Het actieplan voedselveiligheid eierketen heeft ervoor gezorgd dat een duidelijke
verbeterslag is bereikt met betrekking tot de voedselveiligheid in de eierketen. De lessen die
geleerd zijn in de eierketen en de daaruit volgende overeenkomsten, plannen en werkwijze
zijn een bruikbare basis voor andere sectoren.

16

T rim ensio n BV

H o ofdstuk 4

4.2

Aanb evelingen vo or d e agend a van d e to ek om st

Overige aanbevelingen

Naast de prioritaire aanbevelingen zijn nog andere aanbevelingen gedaan. Voor de
volledigheid van de rapportage zijn deze hieronder kort weergegeven.
Aanbeveling
Beoordelen van weesmiddelen op risico
Inkoopbeleid Retail en verwerkende industrie aanpassen
Website ketenborging.nl verbeteren
Oprichten van een kenniscentrum met externe partijen en i.s.m. de overheid
Actief up-to-date houden van een lijst met crisiscontactpersonen in de keten en
overheden
Meerwaarde van ketenborging.nl beter voor het voetlicht krijgen
Voedselveiligheid als license to produce beschouwen
Zelfregulering in de keten in relatie tot behoefte aan toezicht bij export
Balans zelfregulering en publieke toezichtintensiteit zoeken
Balans zoeken in de informatiedeling vanuit het OM met de sector en de
noodzakelijke zorgvuldigheid bij handhaving en opsporingsonderzoek

-

17

Bijlage A Betro kk enen b ij evaluatieo nd erzo ek

Bijlage A Betrokkenen bij evaluatieonderzoek
A.1

Leden klankbordgroep evaluatie actieplan

Naam

Werkzaam bij

Annemieke Hoogeveen
Pascalle de Ruyter
Yvonne Huigen

Ministerie VWS
Ministerie LNV
Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit

Janet Corsius

Ovoned/Avined

A.2

Deelnemers onderzoek

Naam

Organisatie

Interview

Sessie

Annemieke
Hoogeveen
Inge Stoelhorst
Ben Dellaert
Janet Corsius

Min. VWS team voedselveiligheid

X

X

Min. VWS team voedselveiligheid
Avined/Ovoned Secretaris
Ovoned

X
X
X

X
X
X

Aalt den Herder
Rob Boomstra
Irvin Barnard
Wim van der Sande

NVP secretaris
COBK bestuurslid
NVWA Afdelingshoofd KBC
COKZ directeur

X
X
X
X

X

Karin Nagel
Clara Hagen
Ernest Bokkers
Bertus Verbeek

COKZ manager beleid
Anevei secretaris
LTO/NOP secretaris
LTO/NOP bestuurder

X
X
X

Kees de Jong

LTO voorzitter vakgroep
Pluimveehouderij / Voorzitter Ovoned
FNLI directeur
FNLI adviseur

X
X

X

Marjolijn Sonnema
Rob de Rijck
Floor van den Bogart
Cathelijne
Schoonenberg

Min. VWS DG Volksgezondheid
OM functioneel parket
OM functioneel parket
OM functioneel parket

X
X
X
X

X
X
X

Jaap Roording
Saskia Koopman
Cees de Heer
Yvonne Huigen

NVWA Hoofd JZ
NVWA Senior adviseur JZ
NVWA CFSO
NVWA coördinerend specialistisch
inspecteur
Min. LNV MT PAV
Min. LNV beleidsmedewerker
voedselveiligheid

X

X
X

Roel Stevens

NVWA hoofd afdeling crisisbeheersing
NVWA teamleider Front
NVWA coördinerend specialist publiek
private samenwerking
NVWA directeur IOD

Marinke van
Waardenberg-te-Pest

NVWA coördinerend specialistisch
inspecteur

X

Murk Boerstra
Marloes Kneppers

Sally Hoffer
Pascalle de Ruyter
Fred de Klerk
Erik van Dinter
Hans van der A

-

X
X
X
X

X
X

X
X
X

X
X

X
X
X

X

X

19