Bureau Bartels
beleidsadvies
onderzoek

Stationsplein 69
3818 LE Amersfoort
Postbus 318
3800 AH Amersfoort
Telefoon: 033–4792020
E-mail: info@brtls.nl
www.bureaubartels.nl

GEMEENTELIJK ARMOEDE- EN SCHULDENBELEID

Eindrapport
Uitgebracht op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Amersfoort, 10 september 2014

Het auteursrecht van dit rapport ligt bij het ministerie van SZW

VOORWOORD
In opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft Bureau
Bartels medio 2014 een onderzoek uitgevoerd naar de wijze waarop gemeenten invulling
geven aan het armoede- en schuldenbeleid. Aan dit onderzoek hebben alle gemeenten in
ons land (al dan niet via een samenwerkingsverband) deelgenomen. Van de uitkomsten
van dit onderzoek wordt in deze rapportage verslag gedaan.
Op deze plaats willen we de personen bedanken die een bijdrage hebben geleverd aan
het onderzoek. Allereerst bedanken we de vertegenwoordigers van gemeenten die ons te
woord hebben gestaan en gegevens over hun beleid hebben aangereikt. Zonder hun
bereidwillige medewerking hadden we dit onderzoek niet uit kunnen voeren. Ook danken
wij de leden van de klankbordgroep voor de prettige samenwerking en hun deskundig
advies. In deze klankbordgroep zaten (in alfabetische volgorde):
 de heer J. Bannenberg (gemeente Enschede);
 de heer H. Brink (Divosa);
 de heer M.T. van den Einde (ministerie van SZW);
 mevrouw L.A. van der Graaf (sociale dienst Drechtsteden);
 mevrouw M. Hoepel (gemeente Almere, vanaf juli 2014);
 de heer F. Jansen (gemeente Den Haag);
 mevrouw M.D. Pieterse (gemeente Breda);
 mevrouw J. de Ridder (VNG);
 mevrouw L. Roossien (ministerie van SZW);
 en mevrouw V. Vos (gemeente Almere, tot juli 2014).
Wij hopen met de uitkomsten van de gemeentelijke opvraag een goed beeld te hebben
gegeven van het gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid, zoals dat medio 2014 vorm
is gegeven.

Bureau Bartels B.V.
Amersfoort

Stationsplein 69
3818 LE Amersfoort
Postbus 318
3800 AH Amersfoort
Telefoon: 033–4792020
E-mail: info@brtls.nl
www.bureaubartels.nl

INHOUD
1.

2.

3.

4.

5.

6.

INLEIDING

1

1.1 Aanleiding

1

1.2 Doelstelling van het onderzoek

1

1.3 Aanpak onderzoek

2

1.4 Leeswijzer

3

PRIORITEITEN, DOELGROEPEN, INSTRUMENTARIUM EN EFFECTIVITEIT

7

2.1 Inleiding

7

2.2 Prioriteiten armoede- en schuldenbeleid

7

2.3 Doelgroepen gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid

10

2.4 Instrumentarium

16

2.5 Effectiviteit

18

SAMENWERKING EN AFSTEMMING

21

3.1 Inleiding

21

3.2 Integrale aanpak

21

3.3 Samenwerking met externe partners

27

AANDACHT VOOR SPEERPUNTEN

31

4.1 Inleiding

31

4.2 Armoedebestrijding kinderen

31

4.3 Preventie en vroegsignalering

37

4.4 Armoede- en schuldenbestrijding werkenden/ondernemers

41

INZET EXTRA MIDDELEN ARMOEDE- EN SCHULDEN-BELEID

45

5.1 Inleiding

45

5.2 Aanwending extra middelen

45

SAMENVATTENDE CONCLUSIES

51

6.1 Inleiding

51

6.2 Samenvattende conclusies

51

1.

INLEIDING

1.1

Aanleiding

Versterking van het armoede- en schuldenbeleid vormt voor het huidige kabinet een
beleidsprioriteit. Om ‘handen en voeten’ aan deze beleidsambitie te geven heeft het
kabinet besloten om hiervoor structureel extra middelen ter beschikking te stellen. In
2013 is hiervoor 20 miljoen euro ter beschikking gesteld. In de jaren 2014 en 2015 wordt
dit verder uitgebouwd naar 80 miljoen euro respectievelijk 100 miljoen euro. Gezien het
feit dat gemeenten primair verantwoordelijk zijn voor het armoede- en schuldenbeleid zal
het leeuwendeel van deze middelen aan hen ter beschikking gesteld worden.
De extra middelen voor het gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid zijn niet strikt
‘geoormerkt’ voor bepaalde thema’s of instrumenten. Wel heeft de Staatssecretaris van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid gemeenten verzocht om bij de inzet van de extra
middelen met name accent te leggen op kinderen die onvoldoende kunnen participeren
en op het versterken van een preventieve aanpak.
Vanuit de Tweede Kamer bestaat behoefte aan inzicht in de aanwending en resultaten
van de extra middelen en, meer algemeen, in de wijze waarop gemeenten vorm en
inhoud geven aan (versterking van) hun armoede- en schuldenbeleid. Samenhangend
hiermee heeft de Tweede Kamer ook een tweetal moties aangenomen waarin de
Staatssecretaris gevraagd wordt om te inventariseren welke instrumenten en partners
gemeenten in kunnen zetten bij de bestrijding van armoede onder kinderen
respectievelijk onder werkenden. Mede naar aanleiding van deze behoeften heeft de
Staatssecretaris van SZW toegezegd dat zij in het najaar van 2014 dergelijke inzichten
aan de Tweede Kamer zal verschaffen.
Het ministerie van SZW heeft Bureau Bartels opdracht verleend om onderzoek te doen
naar de hierboven beschreven behoeften van de Tweede Kamer. In deze rapportage
doen we verslag van de bevindingen.

1.2

Doelstelling van het onderzoek

De centrale doelstelling van het onderzoek kan kort en bondig als volgt worden
geformuleerd:
Het verkrijgen van inzicht in de wijze waarop gemeenten invulling (gaan) geven aan
(versterking van) het armoede- en schuldenbeleid.
Het onderzoek was dus gericht op het bieden van inzicht in de vraag hoe gemeenten
vorm en inhoud (gaan) geven aan hun armoede- en schuldenbeleid. Daarbij was het
de bedoeling om ook enkele specifieke accenten te leggen. Zo moest het onderzoek licht
werpen op de vraag in hoeverre en op welke wijze gemeenten, mede door de extra
middelen die hiervoor beschikbaar zijn gekomen, dit beleid sinds medio 2013
geïntensiveerd hebben en/of in de komende periode gaan intensiveren. Samenhangend
hiermee diende ook vastgesteld te worden in welke mate daarbij ingezet wordt op de
speerpunten zoals die door de Staatsecretaris van SZW aangedragen zijn, namelijk

BUREAU BARTELS

1

armoedebestrijding bij kinderen en meer aandacht voor preventie. Verder moest in het
onderzoek ook aandacht besteed worden aan de moties zoals die vanuit de Tweede
Kamer ingediend zijn. Dit impliceert dat met het onderzoek ook nagegaan diende te
worden welke instrumenten en partners door gemeenten ingezet (kunnen) worden voor
armoedebestrijding onder kinderen en werkenden.
In tabel 1.1 hebben we ter illustratie een aantal belangrijke voorbeelden opgenomen van
onderwerpen die, op grond van het bovenstaande, aan de orde zijn gekomen bij het
raadplegen van gemeenten.
Tabel 1.1

Voorbeelden onderwerpen raadpleging gemeenten

Onderwerp
Prioriteiten en doelgroepen armoede- en schuldenbeleid
Inzet typen instrumenten
Aanwending en resultaten extra middelen
Intensivering armoede- en schuldenbeleid
Interne beleidsafstemming
Integrale aanpak armoede- en schuldenproblematiek
Samenwerking met externe partners
Inzet op armoedebestrijding kinderen/werkenden
Belang van vroegsignalering en preventie
Effectiviteit armoede- en schuldenbeleid
Verwachte wijzigingen armoede- en schuldenbeleid

1.3

Aanpak onderzoek

Het ministerie van SZW heeft het onderzoek eind 2013 aangekondigd richting
gemeenten. Daarbij heeft zij gemeenten ook gevraagd om de naam van een
contactpersoon aan te dragen die voor het onderzoek geraadpleegd kon worden. Begin
2014 heeft het ministerie dit laatste verzoek nog eens herhaald. Dit heeft er per saldo in
geresulteerd dat circa 90% van alle gemeenten een contactpersoon aangedragen had.
De volgende stap heeft er uit bestaan dat wij voor de resterende 50 gemeenten de
betreffende contactpersonen achterhaald hebben. Dit hebben we vooral gedaan door
telefonische contacten te leggen met de betreffende gemeenten. Uiteindelijk konden we
aldus voor alle gemeenten de relevante contactpersonen traceren.
Daarbij bleek het wel zo te zijn dat een deel van de gemeenten samenwerkt op het
gebied van het armoede- en schuldenbeleid. In totaal gaat het daarbij om 134 gemeenten
die in 42 samenwerkingsverbanden participeren. Dergelijke samenwerkingsverbanden
van gemeenten hebben één contactpersoon aangedragen. Per saldo hebben we aldus
311 verschillende contactpersonen van (samenwerkingsverbanden van) gemeenten
geconsulteerd waarmee alle gemeenten ‘afgedekt’ worden 1 . De respons op deze
gemeentelijke opvraag was dus 100%! Wat de typen gemeentelijke functionarissen
betreft die informatie hebben aangereikt, ging het in verreweg de meeste gevallen om
beleidsmedewerkers op het gebied van armoede- en/of schuldenbeleid. Bij een deel van
1

Op verzoek van de opdrachtgever hebben we gemeenten in het Caribisch gebied buiten beschouwing
gelaten.

BUREAU BARTELS

2

deze personen hebben we ook een directe collega van de contactpersoon geraadpleegd.
Dit hebben we met name gedaan in situaties waarbij de contactpersoon vooral zicht had
op het gemeentelijk armoedebeleid terwijl een andere collega beter ingevoerd was in het
gemeentelijk schuldenbeleid (of vice versa).
Het raadplegen van de gemeentelijke functionarissen heeft vooral aan de hand van
telefonische interviews plaatsgevonden. Daarbij hebben we vragen die (enig) uitzoekwerk
vergden van te voren doen toekomen aan de respondenten. In totaal heeft 87% van de
(samenwerkingsverbanden van) gemeenten (270 respondenten) deelgenomen aan een
telefonisch interview. Daarnaast hebben 28 (samenwerkingsverbanden van) gemeenten
er de voorkeur aan gegeven om de vragenlijst schriftelijk in te vullen. De overige 13
gemeenten of samenwerkingsverbanden van gemeenten hebben ervoor gekozen de
vragenlijst digitaal in te vullen.
Ten slotte merken we nog op dat we de vragenlijst, die voor het onderzoek gehanteerd is,
in nauwe samenspraak met de begeleidingscommissie ontwikkeld hebben. Naast de
opdrachtgever participeerden in deze begeleidingscommissie vertegenwoordigers van de
VNG en Divosa en enkele gemeenten.

1.4

Leeswijzer

In de navolgende hoofdstukken zullen we dus de resultaten presenteren van
verschillende vragen die aan gemeenten voorgelegd zijn over hun armoede- en
schuldenbeleid. Alvorens hier meer in detail op in te gaan merken we het volgende op. In
maart 2014 zijn er gemeenteraadsverkiezingen gehouden. Hierdoor deed zich de situatie
voor dat ten tijde van het onderzoek voor het merendeel van de gemeenten en
samenwerkingsverbanden – namelijk 59% – nog niet vaststond hoe het armoede- en
schuldenbeleid er voor de komende jaren uit zou zien. Dit omdat er in de betreffende
gemeenten geen nieuwe colleges van B&W waren gevormd dan wel omdat er door de
nieuwe colleges nog geen besluitvorming had plaatsgevonden over het te voeren
armoede- en schuldenbeleid in de periode 2014-2018. Voor deze gemeenten was in feite
het ‘lopende’ armoede- en schuldenbeleid voor de periode 2010-2014 het referentiekader
voor de beantwoording van de vragen. In het navolgende duiden we deze gemeenten
ook wel kortweg aan als gemeenten met ‘oud’ beleid.
Het voorgaande impliceert bijvoorbeeld ook dat de meerderheid van de (samenwerkingsverbanden van) gemeenten de (eventuele) ‘prikkels’ vanuit de extra middelen – en de
daarbij behorende speerpunten – nog niet verdisconteerd had in nieuw beleid. Deze
groep van gemeenten heeft de onderzoeksvragen dan ook beantwoord vanuit het
‘lopende’ armoede- en schuldenbeleid (voor de periode 2010-2014). Een minderheid van
de (samenwerkingsverbanden van) gemeenten, namelijk 41%, heeft dat kunnen doen
vanuit het ‘nieuwe’ beleid zoals dat in de komende jaren gevoerd zal worden. Deze groep
van gemeenten heeft dus wel de ‘stimulansen’ vanuit de extra middelen kunnen
verwerken in hun nieuwe armoede- en schuldenbeleid. In het vervolg van deze
rapportage duiden we deze groep van gemeenten ook wel aan als gemeenten met
‘nieuw’ beleid.

BUREAU BARTELS

3

Gezien het bovenstaande zijn we in onze analyses, daar waar zinvol en relevant,
nagegaan of zich bij de beantwoording van de diverse onderzoeksvragen verschillen
voordoen tussen gemeenten met ‘oud’ en ‘nieuw’ armoede- en schuldenbeleid. We
komen daar op diverse plaatsen in de rapportage dan ook op terug.
Verder blijkt uit het bovenstaande dat een deel van de gemeenten met buurgemeenten
(onder andere) samenwerkt op het gebied van armoede- en schuldenbestrijding. Om
kleuring aan de uitkomsten te geven maken we – naast het onderscheid tussen
gemeenten met ‘nieuw’ en ‘oud’ beleid – daar waar zinvol en relevant ook onderscheid
naar typen gemeenten. We onderscheiden de volgende drie typen gemeenten:
 G36-gemeenten;
 overige gemeenten;
 samenwerkingsverbanden.
In tabel 1.2 hebben we het aantal waarnemingen onder elk van de genoemde typen
gemeenten weergegeven. Voor elk van de typen hebben we tevens weergegeven welk
deel van hen inmiddels over nieuw beleid beschikt en welk deel het beleid nog niet
verwerkt heeft.
Tabel 1.2

Aantal waarnemingen naar type gemeente en verdeling nieuw-oud beleid

Type gemeente

Aantal
waarnemingen

Nieuw beleid

Oud beleid

G362

39

44%

56%

Overige gemeenten

230

40%

60%

Samenwerkingsverbanden

42

43%

57%

Totaal

311

41%

59%

Uit bovenstaande tabel blijkt dat de verdeling nieuw versus ‘oud’ beleid voor elk van de
drie typen gemeenten nagenoeg gelijk zijn. Verschillen in uitkomsten tussen gemeenten
met nieuw beleid en gemeenten met ‘oud’ beleid zijn dus niet te verklaren door een
oververtegenwoordiging van een bepaald type gemeente.
In de navolgende hoofdstukken worden de uitkomsten voor alle gemeenten en/of
deelsegmenten ervan gepresenteerd. De uitkomsten in de tabellen hebben betrekking op
ongewogen bevindingen. Dit houdt in dat een grote gemeente even veel gewicht in de
schaal legt als een kleine gemeente. Ook een samenwerkingsverband van gemeenten
worden als één waarneming (zonder verdere weging) meegenomen.
De opbouw van dit rapport is verder als volgt. In hoofdstuk 2 schenken we eerst
aandacht aan de inhoud, de doelgroepen, het instrumentarium en de effectiviteit van het
gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid. In hoofdstuk 3 staat het thema ‘samenwerking
en afstemming’ centraal. Daarbij zullen we enerzijds ingaan op de vraag hoe intern
2

De G36-gemeenten bestaan uit de optelsom van de G4-gemeenten en G32-gemeenten zoals de VNG deze
onderscheid. Hoewel de aanduiding ‘G32-gemeenten’ anders doet vermoeden, bestaat deze groep uit 35
gemeenten. In de loop van de tijd is dit aantal van 32 naar 35 gegroeid zonder dat daarbij de aanduiding is
gewijzigd. Onder de G36-gemeenten vallen vijf gemeenten die samenwerken met kleinere omliggende
gemeenten. Om de groep van G36-gemeenten compleet te houden en omdat de grote centrumgemeente
(G36) een belangrijk stempel drukt op het beleid van de kleinere gemeenten waarmee wordt
samengewerkt, hebben we ervoor gekozen deze gemeenten tot de G36 (en dus niet tot de samenwerkingsverbanden) te rekenen.

BUREAU BARTELS

4

binnen gemeenten het armoede- en schuldenbeleid afgestemd wordt met andere
beleidsterreinen. Anderzijds zoomen we in dit hoofdstuk in op de vraag in hoeverre en op
welke wijze gemeenten op het gebied van armoede- en schuldenbeleid samenwerken
met externe partijen.
Hoofdstuk 4 staat in het teken van specifieke speerpunten binnen het gemeentelijk
armoede- en schuldenbeleid. Aan de ene kant betreft het hier de onderwerpen waar de
Staatssecretaris van SZW aandacht voor heeft gevraagd bij de aanwending van de extra
middelen. Aan de andere kant gaat het hier om de eerder gememoreerde moties die in
de Tweede Kamer rondom het gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid ingediend zijn.
Hoofdstuk 5 staat in het teken van de inzet en resultaten van de extra middelen zoals die
door het kabinet beschikbaar zijn gesteld voor het gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid. We sluiten het rapport af met de samenvattende conclusies (hoofdstuk 6).

BUREAU BARTELS

5

BUREAU BARTELS

6

2.

PRIORITEITEN, DOELGROEPEN, INSTRUMENTARIUM EN
EFFECTIVITEIT

2.1

Inleiding

In dit hoofdstuk gaan we in op de vraag hoe gemeenten invulling geven aan hun
armoede- en schuldenbeleid. Daartoe schenken we in paragraaf 2.2 eerst aandacht aan
de prioriteiten die gemeenten in hun armoede- en schuldenbeleid stellen. Vervolgens
verleggen we in paragraaf 2.3 de aandacht naar de doelgroepen waarop gemeenten zich
in dit beleid richten. In paragraaf 2.4 komt het instrumentarium aan bod dat gemeenten
inzetten voor hun armoede- en schuldenbeleid. We ronden af met paragraaf 2.5 waarin
we ingaan op de vraag in hoeverre gemeenten zicht hebben op de effectiviteit van hun
armoede- en schuldenbeleid en, zo ja, welke resultaten zij daarmee dan boeken.

2.2

Prioriteiten armoede- en schuldenbeleid

Hierboven kwam al aan bod dat 127 gemeenten ten tijde van het onderzoek het
armoede- en schuldenbeleid voor de komende periode al hadden vastgesteld. We
hebben bij deze gemeenten met nieuw beleid in kaart gebracht in hoeverre daarbij
belangrijke veranderingen doorgevoerd zullen worden ten opzichte van het beleid zoals
dat in de afgelopen periode is gevoerd. Hiervan bleek bij 77 van deze gemeenten (61%)
sprake te zijn. Aan deze gemeenten hebben we vervolgens gevraagd om welke
wijzigingen het ging. In tabel 2.1 presenteren we de uitkomsten daarvan.
Tabel 2.1

Wijzigingen in gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid, gemeenten met
nieuw beleid (N=77)

Type wijziging

Aandeel

Intensivering van beleid (meer middelen)

27%

Meer nadruk op preventie van armoede en schulden

25%

Op nieuwe doelgroepen richten

23%

Verschuiving van collectieve voorzieningen naar individueel maatwerk

22%

Meer samenwerking met externe partijen

22%

Meer integrale aanpak

20%

Meer samenwerking met andere beleidsafdelingen gemeente

18%

Nieuwe instrumenten inzetten

13%

Meer stimuleren van zelfredzaamheid

7%

Verandering inkomensgrenzen voor gebruik gemeentelijke faciliteiten
o.g.v. armoedebeleid

4%

Let op: percentages tellen niet op tot 100% omdat meerdere antwoorden konden worden gegeven.

Uit tabel 2.1 blijkt dat gemeenten in de komende periode diverse wijzigingen zullen
doorvoeren. Geen van deze wijzigingen voert de boventoon. Intensivering van beleid is
het meest frequent genoemd. De betreffende gemeenten verwijzen wat dit betreft naar de
impact die de extra middelen vanuit het kabinet op het gemeentelijk beleid hebben. In
ongeveer gelijke mate blijken gemeenten met nieuw beleid meer nadruk te gaan leggen
op preventie van armoede en schulden, het ‘bedienen’ van nieuwe doelgroepen (dit
betreft onder meer huishoudens met kinderen, jongeren, chronisch zieken en
gehandicapten, zie ook figuur 2.2), verschuiving van collectieve voorzieningen (zoals met

BUREAU BARTELS

7

name de categoriale bijstand) naar maatwerkaanpak en meer samenwerking (zowel
intern binnen de gemeente als met ‘externe’ partijen). Hieruit kan een eerste, voorzichtige
indicatie worden verkregen dat gemeenten naar de toekomst toe (ook) meer aandacht
gaan besteden aan de twee speerpunten van de Staatssecretaris. In hoofdstuk 4 komen
we hierop terug.
Vervolgens zijn we nagegaan wat de belangrijkste prioriteiten van het gemeentelijk
armoede- en schuldenbeleid zijn. Gemeenten konden daarbij (maximaal) de drie voor
hen meest belangrijke prioriteiten aangeven. Dit heeft geresulteerd in het beeld zoals in
tabel 2.2 weergegeven. De percentages in onderstaande tabel hebben betrekking op het
aandeel gemeenten (binnen verschillende deelsegmenten) dat de betreffende prioriteit
genoemd heeft.
Tabel 2.2

Prioriteiten gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid, naar type gemeente en
totaal

Prioriteiten

G36gemeenten
(N=39)

Overige
gemeenten
(N=230)

Samenwerkingsverbanden (N=42)

Totaal
(N=311)

Stimuleren van sociale/
maatschappelijke participatie

69%

75%

71%

74%

Preventie van schulden/armoedeproblematiek

69%

69%

69%

69%

Bevorderen (financiële)
zelfredzaamheid

62%

54%

57%

55%

Inkomensondersteuning

39%

39%

45%

40%

Activerend armoedebeleid

36%

30%

33%

31%

Bevorderen integrale aanpak

13%

26%

19%

24%

Anders

8%

2%

0%

2%

Let op: percentages tellen niet op tot 100% omdat meerdere antwoorden konden worden gegeven.

Uit bovenstaande tabel blijkt dat gemeenten in hun armoede- en schuldenbeleid vooral
inzetten op het ‘stimuleren van sociale en maatschappelijke participatie’, de ‘preventie
van schulden- en armoedeproblematiek’ en het ‘bevorderen van de (financiële)
zelfredzaamheid’. Een ruime meerderheid van de gemeenten heeft deze prioriteiten naar
voren gebracht. Op wat grotere afstand volgen dan respectievelijk ’inkomensondersteuning’, ’activerend armoedebeleid’ en ’bevorderen integrale aanpak’.
De verschillen tussen typen gemeenten blijken niet groot te zijn. Het enige dat opvalt is
dat de G36-gemeenten het bevorderen van een integrale aanpak relatief weinig hebben
genoemd als één van de drie prioriteiten.
Wat de verschillen tussen gemeenten met ‘oud’ en ‘nieuw’ armoede- en schuldenbeleid
betreft blijkt (zie tabel I.1 in bijlage I) dat gemeenten met nieuw beleid relatief sterk
inzetten op ‘preventie van schulden- en armoedeproblematiek’. Een verklaring hiervoor
kan zijn dat gemeenten, die hun armoede- en schuldenbeleid voor de komende periode
reeds hebben vastgesteld, daarin de aanbeveling van de Staatssecretaris van SZW om
meer nadruk te leggen op preventie hebben verwerkt. Verder stellen we vast dat
gemeenten met nieuw beleid relatief vaker prioriteit geven aan het bevorderen van
financiële zelfredzaamheid. Daarentegen zien we dat bij gemeenten met ‘oud’ beleid
inkomensondersteuning hoger op de beleidsagenda staan.

BUREAU BARTELS

8

Bij (samenwerkingsverbanden van) gemeenten die hun nieuwe armoede- en schuldenbeleid al vastgesteld hadden, zijn we nagegaan in hoeverre bepaalde prioriteiten meer of
minder belangrijk zullen worden ten opzichte van de afgelopen periode. Figuur 2.1 bevat
de resultaten van deze vraagstelling.
Figuur 2.1

Wijzigingen in prioriteiten armoede- en schuldenbeleid, gemeenten met nieuw
beleid (N=127)
Bevorderen integrale aanpak

50%

47%

2%

Preventie van schulden-/armoedeproblematiek

49%

49%

2%

Stimuleren sociale/maatschappelijke participatie

39%

59%

2%

Bevorderen (financiële) zelfredzaamheid

39%

59%

2% 1%

Activerend armoedebeleid

29%

Inkomensondersteuning 10%

Belangrijker

Geen wijzigingen

0%
20%
40%
Minder belangrijk
Weet niet

1% 2%

68%
79%

8% 2%
60%

80%

100%

Uit de resultaten van bovenstaande figuur blijkt dat ongeveer de helft van de gemeenten
met nieuw armoede- en schuldenbeleid meer in gaat zetten op het ‘bevorderen van de
integrale aanpak’ en op ‘preventie van schulden- en armoedeproblematiek’. Het
toenemende belang van de integrale aanpak is vanuit de betreffende gemeenten met
name onderbouwd door te wijzen op de (aankomende) decentralisaties. Deze
decentralisaties bieden kansen voor gemeenten om tot een integrale aanpak te komen.
Dat er meer prioriteit wordt gegeven aan het thema ‘preventie van schulden/armoedeproblematiek’ heeft volgens de gemeenten die het betreft vooral te maken met
de prioriteit die er vanuit (de Staatssecretaris van) het ministerie van SZW wordt
toegekend aan dit thema. Daarnaast geldt dat het voorkomen van schulden gemeenten
besparingen oplevert omdat zij dan minder intensieve (en dus dure) trajecten in hoeven
te zetten.
Verder zien we dat bijna twee op de vijf gemeenten met nieuw armoede- en
schuldenbeleid meer in gaan zetten op het ‘stimuleren van sociale/maatschappelijke
participatie’ en op het ’bevorderen van (financiële) zelfredzaamheid’. Ruim een kwart van
de gemeenten gaat meer aandacht besteden aan een ‘activerend armoedebeleid’.
Als spiegelbeeld van het voorgaande zien we dat er nauwelijks gemeenten met nieuw
armoede- en schuldenbeleid zijn die minder aandacht gaan besteden aan de prioriteiten
zoals die in figuur 2.1 opgenomen zijn. Voor zover gemeenten dit van plan zijn, betreft
het met name ‘inkomensondersteuning’. Als verklaring hiervoor is door deze (tien)
gemeenten met name gewezen op de nadruk die er vanuit de (landelijke) politiek wordt
gelegd op de zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid van burgers (die dus meer
zelf voor hun eigen inkomen moeten zorgen).

BUREAU BARTELS

9

In bijlage I (figuren I.1 tot en met I.6) hebben we aangegeven welke verschillen zich
voordoen tussen typen gemeenten waar het gaat om wijzigingen in de beleidsprioriteiten
die in de komende periode doorgevoerd zullen worden. Ook in dit geval hebben we ons
daarbij weer geconcentreerd op (samenwerkingsverbanden van) gemeenten die hun
armoede- en schuldenbeleid voor de komende periode al vastgesteld hebben. Immers,
alleen deze gemeenten konden deze vraag zinvol beantwoorden. Uit de betreffende
figuren blijkt dat samenwerkingsverbanden relatief gezien het meest aangegeven hebben
dat zij extra zullen gaan inzetten op bepaalde prioriteiten. Dit geldt met name voor de
thema’s ‘stimuleren van sociale/maatschappelijke participatie’, ‘preventie van schulden
en armoede’, ‘integrale aanpak’ en ‘bevorderen van zelfredzaamheid’. Het ‘activerend
armoedebeleid’ blijkt bij de G36-gemeenten met nieuw beleid vaker belangrijker te
worden dan bij de andere twee typen gemeenten.

2.3

Doelgroepen gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid

In het onderzoek onder gemeenten zijn we ook nagegaan in hoeverre zij in hun armoedeen schuldenbeleid specifiek aandacht aan bepaalde doelgroepen besteden. Tabel 2.3
geeft inzicht in de doelgroepen die daarbij de revue gepasseerd zijn en de percentages
van de (typen) gemeenten die specifieke aandacht aan een bepaalde doelgroep
schenken. Alvorens de resultaten te bespreken, merken we op dat 36 gemeenten
aangegeven hebben dat zij zich vanuit hun armoede- en schuldenbeleid niet op
specifieke doelgroepen richten, terwijl één gemeente de betreffende vraag niet wist te
beantwoorden. Voor de overige 244 gemeenten geldt dus wel dat zij vanuit hun armoedeen schuldenbeleid inzoomen op één of meerdere specifieke doelgroepen. Deze
gemeenten zijn dus meegenomen in tabel 2.3.
Tabel 2.3

Doelgroepen waaraan gemeenten specifieke aandacht besteden in armoedeen schuldenbeleid, naar type gemeente en totaal

Doelgroepen

G36gemeenten
(N=34)

Overige
gemeenten
(N=200)

Samenwerkingsverbanden
(N=34)

Totaal
(N=268)

Gezinnen met kinderen

97%

87%

85%

88%

Alleenstaande ouders met kinderen

88%

67%

65%

69%

Uitkeringsgerechtigden

56%

58%

62%

58%

Langdurig armen

65%

51%

60%

53%

Ouderen

29%

30%

27%

29%

Werkende armen, incl. zzp’ers

38%

29%

24%

29%

Gehandicapten/chronisch zieken

38%

25%

38%

28%

Jongeren

24%

25%

18%

24%

Jongeren met schulden

50%

14%

12%

18%

Zzp’ers met schulden

15%

13%

9%

13%

Werknemers met schulden

12%

9%

9%

9%

Eigen woningbezitters met
schulden

9%

4%

6%

5%

Alleenstaanden

3%

5%

9%

5%

Migranten

3%

4%

0%

3%

Let op: percentages tellen niet op tot 100% omdat meerdere antwoorden konden worden gegeven.

BUREAU BARTELS

10

Er blijken vier doelgroepen te zijn waar meer dan de helft van de betreffende gemeenten
specifiek aandacht aan besteedt vanuit het armoede- en schuldenbeleid. Dit zijn
achtereenvolgens gezinnen met kinderen, alleenstaanden met kinderen, uitkeringsgerechtigden en langdurig armen. Verschillen tussen typen gemeenten, wat deze
doelgroepen betreft, doen zich met name voor bij de doelgroepen ‘jongeren met
schulden’, ‘alleenstaande ouders met kinderen’ en ‘langdurig armen’. Deze doelgroepen
staan bij de G36-gemeenten nadrukkelijker op het ‘netvlies’ dan bij samenwerkingsverbanden en (met name) overige gemeenten.
Andere doelgroepen die weliswaar in mindere mate maar toch ook nog vrij frequent –
namelijk door ongeveer een kwart van de betreffende gemeenten – genoemd worden zijn
ouderen, gehandicapten/chronisch zieken, werkende armen en jongeren. G36gemeenten blijken relatief sterk in te zetten op de doelgroep werkende armen. Verder is
de positie van de doelgroep ‘jongeren met schulden’ opvallend. G36-gemeenten
schenken relatief veel vaker aandacht aan deze doelgroep dan de andere twee typen
gemeenten.
Wanneer we gemeenten met nieuw en ‘oud’ beleid met elkaar vergelijken blijkt dat de
verschillen wat betreft de specifieke aandacht voor doelgroepen over het algemeen niet
groot zijn (zie tabel I.2 in bijlage I). Alleen wat betreft specifieke aandacht voor werkende
armen en jongeren treffen we duidelijke verschillen aan. Gemeenten met nieuw beleid
schenken namelijk vaker specifiek aandacht aan deze doelgroepen dan gemeenten met
‘oud’ beleid. Wat werkende armen betreft sluiten gemeenten die hun beleid vernieuwd
hebben aan op de oproep van de Tweede Kamer om meer aandacht aan deze doelgroep
te schenken. Daarnaast blijken gemeenten met nieuw beleid vaker aandacht te besteden
aan jongeren. Het gaat hierbij met name om het voorkomen van schulden bij jongeren3.
Gemeenten werken hier onder andere in samenwerking met onderwijsinstellingen aan.
Hiermee sluiten gemeenten met nieuw beleid aan bij het speerpunt preventie en
vroegsignalering van de Staatssecretaris van SZW.
In de gesprekken met gemeenten zijn we ook nagegaan hoe zij de verschillende
doelgroepen, waar zij vanuit hun armoede- en schuldenbeleid specifiek aandacht aan
besteden, in beeld krijgen. Over het algemeen bleken zich wat dit aangaat nauwelijks
verschillen voor te doen tussen typen gemeenten zoals die in de voorgaande tabellen
onderscheiden zijn. Vandaar dat we in tabel 2.4 geen onderscheid naar typen gemeenten
gemaakt hebben. In tabel 2.4 hebben we per doelgroep de drie meest frequent
genoemde kanalen weergegeven die gemeenten hanteren om de betreffende doelgroep
te traceren.

3

Omgekeerd besteden gemeenten met nieuw beleid (iets) minder vaak aandacht aan de doelgroep ‘jongeren
met schulden’. Een aantal van deze gemeenten hebben opgemerkt dat deze doelgroep lastig te helpen is,
vanwege het feit dat zij geen inkomen uit werk – en daarmee ook geen afloscapaciteit – hebben. Vandaar
dat deze gemeenten juist vooral op preventie inzetten.

BUREAU BARTELS

11

Tabel 2.4

Meest gehanteerde kanalen om doelgroepen in beeld te krijgen, naar doelgroep

Doelgroep

Meest gehanteerde kanalen

Gezinnen met kinderen

 via samenwerking met ketenpartners (m.n. scholen, welzijn &
maatschappelijke dienstverlening (W&MD), CJG, jeugdfondsen,
stichting leergeld, sportverenigingen) (140 keer genoemd)
 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (115)
 alg. voorlichting via website, huis-aan-huisbladen, brochures (58)

Alleenstaande ouders
met kinderen

 via samenwerking met ketenpartners (m.n. scholen, W&MD, CJG,
jeugdfondsen, stichting leergeld, sportverenigingen) (123)
 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (99)
 alg. voorlichting via website, huis-aan-huisbladen, brochures (53)

Uitkeringsgerechtigden

 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (136)
 via samenwerking met ketenpartners (m.n. W&MD) (22)
 alg. voorlichting via website, huis-aan-huisbladen, brochures (19)

Langdurig armen

 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (101)
 via samenwerking met ketenpartners (met name W&MD) (34)
 alg. voorlichting via website, huis-aan-huisbladen, brochures (32)

Ouderen

 via samenwerking met ketenpartners (m.n. W&MD, ouderenbonden,
kerken en vrijwilligersorganisaties) (31)
 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (29)
 voorlichting via ouderenadviseurs, huis-aan-huisbladen, brochures
(21)

Gehandicapten/
chronisch zieken

 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden/Wmoloket (48)
 alg. voorlichting via website, huis-aan-huisbladen, brochures (16)
 via samenwerking met ketenpartners (m.n. W&MD en zorgverzekeraars) (13)

Werkende armen,
inclusief zzp’ers

 alg. voorlichting via website, huis-aan-huisbladen, brochures (28)
 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (26)
 via samenwerking met ketenpartners (m.n. W&MD, woningcorporaties, nutsbedrijven) (22)

Jongeren

 via samenwerkingsprojecten met onderwijs, W&MD (31)
 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (20)
 door jongerenloket in te richten/jongerenwerkers in te zetten (12)

Jongeren met schulden

 via samenwerking met ketenpartners (m.n. onderwijs en W&MD) (22)
 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (12)
 via inzet specifieke beleidsinstrumenten voor deze doelgroep (zoals
jongerenloket, informatie en advies en specifieke voorlichting)
(7 keer)

Zzp’ers met schulden

 via samenwerking met ketenpartners (m.n. bureau zelfstandigen,
W&MD en vrijwilligersorganisaties) (11)
 via inzet specifieke beleidsinstrumenten voor zelfstandigen (zoals
ondernemersloket, informatie en advies en specifieke voorlichting) (8)
 via bestanden (gemeentelijke) kredietbank en schuldhulpverlening (4)

Werknemers met
schulden

 via samenwerking met ketenpartners (m.n. W&MD en vrijwilligersorganisaties) (9)
 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (8)
 via bestanden (gemeentelijke) kredietbank en schuldhulpverlening (6)

Eigen woningbezitters
met schulden

 via samenwerking met ketenpartners (m.n. W&MD en vrijwilligersorganisaties) (6)
 via bestanden (gemeentelijke) kredietbank en schuldhulpverlening (3)

Alleenstaanden

 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (6)
 via samenwerking met ketenpartners (m.n. W&MD en vrijwilligersorganisaties) (5)
 alg. voorlichting via website, huis-aan-huisbladen, brochures (5)

Migranten

 via samenwerking met ketenpartners zoals W&MD en vluchtelingenwerk (4)
 (koppelen) gemeentelijke bestanden uitkeringsgerechtigden (2)

BUREAU BARTELS

12

Uit tabel 2.4 volgt dat er enkele kanalen uitspringen die door gemeenten veel gehanteerd
worden om doelgroepen op het spoor te komen. Dit zijn de gemeentelijke bestanden met
gegevens van burgers die een uitkering ontvangen, samenwerking met diverse
ketenpartners (per doelgroep verschillend) en algemene communicatie en voorlichting
door middel van de gemeentelijke website en huis-aan-huisbladen.
Een andere belangrijke conclusie die uit tabel 2.4 te destilleren valt is dat gemeenten
maar in beperkte mate kanalen noemen voor doelgroepen als migranten, alleenstaanden,
eigen woningbezitters met schulden en werknemers/zzp’ers met schulden. Enerzijds
heeft dit deels te maken met het feit dat het hierbij gaat om doelgroepen waarop
gemeenten zich gemiddeld gezien ook wat minder richten dan op de zojuist genoemde
doelgroepen. Anderzijds speelt hierbij ook mee dat het gaat om doelgroepen waarvan
gemeenten het lastig vinden om deze goed in beeld te krijgen (zie hieronder).
In het verlengde van het voorgaande hebben we in de gesprekken met gemeenten ook
aandacht besteed aan de vraag in hoeverre zij er in slagen om de doelgroepen van het
armoede- en schuldenbeleid voldoende (integraal) te traceren. In tabel 2.5 hebben we
weergegeven welk deel van de gemeenten aangegeven heeft dat zij bepaalde
doelgroepen in de praktijk onvoldoende in beeld weten te krijgen. Uiteraard hebben we
de vraag naar het al dan niet in voldoende mate bereiken van een bepaalde doelgroep
alleen aan die gemeenten gesteld die in hun beleid ook specifieke aandacht besteden
aan de betreffende doelgroep. Vandaar dat in de ‘cellen’ van de tabel verschillende N=en
vermeld staan.
Tabel 2.5

Aandeel gemeenten met beleid voor specifieke doelgroepen dat deze
doelgroepen onvoldoende weet te traceren, naar type gemeente en totaal

Doelgroepen

G36gemeenten
(N=34)

Overige
gemeenten
(N=200)

Samenwerkingsverbanden
(N=34)

Totaal
(N=268)

Werknemers met schulden

100% (N=4)

47% (N=17)

67% (N=3)

58% (N=24)

Zzp’ers met schulden

80% (N=5)

47% (N=26)

100% (N=3)

56% (N=34)

Werkende armen, incl. zzp’ers

77% (N=13)

49% (N=57)

50% (N=8)

54% (N=78)

Eigen woningbezitters met
schulden

33% (N=3)

63% (N=8)

50% (N=2)

54% (N=13)

Jongeren met schulden

53% (N=17)

44% (N=27)

50% (N=4)

48% (N=48)

Ouderen

30% (N=10)

37% (N=59)

67% (N=9)

40% (N=78)

Jongeren

38%(N=8)

36% (N=50)

17% (N=6)

34% (N=64)

Gehandicapten/chronisch
zieken

31% (N=13)

34% (N=50)

31% (N=13)

33% (N=76)

Gezinnen met kinderen

27% (N=33)

31% (N=174)

21%(N=29)

29% (N=236)

Alleenstaande ouders met
kinderen

27% (N=30)

29% (N=133)

27% (N=22)

29% (N=185)

Langdurig armen

32% (N=22)

29% (N=101)

25% (N=20)

29% (N=143)

Alleenstaanden

0% (N=1)

11% (N=9)

67% (N=3)

23% (N=13)

Migranten

0% (N=1)

25% (N=8)

-

22% (N=9)

Uitkeringsgerechtigden

5% (N=19)

6% (N=116)

5% (N=21)

6% (N=156)

Doelgroepen die gemeenten relatief goed weten te bereiken – in die zin dat minder dan
een derde deel van de betreffende gemeenten daar moeite mee heeft – zijn uitkerings-

BUREAU BARTELS

13

gerechtigden, migranten, alleenstaanden, langdurig armen en gezinnen en alleenstaande
ouders met kinderen.
Het feit dat gemeenten met name uitkeringsgerechtigden over het algemeen goed weten
te traceren, heeft natuurlijk te maken met het feit dat gemeenten zelf betrokken zijn bij
deze uitkeringen en daardoor dus over de NAW-gegevens van deze personen
beschikken. Dat gemeenten de doelgroepen ‘gezinnen met kinderen’ en ‘alleenstaande
ouders met kinderen’ over het algemeen vrij goed in kaart hebben, laat zich verklaren
door het feit dat rondom deze doelgroepen diverse partijen actief zijn die tevens een
signaleringsfunctie voor de gemeente hebben. Daarbij valt te denken aan scholen of de
Centra voor Jeugd en Gezin. Dit maakt dat gemeenten vanuit diverse kanalen ‘gevoed’
worden over eventuele probleemsituaties die zich bij deze doelgroepen voordoen. In
aanvulling daarop blijkt dat ouders zich ook zelf melden om gebruik te maken van het
jeugdsportfonds of jeugdcultuurfonds zodat hun kinderen lid kunnen worden van een
sportvereniging of muziekschool.
Doelgroepen die gemeenten over het algemeen moeilijk weten te bereiken zijn werknemers met schulden, zzp’ers met schulden, werkende armen, eigen woningbezitters
met schulden en jongeren met schulden. Meer dan of circa de helft van de betreffende
gemeenten heeft namelijk aangegeven dat zij deze doelgroepen onvoldoende weten te
traceren. Dit verklaart wellicht ook dat maar een beperkt deel van de gemeenten – zie
tabel 2.3 hierboven – specifiek aandacht aan deze doelgroepen besteedt.
Een belangrijke ‘rode draad’ in de oorzaken voor het onvoldoende bereiken van de
zojuist genoemde doelgroepen is dat gemeenten daarmee vanuit hun ‘reguliere’
werkzaamheden op het gebied van armoede weinig contacten onderhouden. Dit zijn
namelijk geen ‘natuurlijke’ doelgroepen waarmee de betreffende gemeentelijke afdeling
contact heeft 4 . Bovendien zijn deze doelgroepen ook bij de externe partners van
gemeenten met een signaleringsfunctie niet – of maar in beperkte mate – in beeld.
Verder komen de betreffende doelgroepen als groep fysiek niet samen (zoals kinderen
die samenkomen op scholen). Ten slotte is er bij deze groepen sprake van
schaamtegevoelens, zodat zij zich vaak pas melden als het water aan de lippen staat.
Hierboven hebben we vermeld dat 36 gemeenten aangegeven hebben dat zij geen
specifiek doelgroepenbeleid voeren. Aan deze gemeenten hebben we de vraag
gesteld of zij dan wel op enigerlei wijze ontwikkelingen volgen/monitoren zoals die zich
voordoen bij burgers die in aanmerking komen voor ondersteuning vanuit het
gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid. Hiervan bleek bij 53% van deze gemeenten
sprake te zijn en bij 44% niet5. Gezien het feit dat het hier om een vrij beperkt aantal
gemeenten gaat hebben we in de analyses verder geen onderscheid gemaakt naar typen
gemeenten.

4

5

Deze doelgroepen kunnen overigens wel in beeld zijn bij andere gemeentelijke afdelingen. De afdeling die
zich bezighoudt met armoede- en schuldenbeleid ‘lift’ echter niet altijd mee in de contacten/kennis van deze
andere afdelingen. Uit figuur 3.1 blijkt bijvoorbeeld dat slechts een deel van de gemeenten hun integrale
armoede- en schuldenbeleid afstemmen met de beleidsterreinen Economische Zaken en Wonen.
Eén van deze gemeenten kon de betreffende vraag niet beantwoorden.

BUREAU BARTELS

14

Bij de 19 gemeenten die de betreffende vraag in bevestigende zin hebben beantwoord
zijn we nagegaan op welke wijze zij ontwikkelingen bij deze burgers volgen. Dit leverde
het volgende beeld op:
 via het bijhouden van gebruikscijfers door metingen, jaarverslagen en/of armoedemonitoren (6 keer genoemd);
 via contacten met/informatie vanuit de Welzijn & Maatschappelijke Dienstverlening (6
keer genoemd);
 door signaleringsfuncties bij externe partijen die achterstallige betalingen melden bij
de gemeente (3 keer genoemd);
 via de Wmo-raad (2 keer genoemd).
Bij de raadpleging van gemeenten is ook de vraag aan de orde gekomen in hoeverre zich
in de komende periode wijzigingen voor zullen doen in de beleidsmatige inzet voor
verschillende doelgroepen. Deze vraag is (uiteraard) alleen aan bod gekomen bij
gemeenten die het armoede- en schuldenbeleid voor de komende periode al vastgesteld
hebben. Figuur 2.2 geeft inzicht in de doelgroepen die daarbij de revue gepasseerd zijn
alsmede in verschuivingen in de beleidsmatige inzet daarvoor.
Figuur 2.2

Veranderingen in beleidsmatige inzet doelgroepen, bij gemeenten met nieuw
beleid (N=127)

Gezinnen met kinderen

43%

Alleenstaande ouders met
kinderen

49%

39%

50%

3% 8%

Jongeren

26%

61%

2% 10%

Chronisch zieken en
gehandicapten

26%

57%

2% 5% 6%

65%

1% 3% 9%

Werkende armen, inclusief zzp'ers

23%

Zzp'ers met schulden

22%

Jongeren met schulden

59%

18%

Uitkeringsgerechtigden

14%

Langdurig armen

14%

Ouderen

14%

Werknemers met schulden

13%

Eigen woningbezitters met
schulden

11%

68%

Migranten

6%

76%

Alleenstaanden

2%
0%

Meer inzet

2% 6%

Inzet blijft gelijk

BUREAU BARTELS

2%

68%

2% 11%

77%

2% 6%

72%

2% 3% 8%

64%

6% 4%

1% 5%

Minder inzet

Weet niet

15%

2% 15%

75%
40%

13%

1% 2% 14%

69%

20%

16%

2% 4%
60%

17%

80%

100%

Geen specifieke inzet

15

De meest pregnante verschuivingen die uit figuur 2.2 naar voren komen zijn de volgende.
Allereerst zien we dat enkele doelgroepen (nog) nadrukkelijker in beeld komen vanuit het
gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid. Daarbij gaat het met name om ‘gezinnen met
kinderen’ en ‘alleenstaande ouders met kinderen’. Deze doelgroepen zijn door de
Staatssecretaris van SZW en de Tweede Kamer ook aangemerkt als belangrijke
doelgroepen voor de besteding van de extra middelen voor het gemeentelijk armoede- en
schuldenbeleid. Ruim een kwart van deze gemeenten zal meer beleidsmatige inzet gaan
plegen op jongeren. Dit wordt vaak gedaan door middel van het geven van voorlichting of
budgetcursussen op middelbare scholen en ROC’s. Mogelijk heeft dit ook te maken met
een toenemende aandacht voor het thema ‘preventie’. Verder blijkt dat een kwart van de
gemeenten – ingegeven door verschuivingen van Awbz naar Wmo – meer gaan inzetten
op chronisch zieken en gehandicapten. De extra beleidsmatige inzet op ‘werkende
armen, inclusief zzp’ers’ en ‘zzp’ers met schulden’ laat zich enerzijds verklaren door het
gegeven dat het aantal zzp’ers in de afgelopen periode sterk toegenomen is. Anderzijds
is het zo dat deze doelgroep relatief sterk getroffen is door de gevolgen van de
economische crisis. Ten slotte zijn er geen doelgroepen te identificeren waar gemeenten
gemiddeld gezien minder beleidsmatige aandacht aan gaan besteden.

2.4

Instrumentarium

Bij de raadpleging van gemeenten hebben we ook aandacht besteed aan de typen
instrumenten die vanuit het armoede- en schuldenbeleid ingezet worden. Figuur 2.3
bevat enerzijds inzicht in de instrumenten die daarbij de revue gepasseerd zijn en
anderzijds in de mate waarin zij toegepast worden door gemeenten.

BUREAU BARTELS

16

Figuur 2.3

Inzet instrumenten vanuit gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid (N=311)
Inkomensondersteuning

97%

3%

Schuldregeling

95%

2% 3%

Informatie en advies

93%

3% 4%

Collectieve zorgverzekering voor minima

93%

5% 2%

Kwijtschelding gemeentelijke belastingen

93%

3% 4%

Budgetbeheer

92%

3%

Begeleiding naar werk/opleiding

92%

6% 1%

Schuldstabilisatie

91%

5% 4%

Besluit Bijstandsverlening Zelfstandigen

90%

4%

Budgetcoaching

87%

12% 1%

Preventie

87%

10% 3%

Vroegsignalering
Beschermingsbewind

20%

75%

Gemeentelijke fondsen

34%

65%

Ondersteuning ondernemerschap
Kindpakketten

12%

86%

Ander instrument

8%

92%

Nee

20%

40%

60%

5%

2%

80%

100%

Weet niet

toegepast worden door gemeenten. De enige uitzondering hierop wordt in feite gevormd
door het instrument ‘kindpakketten’. Dit instrument heeft recent zijn intrede gedaan, naar
aanleiding van de aanbeveling van de Kinderombudsman om tot een meer kindergericht
armoedebeleid te komen 6 . Inmiddels heeft bijna een op de acht gemeenten een
kindpakket geïntroduceerd. Dit aantal zal in de komende tijd verder uitbreiden, gezien de
opmerking van diverse respondenten dat hun gemeente een kindpakket in de komende
periode zal gaan introduceren. Verder kan opgemerkt worden dat bijna alle gemeenten
wel anderszins ondersteuning aan kinderen aanbieden en dan vaak in combinatie met
fondsen (zie paragraaf 4.2).
Uit een nadere analyse van de resultaten voor de verschillende typen gemeenten (zie de
figuren I.7 tot en met I.22 in bijlage I) komt naar voren dat zich op een aantal punten
verschillen voordoen. De meest in het oog springende verschillen zijn de volgende.
Allereerst blijkt dat de G36-gemeenten intensiever dan andere gemeenten gebruik maken
van kindpakketten, vroegsignalering, gemeentelijke fondsen (zoals stadspassen, sportKinderombudsman, Kinderen in armoede in Nederland, 25 juni 2013.

BUREAU BARTELS

4%

5%

Het blijkt dat de meeste instrumenten die in bovenstaande figuur opgenomen zijn breed

6

6%

1%

42%

53%

0%
Ja

15%

81%

5%

17

en cultuurfondsen) en het ondersteunen van ondernemerschap. Een mogelijke verklaring
voor dit laatste is dat de doelgroep van ondernemers en zelfstandigen meer omvangrijk is
in grotere gemeenten. Daardoor is het voor deze gemeenten ook meer ‘lonend’ om
specifieke initiatieven voor deze doelgroep te ontplooien. Dit wordt in feite ook
onderschreven vanuit kleinere gemeenten. Verschillende kleinere gemeenten hebben
namelijk aangegeven dat zij hun cliënten doorverwijzen naar grotere gemeenten wanneer
zij aanspraak willen doen op adviezen en bijstandsverlening voor zelfstandigen of
ondernemers.
Overige gemeenten ‘scoren’ op het punt van de vroegsignalering relatief laag. Iets
soortgelijks geldt voor de inzet van het instrument ‘ondersteunen van ondernemerschap’
door samenwerkingsverbanden.
Tussen de gemeenten met ‘oud’ en nieuw beleid doen zich enkele opvallende verschillen
voor (zie de tabel I.3 in bijlage I). Zo zien we dat gemeenten die hun armoede- en
schuldenbeleid voor de komende periode al hebben vastgesteld vrijwel op alle
instrumenten meer inzetten dan gemeenten met ‘oud’ beleid. Gemeenten met nieuw
beleid zetten in duidelijk sterkere mate in op de instrumenten Besluit Bijstandsverlening
Zelfstandigen, beschermingsbewind7, preventie en vroegsignalering. Dit laatste duidt er
op dat gemeenten bij de vormgeving van het nieuwe armoede- en schuldenbeleid
rekening houden met de speerpunten waarvoor de Staatssecretaris van SZW aandacht
heeft gevraagd bij de aanwending van de extra middelen die aan gemeenten ter
beschikking zijn gesteld.

2.5

Effectiviteit

Deze paragraaf staat in het teken van de effectiviteit van het gemeentelijk armoede- en
schuldenbeleid. Daartoe zijn we allereerst nagegaan in hoeverre gemeenten zicht
hebben op de effectiviteit van dit beleid. In tabel 2.6 zijn de uitkomsten van deze
vraagstelling samengevat.
Tabel 2.6

Inzicht in effectiviteit armoede- en schuldenbeleid, naar type gemeente en
totaal

Antwoordcategorie

G36-gemeenten
(N=39)

Overige
gemeenten
(N=230)

Samenwerkingsverbanden (N=42)

Totaal
(N=311)

Ja

74%

40%

60%

47%

Nee

21%

57%

36%

49%

Weet niet

5%

4%

5%

4%

Totaal

100%

100%

100%

100%

We zien dat voor ongeveer de helft van de gemeenten de effectiviteit van het
gemeentelijke armoede- en schuldenbeleid min of meer een ‘black-box’ is. Daarnaast is
7

Vanuit verschillende respondenten is de opmerking gemaakt dat zij beschermingsbewind in feite niet als
gemeentelijk instrument zien. Niet de gemeente maar de rechter bepaalt immers of iemand onder
beschermingsbewind wordt geplaatst. Gemeenten hebben zelf dus geen ‘grip’ op de inzet van dit
instrument. Dat vervolgens de gemeente vanuit de bijzondere bijstand opdraait voor de kosten daarvan, is
voor diverse gemeenten een doorn in het oog. Beschermingsbewind wordt volgens deze gemeenten snel
toegepast, wat leidt tot een zwaar beslag op de beschikbare gemeentelijke middelen voor bijzondere
bijstand.

BUREAU BARTELS

18

er een bijna even groot aandeel gemeenten dat aangegeven heeft dat zij naar eigen
zeggen wel zicht hebben op deze effectiviteit. De overige negen gemeenten konden deze
vraag niet beantwoorden.
Relatief gezien zijn de G36-gemeenten ‘koploper’ waar het gaat om inzicht in de
effectiviteit van hun armoede- en schuldenbeleid, terwijl de achterhoede wat dit aangaat
gevormd wordt door de overige gemeenten. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat
grotere gemeenten en samenwerkingsverbanden over meer middelen en menskracht
beschikken om de effectiviteit van het armoede- en schuldenbeleid te monitoren.
Verder blijken (zie tabel I.4 in bijlage I) gemeenten met nieuw beleid gemiddeld meer
inzicht te hebben in de effectiviteit van hun armoede- en schuldenbeleid dan gemeenten
met ‘oud’ beleid. Van de gemeenten met nieuw beleid heeft bijna zes op de tien (59%)
hier inzicht in terwijl dit percentage bij gemeente met ‘oud’ beleid blijft steken op vier op
de tien (39%). Een mogelijke verklaring hiervoor is dat een deel van de gemeenten met
nieuw beleid voor de onderbouwing van dit nieuwe beleid nagegaan is wat de effectiviteit
van het armoede- en schuldenbeleid in de afgelopen periode is geweest.
In totaal hebben 146 gemeenten gemeld dat zij zicht hebben op de effectiviteit van hun
armoede- en schuldenbeleid. Bij deze gemeenten zijn we nagegaan, zie figuur 2.4, hoe
zij de resultaten en effecten van dit beleid dan in kaart brengen.
Figuur 2.4

Instrumenten waarmee gemeenten beleidseffecten in kaart brengen (N=146)

Bijhouden gebruikcijfers instrumenten op het
gebied van schuldhulp en minima

66%

Uitvoeren armoedemonitor/evaluatie
minimabeleid

32%

Klanttevredenheidsonderzoek (onderzoek
onder minima zelf)
Minima Effect Rapportage van het Nibud

68%

23%

77%

14%
0%

Ja

34%

86%
20%

40%

60%

80%

100%

Nee

We zien dat gemeenten vooral de gebruikscijfers van instrumenten op het gebied van
schuldhulp en minima bijhouden om zicht te houden op de effectiviteit van hun armoedeen schuldenbeleid. Daarnaast maakt bijna een derde van de betreffende gemeenten
gebruik van een ‘armoedemonitor’. Bijna een kwart van deze gemeenten voert
klanttevredenheidsonderzoeken onder de minima uit, terwijl ongeveer één op de acht van
deze gemeenten gebruik maakt van de Minima Effect Rapportage van het Nibud.
Bezien we de verschillende typen gemeenten dan blijken – zie figuren I.37 tot en met I.40
in bijlage I – gemeenten die deel uitmaken van een samenwerkingsverband zich relatief
gezien vaak bedienen van het bijhouden van gebruikscijfers. Daarentegen zetten G36gemeenten beduidend vaker – namelijk tweemaal zo vaak als gemiddeld – in op de
uitvoering van armoedemonitoren/evaluaties en Minima Effect Rapportages om
beleidseffecten te achterhalen.

BUREAU BARTELS

19

Aan de (146) gemeenten met zicht op de effectiviteit van hun armoede- en
schuldenbeleid, hebben we gevraagd of zij aan konden geven wat in de afgelopen
periode belangrijke resultaten of effecten zijn geweest van dit beleid. Voor 14% van
deze gemeenten kwam deze vraag nu nog te vroeg. Dit heeft er vooral mee te maken dat
deze gemeenten de effectiviteit van dit beleid weliswaar monitoren maar daar nog niet zo
lang geleden mee gestart zijn. Daardoor hebben zij nog onvoldoende zicht op belangrijke
resultaten of effecten. Verder kond één op de zeven (15%) van de betreffende
gemeenten deze vraag niet beantwoorden. De overige 104 gemeenten (71%) hebben
(dus) wel voorbeelden genoemd van belangrijke resultaten of effecten die in de afgelopen
periode met het armoede- en schuldenbeleid behaald zijn. Daarbij zijn de volgende zaken
meer dan vijf keer genoemd:
 verbeterd bereik onder de doelgroep (35 keer genoemd);
 groter beroep op voorzieningen voor kinderen (12 keer genoemd);
 klanttevredenheid uitkeringsgerechtigden is verbeterd (11 keer genoemd);
 stabilisatie van aantal burgers in schuldhulpverlening (8 keer genoemd);
 doelgroep(en) worden onvoldoende bereikt (8 keer genoemd);
 aanvragen worden sneller afgehandeld (8 keer genoemd);
 door middel van preventie en vroegsignalering worden mensen in een vroeger
stadium geholpen, dit voorkomt inzet van kostbare instrumenten (6 keer genoemd);
 begeleiding naar (betaald) werk verloopt soepeler (5 keer genoemd);
 maatschappelijke participatie is toegenomen (5 keer genoemd).

BUREAU BARTELS

20

3.

SAMENWERKING EN AFSTEMMING

3.1

Inleiding

In dit hoofdstuk zoomen we in op de samenwerking en afstemming die er vanuit het
gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid plaatsvindt. Daarbij staat in paragraaf 3.2 de
samenwerking en afstemming met andere gemeentelijke beleidsvelden centraal. In
paragraaf 3.3 verleggen we de aandacht naar de typen externe partners waarmee
gemeenten samenwerken vanuit het armoede- en schuldenbeleid alsmede de wijze
waarop dit plaatsvindt.

3.2

Integrale aanpak

Algemeen wordt onderkend dat een integrale aanpak bijdraagt aan de effectiviteit van het
armoede- en schuldenbeleid. Daarmee wordt een aanpak bedoeld waarbij per individu of
huishouden

de

armoede-

en

schuldenbestrijding

in

samenhang

met

andere

(gemeentelijke) beleidsterreinen wordt ingezet. De verschillende decentralisaties binnen
het sociale domein bieden voor gemeenten extra kansen voor een integrale aanpak van
de armoede- en schuldenproblematiek. Daarom zijn we nagegaan in hoeverre
gemeenten een dergelijke integrale aanpak hanteren. Tabel 3.1 bevat de resultaten van
deze vraagstelling.
Tabel 3.1

Mate waarin gemeenten werken met een integrale aanpak, naar type gemeente
en totaal

Antwoordcategorie

G36gemeenten
(N=39)

Overige
gemeenten
(N=230)

Samenwerkingsverbanden
(N=42)

Totaal
(N=311)

Ja, daar is sprake van bij
onze gemeente

54%

47%

43%

48%

Nog niet, ermee bezig dit
te implementeren

41%

35%

48%

38%

Nee, hebben wij niet

3%

17%

10%

13%

Weet niet

3%

1%

0%

1%

Totaal

100%

100%

100%

100%

Overall gezien past bijna de helft van de gemeenten een integrale aanpak toe. Hoewel de
verschillen tussen de onderscheiden typen gemeenten niet groot zijn, blijkt dat de G36gemeenten het hoogst scoren wat betreft werken met een integrale aanpak. Verder blijkt
uit de tabel dat vier op de tien gemeenten doende is om een integrale aanpak te
implementeren.
Verder zijn we – zie tabel II.1 in bijlage II – nagegaan in hoeverre gemeenten met nieuw
armoede- en schuldenbeleid verschillen van gemeenten met ‘oud’ beleid waar het gaat
om het toepassen van de integrale aanpak. Hiervan bleek inderdaad sprake te zijn in die
zin dat bij gemeenten met nieuw beleid werken volgens een integrale aanpak vaker al
praktijk is dan bij gemeenten met ‘oud’ beleid. Dit duidt er op dat gemeenten – meer dan
in het verleden – inzetten op een integrale aanpak van armoede- en schuldenbestrijding.

BUREAU BARTELS

21

In het verlengde van het voorgaande hebben we ook in kaart gebracht welke partijen
door gemeenten betrokken worden bij de ontwikkeling van het beleid voor de integrale
aanpak van armoede en schulden. We hebben deze vraag gesteld aan de 265
(samenwerkingsverbanden van) gemeenten die een integrale aanpak hanteren dan wel
bezig zijn om deze aanpak te implementeren. Tabel 3.2 biedt inzicht in de betreffende
samenwerkingspartners van gemeenten.
Tabel 3.2

Partijen die gemeenten betrekken bij de ontwikkeling van het beleid voor de
integrale aanpak, naar type gemeente en totaal

Partijen

G36gemeenten
(N=37)

Overige
gemeenten
(N=190)

Samenwerkingsverbanden (N=38)

Totaal
(N=265)

Andere gemeentelijke
afdelingen

92%

87%

92%

89%

Welzijn & Maatschappelijke
Dienstverlening

95%

82%

82%

84%

Wijkteams

57%

34%

18%

35%

Zorgaanbieders

8%

12%

18%

12%

Burgernetwerken

22%

10%

8%

11%

Woningcorporaties

0%

4%

11%

5%

Schuldhulpverleners

0%

4%

8%

4%

Anders

11%

9%

3%

8%

Let op: percentages tellen niet op tot 100% omdat meerdere antwoorden konden worden gegeven.

Gemeenten betrekken in de eerste plaats voornamelijk andere gemeentelijke afdelingen
bij de ontwikkeling van een integrale aanpak voor armoede- en schuldenbestrijding.
Verder zien we dat het overgrote deel van de betreffende gemeenten daarnaast ook een
rol weggelegd ziet voor welzijnsorganisaties. Verder blijkt dat een derde van de
gemeenten (sociale) wijkteams bij de ontwikkelfase van beleid betrekt. De overige
partijen worden beduidend minder frequent bij de ontwikkeling van beleid betrokken. Bij
de categorie ‘anders’ zijn de volgende partijen meer dan eens naar voren gebracht:
 politie (6 keer genoemd);
 andere gemeenten (5 keer genoemd);
 onderwijsinstellingen (4 keer genoemd).
Ten aanzien van de typen gemeenten zien we dat G36-gemeenten meer dan andere
gemeenten samenwerking en afstemming zoeken met maatschappelijke organisaties,
(sociale) wijkteams en burgernetwerken bij de ontwikkeling van een integrale aanpak.
Verder blijken de verschillen tussen de onderscheiden typen gemeenten klein te zijn.
We troffen op het punt van de samenwerkingspartners bij de ontwikkeling van een
integrale aanpak geen verschillen aan tussen gemeenten met nieuw beleid en
gemeenten met ‘oud’ beleid.
Hierboven kwam al naar voren dat gemeenten bij de ontwikkeling van een integrale
aanpak van de armoede- en schuldenproblematiek vrijwel altijd andere gemeentelijke
afdelingen betrekken. Daarom zijn we nagegaan met welke gemeentelijke beleidsvelden dan afstemming wordt gezocht. Figuur 3.1 geeft hier inzicht in.

BUREAU BARTELS

22

Figuur 3.1

Beleidsterreinen waarmee gemeenten een integrale aanpak afstemmen (N=265)
Welzijn/Wmo

92%

8%

Inkomen

85%

15%

Werk

84%

16%

Zorg/gezondheid

69%

31%

Jeugd

68%

32%

Wonen

55%

45%

Onderwijs

53%

47%

Economische Zaken

31%

Leerwerkbedrijf
Anders

16%

84%

2%
0%

Ja

69%

98%
20%

40%

60%

80%

100%

Nee

Gemeenten blijken bij de ontwikkeling van een integrale aanpak vooral afstemming te
zoeken met de beleidsterreinen Welzijn/Wmo, Inkomen en Werk. Daarentegen zijn
beleidsterreinen waarmee in meer beperkte mate afstemming wordt gezocht bij de
ontwikkeling van een integrale aanpak van de armoede- en schuldenproblematiek
Economische Zaken en het Leerwerkbedrijf.
Wanneer we de typen gemeenten met elkaar vergelijken blijkt dat G36-gemeenten
relatief gezien wat meer afstemming zoeken met de beleidsterreinen Economische
Zaken, Leerwerkbedrijf en Zorg/gezondheidszorg (zie figuren II.1 tot en met II.9 in bijlage
II). Samenwerkingsverbanden blijken relatief weinig het beleidsterrein Jeugd te betrekken
bij hun integrale beleid. Verder zijn de verschillen tussen de typen gemeenten beperkt8.
We hebben aan gemeenten ook de vraag gesteld of zich bij het ontwikkelen dan wel
invullen van de integrale aanpak knelpunten hebben voorgedaan. We hebben deze
vraag voorgelegd aan de 265 (samenwerkingsverbanden van) gemeenten die een
integrale aanpak hanteren of bezig zijn met de implementatie daarvan. In totaal 135
(51%) van deze (samenwerkingsverbanden van) gemeenten heeft deze vraag
bevestigend beantwoord. G36-gemeenten blijken vaker knelpunten te signaleren dan
overige gemeenten en samenwerkingsverbanden: 60% van de G36-gemeenten heeft
knelpunten aangedragen, terwijl circa 40% van de overige gemeenten en samenwerkingsverbanden knelpunten wist te benoemen. Tabel 3.3 geeft inzicht in de aard van
de knelpunten die door de gemeenten ervaren zijn.

8

Dit geldt overigens ook voor het onderscheid naar nieuw versus ‘oud’ beleid. Dit hebben we dan ook buiten
beschouwing gelaten in de genoemde figuren.

BUREAU BARTELS

23

Tabel 3.3

Ervaren knelpunten bij ontwikkelen/invullen integrale aanpak, naar type
gemeente en totaal

Type knelpunt

G36gemeenten
(N=24)

Overige
gemeenten
(N=93)

Samenwerkingsverbanden
(N=18)

Totaal
(N=135)

Integraal werken vergt
andere aanpak

50%

32%

56%

39%

Tegenstrijdige belangen van
externe partijen

25%

31%

17%

28%

Onzekerheid over transities
in het sociale domein

33%

24%

22%

25%

Vertrouwen tussen partijen

21%

16%

28%

19%

Onderlinge taakverdeling
tussen partijen

21%

16%

17%

17%

Onduidelijkheid over privacy
aspecten

17%

14%

22%

16%

Veelheid aan partijen

8%

13%

11%

12%

Tijdgebrek

8%

8%

6%

7%

Anders

0%

4%

0%

3%

Let op: percentages tellen niet op tot 100% omdat meerdere antwoorden konden worden gegeven.

Uit de tabel blijkt dat gemeenten bij het ontwikkelen en invullen van de integrale aanpak
tegen diverse knelpunten aanlopen. Zo heeft bijna 40% van de gemeenten te kennen
gegeven dat integraal werken een nieuwe aanpak vergt die gemeenten zich aan moeten
leren. Voorheen waren gemeentelijke afdelingen gewend om meer zelfstandig te
opereren. Nu wordt verwacht dat er veel meer wordt samengewerkt tussen afdelingen.
Daarnaast zien gemeenten zich ook geconfronteerd met nieuwe – voor hen onbekende –
doelgroepen. Dit vergt een andere werkwijze. Ten slotte moet er bij de (integrale) intake
generalistisch worden gewerkt om burgers goed door te kunnen verwijzen. Hiermee
samenhangend ervaart één op de vijf gemeenten het als knelpunt dat er nog veel
onzekerheid bestaat over de transities in het sociale domein waardoor de beleidsmatige
invulling van de integrale werkwijze vaak nog niet kan worden afgerond.
Verder blijkt uit de tabel dat veel knelpunten betrekking hebben op samenwerking met
externe partijen. Integraal werken vereist namelijk ook van gemeenten dat zij lokale
ketenpartners betrekken op bijvoorbeeld het gebied van preventie, vroegsignalering en
schuldhulpverlening. Gemeenten worstelen daarbij met vraagstukken over hoe zij ‘alle
neuzen dezelfde kant op krijgen’, hoe er gewerkt kan worden aan onderling vertrouwen
en wie welke taak uitvoert. Een beperkende factor daarbij is dat er sprake kan zijn van
tegenstrijdige belangen. Zo geven bijvoorbeeld – in de optiek van sommige gemeenten –
woningcorporaties en nutsbedrijven dikwijls de voorkeur aan het dienen van hun eigen
belangen (namelijk het innen van de maandelijkse huur en energiekosten), waardoor het
voor de samenwerkende partijen als totaal moeilijker wordt om burgers in armoede en
schulden te ondersteunen en zelfredzaamheid bij hen te bevorderen.
Wanneer we de verschillen tussen typen gemeenten in ogenschouw nemen, blijkt dat
G36-gemeenten en samenwerkingsverbanden het aanleren van een nieuwe aanpak voor
integraal werken als belangrijk knelpunt zien. Verder brengen samenwerkingsverbanden
het gebrek aan onderling vertrouwen relatief vaak naar voren, terwijl zij wat betreft
‘tegenstrijdige belangen van externe partijen’ juist relatief laag ‘scoren’.

BUREAU BARTELS

24

Zoals gezegd, spelen er momenteel belangrijke decentralisaties binnen het sociale
domein en de daarmee samenhangende overhevelingen van taken naar gemeenten.
Daarbij valt te denken aan de overheveling van Awbz-onderdelen naar de Wmo, de
stelselwijziging van de Jeugdzorg en de Participatiewet. In de gesprekken met
gemeenten zijn we nagegaan in hoeverre deze decentralisaties kansen bieden voor
versterking van het gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid. In totaal 17 (6%) van de
(samenwerkingsverbanden van) gemeenten waren van mening dat hiervan geen sprake
was terwijl 35 (11%) van de (samenwerkingsverbanden van) gemeenten zich geen
mening konden vormen over deze vraag. De overige 259 (83%) (samenwerkingsverbanden van) gemeenten zagen dus wel dergelijke kansen. Bij deze gemeenten is nagegaan aan welke typen decentralisaties zij met name kansen ontlenen (zie figuur 3.2).
Figuur 3.2

Mate waarin gemeenten kansen zien in de decentralisaties voor versterking
van armoede- en schuldenbeleid (N=259)
Awbz/Wmo

87%

13%

Participatiewet

83%

17%

Jeugdzorg

76%
0%

Ja

20%

40%

24%
60%

80%

100%

Nee

Uit de figuur blijkt dat ruim drie kwart van de gemeenten vanuit de transities kansen ziet
om het armoede- en schuldenbeleid te versterken. Gemeenten signaleren de meeste
kansen rond de transitie van Awbz/Wmo. We zijn ook nagegaan waar deze kansen dan
betrekking op hebben. Dit leverde het volgende beeld op:
 door de overheveling van Awbz naar Wmo krijgen gemeenten veel meer burgers die
mogelijk kampen met armoede en schulden in beeld;
 de overheveling van Awbz naar Wmo biedt meer kansen om burgers/gezinnen
integraal te helpen (dat wil zeggen de totale problematiek aan te pakken);
 als gevolg van de decentralisatie van de Awbz naar Wmo zal meer ingezet worden op
sociale wijk- of gebiedsteams. Deze teams bieden volop kansen voor vroegsignalering van armoede en schulden.
Op de tweede plaats, qua kansen voor versterking van het gemeentelijk armoede- en
schuldenbeleid, komt de introductie van de Participatiewet. Dat vier op de vijf gemeenten
hier kansen ziet heeft vooral te maken met:
 door de decentralisatie van de Participatiewet krijgen gemeenten burgers met
arbeidsvermogen die ondersteuning nodig hebben beter in beeld;
 in samenwerking met ketenpartners en (lokale) werkgevers kan gemeente (beter)
werken aan activering naar (betaald) werk als instrument binnen het armoede- en
schuldenbeleid;
 integraal armoedebeleid wordt versterkt wanneer de factor (betaalde) arbeid daarbij
betrokken wordt. Wat dit betreft geven verschillende gemeenten aan dat het verrichten
van betaalde arbeid de beste uitweg uit armoede en schulden is.
Ten slotte ziet ruim drie kwart van de betreffende gemeenten kansen vanuit de
decentralisaties rondom de Jeugdzorg. Argumenten hiervoor, die door deze gemeenten

BUREAU BARTELS

25

naar voren zijn gebracht, zijn:
 gemeenten krijgen de doelgroep jongeren/jeugd en daarmee vaak ook multiprobleemgezinnen beter en eerder in beeld. Vaak spelen hier ook vraagstukken op het gebied
van armoede en schulden;
 de decentralisatie biedt mogelijkheden voor een integrale aanpak van jongerenproblematiek waarin ook de aanpak van schulden aandacht kan krijgen: combinatie
van zorg, werk, schuldhulpverlening.
Uit figuur II.10 in bijlage II volgt dat zich bij de kansen voor versterking van het armoedeen schuldenbeleid door de decentralisaties over het algemeen geen grote verschillen
tussen de onderscheiden typen gemeenten voordoen. Alleen zien de G36-gemeenten
bovengemiddeld veel kansen in de Awbz-transitie en juist minder kansen in de invoering
van de Participatiewet.
Samenhangend met het voorgaande hebben we aan gemeenten gevraagd in hoeverre zij
bij de voorbereiding op de decentralisaties ook het armoede- en schuldenbeleid
betrekken (zie tabel 3.4).
Tabel 3.4

Mate waarin gemeenten armoede- en schuldenbeleid meenemen in voorbereiding decentralisaties, naar type gemeente en totaal

Antwoordcategorie

G36gemeenten
(N=39)

Overige
gemeenten
(N=230)

Samenwerkingsverbanden
(N=42)

Totaal
(N=311)

Ja, daar zijn wij al mee bezig

85%

58%

67%

63%

Nog niet, gaat wel gebeuren

8%

24%

19%

22%

Nee

4%

10%

9%

8%

Weet niet

3%

8%

5%

7%

Totaal

100%

100%

100%

100%

Uit de resultaten van tabel 3.4 kan allereerst worden geconcludeerd dat er maar weinig
gemeenten zijn die bij de voorbereiding op de decentralisaties het armoede- en
schuldenbeleid niet verdisconteren. Uit de toelichtingen die deze gemeenten hiervoor
gegeven hebben volgt dat dit vooral komt door tijdgebrek en een andere prioritering van
de gemeentepolitiek.
Het overgrote deel van de gemeenten betrekt het armoede- en schuldenbeleid dus wel
bij de voorbereiding op de decentralisaties dan wel is voornemens om dit te gaan doen.
De betreffende gemeenten hebben daarbij bijvoorbeeld naar voren gebracht dat zij dit
doen door armoede en schulden als aandachtspunten op te nemen in de werkwijze van
de sociale (wijk)teams of schuldhulpverleners te laten participeren in de sociale
(wijk)teams.
De belangrijkste verschillen tussen typen gemeenten die uit tabel 3.4 naar voren komen
zijn de volgende. Het betrekken van het armoede- en schuldenbeleid bij de voorbereiding
op de decentralisaties vindt relatief het meest plaats door de G36-gemeenten. G36gemeenten zijn daar veelal volop mee bezig, terwijl overige gemeenten en samenwerkingsverbanden relatief vaker nog moeten beginnen met het betrekken van armoedeen schuldenbeleid bij de voorbereiding op de decentralisaties.

BUREAU BARTELS

26

Uit een nadere analyse van verschillen tussen gemeenten met nieuw en ‘oud’ armoedeen schuldenbeleid – zie tabel II.2 in bijlage II – volgt dat gemeenten met nieuw beleid
relatief vaak het armoede en schuldenbeleid betrekken bij de voorbereiding op de drie
decentralisaties. Gemeenten met ‘oud’ beleid daarentegen geven relatief vaak aan dat zij
voornemens zijn om armoede- en schuldenbeleid in de toekomst te betrekken bij de
voorbereiding op de decentralisaties.

3.3

Samenwerking met externe partners

Zoals we in de inleiding van dit hoofdstuk aangegeven hebben, zijn we ook nagegaan
met welke externe partijen gemeenten samenwerken bij de uitvoering van het armoedeen schuldenbeleid. Figuur 3.3 geeft hier inzicht in.
Figuur 3.3

Externe partners van gemeenten bij uitvoering van het armoede- en
schuldenbeleid (N=311)
Welzijn/maatschappelijk werk

97%

3%

Woningcorporaties

96%

4%

Zorgverzekeraars

88%

12%

Vrijwilligersorganisaties

86%

14%

Zorgorganisaties

85%

15%

Voedsel- en kledingbanken

82%

18%

Centra voor Jeugd en Gezin

80%

20%

Nutsbedrijven

77%

23%

Particuliere fondsen gericht op kinderen

73%

27%

Gemeentelijke Krediet Bank

69%

31%

Kerken en moskeeën

67%

33%

Scholen, kinderopvang

65%

35%

Reclassering

58%

42%

Particuliere noodfondsen

56%

44%

Werkgevers

52%

48%

Deurwaarders

51%

49%

Belastingdienst

56%

44%

Bureau Krediet Registratie (BKR)

33%

67%

Kennisinstituten

32%

68%

Banken/hypotheekverstrekkers

28%

72%

Overige commerciële partijen

23%

77%

Ervaringsdeskundigen

22%

78%

(Lokale) vakbonden

21%

79%

Andere/overige partij 7%
0%
Ja

BUREAU BARTELS

93%
20%

40%

60%

80%

100%

Nee

27

Uit figuur 3.3 volgt dat de ‘top-vijf’ van externe samenwerkingspartners wordt gevormd
door achtereenvolgens:
 welzijn/maatschappelijk werk;
 woningcorporaties;
 zorgverzekeraars9;
 vrijwilligersorganisaties;
 zorgorganisaties.
Daarentegen werken gemeenten vanuit hun armoede- en schuldenbeleid maar in
beperkte mate samen met partijen zoals commerciële partijen (bijvoorbeeld postorderbedrijven), ervaringsdeskundigen en (lokale) vakbonden.
Wat de verschillen tussen typen gemeenten betreft zien we – zie de figuren II.11 tot en
met II.33 in bijlage II – dat G36-gemeenten met bijna alle externe partners bovengemiddeld vaak samenwerken. G36-gemeenten werken met name meer dan gemiddeld
samen met deurwaarders, de Belastingdienst, het BKR en kennisinstituten. Bij de
samenwerkingsverbanden van gemeenten springt vooral de meer dan gemiddelde
samenwerking met werkgevers in het oog.
In het verlengde van het voorgaande zijn we ook nagegaan hoe gemeenten de
samenwerking met externe partners georganiseerd hebben. Daarbij hebben we een
vijftal ‘organisatievormen’ onderscheiden, namelijk:
i. Intentieverklaring.
ii. Convenant.
iii. Subsidie/inkoop.
iv. Regelmatige contacten.
v. Incidentele contacten.
In tabel 3.5 laten we deze organisatievormen de revue passeren. We merken daarbij op
dat we de vraag naar de organisatie van de samenwerking natuurlijk alleen gesteld
hebben indien een gemeente met een bepaalde externe partij samenwerkt.

9

Circa 80% van de (samenwerkingsverbanden van) gemeenten heeft wat zorgverzekeraars betreft de
samenwerking betrekking op de collectieve zorgverzekering die zij met één zorgverzekeraar hebben
afgesloten. Veelal betreft de samenwerking met zorgverzekeraars dus één verzekeraar. In een minderheid
van de gemeenten is sprake van samenwerking met meerdere zorgverzekeraars in het kader van
vroegsignalering.

BUREAU BARTELS

28

Tabel 3.5

Wijze waarop gemeenten samenwerking met externe partners hebben
georganiseerd, naar organisatievorm

Partij

Intentieverklaring

Convenant

Subsidie
/inkoop

Regelmatige
contacten

Incidentele
contacten

Welzijn/maatschappelijk werk (N=303)

2%

12%

77%

10%

17%

Woningcorporaties (N=297)

8%

52%

3%

15%

31%

Zorgverzekeraars (N=274)

2%

20%

78%

1%

16%

Vrijwilligersorganisaties (N=268)

2%

6%

52%

13%

39%

Zorgorganisaties (N=265)

5%

14%

40%

13%

46%

Voedsel- en kledingbanken (N=255)

4%

5%

45%

10%

43%

Centra voor Jeugd en Gezin (N=250)

4%

12%

20%

26%

38%

Nutsbedrijven (N=239)

7%

28%

1%

10%

57%

Particuliere fondsen gericht op
participatie kinderen (N=227)

4%

11%

70%

3%

22%

Gemeentelijke Krediet Bank (N=215)

2%

17%

48%

29%

8%

Kerken en moskeeën (N=209)

2%

3%

1%

23%

68%

Scholen/kinderopvang (N=201)

0%

8%

15%

15%

66%

Reclassering (N=180)

2%

8%

2%

9%

81%

Particuliere noodfondsen (N=174)

3%

5%

26%

12%

57%

Werkgevers (N=162)

3%

6%

2%

18%

74%

Deurwaarders (N=157)

3%

4%

2%

6%

85%

Belastingdienst (N=137)

2%

7%

0%

8%

83%

BKR (N=103)

1%

6%

2%

16%

75%

Kennisinstituten (N=100)

0%

4%

6%

22%

68%

Banken/hypotheekverstrekkers (N=89)

4%

18%

1%

7%

69%

Overige commerciële partijen (N=70)

4%

7%

3%

1%

81%

Ervaringsdeskundigen (N=67)

0%

6%

7%

51%

36%

(Lokale) vakbonden (N=66)

6%

5%

3%

33%

67%

Uit bovenstaande tabel blijkt dat er sprake is van verschillende wijzen waarop
samenwerking met externe partners is georganiseerd. Deze samenwerkingsvormen zijn
grofweg in te delen in twee typen, namelijk formele samenwerking (intentieverklaringen,
convenanten en subsidie/inkooprelaties) en informele samenwerking (regelmatige of
incidentele contacten).
Formele samenwerking
De meest voorkomende vorm van formele samenwerking betreft subsidie/inkoop.
Gemeenten passen deze vorm vooral toe bij het inkopen van de collectieve
zorgverzekering, het subsidiëren of inkopen van diensten van het welzijnswerk/
maatschappelijke dienstverlening en het benutten van fondsen gericht op kinderen, zoals
het Jeugdsportfonds, het Jeugdcultuurfonds en Stichting Leergeld. Verder blijkt dat een
groot deel van de gemeenten een subsidierelatie heeft met vrijwilligersorganisaties (zoals
Humanitas en Schuldhulpmaatje) en voedselbanken. Daarnaast kopen gemeenten op het
gebied van schuldhulpverlening diensten in bij kredietbanken.

BUREAU BARTELS

29

Convenanten – en in mindere mate intentieverklaringen – worden vooral ingezet om de
samenwerking met woningcorporaties, nutsbedrijven, zorgverzekeraars en banken/
hypotheekverstrekkers handen en voeten te geven. Deze partijen hebben een belangrijke
signaleringsfunctie voor gemeenten. Zij kunnen immers in hun administratie zien of
burgers betaalachterstanden hebben. Deze partijen hebben dus een belangrijke rol op
het gebied van vroegsignalering.
Informele samenwerking
Uit tabel 3.5 blijkt dat een groot deel van de samenwerking tussen gemeenten en externe
partijen vorm krijgt in incidentele en in mindere mate regelmatige contacten. Incidentele
contacten tussen gemeenten en organisaties hebben vooral betrekking op de uitvoering
van schuldhulptrajecten. Het gaat hierbij om contacten tussen gemeenten en partijen
zoals deurwaarders, Belastingdienst, BKR en werkgevers over individuele huishoudens/
burgers met schulden.
Onder regelmatige contacten verstaan we samenwerkingsrelaties waarbij meerdere
keren per jaar sprake is van overleg tussen gemeente en betreffende ketenpartner(s)
zonder dat dit geformaliseerd is. Gemeenten hebben dergelijke contacten met name met
ervaringsdeskundigen (zoals cliëntenraden), vakbonden, Centra voor Jeugd & Gezin en
kerken en moskeeën.

BUREAU BARTELS

30

4.

AANDACHT VOOR SPEERPUNTEN

4.1

Inleiding

Zoals in het inleidende hoofdstuk al ter sprake is gekomen, heeft de Staatssecretaris van
SZW bij de intensivering van het armoede- en schuldenbeleid specifiek aandacht
gevraagd voor een tweetal thema’s (of prioriteiten), namelijk voor armoedebestrijding
onder kinderen en voor preventie/vroegsignalering. Verder zijn er vanuit de Tweede
Kamer moties ingediend om inzichtelijk te maken welke instrumenten door gemeenten
voor de doelgroepen kinderen respectievelijk werkenden ingezet worden en met welke
partijen daarbij samengewerkt wordt. In dit hoofdstuk geven we inzicht in deze zaken.
In de paragraaf 4.2 schenken we aandacht aan de vraag in hoeverre gemeenten het
speerpunt ‘armoedebestrijding onder kinderen’ oppakken zoals dat door de Staatssecretaris bepleit is. Ook de daarmee samenhangende motie van de Tweede Kamer,
namelijk het ingezette instrumentarium voor de doelgroep kinderen en de
samenwerkingspartners, zal in deze paragraaf aan bod komen. Vervolgens komt in
paragraaf 4.3 de aandacht voor preventie en vroegsignalering in het gemeentelijke beleid
aan de orde. In paragraaf 4.4 geven we inzicht in de uitkomsten over de aandacht voor
de doelgroep werkenden.

4.2

Armoedebestrijding kinderen

In de vragenlijst die gehanteerd is voor het consulteren van de gemeenten zijn enkele
specifieke vragen over het speerpunt ‘armoedebestrijding onder kinderen’ opgenomen.
Zo is de vraag aan bod gekomen in hoeverre gemeenten vanuit hun armoede- en
schuldenbeleid specifiek aandacht besteden aan dit speerpunt. Tabel 4.1 bevat de
resultaten van deze vraagstelling.
Tabel 4.1

Specifieke aandacht voor armoedebestrijding onder kinderen, naar type
gemeente en totaal

Antwoordcategorie

G36gemeenten
(N=39)

Overige
gemeenten
(N=230)

Samenwerkingsverbanden (N=42)

Totaal
(N=311)

Ja

92%

77%

83%

80%

Nee

8%

23%

17%

20%

Totaal

100%

100%

100%

100%

De resultaten van bovenstaande tabel duiden er op dat armoedebestrijding onder
kinderen bij vier op de vijf gemeenten en samenwerkingsverbanden aandacht krijgt
binnen het armoede- en schuldenbeleid. Bij G36-gemeenten treffen we naar verhouding
de meeste gemeenten aan die hieraan aandacht schenken. Bij een vijfde deel van de
gemeenten is dit (vooralsnog) niet het geval is. Als redenen hiervoor hebben deze
gemeenten er bijvoorbeeld op gewezen dat zij momenteel werken aan beleid voor deze
doelgroep of dat zij uitsluitend een generiek beleid voeren (waarin geen nader
onderscheid naar specifieke doelgroepen wordt gemaakt).

BUREAU BARTELS

31

Vergelijken we op dit punt gemeenten met nieuw beleid en gemeenten met ‘oud’ beleid
dan blijkt – zie tabel III.1 in bijlage III – dat gemeenten met nieuw beleid wat vaker
specifiek aandacht besteden aan kinderen dan gemeenten die hun beleid nog niet
vernieuwd hebben (86% versus 76%).
Aan de 248 gemeenten die gemeld hebben dat zij in hun armoede- en schuldenbeleid
specifiek aandacht besteden aan armoedebestrijding onder kinderen hebben we
gevraagd welke typen beleidsinstrumenten zij daartoe inzetten. Uit tabel 4.2 blijkt dat
gemeenten

bij

armoedebestrijding

onder

kinderen

vooral

gebruik

maken

van

gemeentelijke fondsen en financiële ondersteuning.
Tabel 4.2

Instrumenten voor armoedebestrijding onder kinderen, naar type gemeente en
totaal

Type instrument

G36gemeenten
(N=36)

Overige
gemeenten
(N=177)

Samenwerkingsverbanden (N=35)

Totaal
(N=248)

Gemeentelijke fondsen

94%

67%

63%

71%

Financiële ondersteuning

58%

63%

63%

62%

Preventie

42%

28%

43%

32%

Vroegsignalering

36%

25%

40%

29%

Kindpakketten

25%

12%

20%

15%

Anders

3%

7%

6%

7%

Let op: percentages tellen niet op tot 100% omdat meerdere antwoorden konden worden gegeven.

Specifieke gemeentelijke fondsen voor kinderen/jeugd blijken het meest ingezet te
worden bij de armoedebestrijding onder kinderen. Het motief van gemeenten om deze
fondsen in te zetten is vooral gelegen in het feit dat hiermee gestimuleerd kan worden dat
kinderen die in armoede leven ook kunnen deelnemen aan sport- of culturele activiteiten
(en dus kunnen (blijven) participeren in de samenleving). Uit de bovenstaande tabel blijkt
dat G36-gemeenten veel vaker fondsen inzetten dan de andere typen gemeenten.
De ‘populariteit’ van het instrument financiële ondersteuning heeft volgens de
betreffende gemeenten vooral te maken met het gegeven dat gemeenten gezinnen met
kinderen graag iets extra’s geven om te voorkomen dat kinderen al te zwaar door
armoede en schulden van hun ouder(s) worden geraakt. Een deel van de gemeenten
keert deze financiële ondersteuning in ‘vrij te besteden middelen uit’. Dit houdt in dat zij
elk jaar een bedrag overmaken naar de rekening van ouders. Echter een toenemend
aantal gemeenten werkt met declaratieregelingen. Dit houdt in dat pas na aanlevering
van bewijs dat zij het budget feitelijk aan de kinderen hebben besteed, geld overgemaakt
krijgen.
Ongeveer een derde van de gemeenten zet preventie en vroegsignalering specifiek in
om armoedebestrijding onder kinderen te voorkomen of in een vroegtijdig stadium aan te
pakken. Daarbij werken zij samen met partijen uit de ‘schil’ rondom kinderen, namelijk
scholen, kinderopvang en Centra voor Jeugd en Gezin. Zoals we ook al in paragraaf 2.4
hebben gezien, worden kindpakketten (nog) niet breed ingezet. Dit heeft te maken met
het feit dat dit instrument vrij recent geïntroduceerd is.

BUREAU BARTELS

32

Bij de categorie ‘anders’ zijn door gemeenten met name de volgende alternatieve typen
instrumenten naar voren gebracht:
 naturaregelingen voor met name computers en fietsen (9 keer genoemd);
 activiteiten in schoolvakanties (3 keer genoemd);
 initiatieven om specifieke behoeften van kinderen in kaart te brengen (3 keer
genoemd);
 convenant om huisuitzettingen van huishoudens met kinderen te voorkomen (1 keer
genoemd);
 ruilwinkel voor o.a. speelgoed (1 keer genoemd).
Uit tabel III.2 in bijlage III blijkt dat gemeenten met nieuw beleid relatief vaker preventie
en vroegsignalering inzetten bij de armoedebestrijding onder kinderen dan gemeenten
waar nog geen nieuw beleid is ontwikkeld. Dit betekent dat ook op dit specifieke terrein
de nadruk ook steeds meer ‘aan de voorkant wordt gelegd’, dus het voorkomen dat
kinderen in een armoedesituatie terecht komen. Voor de andere instrumenten troffen we
geen verschillen naar nieuw en ‘oud’ beleid aan.
Vervolgens zijn we nagegaan met welke externe partijen gemeenten samenwerken
waar het gaat om armoedebestrijding onder kinderen. Dit punt is natuurlijk alleen aan de
orde gekomen bij gemeenten die specifiek aandacht schenken aan dit thema. De partijen
die daarbij de revue gepasseerd zijn staan weergegeven in figuur 4.1. Verder is in deze
figuur het aandeel gemeenten weergegeven dat met de betreffende partijen samenwerkt
waar het dit thema betreft.
Figuur 4.1

Samenwerkingspartners bij armoedebestrijding onder kinderen (N=248)

Particuliere fondsen gericht op de
participatie van kinderen

66%

Welzijn/maatschappelijk werk

34%

58%

42%

Scholen, kinderopvang

45%

55%

Centra voor Jeugd en Gezin

42%

58%

Voedsel- en kledingbanken

32%

68%

Vrijwilligersorganisaties

31%

69%

Zorgorganisaties

26%

74%

Kerken en moskeeën

17%

83%

Particuliere noodfondsen

17%

83%

Anders

7%
0%

Ja

93%
20%

40%

60%

80%

100%

Nee

Bij armoedebestrijding onder kinderen blijken gemeenten vooral samenwerking te zoeken
met particuliere fondsen gericht op de participatie van kinderen (zoals Stichting Leergeld,
Jeugdsportfonds en Jeugdcultuurfonds), het welzijnswerk (jeugd- en jongerenwerk en
maatschappelijk werk, scholen en kinderopvangorganisaties en de Centra voor Jeugd en
Gezin.

BUREAU BARTELS

33

Bij de categorie ‘anders’ zijn de volgende partijen meer dan eens genoemd:
 sportverenigingen (8 keer genoemd);
 ervaringsdeskundigen, zoals bond voor uitkeringsgerechtigden (6 keer genoemd);
 vakbonden (3 keer genoemd);
 ondernemers (2 keer genoemd);
 muziekscholen (2 keer genoemd).
Uit een nadere analyse – zie de figuren III.1 tot en met III.9 in bijlage III – blijkt dat er op
een aantal punten sprake is van (duidelijke) verschillen tussen typen gemeenten waar het
gaat om samenwerking met externe partners bij armoedebestrijding onder kinderen. Zo
zien we dat G36-gemeenten – met uitzondering van welzijn en maatschappelijk werk –
met alle partijen relatief vaak samenwerken. De G36-gemeenten werken met name
relatief meer frequent samen met particuliere fondsen gericht op de participatie van
kinderen, voedsel- en kledingbanken, scholen en kinderopvang. Samenwerkingsverbanden werken relatief vaak samen met Centra voor Jeugd & Gezin en voedsel- en
kledingbanken. Uit de toelichting blijkt dat voedsel- en kledingbanken vaak in meerdere
gemeenten actief zijn. Samenwerkingsverbanden werken dan met de ‘regionale’
voedselbank samen.
We zijn verder ook nagegaan welke specifieke voorzieningen gemeenten – voor wie dat
relevant is – inzetten voor kinderen in armoede of schuldsituaties. In figuur 4.2 is
weergegeven welke specifieke voorzieningen hiervoor – al dan niet binnen het
kindpakket – ingezet worden.
Figuur 4.2

Specifieke kindgerichte voorzieningen (N=248)

(Korting op) abonnement
sportvereniging

67%

Computer/tablet/internet

33%

52%

48%

Zwemlessen

46%

54%

Muzieklessen

45%

55%

(Tegemoetkoming) aanschaf fiets

29%

71%

Gratis toegang tot
zwembad/ijsbaan/sportvoorziening

27%

73%

Gratis bezoek musea

25%

75%

Gratis activiteiten tijdens
schoolvakanties

21%

79%

Voorziening voor schoolkosten

15%

Verjaardagboxen, speelgoed en
presentjes

9%

91%

Korting/gratis openbaar vervoer

5%

95%

Kledingbudget, -bonnen, etc.

4%

96%

0%
Ja

BUREAU BARTELS

85%

20%

40%

60%

80%

100%

Nee

34

We zien dat de meest ‘populaire’ kindgerichte voorzieningen voor armoedebestrijding
onder kinderen worden gevormd door gratis (of korting op) abonnementen op een
sportvereniging, financiële ondersteuning bij de aanschaf van een computer en internet
(of verstrekking van computers) en tegemoetkoming voor zwemlessen en muzieklessen.
Daarentegen worden het verstrekken van kledingbudget/bonnen, korting op of gratis
openbaar vervoer, verjaardagboxen, speelgoed en andere presentjes duidelijk minder
toegepast door gemeenten. De overige voorzieningen die in figuur 4.2 opgenomen zijn
nemen wat dit aangaat een ‘middenpositie’ in.
In totaal hebben zes gemeenten nog andere voorbeelden genoemd van specifieke
voorzieningen die voor armoedebestrijding onder kinderen worden ingezet, zoals een
babypakket, een noodfonds, tegemoetkoming kinderopvangkosten, een kunstcursus en
het verstrekken van educatieve tijdschriften. Daarnaast heeft ruim 20% van de
gemeenten aangegeven dat zij vrij te besteden budgetten naar huishoudens met
kinderen overmaken. Ouders kunnen zelf bepalen hoe zij deze middelen – ten bate van
hun kinderen – inzetten. Sommige van deze gemeenten controleren de besteding van
deze middelen steekproefsgewijs.
Wat de typen gemeenten betreft zien we – zie de figuren III.10 tot en met III.21 in bijlage
III – dat zich een aantal verschillen voordoen. De G36-gemeenten zetten veel frequenter
specifieke voorzieningen in om armoede onder kinderen te bestrijden dan de andere
twee typen gemeenten. Voor vrijwel alle specifieke voorzieningen geldt namelijk dat de
G36-gemeenten deze relatief vaak inzetten. Met name voorzieningen als zwemlessen,
muzieklessen, gratis activiteiten tijdens schoolvakanties en (korting op) abonnement
sportvereniging worden relatief vaak ingezet. Samenwerkingsverbanden scoren over de
hele linie – met uitzondering van verjaardagboxen, speelgoed en presentjes – lager dan
gemiddeld.
Vergelijken we op dit punt gemeenten met nieuw beleid en gemeenten met ‘oud’ beleid,
dan zien we bij twee typen specifieke voorzieningen verschillen. Gratis (of een
tegemoetkoming voor) muzieklessen en budgetten voor computers/tablets en internet
worden namelijk door gemeenten met nieuw beleid beduidend vaker ingezet dan door
gemeenten met ‘oud’ beleid.
Hierboven zagen we al dat in totaal 63 gemeenten aangegeven hebben dat zij geen
specifieke aandacht besteden aan armoedebestrijding onder kinderen. We zijn bij
deze gemeenten nagegaan wat de redenen daarvoor zijn. In tabel 4.3 maken we geen
nader onderscheid naar typen gemeenten, omdat de aantallen in het geval van G36 en
samenwerkingsverbanden – respectievelijk 3 en 7 – te laag zijn om hier conclusies aan te
verbinden. De belangrijkste reden blijkt te zijn dat gemeenten geen specifieke aandacht
hebben voor doelgroepen en dus ook niet voor huishoudens met kinderen. Op de tweede
plaats volgt dan het argument dat gemeenten momenteel werken aan de ontwikkeling
van beleid gericht op de armoedebestrijding onder kinderen.

BUREAU BARTELS

35

Tabel 4.3

Redenen van gemeenten om geen aandacht aan armoedebestrijding onder
kinderen te besteden

Reden

Totaal (N=63)

In het algemeen geen aandacht voor specifieke doelgroepen

33%

Beleid hiervoor is in ontwikkeling

21%

Politiek niet voor deze doelgroep gekozen

18%

Onvoldoende personele capaciteit

16%

Geen middelen beschikbaar

16%

Onvoldoende kennis in huis

11%

Weet niet

8%

Let op: percentages tellen niet op tot 100% omdat meerdere antwoorden konden worden gegeven.

Aan de 127 gemeenten die het beleid voor armoede- en schuldenbeleid voor de
komende jaren al vastgesteld hebben is de vraag gesteld welke positie
armoedebestrijding onder kinderen daarbinnen in zal nemen (zie figuur 4.3).
Figuur 4.3

Positie armoedebestrijding kinderen in toekomstig armoede- en schuldenbeleid bij gemeenten met nieuw beleid, naar type gemeente en totaal
G36-gemeenten (N=17)

71%

Overige gemeenten (N=92)

58%

Samenwerkingsverbanden (N=18)

Blijft gelijk

Minder inzet

17%

63%
0%

20%

4%

37%

83%

Totaal (N=127)

Meer inzet

29%

40%

60%

33%

3%

80%

100%

Weet niet

Uit figuur 4.3 volgt dat het bijna twee derde deel van de gemeenten met nieuw beleid
voornemens is om in de komende jaren extra inzet te plegen op armoedebestrijding
onder kinderen. Deze gemeenten hebben er bijvoorbeeld op gewezen dat zij een
kindpakket in willen zetten, de banden met ketenpartners aanhalen om armoede onder
kinderen eerder te signaleren en ‘vrij te besteden budgetten’ vervangen voor kindregelingen op declaratiebasis of regelingen in natura (om zo te bewerkstelligen dat de
middelen ook daadwerkelijk bij kinderen terecht komen). Als ‘spiegelbeeld’ zien we dan
ook dat er nauwelijks gemeenten zijn die hier minder aandacht aan gaan besteden.
Uit een nadere beschouwing van de verschillen tussen typen gemeenten blijkt dat met
name samenwerkingsverbanden van gemeenten voornemens zijn om hun beleid ten
aanzien van armoedebestrijding onder kinderen te intensiveren in de komende jaren. Op
de tweede plaats volgen dan de G36-gemeenten terwijl de ‘achterhoede’ wat dit aangaat
wordt gevormd door overige gemeenten.

BUREAU BARTELS

36

4.3

Preventie en vroegsignalering

Het tweede door de Staatssecretaris aangedragen ‘speerpunt’ voor de aanwending van
de extra middelen voor het gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid betreft preventie
en vroegsignalering. In tabel 4.4 hebben we eerst weergegeven in hoeverre gemeenten
in hun armoede- en schuldenbeleid specifiek aandacht aan dit thema besteden.
Tabel 4.4

Aandacht voor ‘preventie en vroegsignalering’, naar type gemeente en totaal

Antwoordcategorie

G36gemeenten
(N=39)

Overige
gemeenten
(N=230)

Samenwerkingsverbanden
(N=42)

Totaal
(N=311)

Ja

87%

64%

86%

70%

Nee

13%

32%

12%

27%

Weet niet

0%

4%

2%

3%

Totaal

100%

100%

100%

100%

We zien dat bij zeven op de tien gemeenten dit thema inderdaad expliciet op de
beleidsagenda staat. Dit geldt het sterkst voor de G36-gemeenten en samenwerkingsverbanden en in mindere mate voor de overige gemeenten.
We zijn – zie tabel III.3 in bijlage III – verder ook nagegaan in hoeverre zich op dit punt
verschillen voordoen tussen gemeenten met nieuw en ‘oud’ beleid. Hiervan blijkt
inderdaad sprake te zijn. Bij gemeenten met nieuw beleid ligt het aandeel gemeenten dat
specifiek inzet op het thema ‘preventie en vroegsignalering’ namelijk hoger dan bij
gemeenten met ‘oud’ beleid (76% versus 66%).
In totaal (zie tabel 4.4) besteden dus 218 gemeenten in hun armoede- en schuldenbeleid
specifiek aandacht aan het thema ‘preventie en vroegsignalering’. Bij deze gemeenten
zijn we nagegaan hoe zij hier ‘handen en voeten aan geven’. In figuur 4.4 presenteren we
de resultaten daarvan. We zien dat gemeenten vooral invulling geven aan preventie en
vroegsignalering via signalerings- en doorverwijzingsafspraken met ketenpartners en
voorlichting via brochures en internet. Verder stellen we vast dat ongeveer de helft van
de gemeenten in het kader van preventie en vroegsignalering gebruik maken van de
instrumenten budgetcursussen, signalering via buurtzorg, sociale (wijk)teams,
formulierenbrigades, thuisadministratie en voorlichting op scholen of in wijkcentra.

BUREAU BARTELS

37

Figuur 4.4

Wijze waarop gemeenten invulling geven aan preventie en vroegsignalering
(N=218)

Signalerings/doorverwijzingsafspraken

77%

Voorlichting via brochures/internet

23%

61%

39%

Budgetcursussen

50%

50%

Signaleringsfunctie bij
buurtzorg/wijkverpleegkundige etc

50%

50%

Inzet formulierenbrigades/thuisadministratie

48%

52%

Voorlichting scholen/wijkcentra

46%

54%

Budgetbeheer

39%

61%

Budgetcoaching

39%

61%

Beschermingsbewind

24%

76%

Anders 5%
0%
Ja

95%
20%

40%

60%

80%

100%

Nee

Wat betreft de verschillen tussen typen gemeenten – zie de figuren III.22 tot en met III.30
in bijlage III – dan blijkt dat G36-gemeenten alle instrumenten vaker inzetten dan de
andere onderscheiden typen gemeenten. Dit geldt met name voor het betrekken van
buurtzorg/wijkverpleegkundige/sociale teams bij signalering en voorlichtingsactiviteiten.
Gemeenten met nieuw beleid zetten ten opzichte van gemeenten met ‘oud’ beleid wat
sterker in op voorlichtingsactiviteiten (via brochures, internet, op scholen en wijkcentra).
Voor de andere instrumenten op het gebied van preventie/vroegsignalering zien we geen
noemenswaardige

verschillen.

Voor

wat

betreft

beschermingsbewind

geldt

dat

gemeenten dit veelal niet als instrument zien .
10

Ook nu zijn we weer nagegaan met welke externe partijen gemeenten samenwerken
bij het thema ‘preventie en vroegsignalering’ (zie figuur 4.5). We zien dat bijna drie kwart
van deze gemeenten bij het thema ‘preventie en vroegsignalering’ samenwerkt met
welzijn/maatschappelijk werk en woningcorporaties. Op enige afstand volgen partijen
zoals vrijwilligersorganisaties, zorgorganisaties, nutsbedrijven, Centra voor Jeugd en
Gezin en zorgverzekeraars waar ongeveer vier op de tien gemeenten mee
samenwerken. Verder stellen we vast dat slechts een beperkt deel van de gemeenten
samenwerkt met partijen als deurwaarders, het BKR en de Belastingdienst. Vanwege het
geringe aantal keer dat deze partijen genoemd zijn, hebben we kennisinstituten,
ervaringsdeskundigen, (lokale) vakbonden, overige commerciële partijen (zoals providers
en postorderbedrijven) en politie in de categorie ‘anders’ ingedeeld.
10

Zie eerdere opmerking over beschermingsbewind in voetnoot 6.

BUREAU BARTELS

38

Figuur 4.5

Partners van gemeenten bij preventie en vroegsignalering (N=218)

Welzijn/maatschappelijk werk

81%

Woningcorporaties

19%

72%

Vrijwilligersorganisaties

28%

50%

50%

Zorgorganisaties

44%

56%

Nutsbedrijven

41%

59%

Centra voor Jeugd en Gezin

39%

61%

Zorgverzekeraars

37%

63%

Voedsel- en kledingbanken

35%

65%

Scholen/kinderopvang

33%

67%

Gemeentelijke kredietbank

29%

71%

Kerken en moskeeën

27%

73%

Particuliere fondsen kinderen

20%

80%

Particuliere noodfondsen

15%

85%

Deurwaarders

11%

89%

Reclassering

11%

89%

Werkgevers

8%

92%

Banken/hypotheekverstrekkers

6%

94%

Belastingdienst

6%

94%

Bureau Krediet Registratie

5%

95%

Anders

11%
0%

Ja

89%
20%

40%

60%

80%

100%

Nee

Ook nu zijn we – zie de figuren III.31 tot en met III.49 in bijlage III – weer nagegaan welke
variaties zich voordoen tussen typen gemeenten waar het gaat om samenwerking met
externe partners rondom het thema ‘preventie en vroegsignalering’. Hieruit blijkt dat G36gemeenten er regelmatig in positieve zin uitspringen. Dit geldt dan met name voor de
samenwerking met vrijwilligersorganisaties, zorgverzekeraars, particuliere fondsen
gericht op participatie van kinderen, voedsel- en kledingbanken en de Belastingdienst.
In totaal zijn er dus 93 gemeenten die in hun armoede- en schuldenbeleid geen
specifieke aandacht besteden aan preventie en vroegsignalering. Ook in dit geval
hebben we aan deze gemeenten de vraag gesteld wat de redenen daarvoor zijn. Tabel
4.5 biedt hier inzicht in. Wederom hebben we ervoor gekozen hier geen onderscheid te
maken tussen typen gemeenten, omdat de aantallen dusdanig klein zijn voor G36gemeenten en samenwerkingsverbanden (respectievelijk namelijk 5 en 6).

BUREAU BARTELS

39

Tabel 4.5

Redenen waarom gemeenten geen specifieke aandacht aan preventie en
vroegsignalering besteden

Reden

Totaal (N =93)

Politiek heeft niet voor dit thema gekozen

30%

Geen middelen beschikbaar

23%

Onvoldoende personele capaciteit

22%

Beleid hiervoor is in ontwikkeling

15%

Onvoldoende kennis in huis

13%

Niet nodig

3%

Weet niet

12%

Let op: percentages tellen niet op tot 100% omdat meerdere antwoorden konden worden gegeven.

De belangrijkste reden dat een deel van de gemeenten geen specifieke aandacht aan
preventie en vroegsignalering besteedt, blijkt te maken te hebben met dat de lokale
politiek niet voor dit thema heeft gekozen. Bijna een derde deel van deze gemeenten
voert dit namelijk als argument aan. Verder heeft bijna een kwart van de gemeenten
aangegeven dat zij onvoldoende middelen en/of personele capaciteit hebben om
specifiek aandacht aan preventie en vroegsignalering te besteden.
We zijn ook weer nagegaan of en, zo ja, in welke opzichten er sprake is van verschillen
tussen gemeenten met nieuw en ‘oud’ beleid (zie tabel III.4 in bijlage III). Daaruit blijkt dat
gemeenten met nieuw beleid ten aanzien van specifieke aandacht voor preventie en
vroegsignalering relatief vaak aangeven dat beleid hiervoor ‘in de maak is’. Daarentegen
noemen gemeenten met ‘oud’ beleid wat vaker als argumenten om hier geen specifieke
aandacht aan te besteden dat de politiek hiervoor niet heeft gekozen en dat er geen
middelen voor beschikbaar zijn.
Aan de 127 gemeenten die het armoede- en schuldenbeleid voor de komende periode
inmiddels vastgesteld hebben, hebben we de vraag gesteld wat de positie van het
thema ‘preventie en vroegsignalering’ hierin is (zie figuur 4.6).
Figuur 4.6

Toekomstige positie ‘preventie en vroegsignalering’ in armoede- en schuldenbeleid gemeenten met nieuw beleid, naar type gemeente en totaal
G36-gemeenten (N=17)

82%

6% 12%

Overige gemeenten (N=92)

76%

21%

Samenwerkingsverbanden (N=18)

89%

Totaal (N=127)

Meer aandacht

Blijft gelijk

6% 5%

79%
0%

20%

40%

3%

17%
60%

80%

4%
100%

Weet niet

Aan de hand van figuur 4.6 kunnen we concluderen dat bij gemeenten met nieuw beleid
het thema ‘preventie en vroegsignalering’ (verder) in belang zal toenemen. Acht op de
tien van deze gemeenten heeft namelijk aangegeven dat dit thema meer aandacht vanuit
het gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid zal krijgen. Geen enkele gemeente heeft
gemeld dat de aandacht voor dit thema af zal nemen.

BUREAU BARTELS

40

4.4

Armoede- en schuldenbestrijding werkenden/ondernemers

Zoals gezegd, heeft de Tweede Kamer in een motie aan de Staatssecretaris gevraagd
om inzichtelijk te maken hoe en op welke wijze gemeenten aandacht besteden aan
armoede- en schuldenbestrijding onder werkenden en ondernemers. Om hier invulling
aan te geven zijn we allereerst nagegaan in hoeverre gemeenten vanuit dit beleid
specifiek inzetten op deze doelgroep. In tabel 4.6 hebben we de resultaten daarvan
samengevat.
Tabel 4.6

Specifieke
aandacht
armoedeen
schuldenbestrijding
ondernemers, naar type gemeente en totaal

Antwoordcategorie

werkenden/

G36gemeenten
(N=39)

Overige
gemeenten
(N=230)

Samenwerkingsverbanden (N=42)

Totaal
(N=311)

Ja

36%

20%

19%

22%

Nee

64%

77%

81%

76%

Weet niet

0%

3%

0%

2%

Totaal

100%

100%

100%

100%

We constateren dat ‘overall’ gezien meer dan een vijfde deel van de gemeenten in hun
armoede- en schuldenbeleid (ook) specifiek inzet op armoede- en schuldenbestrijding
onder werkenden en ondernemers. Dit aandeel valt bij G36-gemeenten het hoogste uit.
De verschillen tussen overige gemeenten en samenwerkingsverbanden zijn beperkt. Uit
de vergelijking tussen gemeenten met nieuw en ‘oud’ beleid blijkt dat – hoewel de
verschillen niet heel groot zijn – gemeenten met nieuw beleid vaker specifiek aandacht
aan armoede- en schuldenbestrijding onder werkenden en ondernemers besteden.
Bij de 68 gemeenten die gemeld hebben dat zij specifiek aandacht schenken aan
armoedebestrijding onder werkenden en ondernemers zijn we nagegaan welke
instrumenten zij daartoe inzetten. Figuur 4.7 geeft hier inzicht in.

BUREAU BARTELS

41

Figuur 4.7

Inzet instrumenten voor armoede- en schuldenbestrijding specifiek voor
werkenden en ondernemers (N=68)
Schuldregeling

72%

28%

BBZ

68%

32%

Informatie en advies

65%

35%

Schuldstabilisatie

56%

44%

Budgetbeheer

54%

46%

Inkomensondersteuning

53%

47%

Vroegsignalering

52%

49%

Preventie

49%

52%

Kwijtschelding gem. belastingen

49%

52%

Budgetcoaching

49%

52%

Collectieve zorgverzekering

43%

57%

Beschermingsbewind

40%

60%

Ondersteuning ondernemerschap
Gemeentelijke fondsen

75%

25%

Afspraken met werkgevers

81%

19%
0%

Ja

66%

34%

20%

40%

60%

80%

100%

Nee

We zien dat het meest ‘populaire’ instrument wordt gevormd door schuldregeling. Met dit
instrument kunnen gemeenten aan werkenden en ondernemers schuldhulpverleningstrajecten aanbieden. Op de tweede plaats volgt dan Besluit Bijstandsverlening
Zelfstandigen (BBZ) terwijl de derde positie ingenomen wordt door informatie en advies.
Aan de andere kant van het ‘spectrum’ zien we dat gemeenten instrumenten als
afspraken met werkgevers en gemeentelijke fondsen in beperkte mate toepassen voor de
doelgroep werkenden en ondernemers.
In de figuren III.50 tot en met III.64 van bijlage III zijn op het punt van de ingezette
instrumenten voor de doelgroep werkenden/ondernemers de uitkomsten naar type
gemeenten weergegeven. Deze moeten met de nodige voorzichtigheid worden gelezen,
vanwege het geringe aantal waarnemingen voor samenwerkingsverbanden.
Bezien we de verschillen op dit punt tussen gemeenten met nieuw en ‘oud’ beleid, dan
blijken de eerstgenoemde gemeenten beduidend vaker in te zetten op drie typen
instrumenten, namelijk:
 vroegsignalering (69% nieuw, 36% ‘oud’);
 gemeentelijke fondsen (45% nieuw, 17% ‘oud’);
 ondersteuning ondernemerschap (44% nieuw, 25% ‘oud’).

BUREAU BARTELS

42

In de betreffende motie van de Tweede Kamer wordt ook gevraagd om inzicht in de
samenwerkingspartners van gemeenten waar het gaat om armoede- en schuldenbestrijding onder werkenden en ondernemers. Daarom hebben we daar bij het
raadplegen van gemeenten aandacht aan besteed. In figuur 4.8 vatten we het een en
ander samen.
Figuur 4.8

Externe partners bij specifiek beleid voor armoede- en schuldenbestrijding
onder werkenden/ondernemers (N=68)

Gemeentelijke kredietbank

47%

53%

Zelfstandigenloket/-bureau

46%

54%

Welzijn/maatschappelijk werk

43%

57%

Woningcorporaties

41%

59%

Vrijwilligersorganisaties

34%

66%

Voedsel- en kledingbanken

34%

66%

Werkgevers

31%

69%

Zorgverzekeraars

28%

72%

Particuliere noodfondsen

21%

79%

Nutsbedrijven

21%

79%

Deurwaarders

16%

84%

BKR

15%

85%

Belastingdienst

16%

84%

Banken/hypotheekverstrekkers

9%

91%

Overige commerciële partijen

7%

93%

0%
Ja

20%

40%

60%

80%

100%

Nee

Uit figuur 4.8 kan worden geconcludeerd dat gemeenten bij de armoede- en schuldenbestrijding onder werkenden en ondernemers vooral samenwerken met:
 gemeentelijke/regionale kredietbank;
 regionaal samenwerkingsverband Zelfstandigenloket/Bureau Zelfstandigen (voor de
uitvoering van het BBZ);
 Welzijn/maatschappelijk werk;
 woningcorporaties;
 vrijwilligersorganisaties.
Daarentegen wordt wat dit aangaat maar mondjesmaat de samenwerking met partijen als
banken/hypotheekverstrekkers en commerciële partijen als providers en postorderbedrijven gezocht.

BUREAU BARTELS

43

In de figuren III.65 tot en met III.79 in bijlage III zijn de uitkomsten voor elk van de drie
onderscheiden typen gemeenten weergegeven. Gezien het beperkte aantal
waarnemingen voor met name samenwerkingsverbanden bij deze vraag, dienen de
uitkomsten met de nodige voorzichtigheid betracht te worden.
Ten aanzien van gemeenten met nieuw en ‘oud’ beleid blijken er in beperkte mate
verschillen voor te komen. Gemeenten met nieuw beleid werken iets vaker samen met
deurwaarders (25% versus 8% voor gemeenten met ‘oud’ beleid) zorgverzekeraars (34%
versus 22%) en particuliere noodfondsen (28% versus 14%). Gemeenten met ‘oud’
beleid werken daarentegen vaker samen met het regionale samenwerkingsverband
Zelfstandigenloket/Bureau Zelfstandigen voor de uitvoering van het BBZ (53% ‘oud’
versus 38% nieuw).

BUREAU BARTELS

44

5.

INZET EXTRA MIDDELEN ARMOEDE- EN SCHULDENBELEID

5.1

Inleiding

Zoals in het inleidende hoofdstuk al ter sprake kwam, heeft het kabinet vanaf 2013
structureel extra middelen aan gemeenten ter beschikking gesteld voor het armoede- en
schuldenbeleid. In paragraaf 5.2 schenken we aandacht aan de aanwending van deze
middelen door gemeenten. De navolgende uitkomsten hebben vooral betrekking op de
20 miljoen extra middelen die in 2013 beschikbaar zijn gesteld (en dus niet op de
middelen die in 2014 en 2015 beschikbaar zullen komen).

5.2

Aanwending extra middelen

In de eerste plaats hebben we gemeenten de vraag gesteld of de extra middelen voor
armoede- en schuldenbeleid geresulteerd hebben in een intensivering van dit beleid.
Tabel 5.1 bevat de uitkomsten van deze vraagstelling.
Tabel 5.1

Impact extra middelen op intensivering armoede- en schuldenbeleid, naar type
gemeente en totaal

Antwoordcategorie

G36gemeenten
(N=39)

Overige
gemeenten
(N=230)

Samenwerkingsverbanden
(N=42)

Totaal
(N=311)

Ja

72%

58%

67%

61%

Nee

26%

34%

29%

32%

Weet niet

3%

9%

5%

7%

Totaal

100%

100%

100%

100%

We zien dat bij bijna twee derde van de gemeenten de extra middelen inderdaad als
effect hebben gehad dat het gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid geïntensiveerd is.
Bij G36-gemeenten en samenwerkingsverbanden blijkt hier vaker sprake van te zijn dan
bij de overige gemeenten.
Voor ruim een derde deel van de gemeenten geldt dit echter (nog) niet. Voor dit laatste
worden vanuit deze gemeenten twee verklaringen aangedragen. In de eerste plaats is
regelmatig naar voren gebracht dat de extra middelen in eerste instantie (in 2013) nog vrij
beperkt waren. In 2014 en 2015 zullen de bijdragen vanuit het Rijk aanzienlijk groter zijn.
In de tweede plaats heeft een aantal gemeenten opgemerkt dat door de recente
gemeenteraadsverkiezingen (op het moment van de gemeentelijke opvraag) nog
onvoldoende tijd is geweest om de ‘vertaling’ van deze middelen naar (intensivering van)
armoede- en schuldenbeleid te maken.
We zijn – zie tabel IV.1 in bijlage IV – ook nagegaan in hoeverre zich op dit punt
verschillen voordoen tussen gemeenten met nieuw en ‘oud’ beleid. Daaruit blijkt dat de
effecten van de extra middelen op intensivering van het armoede- en schuldenbeleid zich
bij gemeenten met nieuw beleid in duidelijk sterkere mate manifesteren dan bij
gemeenten met ‘oud’ beleid. De verklaring hiervoor is dus waarschijnlijk dat gemeenten
met nieuw beleid de extra middelen al hebben kunnen verdisconteren in hun armoedeen schuldenbeleid.

BUREAU BARTELS

45

Samenhangend met het voorgaande zijn we nagegaan voor welke doelen gemeenten de
extra middelen in de afgelopen periode aangewend hebben. Daarbij hebben we met
name ook aandacht besteed aan de prioriteiten zoals die door de Staatssecretaris van
het ministerie van SZW aangedragen zijn. Tabel 5.2 geeft hier inzicht in. Uit
onderstaande tabel blijkt dat in overgrote meerderheid van de gemeenten de additionele
middelen ingezet worden waarvoor zij zijn bedoeld, namelijk voor armoede- en
schuldenbeleid. Dit geldt voor bijna negen op de tien gemeenten.
Tabel 5.2

Besteding extra middelen armoede- en schuldenbeleid, naar type gemeente en
totaal

Bestedingscategorie

G36gemeenten
(N=28)

Overige
gemeenten
(N=153)

Samenwerkingsverbanden
(N=24)

Totaal
(N=205)

Andere thema’s/doelgroepen
binnen armoede- en schuldenbeleid

79%

59%

50%

61%

Armoedebestrijding onder kinderen

57%

54%

67%

56%

Preventie/vroegsignalering

43%

30%

63%

36%

Niet specifiek voor armoede- en
schuldenbeleid ingezet

7%

14%

0%

11%

Let op: percentages tellen niet op tot 100% omdat meerdere antwoorden konden worden gegeven.

Slechts een klein aantal gemeenten heeft de additionele middelen deels aan andere
doeleinden dan het armoede- en schuldenbeleid besteed. Het ging hierbij vooral om
kleinere gemeenten die in 2013 relatief kleine bedragen uitgekeerd hebben gekregen.
Bovendien betrof het in die gevallen veelal een deel van het budget dat anders was
besteed (namelijk gemiddeld 59% van het budget). Uit het bovenstaande kan dan worden
opgemaakt dat het ‘weglekeffect’ in omvang van het budget veel kleiner moet zijn dan het
genoemde aandeel gemeenten dat de middelen (deels) voor andere doeleinden heeft
gebruikt11.
Verder komt uit tabel 5.2 naar voren dat ruim de helft van de gemeenten een deel van de
extra middelen aan armoedebestrijding onder kinderen besteedt. Gemiddeld gaat het bij
deze gemeenten dan om 55% van de extra middelen die hieraan besteed wordt. Ruim
een derde van de gemeenten heeft (ook) extra geïnvesteerd in preventie en vroegsignalering. Gemiddeld genomen besteden deze gemeenten zo’n 27% van de extra
middelen aan preventie/vroegsignalering.
Een groot deel van de extra middelen uit 2013 blijkt aangewend te worden voor andere
thema’s binnen het armoede- en schuldenbeleid dan de prioriteiten zoals die door de
Staatssecretaris bepleit zijn. Van de 205 gemeenten die deze vraag hebben beantwoord
besteedt 60% van de gemeenten een deel van de middelen aan andere thema’s binnen
het armoede- en schuldenbeleid.
We plaatsen bij tabel 5.2 nog wel de kanttekening dat een derde deel van de gemeenten
de vraag over de aanwending van de extra middelen niet kon beantwoorden.

11

Dit wordt ook bevestigd door de uitkomst in tabel 5.4, waaruit blijkt dat slechts 2% van de gemeenten met
nieuw beleid aangeeft (een deel van) de extra middelen anders aan te wenden dan voor armoede- en
schuldenbeleid. Het betreft hier uitsluitend kleinere gemeenten.

BUREAU BARTELS

46

Maken we een onderscheid naar typen gemeenten dan valt op dat de samenwerkingsverbanden de additionele middelen relatief vaker besteden aan de speerpunten zoals die
door de Staatssecretaris zijn benoemd. Bij de G36-gemeenten worden de extra middelen
vaker besteed voor andere thema’s dan de ‘meegegeven’ speerpunten.
Tabel IV.2 in bijlage IV geeft inzicht in de verschillen in de aanwending van de extra
middelen tussen gemeenten met nieuw en ‘oud’ beleid. Daaruit komt naar voren dat
gemeenten met nieuw beleid de extra middelen net iets vaker dan gemeenten met ‘oud’
beleid inzetten voor de twee speerpunten van de Staatssecretaris. De verschillen zijn
echter klein. Als het gaat om besteding van de extra middelen aan thema’s die niet
gerelateerd zijn aan het armoede- en schuldenbeleid, kwam dit onder gemeenten met
nieuw beleid net iets meer voor dan onder gemeenten met ‘oud’ beleid.
Vervolgens zijn we nagegaan welke nieuwe initiatieven gemeenten eventueel met de
extra middelen geïnitieerd hebben. In totaal kon 8% van de gemeenten (N=311) deze
vraag niet beantwoorden, terwijl 47% van de gemeenten aangegeven heeft dat er op het
moment van de raadpleging (nog) geen nieuwe initiatieven gerealiseerd zijn. De overige
45% van de gemeenten heeft met de extra middelen dus wel nieuwe initiatieven van de
grond getrokken. Voorbeelden daarvan die door meerdere van deze gemeenten naar
voren gebracht zijn, zijn:
 uitbreiding instrumenten armoedebestrijding onder kinderen zoals o.a. kindpakket,
samenwerking met Stichting Leergeld, Jeugdsportfonds en Jeugdcultuurfonds (79
keer genoemd);
 subsidies verstrekt aan vrijwilligersorganisaties (zoals Humanitas, Schuldhulpmaatje)
en voedsel- en kledingbanken (29 keer genoemd);
 uitbreiding/versterking instrumentarium op het gebied van vroegsignalering en
preventie, zoals voorlichtingsprojecten en professionaliseren integrale intake (18 keer
genoemd);
 nieuwe initiatieven voor maatschappelijke participatie volwassenen/ouderen (8 keer
genoemd);
 verbetering netwerkvorming met ketenpartners door bijvoorbeeld bijeenkomsten te
organiseren (5 keer genoemd).
Bij het raadplegen van gemeenten is ook de vraag aan de orde gekomen in hoeverre zij
met de extra middelen al additionele resultaten hebben weten te behalen. De uitkomst
op deze vraag is in tabel 5.3 weergegeven.
Tabel 5.3

Additionele resultaten door inzet extra middelen, naar type gemeente en totaal

Antwoordcategorie

G36gemeenten
(N=39)

Overige
gemeenten
(N=230)

Samenwerkingsverbanden
(N=42)

Totaal
(N=311)

Ja

41%

23%

26%

25%

Nee, nog te vroeg

44%

46%

62%

48%

Nee, wordt ook niet verwacht

8%

22%

7%

18%

Weet niet

8%

9%

5%

8%

Totaal

100%

100%

100%

100%

Uit tabel 5.3 volgt dat voor het grootste deel van de gemeenten het tijdstip van het

BUREAU BARTELS

47

onderzoek te vroeg was om al additionele resultaten van de extra middelen te kunnen
melden. Deze gemeenten verwachten echter op termijn wel dergelijke resultaten. Bijna
een vijfde deel van de gemeenten heeft geen additionele resultaten met de extra
middelen weten te boeken en verwacht dit ook naar de toekomst niet. Verder kon 8% van
de gemeenten deze vraag niet beantwoorden. Per saldo waren er dus 77 gemeenten die
op het moment van het onderzoek al wel additionele resultaten signaleerden. We komen
daar in het onderstaande nog op terug.
De belangrijkste verschillen tussen de typen gemeenten laten zich als volgt samenvatten.
De G36-gemeenten gaven vaker dan gemiddeld aan dat de extra middelen al tot
additionele resultaten hebben geleid. De gemeenten in samenwerkingsverbanden gaven
het meeste aan dat ze deze conclusie nu nog niet konden trekken. De overige
gemeenten gaven vaker dan gemeenten uit samenwerkingsverbanden en de G36gemeenten aan dat ze ook geen additionele resultaten verwachtten. Een mogelijke
verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat de gemeenten uit de categorie ‘overige
gemeenten’ vaak kleinere gemeenten zijn. Met de verstrekking van de extra middelen is
bij de totstandkoming van het bedrag rekening gehouden met het aantal inwoners van
gemeenten en het aantal burgers dat beroep doet op gemeentelijke voorzieningen.
Enkele gemeenten gaven aan dat de extra middelen voor hun gemeente dermate laag
waren dat zij deze hebben toegevoegd aan het algemene budget en geen nieuw beleid
hiervoor hebben gemaakt.
Tabel IV.3 in bijlage IV biedt weer inzicht in de verschillen tussen gemeenten met nieuw
en ‘oud’ beleid. De belangrijkste verschillen die daaruit naar voren komen zijn de
volgende. Gemeenten met nieuw beleid geven vaker aan dat er al additionele resultaten
zijn voortgekomen uit de besteding van de extra middelen. Voor gemeenten die hun
beleid nog niet vernieuwd hebben, geldt dat zij iets vaker nog niet weten of er additionele
resultaten verwacht kunnen worden. Daarvoor is het dan nog te vroeg.
Zoals gezegd, hadden 77 gemeenten ten tijde van het onderzoek al wel additionele
resultaten weten te boeken met de extra middelen. We zijn bij deze gemeenten
nagegaan om welke typen resultaten het dan ging (zie figuur 5.1).
Figuur 5.1

Additionele resultaten door inzet extra middelen (N=77)

Meer personen uit de doelgroep bereikt

52%

Nieuwe methoden/instrumenten met succes
geïmplementeerd
Nieuwe samenwerkingsrelaties aan kunnen
gaan

48%

35%

63%

32%

67%

Meer inzet op preventie/vroegsignalering

10%

90%

Meer aandacht voor maatschappelijke/sociale
participatie

9%

91%

Wachtlijsten schuldhulpverlening weggewerkt

6%

94%

Overige resultaten

3%

97%

0%
Ja

BUREAU BARTELS

20%

40%

60%

80%

100%

Nee

48

Op grond van figuur 5.1 kunnen we concluderen dat gemeenten met de extra middelen
vooral additionele resultaten hebben weten te boeken op het gebied van het bereiken van
de doelgroep. Hiervoor hebben we gezien dat het in beeld krijgen van de verschillende
doelgroepen van het armoede- en schuldenbeleid geen eenvoudige opgave is. Bij een
derde van de gemeenten zijn met de additionele middelen nieuwe methoden/
instrumenten geïntroduceerd dan wel nieuwe samenwerkingsrelaties ontstaan.
Aan de 127 gemeenten die het armoede- en schuldenbeleid voor de komende periode al
vastgesteld hebben (dus gemeenten met nieuw beleid) is de vraag gesteld waarvoor de
extra middelen, die in de komende jaren beschikbaar zullen komen, aangewend zullen
worden. In tabel 5.4 hebben we de resultaten van deze vraagstelling samengevat.
Tabel 5.4

Aanwending toekomstige extra middelen armoede- en schuldenbeleid door
gemeenten met nieuw beleid, naar type gemeente en totaal

Type besteding

G36gemeenten
(N=17)

Overige
gemeenten
(N=92)

Samenwerkingsverbanden
(N=18)

Totaal
(N=127)

Armoedebestrijding kinderen

41%

39%

61%

42%

Preventie/vroegsignalering

6%

20%

28%

19%

Verruiming/uitbreiding van
vergoedingen

6%

10%

17%

10%

Ontwikkeling nieuw beleid

18%

5%

17%

9%

Beter in kaart brengen doelgroepen

18%

5%

0%

6%

Anders

6%

7%

0%

6%

Extra middelen niet ingezet voor
armoede- en schuldenbeleid

0%

2%

0%

2%

Nog niet bekend

29%

32%

17%

29%

Let op: percentages tellen niet op tot 100% omdat meerdere antwoorden konden worden gegeven.

Uit tabel 5.4 blijkt dat bijna dertig procent van de gemeenten met nieuw beleid nog niet
weet waaraan de extra middelen besteed zullen worden. Voor zover gemeenten dit wel
weten geven zij met name aan dat de middelen zullen worden aangewend voor de
speerpunten van het kabinet, namelijk armoedebestrijding onder kinderen en (in mindere
mate) preventie en vroegsignalering. Bij samenwerkingsverbanden treffen we dit vaker
aan dan bij de andere twee typen gemeenten. Wanneer we de verschillen tussen de
typen gemeenten in ogenschouw nemen, blijkt dat samenwerkingsverbanden relatief
vaak in gaan zetten op beide speerpunten.

BUREAU BARTELS

49

BUREAU BARTELS

50

6.

SAMENVATTENDE CONCLUSIES

6.1

Inleiding

In dit afsluitende hoofdstuk presenteren we in samenvattende zin de belangrijkste
conclusies die uit de gemeentelijke opvraag over armoede- en schuldenbeleid getrokken
kunnen worden. Naast de inhoud en uitvoering van dit beleid, komt in dit onderzoek ook
de besteding van de extra middelen en de aandacht voor specifieke speerpunten –
armoedebestrijding onder kinderen en onder werkenden – aan de orde. De bevindingen
die in dit rapport gepresenteerd zijn, zijn gebaseerd op de raadpleging van 311
vertegenwoordigers van gemeenten, namelijk 269 individuele gemeenten en 42
samenwerkingsverbanden van gemeenten. Deze respondenten ‘dekken’ alle 403
gemeenten in ons land (exclusief de gemeenten in het Caribisch Nederland) af.
Alvorens de bevindingen samen te vatten, merken we op dat het een momentopname
betreft. Het geeft de situatie medio 2014 weer. We hebben vastgesteld dat een ruime
meerderheid van de gemeenten (namelijk 59%) hun beleid na de gemeenteraadsverkiezingen van maart jl. nog niet vernieuwd hadden. Vanwege het feit dat deze
gemeenten (nog) ‘lopend’ beleid uit de vorige beleidsperiode voeren, zullen hierin de
‘prikkels’ vanuit de extra middelen voor armoede- en schuldenbeleid nog niet verdisconteerd zijn. Vandaar dat in de uitkomsten ook een nader onderscheid is gemaakt
tussen gemeenten met nieuw armoede- en schuldenbeleid en gemeenten die dit beleid
nog niet vernieuwd hadden. Bovendien hebben we de toekomstgerichte vragen
uitsluitend voor gemeenten met nieuw beleid weergegeven. In hun geval heeft immers al
besluitvorming plaatsgevonden over het beleid voor de komende jaren.

6.2

Samenvattende conclusies

In het gemeentelijk armoede- en schuldenbeleid blijken het stimuleren van sociale en
maatschappelijke participatie van minima (en hun kinderen), preventie van armoede en
schulden en bevordering van zelfredzaamheid de meest belangrijke prioriteiten te zijn.
Gemeenten die inmiddels nieuw beleid voor de komende periode vastgesteld hebben,
geven aan dat deze prioriteiten ook belangrijker zijn geworden. Dit geldt overigens ook
voor het bevorderen van een integrale aanpak (dat nu nog bij een kwart van de
gemeenten tot de ‘top 3’ van beleidsprioriteiten wordt gerekend).
Vier doelgroepen springen in het armoede- en schuldenbeleid eruit in die zin dat een
ruime meerderheid van de gemeenten hier specifiek beleid op voeren. Dit zijn gezinnen
met kinderen (88%), alleenstaande ouders met kinderen (69%), uitkeringsgerechtigden
(58%) en langdurig armen (53%). De eerste twee groepen komen voornamelijk via
samenwerking met ketenpartners en de gemeentelijke uitkeringsbestanden in beeld. De
andere twee doelgroepen komen eveneens via de ‘eigen’ bestanden in beeld. Drie op de
tien gemeenten hebben aangegeven dat zij huishoudens/alleenstaanden met kinderen en
langdurig armen nog onvoldoende in beeld hebben. Het onvoldoende weten te traceren
van doelgroepen speelt overigens in veel grotere mate bij de nieuwere doelgroepen,
zoals werknemers met schulden, zzp’ers met schulden, werkende armen en eigen
woningbezitters met schulden. Meer dan de helft van de gemeenten die specifiek beleid
voor deze doelgroepen voeren, heeft deze groepen (nog) onvoldoende in het vizier.

BUREAU BARTELS

51

De gemeenten zetten over het algemeen een breed pallet aan instrumenten in bij het
voeren van het armoede- en schuldenbeleid. Het gaat daarbij om diverse vormen van
inkomensondersteuning, informatie en advies, begeleiding naar werk en diensten op het
gebied van schuldhulpverlening. De kindpakketten zijn in opkomst. Deze treffen we nu
nog relatief vaak bij G36-gemeenten aan. Diverse gemeenten hebben aangegeven in de
komende periode specifieke kindpakketten te gaan introduceren.
Opvallend is dat bijna de helft van de gemeenten naar eigen zeggen geen zicht heeft op
de effectiviteit van het gevoerde beleid. Vooral bij overige gemeenten blijken effecten
vaak niet (structureel) in kaart gebracht te worden. G36-gemeenten daarentegen
besteden juist vaker aandacht aan het zichtbaar maken van beleidseffecten. Daar waar
wel inzet wordt gepleegd om effecten van het gevoerde beleid in kaart te brengen,
gebeurt dit doorgaans door het bijhouden van het gebruik van de voorzieningen. G36gemeenten maken daarentegen relatief vaak gebruik van monitor- en evaluatieonderzoek
en Minima Effect Rapportages.
Bijna de helft van de gemeenten hanteert bij het voeren van het armoede- en
schuldenbeleid een integrale werkwijze, in die zin dat zij verbindingen leggen met
andere gemeentelijke beleidsterreinen (vooral Welzijn/Wmo, Inkomen, Werk, Zorg en
Jeugd) en samenwerken met andere partijen (naast andere interne beleidsafdelingen
vooral welzijnsorganisaties). Ruim een derde van de gemeenten zal binnenkort ‘integraal
werken’ gaan implementeren in hun armoede- en schuldenbeleid. Het invullen c.q.
ontwikkelen van een integrale aanpak blijkt geen eenvoudige opgave te zijn voor
gemeenten: de helft van de gemeenten die dit inmiddels hebben geïmplementeerd dan
wel voorbereid hebben, geeft aan knelpunten te ondervinden. Deze knelpunten hebben
vooral betrekking op het ‘eigen maken’ van nieuwe werkwijzen, tegenstrijdige belangen
rondom de samenwerking met externe partijen en onzekerheid over de invulling van de
transities binnen het sociale domein. Deze transities worden overigens door veel
gemeenten als kansrijk gezien voor de versterking van hun armoede- en schuldenbeleid.
Bij de uitvoering van het armoede- en schuldenbeleid wordt met een groot aantal externe
partijen samengewerkt. De top vijf van samenwerkingspartners bestaat uit het welzijnswerk, woningcorporaties, zorgverzekeraars (in het kader van de collectieve zorgverzekering), vrijwilligersorganisaties en zorgorganisaties. De samenwerking met externe
partijen verloopt vooral via subsidie- en inkooprelaties (m.n. bij welzijn, zorgverzekeraars
en particuliere fondsen) en incidentele contacten (vooral rondom individuele cases). Bij
de gemeenten bestaat grote tevredenheid over hoe de samenwerking met externe
partners verloopt. Alleen in de samenwerking met de Belastingdienst ondervindt een
(beperkt) aantal gemeenten problemen.
Sinds 2013 worden vanuit het kabinet extra middelen beschikbaar gesteld voor
versterking van het armoede- en schuldenbeleid. Bij zes op de tien gemeenten hebben
de additionele middelen inmiddels tot een intensivering van dit beleid geleid, bij een
derde van de gemeenten (nog) niet. Bij deze laatste gemeenten is een deel nog bezig om
hier invulling aan te geven, bij een ander deel was het bedrag in 2013 te gering om dit
voor versterking van beleid in te zetten. Nagenoeg alle extra middelen worden ingezet
voor het doel waarvoor ze bedoeld zijn. Het ‘weglekeffect’ in die zin dat de (niet

BUREAU BARTELS

52

geoormerkte) extra middelen (vanaf 2014) voor andere doeleinden zullen worden ingezet
dan voor armoede- en schuldenbeleid is zeer beperkt. Naast verbreding naar andere
thema’s en doelgroepen blijken de extra middelen in belangrijke mate aangewend te
worden voor de twee speerpunten zoals die door de Staatssecretaris zijn ‘meegegeven’
(armoedebestrijding onder kinderen en preventie). Gemeenten die hun beleid inmiddels
vernieuwd hebben, blijken de extra middelen voor de komende jaren vooral in te zetten
voor armoedebestrijding onder kinderen.
In het onderzoek is specifiek aandacht besteed aan de twee speerpunten die bij de
intensivering van het armoede- en schuldenbeleid aandacht zouden moeten krijgen. Het
eerste speerpunt betreft de armoedebestrijding onder kinderen. Vier op de vijf
gemeenten besteedt aandacht aan dit speerpunt, waarbij vooral gemeentelijke fondsen
en financiële ondersteuning worden ingezet. Daar waar dit nog niet gebeurd is, is dit in
ontwikkeling of is gekozen voor uitsluitend generiek beleid (zonder onderscheid te maken
naar doelgroepen). Bij de armoedebestrijding onder kinderen blijken gemeenten vooral
samen te werken met particuliere fondsen voor de participatie van kinderen en
organisaties die een signalerende functie voor deze doelgroep vervullen zoals het
welzijnswerk, scholen en kinderopvangorganisaties en de Centra voor Jeugd & Gezin.
Zeven op de tien gemeenten ontplooit activiteiten op het gebied van preventie en
vroegsignalering. Bij G36-gemeenten en samenwerkingsverbanden blijkt dit speerpunt
al veel meer gemeengoed te zijn dan bij overige gemeenten. Deze activiteiten hebben
vooral betrekking op ketensamenwerking (afspraken over signalering en doorverwijzing),
voorlichting, budgetcursussen, de inzet van sociale (wijk)teams en ‘formulierenbrigades’.
Hierbij wordt vooral samengewerkt met het welzijnswerk, woningcorporaties en
vrijwilligersorganisaties. Daar waar preventie en vroegsignalering nog niet is opgepakt,
heeft dit vooral te maken met gemaakte politieke keuzes en een gebrek aan middelen (in
financiële en personele zin).
Op een aantal punten onderscheiden gemeenten met nieuw beleid zich van gemeenten
met ‘oud’ beleid. Zo hebben gemeenten die inmiddels hun beleid vernieuwd hebben (in
vergelijking tot gemeenten die dit nog niet hebben gedaan):
 preventie vaker als speerpunt in hun armoede- en schuldenbeleid;
 meer aandacht voor en een grotere inzet van instrumenten op het gebied van
preventie en vroegsignalering;
 vaker specifiek beleid voor werkende armen en jongeren;
 iets vaker aandacht voor armoedebestrijding onder kinderen, waarbij meer accent op
preventie en vroegsignalering wordt gelegd;
 vaker zicht op de effectiviteit van hun armoede- en schuldenbeleid;
 een ‘voorsprong’ bij de integrale aanpak van armoede en schulden;
 al meer zicht op de impact van de additionele middelen die vanuit het kabinet
beschikbaar zijn gesteld.
Uit het voorgaande kan worden afgeleid dat aan de gevraagde extra inzet op armoedebestrijding onder kinderen en preventie inmiddels vorm en inhoud wordt gegeven. Naar
de toekomst toe zal dit naar verwachting verder doorzetten, getuige de richting die
gemeenten bij vernieuwing van hun armoede- en schuldenbeleid ‘inslaan’.

BUREAU BARTELS

53