Geschreven voor het rondetafelgesprek in de Tweede Kamer op
13 februari 2023 over de toekomst van de euro

Stabiele eurozone vereist duurzame aanpak scheefgroei
Voor een open economie en handelsland als Nederland is een stabiele economische
en monetaire unie van groot belang. De eerste tien jaar van zijn bestaan leek de
euro convergentie tussen eurolanden te ondersteunen. Sindsdien zijn economische
verschillen tussen sommige eurolanden echter toegenomen, wat risico’s voor de
stabiliteit van de eurozone met zich meebrengt. Om de groei te versterken en
kwetsbaarheden van de eurozone te verminderen is zowel nationaal als gezamenlijk
beleid nodig.
De stand van zaken: scheefgroei
Nederland heeft als kleine open economie meer dan gemiddeld baat bij de Europese
interne markt. De euro heeft het succes van de interne markt en de welvaart die
daarmee gepaard gaat verankerd.1 De gemeenschappelijke munt betekent een
enkel renteniveau en één monetair beleid in de hele eurozone. De zekerheid van
een vaste wisselkoers maakt het aantrekkelijker om te investeren, stimuleert handel
en bevordert concurrentie.
Bij de introductie van de euro was bovendien het idee dat de eurolanden economisch
gezien geleidelijk naar elkaar toe zouden groeien (ofwel, convergentie). In de eerste
tien jaar leek de euro convergentie tussen eurolanden te ondersteunen. Nog steeds
is dit het geval voor Oost-Europese landen. Figuur 1 laat echter zien dat het verschil
in welvaart tussen Noord- en Zuid-Europese landen niet kleiner maar groter is
geworden. Het verder uiteenlopen van welvaartniveaus noemen we scheefgroei
(ofwel, divergentie).
Figuur 1. Reëel bbp per capita
Jaarlijks, in euro

Noot: Noord-Europees is het gewogen gemiddelde van Duitsland, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk en
Finland. Zuid-Europees is het gewogen gemiddelde van Griekenland, Spanje, Italië, Portugal en Cyprus

Scheefgroei is om verschillende redenen problematisch. Ten eerste impliceert het
dat niet alle eurolanden op vergelijkbare wijze profiteren van lidmaatschap van de
EMU. Ten tweede kan aanhoudende scheefgroei leiden tot macro-economische
onevenwichtigheden zoals oplopende private en publieke schulden (figuren 2 en 3)
of structurele tekorten op de lopende rekening (figuur 4). Bij de introductie van de
euro hadden de eurolanden met een lagere welvaart gemiddeld genomen al een
hogere schuld. Achterblijvende groei maakt het voor overheden met hoge schulden
1

De kosten en baten van de euro zijn moeilijk te kwantificeren. De geschatte welvaartswinst van de
interne markt voor Nederland ligt tussen de 4 en 17 procent van BBP, zie Straathof et al. (2008);
Mayer et al. (2019); Felbermayer et al. (2018).
1

lastig om hun schuldhoudbaarheid te verbeteren. Deze landen kampen én met
hogere rentelasten, én profiteren minder van het zogenoemde noemereffect
(waarbij de schuld als percentage van het bbp daalt door economische groei). Zij
moeten deze nadelen compenseren met een hoger primair begrotingssaldo (saldo
exclusief rentelasten).2 Naast hoge publieke schulden zijn hoge private schulden,
die uiteindelijk op de overheidsbalans terecht kunnen komen tijdens een crisis, ook
een risico. Hoewel de architectuur van de muntunie sinds de eurocrisis robuuster is
geworden, vormen macro-economische onevenwichtigheden nog steeds een risico
voor de transmissie van het monetaire beleid en de financiële stabiliteit in de gehele
eurozone. Ten derde kan scheefgroei de effectiviteit van monetair beleid
verminderen. Bij grote economische verschillen is het lastiger om een gepast
renteniveau voor alle eurolanden te bepalen, bijvoorbeeld omdat een bepaald
renteniveau te laag is voor de lidstaten met hoge groei en juist te hoog is voor
landen met lage groei.
Figuur 2. Staatsschuld
Jaarlijks, in procent van BBP

Figuur 3. Private schuld
Jaarlijks, in procent van BBP

Figuur 4. Lopende rekening
Jaarlijks, in procent van BBP

Figuur 5. Arbeidsproductiviteit
Jaarlijks, index 2000=100, 2000-2021

Noot: Noord-Europees is het gewogen gemiddelde van Duitsland, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk, en
Finland. Zuid-Europees is het gewogen gemiddelde van Griekenland, Spanje, Italië, Portugal en Cyprus

Oorzaken van scheefgroei
Waarom is er binnen het eurogebied convergentie tussen sommige landen en
scheefgroei tussen andere landen? Om die vraag te kunnen beantwoorden is een
duidelijk beeld nodig over de onderliggende oorzaken van scheefgroei. Allereerst
kan scheefgroei het gevolg zijn van landspecifieke oorzaken die leiden tot een
verschil in productiviteit (figuur 5). Zo valt te denken aan demografische
ontwikkelingen en institutionele kwaliteit zoals de rechtsspraak, maar ook
2

Ter illustratie: Italië heeft de afgelopen 20 jaar gemiddeld genomen een hoger primair saldo laten zien
dan Nederland, maar toch zijn verschillen in schuldniveau toegenomen.
2

beleidskeuzes t.a.v. de arbeidsmarkt of sociale voorzieningen kunnen van invloed
zijn op de productiviteit. Naast landspecifieke oorzaken kan ook monetaire integratie
zelf scheefgroei in de hand werken.
Monetaire eenwording kan effect hebben op de (in)efficiëntie van de allocatie van
kapitaal en zo een oorzaak zijn van scheefgroei.3 De introductie van de euro zorgde
voor een scherpe daling van financieringskosten in met name Zuid-Europa,
waardoor het goedkoper werd om te lenen en te investeren. Dit leidde tot grote
grensoverschrijdende kapitaalstromen. Deze leken in eerste instantie economische
groei en convergentie te bevorderen. Later werd duidelijk dat de kapitaalinstroom
vooral had geleid tot groei van de minder productieve, binnenlands georiënteerde
sectoren, zoals de huizenmarkt. De afwikkeling van macro-economische
onevenwichtigheden tijdens de financiële- en eurocrisis maakte duidelijk dat de
introductie van de euro niet in alle landen tot duurzame groei heeft geleid.
Op langere termijn kan een gemeenschappelijke wisselkoers verschillen in
concurrentievermogen bovendien vergroten. Dit werkt als volgt. De onderlinge
wisselkoersen van eurolanden zijn bij de invoering van de euro in 1999 als het ware
bevroren. Sindsdien is de productiviteitsgroei in Noord-Europa hoger geweest dan
in Zuid-Europa. Om concurrerend te blijven, zullen de economieën in Zuid-Europa
goedkoper moeten worden. Doordat de wisselkoersen vast staan, kan dat alleen via
lagere lonen en prijzen. In de Noord-Europese landen met hogere groei lag de
loongroei sinds de invoering van de euro tot aan de financiële crisis gemiddeld echter
al niet hoog, zo rond de 2%. Dit was ongeveer gelijk aan de inflatie. Dit maakte het
voor economieën met een lagere productiviteitsgroei lastig om hun
concurrentiepositie te verbeteren, omdat er voor hen maar weinig ruimte lag voor
een (nog) lagere loon- en prijsgroei: om concurrerend te blijven, had de loongroei
in Zuid-Europa structureel ruim onder de 2% moeten liggen. Het uitblijven van
volledige relatieve wisselkoersaanpassingen leidt niet alleen tot scheefgroei door een
zwakkere concurrentiepositie van minder productieve eurolanden. Het levert ook
een navenant competitief voordeel op voor productievere eurolanden. Dit effect
bestaat, via de wisselkoers van de euro, ook richting handelspartners buiten het
eurogebied.
De toekomst van de euro: oplossingsrichtingen uit welbegrepen
eigenbelang
Voor een open economie en handelsland als Nederland is een stabiele economische
en monetaire unie van groot belang. Om dit te bewerkstelligen is robuuste en breed
gedragen economische groei nodig, om verdere scheefgroei en schuldopbouw te
voorkomen en kwetsbaarheden te verminderen. Dit is in het belang van alle lidstaten
van de eurozone en daarmee een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Binnen het
huidige kader is het echter moeilijk gebleken om dit klaar te spelen. Om te komen
tot een duurzame oplossing voor scheefgroei zijn verschillende oplossingsrichtingen
denkbaar.
Om te beginnen moeten we in Europa tot een realistische aanpak komen voor hoge
publieke schulden. Een belangrijke eerste stap hierbij zijn nieuwe begrotingsregels.
De huidige regels pakken procyclisch uit. Hierdoor houden lidstaten bij slecht
economisch weer de hand op de knip, wat ten koste gaat van investeringen die
3

Zie ook de DNB Occasional Study “Munt slaan uit de EMU” (2017) en de referenties daarin.
3

belangrijk zijn voor de economische groei. Daarnaast zijn de regels te complex en
in sommige gevallen onrealistisch. Mede hierdoor hebben de naleving en handhaving
te wensen overgelaten. De voorstellen van de Europese Commissie om deze regels
meer te oriënteren op schuldafbouw op de middellange termijn zijn zeer welkom, al
verdienen ze nog nadere uitwerking. Zo is nog onduidelijk hoe de Commissie zal
vaststellen wat een aanvaardbaar schuldafbouwtempo is, en hoe investeringen en
hervormingen hier op een transparante manier in worden meegenomen. Een grotere
rol voor onafhankelijke instellingen (nationale begrotingscomités en het Europees
Begrotingscomité) zou hier een bijdrage aan kunnen leveren. Naast het versterken
van de begrotingsregels is ook versterking van private risicodeling gewenst, omdat
dit Europese economieën (en daarmee indirect ook de overheidsfinanciën) robuuster
maakt tegen schokken. Hiervoor is voortgang op de kapitaalmarktunie en de
afronding van de bankenunie van groot belang.
Verder is het van belang dat minder productieve economieën hervormingen
doorvoeren die hun productiviteit en concurrentiekracht verhogen. Sterkere
economieën zouden hier ook hun steentje aan kunnen bijdragen. Zo zouden de lonen
in landen met hoge productiviteitsgroei in de toekomst in grotere mate mee kunnen
stijgen met de productiviteitsgroei dan in het verleden het geval is geweest. Dit
draagt, naast het afbouwen van macro-economische onevenwichtigheden, bij aan
een grotere bestedingsruimte voor huishoudens in bijvoorbeeld Nederland.
Naast nationaal beleid speelt Europees beleid ook een rol bij het versterken van het
groeipotentieel van de eurolanden. Er liggen grote uitdagingen op het gebied van
digitalisering, het klimaatneutraal maken van de economie, de energievoorziening
en veiligheid. Gezien het grensoverschrijdende karakter van deze thema’s ligt een
vorm van Europese coördinatie voor de hand. Tegelijkertijd kunnen hoge schulden
een belemmering zijn voor de hiervoor benodigde extra investeringen op nationaal
niveau. Om toch voortgang te boeken op deze belangrijke thema’s is het zinvol te
onderzoeken welke Europese samenwerkingsvormen verstandig beleid op deze
gebieden belonen, structurele hervormingen en investeringen bevorderen en het
groeipotentieel versterken. Zo kan ook directer tegenwicht worden geboden aan de
scheefgroei.
De bovenstaande oplossingsrichtingen vergen deels verdere samenwerking en
risicodeling tussen lidstaten. Hier krijgen we als Nederland ook iets belangrijks voor
terug: een muntunie die stabieler en welvarender is, waar de balans tussen lusten
en lasten voor alle landen positief is, en waar Nederland als exportgericht land
nadrukkelijk van profiteert.

4