Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

27 428

Beleidsnota Biotechnologie

Nr. 348

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 29 september 2017
De vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu heeft een aantal vragen
en opmerkingen voorgelegd aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en
Milieu over de brief van 13 september 2017 over Stand van zaken ten
aanzien van de uitvoering van de gewijzigde motie van het lid Lodders
over een vrijstelling van CRISPR/Cas9 (Kamerstuk 27 428, nr. 346).
De vragen en opmerkingen zijn op 20 september 2017 aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu voorgelegd. Bij brief van 25 september
2017 zijn de vragen, voorzien van een inleiding, beantwoord.
Waarnemend voorzitter van de commissie,
Van Veldhoven
Adjunct-griffier van de commissie,
Jansma

kst-27428-348
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inhoudsopgave
Inleiding
Omgang met nieuwe technieken
Proces
Agro-sector
Overig

2
2
6
7
8

Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu d.d. 13 september 2017 met
betrekking tot de vrijstelling van de nieuwe genome editingtechnieken
CRISPR/Cas91 van Europese wetgeving over genetisch gemodificeerde
organismen (GGO’s). Zij hebben nog enkele vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief over de
stand van zaken ten aanzien van de uitvoering van de gewijzigde motie
van het lid Lodders (Kamerstuk 34 550-XIII, nr. 127) over een vrijstelling
van CRISPR/Cas9 en het voorstel dat Europees is ingebracht over een
wijziging van Annex I B van Richtlijn 2001/18/EC ten aanzien van nieuwe
veredelingstechnieken. Hierover hebben deze leden vragen.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief over de
stand van zaken ten aanzien van de uitvoering van de gewijzigde motie
van het lid Lodders over een vrijstelling van CRISPR/Cas9 en hebben
daarover nog een aantal vragen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de brief
met de stand van zaken met betrekking tot CRISPR/Cas9. Deze leden
hebben nog een aantal aanvullende vragen.
De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben kennisgenomen van
de brief over de stand van zaken ten aanzien van vrijstelling van CRISPR/
Cas9. Zij stellen daar enkele vragen over.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren hebben kennisgenomen van de brief over de stand van zaken ten aanzien van vrijstelling
van CRISPR/Cas9. Zij hebben daar nog enkele vragen en opmerkingen
over.
Omgang met nieuwe technieken
De leden van de VVD-fractie merken op dat de Staatssecretaris in haar
brief stelt dat er door haar ministerie uitvoering wordt gegeven aan de
eerdergenoemde motie Lodders. Partijen in de agro-sector stellen het
tegenovergestelde. Deelt de Staatssecretaris de mening dat het door haar
ingediende voorstel strijdig is met de motie Lodders, omdat voorgesteld
wordt dat nieuwe genome editingtechnieken voor planten, zoals CRISPR/
Cas9, onder Annex 1B komen te vallen in plaats van worden vrijgesteld
van de EU-richtlijn 2001/18/EC?2 Zo nee, waarom niet?

1
2

Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats/ enzym cas9
Richtlijn 2001/18/EG van het Europees parlement en de Raad van 12 maart 2001 inzake de
doelbewuste introductie van genetisch gemodificeerde organismen in het milieu en tot
intrekking van Richtlijn 90/220/EEG van de Raad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

2

Daarnaast vragen de leden van de VVD-fractie of de Staatssecretaris de
mening deelt dat om nieuwe genome editingtechnieken, zoals CRISPR/
Cas9, vrij te stellen geen aanpassing van de EU-richtlijn 2001/18/EC nodig
is. Zo nee, waarom niet? Deelt de Staatssecretaris de mening dat de
CRISPR/Cas9-techniek – voor gerichte mutaties van planten, zolang sprake
is van planten die ook via klassieke veredeling tot stand hadden kunnen
komen – vrijgesteld moet worden van de EU-richtlijn 2001/18/EC. Zo nee,
waarom niet?
De leden van de VVD-fractie vinden het onwenselijk als door de huidige
aanpak – die tot doel heeft de discussie over de EU-richtlijn 2001/18/EC te
voeren – een jarenlange vertraging van het vrijstellen van CRISPR/Cas9
ontstaat. Kan de Staatssecretaris de analyse met de Kamer delen die ten
grondslag ligt aan haar keuze en die van de bewindspersoon van
Economische Zaken om als mogelijke oplossingsrichting alleen in te
zetten op aanvulling van Annex 1B op basis van een heropening van
Richtlijn 2001/18/EC? In hoeverre zijn de potentiële gevolgen van dit zware
Europese middel onderzocht en meegewogen, zoals een mogelijk
averechtse uitkomst, een gebrek aan resultaat op de korte termijn op het
gebied van toepassing van New Breeding Techniques (NBT’s) in Europa
en de jarenlange onzekerheid die heropening met zich meebrengt voor de
Nederlandse veredelingssector?
De leden van de VVD-fractie vragen in hoeverre het voorstel van
Nederland om alle nieuwe technieken in eerste instantie als genetische
modificatie te bestempelen en vervolgens uit te zonderen via de Annex
van de Richtlijn nog wel van deze tijd is. Hoe verhoudt zich dit tot de
eerder genoemde motie Lodders? Waarom wordt van partijen die
producten maken met NBT’s vereist dat zij bewijzen dat deze even veilig
zijn als producten uit conventionele methoden, terwijl er voor producten
uit conventionele methoden niet standaard veiligheids- en risicoanalyses
uitgevoerd worden? Waarom wordt dit laatste niet gedaan? Kan de
Staatssecretaris bijvoorbeeld inzicht geven in de hoeveelheid onbedoelde
effecten (unintended effects) die te vinden zijn in een plant uit conventionele veredeling afgezet tegen dezelfde plant die op basis van NBT’s is
veredeld?
De leden van de CDA-fractie hebben ook vragen over de inhoud. Deze
leden vinden dat het voeren van een fundamentele discussie over de
structuur van de Europese regelgeving ten aanzien van biotechnologie
geen adequate uitvoering is van de motie Lodders die vraagt om specifiek
voor één techniek bij plantveredeling te pleiten voor een uitzondering op
Europees niveau. Zij zijn het met de Staatssecretaris eens dat een
fundamentele discussie op Europees niveau gevoerd moet worden en
juichen het toe dat zij het initiatief hiertoe genomen heeft. Deze leden
vinden het echter jammer dat niet twee paden bewandeld worden, te
weten specifiek het nationaal en Europees toelaten van de CRISPR/Cas9techniek en ten algemene een Europese discussie over nieuwe technieken, waarbij niet ingezet wordt op één voorstel maar op meerdere
mogelijkheden. Was het inzetten op het opnieuw openen van de discussie
over nieuwe technieken op Europees niveau niet afdoende geweest?
Waarom wordt nu alleen het concrete voorstel gedaan om Annex I B te
wijzigen en daarop de discussie bij voorbaat te richten? Kan de Staatssecretaris de analyse met de Kamer delen om als mogelijke oplossingsrichting alleen in te zetten op aanvulling van Annex I B van Richtlijn
2001/18/EC? In hoeverre zijn de potentiële gevolgen van dit zware
Europese middel onderzocht en meegewogen, zoals een mogelijk
averechtse uitkomst, een gebrek aan resultaat op de korte termijn en
jarenlange onzekerheid die heropening met zich meebrengt voor de
Nederlandse veredelingssector? Is het niet zo dat het aanpassen van de
richtlijn 2001/18/EC niet beperkt kan worden tot de Annex en dat daarom
het voorstel zal leiden tot jarenlange discussies over alle aspecten van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

3

medische, industriële en groene biotechnologie? Hoe verhoudt deze
ingezette, naar verwachting lange, discussie zich tot het snel verkrijgen
van duidelijkheid? Zijn er andere voorstellen mogelijk als oplossing voor
deze discussie over nieuwe technieken? Waarom is niet gekozen ervoor te
pleiten om sommige nieuwe technieken niet te zien als genetische
modificatie? De leden van de CDA-fractie vragen waarom de inzet niet
gericht is op het uitzonderen van CRISPR/Cas9 van richtlijn 2001/18/EC,
wat toch wordt beoogd met de motie.
De leden van D66-fractie lezen in het discussievoorstel van de regering dat
er door Nederland wordt ingezet op een uitzondering voor het gebruik van
New Plant Breeding Techniques (NPBT’s), zolang deze planten minstens
«equally safe» zijn als planten die door klassieke veredeling worden
geproduceerd. In de eerder genoemde motie Lodders werd echter een
uitzondering bepleit, alleen zolang «sprake is van planten die ook via
klassieke veredeling tot stand hadden kunnen komen.» Dit zijn twee
verschillende definities. Waarom heeft de Staatssecretaris voor een
andere definitie gekozen dan in de motie? Wat zijn de consequenties van
deze verschillende benaderingen?
De leden van de GroenLinks-fractie zijn thans geen voorstander dat
CRISPR/Cas9 een algemene vrijstelling krijgt van GMO wet- en regelgeving. Deze leden zijn van mening dat het onvoldoende duidelijkheid is
over de risico’s van CRISPR/Cas9 en dat onvoldoende duidelijk is in
hoeverre de sector hier voldoende zorg voor kan dragen, ook als mutaties
plaatsvinden in planten die ook via klassieke veredeling tot stand hadden
kunnen komen. Is de Staatssecretaris dat met de leden van de GroenLinks-fractie eens? Welke onderzoeken zijn er gedaan over de
CRISPR/Cas9 techniek die de Staatssecretaris als uitgangspunt in haar
beleid neemt?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de Staatssecretaris kan
toelichten hoe zij de criteria, zoals beschreven op pagina 6 punt 3 onder B
sub 1 en 2 voor zich ziet uit de «Proposal for discussion on actions to
improve the exemption mechanism for genetically modified plants under
Directive 2001/18/EC», in de praktijk juist en veilig kunnen worden
toegepast. Is de Staatssecretaris bereid om een omvattend wetenschappelijk advies te vragen inzake de wenselijkheid en veiligheidsrisico’s bij
toepassing van CRISPR/Cas9 voor planten? Daarbij zou wat betreft deze
leden specifiek aandacht moeten worden gevraagd voor de haalbaarheid
en uitvoerbaarheid van specifiek inperkende criteria van dit gebruik. Kan
de Staatssecretaris tevens nader toelichten hoe Nederland het proces in
dat verband voor zich ziet?
De leden van de GroenLinks-fractie horen graag in hoeverre het uitgewerkte voorstel dat op 1 september 2017 openbaar gemaakt is rekening
houdt met keuzevrijheid van consumenten maar ook producten, zoals in
de aangenomen motie van het lid Ouwehand (Kamerstuk 27 428 nr. 338)
wordt bepleit.
De leden van de ChristenUnie-fractie merken op dat met nieuwe
technieken als CRISPR/Cas9 er geen zichtbaar onderscheid is tussen
genetisch en niet-genetisch gemodificeerde planten. Is daarmee de vraag
of met CRISPR/Cas9 genetisch gemodificeerde gewassen aan andere wet
en regelgeving moet voldoen niet al beantwoord, namelijk dat het schier
onmogelijk is om met behulp van CRISPR/Cas9 gemodificeerde planten
aan specifieke regelgeving te onderwerpen? Zijn er mogelijkheden om
met CRISPR/Cas9 gemodificeerde gewassen te onderscheiden en als
zodanig te labelen, zodat consumenten goed geïnformeerd zijn over de
producten die zij kopen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

4

De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren maken zich zorgen
over de handelwijze van het (demissionaire) kabinet ten aanzien van
bestaande Europese regels voor genetisch gemanipuleerde organismen.
Er is sprake van nieuwe gentechnieken waarvan ten eerste onduidelijk is
wat de lange termijneffecten zullen zijn en ten tweede hoe de bestaande
regels voor gentech geïnterpreteerd moeten worden met het oog op deze
nieuwe technieken. Voor deze leden is het helder: het voorzorgsbeginsel
zal te allen tijde gerespecteerd moeten worden en daarom kunnen nieuwe
technieken niet zomaar worden uitgezonderd van de geldende regels. Het
lijkt erop dat het kabinet wel ongeclausuleerd aanstuurt op uitzonderingen. Deze leden menen dat het kabinet daarmee onverantwoord en
zonder mandaat handelt.
De leden van de PvdD-fractie merken op dat in de belangrijkste Europese
GGO-regelgeving (Richtlijn 2001/18, Verordening 1829/2003 en Verordening 1830/2003) is opgenomen dat bij het werken met GGO’s de
risicoanalyse, detecteerbaarheid en herkenbare labels noodzakelijke
elementen zijn. Doel van deze regelgeving is om volksgezondheid, milieu,
diergezondheid en dierenwelzijn te beschermen. In overweging 8 van
Richtlijn 2001/18 staat onder andere: «The precautionary principle has
been taken into account in the drafting of this Directive and must be taken
into account when implementing it.» Deelt de Staatssecretaris de
uitgangspunten van deze Europese richtlijnen? Zo nee, waarom niet?
De leden van de PvdD-fractie merken op dat eind 2016 weliswaar de
motie-Lodders is aangenomen die vraagt om in te zetten op een
vrijstelling voor CRISPR/Cas9-techniek, maar dat de Kamer zich in februari
2017, middels het aannemen van de motie-Ouwehand/Smaling
(Kamerstuk 27 428, nr. 337) duidelijk uitsprak voor het behoud van
veiligheid én keuzevrijheid van telers en consumenten in relatie tot GGO’s.
Bovendien nam de Kamer de motie-Ouwehand (Kamerstuk 27 428, nr.
338) aan die stelt dat eindproducten van veredelingstechnieken waarbij op
DNA-niveau is ingegrepen als zodanig herkenbaar moeten zijn. Met
andere woorden: als er al wordt ingezet op vrijstellingen dan zullen deze
randvoorwaarden gewaarborgd moeten zijn. Dat lijkt vooralsnog niet het
geval. Het kabinet heeft tot verbazing van deze leden tijdens een stakeholdermeeting op Europees ambtelijk niveau een voorstel gedaan om het
uitzonderingsmechanisme voor nieuwe gentechtechnieken te verruimen
waardoor aanpassing nodig is van Richtlijn 2001/18. Hoe valt dit te rijmen
met de eerdergenoemde aangenomen motie-Ouwehand/Smaling en
motie-Ouwehand? De verbazing ontstond voorts omdat er momenteel via
de Franse Raad van State een rechtszaak loopt bij het Europees Hof van
Justitie over de omgang met de Europese gentechregels. Het ligt zeer
voor de hand om af te wachten hoe het Europese Hof oordeelt over de
vraag hoe de bestaande Richtlijnen precies moeten worden geïnterpreteerd. Doorgaans respecteert het Nederlandse kabinet zulke lopende
rechtszaken, waarom nu dan niet? Deze leden kunnen zich niet aan de
indruk onttrekken dat Nederland met het voorstel om nu al uitzonderingen
te creëren nogal voor zijn beurt spreekt. Wat deze leden bovendien veel
ernstiger vinden is dat dit volkomen voorbij gaat aan het vereiste
voorzorgsprincipe.
De leden van de PvdD-fractie merken op dat de Europese lobbywaakhond
Corporate Europe Observatory terecht waarschuwt dat het toekennen van
vrijstellingen voor nieuwe gentechtechnieken, zoals CRISPR/Cas9,
betekent dat er dan geen verdere risicoanalyse en monitoring meer plaats
zal vinden, onder andere op het gebied van de reële milieu en voedselveiligheidrisico’s van GGO’s. Bovendien voldoen nieuwe gentechtechnieken,
zoals CRISPR/Cas9, automatisch niet aan de voorwaarde die de Europese
regelgeving stelt aan de toekenning van uitzonderingen, namelijk dat er
sprake moet zijn van «certain techniques of genetic modification which
have conventionally been used in a number of applications and have a

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

5

long safety record» (overweging 17). Onderschrijft de Staatssecretaris
deze analyse? Zo nee, kan zij uitvoerig toelichten waarom niet?
De leden van de PvdD-fractie wijzen er met klem op dat met het toelaten
van allerlei uitzonderingen het voor boeren, telers en consumenten niet
meer te achterhalen zal zijn of er sprake is van genetische manipulatie.
Dat is een forse en vergaande inperking van de keuzevrijheid voor boeren,
burgers en telers. Boeren die zonder gentech willen werken, zoals de
biologische en biodynamische boeren, worden daarmee zeer fors
benadeeld. Zij worden voor een voldongen feit geplaatst en kunnen niet
langere aan hun klanten garanderen dat hun producten gentechvrij zijn,
terwijl een belangrijke motivatie van burgers om biologische producten te
kopen gelegen is in de afwijzing van genetisch geknutsel met ons voedsel.
Dit druist bovendien lijnrecht in tegen het oorspronkelijke doel van de
Europese GGO-regelgeving. Deze leden roepen het kabinet op haar koers
bij te stellen en te handelen vanuit de door de Kamer gevraagde keuzevrijheid voor boeren, burgers en telers.
Proces
De leden van de VVD-fractie constateren dat de Staatssecretaris een
voorstel heeft gedaan met betrekking tot de vrijstelling van CRISPR/Cas9.
Deze leden vragen waarom zij heeft besloten om de introductie van het
voorstel, de stakeholderconsultatie, de publicatie en de bespreking in
Brussel in het afgelopen zomerreces te laten plaatsvinden.
De leden van de VVD-fractie wil graag zo snel mogelijk duidelijkheid over
de implementatie van de motie Lodders inzake de vrijstelling van
CRISPR/Cas9 en vragen het kabinet dan ook zo spoedig mogelijk – het
liefst uiterlijk maandag 25 september 2017 – de beantwoording van de
vragen uit dit schriftelijk overleg toe te zenden aan de Kamer. Is de
Staatssecretaris hiertoe bereid?
De leden van de CDA-fractie hebben allereerst vragen over het proces.
Deze leden zouden graag in kennis zijn gesteld van de voorstellen gericht
op het actualiseren en toekomstbestendig maken van de regelgeving die
uitgewerkt zouden gaan worden (Kamerstuk 27 428, nr. 345), nog voordat
hierover Europees de discussie wordt aangegaan. Zij vragen waarom
hiervoor niet gekozen is. Daarnaast vragen deze leden wat stakeholders
hebben ingebracht en of de Nederlandse inzet is gewijzigd naar aanleiding van de gesprekken die met stakeholders zijn gehouden. Kan de
Staatssecretaris aangeven waarom het advies van stakeholders om het
voorstel niet voor te leggen aan andere lidstaten niet is opgevolgd? Al is
er zeker meer actie nodig ten opzichte van de Europese discussie over
nieuwe technieken, de leden van de CDA-fractie stellen het op prijs om de
voorstellen met de Staatssecretaris te bespreken voordat deze Europees
worden ingebracht.
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris welke verschillen
er over de inhoudelijke aspecten met andere lidstaten bestaan. Ook willen
deze leden graag meer informatie over het krachtenveld en willen zij
weten welke lidstaten voor- of juist tegenstander van het voorstel zijn en
welke lidstaten hierover nog positie moeten bepalen.
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat in de brief van de
Staatssecretaris van 12 december 2016 zij stelt dat «Ze [ontwikkelingen in
de biotechnologie] roepen ethische vragen en maatschappelijke
dilemma’s op over onder meer toelaatbaarheid, regelgeving, eigendomsrechten en hoe om te gaan met internationale verschillen en benaderingen». Zijn deze ethische vragen en maatschappelijke dilemma’s al
voldoende besproken zodat nieuw beleid ontwikkeld kan worden? Zo ja,
op welke manier is dat besproken en met wie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

6

De leden van de fractie van de ChristenUnie wijzen op de Trendanalyse
Biotechnologie 2016 van de Gezondheidsraad en COGEM3 waarin wordt
gesteld dat de huidige wet- en regelgeving voor genetisch veranderde
organismen niet meer houdbaar is. Welke aanpassingen van regels en
besluiten worden op Europees niveau gevraagd en op welke termijn
verwacht de Staatssecretaris dat de wijzigingen kunnen worden doorgevoerd?
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen op welke manier het
maatschappelijk debat over GGO’s wordt gevoerd. Hoe staat het met het
eerder aangekondigde voornemen om maatschappelijke waarden beter te
betrekken bij de afweging van nut en noodzaak van specifieke biotechnologische toepassingen?4 GGO is nu nog gedefinieerd als een organisme
waarin het genetisch materiaal is veranderd op een wijze die niet door
voortplanting of natuurlijke processen mogelijk is, waarbij genetisch
materiaal wordt ingebracht dat buiten het organisme is geprepareerd. Is
herziening van deze definitie in de plantkunde ook onderdeel van het
Europese besluitvormingsproces? Op welke termijn wordt besluitvorming
voorzien?
Agro-sector
De leden van de VVD-fractie merken op dat de Staatssecretaris in haar
brief stelt dat de afwachtende houding van de afgelopen jaren plaatsgemaakt heeft voor daadkracht. De noodzaak tot meer daadkracht en de
algehele inzet van de Staatssecretaris is volgens de brief bevestigd door
de agro-sector. Tegelijkertijd zijn er veel geluiden uit dezelfde sector die
kritisch van aard zijn. Daarnaast zijn er diverse brieven – onder andere van
HollandBio en Keygene – naar het ministerie verzonden waarin deze
partijen een uiterst kritische houding aannemen. Kan de Staatssecretaris
bevestigen dat zij deze brieven ontvangen heeft? Zo ja, hoe kwalificeert zij
deze brieven?
De leden van de VVD-fractie kennen grote waarde toe aan de Nederlandse
plantenveredelingssector, die een leidende rol heeft in de wereld. De
uitvoering van de motie Lodders kan eraan bijdragen dat de Nederlandse
plantenveredelingssector deze leidende rol behoudt. Kritische geluiden uit
de sector moeten daarbij serieus genomen worden, en waar mogelijk
geïmplementeerd in voorstellen die door de Staatssecretaris worden
gedaan. Is de Staatssecretaris voornemens het huidige voorstel in te
brengen tijdens de «High Level conference Modern Biotechnologies in
Agriculture – Paving the way for responsible innovation» op 28 september
2017? In hoeverre is dit voorstel afgestemd met de sector en zijn er
wijzigingen aangebracht die zijn aangedragen vanuit de sector? Indien dit
niet het geval is, waarom niet?
De leden van de D66-fractie willen graag weten in welke gremia tot nu toe
over het voorstel is gesproken en wat daarvan de uitkomsten waren. Ook
zijn zij benieuwd naar het vervolgproces. Welke vervolgafspraken zijn er
gemaakt met de commissie en de andere lidstaten? Wat is precies de
status van de besprekingen bij de «High Level conference Modern
Biotechnologies in Agriculture – Paving the way for responsible
innovation»?
De leden van de PvdD-fractie gaan ervanuit dat de eerdergenoemde
motie-Ouwehand/Smaling en motie-Ouwehand op ordentelijke wijze
zullen worden uitgevoerd. Kan de Staatssecretaris dat bevestigen? Het
eerstvolgende moment waarbij dat van belang is, lijkt de conferentie
3

http://www.cogem.net/index.cfm/nl/publicaties/publicatie/trendanalyse-biotechnologie-2016regelgeving-ontregeld
4
Kamerstuk 27 428, nr. 335

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

7

«Modern Biotechnologies in Agriculture – Paving the way for responsible
innovation» te zijn. Kan de Staatssecretaris toezeggen dat iedere inzet van
de vertegenwoordigers van de Nederlandse regering gebaseerd zal zijn op
de uitspraken die de Kamer met het aannemen van deze moties heeft
gedaan? Zo nee, waarom niet? Kan de Staatssecretaris schetsen wat haar
inzet op deze conferentie en bij andere gelegenheden zal zijn? Kan zij ook
de stand van zaken meedelen in het uitvoeren van deze moties tot nu toe
en de inzet die hieruit voortvloeit voor de toekomst?
Overig
De leden van de Christenunie-fractie vragen hoe wordt ervoor gezorgd dat
CRISPR/Cas9 ook beschikbaar is voor kleine veredelaars en niet alleen
voor de «grote reuzen» als Bayer-Monsanto. Wie heeft de patenten voor
CRISPR/Cas9 en wie gaat hiermee verdienen? Hoe kunnen boeren hiervan
profiteren?
II Reactie van de bewindspersoon
Op 20 september 2017 ontving ik vragen en opmerkingen van de vaste
commissie voor Infrastructuur en Milieu over de uitvoering van de
gewijzigde motie Lodders5 over een vrijstelling van CRISPR/Cas9, naar
aanleiding van mijn brief van 13 september 2017 over de stand van zaken
van de uitvoering van die motie. Uw wens was om mijn reactie op die
vragen en opmerkingen uiterlijk 25 september te ontvangen. Graag
voldoe ik aan die wens.
Ik wijs erop dat de door de Europese Commissie georganiseerde
High-Level Conference «Modern Biotechnologies in Agriculture – Paving
the way for responsible innovation», die op 28 september zal worden
gehouden, geen besluitvormende conferentie is maar een bijeenkomst
waar aandachtspunten voor toekomstig Europees landbouwbeleid in
relatie tot biotechnologische ontwikkelingen kunnen worden besproken.
Mijn voorstellen staan niet geagendeerd voor bespreking of presentatie
maar zijn uiteraard beschikbaar voor de deelnemers aan deze bijeenkomst. Indien er vragen komen, zullen die feitelijk worden beantwoord.
Ten slotte wil ik benadrukken dat het kabinetsbeleid gericht is op het
stimuleren van innovatieve veredelingstechnieken die een bijdrage
kunnen leveren aan het oplossen van maatschappelijke problemen, mits
de veiligheid geborgd is. De uitwerking zoals voorgesteld, voorziet daarin.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
S.A.M. Dijksma

5

Kamerstuk 34 550 XIII, nr. 127

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

8

Inhoud
In mijn brief van 21 maart 20176 heb ik kenbaar gemaakt dat ik een
voorstel voor het wijzigen van bijlage 1B zal uitwerken om daarmee
uitvoering te geven aan de motie Lodders7. Met mijn brief van
13 september 20178 heb ik u dat voorstel doen toekomen. Uitgangspunt
daarbij is geweest dat – zoals ook is aangegeven in antwoord op
Kamervragen van de PvdA9 – Nederland, in afwachting van besluitvorming door de Europese Commissie, de zogenaamde nieuwe plantveredelingstechnieken technieken als genetische modificatietechnieken
beschouwt en daarmee de organismen die het product zijn van de
toepassing van deze technieken als genetisch gemodificeerde organismen
(ggo) die onder de Europese regelgeving ter zake vallen.
Uit dien hoofde is vrijstelling van bepaalde toepassingen van nieuwe
technieken van de EU-richtlijn, waartoe de motie Lodders verzoekt, op
twee manieren mogelijk. Dat kan enerzijds door een Europees geharmoniseerde interpretatie van de EU-richtlijn waaruit volgt dat de richtlijn niet
voor die technieken en organismen geldt, of anderzijds door de
EU-richtlijn te wijzigen en de betreffende technieken of organismen uit te
zonderen zodat de EU-richtlijn er niet op van toepassing is.
Aangezien in EU-verband al tien jaar geen overeenstemming kan worden
bereikt over een mogelijke Europees geharmoniseerde interpretatie en de
Europese Commissie hiervoor nog geen voorstel voor nadere duiding
heeft gedaan, is de optie die streeft naar een Europees geharmoniseerde
interpretatie van de EU-richtlijn onhaalbaar gebleken. Mogelijk kan de
bindende uitspraak van het Hof van Justitie in zaak C-528/16 voor
sommige technieken de beoogde duidelijkheid brengen. Daarover bent u
eerder geïnformeerd in antwoord op Kamervragen van de VVD10. In
tegenstelling tot de fractie van de PvdD zie ik geen reden om af te
wachten hoe het Europese Hof oordeelt over de vraag hoe de bestaande
Richtlijnen precies moeten worden geïnterpreteerd. De aangenomen
motie Lodders roept mij immers op om actie te ondernemen. Daarom zijn
mijn voorstellen zodanig geformuleerd dat deze elke denkbare uitspraak
van het Europese Hof van Justitie kunnen accommoderen zonder op de
merites van die zaak in te gaan. Mede gelet op de zorg van velen over de
tijd die het kost om oplossingen te bereiken, is er alle reden om op
Europees beleidsniveau nu al gezamenlijk de discussie aan te vangen. Ik
bestrijd overigens dat, zoals de leden van de PvdD-fractie lijken te
suggereren, Nederland met het voorstel voorbijgaat aan het vereiste
voorzorgsprincipe. Mijn voorstellen zijn wetenschappelijk onderbouwd en
op geen enkele wijze strijdig met het voorzorgsbeginsel.
Ter uitvoering van de motie Lodders heb ik ervoor gekozen om de
mogelijkheid van een uitzonderingsbepaling in de richtlijn te onderzoeken.
Het antwoord op de vraag van de VVD-fractie naar de mogelijke
handelingsperspectieven die zijn onderzocht, alsook in antwoord op de
vraag van de CDA-fractie waarom er niet voor kan worden gekozen om
sommige nieuwe technieken niet te beschouwen als genetische modificatie, luidt dat er in hoofdlijnen vier opties zijn onderzocht.

6

Kamerstuk 27 428, nr. 345
Kamerstuk 34 550 XIII, nr. 127
Kamerstuk 27 428, nr. 346
9
Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 1640
10
Aanhangsel Handelingen II 2016/17, nr. 1092
7
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

9

1. Niets doen dan wel doorgaan op de huidige voet
Het handelingsperspectief «niets doen» is – mede gelet op de motie
Lodders en de kabinetsreactie over de uitvoering daarvan – niet aan de
orde.
Toelichting: Met deze optie blijft de huidige onduidelijkheid over de relatie
tussen nieuwe plantveredelingstechnieken en de geldende EU-regelgeving bestaan, terwijl de biotechnologische ontwikkelingen voortschrijden. De PvdD-fractie vraagt zich af of het niet voor de hand ligt om
af te wachten hoe het Europese Hof oordeelt over de vraag hoe de
bestaande Richtlijnen precies moeten worden geïnterpreteerd. De
uitspraak in de genoemde Hofzaak zou een bindende interpretatie kunnen
opleveren van de term mutagenese, een techniek die reeds is uitgezonderd van de toepasselijkheid van de Richtlijn. Daarmee kan echter
alleen voor dat begrip meer duidelijkheid ontstaan, terwijl voor een aantal
andere technieken onduidelijkheid blijft bestaan. De Hofzaak gaat immers
niet over alle nieuwe plantveredelingstechnieken en ook niet specifiek
over CRISPR/Cas9, en heeft dus een beperkte reikwijdte. Uitgangspunt van
het kabinet is een EU-geharmoniseerde uitleg van Europese regels en het
uitzonderen van toepassingen waarvan is gebleken of wetenschappelijk
kan worden onderbouwd dat deze niet meer risico’s met zich meebrengen
dan traditionele veredeling. Daarom is gekozen voor een voorstel waarin
een gewenste inhoud van de Bijlage 1B is geformuleerd die in beginsel
geldt voor elke techniek van genetische modificatie.
2. Europees geharmoniseerde interpretatie bewerkstelligen
De afgelopen jaren is het niet mogelijk gebleken om te komen tot een
gedeelde, Europees geharmoniseerde uitleg van de Richtlijn in relatie tot
nieuwe plantveredelingstechnieken. Daarom is deze optie als onhaalbaar
gekwalificeerd.
Toelichting: Uitgangspunt van het kabinet is een EU-geharmoniseerde
uitleg van Europese regels en het uitzonderen van toepassingen waarvan
is gebleken of wetenschappelijk kan worden onderbouwd dat deze niet
meer risico’s met zich meebrengen dan traditionele veredeling. Een
expertwerkgroep en vele wetenschappelijke instanties in de EU hebben
zich in de afgelopen zeven jaar gebogen over de nieuwe plantveredelingstechnieken. De Europese Commissie heeft op basis daarvan geen conclusies getrokken. Naar verwachting zal een nieuwe of gerevitaliseerde
werkgroep daarin geen verandering brengen. Overigens zijn de mogelijkheden van interpretatie beperkt. Zonder het wijzigen van de tekst van de
Richtlijn is er maar beperkte ruimte voor interpretatie, namelijk de
interpretatie van de definitie van «ggo» en de uitleg van «mutagenese».
Bovendien kunnen interpretaties aan het EU-hof worden voorgelegd. Dus
opschrijven in de regelgeving wat men wil bereiken, biedt meer rechtszekerheid en rechtsgelijkheid dan interpreteren van wat wenselijk is.
3. Nationale interpretatie van de Richtlijn verkondigen
Deze optie is ongewenst omdat zowel de overheid als het bedrijfsleven in
Nederland het belang en de noodzaak van harmonisatie in de Europese
interne markt onderschrijven (level playing field). Bovendien is die
harmonisatie (gemeenschapstrouw) een verdragsrechtelijke en wettelijke
plicht.
Toelichting: Bij een ongewijzigde definitie van het begrip ggo en zonder
wijziging van Bijlage IB van de Richtlijn is de speelruimte voor nationale
uitleg van de Richtlijn uiterst beperkt. Een nationale uitleg, die niet door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

10

alle lidstaten en de Europese Commissie wordt gedeeld, is risicovol
omdat deze zou kunnen worden betwist en biedt daarmee geen rechtszekerheid. Met een nationale uitleg riskeert Nederland een zogenaamde
inbreukprocedure wegens het niet correct en getrouw naleven van
EU-regelgeving.
4. Aanpassen van het uitzonderingsmechanisme in de richtlijn
Het wijzigen van het uitzonderingsmechanisme van de EU-richtlijn
(wijzigen van Bijlage 1B), en het daarin uitwerken van criteria op basis
waarvan toepassingen uitgezonderd kunnen worden van de toepasselijkheid van de Richtlijn, acht het kabinet op dit moment de meest
haalbare, kansrijke en houdbare optie.
Toelichting: Het huidige uitzonderingsmechanisme zoals vervat in Bijlage
IB van de Richtlijn betekent dat, voor iedere techniek die in aanmerking
komt voor een uitzondering, de Europese Commissie een voorstel tot
wijziging van de Richtlijn moet doen en dat de volledige EU-wetgevingsprocedure moet worden doorlopen (met codecisie). Problematisch is
namelijk dat de Richtlijn nauwelijks criteria bevat waaraan getoetst moet
worden als de vraag gesteld wordt of een techniek in aanmerking kan
komen voor eventuele uitzondering van de toepasselijkheid van de
Richtlijn. Het enige criterium dat wordt genoemd in de Richtlijn is de
«geschiedenis van veilig gebruik» (preambule 17), maar dit criterium is
niet concreet gemaakt. Overigens maken de voortschrijdende technologische ontwikkelingen het steeds minder mogelijk om een techniek als
zodanig op veiligheid te beoordelen. Illustratief daarvoor is het gebruik
van CRISPR-Cas. De aard van de toepassing en het eindproduct zijn
bepalender dan de techniek, die zowel veilige als onveilige producten kan
opleveren. Er zijn dus redenen om het uitzonderingsmechanisme te
verbeteren en uitvoerbaarder te maken en daarin ook de opgedane kennis
over de huidige stand der techniek te verdisconteren. Door Bijlage 1B
anders te formuleren kan een generiek (in plaats van een case by case)
mechanisme worden gerealiseerd. De keuze voor het wijzigen van Bijlage
IB op de wijze zoals ik voorstel (en niet de hoofdtekst van de Richtlijn) is
qua omvang een beperkte wijziging met overzienbare en beperkte
consequenties.
Mijn voorstel tot het wijzigen van Bijlage 1B heeft u als bijlage bij mijn
genoemde brief van 13 september jl.4 ontvangen. In reactie op de vragen
van de VVD-fractie ben ik van oordeel dat het voorstel niet strijdig is met
de motie Lodders. Toepassingen van nieuwe genome editing technieken
voor planten, waaronder CRISPR/Cas9, kunnen uitgezonderd worden van
de EU-richtlijn 2001/18/EC indien deze toepassingen aan de voorwaarden
voldoen die in het voorstel zijn geformuleerd. Daarmee wordt gewaarborgd dat de aldus verkregen organismen ten minste even veilig zijn als
voortbrengselen van traditionele plantveredeling. Slechts onder die
voorwaarde kan Nederland immers instemmen met het uitzonderen van
CRISPR/Cas9-toepassingen van de EU-richtlijn.
In antwoord op de vraag van de ChristenUnie-fractie inzake patenten
voor CRISPR/Cas9: voor deze nieuwe technologie zijn meerdere octrooien
aangevraagd of verleend, op naam van verschillende universiteiten,
andere kennisinstellingen en bedrijven. Door de toepassing van deze
nieuwe technologie kunnen nieuwe rassen worden ontwikkeld met
verbeterde opbrengst en resistenties. Daarvan profiteren ook boeren.
De VVD-fractie vraagt waarom voor producten, die met nieuwe
plantveredelingstechnieken zijn vervaardigd, wordt vereist dat aangetoond wordt dat deze producten even veilig zijn als producten die via

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

11

conventionele methoden zijn verkregen, terwijl er voor producten die
vervaardigd zijn met conventionele methoden niet standaard een
veiligheids- en risicoanalyse uitgevoerd hoeft te worden. Het antwoord
daarop is dat, toen genetische modificatie werd ontwikkeld, er nagenoeg
geen kennis over de veiligheidsaspecten bestond. Om die reden is in
Europa gekozen voor een toelatingssysteem met een voorafgaande
risicobeoordeling. Het is overigens niet zo dat die beoordeling vereist dat
aangetoond moet worden dat deze producten even veilig zijn als
producten die via conventionele methoden zijn verkregen. Vereist wordt
dat de producten veilig zijn voor mens en milieu, met als norm een
verwaarloosbaar risico. Voor conventionele plantveredeling is dat niet
nodig omdat voor die methoden een lange «geschiedenis van veilig
gebruik» bestaat als gevolg van jarenlang vergaarde kennis en ervaring
waarin de veiligheid van de voortbrengselen ervan is bewezen. Bovendien
bestaat binnen dat systeem een selectie- en kwaliteitsmechanisme en is
bovendien een registratie van nieuwe plantenrassen vereist waarvoor ook
veiligheidsinformatie moet worden aangeleverd.
Op de vraag van de VVD-fractie of ik inzicht kan geven in de hoeveelheid
onbedoelde effecten (unintended effects) die te vinden zijn in een plant uit
conventionele veredeling, afgezet tegen dezelfde plant die op basis van
nieuwe plantveredelingstechnieken is veredeld, heb ik geen informatie
beschikbaar binnen de mij gestelde termijn voor beantwoording van de
gestelde vragen.
De agro-sector blijkt eensluidend mijn inzet te waarderen maar verdeeld
te zijn over de inhoud van mijn voorstellen. In antwoord op vragen van de
VVD-fractie kan ik bevestigen dat ik brieven van HollandBio, Plantum en
Keygene heb ontvangen waarin zij kritische kanttekeningen plaatsen bij
mijn voorstellen. Naar aanleiding van die brieven hebben gesprekken
tussen mijn ambtenaren en deze organisaties plaatsgevonden. Overigens
zijn tijdens meerdere stakeholdersoverleggen met vertegenwoordigers uit
de gehele agrosector ook positieve reacties uitgesproken met betrekking
tot het Nederlands initiatief om na tien jaar stilstand eindelijk de discussie
in Europa te voeren op basis van concrete voorstellen.
Proces
Naar aanleiding van vragen van de fracties van D66 en de VVD kan ik
berichten dat ik op 1 juni, tijdens stakeholderbijeenkomsten met de sector,
mijn voornemens heb gedeeld. De sector heeft mijn voorstellen medio juli
ontvangen. Daarop heeft op 20 juli overleg met de stakeholders plaatsgevonden en is de sector tot 1 september de gelegenheid geboden tot het
inbrengen van inhoudelijk commentaar, op grond waarvan de voorstellen
zijn aangepast. Daarnaast hebben ook meerdere bilaterale overleggen
plaatsgevonden (o.a. met Plantum, HollandBio, Bionext, LTO en Keygene).
Op 4 september heeft opnieuw overleg met de stakeholders plaatsgevonden. Op 7 september heeft Nederland een bijeenkomst georganiseerd
in Brussel om het voorstel aan de Europese Commissie en de EU-lidstaten
te presenteren en de beleidsdiscussie over nieuwe plantveredelingstechnieken te starten. Over die bijeenkomst is op 13 september een terugmelding gegeven aan de Nederlandse stakeholders, waarna met hen is
afgesproken om het stakeholdersoverleg eind november voort te zetten.
In antwoord op vragen van de D66-fractie over de inhoudelijke
opvattingen van andere lidstaten en het Europese krachtenveld ten
aanzien van mijn voorstellen verwijs ik kortheidshalve naar mijn brief aan
uw Kamer van 13 september4 waarin ik de stand van zaken heb toegelicht.
De lidstaten en de Europese Commissie beraden zich momenteel op de
voorstellen en hebben daarover nog geen positie bepaald. Wel werd het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

12

initiatief zeer gewaardeerd. Momenteel wordt gezocht naar een geschikt
moment en een geschikte bijeenkomst om met de EU-lidstaten en de
Europese Commissie inhoudelijk de discussie over de voorstellen te
voeren.
De Nederlandse stakeholders die kritisch zijn, vrezen dat de voorstellen tot
wijziging van de EU-richtlijn aanleiding kunnen zijn voor andere lidstaten
of het Europees parlement om ook andere wijzigingen van de EU-richtlijn
voor te stellen, met mogelijk een minder gewenste inhoud. Ook vrezen zij
dat het proces van het wijzigen van de richtlijn mogelijk lang kan duren.
Zij willen in plaats daarvan dat door de Nederlandse overheid wordt
besloten om plantaardige voortbrengselen van nieuwe technieken niet
meer als ggo te beschouwen en de vigerende regelgeving er niet meer
voor te laten gelden. Deze optie is, zoals hierboven geschetst, ongewenst
omdat zowel de overheid als het bedrijfsleven in Nederland het belang en
de noodzaak van harmonisatie in de Europese interne markt onderschrijven (level playing field). Bovendien is die harmonisatie (gemeenschapstrouw) een verdragsrechtelijke en wettelijke plicht.
Degenen die positief staan ten opzichte van mijn voorstellen, zijn van
mening dat het na tien jaar stilstand goed is om eindelijk de discussie in
Europa te voeren op basis van concrete voorstellen die inhoudelijk
tegemoetkomen aan zowel het doel van de motie Lodders als aan de
wens van de agro-sector om bepaalde nieuwe plantveredelingstechnieken
die aan de veiligheidscriteria voldoen te kunnen gebruiken zonder dat
daarvoor de EU-richtlijn van toepassing is.
Juist om de Europese discussie te kunnen starten, heb ik mijn voorstellen
wereldkundig gemaakt en zijn deze voorstellen tevens beschikbaar voor
de deelnemers aan de High-Level Conference «Modern Biotechnologies in
Agriculture – Paving the way for responsible innovation» die op
28 september 2017 zal worden gehouden. Daarmee heb ik een bijdrage
geleverd aan de discussie die daar zal plaatsvinden over elementen voor
toekomstig landbouwbeleid in relatie tot de ontwikkelingen in de
biotechnologie. Deze conferentie is door de Europese Commissie
georganiseerd als een brede conferentie met maatschappelijke actoren11,
waarin aandachtspunten voor toekomstig Europees landbouwbeleid in
relatie tot biotechnologische ontwikkelingen aan de hand van paneldiscussies worden besproken. Het is dus geen besluitvormende conferentie
maar vooral een conferentie die bedoeld is als brede verkenning en
dialoog met Europese actoren. De Europese Commissie is voornemens de
uitkomsten van die conferentie aan de Europese Raad terug te melden. In
antwoord op vragen van de fractie van de PvdD: Nederlandse
ambtenaren zullen als toehoorder aan de conferentie deelnemen en zij
zullen daar aandacht vragen voor mijn voorstel dat ik u als bijlage bij mijn
brief van 13 september jl.4 heb doen toekomen.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn geen voorstander van een
algemene vrijstelling van CRISPR/Cas9 en vragen of ik het eens ben met
hun oordeel dat er onvoldoende duidelijkheid is over de risico’s van
CRISPR/Cas9 en de mate waarin de sector zorg kan dragen voor de
veiligheid, ook als mutaties plaatsvinden in planten die ook via klassieke
veredeling tot stand hadden kunnen komen. In antwoord op deze vraag
heb ik eerder aangegeven geen voorstander te zijn van een algemene
vrijstelling van CRISPR/Cas9. Mijn voorstellen betreffen uitsluitend een
uitzondering van toepassingen van nieuwe plantveredelingstechnieken
zoals CRISPR/Cas9, voor zover deze voldoen aan de daarin genoemde
criteria. Immers, alleen dan kan worden gewaarborgd dat die toepas11

http://ec.europa.eu/dgs/health_food-safety/events/20170928_modern_biotech.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

13

singen ten minste even veilig zijn als traditionele veredeling. In de
referenties en voetnoten van mijn voorstellen zijn verwijzingen opgenomen naar de daarvoor gehanteerde wetenschappelijke bronnen en
onderzoeken. De plantveredelingssector heeft overigens naar mijn
oordeel met een lange «geschiedenis van veilig gebruik» en jarenlange
kennis en ervaring bewezen wel degelijk zorg te kunnen dragen voor
betrouwbare en veilige voortbrengselen.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen voorts een toelichting op de
haalbaarheid en uitvoerbaarheid van de inperkende criteria uit mijn
voorstellen. Daarop kan ik op dit moment slechts aangeven dat ik dit
zonder meer als uitvoerbare en handhaafbare criteria zie, maar dat een
Europese discussie over de voorstellen juist bedoeld is om die uitvoerbaarheid en haalbaarheid ook met Europese partners te bespreken.
In dat verband merken de leden van de GroenLinks-fractie op dat er
met nieuwe technieken als CRISPR/Cas9 geen zichtbaar onderscheid is
tussen genetisch en niet-genetisch gemodificeerde planten. Het antwoord
op hun vraag of het daardoor onmogelijk is dergelijke planten aan
specifieke regelgeving te onderwerpen, is evenwel ontkennend. De
Europese gg-regelgeving bevat een definitie van ggo die zowel productals procesgeoriënteerd is. Dus ook de wijze waarop een ggo is vervaardigd, is bepalend voor de toepasselijkheid van die regelgeving. Zelfs als
het in de plant niet zichtbaar is, kan in de productieketen worden
achterhaald wie en op welke wijze de plant heeft vervaardigd.
Naar aanleiding van de vraag van de leden van de GroenLinks-fractie
en de PvdD-fractie in hoeverre mijn voorstellen rekening houden met de
keuzevrijheid van consumenten, luidt het antwoord dat ggo’s die uitgezonderd zijn van de EU-richtlijn niet geëtiketteerd hoeven te worden. Die
situatie geldt op grond van de etiketteringsverordening (1830/2003/EG) uit
2003 voor technieken die zijn uitgezonderd van Richtlijn 2001/18/EG
(momenteel celfusie en mutagenese). De door mij ontwikkelde voorstellen
voor een Europese discussie over nieuwe plantveredelingstechnieken zijn
goed te rijmen met de motie Ouwehand/Smaling12 en de motie
Ouwehand13 omdat etikettering niet de enige manier is om keuzevrijheid
te waarborgen. Kortheidshalve verwijs ik naar de brief over de uitvoering
van de motie van Gerven ter zake, van 9 januari 201514, waarbij ik opmerk
dat de keuzevrijheid voor consumenten in eerste instantie tot de verantwoordelijkheid van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
behoort, en de keuzevrijheid voor professionele gebruikers in de
agro-sector in eerste instantie tot de verantwoordelijkheid van de Minister
van Economische Zaken behoort.
In antwoord op de vraag van leden van de ChristenUnie-fractie meld ik
dat een etiketteringsverplichting op Europees niveau geregeld moet
worden. Bovendien is het bieden van keuzevrijheid voor consumenten
ook op andere manieren mogelijk.
Naar aanleiding van de inbreng van de leden van de PvdD-fractie, wil ik
melden dat voor de uitvoering van de motie Ouwehand/Smaling en de
motie Ouwehand mijn collega’s van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en
Economische Zaken de eerstverantwoordelijke bewindspersonen zijn en ik
zal deze vraag aan hen doorgeleiden.

12

Kamerstuk 27 428, nr. 337
Kamerstuk 27 428, nr. 338
14
Kamerstuk 27 428, nr. 298
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

14

Op vragen van de PvdD-fractie of ik de uitgangspunten onderschrijf van
Europese Richtlijn 2001/18, Verordening 1829/2003 en Verordening
1830/2003, zoals die in de genoemde richtlijn en verordeningen zijn
beschreven, kan ik bevestigend antwoorden.
Op de vraag van de leden van de PvdD-fractie of ik de analyse onderschrijf van Corporate Europe Observatory over vrijstellingen voor nieuwe
gentechtechnieken, zoals CRISPR/Cas9, is mijn reactie dat die analyse niet
van toepassing is op de door mij ontwikkelde voorstellen voor een
Europese discussie over nieuwe plantveredelingstechnieken. Immers,
mijn voorstellen bevatten beperkende criteria die wetenschappelijk
onderbouwd zijn en gebaseerd zijn op de kennis die in decennia van
Europees toelatingsbeleid zijn opgedaan. Kortheidshalve verwijs ik
daarvoor naar de referenties en voetnoten in mijn voorstellen die ik u als
bijlage bij mijn brief van 13 september heb doen toekomen.
De leden van de PvdD-fractie roepen het kabinet op haar koers bij te
stellen en te handelen vanuit de door de Kamer gevraagde keuzevrijheid
voor boeren, burgers en telers. Mijn voorstellen zijn echter op geen enkele
wijze strijdig met het uitgangspunt van keuzevrijheid, zodat een koersbijstelling naar mijn oordeel niet nodig is. De wijze waarop keuzevrijheid
voor boeren, burgers en telers optimaal vormgegeven kan worden, is een
kwestie waarvoor ik verwijs naar mijn collega’s van Economische Zaken
en Volksgezondheid, Welzijn en Sport, die daarvoor eerstverantwoordelijk
zijn.
Tot slot
De leden van de CDA-fractie menen dat mijn uitvoering van de motie
Lodders een fundamentele discussie entameert over de structuur van de
Europese regelgeving ten aanzien van biotechnologie en daarmee geen
adequate uitvoering is van de motie Lodders. Ik hecht eraan duidelijk twee
sporen van elkaar te onderscheiden. Enerzijds werk ik in het kader van de
kabinetsreactie op de Trendanalyse Biotechnologie 201615 aan de
modernisering van beleid – zowel nationaal als in EU-verband – in het
licht van de voortschrijdende ontwikkelingen in de biotechnologie. Over
de voortgang daarvan heb ik u voor het einde van dit jaar een voortgangsbrief toegezegd waarin zowel antwoorden op de vragen van de
CDA-fractie over de Europese regelgevingsstructuur, als vragen van de
fractie van de ChristenUnie en de fractie van Groen Links aan de
orde zullen komen.
Anderzijds werk ik, conform de genoemde kabinetsreactie op de Trendanalyse Biotechnologie 2016, aan het oplossen van problemen rondom
nieuwe plantveredelingstechnieken binnen het huidige raamwerk van
Europees beleid en Europese regelgeving. Daarover gaan mijn voorstellen
ter uitvoering van de motie Lodders.

15

Kamerstuk 27 428, nr. 330

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 27 428, nr. 348

15