Aanpak van vogelmijt bij pluimvee

M.F. Mul, F. Neijenhuis, T.G.C.M. van Niekerk

Rapport 1226

Aanpak van vogelmijt bij pluimvee

M.F. Mul, F. Neijenhuis, T.G.C.M. van Niekerk

Dit project is mogelijk gemaakt door financiering door het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
de Provincie Gelderland, de Gemeenten Barneveld en Ede, de regio Food valley, AVINED en het Fonds
Pluimveebelangen. Daarnaast zijn er vele toeleverende en afnemende bedrijven in de pluimveehouderij die ook
een financiële bijdrage geleverd hebben.

Wageningen Livestock Research
Wageningen, januari 2020

Rapport 1226

Mul, M.F., F. Neijenhuis, T.G.C.M. van Niekerk, 2020. Aanpak van vogelmijt bij pluimvee. Wageningen
Livestock Research, Rapport 1226.
Samenvatting NL Om vogelmijt op leghennenbedrijven te beheersen is een groot project uitgevoerd.
Met 20 praktijk proefbedrijven is een totaalconcept IPM (Integrated Pest Management) uitgetest en
geoptimaliseerd. De vogelmijtpopulaties op deze bedrijven en op 10 controlebedrijven zijn
gemonitord. Monitoring is geoptimaliseerd en een advies is opgesteld hoe dit het beste kan worden
uitgevoerd. De economische gevolgen van vogelmijt zijn in kaart gebracht. Voor het gebruik van
middelen is in kaart gebracht welke middelen volgens welke regelgeving toegestaan zijn en welke
mogelijkheden er zijn om middelen goedgekeurd te krijgen voor toepassing tegen vogelmijt.
Summary UK To manage Red Poultry Mite (RPM) in laying hen farms, a large project has bene carried
out. With 20 commercial test farms the total concept IPM (Integrated Pest Management) has been
tested and optimized. The RPM populations on these farms as well as on 10 control farms have been
monitored. Monitoring has been optimized and an advice has been formed how this can best be done.
The economic consequences of RPM are listed. For the use of chemicals against PRM an overview has
been made of the allowed chemicals and under what legislation they are allowed. Also for new
chemicals the possibilities are given for registration or obtaining allowance to use.

Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/512820 of op
www.wur.nl/livestock-research (onder Wageningen Livestock Research publicaties).

© 2020 Wageningen Livestock Research
Postbus 338, 6700 AH Wageningen, T 0317 48 39 53, E info.livestockresearch@wur.nl,
www.wur.nl/livestock-research. Wageningen Livestock Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.
Wageningen Livestock Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar
gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder
voorafgaande toestemming van de uitgever of auteur.

Wageningen Livestock Research is NEN-EN-ISO 9001:2015 gecertificeerd.
Op al onze onderzoeksopdrachten zijn de Algemene Voorwaarden van de Animal Sciences Group van
toepassing. Deze zijn gedeponeerd bij de Arrondissementsrechtbank Zwolle.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Inhoud

1

2

Woord vooraf

7

Samenvatting

9

Inleiding

11

1.1

Probleemstelling en beoogde doel

12

1.2

Doelstelling

13

Praktijkimplementatie van IPM voor vogelmijt op pluimveebedrijven

14

2.1

Inleiding

14

2.2

Proefopzet

14

2.2.1 Pluimveebedrijven

14

2.2.2 Informatie bijeenkomsten proefbedrijven

15

2.2.3 Eind bijeenkomst proef- en controlebedrijven

16

2.2.4 Effect van begeleiding op vogelmijtpopulatie; kwartaalmonitoring

16

2.3

17

Resultaten en ervaringen pluimveehouders bijeenkomsten

19

2.3.1 Ervaringen en suggesties van pluimveehouders na bijeenkomst 1 t/m 3.

19

2.3.2 Ervaringen van de proef- en controlebedrijven

19

2.4

Resultaten kwartaalmonitoring

19

2.5

Resultaat effect van begeleiding op vogelmijtpopulatie

20

2.6

Resultaat effect van begeleiding op kosten en baten

21

2.6.1 Effect op kosten (inclusief financiële schade door vogelmijt)

21

2.7

2.8

3

2.2.5 Effect van begeleiding op kosten en baten

2.6.2 Effect op baten

22

Nieuwe kennis, inzichten en vragen

23

2.7.1 Nieuwe kennis en inzichten

23

2.7.2 Overgebleven vragen

24

Discussie, conclusie en aanbevelingen

25

2.8.1 Discussie

25

2.8.2 Conclusie

25

2.8.3 Aanbevelingen

26

Monitoring

27

3.1

Monitoringsmethoden

27

3.2

Hoe monitoren?

28

3.2.1 Automatische monitoring

28

3.2.2 Visueel, handmatige monitoring met scoringssysteem

29

3.2.3 Methode specifieke drempelwaarden

31

3.3

3.2.4 Kwantitatieve monitoring, eventueel deels uitbesteed

31

3.2.5 Conclusie

32

Waar monitoren? Een monitorplaatsingsplan

32

3.3.1 Proefopzet

32

3.3.2 Data verzameling

32

3.3.3 Data analyse

34

3.3.4 Resultaten: Verdeling van de vogelmijten in de stal

35

3.3.5 Resultaten: Bepaling van het beste aantal monitoringsplaatsen

36

3.3.6 Conclusie

38

4

Bestrijdingsadvies op basis van monitoring; vogelmijtmodellen en het
bestrijdingsadviesalgoritme

39

4.1

Bedrijven en dataverwerking in modellen

39

4.1.1 Populatiemodel op stalniveau

40

4.1.2 Schademodel op basis van technische gegevens van het bedrijf zelf

41

4.2

4.3
5

6

4.1.3 Adviesalgoritme

41

Resultaten praktijktest modellen

43

4.2.1 Populatiemodel

43

4.2.2 Schademodel

46

4.2.3 Advies

47

Conclusie en aanbevelingen

47

Effect van frequent mest verwijderen op groei vogelmijtpopulatie

49

5.1

Proefopzet

49

5.2

Data verzamelen

50

5.3

Data analyse

50

5.4

Resultaten

51

5.5

Conclusie en aanbevelingen

52

Middelen ter bestrijding van vogelmijt

53

6.1

Toegelaten middelen

53

6.1.1 Wanneer mag een middel worden ingezet tegen vogelmijt?

53

6.1.2 Zoeken in informatiedatabanken

53

6.1.3 Enkele karakteristieken van op dit moment toegestane diergeneesmiddelen
en biociden tegen vogelmijt
6.1.4 Lijst toegestane middelen
6.2

56
56

6.1.5 Andere middelen: mechanisch en natuurlijke vijanden

57

Mogelijkheden meer natuurlijke middelen tegen vogelmijt

57

6.2.1 Waarom vrijwel geen middelen op basis van natuurlijke stoffen legaal tegen
vogelmijt kunnen worden gebruikt

58

6.2.2 Biociden met vereenvoudigde registratie

58

6.2.3 (aanvullende) diervoeders, diervoederadditieven, voedermiddelen of
dieetvoeders

6.3
7

8

9

59

6.2.4 Verzorgende producten

61

6.2.5 Effectiviteit genoemde stoffen

61

6.2.6 Ideale situatie

62

Conclusie

63

Pleksgewijs behandelen

65

7.1

Plaatselijke bestrijding van plagen in de tuinbouw

65

7.2

Plaatselijke bestrijding van vogelmijt in de legpluimveehouderij

66

7.3

Samenvatting

67

7.4

Conclusie en aanbevelingen

67

Vogelmijtbedrijfsplan

68

8.1

Doelstelling vogelmijtbedrijfsplan

68

8.2

Methodiek voor ontwikkeling vogelmijtbedrijfsplan

68

8.3

Toepassen van het vogelmijtbedrijfsplan

70

8.4

Aansprakelijkheid

70

Verbreding kennis over aanpak vogelmijt

72

9.1

Activiteiten

72

9.1.1 Pluimveehouders

72

9.1.2 Opfokorganisaties

73

4 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

9.1.3 Periferie

10

11

73

9.2

Training en E-learning

73

9.3

Infographics

73

9.4

Overzicht communicatie uitingen

75

9.5

Evaluatie en ervaringen met de communicatie

76

9.5.1 Partners en bedrijven

77

9.5.2 Pluimveehouders algemeen

77

9.5.3 Stuurgroep

77

9.5.4 Enquete bekendheid IPM

77

Overall conclusies en aanbevelingen

79

10.1

Conclusies

79

10.2

Aanbevelingen

79

Verklarende woordenlijst

81

Literatuur

82

Standaard protocol uitvoeren kwartaalmonitoring

84

Vogelmijtbedrijfsplan

86

Uitgangspunten economische analyse

96

Informatie voor opfokorganisaties

97

Evaluatie deelproject Implementatie IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven

104

Wetgeving middelen vogelmijt

108

Annex I van de Biocidenverordening, Verordening (EU) Nr. 528/2012

109

Registratie eisen additieven

111

Toegestane claims uit de KAG/KOAG lijst (humaan toegestaan)

115

GRAS lijst FDA

117

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

|5

6 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Woord vooraf

Dit rapport bevat de resultaten van een project, waarin veel partijen samengewerkt hebben om te
komen tot een aanpak om vogelmijt op legbedrijven beheersbaar en controleerbaar te maken.
Vogelmijt is een hardnekkige parasiet, die snel resistentie opbouwt tegen chemisch-synthetische
bestrijdingsmiddelen. Daardoor zijn steeds nieuwe middelen nodig, waartegen binnen korte tijd weer
resistentie opgebouwd wordt. Daarbij komt dat het aantal toegestane middelen zeer beperkt is en het
voor pluimveehouders erg moeilijk is om uit te zoeken wat wel en niet toegestaan is.
Het hier gerapporteerde project heeft twee aspecten onderzocht: enerzijds een aanpak via IPM,
integrated Pest management, een systematiek die uit de plantenteelt komt en die begint met
preventie en pas als het niet anders kan chemisch-synthetische middelen inzet; anderzijds is in kaart
gebracht welke middelen toegestaan zijn en waar kansen liggen voor uitbreiding van het aantal in te
zetten middelen, die gebaseerd zijn op natuurlijke bestanddelen.
Uit dit rapport blijkt dat er veel werk verzet is. Dit is allereerst mogelijk gemaakt door de financiers
van dit project: het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, de Provincie Gelderland, de
Gemeenten Barneveld en Ede, de regio Food valley, AVINED en het Fonds Pluimveebelangen.
Daarnaast zijn er vele toeleverende en afnemende bedrijven in de pluimveehouderij die ook een
financiële bijdrage geleverd hebben. Zij worden onderaan deze pagina genoemd. Een woord van dank
aan allen die bijgedragen hebben! De Stuurgroep Vogelmijt heeft een belangrijke adviserende rol
gehad, waarvoor dank. De aansturing van dit project werd verricht door een team van WLR (Monique
Mul, Francesca Neijenhuis, Thea van Niekerk), Bionext (Hans Fuchs) en PEC (Eltjo Bethlehem en Jan
Workamp).
Dit project is niet alleen door onderzoekers uitgevoerd. Een grote groep pluimveehouders en
erfbetreders heeft veel tijd en arbeid in dit project gestoken. Zonder hen zou het niet mogelijk
geweest zijn dit project uit te voeren. Ik wil hen hierbij dan ook hartelijk bedanken voor hun inzet! Ik
hoop daarbij dat ze voordeel zullen hebben van hetgeen ze geleerd hebben uit dit project en dat ze
deze kennis ook door willen geven aan pluimveehouders en andere sectorgenoten.
Het probleem van vogelmijt is met dit project nog niet opgelost. Dat was ook niet de verwachting
gezien de omvang en hardnekkigheid van het probleem. Wel hopen we dat we met dit project een
duidelijke stap gezet hebben en een goede methode geïntroduceerd hebben om vogelmijt beheersbaar
te maken.
Thea van Niekerk
(projectleider)
Januari 2020

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

|7

8 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Samenvatting

Vogelmijt Dermanyssus gallinae (vaak bloedluis genoemd) is een groot en moeilijk te bestrijden
probleem op pluimveebedrijven (legpluimveebedrijven, vermeerderingsbedrijven, opfokbedrijven).
In de huidige praktijk worden veel verschillende methoden en middelen ingezet om vogelmijt te
bestrijden of te beheersen. Dit is niet altijd een succes en soms is het effect slechts van korte duur.
Dat heeft onder andere te maken met het te laag inschatten van de omvang van de vogelmijtpopulatie
in de stal. Daardoor is de timing van bestrijding en de wijze waarop bestrijdingsmiddelen worden
ingezet, vaak niet erg effectief. Geïntegreerde plaagdierbeheersing (Integrated Pest Management,
IPM) is een duurzame methode om plagen en ziekten te beheersen.
Er is daarom in 2018 een project gestart dat zich richtte op: 1) het stimuleren van de implementatie
van IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven, waaronder ook het verbeteren van monitoring (geregelde
telling van het aantal mijten) en het opstellen van een bestrijdingsadvies valt, en 2) het faciliteren van
verantwoord gebruik van middelen tegen vogelmijt.
De implementatie van IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven is gestimuleerd door op 20
praktijkbedrijven gedurende een jaar de stappen van IPM voor vogelmijt uit te voeren en de
resultaten te vergelijken met 10 controlebedrijven. De pluimveehouders en hun erfbetreders werden
hierin intensief begeleid door middel van kennisbijeenkomsten. De effecten van het uitvoeren van IPM
op de bedrijven zijn gemonitord alsmede ook de kosten en baten.
Het doel van deze aanpak was te komen tot een betere bewustwording van de vogelmijtproblematiek
en mogelijkheden voor beheersing van de plaag, maar ook tot opname van de IPM-aanpak in het
bedrijfsproces waardoor de aanpak van vogelmijt gezien gaat worden als integraal onderdeel van het
houden van pluimvee. Tijdens de kennisbijeenkomsten, met de deelnemers aan de implementatie van
IPM op praktijkbedrijven, is veel kennis verzameld en uitgewisseld. Hieruit is het Vogelmijtbedrijfsplan
voortgekomen, een structureel plan om op bedrijfsniveau vogelmijt aan te pakken volgens de IPM
methode. Tevens is een cursus met e-learning module “IPM voor vogelmijt in de pluimveehouderij”
opgesteld voor pluimveehouders, docenten en leerlingen van het groene onderwijs en erfbetreders.
Een belangrijk onderdeel van IPM is het monitoren van de vogelmijt populatie in de stal. Verschillende
methodes kunnen daarvoor toegepast worden. Met behulp van een in dit project verder ontwikkeld
zelflerend computermodel, kunnen de tellingen of scores uit de monitoring verwerkt worden tot een
bedrijfsadvies om wel of niet te behandelen. In dit advies worden omgevingsfactoren zoals
temperatuur meegenomen, alsmede de resultaten van vorige behandelingen. Op basis van deze
informatie, alsmede een kosten-baten analyse, wordt het beste behandelmoment bepaald.
Uit monitoringsgegevens van vogelmijt op praktijkbedrijven, waaronder van een bedrijf met 36 tellers
en gegevens van het Proefbedrijf in Geel (België), is berekend hoeveel tellers er in een stal zouden
moeten worden geplaatst voor een goede indruk van de vogelmijtpopulatie en voor een juist
bestrijdingsadvies, en op welke plaatsen het beste gemonitord kan worden. Het blijkt dat vogelmijt
niet op een vaste plaats de stal in komt, waardoor een minimum van 12 monitoringsplaatsen
geadviseerd wordt.
Het aantal middelen (synthetisch en niet-synthetisch) waarmee een pluimveehouder een (grote) plaag
kan bestrijden is beperkt. Daarom is er behoefte aan een grotere beschikbaarheid van toegestane
middelen, kennis over hun bruikbaarheid en hun effectiviteit. In het hier gerapporteerde project is de
problematiek rondom middelen nader in kaart gebracht. Er is inzichtelijk gemaakt welke middelen
toegestaan zijn onder welke regelgeving, hoe de middelen wel of niet gebruikt mogen worden en hoe
nagegaan kan worden welke middelen geregistreerd zijn. Om alle toegestane middelen te vinden moet
in meerdere databanken gezocht worden met behulp van de juiste trefwoorden. Het zal voor de
individuele pluimveehouder lastig zijn om te komen tot een volledig overzicht. In dit project is verder
inzichtelijk gemaakt welke mogelijkheden er lijken te zijn om zogenaamde ‘groene’ middelen
goedgekeurd te krijgen voor gebruik. Deze informatie is in een discussiestuk samengevat en is met
personen van de ministeries van LNV en I&W besproken. Het gebruik van niet-geregistreerde

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

|9

middelen tegen vogelmijt is wettelijk niet toegestaan. Het proces van beoordeling tot toelating van
middelen duurt lang en is kostbaar, zeker wanneer een dergelijk middel niet te beschermen is met een
patent. Het discussiestuk helpt mogelijk bij het vinden van mogelijkheden om meer veilige en groene
middelen beschikbaar te krijgen voor de beheersing van vogelmijt.
Hoewel de deelnemers van de proefgroep van het deelproject Implementatie IPM voor vogelmijt op
praktijkbedrijven aangaven dat IPM een goede methode is om vogelmijt te beheersen, waren de baten
bij de proefgroep niet anders dan de baten van de controlegroep. Mogelijk is dat veroorzaakt doordat
zowel bij de proefgroep als bij de controlegroep extra bewustwording was ontstaan over vogelmijt en
de vogelmijtsituatie. De bewustwording bij de controlegroep is mogelijk ontstaan doordat ook zij de
resultaten kregen van de kwartaalmonitoringen.
Bij de proefgroep heeft de begeleiding geleid tot meer kennis over de vogelmijt zelf en over de
mogelijke aanpak ervan. Beide groepen gaven aan dat de vogelmijtbesmetting een getal werd
waardoor het probleem inzichtelijk werd en het mogelijk was om het met elkaar te hebben over het
probleem.
Beide groepen maakten vergelijkbare kosten voor het beheersen van vogelmijt. Tijdens het traject
hebben de deelnemers van zowel de proefgroep als de controlegroep vaker een bestrijding ingezet en
hebben ze meer hygiëne maatregelen genomen.
Er is geen effect aangetoond van de begeleiding op de bedrijven voor het toepassen van IPM op de
vogelmijtpopulatie en de economische resultaten. Er is eveneens geen aantoonbaar effect van de
begeleiding op de onderliggende technische kengetallen, hetgeen mogelijk beïnvloed is doordat zowel
de controlebedrijven als de proefbedrijven zich bewuster waren van de vogelmijtsituatie op hun bedrijf
waardoor beiden groepen maatregelen hebben genomen tegen vogelmijt.
Concluderend kan gesteld worden dat IPM de pluimveehouders veel handvatten biedt om de
vogelmijtproblematiek op een gestructureerde en verantwoorde wijze aan te pakken. IPM is geen
kant-en-klare oplossing, daarvoor is de vogelmijtproblematiek te complex. Het toepassen van IPM
kost de pluimveehouder tijd en inspanning, maar daar staat tegenover dat hij inzicht krijgt in de
situatie op zijn bedrijf en een gestructureerde aanpak om preventie en bestrijding ter hand te nemen.
Niet voor alle stappen van IPM is er een goede invulling. Nader onderzoek en meer praktijkervaringen
met IPM zullen kunnen en moeten leiden tot verfijning van IPM-vogelmijt en daarmee een
succesvollere aanpak van vogelmijt.

10 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

1

Inleiding

Vogelmijt Dermanyssus gallinae (vaak bloedluis genoemd) is een groot en moeilijk te bestrijden
probleem op pluimveebedrijven (legpluimveebedrijven, vermeerderingsbedrijven, opfokbedrijven). De
vogelmijt kan de diergezondheid en het welzijn van de kippen behoorlijk aantasten. Bij grote
hoeveelheden vogelmijt kan de kip bloedarmoede krijgen, waardoor de weerstand afneemt en het dier
vatbaarder wordt voor bacteriën en virussen (Chauve, 1998; Kilpinen et al., 2005; Valiente Moro et
al., 2007, 2009; Mul et al., 2009). Infestaties met vogelmijt kan bij legpluimvee leiden tot poetsen,
kop krabben en mild verenpikken Kilpinen et al. 2005. Vogelmijt kan aanleiding zijn tot ernstige
pikkerijproblemen in de koppel (Voeten, 2000; Keeling en McAdie, 2001). De economische schade als
gevolg van vogelmijt op een legpluimveebedrijf bedraagt tussen de € 0,45 (Bijleveld, 2017) en € 2,50
(Mozafar, 2017) per hen per jaar. Voor de Nederlandse legpluimveesector komt dat neer op 18 tot 35
miljoen euro per jaar.
In de huidige praktijk worden veel verschillende methoden en middelen ingezet om vogelmijt te
bestrijden of te beheersen. Dit is niet altijd een succes en soms is het effect slechts van korte duur.
Dat heeft o.a. te maken met het te laag inschatten van de omvang van de vogelmijtpopulatie in de
stal. Daardoor is de timing van bestrijding en de wijze waarop bestrijdingsmiddelen worden ingezet,
niet erg effectief. Geïntegreerde plaagdierbeheersing (Integrated Pest Management, IPM) is een
duurzame methode om plagen en ziekten te beheersen. De IPM maatregelen voor vogelmijt die tot
voor kort werden toegepast waren beperkt tot het reinigen van stallen tussen de ronden, een aantal
preventieve maatregelen (zoals het reinigen van eiertrays) en het gebruik van chemisch-synthetische
producten of producten die de vogelmijt fysisch aantasten. Het uitvoeren van IPM voor vogelmijt op
pluimveebedrijven, maar ook bewustwording van de ernst en omvang van het probleem, zal naar
verwachting leiden tot een betere beheersing van deze plaag en kan mogelijk voorkomen dat er
nieuwe crisissen als gevolg van het bestrijden van vogelmijt ontstaan.
Er is daarom in 2018 een project gestart dat zich richtte op: 1) het stimuleren van de implementatie
van IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven, waartoe ook het verbeteren van monitoring en het
opstellen van een bestrijdingsadvies onder valt, en 2) het faciliteren van verantwoord gebruik van
middelen tegen vogelmijt.
De implementatie van IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven is gestimuleerd door op 20
praktijkbedrijven gedurende een jaar de stappen van IPM voor vogelmijt uit te voeren en de
resultaten te vergelijken met 10 controlebedrijven.
Het doel van deze aanpak was te komen tot bewustwording van de vogelmijtproblematiek en
mogelijkheden voor beheersing van de plaag, maar ook tot opname van de IPM-aanpak in het
bedrijfsproces waardoor de aanpak van vogelmijt gezien gaat worden als integraal onderdeel van het
houden van pluimvee.
Implementatie van IPM wordt eenvoudiger en makkelijker door het automatiseren van het monitoren
van de plaag en het genereren van een advies voor een bestrijding. In het hier gerapporteerde project
zijn de reeds ontwikkelde modellen en het adviesalgoritme getest in de praktijk. Omdat een correct
bestrijdingsadvies ook afhankelijk is van het aantal monitoringsplaatsen en de plaats van monitoring
in de stal, is er een wetenschappelijk onderbouwd monitorplaatsingsplan opgesteld. Dit plaatsingsplan
is ook te gebruiken bij andere monitoringsmethoden dan de automatische vogelmijttellers.
Het aantal middelen (synthetisch en niet-synthetisch) waarmee een pluimveehouder een (grote) plaag
kan bestrijden is beperkt. Daarom is er behoefte aan een grotere beschikbaarheid van toegestane
middelen, kennis over hun bruikbaarheid en hun effectiviteit. In het hier gerapporteerde project is de
problematiek rondom middelen nader in kaart gebracht. Er is inzichtelijk gemaakt welke middelen
toegestaan zijn onder welke regelgeving, hoe de middelen wel of niet gebruikt mogen worden en hoe
nagegaan kan worden welke middelen geregistreerd zijn.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 11

1.1

Probleemstelling en beoogde doel

Naar aanleiding van de fipronil affaire is eens te meer duidelijk geworden dat de vogelmijt
Dermanyssus gallinae (vaak bloedluis genoemd) een groot en moeilijk te bestrijden probleem is op
pluimveebedrijven (legpluimveebedrijven, vermeerderingsbedrijven, opfokbedrijven). De vogelmijt
kan de diergezondheid en het welzijn van de kippen behoorlijk aantasten. Vogelmijt heeft veel invloed
op de vitaliteit van de pluimveebedrijven. De economische schade als gevolg van vogelmijt op een
legpluimveebedrijf bedraagt tussen de € 0,45 (Bijleveld, 2017) en € 2,50 (Mozafar, 2017) per hen per
jaar. Voor de Nederlandse legpluimveesector komt dat neer op 18 tot 35 miljoen euro per jaar.
In de huidige praktijk worden veel verschillende methoden en middelen ingezet om vogelmijt te
bestrijden of te beheersen. Niet altijd met veel succes of slechts met een kortdurend effect. Dat heeft
o.a. te maken met het te laag inschatten van de omvang van de vogelmijtpopulatie in de stal.
Daardoor is de timing en de wijze waarop middelen worden ingezet, niet erg effectief.
Geïntegreerde plaagdierbeheersing (Integrated Pest Management, IPM) is een duurzame methode om
plagen en ziekten te beheersen. IPM bestaat uit 8 stappen (zie figuur 1.1) waarvan preventie en
monitoring van de plaag de belangrijkste stappen zijn voor het beheersen van de plaag en voor het
beperken van residuen van en resistentie tegen chemisch-synthetische bestrijdingsmiddelen. Het
aantal IPM maatregelen voor vogelmijt dat op dit moment wordt toegepast is beperkt tot het reinigen
tussen de ronden, een aantal preventieve maatregelen (zoals het reinigen van eiertrays) en het
toepassen van chemisch-synthetische producten of methoden die de vogelmijt fysisch aantasten. Het
uitvoeren van alle acht IPM stappen voor vogelmijt op pluimveebedrijven zal naar verwachting leiden
tot meer bewustwording van het probleem en beheersing van deze plaag. Hierdoor kunnen mogelijk
nieuwe crisissen als gevolg van het bestrijden van vogelmijt voorkomen worden.

Figuur 1.1 Acht stappen van IPM (I. Vänninen LUKE, Finland).
Implementatie van IPM voor vogelmijt kan eenvoudiger en makkelijker worden gemaakt door het
monitoren van de plaag en het advies voor een bestrijding te automatiseren. Op dit moment is
prototype 4 van de automatische vogelmijtteller (een geautomatiseerde monitoringsmethode) en
modellen en een adviesalgoritme gereed voor een test in de praktijk waarbij gekeken wordt of het
gegenereerde advies voldoet of verbetering behoeft. Een correct (tijdig) advies voor een bestrijding is
afhankelijk van de meetfout van de monitoringsmethode en de foutmarges van de modellen en het
algoritme. De meetfout van de monitoringsmethode wordt verkleind door het plaatsen van een
geadviseerd aantal tellers op geadviseerde plaatsen in een stal, het zogenaamde
monitorplaatsingsplan. De foutenmarges van de modellen en het algoritme kunnen worden verkleind
door de modellen en het algoritme te laten werken met praktijkdata van verschillende bedrijfstypen

12 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

van zoveel mogelijk bedrijven. Een correct bestrijdingsadvies is daarmee afhankelijk van a) een goed
monitorplaatsingsplan en b) aan praktijkdata aangepaste modellen en algoritme. Het
monitorplaatsingsplan wordt in dit project gebaseerd op de data verkregen uit eerder uitgevoerde
monitoringsprojecten en het is opgesteld voor automatische tellers, maar het is ook toepasbaar bij
andere monitoringsmethoden voor vogelmijt.
Het aantal middelen (synthetisch en niet-synthetisch) waarmee een pluimveehouder een (grote) plaag
kan bestrijden is beperkt. Daarom is er behoefte aan een grotere beschikbaarheid van toegestane
veilige middelen (voor mens, dier en milieu) en kennis over hun wijze van toepassing en
werkingsmechanisme. Meer beschikbare veilige middelen tegen vogelmijt draagt bij aan een beter
dierenwelzijn en voedselveiligheid.

1.2

Doelstelling

Het overkoepelende doel van dit project is een effectieve en duurzame aanpak van vogelmijt op
pluimveebedrijven door het toepassen van IPM (geïntegreerde plaagdierbeheersing) te
bewerkstelligen.
Op basis van beschikbare literatuur (Mul et al., 2016; Mul, 2017) en kennis, is er tijdens een overleg
met de sector legpluimveehouderij (d.d. 30-10-2017) voor gekozen om twee routes te bewandelen die
naar verwachting leiden tot die effectieve aanpak van het vogelmijtprobleem. Deze routes, met hun
subdoelen, zijn:
1.

Stimuleren van implementatie van IPM voor vogelmijt op pluimveebedrijven;
a.

Praktijkimplementatie van IPM voor vogelmijt op pluimveebedrijven, inclusief het
opstellen van een monitorplaatsingsplan.

b.

Doorontwikkeling van de modellen en het bestrijdingsadviesalgoritme op
praktijkbedrijven

2.

Stappenplan voor verantwoord gebruik van middelen tegen vogelmijt.

Het project is in Figuur 1.2 schematisch weergegeven.

Figuur 1.2 Schematische weergave van de projectonderdelen behorende bij het project Aanpak van
vogelmijt bij pluimvee. (Stap 1 van onderdeel 2 wordt uitgevoerd door de pluimveesector en is
daarmee geen onderdeel van dit project. Voor de volledigheid is het wel opgenomen in de figuur.)

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 13

2

Praktijkimplementatie van IPM voor
vogelmijt op pluimveebedrijven

Monique Mul1, Johan van Riel1 en Izak Vermeij1
1

Wageningen Livestock Research

2.1

Inleiding

Geïntegreerde plaagdierbeheersing (Integrated Pest Management, IPM) is een duurzame methode om
plagen en ziekten te beheersen. Deze methode wordt op dit moment al succesvol toegepast in de
land- en tuinbouw. IPM bestaat uit acht stappen waarvan preventie en monitoring van de plaag de
belangrijkste stappen zijn voor het beheersen van de plaag en voor het beperken van enerzijds
residuen van en anderzijds resistentie tegen chemisch-synthetische bestrijdingsmiddelen. Door middel
van intensieve studiebijeenkomsten met 20 pluimveehouders en hun erfbetreders is kennis
overgedragen en uitgewisseld tussen de deelnemers aan het project met als doel het verkrijgen van
inzicht in de benodigdheden voor en de effecten van daadwerkelijke implementatie en uitvoering van
IPM voor vogelmijt op praktijkpluimveebedrijven. Dit deelproject heeft de titel: “Implementatie IPM
voor vogelmijt op praktijkbedrijven”.

2.2

Proefopzet

Bij het onderzoek naar de benodigdheden voor en effecten van daadwerkelijke implementatie en
uitvoering van IPM voor vogelmijt op praktijkpluimveebedrijven zijn twee groepen pluimveehouders
gevormd; Proefbedrijven die begeleiding en kennis kregen aangereikt om IPM op hun bedrijf te
implementeren en controlebedrijven die geen begeleiding kregen.

2.2.1

Pluimveebedrijven

De proefgroep bestond tijdens de eerste bijeenkomst uit pluimveehouders van 20 praktijkbedrijven.
Tijdens die bijeenkomst haakte één pluimveehouder af door teveel activiteiten op het bedrijf. De 19
overgebleven pluimveebedrijven hielden kippen op reguliere wijze (scharrel (volière en beun); 8
bedrijven), met een uitloop (5 bedrijven), op biologische wijze (4 bedrijven) en in kolonie huisvesting
(2 bedrijven)). Gedurende de looptijd van het project zijn er nog 4 bedrijven gestopt met deelname
aan de proef door verkoop van het bedrijf (2 bedrijven met kolonie huisvesting), overdracht van het
bedrijf (één bedrijf met uitloop) en 1 bedrijf door stalbrand (biologisch gehouden hennen). De
controlegroep bestond gedurende de looptijd van het traject uit 10 controlebedrijven. Vier bedrijven
hielden kippen op reguliere wijze (scharrel (volière); 3 bedrijven met een uitloop, 2 bedrijven op
biologische wijze en op 1 in kolonie huisvesting. Tabel 2.1 toont de karakteristieken van de proef en
controle bedrijven. De hennen in de deelnemende stallen hadden verschillende leeftijden. Een groot
percentage bedrijven kreeg tijdens de proefperiode een nieuwe koppel; een aantal aan het begin van
de proef, een groot aantal tijden de proef en een enkel bedrijf aan het eind van de proef.

14 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Tabel 2.1 Een overzicht van de deelnemende bedrijven onder verdeeld naar proefstallen en
controlestallen en bedrijfsgrootte < 25000 hennen en > 25000 hennen, met daarin de
huisvestingtypen, onderverdeling naar Provincie en leeftijd van de hennen aan het eind van de
proefperiode.
Proefstallen
Totaal

Bedrijfsgrootte
<25000
hennen

>25000
hennen

Controle
- stallen
Totaal

Bedrijfsgrootte
<25000
hennen

>25000
hennen

Aantal bedrijven

16

Regulier zonder uitloop
Regulier met uitloop
Biologisch
koloniehuisvesting
Bedrijven per provincie

8
4
4
0

3
2
4

5
2
0

4
3
2
1

0
2
2
1

4
1
0
0

Gelderland
Overijssel
Overige
Leeftijd van de hennen
aan het eind van de proef
17-27 weken
28-50 weken
51 weken en ouder*

6
4
6

2
2
4

4
2
2

4
3
3

3
0
2

1
3
1

3
2
11

2
2
5

1
0
6

1
2
7

0
2
3

1
0
4

10

*Een bedrijf is tot het eind van de koppel in januari meegenomen. De nieuwe koppel is voortijdig afgebroken door een calamiteit.

2.2.2

Informatie bijeenkomsten proefbedrijven

De proefbedrijven kregen informatie over de aanpak van vogelmijt en deelden kennis tijdens zeven
groepsbijeenkomsten. Tijdens de eerste drie bijeenkomsten werden de belangrijkste onderdelen van
de IPM methode besproken; (1) Preventie en onderdrukkende maatregelen, 2) Monitoren, 3) Inzet
van middelen en voorkomen van resistentie. Tijdens de vierde “bijeenkomst” werden met ieder bedrijf
afzonderlijk afspraken gemaakt en vastgelegd over de uitvoering van IPM op het bedrijf in
aanwezigheid van de pluimveehouder en erfbetreder. Deze gesprekken vonden plaats op vier
verschillende plaatsen in het land om de reisafstand voor de pluimveehouders zo klein mogelijk te
houden. Na de vier bijeenkomsten gericht op IPM, richtten de vijfde tot zevende bijeenkomst zich op
kennisuitwisseling, het delen van ervaringen en werden mensen uitgenodigd om te spreken over
pleksgewijs behandelen, roofmijten, de Q-perch, effecten van wateradditieven ter bevordering van de
weerstand, hygiëne, en tips voor het zoeken in databases voor het vinden van geregistreerde
producten tegen vogelmijt. Daarnaast is tijdens de zesde bijeenkomst de opzet en uitvoering van een
proef besproken waarin gekeken werd naar het effect van een managementmaatregel op de
vogelmijtpopulatie. Tijdens de zevende bijeenkomst zijn de resultaten van die proef besproken. De
bijeenkomsten zijn gehouden in mei 2018, juni 2018, september 2018, september-oktober 2018,
december 2018, maart 2019, mei 2019 en september 2019. Een tijdschema van alle activiteiten
behorende bij het deelproject “Implementatie van IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven” staat
vermeld in tabel 2.2. De legpluimveehouders woonden deze bijeenkomsten bij samen met de door hen
gekozen erfbetreder (dierenartsen, vertegenwoordigers van opfokorganisaties, voeradviseurs,
vertegenwoordigers van eierpakstations). Gedurende het gehele jaar voerden de pluimveehouders de
8 IPM stappen uit ondersteund door hun erfbetreder. Erfbetreders hadden daarmee een belangrijke rol
in dit project: zij adviseerden en ondersteunden de pluimveehouders en stimuleerden hen om zich te
houden aan de gemaakte afspraken over IPM. Daarnaast brachten zij ook hun kennis in over vogelmijt
en effectieve beheersingmethoden.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 15

Tabel 2.2 Tijdschema met daarin de activiteiten en deelnemers uitgevoerd in het project
“Implementatie van IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven”.
Activiteit

Omschrijving

Tijdstip

Deelnemers

1e Bijeenkomst

Preventie en onderdrukkende maatregelen

Mei 2018

2e Bijeenkomst

Monitoring

Juni 2018

Start verzamelen
technische gegevens

Start maandelijks inleveren technische
gegevens + genomen maatregelen en
kosten voor IPM per bedrijf. Terugwerkend
vanaf mei 2018
Vogelmijtmonitoring per bedrijf met AviVet
val
Inzet van middelen en voorkomen van
resistentie
Individuele gesprekken

Juli 2018

Proefgroep +
begeleiders
Proefgroep +
begeleiders
Proefgroep,
Controlegroep

1e kwartaalmonitoring
3e Bijeenkomst
4e Bijeenkomst
2e kwartaalmonitoring
5e Bijeenkomst

Bezoeken
opfokorganisaties

6e Bijeenkomst
3e kwartaalmonitoring
Uitvoering proef
managementmaatregel
7e Bijeenkomst

4e kwartaalmonitoring
8e Bijeenkomst

2.2.3

Vogelmijtmonitoring per bedrijf met AviVet
val
Resultaten kwartaalmonitoring,
vogelmijtbedrijfsplan, kennisuitwisseling,
pleksgewijze bestrijding
Individuele gesprekken met
opfokorganisaties. Informatieverstrekking
over project, monitoring en het
vogelmijtbedrijfsplan
Opzet managementproef, roofmijten, Q
perch, wateradditieven, kennisuitwisseling.
Vogelmijtmonitoring per bedrijf met AviVet
val
Proefbedrijven draaien 6 keer per week
mest af, Controlebedrijven draaien 1-2
keer per week mest af.
Resultaten kwartaalmonitoring en
managementmaatregel, kennisuitwisseling,
toegelaten middelen tegen vogelmijt,
preventieve maatregelen, kosten-en baten
analyse
Vogelmijtmonitoring per bedrijf met AviVet
val
Kennismaken alle deelnemers +
begeleiders, resultaten proef, evaluatie van
project

Augustus 2018
September 2018
September/okto
ber 2018
November/dece
mber 2018
December 2018

Proefgroep,
Controlegroep
Proefgroep +
begeleiders
Proefgroep +
begeleiders
Proefgroep,
Controlegroep
Proefgroep +
begeleiders

Januari 2018

Twee
projectteamleden,
opfokorganisaties

Maart 2019

Proefgroep +
begeleiders
Proefgroep,
Controlegroep
Proefgroep,
Controlegroep

April 2019
April 2019

Mei 2019

Proefgroep +
begeleiders

Juli 2019

Proefgroep,
Controlegroep
Proefgroep,
Controlegroep

September 2019

Eind bijeenkomst proef- en controlebedrijven

De effecten van het deelproject waarbij de implementatie van IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven
centraal stond, zijn tijdens de achtste en laatste bijeenkomst op 10 september 2019 besproken met
deelnemers van de proef- en controlegroep en hun begeleidende erfbetreders. Er waren 35 personen
aanwezig. 12 personen hadden zich afgemeld voor deze bijeenkomst. De deelnemers hoorden plenair
wat het effect van begeleiding bij de implementatie van IPM voor vogelmijt was op a) het aantal
genomen maatregelen en de kosten, b) het aantal vogelmijten en c) de schade als gevolg van
vogelmijt. Ook werden de resultaten van de managementproef besproken. In kleine groepen vertelden
de deelnemers uit de proef- en controlegroep elkaar wat zij geleerd hebben, wat ze anders hebben
gedaan tegen vogelmijt in het afgelopen jaar ten opzichte van voorgaande jaren en wat het effect
daarvan was op de vogelmijtpopulatie en de bedrijfsvoering. In diezelfde groepen bespraken de
deelnemers hun ervaringen tijdens het project, welke overgebleven vragen er nog waren en wat men
na dit project nog zou gaan doen of zou willen zien.

2.2.4

Effect van begeleiding op vogelmijtpopulatie; kwartaalmonitoring

Om het effect van de begeleiding te bepalen op de ontwikkeling van de vogelmijtpopulatie is er van
mei 2018 tot augustus 2019 vier keer (augustus-september 2018, november-december 2018, april
2019, juli-augustus 2019) een zogenaamde kwartaalmonitoring uitgevoerd met behulp van de AviVet
vallen (figuur 2.3; AviVet.nl) op de proef- en controlebedrijven. De vallen werden door de

16 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

pluimveehouder en/of begeleidende erfbetreders opgehangen en verwijderd. Beide groepen kregen
uitslag van de AviVet vallen retour. De toegepaste statistische analyse is een variantie-analyse voor
herhaalde waarnemingen, vanwege de vier kwartaalmonitoringen. Effecten van begeleiding, periode
en het interactie-effect (begeleiding x periode) zijn hiermee geschat en getoetst op significantie. De
nulmeting is als covariabele meegenomen in het model. Hiermee wordt gecorrigeerd voor
bedrijfsverschillen voor aanvang van de proef. De resultaten van de kwartaalmonitoring zijn
voorafgaand getransformeerd naar een logaritmische (ln) schaal.

Figuur 2.3 AviVet vallen en voorbeeld van wijze van ophangen (AviVet.nl).

2.2.4.1

Analyse AviVet vallen

De AviVet vallen zijn volgens een standaard protocol tijdens iedere kwartaalmonitoring op dezelfde
plaats opgehangen (zie bijlage 1 Standaard protocol uitvoeren kwartaalmonitoring). De vallen hingen
gedurende 48 uur in de stal waarna ze verwijderd werden en zo spoedig mogelijk werden ingevroren.
Na minimaal 48 uur in de vriezer (om de mijten te doden), werden de vallen per post verstuurd naar
Wageningen Livestock Research. Bij aankomst werden de vallen weer ingevroren om ontwikkeling van
schimmels tegen te gaan. Daar werden de vallen voorzien van een bedrijfsnummer en werd de naam
en het adres van de envelop verwijderd alvorens ze geanonimiseerd bij dierenartspraktijk AviVet
werden afgeleverd voor analyse. In het laboratorium van AviVet werd de inhoud van de vallen
gewogen met een weegschaal. De bedrijven kregen het gewicht per val (in milligram) retour. Het
gemiddelde van een bedrijf met een deelnemende stal met meer dan 25000 hennen is gebaseerd op
20 AviVet vallen. Het gemiddelde van een bedrijf met een deelnemende stal met minder dan 25000
hennen is gebaseerd op 10 AviVet vallen.

2.2.5

Effect van begeleiding op kosten en baten

Om het effect van begeleiding te bepalen op het aantal genomen maatregelen, de bestede tijd, de
gemaakte kosten en de technische kengetallen, retourneerden de pluimveehouders van de proef- en
controlegroep elke maand een ingevuld Excel-bestand met daarin de hiervoor genoemde gegevens.
Met de technische kengetallen die op weekniveau door de pluimveehouders zijn aangeleverd en de
kosten die op elk bedrijf gemaakt zijn in het kader van vogelmijt (zoals preventieve maatregelen en
bestrijdingen), zijn met behulp van KWIN-V-normen voerwinsten berekend. De voerwinst is hierbij
gedefinieerd als ‘De opbrengst van de eieren minus de voerkosten en de bestrijdingskosten’. Voor de
eiprijs, de voerprijs en het uurloon zijn normen gebruikt, omdat eventuele verschillen in die prijzen
tussen de bedrijven geen relatie hebben met de effecten van vogelmijt. De technische kengetallen die
gebruikt zijn om de voerwinst te berekenen zijn: a) het legpercentage (pah), b) het voerverbruik
(g/dag per hen), c) het uitvalpercentage en d) het percentage 1e en 2e soort eieren. De normen voor
de verschillende merken hennen zijn in Excelbestanden aangereikt door de fokkerijorganisaties. Deze
zijn conform de managementgidsen van de betreffende merken en zijn van een aantal merken
openbaar in pdf-vorm gepubliceerd op internet (www.agromix.nl, www.vepymo.nl). Van Lohmann is
een dataset met praktijkkoppels ontvangen, waarmee vergeleken is.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 17

Om te kunnen bepalen of er verschil is in kosten en baten tussen proefbedrijven (die begeleiding
kregen) en de controlebedrijven, is een nulmeting vastgesteld. Deze nulmeting betreft de periode van
vier weken vanaf de laatste week mei tot de laatste week juni 2018. Hiermee wordt voorkomen dat
eventuele verschillen die vooraf tussen beide groepen aanwezig waren, als behandelingseffect worden
gezien. De daadwerkelijke behandelingsperiode begint de laatste week van juni 2018. Voor elk bedrijf
is er vervolgens met vier perioden van 12 weken gemeten. Van belang is het om te noemen dat 1) de
leeftijden van de koppels tijdens de start van het onderzoek verschillend waren 2) tijdens de 48 weken
van de proef diverse koppels zijn afgeleverd en opgezet.
Om de voerwinst tussen bedrijven te kunnen vergelijken, zijn alle voerwinsten omgerekend naar een
relatieve voerwinst. De relatieve voerwinst vormt de doel-response variabele. Hiervoor is de
gerealiseerde voerwinst afgezet tegen een berekende ‘norm voerwinst’. Deze ‘norm voerwinst’ is
berekend op basis van de managementgidsen van de fokkerijorganisaties. Deze is op weekniveau
berekend op basis van de norm voor de technische kengetallen in betreffende week en is per merk en
huisvestingssysteem berekend. Omdat aan het begin van de legperiode grote verschillen ten opzichte
van de norm ontstaan (niet elk koppel komt op hetzelfde moment in productie), zijn alleen de
resultaten vanaf 25 weken leeftijd meegenomen.
Aan het einde van de 4 onderzoeksperioden hadden 16 bedrijven uit de proefgroep en 9 bedrijven uit
de controle groep hun technische kengetallen aangeleverd. De kengetallen van twee bedrijven uit de
proefgroep bleken ongeschikt voor de analyse vanwege een calamiteit tijdens de ronde. De
statistische analyse is daarom toegepast op 14 bedrijven uit de proefgroep en 9 bedrijven uit de
controle groep.
De toegepaste statistische analyse is een variantie-analyse voor herhaalde waarnemingen, vanwege
de 4 perioden van 12 weken waarin de bedrijven zijn gevolgd. Per kengetal zijn de 4
periodegemiddelden van alle bedrijven in één statistisch model verwerkt. Effecten van behandeling,
periode en het interactie-effect (behandeling x periode) zijn hierin geschat en getoetst op significantie.
De nulmeting is als covariabele meegenomen in het model. Hiermee wordt gecorrigeerd voor
bedrijfsverschillen voor aanvang van de behandelingseffecten in de proef. Kwartaalmonitoringen van
de vogelmijten op de bedrijven zijn met hetzelfde model geanalyseerd, waarbij de vogelmijtmeting
vooraf is getransformeerd naar een logaritmische schaal (ter verkrijging van een normale verdeling).
Er was een grote variatie in huisvestingssysteem en merk kippen, zoals blijkt uit tabel 2.3. Alle vier de
categorieën van houderijsystemen (scharrel, vrije uitloop, biologisch en kooi-eieren) zijn
vertegenwoordigd. De 14 proefbedrijven houden zes verschillende merken hennen, de negen
controlebedrijven houden zelfs zeven verschillende merken. Deze variatie is ondervangen door de
resultaten van elk merk te vergelijken met de norm voor dat merk.
Tabel 2.3

*

Verdeling deelgenomen bedrijven over huisvestingssysteem en merk leghennen.

Houderijsysteem en merk leghennen

Proefgroep

Controlegroep

Aantal bedrijven met aangeleverde gegevens
Aantal bedrijven met geanalyseerde gegevens
Aantal bedrijven zonder geanalyseerde gegevens*
Huisvestingssysteem
Regulier (scharrel)
Vrije uitloop
Biologisch
Koloniehuisvesting
Merk kip
H&N Brown nick
H&N Super Nick
H&N Nick Chick
Dekalb wit
LSL lite wit
LSL brown
Novogen wit classic
Novogen brown light

16
14
2

9
9
0

8
3
3

4
3
1
1

3

2
1
1
2
1
1

4
3
2
2

1

De kengetallen van twee bedrijven uit de proefgroep bleken ongeschikt voor de analyse vanwege een calamiteit tijdens de ronde (door een
openstaande deur waren hennen van twee koppels door elkaar geraakt) en een ruikoppel (waardoor kengetallen niet meer corresponderen
met de norm).

18 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

2.3

Resultaten en ervaringen pluimveehouders
bijeenkomsten

2.3.1

Ervaringen en suggesties van pluimveehouders na bijeenkomst 1 t/m 3

Tijdens de individuele gesprekken in de 4de periode met de pluimveehouders en hun begeleidende
erfbetreders zijn adviezen gegeven over het uitvoeren van IPM op het pluimveebedrijf. Tevens is
gevraagd naar ervaringen van de pluimveehouders en suggesties voor aanpak en onderwerpen voor
volgende bijeenkomsten. Veelal werd aangegeven dat de scepsis over de IPM aanpak was verdwenen.
Achttien van de toen nog 19 deelnemers noemde ook dat men bewuster bezig is met de aanpak van
vogelmijt. Vooral op het gebied van monitoren en inzet van middelen. Omdat preventieve maatregelen
werd door 11 van de 19 in meer of mindere mate toegepast. Veelal werden er te weinig preventieve
maatregelen uitgevoerd om introductie van nieuwe vogelmijten te voorkomen. Mogelijk was men nog
niet bewust van het nut van preventieve maatregelen. Het is de vraag of we kunnen spreken van het
volledig toepassen van IPM? Tijdens het gesprek kregen de deelnemers tips mee gericht op preventie
van introductie en verspreiding. Men oordeelde verschillend over de informatie die tijdens de
bijeenkomsten werd verstrekt; van “bevestiging” van wat men al wist tot “eye opener”. Binnen de
proefgroep lijkt er voldoende draagvlak om door te gaan met de aanpak. Slechts één persoon gaf aan
te druk te zijn om door te gaan met de IPM aanpak. De pluimveehouders zeiden te twijfelen over de
haalbaarheid van het aantonen van een relatie tussen de technische resultaten van koppels leghennen
en het begeleiden van de pluimveehouders van die koppels op het gebied van vogelmijt.
Na het verkrijgen van kennis over 1) Preventie en onderdrukkende maatregelen, 2) Monitoren, en 3)
Middelen en resistentie hadden de legpluimveehouders vooral behoefte aan het uitwisselen van
ervaringen, informatie over pleksgewijs behandelen, roofmijten, de Q-perch en het in beeld brengen
van de schade. Verder vroegen de pluimveehouders aan het projectteam om opfokorganisaties bij dit
project te betrekken in verband met monitoring van vogelmijt in de opfok. Daarnaast adviseerden de
pluimveehouders om onder andere via communicatie de kennis over de vogelmijt aanpak te verbreden
naar collega’s en erfbetreders.

2.3.2

Ervaringen van de proef- en controlebedrijven

Uit de ervaringen die gedeeld zijn tijdens de 8e bijeenkomst is gebleken dat zowel bij de controle- als
proefgroep het traject heeft geleid tot meer bewustwording van het probleem en de vogelmijt. Beide
groepen gaven aan dat de vogelmijtbesmetting een getal werd waardoor het probleem inzichtelijk
werd en het mogelijk was om het met elkaar te hebben over het probleem. De proefgroep en hun
erfbetreders gaven aan dat acht bijeenkomsten tijdrovend was. De kennis die werd overgedragen
werd gewaardeerd door de deelnemers van de proefgroep.
Tijdens het traject hebben de deelnemers van zowel de proefgroep als de controlegroep vaker een
bestrijding ingezet en hebben ze de standaard hygiëne maatregelen strikter uitgevoerd. Het verwachte
verschil tussen de proefgroep en de controlegroep lijkt hierdoor niet aanwezig te zijn. In bijlage 3 zijn
de ervaringen en wensen van de deelnemers en begeleiders weergegeven.

2.4

Resultaten kwartaalmonitoring

In de onderstaande figuur 2.4 zijn de resultaten van de kwartaalmonitoring weergegeven. De
resultaten van proefbedrijven zijn weergegeven met bedrijfsnummers 11 – 30. De resultaten van
controle bedrijven zijn weergegeven met bedrijfsnummers 1-10. Een aantal nummers ontbreekt; dat
waren de nummers van de bedrijven die zijn gestopt. Elk bedrijf heeft vier kolommen die het
gemiddelde gewicht aan vogelmijten per val weergeven (in milligrammen). Boven de horizontale lijn
waarop de bedrijfsnummers zijn weergegeven is aangegeven tot welke categorie houderijsysteem de
stal behoort; R = regulier (= scharrel, zowel volière als beun), U = uitloop, B = Biologisch, K = kooi
(= Kolonie).

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 19

Figuur 2.4 Resultaten van de vier kwartaalmonitoringen met AviVet vallen per bedrijf (in gemiddelde
gewicht aan gevangen vogelmijten per val (in milligram). Boven de horizontale lijn waarop de
bedrijfsnummer zijn weergegeven is weergegeven welk houderijsysteem die stal heeft; R = regulier
(scharrel, beun), U = uitloop, B = Biologisch, K = Kolonie. Controlebedrijven: nummers 1-10.
Proefbedrijven: nummers 11-30.
Opvallend zijn de voortdurend lage gewichten vogelmijten van bedrijf 7, 21 en 24. Navraag bij deze
bedrijven leerde dat bedrijf 7 geen mestbandbeluchting heeft en de legnesten tijdens de proef werd
behandeld met Halamid en Virkon-S ter bestrijding van een bacteriële infectie. Bedrijf 21 heeft in 2017
en in 2018 Thermokill uitgevoerd tijdens de leegstand, paste vaker dan voor de proef een silica
behandeling toe en voert altijd al dagelijks de mest af. Bedrijf 24 past altijd Thermokill toe tijdens de
leegstand en behandelt de stal met Silica voordat de jonge hennen worden opgezet. Dit bedrijf heeft
geen mestbandbeluchting en daardoor natte mest. Onbekend is of de genoemde punten daadwerkelijk
hebben geleid tot de gevonden lagere aantallen vogelmijt.

2.5

Resultaat effect van begeleiding op vogelmijtpopulatie

Het gemiddelde gewicht (in milligrammen) aan vogelmijt gedurende de vier kwartaalmonitoringen
bedroeg 53,7 voor de proefgroep en 90,1 voor de controlegroep. Bij beide groepen waren er bedrijven
waar geen vogelmijt is waargenomen. De hoogste waarde die gemeten is, was 1.229 milligram
vogelmijten op een bedrijf uit de proefgroep. De hoogste waarde op een bedrijf uit de controlegroep
was 963 milligram.
In de proefgroep gaf 22% van de metingen een waarde 0 aan, tegen 13% in de controlegroep.
In tabel 2.4 staan de resultaten van de kwartaalmonitoringen van beide groepen. Er zijn geen
significante verschillen aangetoond. Het lijkt er op dat de controlegroep op een wat hoger niveau
begonnen is qua vogelmijt. Echter in het 2e en 3e kwartaal heeft de controlegroep het niveau terug
weten te dringen naar een vergelijkbaar niveau als de proefgroep.
In het derde kwartaal lijkt op basis van de onderstaande getallen het gewicht aan vogelmijten per val
het hoogst. Naar verwachting is de aandacht voor vogelmijt in de wintermaanden verslapt waardoor in
het voorjaar het gemiddelde gewicht aan vogelmijten per val per bedrijf het hoogst is. Echter, ook
tijdens de wintermaanden groeit de vogelmijtpopulatie!

20 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Tabel 2.4

Gemiddeld gewicht aan vogelmijt per val (in milligram) per kwartaal.

Kwartaal
1
2
3
4
Gemiddeld over proefperiode
# metingen met waarde 0 (%)

Proefgroep (min-max)

Controlegroep (min-max)

32,4 (0-498)
48,1 (0-663)
96,6 (0-1229)
4,6 (0-25)
53,7
22

169,6 (0-963)
49,7 (0-317)
76,1 (0-557)
74,7 (0.1-191)
90,1
13

2.6

Resultaat effect van begeleiding op kosten en baten

2.6.1

Effect op kosten (inclusief financiële schade door vogelmijt)

De kosten gemaakt voor het uitvoeren van IPM (preventie en/of bestrijding van vogelmijt) waren
gelijk voor de bedrijven uit de proefgroep en uit de controlegroep (tabel 2.5) De gemiddelde kosten
van IPM voor de proefgroep bedroegen € 0,284 per hen en voor de controlegroep € 0,271 per hen,
maar dit is geen significant verschil. Maatregelen met hogere kosten zoals een behandeling met Exzolt
(€ 0,20 per hen) werden zowel op proefbedrijven als op controlebedrijven uitgevoerd. De Thermokill
methode met eveneens hogere kosten werd alleen op enkele proefbedrijven gedaan. Daarnaast waren
er behandelingen met silica/diatomeeënaarde, drinkwateradditieven en groene zeep (respectievelijk
kosten deze maatregelen ca. € 0,03-0,05 per hen).
Tabel 2.5

Kosten en behandelingen op proefbedrijven en controlebedrijven.

Kosten/behandeling

Proefgroep

Controlegroep

Gemiddelde kosten per hen
Spreiding kosten per hen

€ 0,284
€ 0,04 – 0,49

€ 0,271
€ 0,03 – 0,65

Exzolt
Thermokill

4 van de 14 bedrijven
2 van de 14 bedrijven

3 van de 9 bedrijven
geen

De kosten van vogelmijt worden verder gevormd door het voerverbruik en de uitval. Deze worden hier
alleen als ‘technische kengetallen’ geanalyseerd. De vertaling naar de kosten is verwerkt in de
voerwinst en komt aan de orde in de volgende paragraaf over de baten.
In figuur 2.5 wordt het relatieve voerverbruik van de proefgroep en de controlegroep weergegeven.
Het relatieve voerverbruik is berekend door het werkelijke voerverbruik te delen door het normatieve
voerverbruik van dat merk in diezelfde levensweek. Van beide groepen ligt het relatieve voerverbruik
rond de 100%, maar lijkt er sprake van een verschil in relatief voerverbruik tussen de proef- en
controlegroep. Van het kenmerk relatieve voerverbruik bleek echter van een aantal bedrijven een
ontbrekende nulmeting. In een aanvullende analyse zonder de bedrijven met ontbrekende nulmeting
was er geen significant verschil tussen proefgroep en controlegroep.
In figuur 2.6 wordt de uitval (uitgedrukt in leefbaarheid minus uitval ofwel % dieren dat in leven blijft)
vergeleken tussen beide groepen. In beide groepen is de uitval iets hoger dan de norm, wat tot uiting
komt in een relatieve leefbaarheid van onder de 100%. Er is geen aantoonbaar verschil tussen beide
groepen.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 21

Figuur 2.5 Relatieve voerverbruik proefgroep en controlegroep.

Figuur 2.6 Relatieve leefbaarheid (aantal opgezette hennen – uitval) proefgroep en controlegroep
gedurende de ronde.

2.6.2

Effect op baten

De baten worden uitgedrukt in ‘voerwinst per hen per dag’. De analyse betreft de ‘relatieve voerwinst’.
hetgeen de gerealiseerde voerwinst weergeeft ten opzichte van de voerwinst volgens de norm. De
opbrengsten bestaan uit de geproduceerde eieren hetgeen tot uiting komt in het legpercentage.
Figuur 2.7 geeft het verloop van het relatieve legpercentage (werkelijke ten opzichte van de norm)
weer van proefgroep en controlegroep. Bij beide groepen ligt het legpercentage boven de norm en lijkt
het in de loop van de onderzoeksperiode enigszins toe te nemen. Dit is echter niet significant. Ook het
verschil tussen de proefgroep en de controlegroep is niet significant.
Figuur 2.8 geeft het verloop van de relatieve voerwinst weer van proefgroep en controlegroep. Bij
beide groepen ligt de relatieve voerwinst onder de norm (Volgens KWIN-V is de voerwinst voor eieren
uit kooihuisvesting, het scharrel-plus systeem, scharrel met vrije uitloop (wit) en uit de biologische
houderij is respectievelijk per hen per ronde €4,41, €6.40, €9.72 en €15.21). Daarvoor zijn twee
verklaringen; enerzijds zijn in de norm geen kosten voor vogelmijtbestrijding meegenomen en
anderzijds wordt er in de norm geen rekening gehouden met 2e soort eieren. Er is geen aantoonbaar
verschil tussen beide groepen.

22 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Figuur 2.7 Relatieve legpercentage proefgroep en controlegroep.

Figuur 2.8 Relatieve voerwinst proefgroep en controlegroep.

2.7

Nieuwe kennis, inzichten en vragen

De bijeenkomsten van het deelproject Implementatie IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven waren
georganiseerd om van elkaar en met elkaar te leren over de vogelmijt en de aanpak ervan. Hieronder
volgt een korte opsomming van datgene wat de deelnemers en de onderzoekers aan nieuwe kennis en
inzichten hebben opgedaan en welke vragen er nog zijn. Dit is onder andere naar voren gekomen door
de evaluatie tijdens de 8e bijeenkomst.

2.7.1

Nieuwe kennis en inzichten

De deelnemers hebben meer kennis gekregen over de vogelmijt en hoe de vogelmijt zich kan
verspreiden. Er lijken bedrijfsspecifieke factoren te zijn die beïnvloeden of vogelmijt een probleem is
op het bedrijf of niet. De populatie natuurlijke vijanden in de stal kan een dergelijke factor zijn. Door
dit project heeft men inzicht gekregen in de beschikbare middelen en hoe gezocht kan worden of de
middelen gebruikt mogen worden tegen vogelmijt bij legpluimvee. Om een vogelmijtpopulatie te
kunnen beheersen zou de aanpak van vogelmijt een vast onderdeel van de bedrijfsvoering moeten
zijn. Monitoren en de situatie goed in de gaten houden kan leiden tot het vroegtijdig ingrijpen voordat
de populatie te groot wordt. Een te grote populatie is moeilijk te reduceren. Een deelnemers
verwoordde het bovenstaande als volgt: “Door het monitoren weet je feitelijk wat de stand van zaken
is, wordt je bewuster van de vogelmijtsituatie en grijp je tijdig in en kun je zien of je goed bezig
bent”.
Monitoren met valletjes lijkt niet voldoende te zijn om de populatie in de gaten te houden.
Vogelmijtpopulaties zouden in de gaten gehouden moeten worden door te werken met een

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 23

monitoringssysteem, maar ook door tegelijkertijd visueel in de stal naar vogelmijt te zoeken.
Pleksgewijze bestrijding kan mogelijk door goed monitoring tijdig worden ingezet en effectief zijn.
Praktisch gezien hebben we tips ontvangen voor het goed reinigen tussen de ronden. Goed
schoonmaken vergt tijd en discipline, maar daarna kan een stal lange tijd “vrij” zijn van vogelmijt.
Daarnaast kregen we de tip om de beluchtingsbuizen te laten reinigen door een rioolreiniger. Ook
toonden de deelnemers met welke hulpmiddelen zij silica/diatomeeënaarde aanbrengen in de stal.
We hebben geleerd uit de monitoringsgegevens met de automatische vogelmijtteller dat het effect van
een behandeling met silica/diatomeeënaarde in de loop van de ronde afneemt. Bij een deelnemend
bedrijf zagen we dat de vogelmijt zich zelfs onder de lagen silica/diatomeeënaarde verstopt. Het
advies is nu om na twee behandelingen met silica/diatomeeënaarde de stalinrichting eerst schoon te
maken of stof te zuigen voordat er een nieuwe laag wordt aangebracht.
Presentaties van pluimveehouders tijdens de bijeenkomsten leerde ons dat de introductie van
vogelmijt moeilijk te voorkomen is. We hebben gehoord dat vogelmijten behandelingen ontwijken
door in de (overdekte) uitloop te schuilen, zich te verplaatsen met vliegen en in de stal zich snel laten
verplaatsen met behulp van de mestband. Vogelmijt is een complexer probleem dan aanvankelijk
gedacht, bewustwording en het bespreekbaar maken lijkt een goede eerste stap om voorzichtig verder
te komen in de aanpak van vogelmijt waarvoor veel geduld en discipline nodig is.
Erfbetreders hebben ook geleerd van de bijeenkomsten, maar er ook voor gezorgd dat het onderwerp
“op de agenda” bleef. Hun rol was vermoedelijk groter dan aanvankelijk werd gedacht. Ze hadden hun
inbreng ook in het motiveren van de deelnemers.
Middelen tegen vogelmijt gaven en geven veel vragen. Naast diergeneesmiddelen en biociden lijkt er
behoefte te bestaan aan andere middelen zoals voer/wateradditieven. Het is zeer wenselijk om de
toolbox voor het uitvoeren van IPM, en dan vooral het bestrijden met niet-chemisch-synthetische
middelen, beter te vullen.
Het verkrijgen van informatie over de genomen maatregelen en de gemaakte kosten, maar ook het
verkrijgen van productiegegevens is niet gemakkelijk. Hierdoor is het extra moeilijk om goed de
effecten van IPM begeleiding te kunnen bepalen.
Enkele opfokbedrijven zijn betrokken geweest bij het project. De opfokbedrijven/broederijen zijn
bezocht. Tijdens het bezoek is verteld op welke wijze de opfok/ broederij een bijdrage zou kunnen
leveren aan het oplossen van het vogelmijtprobleem. Enkele broederijen zijn voortvarend aan de slag
gegaan. Vermeerderingsbedrijven zijn niet betrokken bij dit onderzoek, hoewel vogelmijt ook daar een
rol speelt. De kosten van vogelmijt kunnen op vermeerderingsbedrijven, door de hoge eierprijzen,
aanzienlijk hoger uitvallen dan op legpluimveebedrijven.

2.7.2

Overgebleven vragen

Tijdens de 8e en laatste bijeenkomst van het deelproject “Implementatie IPM voor vogelmijt op
praktijkbedrijven” (zie paragraaf 2.5) vond er een inventarisatie plaats bij de deelnemers van de
proef- en controle groep naar de overgebleven vragen en wensen voor een vervolg op dit project.
De resultaten zijn weergegeven in bijlage 3 en hierna kort samengevat.
Er is vraag naar duidelijkheid over legale middelen. Deelnemers hebben vaker te kennen gegeven dat
zij graag een actuele lijst willen hebben waarop de legale middelen staan. Daarnaast willen ze op die
lijst de erkende bedrijven voor het bestrijden tegen vogelmijt en een lijst met nuttige webpagina’s.
Men wil graag duidelijkheid over het gebruik van voederadditieven en het gebruik van
silica/diatomeeënaarde in de toekomst. Men heeft zeker ook interesse in de mogelijkheden voor en de
effectiviteit van het beheersen van vogelmijt met natuurlijke vijanden; ingebrachte natuurlijke
vijanden en reeds in de stal aanwezige natuurlijke vijanden.
Volgens de deelnemers zou gezocht moeten worden en meer onderzoek moeten worden gedaan naar
meer bestrijdingsmogelijkheden voor de aanpak van vogelmijt. Inventarisatie in de praktijk behoort
dan tot de mogelijkheden; de effectiviteit van de middelen die in de praktijk gebruikt worden kan
bepaald worden door op die bedrijven de vogelmijtpopulatie te monitoren. Voor het verkrijgen van
meer bestrijdingsmogelijkheden denken de deelnemers aan groene middelen (niet chemisch
synthetische middelen) en aan het inzetten van genetisch gemodificeerde vogelmijten waardoor er
bijvoorbeeld geen nakomelingen meer komen (bijvoorbeeld door steriele mannetjes, of vogelmijten
zonder receptoren om elkaar te vinden). Andere innovatieve methoden worden door de deelnemers

24 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

genoemd zoals het ophangen van zakken met vogelbloed die aantrekkelijker is voor de vogelmijt dan
de kip waardoor schade bij de hen wordt beperkt.
Over het behandelen wil men specifiek weten wat het beste behandelmoment is en heeft men graag
meer kennis over de kosten van vogelmijt en bestrijdingen. Deelnemers willen weten waarom de
effectiviteit van middelen zo sterk varieert en vragen zich af of vogelmijten ook resistent kunnen
worden door residuen in de mest.
Management van het legpluimveebedrijf lijkt de populatiegroei te kunnen beïnvloeden. De deelnemers
willen graag uitgezocht zien waarom de ene stal wel en de andere stal geen vogelmijtprobleem heeft.
Daarnaast willen ze weten of natte mest mogelijk de vogelmijtpopulatie negatief beïnvloedt en of nat
reinigen echt beter is voor het reduceren van de vogelmijtpopulatie tussen twee ronden.
De deelnemers gaven tijdens de 8e bijeenkomst aan dat de IPM methode een goede methode is om
vogelmijt te beheersen. Het is voor de deelnemers wenselijk om deze methode verder te verspreiden
naar collega’s. Zelf willen ze op de hoogte gehouden worden van nieuwe ontwikkelingen. Deze
informatie kan landelijk verstrekt worden, binnen de IPM groep, naar een groep geïnteresseerden of
kan verstrekt worden naar regionale groepen. De genoemde methoden voor het verspreiden van
informatie kunnen zijn via de app groep, een mailgroep, een nieuwsbrief, of een website met
mogelijkheid om vragen te stellen. Ook opperde men om jaarlijks een bijeenkomst te organiseren over
vogelmijt met actuele informatie over middelen en aanpak.

2.8

Discussie, conclusie en aanbevelingen

2.8.1

Discussie

Hoewel de deelnemers van de proefgroep aan gaven dat IPM een goede methode is om vogelmijt te
beheersen, waren de baten bij de proefgroep niet anders dan de baten van de controlegroep. Mogelijk
is dat veroorzaakt doordat bij beide groepen meer bewustwording was ontstaan over vogelmijt en de
vogelmijtsituatie. De bewustwording bij de controlegroep is mogelijk ontstaan doordat ook zij de
resultaten kregen van de kwartaalmonitoringen. Om de verschillen tussen de proef en controlegroep
groter te maken hadden we ervoor kunnen kiezen om de resultaten niet naar de controlegroep te
versturen. Echter, vermoedelijk is de bewustwording van de vogelmijtsituatie alleen al door het
plaatsen van de valletjes toegenomen. Daarbij hebben waarschijnlijk vooral in vogelmijt
geïnteresseerde bedrijven zich voor deze proef aangemeld. Het ontbreken van enig verschil in
genomen maatregelen tussen de proef- en controlegroep wordt waarschijnlijk ook veroorzaakt doordat
dezelfde soorten bestrijdingen in beide groepen zijn uitgevoerd.
Om significante effecten van de proef te krijgen, hadden we ervoor kunnen kiezen om meer bedrijven
mee te laten doen. Echter, door de grote variatie in effecten bij de bedrijven blijft het de vraag of een
verdubbeling van bedrijven zou hebben geleid tot significante effecten. Meer bedrijven waarvan een
nulmeting bekend is, kan wel helpen in het aantonen van de verschillen. Ook een nauwkeurige en
vooral uniforme registratie van de technische kengetallen door de bedrijven maakt vergelijken
makkelijker; in de huidige situatie moest er frequent data worden omgerekend en waren er zeer
schommelende voeropnames en eiproducties te zien. Dit laatste werd mogelijk veroorzaakt door het
eerder of later afdraaien van de eierband in het weekend. Zo zal eerder afdraaien van de eieren op de
zondag (vergeleken met doordeweeks), leiden tot meer eieren op de maandag.

2.8.2

Conclusie

Zowel bij de controle- als proefgroep heeft het traject geleid tot meer bewustwording van het
vogelmijtprobleem.
Bij de proefgroep heeft de begeleiding geleid tot meer kennis over de vogelmijt zelf en over de
mogelijke aanpak ervan. Beide groepen gaven aan dat de vogelmijtbesmetting een getal werd
waardoor het probleem inzichtelijk werd en het mogelijk was om het met elkaar te hebben over het
probleem.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 25

Beide groepen maakten vergelijkbare kosten voor het beheersen van vogelmijt. Tijdens het traject
hebben de deelnemers van zowel de proefgroep als de controlegroep vaker een bestrijding ingezet en
hebben ze vaker hygiëne maatregelen genomen dan voor de proef.
Er is geen effect aangetoond van de begeleiding op de bedrijven voor het toepassen van IPM op de
vogelmijtpopulatie en de economische resultaten. Er is eveneens geen aantoonbaar effect van de
begeleiding op de onderliggende technische kengetallen.

2.8.3

Aanbevelingen

Het verdient aanbeveling om de verworven kennis verder te verspreiden naar pluimveehouders en
bedrijven in de eiproductieketen. Immers, alle schakels in de keten hebben invloed op het
vogelmijtprobleem. Denk daarbij aan bedrijven met ouderdieren, ongediertebestrijders,
pluimveeservicebedrijven en eierpakstation. De erfbetreders kunnen een belangrijke rol spelen in het
verder verspreiden van de kennis, zoals ze ook tijdens het traject hebben laten zien. Op de
vernieuwde website over vogelmijt en de aanpak van vogelmijt bij Wageningen Livestock Research
kan de nieuwste kennis worden gevonden (www.wur.nl\vogelmijt). Op diezelfde website staan
infographics en het Vogelmijtbedrijfsplan die de vogelmijtkennis op praktische en toegankelijke manier
samenvatten.
Kennis over het effect van middelen en maatregelen kunnen ook helpen bij de implementatie van IPM
in de praktijk. Helaas ontbreekt het vaak aan aantoonbaar bewijs van het effect van
(management)maatregelen tussen en tijdens de ronde op de vogelmijtpopulatie en het effect van
middelen in de praktijk. Onderzoek met die maatregelen op praktijkbedrijven kan duidelijkheid geven
over de effecten. Daarnaast is het zinvol om de effecten van een bestrijding op praktijkbedrijven met
elkaar te delen, zoals een erfbetreder heeft geopperd. Door op praktijkbedrijven frequent en volgens
protocol te monitoren worden de effecten van een bestrijding zichtbaar. Als deze kennis wordt gedeeld
weet de hele sector het effect van bepaalde middelen en maatregelen.
Uit de beschreven proef bleek dat er grote variatie is tussen de bedrijven voor wat betreft de
vogelmijtpopulatiegroei. De deelnemers noemden zelfs grote verschillen tussen de stallen. Om meer
kennis te krijgen over de staleffecten en de managementeffecten op de vogelmijtpopulatiegroei is het
aan te bevelen om bedrijven met lage populatiegroei en met hoge populatiegroei met elkaar te
vergelijken.
Tijdens het begeleidingstraject werd duidelijk dat vooral een herbesmetting leidde tot een daling van
de motivatie om IPM uit te voeren of om vogelmijt te beheersen. Op dit moment weten we de
theoretische risicofactoren en weten we soms vanuit de praktijk hoe de vogelmijt binnen kan komen in
de stallen. Desondanks vinden, ondanks vele genomen maatregelen, herbesmettingen plaats.
Praktijkonderzoek naar manieren van en risicofactoren voor de introductie van vogelmijten in een
schone stal of na een knock-down bestrijding helpt de pluimveehouder bij het beheersen van
vogelmijt, het reduceren van het aantal benodigde behandelingen en draagt bij aan hogere
bedrijfswinsten.
Als laatste denken we dat de aanpak van vogelmijt meer kennis en inzicht in de economische schade
van vogelmijt vereist. Als pluimveehouders beter inzicht hebben in de kosten (of gemiste
opbrengsten) door vogelmijt, zullen ze meer geneigd zijn preventief tegen vogelmijt op te treden
en/of tijdig een bestrijdingsmethode in te zetten. Een sprekend voorbeeld uit de data-analyse is een
bedrijf dat een intensieve behandeling inzette, waardoor de vogelmijtpopulatie nihil werd en de
voerwinst per hen per dag met 0,1 cent toenam. Als dit effect over een hele ronde gerealiseerd zou
worden, is er sprake van een toename van de voerwinst met € 0,42 per hen per ronde (legperiode tot
80 weken leeftijd). De norm voor voerwinst per hen per ronde is volgens KWIN-V €9,72 .

26 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

3

Monitoring

3.1

Monitoringsmethoden

Monique Mul1
Wageningen Livestock Research

1

Bestrijdingen hebben een variabel effect op een vogelmijtpopulatie, zelfs als deze bestrijdingen correct
en dus hetzelfde worden uitgevoerd. Dit heeft mogelijk te maken met de temperatuur in de stal (bij
hogere temperaturen, is er een snellere populatie groei), leeftijd van de koppel en de bedrijfsvoering.
Door de vogelmijtpopulatie te monitoren krijg je inzicht in de groeisnelheid van de populatie en het
effect van een bestrijding. Door monitoring is het mogelijk om tijdig (bij lage aantallen) in te kunnen
grijpen zodat bestrijdingen effectiever zullen zijn.
Monitoren van vogelmijten in een stal is alleen zinvol en effectief als:
-

Het monitoren minimaal een keer per maand plaats vindt

-

Het monitoren altijd wordt uitgevoerd op dezelfde plaatsen in de stal (zie advies voor
monitoringsplekken)

-

De juiste monitoringsplaatsen worden gebruikt:
•
Onder zitstokken in de buurt van een connector met het systeem
•

Bij of het liefst (indien mogelijk) onder de roosters waar de kippen ‘s nachts rusten
(beunsysteem).

•

Als er geen zitstokken beschikbaar zijn (koloniesystemen), kunnen de valletjes op het
systeem worden geplaatst.

-

De monitoringsplaatsen goed zijn verdeeld over de stal in de lengte, breedte en hoogte

-

Er minimaal 12 monitoringsplaatsen zijn (hoe meer hoe beter)

-

De valletjes niet worden opgehangen vlakbij trosjes of clusters met vogelmijten.
De scores/ resultaten worden geregistreerd op bijvoorbeeld het onderstaande formulier
(figuur 3.1)

Figuur 3.1 Een voorbeeld scoreformulier voor het registreren van de monitoringsscore.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 27

3.2

Hoe monitoren?

Er zijn op dit moment ongeveer 23 verschillende monitoringsmethoden bekend. De meest praktische
monitoringsmethoden zijn:
1. Automatische monitoring (=kwantitatief)
2.

Visueel, handmatige monitoring met scoringssysteem (kwalitatief)

3.

Kwantitatieve monitoring, eventueel deels uitbesteed

Kwantitatieve metingen leveren meer informatie op over de ontwikkeling van de vogelmijtpopulatie.
Een toename in aantal of grammen vogelmijten (kwantitatieve metingen) is immers beter te bepalen
dan een toename in scores met een relatief brede range.
Vogelmijt komt heel pleksgewijs voor waardoor het belangrijk is om én gebruik te maken van valletjes
waardoor de vogelmijten eerder zichtbaar worden, én visueel de stal te controleren op aanwezigheid
van vogelmijt.

3.2.1

Automatische monitoring

De Hotraco Mite Alert (figuur 3.2) is een automatisch vogelmijt monitoringssysteem, dat in
samenwerking met Wageningen Livestock Research ontwikkeld is. Het bestaat uit een zitstok met een
geïntegreerde vogelmijtteller. Via de gekoppelde software is de populatiegroei op de computer te zien
en kan een advies gegenereerd worden voor het juiste moment van behandelen. Meer informatie over
Mite Alert is te vinden op https://www.hotraco-agri.com.

Figuur 3.2 Mite Alert, automatische vogelmijt monitoringsysteem in de stal.

Voor en nadelen automatische monitoring:
Pluspunten
•

Weinig werk

•

Nauwkeurige telling

•

Bestrijdingsadvies

Minpunten
•

Kosten

•

Technologie kan storingen geven

28 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

3.2.2

Visueel, handmatige monitoring met scoringssysteem

Er zijn verschillende mogelijkheden om zelf de vogelmijtpopulatie in de stal te monitoren. De
pluimveehouder moet zelf de beoordeling uitvoeren, de uitslag interpreteren en bepalen wanneer hij
tot behandeling overgaat. Voorbeelden van visuele en handmatige scoringssystemen zijn
respectievelijk de Rickstick (figuur 3.3: Rick van Emous WLR), de SPT val (figuur 3.4: Simplified Tape
Trap van Lise Roy CEFE), of de MMS methode (figuur 3.5: Mite Monitoring Score van Cox et al.
Proefbedrijf Pluimveehouderij te Geel (B)).

3.2.2.1

Rickstick

Dit is een PVC-buisje met daarin een houten stokje. Deze wordt in de stal opgehangen onder de
zitstokken. Wekelijks of minimaal maandelijks wordt het houtje uit het buisje gehaald en beoordeeld
op de hoeveelheid mijten. Na het verwijderen van de mijten met een penseel van zowel het stokje als
het buisje, kan het stokje teruggeplaatst worden.

Score 0: geen vogelmijten

Figuur 3.3 Rickstick (wekelijks controleren van de vallen, registreren, schoonmaken met kwast
van stokje en binnenkant pvc buis) (Foto: Rick van Emous, WLR).

3.2.2.2

De SimplifiedPassiveTape-val (SPT)

De SimplifiedPassiveTape-val (SPT) voor het monitoren van vogelmijt is gemaakt van brede
schildertape (figuur 3.4, paneel A). Paneel B van figuur 4 laat zien hoe het valletje te bevestigen.
Geadviseerd wordt de tapevallen minimaal eens per twee weken te beoordelen (zie figuur 3.4), de
scores te registreren en vervolgens nieuwe tape op te hangen.

3.2.2.3

MMS-methode

Bij de MiteMonitoring Score–methode (MMS-methode) wordt op een vastgesteld aantal plaatsen van
een vierkante meter in de stal beoordeeld hoeveel mijten zichtbaar zijn volgens een 5-puntsschaal
(figuur 3.5). De MMS-methode geeft niet altijd de juiste mate van besmetting aan. De effecten van
een bestrijding zijn met deze grove methode maar beperkt te bepalen.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 29

0 = geen mijten

1 = 1-9 mijten

2 = kleine

3 = groepen,

zichtbaar in of

groepjes van

clusters of

onder het tape

meer dan 10

trosjes mijten in
of onder de tape

Figuur 3.4 SPT val. Acht cm lang en drie cm breed schilderstape met omgevouwen uiteinden, na 1-2
weken openen, aantal mijten beoordelen (Figuur naar Lise Roy, CEFE, Frankrijk). (foto’s:
ArhurVarescon, (Institut Technique de l’AVIculture), Lyon).

Figuur 3.5 MMS Scores in een vastgesteld gebied van een vierkante meter:
0 = geen mijten zichtbaar
1= mijten zichtbaar in gaten en kieren
2= mijten zichtbaar op niet beschermde plaatsen in het systeem
3= trosjes van mijten in gaten en kieren (trosjes = groepje/ cluster van mijten binnen die vierkante meter is
bij elkaar opgeteld groter dan 1 cm2)
4= trosjes van mijten zichtbaar op onbeschermde plaatsen van het huisvestingssysteem (trosjes = groepje/
cluster van mijten binnen die vierkante meter is bij elkaar opgeteld groter dan 1 cm2). (Foto: Proefbedrijf
Pluimveehouderij te Geel (B)).

30 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Voor en nadelen visueel, handmatige monitoring met scoringssysteem:
Pluspunten
•

Lage kosten

•

Niet storingsgevoelig

Minpunten
•

Arbeidsintensief

•

Geen bestrijdingsadvies

3.2.3

Methode specifieke drempelwaarden

Iedere monitoringsmethode kent een eigen specifieke drempelwaarde waarna een bestrijding
geadviseerd wordt. Bij gebruik van de Rickstick wordt een bestrijding geadviseerd op het moment dat
een score 2 in één van de valletjes in de stal wordt waargenomen. Bij gebruik van de SPT methode
wordt een bestrijding geadviseerd als er op meer dan twee achtereenvolgende metingen een toename
van de vogelmijtpopulatie is waargenomen. Bij de MMS methode wordt een bestrijding geadviseerd:
a) Bij een gemiddelde monitoringsscore hoger dan 1,5 (in de warme periode hoger dan 1), b) Als er
op één plaats een score 3 te vinden was (in de warme periode een score 2), c) Bij klachten van het
personeel en/of bij bloedstippen op de eieren of gestorven kippen.

3.2.4

Kwantitatieve monitoring, eventueel deels uitbesteed

Bij dierenartspraktijk AviVet (AviVet.nl) kunnen mijtenvallen (AviVet vallen, Figuur 3.6) besteld
worden. Deze mijtenvallen hangt de pluimveehouder op en na 48 uur haalt de pluimveehouder de
mijtenvallen er weer af. Na het uithalen moeten de mijtenvallen eerst 48 uur ingevroren worden.
Daarna kan de vangst in de mijtenvallen worden geanalyseerd. Hiervoor kunnen de mijtenvallen naar
AviVet of een andere dierenartspraktijk worden gestuurd voor analyse. Ook kunt u zelf met
weegmateriaal de hoeveelheid gevangen vogelmijten bepalen. AviVet hanteert drempelwaarden voor
een bestrijding die afhankelijk is van de gekozen analyse methode.

Figuur 3.6 Mijtenvallen van AviVet (Foto: AviVet).

Voor en nadelen kwantitatieve monitoring, eventueel deels uitbesteed
Pluspunten
•

Objectieve beoordeling

•

Bestrijdingsadvies mogelijk

Minpunten
•

Arbeid

•

Duurder dan zelf vallen maken

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 31

3.2.5

Conclusie

Elke monitoringsmethode heeft voor- en nadelen. Welke methode een pluimveehouder kiest is
afhankelijk van zijn/haar eigen voorkeur. Belangrijk is dat het monitoren goed en met de juiste
frequentie wordt uitgevoerd. Alleen dan kan men een goed beeld krijgen van de ontwikkeling van de
vogelmijtpopulatie en kunnen de resultaten helpen bij een duurzame beheersing of bestrijding van
vogelmijt. Kortom: Monitor methode kiezen en doen.

3.3

Waar monitoren? Een monitorplaatsingsplan

Monique Mul1, Wopke van der Werf2, Aleid Teeuwen2,3, Ronny Rotbarth2,3 en Lia Hemerik3
Wageningen Livestock Research, 2Centre for Crop system Analysis, 3Biometris (allen organisaties van

1

WUR)
Vogelmijt vormt een moeilijk te bestrijden probleem op voornamelijk legpluimveebedrijven. Grote
vogelmijtpopulaties tasten de diergezondheid en het welzijn van de hen aan. Monitoren van de plaag
is belangrijk omdat inzicht verkregen wordt in (1) aanwezigheid van de plaag in een vroeg stadium,
(2) de ontwikkeling van het aantal vogelmijten in de tijd, (3) het ruimtelijk patroon van vogelmijten in
de stal en (4) het effect van een bestrijding of managementmaatregel. Daardoor kan op tijd een
bestrijding worden ingezet. Goede monitoring staat of valt bij een voldoende aantal monitorplaatsen
en een goede spreiding daarvan. Zijn er te weinig monitorplaatsen of zijn de plekken niet goed over
de stal verspreid, dan kan de groei van het aantal vogelmijten worden gemist en kan het zijn dat
bestrijding te laat wordt ingezet. Verkeerde monitoring kost geld en tijd maar levert geen goede
informatie.

3.3.1

Proefopzet

Voor het bepalen van het minimaal benodigde aantal monitoringsplaatsen per stal en de plaats van
monitoring (zogenaamde monitorplaatsingsplan) hebben Lia Hemerik (Biometris), Wopke van der Werf
(Centre for Crop system Analysis), Aleid Teeuwen (Centre for Crop system Analysis, Biometris), en
Ronny Rotbarth (Centre for Crop system Analysis, Biometris), bestaande monitoringsdata
geanalyseerd, gebruik makend van methoden uit de wiskundige statistiek en het monitoren van
plagen in de plantenteelt. De meeste monitoringsdata waren afkomstig van het Proefbedrijf
Pluimveehouderij te Geel in België en zijn verzameld met de visuele en eenvoudige MMS methode (zie
paragraaf 4.2.2). Daarnaast is nieuwe monitoringsdata geanalyseerd die eind 2018 en begin 2019 met
36 automatische vogelmijttellers verzameld is op een Nederlands bedrijf. Met de verkregen inzichten
hebben de experts uit de plantenteelt en Monique Mul van Wageningen Livestock Research een
statistisch onderbouwd bemonsteringsprotocol geformuleerd, dat rekening houdt met de ruimtelijke
variatie en het patroon van voorkomen van vogelmijt in de stal. Het ontwikkelde monitorplaatsingplan
is in principe geschikt voor alle vogelmijtmonitoringsmethoden omdat gewerkt is met gegevens van
twee verschillende monitoringsmethoden (een kwantitatieve methode en een kwalitatieve methode)
en er uit de analyse van de twee soorten data hetzelfde antwoord kwam.

3.3.2

Data verzameling

Met behulp van vogelmijtmonitoringsgegevens van het Proefbedrijf Pluimveehouderij te Geel (B) en
van één Nederlands bedrijf is geprobeerd te vinden wáár in de stal een vogelmijtbesmetting begint,
hoe de besmetting in de tijd verloopt en hoe die zich verspreidt over de stal. Die informatie was nodig
om aan te kunnen geven waar en op hoeveel plaatsen in de stal vogelmijt gemonitord moet worden.
Proefbedrijf Pluimveehouderij te Geel heeft ons vogelmijt monitorgegevens verstrekt van vijf
legrondes in vier verschillende legpluimveeproefstallen met 2000-2400 hennen (A t/m D). In stal A en
C waren grote verrijkte kooien geplaatst (40 hennen/kooi), in stal B was in het midden een
volièresysteem geplaatst met de legnesten aan de buitenzijden van de stal en in stal D waren kleine
verrijkte kooien geplaatst (20 hennen/kooi). Elke twee weken werd vogelmijt gescoord op 36 plaatsen
per stal met behulp van de MMS methode. Hierbij wordt de mate van besmetting van een stal visueel
gescoord op een vijf-puntsschaal: 0= geen mijten zichtbaar, 1= mijten zichtbaar in gaten en kieren,

32 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

2= mijten zichtbaar op de stalinrichting, 3= trosjes mijten zichtbaar in gaten en kieren, en 4= trosjes
mijten zichtbaar op de stalinrichting) (paragraaf 3.1). In figuur 3.7a zijn de monitorplaatsen in stal A,
C en D schematisch weergegeven. In figuur 3.7b zijn de monitoringsplaatsen in stal B weergegeven.

Figuur 3.7a Patroon van de 36 monitoringsplaatsen in de stallen A, C en D van Proefbedrijf
Pluimveehouderij te Geel (België). Stallen A, C en D zijn stallen met twee rijen kooihuisvesting (3
hoogtes). Monitoren vond aan beide kanten van de rijen plaats.

Figuur 3.7b Patroon van de 36 monitoringsplaatsen in stal B op het Proefbedrijf Pluimveehouderij te
Geel (België). In deze stal is een Volière systeem in het midden geplaatst (2 hoogtes) en de legnesten
hangen aan de zijkanten van de stal tegen de stalmuur.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 33

Tenslotte is in een Nederlandse volièrestal voor 24000 hennen, zonder uitloop en wintergarten, van
september 2018 tot april 2019 dagelijks de vogelmijtpopulatie gemonitord met behulp van 36
automatische vogelmijttellers van Hotraco (zie paragraaf 3.1). In figuur 3.8 is de verdeling van de
tellers op het Nederlandse bedrijf weergegeven.

Figuur 3.8 Patroon van de 36 monitoringsplaatsen met automatische vogelmijttellers in een
Nederlandse stal. De automatische vogelmijttellers zijn in het volièresysteem op drie verschillende
hoogte geplaatst; de laagst geplaatste tellers bevonden zich op 1,20 m hoogte, op 2 m en de hoogste
op 2,65m. De positie van de tellers zijn per hoogte weergegeven. De stal heeft vier rijen met het
volièresysteem van 82,8 m lengte.

3.3.3

Data analyse

Voor de monitoringsgegevens van Geel zijn eerst over de tijd waargenomen totaal gescoorde
vogelmijten tijdens een ronde berekend op de verschillende plekken. Hiermee werd een idee
verkregen of er in een bepaalde stal gedurende een bepaalde ronde een consistent hoge
vogelmijtbesmetting was op bepaalde plekken. Daarna is er door middel van plaatjes,
gegeneraliseerde lineaire modellen en ruimtelijke statistieken gekeken of er patronen waren in de
vogelmijtscores in ruimte en tijd. Dit laatste is ook gedaan voor de gegevens van de automatische
tellers. Om een goed advies te kunnen geven voor het monitorplaatsingsplan was het noodzakelijk om
te kijken met hoeveel tellers/monitoringsplaatsen er een redelijk accuraat advies gegeven kan
worden. In een simulatiestudie is met de gegevens van Geel en apart ook voor die van de Nederlandse
stal, voor een oplopend aantal monitorplaatsen, de kans op een bestrijdingsadvies van vogelmijt
geschat.
In deze simulatiestudie worden de werkelijke tellingen gebruikt voor wat in de literatuur bekend staat
als “resampling” of “teruglegging” (zie figuur 3.9), dat is het opnieuw trekken van waarnemingen uit
de echte waarnemingen. De echte waarnemingen hebben een waargenomen dichtheid op basis van 36
tellers of score-plekken. Er wordt vervolgens een groot aantal malen geresampeld uit deze 36
telgegevens met een lager of hoger aantal tellers (hoger kan doordat wordt geresampeld met
teruglegging), zodat de variatie van de telling bij gebruik van meer of minder tellers zichtbaar wordt

34 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

gemaakt. Hoe kleiner het aantal tellers, hoe groter de variatie, en hoe groter de kans dat er een groot
verschil zit tussen de werkelijke mijtaantasting op basis van de 36 echte tellers en een monster uit de
36 tellers. Omdat er telgegevens zijn uit de verschillende datasets met verschillende dichtheden, kan
de relatie tussen de variatie van het bemonsteren en de werkelijke mijtdichtheid in de stal worden
gevisualiseerd .
Elke deelsteekproef bevatte 3, 6, 9, ..., 100 tellers. Voor elk aantal tellers waaruit de steekproef
moest bestaan is de trekking 1000 keer herhaald. In alle 1.000 herhalingen voor de Nederlandse stal
of voor de stallen van het Geel, hebben we vervolgens gekeken hoeveel daarvan een gemiddeld aantal
mijten hadden die groter was dan een drempel van 150 mijten, of voor de Geel een drempelwaarde
met een gemiddelde score van meer dan 1. Deze drempels betekenden dat voor grotere waarden een
bestrijding tegen vogelmijt nodig was. We hebben de aantallen door 100 gedeeld zodat er percentages
uitrolden voor te adviseren bestrijding.

Figuur 3.9 Visualisatie van het nemen van een steekproef met teruglegging.

3.3.4

Resultaten: Verdeling van de vogelmijten in de stal

Verrijkte kooi huisvesting: Uit de analyse van de mijtscores in de stallen A, C en D in Geel (vijf
ronden, verrijkte kooi huisvesting) maken we op dat er geen grote of consistente verschillen waren in
het aantal vogelmijten over de lengte, breedte en hoogte van deze stallen. Hoewel de verschillen niet
groot zijn bevonden de meeste vogelmijten zich in deze stallen in de 3e rij van links op de laagste
twee etages. Dit kan echter specifiek zijn voor dit bedrijf.
Volièresysteem: In de Belgische volièrestal B waren er duidelijke verschillen in het aantal vogelmijten
tussen de twee buitenste rijen met de legnesten en het volièresysteem zonder legnesten in het
midden. Er werd geen verschil waargenomen in het aantal vogelmijten in de lengte van de rijen of in
de hoogte. De meeste vogelmijten zijn gevonden in de 2e rij op de hoogste etage van het
volièresysteem en de minste in de legnesten aan de zijkanten van de stal. In de Nederlandse stal zijn
meer mijten gevonden 1) vóór in de stal, 2) in de rechter rijen en 3) in de lage etage. Op basis van
deze halve ronde kunnen we echter niet concluderen of dat structureel is.
Algemeen: De plaats in de stal van de eerste vogelmijten was elke ronde anders en er waren grote
verschillen in het aantal vogelmijten tussen de ronden. Er is geen specifieke richting van verspreiding
in de stal gevonden. De snelheid van de verspreiding is ook elke ronde weer anders. In de
Nederlandse stal zagen we ook geen specifieke richting van de verspreiding van de vogelmijten door
de stal vanuit een bepaald punt.
In de kooisystemen in België waren de vogelmijten niet homogeen verspreid over de stal, maar
kwamen ze voor in zogenaamde “hotspots” (of haarden). In de Belgische volièrestal waren

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 35

vogelmijten daarentegen wel homogeen over de stal verspreid. Dit zou suggereren dat de kippen zelf
als transportmiddel kunnen fungeren. In de Nederlandse volièrestal stal werden juist weer “hotspots”
gezien. Al met al is er dus geen consistent patroon gevonden.

3.3.5

Resultaten: Bepaling van het beste aantal monitoringsplaatsen

Het benodigde aantal monitoringsplaatsen kan bepaald worden door te kijken of de gemiddeld
waargenomen score van het aantal vogelmijten met een kleiner aantal vallen afwijkt van de werkelijk
gemiddelde score of het werkelijke gemiddeld aantal getelde vogelmijten, gemeten met het werkelijke
aantal monitoringsplaatsen. Hoe minder monitoringsplaatsen er zijn, hoe meer de gemiddelde
waarneming kan afwijken van de werkelijk gescoorde vogelmijten of het werkelijke aantal vogelmijten
in de stal. Bij de MMS-methode wordt een bestrijding geadviseerd bij een gemiddelde score van 1 of
hoger (in een warme periode). Figuur 3.10 illustreert de kans dat een bestrijding wordt geadviseerd
(op de verticale as) bij een verschillende werkelijke MMS-score van de plaag (op de horizontale as).
De lijnkleuren geven verschillende aantallen monitoringsplaatsen aan. Bij een “werkelijke” gemiddelde
score van 1 zou er in het ideale geval een sprong moeten optreden van “geen” behandeladvies naar
“altijd” adviseren van een behandeling. Zo’n “sprong” in het advies wordt zelfs bij 100
monitoringsplaatsen niet gevonden. Er is dus altijd meet-onnauwkeurigheid in de bepaling van de
vogelmijtpopulatie. Hoe meer monitoringplaatsen, hoe nauwkeuriger de waarneming. Echter de kosten
nemen toe met het aantal tellers. In verband met kosten voor monitoring (vallen, automatische
tellers) en de benodigde tijd is er nagedacht over een optimaal aantal monitoringsplaatsen. Dit is in
principe een economische afweging die rekening zou moeten houden met de werkelijke kosten van het
tellen, en de baten van een meer doelmatige bestrijding (tijdiger, meer toegespitst op de werkelijke
dichtheid). Zo’n kosten-baten analyse is niet gemaakt omdat de baten van een tijdige bestrijding niet
beschikbaar waren. Gegeven de relatie tussen meetonnauwkeurigheid en het aantal tellers wordt
gesuggereerd voor de monitoring met de MMS methode een minimum van 12 monitoringsplaatsen te
hanteren. Met 15 of 18 monitoringplaatsen neemt de kans op foute beslissingen af t.o.v. monitoring
op 12 plekken, echter de toename van de nauwkeurigheid van de telling neemt af naarmate er al op
meer plaatsen geteld wordt: het wordt steeds moeilijker om het beter te doen. Feit blijft dat er met
meer monitoringsplaatsen een betere indruk wordt verkregen van de vogelmijtbesmetting in de stal;
hoe meer, hoe beter.

36 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Figuur 3.10 Effect van het aantal monitoringsplaatsen op de kans op een bestrijdingsadvies uitgezet
tegen de werkelijke gemiddelde vogelmijtscore in de stal. Het advies om te vogelmijt te bestrijden zou
idealiter van niet bestrijden bij “werkelijke” gemiddelde vogelmijtscore in de stal (horizontale as
uitgedrukt in eenheden van de MMS score) van lager dan 1, moeten omslaan naar altijd bestrijden bij
gemiddelde vogelmijtscores van 1 of hoger (de getrokken zwarte stapfunctie). Zo’n nauwkeurige
beslissing is in de praktijk niet mogelijk. De kans op foute beslissingen (niet bestrijden als MMS>1 of
wel bestrijden als MMS<1) neemt af met het aantal telplaatsen in de stal (kleur van de lijn; zie
legenda).
Op basis van de informatie verkregen van het Nederlandse bedrijf met de automatische
vogelmijttellers, is eenzelfde berekening gemaakt. Figuur 3.11 laat zien dat, als een bestrijding moet
worden uitgevoerd bij een werkelijk gemiddelde van 150 getelde mijten per teller per dag, de kans op
een behandeling het hoogst is bij 50 automatische tellers. Echter, het verschil met 12 tellers is klein.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 37

Figuur 3.11 Waarschijnlijkheid van advies voor pluimveehouders om een bestrijding uit te voeren
tegen vogelmijt gebaseerd op een drempelwaarde van gemiddeld 150 getelde vogelmijten per teller
per dag. De verschillende kleuren lijnen geven een verschillend aantal automatische vogelmijttellers
aan waarop het gemiddelde is gebaseerd. De blauwe lijn geeft het theoretisch werkelijk getelde
gemiddeld aantal vogelmijten aan In de hoek linksonder wordt de waarschijnlijkheid op te vroeg
bestrijden weergegeven. De hoek rechts boven geeft een correct bestrijdingsadvies. Het verschil
tussen die waarschijnlijkheid en 1 op de verticale lijn geeft de situaties weer waarbij een
behandelingsadvies te laat is gegeven. In het algemeen, hoe dichter de grijze lijn in de buurt van de
anders gekleurde lijn komt, des te kleiner de kans op een verkeerd advies.

3.3.6

Conclusie

Voor een goede monitoring en het vinden van de “eerste” vogelmijten moeten de monitoringsplaatsen
goed verdeeld zijn over de lengte, breedte en hoogte van de stal, omdat
a) er geen verschil is aangetoond in het aantal mijten in de verschillende rijen, hoogten en in de
lengte van de rijen,
b) de eerste vogelmijt(en) in elke ronde en stal op een andere plaats gevonden wordt,
c) de vogelmijten zich niet altijd vanuit een “haard” in dezelfde richting ontwikkelen.
We adviseren minimaal 12 monitoringsplaatsen per stal. Maar hoe meer hoe beter.

38 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

4

Bestrijdingsadvies op basis van
monitoring; vogelmijtmodellen en het
bestrijdingsadviesalgoritme

Voor het bepalen van het meest (kosten)effectieve bestrijdingsmoment zijn er modellen en een
bestrijdingsadvies-algoritme ontwikkeld op basis van bestaande monitoringsdata afkomstig van het
Proefbedrijf Pluimveehouderij in Geel (België) (Mul et al., 2017). Een praktijktest met de reeds
ontwikkelde modellen en het adviesalgoritme moet inzicht geven in de effectiviteit onder
praktijkomstandigheden en geeft inzichten in verbeterpunten voor de modellen die dan ook zijn
doorgevoerd. De praktijktest is uitgevoerd op zes verschillende bedrijven (volière, koloniehuisvesting,
verrijkte kooi, biologisch bedrijf, volière met een overdekte uitloop).

4.1

Bedrijven en dataverwerking in modellen

De groep deelnemers aan proef met automatische tellers bestond bij aanvang uit pluimveehouders
van zes praktijkbedrijven. Op vijf bedrijven zijn medio april 2018 twaalf automatische vogelmijttellers
(prototype versie) in de stallen geïnstalleerd door Hotraco. Op een bedrijf is de installatie van
automatische vogelmijttellers later uitgevoerd (eind augustus 2018) doordat een geschikt bedrijf pas
laat was gevonden. Op dat bedrijf zijn 36 automatische vogelmijttellers geïnstalleerd zoals
weergegeven in figuur 3.8 van hoofdstuk 3.
In de periode vanaf installatiedatum van automatische tellers tot einddatum proef (7 april 2019)
hebben deze pluimveehouders wekelijks de technische resultaten van de betreffende stal, weergeven
op dagniveau, doorgestuurd. Daarbij werd ook aangegeven of er een vogelmijtbestrijding had
plaatsgevonden in de afgelopen week. De e exacte datum en het type bestrijding werd vermeld. De
automatische vogelmijttellingen, d.w.z. het totaal aantal vogelmijttellingen per 24 uur per teller,
werden door Hotraco dagelijks doorgestuurd.
Op twee pluimveebedrijven, met twaalf tellers in de stal, zijn in de gehele proefperiode geen
vogelmijten geteld. Deze bedrijven zijn afgevallen voor verdere analyse. Een bedrijf is in de zomer van
2018 gestopt. Het bedrijf was verkocht. De eerste data van dit bedrijf zijn nog wel gebruikt voor de
inventarisatie van verloop van het behandelingseffect, maar zijn uiteindelijk (vanwege een relatief
korte dataserie) niet onderzocht op de relatie tussen het aantal vogelmijten en de voederconversie
van de hennen. Tabel 4.1 toont de karakteristieken van de bedrijven.
Tabel 4.1

Informatie over deelgenomen bedrijven.

Kenmerk bedrijven

Aantal
bedrijven

Aantal bedrijven met aangeleverde technische gegevens en aanwezigheid van automatische
vogelmijttellers
Aantal bedrijven met automatische vogelmijttellers, zonder tellingen gedurende de proefperiode
Aantal bedrijven met automatische mijtentellingen én vogelmijtbestrijdingen in proefperiode
Aantal gestopte bedrijven met automatische mijtentellingen in de proefperiode
Aantal bedrijven met geanalyseerde gegevens*
Aantal vogelmijttellers per bedrijf
12 automatische vogelmijttellers per stal
36 automatische vogelmijttellers per stal
*

6
2
4
1
3
2
1

De kengetallen van het gestopte bedrijf uit de proefgroep waren qua type data wel geschikt voor analyse, maar zijn vanwege de beperkte duur
van de dataserie niet opgenomen in alle analyses. Wel in de inventarisatie van variatie in verloop van het behandelingseffect.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 39

4.1.1

Populatiemodel op stalniveau

In het populatiemodel worden de tellinggegevens omgezet naar informatie over groei van de
vogelmijtpopulatie op stalniveau. Er wordt verondersteld dat pluimveehouders in de praktijk op enige
wijze aan beheersing van vogelmijtdruk doen, waarmee we er van uitgaan dat de groei van een
vogelmijtpopulatie telkens in de exponentiële groeifase zit, dat wil zeggen ver van het maximum
(plafond) aantal vogelmijten dat er überhaupt in de stal mogelijk is. De gemiddelde hoeveelheid
tellingen per vogelmijtteller per etmaal worden omgerekend naar een variabele, die de exponentiële
groei van de vogelmijtpopulatie(Rt) beschrijft. Deze variabele is afgeleid uit de functie van
exponentiële groeifunctie, zoals beschreven door Edelstein-Keshet (1988).
Deze exponentiële functie: Yt = Yt-1 * e Rt . Δt kan namelijk worden herschreven als:

 Yt 
Ln 

Yt − 1 

Rt =
∆t

(1)

Met:
Rt = groeifactor
Ln = natuurlijke logaritme
Yt = gemiddelde hoeveelheid tellingen per teller op dag t.
∆t = tijd (in dagen) tussen 2 opvolgende metingen.
Om meetvariatie te reduceren, is het model voor berekening van Rt aangepast als volgt:





Yt
Ln 
Yt − 1 + Yt − 2 + Yt − 3 


3


Rt =
∆t

(2)

In dit geval geldt nu dus:
∆t = tijd tussen Yt en gemiddelde van voorafgaande 3 metingen; in dit geval is dat 2 dagen.
De populatie groei wordt daarmee berekend op basis van drie eerdere metingen. Per bedrijf is er, met
behulp van de data van de automatische tellers, een tijdreeks verkregen met een berekende
groeifactor Rt per dag. Positieve waarden van Rt geven een toename van de vogelmijtpopulatie weer
(populatiegroei). Negatieve waarden geven een afname van de populatie weer (populatiedaling). In
een tijdreeksanalyse met een dynamisch (adaptief) lineair model, beschreven door West en Harrison
(1997), zijn vervolgens de tijdsafhankelijke effecten geschat van a) buitentemperatuur (gemiddelde
dagtemperatuur volgens het dichtstbijzijnde KNMI-weerstation) en b) een vogelmijtbestrijding op de
groeifactor Rt. Het model is als volgt:

Rt = C 0t + C1t ∗ (Tt − 18 ) * (Tt > 18 ) + C 2t ∗ Dt

(3)

Met respectievelijk: C 0t =het intercept of ‘basis groeiniveau’ (groeifactor bij gemiddelde

dagtemperatuur tot 18˚ C, zonder vogelmijtbestrijding); C 1t = het lineaire effect per graad hogere

buitentemp; C 2t = het effect van vogelmijtbestrijding, telkens geschat op dagnummer t.

Met behulp van dit model wordt de groei van de vogelmijtpopulatie geschat. Omdat het model een
dynamisch (adaptief) lineair model is, past het zich aan de omstandigheden in de stal aan. Het model
controleert zichzelf; blijkt de voorspelling van de vogelmijtgroei niet juist te zijn, dan past het model
zichzelf aan. Na een aantal berekeningen van de populatiegroei is het model aangepast aan de situatie
in een specifieke stal en kan het een voorspelling geven van de vogelmijtgroei in een specifieke stal.

40 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

4.1.2

Schademodel op basis van technische gegevens van het bedrijf zelf

Om op bedrijfsniveau te evalueren of een lager kritisch niveau van vogelmijtdruk economisch
aantrekkelijker is, is een schademodel ontwikkeld. In tabel 4.2 zijn de verwachte effecten
weergegeven van grote aantallen vogelmijten in een legpluimveestal op bepaalde
productiekengetallen van de koppel. Van legpercentage, eigewicht en voeropname is bekend dat deze
goed worden bijgehouden op legbedrijven. De effecten van vogelmijten op deze kenmerken komen
allemaal terug in een verwachte verhoging van voederconversie. In een dynamisch (adaptief) lineair
model zijn vervolgens de tijdsafhankelijke effecten van het aantal getelde vogelmijten op de relatieve
voederconversie geschat. De relatieve voederconversie is de gerealiseerde voerwinst afgezet tegen
een berekende ‘norm voederconversie’). Deze ‘norm voederconversie’ is vastgesteld op basis van de
managementgidsen van de fokkerijorganisaties.
Tabel 4.2

Verwachte effecten van vogelmijten op verschillende productiekenmerken volgens

literatuur.
Productiekenmerk
Legpercentage
Eigewicht
Voeropname
Gewicht hennen
Uitval hennen
2e soort eieren

Verwachte effect

Effect zit in effect op

van vogelmijt

Voerconversie

-/-/+
-/+
+

Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee

Het model voor relatieve voederconversie ( RVCt ) is als volgt:

Ln( RVCt ) = A0t + A1t ∗ (VTt )

(4)

Met respectievelijk: A0t = het intercept of ‘basis voederconversie’ (geschatte relatieve voederconversie
zonder vogelmijten); A1t = de lineaire verhoging in relatieve voederconversie per extra getelde

vogelmijt; VTt = het gemiddeld aantal getelde vogelmijten in voorafgaande 5 dagen (dus van periode
t-1 tot t-5). Alle effecten zijn telkens geschat op dagnummer t.
Vergelijking (4) kan eenvoudig worden herschreven om de factor te berekenen, die de geschatte
verhoging van de voederconversie als gevolg van de (getelde) vogelmijten kwantificeert:

VCt = VCnormt *e A0t * e A1t ∗(VTt )

(5)

Met VCnormt = de voederconversie volgens de normcurve, behorend bij de actuele leeftijd van de
hennen ; e

A0t

= bedrijfsspecifieke afwijking ten opzichte van de normcurve ; e

A1t ∗(VTt )

= de

geschatte verhoging van voederconversie als gevolg van de (getelde) vogelmijten.

4.1.3

Adviesalgoritme

De geschatte effecten uit het populatiemodel en schademodel, welke gebruik maken van de
tellingsgegevens en productiegegevens van pluimveebedrijf zelf, bieden informatie om advies te geven
over het toekomstig geschikt moment van vogelmijt bestrijden. Dit advies is tweeledig, namelijk:
1)

Het optimale interval tussen 2 bestrijdingen ten behoeve van evenwichtsbestrijding.

2)

De terugverdientijd van een extra bestrijding (tussendoor) om een voortaan verder te gaan
met een lager kritisch niveau van vogelmijttellingen en daardoor op een lager niveau aan
vogelmijttellingen aan evenwichtsbestrijding te doen.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 41

Hieronder worden beide adviezen toegelicht.
Berekening van tijdsinterval (tussen 2 bestrijdingen) voor evenwichtsbestrijding

Door gebruik te maken van de schattingen van ‘basis groeiniveau’ ( C 0t ), het effect van een

bestrijding ( C 2t ) én het effect van een gemiddelde dagtemperatuur (buiten) boven de 18 graden

Celsius ( C 1t ), kan vervolgens het tijdsinterval tussen de laatst uitgevoerde en eerstvolgende
vogelmijtbestrijding vooraf worden voorspeld.

Op het moment dat de laatste bestrijding is uitgewerkt (en de vogelmijtpopulatie op het laagste
niveau ligt) kan het interval tot de volgende bestrijding worden berekend. Dit interval volgt uit de
vergelijking :

eC 0t*tg * e(C 2t +C 0t )*tb = 1

(6)

Met tg=tijd (in dagen) waarin sprake is van groei van de populatie; en tb=tijd (in dagen) waarin een
bestrijding een negatief effect heeft op de groei van de vogelmijtpopulatie.
De werkingsduur van een bestrijding (tb) volgt niet uit de data, maar volgt uit expertkennis over de
werkingsduur (en werkingsmechanisme) van een bepaald type vogelmijtbestrijding. De term tg (als
enige onbekend) kan daarmee worden berekend uit de overige parameters uit vergelijking (6).
Op deze wijze biedt het populatiemodel ondersteuning bij het vooraf plannen van de volgende datum
van een vogelmijtbestrijding. Hierdoor ontstaat een evenwicht in het aantal vogelmijten en is
beheersing van de vogelmijtpopulatie mogelijk, zoals in figuur 4.1 wordt gevisualiseerd.

Figuur 4.1 Schematische weergave van de zogenaamde zaagtand-figuur bij incidentele bestrijdingen
die worden uitgevoerd als drempelwaarde of een kritisch niveau wordt overschreden. Telkens volgt bij
het bereiken drempelwaarde of een kritisch niveau van hoeveelheid vogelmijten in de stal (zie de piek
van de zaagtand) een bestrijding. De vogelmijtpopulatie daalt door die bestrijding korte tijd (periode
tb) Vervolgens (als de bestrijding is uitgewerkt) groeit de vogelmijtpopulatie weer (periode tg)_en
wordt een bestrijding weer uitgevoerd bij het bereiken van de drempelwaarde.
De terugverdientijd van een extra behandeling (ten opzichte van evenwichtsbestrijding):
Om op bedrijfsniveau te evalueren of een lager kritisch niveau van vogelmijtdruk economisch haalbaar
is, kan de terugverdientijd van één extra tussentijdse vogelmijtbestrijding worden berekend. Met de
aanname dat het basisgroei-niveau van de vogelmijtpopulatie en het (relatieve) bestrijdingseffect
onafhankelijk zijn van het niveau van de vogelmijtpopulatie (dit kan alleen zolang we veronderstellen
dat de vogelmijtpopulatie zich in het traject van exponentiële groei bevindt, zie ook ons uitgangspunt
in model (1)), nemen we aan dat evenwichtsbestrijding (zoals weergegeven in figuur 4.1) met

42 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

hetzelfde tijdsinterval verloopt (dezelfde zaagtand-figuur), maar alleen op een constant lager niveau.
Dit betekent dat hennen voortaan aan een constant verlaagd niveau van vogelmijtdruk worden
blootgesteld. Aangezien we in model (4) het effect van vogelmijtdruk op de voederconversie hebben
geschat, kunnen met behulp van het bestrijdingseffect van de extra tussentijdse bestrijding (en lagere
niveau van vogelmijtdruk dat daardoor voortaan het geval is, ten opzichte van geen extra tussentijdse
bestrijding) uitrekenen in hoeveel dagen de extra bestrijding is terugverdiend.
Deze informatie volgt uit de parameters van model (3) en (4), waarin het actuele bestrijdingseffect
(op het aantal getelde vogelmijten) én het effect in voederconversie de bouwstenen zijn voor de
terugverdientijd van een extra bestrijding.
De extra voerwinst per hen per dag (door verbeterde voederconversie) gedeeld door de kosten van
één vogelmijtbestrijding per hen levert het aantal dagen terugverdientijd van een extra bestrijding.
Het effect van vogelmijten op voederconversie kan namelijk worden doorgerekend naar effect op
voerwinst per aanwezige hen. Dit wordt inzichtelijk als we de formule van voerwinst (eieropbrengst
minus voerkosten) als volgt herschrijven:
Voerwinst per gem. aanw. hen = eimassa * (eierprijs -/- (voederconversie * voerprijs))
(7)
Met behulp van de parameter C 2t (het effect van bestrijding per werkingsdag van het middel) en het
aantal werkingsdagen (tb) wordt de niveauverlaging (door één extra bestrijding) van vogelmijten
geschat. Vervolgens kan met behulp van de parameter A1t (de bedrijfsspecifieke relatie tussen

voederconversie en aantal getelde vogelmijten), het geschatte effect van de extra bestrijding op de
voederconversie worden berekend.
Er wordt verondersteld dat het effect van vogelmijten op voederconversie voor 50% verloopt via
hogere voeropname en voor 50% via lagere eimassa-productie. Vervolgens kan met behulp van
vergelijking (7), en gebruik makend van standaardprijzen voor voer en eieren, worden doorgerekend
hoe het effect van een extra bestrijding op de voederconversie kan worden door vertaald naar
voerwinst per gem. aanwezige hen.

4.2

Resultaten praktijktest modellen

Resultaten van de verwerking van de tellinggegevens (met het populatiemodel) en de technische
gegevens (met behulp van het schademodel) worden hieronder (als demonstratie) voor één
pluimveebedrijf met automatische tellers gepresenteerd.

4.2.1

Populatiemodel

In figuur 4.2 staat het verloop van het gemiddelde aantal vogelmijttellingen uitgezet in de tijd. Op dit
bedrijf heeft 2 keer een vogelmijtbestrijding plaatsgevonden in de proefperiode. Op beide momenten
is een duidelijk afname na de bestrijding zichtbaar. Aan de pluimveebedrijven is gevraagd om bij de
eerste twee vogelmijtbestrijdingen in de proef nog zelf het moment van bestrijding te kiezen (op basis
van wat het bedrijf gewend is om te doen). Op dit bedrijf is het bij twee bestrijdingen gebleven.
Omwille van het beter kunnen schatten van het bestrijdingseffect is soms aan de pluimveehouder
gevraagd om vlak voor het eind van de proefperiode een tweede bestrijding uit te voeren (als dit nog
niet gebeurd was).
De tweede bestrijding in figuur 4.2 was op verzoek van het projectteam. De pluimveehouder gaf aan
dat er zonder dit verzoek geen tweede bestrijding zou zijn uitgevoerd. In de figuur is te zien dat de
tweede bestrijding minder effectief is geweest qua daling van het aantal tellingen, meteen na de
bestrijding.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 43

Figuur 4.2 Gemiddelde aantal getelde vogelmijten per automatische vogelmijtteller per dagnummer
in de proef. De rode pijlen geven een moment van vogelmijtbestrijding weer.
In figuur 4.3 is dezelfde tellerinformatie omgezet naar relatieve groei (Rt). Duidelijk is te zien dat het
basisgroei niveau varieert in de tijd. Met name in het begin van de proefperiode (nazomer 2018) was
de basisgroei van vogelmijten relatief hoog. Direct na de bestrijdingsmomenten is een duidelijk
negatieve groei (dus afname) van de vogelmijtpopulatie zichtbaar.

44 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

0.2

Groeifactor Rt

0.1

0

0

50

100

150

200

250

Meting

-0.1

Voorspelling

-0.2

2 per. Zw. Gem.
(Voorspelling )

-0.3

-0.4

dagnummer --->

Figuur 4.3 Groeifactor per dagnummer in de proef. De groene punten geven de gemeten groeifactor
weer. De blauwe lijn is de modelvoorspelling (één dag vooruit voorspellen) van de groeifactor met
behulp van het populatiemodel.
In figuur 4.4 is de tijdsafhankelijk schatting van de grootte van het bestrijdingseffect op de
werkingsdagen van de bestrijding zichtbaar. Het is zichtbaar dat schattingen van het bestrijdingseffect
alleen veranderen, vlak nadat een bestrijding heeft plaatsgevonden. Immers, het adaptieve model
verkrijgt dan informatie over de bestrijding. In de periode daarna (wanneer het bestrijdingseffect niet
meer geacht wordt om nog invloed te hebben op de vogelmijttellingen) tot het moment van de
volgende bestrijding zal het geschatte bestrijdingseffect ongeveer hetzelfde blijven. In de figuur is
zichtbaar dat het bestrijdingseffect (met hetzelfde type bestrijding) op dit betreffende bedrijf
langzaam afneemt, naarmate de tijd vordert. Dit bevestigt de noodzaak om te blijven monitoren en
evalueren wat een type bestrijding op een bedrijf doet, en of het eventueel kan veranderen.
Daarnaast is het effect van buitentemperatuur weergegeven. Het effect van buitentemperatuur is in
het populatiemodel alleen in werking bij gemiddelde dagtemperaturen boven de 18 graden celsius. Het
is te zien dat het model in het begin van de proefperiode nog “leert” en na een tijdje constant blijft.
Dit komt gedeeltelijk ook door seizoen.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 45

0.05
0

Geschatte effect van
bestrijding en temperatuur op
groeifctor

-0.05

0

50

100

150

200

250

-0.1
-0.15

Bestrijdingseffect

-0.2

Temperatuureffect

-0.25
-0.3
-0.35
-0.4

dagnummer -->

Figuur 4.4 Schattingen gedurende de proefperiode van de parameters voor het bestrijdingseffect
resp. temperatuurs-effect van een gevolgd pluimveebedrijf.

4.2.2

Schademodel

In figuur 4.5 is de tijdsafhankelijk schatting van de grootte van het vogelmijteffect op de relatieve
voederconversie zichtbaar (uitgedrukt per 1000 tellingen per dag). De schattingen van de parameter
in de eerste fase van de proef zijn significant afwijkend van 0. Dit betekent dat er in de eerste fase
van de proefperiode op dit bedrijf een aantoonbaar effect van vogelmijt op de voederconversie is. De
schattingen van het vogelmijteffect nemen af in de tijd. Mogelijk werden de hennen, naarmate ze
ouder werden (en minder gingen produceren) minder gevoelig voor vogelmijten, en werd het effect
per vogelmijt op de productie van de hennen kleiner. De leeftijd van de hennen (in weken, gedeeld
door 100) is tevens in de figuur weergegeven. Aan het eind van de proefperiode waren de hennen van
deze koppel ruim 80 weken.

vogelmijtgevoeligheid(A1t) bij
voederconversie en leeftijd van de
hennen (in weken)

1.2
1
0.8
0.6

leeftijdweek_hennen
(gedeeld door 100)

0.4

A1t (x1000)

0.2
0
-0.2

0

50

100

150

200

250

Dagnr -->

Figuur 4.5 leeftijd van de hennen en parameterschattingen van het effect vogelmijt op de
voederconversie gedurende de proefperiode.

46 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

4.2.3

Advies

In figuur 4.6 is het dagelijks geschatte tijdsinterval tussen 2 bestrijding ten behoeve van
evenwichtsbestrijding geschat. Vlak voor de eerste bedrijf (rond dagnummer 70) loopt het geschatte
interval op. Het afnemende basisgroei niveau van de mijten en het nog rekenen met een globale
startwaarde voor het bestrijdingseffect zorgt voor een tijdelijke overschatting van het interval. Na de
bestrijding leert het model wat de bestrijding op dit bedrijf doet en volgt een verlaging van het
geschatte tijdsinterval voor evenwicht. Na dagnummer 140 neemt de basisgroei niveau van de
vogelmijten op dit bedrijf verder af en dit zorgt daardoor voor een verhoging van het geschatte
interval voor evenwicht.

140

besrijdingsinterval

120
100
80
Actueel optimaal
interval

60
40
20
0

0

70

140

210

Dagnr ->

Figuur 4.6 Tijdsafhankelijk schattingen van het tijdsinterval tussen twee bestrijding ten behoeve van
evenwichtsbestrijding.
Voor terugverdientijd per extra bestrijding was de variatie in terugverdientijd tussen en binnen
bedrijven enorm. In perioden zonder duidelijke schade was de terugverdientijd oneindig groot. En bij
aanwezige schade kon de terugverdientijd van een extra bestrijding teruglopen naar 25 dagen.
Gemiddeld zagen we een effect van rond 1.0% per 100 getelde mijten (gemiddelde over tellers binnen
een stal). Bij een aantal standaard uitgangspunten, zoals rekenen met KWIN-prijzen, een
voederconversie van 2 en bestrijdingskosten van 3 cent/hen kom je dan op een gemiddelde
terugverdientijd van ongeveer 75 dagen. Afhankelijk van schade-schattingen, maar ook het hanteren
van andere prijzen, kosteneffectiviteit van een bestrijding en basisniveau van voederconversie op het
bedrijf kan deze terugverdientijd variëren.

4.3
-

Conclusie en aanbevelingen
Deze studie is een “proof op principle” voor het vogelmijtpopulatie model. Met behulp van de
geschatte parameters kan een tijdsinterval voor evenwichtsbestrijding worden geschat, zodat
de eerstvolgende bestrijding voortijdig gepland kan worden.

-

Deze studie is een “proof op principle” voor het schade model. Met behulp van de geschatte
parameters kan het effect van vogelmijten op de voederconversie per bedrijf en per situatie
worden bepaald.

-

De kwaliteit van de schattingen van het bestrijdingseffect populatiemodel is op dit moment
nog afhankelijk van expertkennis over de werkingsduur van een type bestrijding. Om die
reden is het model nog niet praktijkrijp voor alle type bestrijdingen. In deze studie waren 2
praktijkbedrijven met eenzelfde type bestrijdingsmiddel. Van dit type bestrijdingsmiddel
hebben we dus op dit moment de meeste bevestiging (validatie) over de werkingsduur.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 47

-

Het is nog onbekend of de werkingsduur van hetzelfde type bestrijding tussen
pluimveebedrijven sterk kan variëren. We gaan er van uit dat dit niet het geval is, maar dit
zal nog moeten worden aangetoond. Pas wanneer veel pluimveebedrijven via monitoring
gegevens aanleveren over bestrijdingen, kan dit goed worden geëvalueerd. Hij is daarbij van
cruciaal belang dat pluimveebedrijven het moment van bestrijden goed vastleggen.

-

Het populatiemodel is bruikbaar bij verschillende meetmethoden van vogelmijt in de stal, mits
deze op een kwantitatieve lineaire schaal (zonder boven- en ondergrenzen) is uitgedrukt.

-

Het huidige populatiemodel is gebouwd voor dagelijkse tellingen van vogelmijt op het
pluimveebedrijf. Het werken met minder frequente tellingen vraagt een grote aanpassing ,
maar lijkt wel mogelijk.

-

Het schademodel corrigeert voor de leeftijd van de hennen door gebruik te maken van
normcurves. De gevoeligheid van de kwaliteit van de schattingen voor minder
“merkspecifieke” leeftijdscorrecties zijn niet nagegaan, maar zijn voor toekomstige
praktijkimplementatie wel relevant.

-

Het populatiemodel en schademodel zijn nu op gegevens van 3 praktijkbedrijven gedraaid.
Het zoeken naar de juiste instellingen van de adaptieve modellen is hiermee verder
gevorderd. Hierdoor zijn de schattingen van deze modellen een behoorlijk stuk verbeterd. Het
is echter niet zo dat het doorontwikkelen van robuuste instellingen hiermee klaar is. In een
volgende fase van gebruik van deze modellen bij nieuwe praktijkdatasets is het nog steeds
zinvol om de instellingen te evalueren en opnieuw aan te passen. Het is een iteratief proces
met ieder nieuw bedrijf als nieuwe casus, en na verloop van tijd zal een extra bedrijf geen
meerwaarde meer hebben.
Effecten van hoeveelheid getelde vogelmijten op voederconversie zijn in principe met de
ontwikkelde schademodellen te schatten. Niet alle pluimveebedrijven hadden een significant
geschatte verhoging van voederconversie als gevolg van vogelmijten. Dit kan enerzijds
komen doordat de hennen op deze bedrijven minder gevoelig waren. De oorzaak kan ook
liggen bij een minder goede kwaliteit van de productiedata. Het is wel gebleken dat niet
iedere pluimveehouder even precies is in het vastleggen van productiegegevens. Daarmee
lijkt het schademodel niet geschikt voor ieder bedrijf.

-

Het schademodel is in deze studie gedraaid op dagelijks technische kengetallen. Dit is bewust
gekozen, omdat het de vraag was of we relaties tussen voederconversie en vogelmijten
konden aantonen op basis van praktijkgegevens. Het gebruik maken van wekelijkse
kengetallen is per definitie een minder krachtige methode om deze relatie te schatten.

48 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

5

Effect van frequent mest verwijderen
op groei vogelmijtpopulatie

Monique Mul1 en Johan van Riel1
Wageningen Livestock Research

1

De acht stappen van de IPM methode (Integrated Pest Management = Geïntegreerde
plaagdierbeheersing) hebben als doel om plagen op een duurzame wijze te beheersen waarbij
residuen van bestrijdingsmiddelen in de producten en resistentie van de plagen tegen
bestrijdingsmiddelen zoveel als mogelijk wordt voorkomen. Een beperkte inzet van
bestrijdingsmiddelen is mogelijk door het nemen van preventieve maatregelen, het inzetten van
populatie-onderdrukkende maatregelen en door het toepassen van niet-chemisch-synthetische
middelen. Een mogelijke populatie-onderdrukkende maatregel is het frequent verwijderen van de
mest uit de stal. Maurer et al. beschreven al in 1993 het effect van frequent verwijderen van de mest
op het aantal vogelmijten. Zij zagen echter alleen een effect van mest verwijderen op de bedrijven
met een potstal. Op de bedrijven met een mestput of een mestband zagen ze geen effect van het
verwijderen van de mest. Op het Proefbedrijf Pluimveehouderij te Geel werd tijdens de warme
perioden in de zomer frequenter mest afgevoerd uit de vier proefstallen (drie stallen met verrijkte
kooien en een volièrestal). Op basis van hun twee wekelijkse vogelmijtmonitoring in die vier stallen,
gedurende vijf rondes vonden we dat de vogelmijtpopulatiegroeisnelheid trager werd in de perioden
dat ze frequenter mest verwijderden. Het frequent verwijderen van mest kan dus een veelbelovende
maatregel zijn om de vogelmijtpopulatiegroei te onderdrukken. In dit onderzoek bepalen we wat het
effect is op de vogelmijtpopulatiegroei van frequent mest verwijderen op legpluimveebedrijven met
een mestband in Nederland.

5.1

Proefopzet

Op elf bedrijven, de zogenaamde proefbedrijven (zie paragraaf 2.2.1), is de mest gedurende twee
weken van 5 tot 18 april minimaal zes keer per week volledig uit de stal verwijderd middels het
afdraaien van de mestband. Op negen bedrijven, de controlebedrijven, is de mest een à twee keer per
week met behulp van de mestband uit de stal verwijderd. Alle deelnemende bedrijven hadden een
mestband. De proefbedrijven en bijna alle controlebedrijven waren bedrijven met een
volièrehuisvestingssysteem met en zonder uitloop. Eén controlebedrijf hield de hennen in
koloniehuisvesting. Vlak voor aanvang van de twee weken durende proefperiode is op alle bedrijven
de vogelmijtpopulatie vastgesteld met behulp van AviVet vallen (nulmeting). Vlak na de proefperiode
is wederom de vogelmijtpopulatie vastgesteld met behulp van AviVet vallen (eindmeting). Hiermee is
de relatieve groei (groeifactor k, zie formule (1) in paragraaf 5.3) van de vogelmijtpopulatie vast te
stellen. Om klimaatinvloeden en andere toevalligheden uit te sluiten zijn de begin- en eindmetingen
van de populatie door alle bedrijven gelijktijdig uitgevoerd. Vlak vóór de proefperiode en tijdens de
proefperiode zijn er op de deelnemende bedrijven geen bestrijdingen uitgevoerd en was het
management onveranderd. Figuur 5.1 geeft de proefopzet weer voor de proefgroep en de
controlegroep.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 49

Proefgroep

Controlegroep

Figuur 5.1 Proefopzet voor de proef- en controlegroep voor het bepalen van het effect van frequent
mest verwijderen uit de stal.

5.2

Data verzamelen

De AviVet vallen, voor het bepalen van de vogelmijtpopulatie, zijn volgens een standaard protocol
opgehangen op de bedrijven en geanalyseerd (zie beschrijving in paragraaf 2.2.4.1). Van ieder bedrijf
is van iedere ingestuurde AviVet val het gewicht (in milligram) bepaald van de vogelmijten. Het
gemiddelde gewicht aan vogelmijten is per bedrijf bepaald op basis van de ingeleverde vallen van a)
voor de proef (nulmeting) en b) na de proef (eindmeting) (zie figuur 5.2). De groenblauwe lijn (Yt=b0
+ behandelingseffect proef (t.o.v. controle) met co- variabele Y0) zou gevolgd moeten worden als de
procentuele toename bij iedere nulmeting gelijk is. Bij hogere gewichten tijdens de nulmeting blijkt er
een grotere procentuele toename te zijn dan rondom 0 (let op: Ln schaal).

5.3

Data analyse

Als we de bedrijfsresultaten van voor de proef en na de proef in een figuur zetten (figuur 5.2) dan zien
we dat bedrijven die bij de beginmeting hoger zitten, ook bij de eindmeting hoger zitten. De situatie
op die bedrijven is mogelijk een situatie waarin de vogelmijtpopulatie goed gedijt. Denk bijvoorbeeld
aan stallen die vol in de zon staan of stallen met een hogere luchtvochtigheid. Op die bedrijven
kunnen vogelmijtpopulaties goed groeien. Dergelijke omstandigheden veranderen niet zomaar.
Daarom hebben we in het statistisch model de redenatie opgenomen dat er op bedrijven met een
hogere nulmeting een grotere relatieve toename van de vogelmijtpopulatie is. Een regressie-analyse is
met het volgende model uitgevoerd:
Yijt=b0 + b1i * (Yijt0)k +εijt

(1)

Yijt resp. Yijt0 is ln(mijtentelling+1) van de eindmeting resp. de nulmeting van bedrijf j van
behandeling i. Waarbij ln = natuurlijke logaritme
De groeifactor k geeft de niet lineaire relatie tussen nulmeting en eindmeting. Indien de factor k>1,
dan is er een grotere relatieve toename van vogelmijt op bedrijven met een hogere nulmeting.

50 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

4
(Ln schaal)

Gemiddeld gewicht vogelmijten (mg) per bedrijf “eindmeting”

6

2

0
2

0

4

Gemiddeld gewicht vogelmijten (mg) per bedrijf “nulmeting” (Ln schaal)

Figuur 5.2 Gemiddeld gewicht aan vogelmijten per bedrijf bij de nulmeting en de eindmeting (Ln
schaal). O = proefbedrijf (6x per week mest verwijderen); X= controle bedrijf (1-2 keer per week
mest verwijderen). Groen blauwe lijn = Yt=b0 + behandelingseffect proef (t.o.v controle) met covariabele Y0. Deze lijn zou gevolgd moeten worden als de procentuele toename bij iedere nulmeting
gelijk is.

5.4

Resultaten

Hoge gemiddelde gewichten vogelmijten tijdens de nulmeting blijken inderdaad gecorreleerd aan hoge
gemiddelde gewichten vogelmijten tijdens de eindmeting. De geschatte waarde voor k is 1.2 en is
significant verschillend van 1. De geschatte waarde van de parameter b1 is 1.11 voor de
controlegroep en 0.86 voor de proefgroep. Dit is significant verschillend (p=0.03).
In Figuur 5.3 is de modelfit per behandelgroep geplot bij de datapunten. In deze grafiek op ln-schaal
wordt duidelijk dat het verschil tussen de controle en proefgroep groter wordt, naarmate de nulmeting
hoger was. De richtingscoefficient van de lijn van de proefgroep is significant anders dan de
richtingscoefficient van de controlegroep. Dit betekent op oorspronkelijke meetschaal dat het relatieve
effect van mestband afdraaien groter wordt naarmate de nulmeting hoger was.
Ter illustratie staan in tabel 5.1 wat berekeningen met de geschatte regressielijn naar oorspronkelijk
schaal.
Tabel 5.1

Geschatte effecten van mestband afdraaien op reductie vogelmijt bij verschillende

startniveau’s (nulmeting) aan vogelmijten.
Nulmeting
10
50
100

Geschatte eindmeting Controlegroep

Geschatte eindmeting Proefgroep

22.7
308.1
1041.0

10.7 (-53%)
85.0 (-72%)
220.1 (-79%)

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 51

Figuur 5.3 Gemiddeld gewicht aan vogelmijten per bedrijf bij de nulmeting en de eindmeting (Ln
schaal). O = proefbedrijf (6x per week mest verwijderen); X= controle bedrijf (1-2 keer per week
mest verwijderen). Rode lijn: gefit model voor de proefgroep. Zwarte lijn: gefit model voor de
controlegroep.

5.5

Conclusie en aanbevelingen

Er is aangetoond dat minimaal 6 keer per week mest verwijderen leidt tot een lagere relatieve
toename van vogelmijten per bedrijf dan bij 1-2 keer per week mest verwijderen. Het frequenter
afdraaien van de mest is daarmee een goede vogelmijtpopulatie-onderdrukkende-maatregel. Het
effect is echter afhankelijk van het aantal aanwezige vogelmijten; bij lagere infestaties is het effect
kleiner dan bij hoge infestaties. De gevonden lijnen zijn significant verschillend van elkaar.
Dit onderzoek liet het effect zien van frequent mestafdraaien gedurende twee weken in het voorjaar in
een legronde. Onbekend is het effect van frequent mestafdraaien gedurende de gehele ronde.

52 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

6

Middelen ter bestrijding van vogelmijt

Francesca Neijenhuis1 en Maria Groot2
1

Wageningen Livestock Research, 2 Wageningen Foodsafety Research

6.1

Toegelaten middelen

Naast preventie en monitoring van vogelmijt, is de inzet van middelen een onderdeel van IPM. Als
vogelmijt (Dermanyssus gallinae) zich manifesteert dan worden eerst niet-synthetische
bestrijdingsmiddelen ingezet. Mocht dit onvoldoende werken dan volgt de keuze voor een chemischsynthetische middel.
Pluimveehouders geven aan dat het lastig is om na te gaan welke middelen ingezet kunnen en mogen
worden tegen vogelmijt. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe en bij welke instanties nagegaan kan
worden welke middelen gebruikt mogen worden.

6.1.1

Wanneer mag een middel worden ingezet tegen vogelmijt?

De kortste weg om uit te leggen of een middel gebruikt mag worden tegen vogelmijt is: zodra er
sprake is van een claim tegen vogelmijt in de beschrijving van, of in de naam van een middel dan is er
per definitie sprake van een diergeneesmiddel of een biocide. Een dergelijk product moet een
registratie hebben voor gebruik in Nederland en/of de Europese Unie bij pluimvee. Het
registratienummer is o.a. te vinden op de verpakking.
Het onderscheid tussen een diergeneesmiddel en een biocide is niet volledig zwart/wit; in het geval
van vogelmijt in de leghennenhouderij is een diergeneesmiddel bedoeld om de kip gezond te maken
en een biocide om de vogelmijt te doden of af te weren.
Er is een leidraad opgesteld voor de Europese lidstaten waarin onderscheid wordt gemaakt in drie
groepen als het gaat om diergeneesmiddelen en biociden:
1. Desinfecterende middelen voor toepassing op de huid. Dit zijn biociden tenzij een duidelijk
medicinale werking wordt geclaimd door de fabrikant.
2. Middelen met een werende werking (‘repellants’) die geen dodelijk effect hebben. Deze vallen alle
onder de biociden.
3. Middelen met een dodelijke werking op parasieten. Dit zijn biociden wanneer ze gebruikt worden in
stallen en bij transport van dieren, dus niet op het dier zelf, maar het zijn diergeneesmiddelen bij
toepassing op het dier zelf met een claim van medicinale werking.

6.1.2

Zoeken in informatiedatabanken

Diergeneesmiddelen worden op EU-niveau door de Europese Commissie of op nationaal niveau door
de bevoegde autoriteiten, in Nederland het College ter Beoordeling Geneesmiddelen (CBG),
beoordeeld. De in Nederland beoordeelde en toegestane diergeneesmiddelen zijn te vinden in de
Diergeneesmiddeleninformatiebank van het CBG (CBG, zie figuur 6.1). Via het specifiek zoeken op

doeldier 'Kippen' en Indicatie 'Mijten' wordt als enige middel Byemite gevonden.

Om een volledig overzicht te krijgen van welke diergeneesmiddelen in Nederland ingezet mogen
worden, is ook een zoekopdracht noodzakelijk naar de door de Europese commissie toegelaten
diergeneesmiddelen. De in Europa toegelaten diergeneesmiddelen zijn te vinden in de databank van
de European Medicine Agency (EMA). Door daar te zoeken op 'Dermanyssus AND gallinae AND
1

chicken' wordt het middel Exzolt gevonden (zie figuur 6.2). Exzolt komt niet als direct resultaat op
de zoekopdracht naar middelen tegen vogelmijt bij het CBG. Informatie over dit middel is wel te
1

Let op: een zoekopdracht op basis van de 'common name' 'Poultry red mite' in de ECHA database levert om onduidelijke
redenen niet dezelfde middelen op (in dit geval wordt Exzolt niet weergegeven) als een zoekopdracht op de
wetenschappelijke naam.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 53

vinden door te zoeken op Exzolt bij het CBG, daar staat een directe link naar de Nederlandstalige
gebruiksaanwijzing op de EMA site.

Figuur 6.1 De in Nederland toegestane diergeneesmiddelen tegen vogelmijt zijn te vinden in de
Diergeneesmiddeleninformatiebank van College ter Beoordeling Geneesmiddelen (CBG) door specifiek te
zoeken op doeldier 'Kippen' en Indicatie 'Mijten'.
Een biocide tegen vogelmijt wordt ook wel een acaricide genoemd (Acarina = spinachtigen, mijten en
teken). Acariciden staan onder de productgroep PT18 (met de omschrijving: ‘Producten voor de
bestrijding van geleedpotigen (bv. insecten, spinachtigen en schaaldieren) met andere middelen dan
afweren of aanlokken’) van de Biocidenverordening (EU) 528/2012. Middelen die de mijten lokken of
afweren vallen onder PT19 (Producten om ongewervelde of gewervelde dieren af te weren of te
lokken). Toegestane acariciden tegen vogelmijt zijn te vinden in de toelatingendatabank van het
College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb). Door bij “uitgebreid” te

zoeken onder doelorganisme in Biocide op 'bloedluis(vogelmijt)' komt het middel Elector naar boven
(zie figuur 6.3).

54 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Figuur 6.2 De Europees toegelaten diergeneesmiddelen tegen vogelmijt zijn te vinden in de
databank van de European Medicine Agency (EMA), door te zoeken op 'Dermanyssus AND
gallinae AND chicken’.

Figuur 6.3 Toegestane acariciden tegen vogelmijt zijn te vinden in de toelatingendatabank van het
College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) door te zoeken
onder doelorganisme in Biocide op 'bloedluis(vogelmijt)'.

De biociden die in Europa zijn toegelaten, zijn te vinden in de databank van de European Chemical
Agency (ECHA). Zowel bij het Ctgb als bij de ECHA geeft de zoekopdracht naast Elector ook het middel
met o.a. de naam U5 Bloedluispoeder, dit is echter alleen toegestaan tegen vogelmijt bij nietprofessioneel gebruik. Het aankruisen van 'professioneel gebruik' voorkomt dit niet (op dit moment).
Dat komt omdat het middel wel professioneel tegen de bedwants mag worden ingezet. Het is dan ook
van belang om ook altijd de samenvatting van de productkenmerken door te nemen of professioneel
gebruik specifiek tegen vogelmijt is toegestaan.
Binnen de biociden zijn er op dit moment ook nog middelen toegestaan die op de Regeling
Uitzondering Bestrijdingsmiddelen (RUB-lijst) stonden en die op dit moment gespecificeerd worden per
aanvrager. Deze middelen zijn te vinden in de Staatscourant van 20 juni 2018: 'Mededeling
toepassingen die vermeld stonden op de lijst van de Regeling Uitzondering Bestrijdingsmiddelen
(RUB)'. Dit zijn, volgens de informatie in de voetnoot, middelen die de werkzame stof silicapoeder in
combinatie met diatomeeënaarde bevatten. In deze lijst staat oa U5 Bloedluispoeder. Deze heeft
echter inmiddels ook het registratieproces achter de rug en is toegelaten voor niet-professioneel
gebruik tegen vogelmijt (zie hierboven).
Op deze manier kunt u zelf als professioneel legpluimveehouder op elk gewenst moment de actuele
lijst vinden met in Nederland toegestane biocide en diergeneesmiddelen tegen vogelmijt. Deze lijst
kan elk moment wijzigen, het is een dynamische lijst, maar op dit moment (juli 2019) zijn er dus een
drietal geregistreerde middelen (ByeMite, Exzolt en Elector). Daarnaast mogen een aantal van de (nog
niet volledig beoordeelde) biociden gebruikt worden bestaande uit silicapoeder in combinatie met
diatomeeënaarde (RUB lijst).

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 55

6.1.3

Enkele karakteristieken van op dit moment toegestane diergeneesmiddelen
en biociden tegen vogelmijt

Bij gebruik van alle bestrijdings- en geneesmiddelen, dus ook tegen (in dit geval) vogelmijt, is het niet
alleen wettelijk verplicht, maar ook belangrijk om het middel volgens de gebruiksaanwijzing toe te
passen. Voor vogelmijt is dat extra belangrijk omdat de vogelmijt snel resistentie tegen chemischsynthetische middelen kan ontwikkelen. Dit staat ook vermeld in de gebruiksaanwijzing van de op dit
moment toegestane middelen. Een aantal andere aspecten uit de gebruiksaanwijzingen zijn hieronder
per middel weergegeven.
6.1.3.1

Byemite

Byemite is een geregistreerd diergeneesmiddel (registratienummer REG NL101917) met als werkzame
stof foxim (of phoxime). De handelsvergunning houder is Bayer B.V.
Toediening gebeurt door een met water aangelengde oplossing te sprayen met grove druppel van de
omgeving van de hennen waar vogelmijten zich verstoppen. Het middel mag niet rechtstreeks op de
hennen worden toegepast. Voor de behandeling moet het voer worden weggehaald. Eén behandeling
bestaat uit 2 toepassingen met 7 dagen er tussen.
Foxim is een contact insecticide op basis van een organofosfor verbinding. Foxim is (zeer) giftig voor
vissen, voor in het water levende ongewervelde dieren en voor bijen. Bij het uitrijden van mest van
behandelde dieren op het land moet een veiligheidsmarge van 10 meter afstand ten opzichte van
oppervlaktewater aangehouden worden.
Voor de eieren staat een wachttijd van 12 uur. De eieren moeten voor, tijdens en op dezelfde dag van
behandeling worden weggenomen. De wachttijd voor slachten van de leghennen bedraagt 25 dagen.
6.1.3.2

Exzolt

Exzolt is een Europees geregistreerd diergeneesmiddel (registratienummer NL119783) met als
werkzame stof fluralaner. De handelsvergunning houder is Intervet International B.V.
Toediening van Exzolt gebeurt via het drinkwater. De dosering is 0,5 mg fluralaner per kg
lichaamsgewicht (overeenkomend met 0,05 ml van het diergeneesmiddel) twee keer toegediend, met
een interval van 7 dagen.
Fluralaner is een acaricide en insecticide uit de groep van de Isoxazolines. Fluralaner dient niet in de
waterloop terecht te komen, aangezien dit gevaarlijk kan zijn voor ongewervelde waterorganismen.
Daarbij is fluralaner erg persistent in de bodem.
Voor de eieren staat geen wachttijd. De wachttijd voor de slacht bedraagt 14 dagen.
6.1.3.3

Elector

Elector is een geregistreerd acaricide (toelatingsnummer NL-0005206-0000) met als werkzame stof
spinosad. De handelsvergunning houder is Elanco Animal Health Inc.
Elector wordt na verdunning in water toegepast door de verblijfplaatsen van de mijten zoals kooien,
scheuren en barsten onder lage druk te behandelen. Het middel mag niet direct op de dieren gebruikt
worden.
Spinosad is zeer giftig voor in het water levende organismen, met langdurige gevolgen. Het
(verdunde) product mag niet in de bodem, oppervlaktewater of riolering terecht komen, daarom moet
run-off (wegvloeien) vermeden worden.
Voor de eieren staat geen wachttijd in de gebruiksaanwijzing, in de handleiding van Elanco staat wel
het advies om de eieren te rapen voor de behandeling om onnodige blootstelling met Elector te
voorkomen.
6.1.3.4

Silica/diatomeeënaarde

In de algemene gebruiksaanwijzing die bij de silica/diatomeeënaarde middelen staat in de
Staatscourant, wordt aangegeven dat 2 gram bloedluispoeder per dierplaats elektrostatisch moet
worden aangebracht. Het middel is schadelijk bij inademing.

6.1.4

Lijst toegestane middelen

Hierboven staat beschreven hoe een accurate lijst van toegestane biociden en diergeneesmiddelen kan
worden opgesteld. SecurEggFarmer, een initiatief van en voor legpluimveehouders, verzorgt onder

56 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

andere de controle van producten ten opzichte van de wettelijke eisen en aanvullende voorwaarden
voor hun deelnemers (SecurEggFarmer.eu).

6.1.5

Andere middelen: mechanisch en natuurlijke vijanden

Vogelmijt kan ook mechanisch of fysisch bestreden worden, bijvoorbeeld door het gebruik van de Qperch (zitstok met aan de onderkant barrières tegen vogelmijt). Een andere methode voor het
beheersen van vogelmijt is het inzetten van natuurlijke vijanden zoals roofmijten (biologische
bestrijding). Deze natuurlijke vijanden mogen ingezet worden als ze voorkomen in bijlage 8 van de
Regeling natuurbescherming.
Voor deze 'middelen' is geen registratie nodig en er mag bij geclaimd worden dat ze vogelmijt
bestrijden. Mechanische bestrijding en natuurlijke vijanden zijn goede methoden om te voorkomen dat
een besmetting met vogelmijt snel uitgroeit. Echter is er een flinke plaag ontstaan, dan is deze er
vaak niet voldoende door te decimeren.

6.2

Mogelijkheden meer natuurlijke middelen tegen
vogelmijt

Vogelmijt heeft de eigenschap snel resistentie te vormen tegen chemisch synthetische middelen
(Abbas et al., 2014). De gebruiksaanwijzingen van de hier boven beschreven toegestane biociden en
diergeneesmiddelen houden daar rekening mee. Dit pleit voor de mogelijkheid van het inzetten van
meer middelen om in ieder geval middelen te kunnen afwisselen. Gebruik van niet chemisch
synthetische middelen die minder toxisch zijn voor mens, dier en milieu, past beter in het huidige
landbouwbeleid van kringlopen. Ook zijn er aanwijzingen dat mijten minder snel resistentie kunnen
vormen tegen een mengsel van verschillende actieve verbindingen zoals die te vinden zijn in
plantaardige middelen dan tegen een acaricide op basis van een enkele actieve ingrediënt (Miresmailli
et al., 2006). Aanvulling van het aantal middelen met meer natuurlijke en/of plantaardige middelen
lijkt daarom de juiste weg. Binnen het project is om die redenen gezocht naar routes om (nog) niet
geregistreerde “natuurlijke middelen” die tegen vogelmijt zouden kunnen werken, wel wettelijk
toegestaan te krijgen. Daarbij is het uitgangspunt dat, net als bij de huidige geregistreerde middelen,
het middel bewezen effectief en veilig is.
Vanuit de sector wordt bijvoorbeeld het mengsel van groene zeep met spiritus genoemd om
pleksgewijs vogelmijten te bestrijden. Ook wordt een plantaardige olie genoemd als stalspraymiddel
eventueel met aromatische stoffen (vaak olie van kruiden als lavendel, oregano of tijm) ter bestrijding
of populatiegroei onderdrukkend middel van vogelmijt. Dergelijke aromatische stoffen worden ook wel
tegen vogelmijt ingezet via het drinkwater. Hoewel een aantal genoemde stoffen toegestaan zijn voor
bijvoorbeeld reiniging of om weerstand te verhogen, hebben deze middelen echter geen registratie als
middel tegen vogelmijt. Het zijn geen geregistreerde diergeneesmiddelen of biociden tegen vogelmijt,
en zijn dus wettelijk niet toegestaan om te gebruiken om vogelmijt te bestrijden. Daarnaast is de
werkzaamheid tegen vogelmijt en de veiligheid niet officieel vastgesteld, zoals dat wel het geval is bij
de geregistreerde middelen. “Plantaardig” (of “natuurlijk”) wil ook niet automatisch zeggen dat het
middel veilig is (George et al., 2010).
In de volgende paragrafen volgt een overzicht van de wegen die naar legale toepassing en/of
registratie zouden kunnen leiden van natuurlijke middelen tegen vogelmijt. Bij elke weg staat een
voorbeeld van stoffen die daarvoor in aanmerking zouden kunnen komen. Uitgangspunt is steeds dat
er op een veilige manier middelen worden ingezet waarbij geen schadelijke effecten worden verwacht
voor het dier, de consument en het milieu. Bij elke mogelijke toepassing is als voorbeeld een fictief
middel genoemd met mogelijk toepasbare ingrediënten. In bijlage 6 staat een inventarisatie van de
wetgeving die van toepassing is bij de verschillende type middelen. Voor de leesbaarheid zijn verder
de belangrijkste delen van de wetteksten en tabellen ook in de bijlages opgenomen.
Gezien de afname van het aantal en de diversiteit van insecten, is een benadering waarbij geen
persistente giftige stoffen in het milieu of in de eieren terecht komen, te prefereren. Dit past in het
huidige LNV beleid, echter niet in de vigerende Europese wetgeving. Daarom hebben we in 1.2.6 de
ideale situatie geschetst waarbij het mogelijk is ook meer en veiligere natuurlijke middelen in te
zetten.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 57

LEESWIJZER:
De onderstaande wegen zijn door de auteurs van dit hoofdstuk als mogelijkheden
geïnventariseerd en zijn besproken met de verantwoordelijke ministeries (LNV, I&W en
VWS (VWS was wel uitgenodigd maar niet aanwezig). De onderstaande inventarisatie is
daarom geen officiële leidraad waarmee natuurlijke middelen geregistreerd of getoetst
kunnen worden. Onder de huidige, vooral Europese, wetgeving zouden de genoemde
wegen, ondanks de zorgvuldigheid waarmee de wegen zijn geïnventariseerd, niet
begaanbaar kunnen blijken te zijn. Met nadruk dient ook vermeld te worden dat de onder de
kopjes “dossiervorming” genoemde stoffen niet of onvoldoende getoetst zijn op effectiviteit
tegen vogelmijt. Ook de veiligheid voor mens, dier en omgeving kunnen we aan de hand
van deze inventarisatie niet garanderen. De enige conclusie die uit deze paragraaf
getrokken kan worden is dat ter goeder trouw een inventarisatie heeft plaatsgevonden naar
mogelijke wegen tot legaal gebruik en/of registratie van middelen welke besproken zijn
met de bovengenoemde ministeries.
Het ministerie van LNV heeft de verantwoordelijkheid over de toelating diergeneesmiddelen
(via het Bureau diergeneesmiddelen) en residuen (daarmee ook voedselveiligheid) en de
kwaliteit en veiligheid van diervoeders. De NVWA functioneert onder de
verantwoordelijkheid van LNV. Het ministerie van I&W heeft de verantwoordelijkheid over
de toelating biociden (via het CTGB) en het ministerie van VWS heeft hierbij de
verantwoordelijkheid over de residuen (voedselveiligheid).

6.2.1

Waarom vrijwel geen middelen op basis van natuurlijke stoffen legaal tegen
vogelmijt kunnen worden gebruikt

De klassieke wegen van registratie als diergeneesmiddel of registratie als biocide tegen vogelmijt zijn
duur, langdurig en niet echt geschikt voor niet-patenteerbare natuurlijke middelen. Officiële vaak
kostbare registratiestudies moeten uitgevoerd worden om aan te tonen dat het middel effectief is en
veilig voor mens, dier en milieu. Voor niet-patenteerbare middelen zoals aromatische stoffen en
andere natuurlijke middelen is een dergelijke route vaak niet haalbaar, omdat de kosten niet
terugverdiend kunnen worden. Iedere andere ondernemer kan immers het product namaken waardoor
de investeringskosten voor de registratie niet meer terugverdiend kunnen worden door de
aanvragende ondernemer. Maar het kan ook zijn dat de ingrediënten in een dossier zitten dat in
handen is van iemand anders waardoor geen toegang tot dat dossier is. Als dossier niet beschikbaar is
dan dient een eigen dossier te worden opgesteld wat duur is (effectiviteit, veiligheid, etc.).
Ondernemers zien er om die redenen dan ook van af om nieuwe middelen toegelaten te krijgen als
biocide of diergeneesmiddel. Echter, een dossier wordt na verloop van tijd wel openbaar.

6.2.2

Biociden met vereenvoudigde registratie

De vereenvoudigde biocide toelating zou een weg kunnen zijn om natuurlijke middelen te registeren.
De vereenvoudigde biocide toelating is alleen mogelijk voor biociden die gebaseerd zijn op laag risico
stoffen die opgenomen zijn in Annex I van de Biocidenverordening, Verordening (EU) Nr. 528/2012,
artikel 25 a. In de verordening staat de lijst met actieve stoffen (zie pagina 50 e.v., hier bijlage 7).
Helaas heeft tot op heden geen ondernemer via deze weg een middel tegen vogelmijt op de markt
gebracht.
Voorwaarden
Aanvragen voor een toelating van een biocide worden ingediend bij ECHA (European Chemicals
Agency). De beoordeling en toelating wordt gedaan door 1 van de lidstaten die gekozen is door de
aanvrager. Het toelatingsproces voor beoordeling en besluitvorming is 90 dagen. Zodra één van de
lidstaten een vereenvoudigde toelating heeft afgegeven, mag het biocidemiddel zonder wederzijdse
erkenning op de markt worden gebracht. De toelatingshouder moet de betreffende lidstaat 30 dagen
van te voren in kennis stellen van het feit dat het vereenvoudigde toegelaten biocide middel op de
markt wordt gebracht (zie Hoofdstuk V van de Biocidenverordening).
Om een vereenvoudigde toelating te kunnen krijgen moet het middel voldoen aan de volgende
voorwaarden:

58 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

het middel bevat alleen werkzame stoffen die in Annex I staan én voldoen aan de beperkingen die
daarin staan vermeld;
het middel bevat geen tot bezorgdheid aanleiding gevende stof;
het middel bevat geen nanomateriaal;
het middel is voldoende werkzaam; en
het hanteren van het middel en het voorgenomen gebruik vereisen geen persoonlijke
beschermingsmiddelen.
Dossier mogelijkheden:
Op basis van deze lijst zou een product bestaande uit lijnolie (staat in bijlage 1 onder categorie 2 van
de Biocidenverordening) of koolzaadolie (toegelaten als insectenbestrijdingsmiddel voor het nietprofessionele gebruik in de teelt van onder andere pitvruchten) en lavendelolie en/of pepermuntolie
(staan in bijlage 1 onder categorie 4 van de Biocidenverordening) in aanmerking kunnen komen voor
vereenvoudigde registratie mits voldoende werkzaam tegen vogelmijt.
Uit de discussie met de ministeries kwam dat kosten hier mogelijk de beperking kunnen vormen voor
het op de markt brengen van een middel.
Als een werkzame stof op Annex I staat dan kost een aanvraag van een product op basis van deze
stof bij Ctgb in de orde van grootte van 10-20 k€ 2. Het toegelaten product is herkenbaar aan een
toelatingsnummer.
Voor het aanvragen van toelatingen van producten op basis van stoffen op Annex I is maar een
beperkt dossier noodzakelijk en wordt de aanvrager vrijgesteld van meerdere dossierverplichtingen.
Echter, sommige dossiervereisten zoals de werkzaamheidstoetsen blijven relatief hoge kosten met
zich mee brengen.
Daarnaast zijn er aanvullend verplichtingen opgelegd in de Biocidenverordening voor het toegang
hebben tot Europese stofdossiers in artikel 95. Artikel 95 is uitsluitend van toepassing voor stoffen op
Annex I, categorie 6 (op dit moment CO2, N2 en (Z,E)-Tetradeca- 9,12-dienylacetaat).
Er zijn enkele type middelen die niet onder de Biocidenverordening valt. Zo is de BPR niet van
toepassing op levensmiddelen of diervoeders die als werende of lokstoffen worden gebruikt (ze mogen
dus niet worden ingezet ter bestrijding van vogelmijt). Bij deze uitzondering geldt dat er geen claim
mag worden gedaan op het middel dat het tegen vogelmijt werkt.
Ook middelen die alleen fysieke of mechanische werking hebben vallen niet onder de
biocidenverordening. Aanbevolen wordt om voordat het op de markt wordt gebracht te overleggen
met het Ctgb te overleggen of het inderdaad een louter fysieke of mechanische werking betreft.
Annex 1 is een dynamische lijst. Nieuwe stoffen kunnen worden beoordeeld of zij voldoen aan de
Annex I criteria. Ctgb vraagt voor dit type aanvraag een voorschot van 100 kEuro (uiteindelijk factuur
op de daadwerkelijke kosten) 3 .

6.2.3

(aanvullende) Diervoeders, diervoederadditieven, voedermiddelen of
dieetvoeders

6.2.3.1

Zoötechnische additieven voor dierwelzijn

Een andere mogelijkheid is registratie van middelen als diervoederadditief. Sinds juni 2019 is in de
Verordening (EG) nr. 1831/2003 een nieuwe categorie zoötechnische dieradditieven toegevoegd,
gericht op dierwelzijn: Stabilisatoren van de fysiologische toestand. De overweging hierachter is: “Het
welzijn van dieren wordt niet alleen gewaarborgd door goede landbouwpraktijken en de naleving van
de EU-voorschriften inzake dierenwelzijn: uit wetenschappelijke studies blijkt dat bepaalde
toevoegingsmiddelen voor diervoeding ertoe kunnen bijdragen gezonde dieren in een goede
fysiologische toestand te houden, dat zij kunnen bijdragen tot het dierenwelzijn, de weerbaarheid van

2

Tarievenbesluit van het Ctgb 2019, zie vereenvoudigde toelating. https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2018-

3

Zie bij Tarieven aanvragen tot goedkeuring en verlenging van werkzame stoffen, alsmede opname in Annex I (van

71065.html
Verordening (EU) 528/2012) van werkzame stoffen https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2018-71065.html

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 59

dieren tegen stressfactoren positief kunnen beïnvloeden of het welzijn van dieren in bepaalde situaties
kunnen ondersteunen. Aangezien de voornaamste functie van dergelijke toevoegingsmiddelen voor
diervoeding niet kan worden ingedeeld in een van de in Verordening (EG) nr. 1831/2003 vastgestelde
specifieke functionele groepen, moet aan de categorie "zoötechnische toevoegingsmiddelen" een
nieuwe functionele groep worden toegevoegd:
e) stabilisatoren van de fysiologische toestand: stoffen of eventueel micro-organismen die bij
toediening aan dieren in goede gezondheid een gunstig effect hebben op hun fysiologische toestand,
met inbegrip van hun weerbaarheid tegen stressfactoren.”
Additieven die via de voeding een effect hebben op de aanwezigheid van vogelmijt door de weerstand
van de kip te verhogen of door effect te hebben op de stress die de vogelmijten veroorzaken zouden
op deze manier kunnen worden geregistreerd.
De eisen voor registratie staan vermeld in Verordening (EG) nr. 429/2008. Deze verordening beschrijft
de eisen voor het aanvragen van een vergunning voor diervoederadditieven in verschillende
categorieën. Hier worden eisen gesteld aan veiligheid, werkzaamheid, voorwaarden tot gebruik en
wordt een monitoringsvoorstel gegeven. In bijlage 8 staat een samenvatting van de belangrijkste
passages uit de registratie eisen.
Dossier mogelijkheden:
Een fictief product zou kunnen bestaan uit tijmolie (Thymus vulgaris), kaneel olie (Cinnamonum
verum) en kruidnagelolie (Syzygium aromaticum L). Allen zijn opgenomen in het register feed
additives, als natural products, botanically defined.
Uit de discussie kwam dat (drink)water niet onder diervoeder valt in de verordening. Additieven
dienen aan het diervoeder te worden toegevoegd, producten die aan het drinkwater toegevoegd
(moeten) worden, vallen dus niet onder de additievenverordening. Drinkwaterpreparaten zijn dan niet
altijd een diergeneesmiddel. Dat ligt aan de claim die gevoerd wordt. Blijkbaar is er hier een grijs
gebied van middelen die dan nergens onder vallen.
Met betrekking tot de additieven moet de vergunning worden aangepast op de claim(s) die men wil
voeren. Ze vallen nu onder botanisch. Als ze onder zoötechnisch kunnen vallen, dan moeten ze deze
additieven met dossier opnieuw aanbieden in Brussel. Vaak is dan ook een minimum/maximumgehalte van deze additieven van belang. In de Verordening 1831/2003 staat de
vergunningaanvraag aangeven.
Omdat het producten betreft die al een toelating hebben zijn bepaalde eisen al aangetoond en kan het
zijn dat dossiervorming en beoordeling eenvoudiger is.
6.2.3.2

Aanvullende diervoeders en toegestane claims

Sinds 1 september 2010 is de Marktverordening Diervoeder (767/2009/EG) van toepassing (zie bijlage
II, onder 1 van het Nationaal Beoordelingskader Claims op Diervoeder, 2019). Op grond van artikel 13
van deze Marktverordening is de mogelijkheid gecreëerd tot het voeren van claim(s) op
informatiedragers(etikettering). Op diervoeders mag in principe een ondersteunend en/of
beschermend effect van de fysiologische toestand geclaimd worden. Voor humaan toegestane claims
betreffende haar, huid, stress, conditie en weerstand zie bijlage 9.
Dossier mogelijkheden:
Een fictief product zou kunnen bestaan uit vitamine C, knoflook, tijm en alcohol. Op grond van deze
lijst zou, mits onderbouwd, een claim als: “voor een gezond verenkleed, ondersteunt het
afweersysteem en heeft een gunstige invloed op de gezondheid”. Dit moet, net als alle andere claims,
wel met onderzoek of literatuur worden onderbouwd. Na discussie met de ministeries bleek dat dit een
mogelijke weg is.
Uit de discussie kwam dat als onder de Verordening 767/2009 iets wordt geclaimd, en de claim is
terug te voeren op een additief (bv. vitamine C), dan kijkt de NVWA naar de vergunning van dit
additief. Als het niet past in de vergunning van het additief, dan is de claim niet toegestaan.

60 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

6.2.3.3

Voedermiddelen

Uit de discussie kwam dat met pure voedermiddelen, bv. het tijmplantje of de knoflook zelf, misschien
met een deugdelijke wetenschappelijke onderbouwing wel wat mogelijk is. Ook hier moet bekend zijn
hoeveel van dit voedermiddel minimaal in diervoeder aanwezig moet zijn om het een en ander te
kunnen bewerkstelligen.
Onbewerkte kruiden mogen wel zonder registratie in het voer gebruikt worden. De onttrokken oliën
(essentiële olie) mogen niet zo worden gebruikt, daarvoor is registratie als additief nodig. Vette
planten oliën, bv geperst uit zaden, worden wel beschouwd als voedermiddelen (indien het in het voer
wordt verwerkt). Daar is geen toelating voor nodig, behalve het op de voedermiddelenlijst plaatsen.
6.2.3.4

Dieetvoeders

Uit de discussie kwam dat misschien een bijzonder voedingsdoel nog een optie is voor registratie (RL
2008/38); Bv. claims met betrekking tot stress mogen nu nog alleen onder bijzonder voedingsdoel
(dieetvoeders) voor varken en paard worden toegepast. Dit zou mogelijk kunnen worden uitgebreid
naar pluimvee. Als bijzonder voedingsdoel voor een bepaalde diersoort niet vermeld staat moet deze
met een dossier worden aangemeld in Brussel. Voor pluimvee staat nog maar 1 bijzonder
voedingsdoel vermeld (ter compensatie voor resorptiestoornissen, met als essentiële
voedingskenmerken een laag gehalte aan verzadigde vetzuren en hoog gehalte aan in vet oplosbare
vitamines).

6.2.4

Verzorgende producten

Verzorgende producten vallen onder de Warenwet, ze mogen geen medische claim gebruiken. De
warenwet regelt de deugdelijkheid van levensmiddelen en andere consumentenproducten. ‘Deugdelijk’
wil zeggen dat een product de gezondheid of veiligheid van consumenten niet in gevaar mag brengen.
Dossier mogelijkheden:
Verzorgend product voor kippen
Een fictief product zou een kippendeodorant of droogshampoo voor kippen kunnen zijn, bestaande uit
(gezuiverde asbestvrije) talkpoeder en lavendelolie (Lavendula). Dit draagt bij aan de conditie van het
verenkleed en heeft een aangename geur.
Omgevingsspray
Een ander fictief product zou het sprayen van een mengsel van groene zeep en spiritus kunnen zijn.
Dit wordt in de praktijk wel door boeren gebruikt als pleksgewijs bestrijdingsmiddel/reinigingsmiddel.
Een dergelijk product kan wellicht worden ingezet voor de omgeving.
Uit de discussie met de ministeries bleek dat lavendel en talk wel een mogelijke weg is. Spiritus en
zeep is echter een biocide bij toepassing op de omgeving en mag dus niet. Zowel spiritus als zeep
staan niet in annex 1 van verordening. Alleen als de werking volledig fysiek zou zijn is het toegestaan
zonder registratie bij het Ctgb. Echter wel eerst een gesprek met het Ctgb hierover aangaan.

6.2.5

Effectiviteit genoemde stoffen

In de voorgaande hoofdstukken zijn stoffen als voorbeeld genoemd die via de genoemde wegen wel
legaal ingezet zouden kunnen worden als ondersteuning bij vogelmijt. Deze stoffen zijn gekozen
omdat er één of enkele bronnen zijn die (enige) directe of indirecte (via de voeding) effectiviteit tegen
vogelmijt weergeven. Naast de literatuur referenties die hierop wijzen, is in onderstaand overzicht per
stof ook weergegeven als het in een geregistreerd middel voorkomt tegen andere plagen, als laag
risicostof staat in bijlage 1 van de Biocidenverordening, als het staat in het register feed additives of
als het op de (verlopen!) RUB lijst staat:
1.

koolzaadolie: werkzame stof in toegelaten gewasbeschermingsmiddel tegen insecten.

2.

tijmolie (Thymus vulgaris): George et al. 2010; Magdaş et al. 2010; Pritchard et al. 2016. Te
vinden in register feed additives, als natural products, botanically defined.

3.

kaneel olie (Cinnamonum verum): Magdaş et al. 2010; Kim et al. 2004. Te vinden in register
feed additives, als natural products, botanically defined.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 61

4.

kruidnagelolie (Syzygium aromaticum L): Magdaş et al. 2010. Te vinden in register feed
additives, als natural products, botanically defined.

5.

lavendelolie (Lavandula): George et al. 2008. Te vinden in bijlage 1 onder categorie 4 van de
Biocidenverordening en als werkzame stof in biocide voor industrieel gebruik als middel ter
afwering van ratten en termieten.

6.

pepermuntolie (Mentha × piperita): Magdaş et al. 2010. Te vinden in bijlage 1 onder categorie
4 van de Biocidenverordening en als werkzame stof in biocide voor industrieel gebruik als
middel ter afwering van ratten en termieten.

7.

spiritus en groene zeep (kalium zeep): naast traditioneel gebruik van deze combinatie stond
het middel op de (verlopen!) RUB-lijst voor gebruik in gewasbescherming.

8.

vitamine C: EFSA 2015.

9.

knoflook: knoflook extract als werkzame stof is toegelaten als gewasbeschermingsmiddel (via
Greendeal). van Sauers 2009; George et al. 2010; Faghihzadeh Gorji et al. 2014; Magdaş et
al. 2010. Knoflook extract (olie, tinctuur , extract en oleoresin) is opgenomen in het Feed
Additives Register onder 2b.

6.2.6

Ideale situatie

In deze paragraaf wordt besproken wat volgens de auteurs ideaal zou zijn uit oogpunt van veiligheid
voor mens, dier en milieu en niet wat momenteel wettelijk is toegestaan. In de ideale situatie kan de
veehouder zijn dieren of stal tegen vogelmijt behandelen met minder schadelijke vaak natuurlijke
middelen als onderdeel van de IPM aanpak.
Dit past in het huidige beleid van het ministerie van LNV zoals beschreven in het Realisatieplan Visie
LNV ‘Op weg met nieuw perspectief’ van 17 juni 2019 waarin onder andere het volgende staat:
-

Bij kringlooplandbouw is het doel om waardevol voedsel te produceren met zo min mogelijk
effecten op natuur, milieu en klimaat.[blz 11]

-

Gezonde bodem is de basis [blz 3]

-

Meer experimenteerruimte bieden [blz 3]

-

Belemmerende regels rond mest en afval wegnemen [blz 3]

-

Wet- en regelgeving stimuleren de omslag, vooral door vermindering van de regeldruk,

-

ruim baan te geven aan een grote diversiteit aan praktijkinnovaties [blz 6]

-

Het is een omschakeling waarin niet druk op de kostprijs van producten leidend is, maar het

nadruk op regels die werken en experimenteerruimte [blz 6]

streven naar voortdurende verlaging van het verbruik van grondstoffen en vermindering van
de druk op de leefomgeving. De resultaten daarvan zijn een beter verdienvermogen voor
boeren, tuinders en vissers, minder schadelijke emissies naar bodem, lucht en water en
vergroting van de biodiversiteit.[blz 4]
-

Bij kringlooplandbouw is het doel om waardevol voedsel te produceren met zo min mogelijk
effecten op natuur, milieu en klimaat.[blz 10] Een goede bodem- en waterkwaliteit vraagt een
evenwichtig, verantwoord gebruik van mest en gewasbeschermingsmiddelen.[blz 13]

-

Waar kunnen dan – samengevat – beleidsvoornemens, plannen, voorstellen en dergelijke op
worden getoetst? - Leveren ze winst op voor ecosystemen (water, bodem, lucht),
biodiversiteit en de natuurwaarde van het boerenlandschap? [blz 72]

-

We gaan schade voor de natuur (planten en dieren) minimaliseren en willen over tien jaar het
internationale voorbeeld zijn hoe landbouw en natuur zelfs in een intensief gebruikt gebied in
goede harmonie kunnen zijn. [blz 77]

-

Prominente rol voor verbetering productiemethoden. Efficiënter produceren van voedsel in
kringlopen zonder dat schade wordt toegebracht aan ecosysteem.[blz 81]

-

De relatie tussen landbouw en natuur is onverminderd urgent, want juist daar is op dit
moment voor de biodiversiteit de meeste winst te behalen.[blz 81]

Deze middelen zouden te vinden moeten zijn op een zogenaamde “Witte Lijst” en door een daarvoor
te benoemen commissie van experts veilig bevonden voor mens, dier en milieu. Deze lijst bestaat dan
uit de in paragraaf 6.1 genoemde geregistreerde diergeneesmiddelen en biociden, aangevuld met
biociden die via de vereenvoudigde registratie zijn geregistreerd én ‘middelen op basis van natuurlijke
stoffen’ zoals in 6.2 besproken. Met als leidraad de (verlopen) RUB-lijst van 2017 voor

62 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

gewasbeschermingsmiddelen, vallen daar de volgende ‘huismiddelen en andere natuurlijke middelen’
onder:
Met als leidraad de (verlopen!) RUB-lijst (geldig tot en met 2017) voor gewasbeschermingsmiddelen
en biociden en de aanpak waarmee de RUB-toelatingen in lijn werden gebracht met de Europese 4,
zouden daar de volgende middelen onder kunnen vallen:
-

Spiritus of zeep, met inbegrip van mengels van spiritus en zeep, bestemd voor de bestrijding
van insecten en mijten op dieren [aangepaste Conclusie lijst II a];

-

Knoflook-, soja- en ui-extracten, alsmede mengsels daarvan, bestemd om dieren te
beschermen tegen insecten en mijten, mits toegepast door middel van omgevingsspray,
toevoeging aan drinkwater of diervoeding [aangepaste Conclusie lijst II s];

-

Componenten van etherische oliën van plantaardige oorsprong, die krachtens het
Warenwetbesluit aroma’s mogen worden toegepast in levensmiddelen, ter bestrijding of
afweer van vogelmijt bij pluimvee, mits toegepast door middel van omgevingsspray of via
drinkwater of diervoeder [aangepaste Conclusie lijst II t];

-

Middelen samengesteld uit plantaardige olie die als voedermiddel geschikt zijn, bestemd voor
het bestrijden van insecten en mijten op of in de omgeving van pluimvee [in de lijn van
Conclusie lijst].

Voor deze lijst is een ontheffingsregeling voor registratieplicht als biocide of diergeneesmiddel van
kracht, omdat registratie niet haalbaar en/of betaalbaar is en er geen patent op deze middelen is te
krijgen. Het is een flexibele lijst, veehouders kunnen zelf middelen of mengsels voordragen. Na een
veiligheidsbeoordeling door de commissie wordt het middel al dan niet op de lijst gezet.
Bovenstaand overzicht geeft de mogelijkheden om meer natuurlijke middelen in te zetten. Voorwaarde
moet zijn dat de gebruikte middelen veilig zijn. Ingrediënten die zijn opgenomen in de catalogus
voedermiddelen, stoffen die als voederadditief zijn toegestaan (bijlage 7), middelen die die door de
FDA worden gezien als (generally regarded as safe) (bijlage 9: GRAS lijst FDA), zouden als veilig
kunnen worden beschouwd.
Dit traject zou kunnen worden onderzocht en gefinancierd door LNV in het kader van het verruimen
van de wettelijke mogelijkheden volgens het huidige beleid omtrent kringlooplandbouw. Ook is het
belangrijk dat bedrijven/onderzoeksinstituten experimenteerruimte hebben, zowel op laboratorium als
praktijkschaal, om veelbelovende veilige middelen te testen op effectiviteit en mogelijke effecten op
de kwaliteit van vlees en eieren.
Het bedrijfsleven en de pluimveesector zouden kunnen bijdragen door geschikte middelen aan te
dragen, bij te dragen in de financiering van onderzoek en het beschikbaar stellen van stallen voor
experimenten.
Uit de discussie met de ministeries LNV en I&W bleek dat er wel consensus is dat er een tussenweg
zou moeten bestaan tussen de zware wetgeving en de illegaliteit. De mogelijkheden zijn echter
beperkt omdat op verordening 1831 geen uitzonderingen mogelijk zijn en ontheffingen maar een
enkele keer mogelijk zijn.

6.3

Conclusie

Het aantal wettelijk toegestane middelen tegen vogelmijt in de legpluimveehouderij is beperkt en de
kans op resistentie van de vogelmijt tegen de chemisch-synthetische middelen is aanwezig. Om alle
op dit moment toegestane middelen tegen vogelmijt te vinden moet in meerdere databanken gezocht
worden met behulp van de juiste trefwoorden. Het zal voor de individuele pluimveehouder lastig zijn
om te komen tot een volledig overzicht van middelen tegen vogelmijt.
Het gebruik van niet-geregistreerde middelen tegen vogelmijt is wettelijk niet toegestaan en zou
risico’s met zich mee kunnen brengen op het gebied van voedselveiligheid en volksgezondheid en
wellicht diergezondheid en milieu. Het proces van beoordeling tot toelating van middelen als
diergeneesmiddel of biocide, maar ook als additief, duurt lang en is kostbaar, zeker wanneer een

4

zie Mededeling inzake de RUB-lijst, College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden; waarin onder
Conclusie een limitieve lijst van middelen staat, hierna genoemd ‘Conclusie lijst’

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 63

dergelijk middel niet te beschermen is met een patent of dataprotectie. Voor een nieuw
diergeneesmiddel heeft de vergunninghouder dataprotectie van 10 tot 18 jaar. Daarna kunnen andere
fabrikanten het middel dan ook gaan maken. Zo’n kopie heet ook wel een ‘generiek geneesmiddel’ of ‘merkloos
medicijn’. Daarbij gelden wel dezelfde voorwaarden van werkzaamheid, veiligheid en kwaliteit.
Er lijkt een aantal nog niet benutte wegen te bestaan om natuurlijke middelen legaal op de markt te
brengen. Deze wegen zouden kunnen leiden naar legale toepassing en/of registratie van natuurlijke
middelen tegen vogelmijt die kunnen worden toegepast in de stal, in het drinkwater of voer.
De enige conclusie die uit paragraaf 6.2 getrokken kan worden is dat ter goeder trouw een
inventarisatie heeft plaatsgevonden naar mogelijke wegen tot legaal gebruik en/of
registratie van middelen zoals overlegd met personen van de bovengenoemde ministeries.

64 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

7

Pleksgewijs behandelen

Monique Mul1 en Gerben Messelink2
1

Wageningen Livestock Research, 2Wageningen Plant Research Glastuinbouw

Om schade als gevolg van een groot aantal vogelmijten te voorkomen is het wenselijk om al bij een
laag aantal vogelmijten pleksgewijze maatregelen te nemen of pleksgewijste bestrijden. De kennis
daarover is al aanwezig in de tuinbouw. Wat kan de legpluimveehouderij van de tuinbouw leren om
vogelmijt te beheersen?
De gevolgen van vogelmijt kunnen aardig in de papieren lopen. De schade dan wel opbrengstderving
als gevolg van een flinke vogelmijtbesmetting lijkt daardoor een goede aanleiding voor het beheersen
van vogelmijt in legpluimveestallen. Om een vogelmijtplaag te beheersen is het belangrijk om in te
zetten op het voorkomen van insleep van vogelmijt (via bijvoorbeeld hennen, materialen, bezoekers,
ongedierte en vliegen) , het monitoren van de vogelmijt en op het juiste moment te bestrijden. Door
gedurende de gehele ronde frequent (minimaal maandelijks, liefst wekelijks) te monitoren wordt snel
gezien waar de plaag zit en in welke richting binnen de stal het zich verspreidt. Wat doe je als de
eerste vogelmijten in een bepaalde hoek of plaats van een stal zijn gevonden door monitoring? Deze
vraag stelden de deelnemers van het project Implementatie van IPM voor vogelmijt op
praktijkbedrijven. De kennis om deze vraag te beantwoorden werd gehaald bij Gerben Messelink van
Wageningen Plant Research.

7.1

Plaatselijke bestrijding van plagen in de tuinbouw

In de tuinbouw worden plagen gemonitord met behulp van vangplaten of feromoonvallen die wekelijks
gecontroleerd worden en door visuele monitoring door de werknemers die dagelijks de rijen langsgaan
op zoek naar oogstbare producten. Voor sommige ziekten (botrytis/meeldauw) zijn sporenvallen
beschikbaar om de algemene druk te monitoren. Andere bladziekten worden aan het blad
zelfgemonitord. Op die manier wordt een duidelijk beeld gekregen van waar de plagen of ziekten wel
en niet zitten en waar de natuurlijke vijanden de plaag of ziekte niet meer kunnen beheersen. De
nieuwste ontwikkeling in de tuinbouw is om behandelinstructies te geven aan een spuitrobot. Dit
wordt bijvoorbeeld al toegepast voor de bestrijding van meeldauw in roos. Op plaatsen met een lage
besmetting wordt de robot geïnstrueerd om een relatief klein gebied te behandelen. Op plaatsen met
een hogere besmetting wordt de robot geïnstrueerd om een groter gebied te behandelen om daarmee
verdere verspreiding van de ziekte te beperken. Hiermee wordt naar schatting 50 tot 80% minder
middel gebruikt om de ziekte te beheersen, zijn er minder residuen op de geoogste producten te
vinden en wordt de resistentievorming van de ziekte tegen de middelen verder uitgesteld.
Een robot voor het uitvoeren van bespuitingen is nog geen alledaagse verschijning. De meeste
tuinders maken voor het uitvoeren van plaatselijke bespuitingen gebruik van een spuitwagen voor de
spuitvloeistof met daaraan gekoppeld een spuitpistool (figuur 7.1) of een spuitmast (figuur 7.2) die
meerdere hoogtes tegelijkertijd bereikt. Een plaatselijk bespuiting wordt ingezet als het inzetten van
natuurlijke vijanden de plaag niet meer kan onderdrukken. In de tuinbouw heeft men voor een aantal
plagen de beschikking over biologische middelen zoals entomopathogene schimmels zoals
Lecanicillium muscarium en Beauveria bassiana, of het bacteriepreparaat Bacillus thuringiensis
waarmee rupsen worden bestreden.
Zodra de plaag niet meer beheersbaar is met natuurlijke vijanden wordt er naar een correctiemiddel
gegrepen. Bij plagen die pleksgewijs voorkomen, zoals spint en bladluis, wordt het correctiemiddel
eerst plaatselijk ingezet. Telers bestrijden dan de “haard” met daarbij een veiligheidsmarge van een
aantal meters rondom die “haard”. Bij plagen die zich snel over de gehele kas verspreiden, zoals trips,
rupsen en tabakswittevlieg wordt bijna altijd de gehele kas/afdeling of volvelds behandeld. Men heeft
echter altijd de voorkeur voor een plaatselijke bespuiting omdat de meeste middelen schadelijk zijn

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 65

voor de natuurlijke vijanden die bij de bestrijding worden ingezet. Aan het einde van de teelt worden
wel de chemisch-synthetische alternatieven toegepast om zo ‘schoon mogelijk’ te eindigen.

Figuur 7.1 Spuitpistolen tuinbouw (Royal Brinkman).

Figuur 7.2 Spuitmast tuinbouw (Royal Brinkman).

7.2

Plaatselijke bestrijding van vogelmijt in de
legpluimveehouderij

Uit het bovenstaande blijkt dat een plaatselijke bestrijding goed mogelijk is in de tuinbouw. In de
legpluimveehouderij zou dit ook toegepast kunnen worden. Een vogelmijtplaag komt in een
legpluimveestal vaak, en zeker bij een beginnende infestatie, plaatselijk voor. Met behulp van
monitoren kan inzichtelijk gemaakt worden of vogelmijten op een aantal specifieke plaatsen aanwezig
zijn. Door het uitvoeren van een plaatselijke bestrijding kan de doorgroei van de vogelmijt door de
gehele stal gestopt worden. Een dergelijke plaatselijke bestrijding beperkt de inzet van arbeid en
middelen in vergelijking met een bestrijding van de gehele stal. Hierdoor zou bespaard kunnen worden
op de bestrijdingskosten, terwijl toch een goede beheersing van de vogelmijtpopulatie gerealiseerd
wordt. Bij een plaatselijke bestrijding zou, net als in de tuinbouw, een bestrijding uitgevoerd moeten
worden bij de “haarden” van vogelmijt en enkele meters rondom die haarden. De legpluimveehouderij
zou gebruik kunnen maken van dezelfde spuitmaterialen als in de tuinbouw.

66 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

7.3

Samenvatting

In de tuinbouw worden bepaalde criteria gehanteerd om een plaatselijke bestrijding uit te voeren.
Deze zijn een op een vertaalbaar naar de leghennenhouderij. Een plaatselijke bestrijding kan dus
uitgevoerd worden:
•

Als vogelmijt pleksgewijs voorkomt

•

Om neveneffecten op aanwezige natuurlijke vijanden (spinnen, kevers, roofmijten) zoveel
mogelijk te beperken

•

Om aanwezigheid van residu op het ei zoveel mogelijk te beperken

•

Om arbeid en kosten te besparen.

7.4

Conclusie en aanbevelingen

Pleksgewijze bestrijding wordt reeds uitgevoerd binnen IPM in de tuinbouw. Het is niet ondenkbaar dat
pleksgewijze bestrijding ook helpt bij het onderdrukken van de vogelmijtpopulatiegroei bij lage
aantallen vogelmijt in legpluimveestallen. De aanwendingsmaterialen die in de tuinbouw gebruikt
worden, kunnen ook gebruikt worden voor middelen die op een beperkt aantal plekken in de stal
toegepast worden. Denk daarbij aan het reinigen van gedeelten van de stal of aan een toepassing met
een contact-acaricide op plaatsen waar vogelmijt zich als eerste laat zien. We verwachten alleen een
effect bij lage aantallen omdat dan de verspreiding naar andere gebieden te voorkomen is. Bij grote
aantallen is er veelal geen sprake meer van een specifieke plek waar wel of geen vogelmijt voorkomt.
Of er met pleksgewijze bestrijding werkelijk een remming van de populatiegroei van vogelmijt bij
pluimvee kan worden bewerkstelligd kan onderzocht worden op praktijkbedrijven of eventueel in een
proefaccommodatie.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 67

8

Vogelmijtbedrijfsplan

Voor daadwerkelijke implementatie van alle acht stappen van de IPM methode (Integrated Pest
Management = Geïntegreerde plaagdierbeheersing) op praktijkbedrijven, is kennis noodzakelijk voor
het uitvoeren van elke stap. Vanuit de pluimveehouders van de proefgroep (zie paragraaf 2.3) kwam
de vraag om een soort leidraad voor het maken van een vogelmijtbedrijfsplan specifiek voor het
vogelmijtprobleem. Er werd door hen ook gesuggereerd dat dat mogelijk een onderdeel zou kunnen
worden van het bedrijfsbehandelplan of het bedrijfsgezondheidsplan voor legpluimvee wat jaarlijks
met de begeleidend dierenarts wordt opgesteld. Om IPM voor vogelmijt daadwerkelijk in de praktijk
geïmplementeerd te krijgen heeft het projectteam gehoor gegeven aan deze vraag. In dit hoofdstuk is
de aanpak beschreven voor het opstellen van het vogelmijtbedrijfsplan. Het ontwikkelde
Vogelmijtbedrijfsplan is in bijlage 2 gepubliceerd en als interactieve pdf beschikbaar op de website
http://www.wur.nl/vogelmijt

8.1

Doelstelling vogelmijtbedrijfsplan

Het vogelmijtbedrijfsplan is opgesteld om op eenvoudige wijze inzicht te krijgen in en een overzicht te
krijgen van de mogelijkheden voor de aanpak van vogelmijt. Het vogelmijtbedrijfsplan kan dienen als
leidraad voor de aanpak van het vogelmijtprobleem op legpluimveebedrijven.
Het vogelmijtbedrijfsplan kan gebruikt worden door legpluimveehouders en bedrijfsbegeleiders.

8.2

Methodiek voor ontwikkeling vogelmijtbedrijfsplan

Pluimveehouders van de proefgroep, begeleiders en aanwezige onderzoekers werden tijdens de 5e
bijeenkomst verzocht om hun kennis over de aanpak van vogelmijt met elkaar te delen. Elke tip of
advies voor de aanpak van vogelmijt werd elk op een afzonderlijke post-it geschreven. Deze post-it’s
werden verdeeld over het moment van implementatie; a) tussen de ronden, b) bij lage aantallen
vogelmijt in de stal, c) bij matige aantallen vogelmijt in de stal en d) bij hoge aantallen vogelmijten in
de stal. Daarna werden de tips en adviezen verdeeld naar 1) preventieve maatregelen en methoden,
2) populatie onderdrukkende maatregelen en methoden en 3) bestrijdingsmiddelen. (figuur 8.1 en
8.2).
De verzamelde tips en adviezen (figuur 8.3) zijn daarna beschreven in een Excel-bestand (dit is later
omgezet in een interactieve pdf). “Aandachtspunten voor opfokhennen” zijn na de bijeenkomst in het
bestand ingevoegd. In het bestand is er onderscheid gemaakt tussen de periode (* bij aankoop van de
hennen,* tussen de ronden en * tijdens de legronde) en binnen de periode “tijdens de legronde” is er
een onderscheid gemaakt tussen de vogelmijtsituaties (*geen vogelmijten, *lage aantallen, *matige
aantallen, *hoge aantallen). Iedere situatie heeft zijn eigen tabblad met daarin de tips en adviezen
behorende bij dat moment. De pluimveehouders, begeleiders en onderzoekers hebben na de eerste
conceptversie van het Vogelmijtbedrijfsplan, verbeteringen aangebracht op het gebied van structuur,
zijn er extra adviezen toegevoegd en is er rekening gehouden met de beschikbaarheid en wachttijden
van middelen voor de biologische houderij. Voor de volledigheid zijn ook verschillende
monitoringsmethoden uitgelegd en is er een voorbeeld scoreformulier voor het monitoren ingevoegd.

68 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Figuur 8.1 Verdeling van tips en adviezen over a) het moment van toepassen ( tussen de ronden, bij
lage aantallen vogelmijt in de stal, bij matige aantallen vogelmijt in de stal en bij hoge aantallen
vogelmijten in de stal) en b) over de categorieën preventieve maatregelen en methoden, populatie
onderdrukkende maatregelen en methoden en bestrijdingsmiddelen.

Figuur 8.2 Verdeling van de tips en adviezen over het moment van toepassen en de verschillende
categorieën.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 69

Figuur 8.3 Verzamelde tips en adviezen onderverdeeld naar het moment van toepassen en de
verschillende categorieën.

8.3

Toepassen van het vogelmijtbedrijfsplan

De pluimveehouder of bedrijfsbegeleider kan dit bedrijfsplan op minimaal twee manieren toepassen:
-

Vóór het beëindigen van de legronde kan men de aanpak van vogelmijt tijdens een volgende
ronde bespreken. Men kan dan alle tabbladen langslopen en de gekozen maatregelen,
methoden en middelen zichtbaar maken door een vinkje √ te plaatsen in het vakje voor de
maatregelen, methoden en middelen tijdens een specifiek moment (* bij aankoop van de
hennen,* tussen de ronden en * tijdens de legronde) en binnen een specifieke periode tijdens
de legronde (*preventief, bij afwezigheid van vogelmijten, *lage aantallen, *matige aantallen,
*hoge aantallen). Tijdens de nieuwe ronde kan de pluimveehouder terugkijken in het
vogelmijtbedrijfsplan en daarmee snel een idee hebben van de aanpak van vogelmijt tijdens
een specifiek moment en in een specifieke situatie.

-

Tijdens de legronde kan men bij een specifieke situatie (*preventief, bij afwezigheid van
vogelmijten, *lage aantallen vogelmijten, *matige aantallen vogelmijten, of bij *hoge
aantallen vogelmijten) voor adviezen kijken bij het tabblad behorende bij die specifieke
situatie. In deze situatie mag men niet vergeten dat het nemen van preventieve maatregelen
altijd uitgevoerd zouden moeten worden, ook na een bestrijding. Daarmee wordt immers
voorkomen dat door insleep van vogelmijten een bestrijding maar een kortdurend effect
heeft.

8.4

Aansprakelijkheid

De, in het vogelmijtbedrijfsplan, vermelde maatregelen, methoden en middelen zijn genoemd door
vogelmijtonderzoekers en door de deelnemers van het project "Aanpak vogelmijt bij pluimvee".
Hoewel de lijst met grote zorg is opgesteld wordt benadrukt om alleen middelen te gebruiken die op
moment van bestrijding wettelijk zijn toegestaan. De middelen die genoemd zijn, dienen te worden

70 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

toegepast zoals vermeld in de daarvoor geldende gebruiksvoorschriften. Wageningen University &
Research, het Poultry Expertise Centre en Bionext aanvaarden geen aansprakelijkheid voor eventuele
schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 71

9

Verbreding kennis over aanpak
vogelmijt

E. Bethlehem1
1

Poultry Expertise Centre

Om de doelstellingen m.b.t. verbreding van kennis over de aanpak van vogelmijt naar de pluimveesector te
bereiken is er in het eerste half jaar van 2018 een communicatieplan gemaakt. Vanaf de start van het
project is het communicatieplan uitgevoerd en in de eerste maanden aan de hand van de ervaringen en
adviezen van vele betrokkenen aangescherpt. Dit communicatieplan is gedetailleerd uitgewerkt en in de
bijeenkomst van de Stuurgroep van 17 oktober 2018 definitief vastgesteld.
De volgende doelgroepen vormen onderdeel van het communicatieplan:
-

Deelnemende pluimveebedrijven (proefbedrijven) van het deelproject Implementatie IPM voor
vogelmijt op praktijkbedrijven

-

Controlebedrijven van dat deelproject

-

Overige Nederlandse pluimveebedrijven

-

Alle andere betrokken partijen waaronder sponsoren, dierenartsen, afnemers en toeleveranciers van

-

De financiers (opdrachtgevers): Ministerie van LNV, provincie Gelderland, Gemeentes, LTO, NVP,

pluimveebedrijven, leveranciers middelen, certificerende instanties maar ook de (vak)media.
sponsoren
De diverse doelgroepen zijn frequent geïnformeerd over het doel, de aanpak en de resultaten van het
project.

9.1

Activiteiten

De ondernomen activiteiten waren gericht op de verschillende doelgroepen, die te maken hebben met
de problematiek van vogelmijt, en worden per doelgroep hierna weergegeven.

9.1.1

Pluimveehouders

Hierna volgt een opsomming van de activiteiten, die voor de doelgroep pluimveehouders hebben
plaats gevonden tijdens het project:
-

Er is een tweetal Whatsapp groepen gevormd (resp. proef- en controle groep met hun
begeleiders uit de periferie). Veel (onderlinge) communicatie) verliep via dit medium. Het
bleek een bruikbare, snelle en gewilde wijze van communiceren.

-

Er zijn in de loop van 2018 en 2019 een achttal bijeenkomsten met diverse thema’s voor de
proefgroep deelnemers geweest (zie ook elders in dit eindrapport)

-

De controlegroep heeft deelgenomen aan de 8e bijeenkomst, tijdens deze bijeenkomst zijn
ervaringen en (voorlopige) eindresultaten uitgewisseld

-

Op 19 november 2019 zijn, tijdens de eindbijeenkomst van het project, uitgangspunten,
doelstellingen en resultaten van het project gepresenteerd aan de diverse doelgroepen (zie
ook elders in dit rapport).

-

Alle Nederlandse pluimveehouders hebben informatie verkregen via de websites van WUR en
PEC en via de media (Pluimveeweb, Pluimveehouderij en de Pluimveekrant). Zie ook onder
9.1.5.

-

Tevens is door diverse toeleverende bedrijven aandacht besteed aan het project door het
plaatsen van een artikel in hun eigen klantenblad, zie ook onder 9.1.5.

72 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

9.1.2

Opfokorganisaties

Tijdens het project hebben één op één gesprekken plaatsgevonden tussen de leden van de
projectgroep en opfokorganisaties. Hierbij is gesproken over de aanpak van vogelmijt met IPM, over
het monitoren van vogelmijt tijdens de opfokperiode, over preventie en over de aanpak van vogelmijt
in het algemeen. De opfokorganisaties ontvingen daarover informatie tijdens het gesprek en kregen
kennismateriaal toegestuurd (zie bijlage 3).

9.1.3

Periferie

Naast de communicatie rondom de acht bijeenkomsten, het eindevent en het uitvoeren van de proef,
hebben gedurende het project diverse (individuele) gesprekken plaatsgevonden tussen de leden van
de projectgroep en de begeleiders/bedrijven uit de periferie, o.a. in de periode tussen de 3e en de 5e
bijeenkomst in de maanden september t/m november 2018. Tijdens die gesprekken is ook gesproken
over de aanpak van vogelmijt met IPM, over het monitoren van vogelmijt tijdens en over preventie en
aanpak van vogelmijt in het algemeen, maar ook over de (praktische) begeleiding van de betrokken
pluimveebedrijven. Genoemde gesprekken zijn door de deelnemers als zeer positief ervaren.

9.2

Training en E-learning

Er is in het najaar van 2018 en voorjaar van 2019 ten behoeve van de verspreiding van de kennis
over de vogelmijt, de behandeling en preventie hiervan, de IPM methodiek en de implementatie op
het bedrijf, een training ontwikkeld door trainers van AERES met input van WUR experts, dierenartsen
en erfbetreders. De inhoud van de cursus is samengesteld op basis van de inhoud en informatie van
de bijeenkomsten van het deelproject Implementatie IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven. De
training is ontwikkeld voor de periferie en heeft een omvang van een dagdeel. Ter ondersteuning van
en als leidraad in de training is een e-learning module ontwikkeld in samenwerking met Agriholland.
Training en e-learning module zijn in het 2e kwartaal van 2019 getest met inhoudsdeskundigen,
docenten, en pluimveehouders. Op 7 mei 2019 heeft een pilot training plaats gehad in aanwezigheid
van docenten en pluimveehouders. Vervolgens is het definitieve materiaal ontwikkeld
(trainingsmateriaal en een module voor afstandsleren – e-learning).
Er zijn drie trainingen voor docenten, pluimveehouders en erfbetreders (periferie) uitgevoerd op 31
mei, 8 oktober en tenslotte op 3 december. Het aantal deelnemers was totaal 34 (resp. 8, 20 en 6).
Trainingsmateriaal en e-learning module zijn beschikbaar gesteld voor de, bij het deelproject
Implementatie IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven, betrokken organisaties en bedrijven ten
behoeve van verdere kennisverspreiding (o.a. voor trainingen, voorlichtingsbijeenkomsten en
activiteiten, workshops ed.). Deze training is ook beschikbaar voor docenten in het groene onderwijs
op MBO en HBO niveau. Zij kunnen de implementatie in het onderwijs ter hand kunnen nemen. Het
beheer van de e-learning module vindt plaats door Agriholland. Voor bovengenoemde doelgroepen is
de e-learning module tot 1 augustus 2020 gratis beschikbaar. Tegen betaling van € 7,50/deelnemer is
de e-learning module voor andere deelnemers tot 1 augustus 2020 beschikbaar. Met betrekking tot
het beheer en onderhoud na 1/8/2020 worden later nadere afspraken gemaakt.
De trainingen zijn geëvalueerd (resultaten zie bijlages). In het algemeen zijn de trainingen en
materiaal positief ontvangen.

9.3

Infographics

Infographics geven op een korte, visuele wijze informatie over een specifiek onderwerp. Deze wijze
van kennisoverdracht is bij uitstek geschikt voor doelgroepen, die niet snel een geschreven tekst tot
zich nemen (b.v. door tijdgebrek). Voor het project Aanpak vogelmijt zijn een drietal onderwerpen
gekozen voor weergave via een infographic. Het betreft de volgende onderwerpen:
-

IPM voor vogelmijt (figuur 9.1): in het project is gebruik gemaakt van een weergave van IPM
middels puzzelstukjes. Echter, voor een toespitsing op vogelmijt, diende deze enigszins
aangepast te worden. Omdat IPM tevens een continu proces is, is voor een iets andere
weergave gekozen, namelijk in de vorm van een cirkel met actiepunten.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 73

-

Preventie (figuur 9.2): preventie is de basis van IPM. Door ervoor te zorgen dat er geen of zo
min mogelijk mijten binnenkomen, kan het gebruik van bestrijdingsmiddelen zovele mogelijk
vermeden worden. Bij preventie is het belangrijk om alle mogelijke insleep routes te
evalueren en er acties op te zetten. De ontwikkelde infographic is daarbij een handig
hulpmiddel. In één overzicht zijn alle insleeproutes in kaart gebracht en zijn korte acties
weergegeven. De kaart kan dienen als startpunt voor een gesprek tussen pluimveehouder en
erfbetreder om gezamenlijk een plan van aanpak te ontwikkelen.

-

Monitoren (figuur 9.3): monitoren is een van de meest cruciale elementen voor een
succesvolle uitvoering van IPM. Om een betrouwbare meting te krijgen, is een goed protocol
van groot belang. De infographic geeft hiervoor handvatten.

Figuur 9.1 Infographic over IPM voor vogelmijt.

Figuur 9.2 Infographic over Preventie vogelmijt op het legbedrijf.

74 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Figuur 9.3 Infographic over Monitoren vogelmijt in de stal.

9.4

Overzicht communicatie uitingen

Overzicht van communicatie uitingen:
-

Ten behoeve van de communicatie zijn een huisstijl (incl. logo), een powerpoint presentatie
en een flyer/brochure ontwikkeld;

-

Tijdens de laatste bijeenkomst van de controle en proefgroep deelnemers en hun begeleiders
is als blijk van waardering voor de deelname aan en inzet in het project een speciale klok
uitgereikt met opschrift (“Neem de tijd voor Vogelmijt”) en de afbeeldingen van het IPM
stappenplan;

-

Tijdens het eindevent op 19-11-2019 zijn exemplaren van de, tijdens het project ontwikkelde
en vorm gegeven, infographics en het Vogelmijtbedrijfsplan gepresenteerd;

-

Op de websites van resp. Wageningen Livestock Research en het Poultry Expertise Centre zijn
webpagina’s specifiek voor de informatie vanuit het project IPM Vogelmijt ingericht;

-

Tijdens het project is een drietal persberichten naar de media verzonden;

-

Maandelijks zijn er herinneringskaarten en –berichten naar de deelnemende proef bedrijven
verzonden met berichten over het aanleveren van data, het uitvoeren van de
managementmaatregel en de kwartaalmonitoring (valletjes AviVet);

-

Er is 1 nieuwsbrief verschenen;

-

Er zijn 4 persberichten naar de landelijke, regionale media en vakpers verzonden;

-

Er zijn periodiek diverse mailberichten naar de genoemde doelgroepen verzonden;

-

Er zijn in 2018 en 2019 artikelen verschenen in:
o

Nieuwe Oogst (april 2018, juni 2018, september 2018)

o

Pluimveeweb (resp. juni 2018 en september 2018, april 2019)

o

Agriholland Nieuws (juni 2018)

o

Vakblad de Pluimveehouderij (september 2018, diverse artikelen 2e kwartaal 2019)

o

De Pluimveekrant (resp. juni 2018, september 2018, december 2018, juni 2019)

o

Vooruit (nieuwsbrief voor klanten van De Heus Diervoeders) in december 2018

o

Tijdschrift voor Diergeneeskunde in september 2018

o

ABZ Diervoeding (website)

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 75

o

Barneveldse krant (diverse publicaties)

o

Voertaal, publicatie van ForFarmers no. 2 2019

o

In het kader van het eindevent 19-11-2019 zijn de volgende activiteiten uitgevoerd:

o

Buitenronde; periodieke publicatie van de Gemeente Ede, voorjaar 2019

o

Vepymo Nieuwsbrief zomer 2019


Organisatie en uitvoering van de eindbijeenkomst bij het Poultry Expertise
Centre (AERES) in Barneveld



I.v.m. de communicatie en werving is samengewerkt met Agrio (Pluimveeweb)
en Agrivaknet



Voorafgaand aan eindbijeenkomst zijn een drietal inhoudelijke artikelen op
Pluimveeweb gepubliceerd over resp. de ontwikkelde e-learning methodiek, het
(bedrijfs)behandelplan en de infographics



Tijdens de eindbijeenkomst zijn o.a. de volgende onderwerpen aan de orde
geweest:
-

Aanleiding voor het project (door Asje van Dijk, burgemeester van
gemeente Barneveld)

-

Samenvatting van de inhoud van het project (door Thea van Niekerk
(WUR), projectleider)

-

Visie op het onderwerp Vogelmijt (door Gertine van Ingen namens
ministerie van LNV en Hugo Bens vanuit de pluimveehouderij)

-

Presentatie resultaten van het project (door Monique Mul (WUR))

-

Er werden ervaringen gedeeld met projectdeelnemers (2 pluimveehouders
en 2 erfbetreders)

-

Er is een aanzet gegeven voor het verder werken met de resultaten van het
project (En hoe nu verder? – inleiding door Jan Workamp-PEC), er bleek
draagvlak voor vervolgactiviteiten



Tijdens en na afloop van de eindbijeenkomst is er een infomarkt gehouden met
presentaties/stands van een achttal betrokken organisaties



De eindbijeenkomst is bijgewoond door 127 deelnemers (uit diverse sectoren:
pluimveehouders, erfbetreders/bedrijfsleven, overheid, kennisorganisaties)


-

Na afloop is er een persbericht verzonden

Er is na de eindbijeenkomst een notitie gemaakt met als titel: Beheersing Vogelmijt: hoe nu
verder?

-

Tijdens beurzen, congressen en andere bijeenkomsten zijn presentaties gegeven over het
project:
o

Landbouwdagen Intensieve Veehouderij Venray maart 2018

o

ECE Napels juni 2018

o

Dutch Poultry Expo in Hardenberg (19 en 20 maart 2019)

o
o

Presentatie tijdens kennisnetwerk biociden in mei 2019 te Barneveld
Presentatie tijdens de vergadering BPV op 12 april 2019 te Barneveld

o

Mini symposium VIV Utrecht op 20 juni 2018

o

Congres COSTaction COREMI in Cluj november 2019

o

Presentatie tijdens het symposium t.g.v. het 5 jarig bestaan van PEC op 11 april 2019

Door de grote variëteit en aantal van genoemde communicatie-uitingen is besloten, dat het gebruik
van persberichten en nieuwsbrieven minder noodzakelijk bleek dan bij aanvang van het project
aangenomen.

9.5

Evaluatie en ervaringen met de communicatie

Met name met de deelnemers van de proefgroep en hun begeleiders, maar ook met de controlegroep
en hun begeleiders is er voldoende contact geweest om een goed beeld te krijgen van de ervaringen
met de communicatieve aspecten van het projecten. De georganiseerde bijeenkomsten zijn als positief
ervaren en hebben het groepsproces bevorderd. De bewustwording voor de vogelmijt problematiek en
hoe hiermee om te gaan is substantieel vergroot. De maandelijkse reminders (mails, ansichtkaarten)
hebben aan hun doel voldaan, hoewel ze bij de deelnemers ook wel als belastend werden ervaren. De
verstrekte documentatie en informatie werd als positief ervaren.

76 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

9.5.1

Partners en bedrijven

Partners en bedrijven hebben coöperatief deelgenomen in de communicatie via nieuwsbrieven aan hun
eigen relaties. Hiermee is een groot bereik gecreëerd (zie ook bovenstaande lijst onder 9.1.4)) en
tevens is het draagvlak bij de erfbetreders vergoot.

9.5.2

Pluimveehouders algemeen

Tijdens evenementen en door middel van publicaties (zie ook 9.1.4) hebben vrijwel alle
pluimveehouders in Nederland kennis kunnen nemen van de initiatieven en resultaten van het
deelproject Implementatie IPM voor vogelmijt op praktijkbedrijven. Met name tijdens de evenementen
(zoals LIV, met name Dutch Poultry Expo en het eindevent op 19-11-2019) bleek er in persoonlijke
gesprekken grote interesse voor de problematiek te zijn en waardering voor de aanpak van het
project.

9.5.3

Stuurgroep

De bijeenkomsten van de stuurgroep zijn als informatief ervaren en hebben via (inhoudelijke)
discussies geleid tot aanscherping van de projectactiviteiten.

9.5.4

Enquête bekendheid IPM

Op 28 november 2019 is de enquête verstuurd naar de relaties van PEC. Op 2 december is de enquête
opgenomen in de nieuwsbrief van Agrivaknet. Op vrijdag 6 december is de enquête verzonden via de
nieuwsbrief van AVINED. In totaal zijn 3072 adressen aangeschreven. Helaas zijn slechts 19
responsen verkregen, zodat de uitkomsten alleen illustratief zijn en geen statistische toetsing mogelijk
is.
Van de respondenten waren er 3 erfbetreder, 3 trainer, 5 personen uit de periferie en 8
pluimveehouders (3x bio, 2x uitloop, 1x scharrel, 1x opfok, 1x vleeskuikenouderdieren). Drie
respondenten waren actief betrokken geweest bij het project ‘Implementatie van IPM voor vogelmijt
op praktijkbedrijven’, de rest niet.
Met betrekking tot de bekendheid met IPM en de cursus IPM bleken de meeste respondenten er wel
mee bekend te zijn (tabel 9.1). Qua toepassing van IPM op bedrijven waren de antwoorden wat
verdeeld, omdat er natuurlijk ook personen zonder bedrijf bij waren. Twee pluimveehouders gaven
aan IPM niet toe te passen omdat ze vonden dat het teveel tijd vergt.
Tabel 9.1 Bekendheid met IPM, gemeten via een online enquête.
Bent u bekend met IPM
(Integrated Pest Management)
voor vogelmijt?

Past u IPM toe op uw bedrijf
of in uw
advisering/begeleiding?

Weet u van het bestaan van
de cursus IPM voor
vogelmijt?

ja

14

6

4

nee

5

3

2

nvt

5

IPM bestaat formeel uit 8 stappen. Soms wordt IPM echter als term gebruikt voor slechts een deel van
de stappen. In de enquête is daarom specifiek per stap gevraagd welke stappen toegepast worden. In
figuur 9.1 staan de antwoorden. Het meest toegepast zijn de niet-chemische bestrijdingsmiddelen.
Hieronder vallen silica-producten, zodat deze uitkomst te verwachten was. Stap 5 wordt het minst
toegepast. Dit is verklaarbaar, omdat er eigenlijk geen selectieve middelen beschikbaar zijn.
Door het zeer lage aantal responsen, kunnen uit deze enquête geen conclusies getrokken worden.
Waarom er zo weinig reacties gekomen zijn is niet duidelijk, de verspreiding was zeer breed en
specifiek gericht op de doelgroep. Wellicht speelt mee dat pluimveehouders erg druk zijn en daardoor
geen tijd aan enquêtes willen besteden. Ook de tijd van het jaar, vlak voor de feestdagen, kan
meegespeeld hebben.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 77

Stappen IPM: 1.Preventie en populatie onderdrukken; 2.Monitoren populatie; 3.Bestrijdingsbesluit n.a.v. monitoren drempelwaarde; 4.Niet
chemische bestrijdingsmethoden; 5.Inzetten selectief pesticide; 6.Reduceren pesticide gebruik; 7.Inzetten antiresistentie strategieën;
8.Evalueren

Figuur 9.1 Toepassing van de verschillende stappen van IPM volgens de antwoorden van 19
respondenten op de eind-enquête.

78 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

10

Overall conclusies en aanbevelingen

10.1

Conclusies

Dit project heeft laten zien dat de samenwerking tussen onderzoek en praktijk kan leiden tot mooie
resultaten en zeer bruikbare producten voor de sector. Hoewel nogmaals bevestigd is dat vogelmijt
een zeer hardnekkig probleem is, dat erg lastig te bestrijden is, is zeer veel inzicht verkregen in de
actuele situatie op bedrijven en de effecten van de door de bedrijven genomen acties. De bedrijven
die aan de implementatie van IPM hebben deelgenomen, hebben hier voordeel aan gehad, doordat ze
veel inzicht gekregen hebben in het probleem en de mogelijke aanpak om vogelmijtbesmettingen in
de hand te houden. Doordat de controlegroepen ook maatregelen tegen vogelmijt genomen hadden, is
het contrast tussen beide groepen minder groot dan vooraf ingeschat was.
Het toepassen van IPM op praktijkbedrijven bleek veel tijd te kosten, maar ook veel inzicht te geven.
Een van de acties die veel inzicht gaf was de proef, die de pluimveehouders zelf uitgevoerd hebben
met een managementmaatregel tegen vogelmijt. Vergeleken met de bedrijven die deze maatregel
(frequent afmesten) niet hadden toegepast, bleek de groei van vogelmijt kleiner te zijn. Erfbetreders
hebben ook geleerd van de bijeenkomsten, maar er ook voor gezorgd dat het onderwerp “op de
agenda” bleef. Ze hadden een belangrijke rol in het motiveren van de deelnemers. Om IPM vol te
houden is het goed als pluimveehouders in studieclubverband verder werken aan het optimaliseren
van IPM en elkaar te helpen door het bespreken van specifieke problemen. Hierbij kunnen
erfbetreders een belangrijke rol spelen. Om meer pluimveehouders en erfbetreders bekend te maken
met IPM is de e-learning cursus een nuttig product. Een belangrijk hulpmiddel bij het toepassen van
IPM is verder het in het project ontwikkelde Vogelmijt Bedrijfsplan, wat gebruikt kan worden als
checklist en richtlijn voor het ontwikkelen van een bedrijfsspecifiek behandelplan tegen vogelmijt.
Monitoring van vogelmijt geeft veel inzicht en toont aan dat ook ogenschijnlijk niet besmette stallen
wel degelijk een flink aantal vogelmijten kunnen bevatten. Uit de beschikbare data blijkt dat
vogelmijtinfestaties geen vaste plaats in de stal hebben, waar ze beginnen. Monitoringssystemen
dienen daarom evenredig verspreid over de stal geïnstalleerd te worden. Geadviseerd wordt om
minimaal 12 tellers per stal te installeren. Een goede monitoring maakt het mogelijk om minder
chemische middelen te gebruiken en door het vroegtijdig inzicht kan vaker pleksgewijs behandeld
worden, hetgeen ook leidt tot een lager gebruik van chemische middelen.
Het ontwikkelde computermodel kan in combinatie met de tellerresultaten goed aangeven wanneer
behandeling noodzakelijk is. Ook kan het model de financiële aspecten goed in beeld brengen.
Ter bestrijding van vogelmijt zijn slechts een zeer beperkt aantal middelen toegestaan. Nieuwe
middelen dienen een kostbaar registratietraject te doorlopen, waardoor alleen patenteerbare middelen
interessant zijn voor fabrikanten. Een groot aantal middelen die gebruikt worden voor andere
doeleinden, zoals verbeteren van diergezondheid of reinigen van de stal, hebben tevens een werking
tegen vogelmijt. Formeel is deze claim en toepassing niet toegestaan, ondanks dat van deze middelen
bekend is dat ze geen schadelijk effect hebben. Voor natuurlijke middelen, die niet patenteerbaar zijn,
is de verwachting dat firma’s geen registratietraject zullen gaan bekostigen, omdat dit niet terug te
verdienen is.

10.2

Aanbevelingen

Het verdient aanbeveling om in gesprek met de stakeholders een vervolgaanpak m.b.t de toepassing
van IPM te formuleren en uit voeren.
-

IPM moet nog verder in de eiproductieketen verspreid worden (eierhandel, broederijen
(ouderdierbedrijven), servicebedrijven, ongediertebestrijders),

-

Gesprekken met bedrijven die standaard laag zitten in de aantallen mijten kunnen tips
opleveren voor het beperken van de vogelmijtgroei.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 79

-

Een aantal kansrijke maatregelen kunnen worden getest om meer tools te krijgen om IPM uit
te voeren.

Met betrekking tot middelen:
-

Er dienen plannen te worden ontwikkeld om meer groene middelen op de markt te krijgen,

-

De effecten van natuurlijke vijanden die van nature in de stal voorkomen dienen onderzocht
en optimaal benut te worden.

Het ideaalbeeld is als pluimveehouders eenduidig en consequent gaan monitoren en hun ervaringen
met producten en managementmaatregelen met elkaar delen. Daarmee wordt veel informatie
verzameld, waarmee de praktijk handvatten krijgt om IPM te optimaliseren.

80 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

11

Verklarende woordenlijst

Monitoringsmethode: Een methode waarmee, in dit geval, het aantal vogelmijten in een
legpluimveestal gevolgd kan worden (groei of daling van het aantal). De methoden die het best
zijn uitgewerkt en het meest toegankelijk zijn op dit moment (november 2017), zijn de AviVet
val, de Rick stick, de Nordenfors methode en de SPT val.
Automatische vogelmijtteller: Een zitstok met een gaatje erin, een processor en een pompje. De
vogelmijten kruipen zelf in het gaatje. Doordat ze een lichtstraal onderbreken worden ze
“waargenomen”, geregistreerd en wordt het pompje ingeschakeld waardoor ze weer uit het
gaatje geblazen worden. De automatische vogelmijtteller telt een klein gedeelte van de
populatie en is zodoende een methode om de plaagpopulatie te monitoren.
Modellen: Betreft hier een model dat de ontwikkeling van een vogelmijtpopulatie vooruit kan
voorspellen en een economisch model dat de schade berekent en de toekomstige schade als
gevolg van vogelmijt vooruit kan voorspellen.
Algoritme: Betreft hier een beschrijving en een set van rekenregels om het juiste moment voor
bestrijding te bepalen. Het algoritme wordt gevoed door twee modellen; het populatiemodel en
het economische model.
Monitoringstool: Een monitoringsmethode, de modellen en het algoritme samen vormen een
monitoringstool.
AviVet val: Een monitoringmethode ontwikkeld door het bedrijf AviVet. Een valletje wordt gedurende
twee nachten onder de zitstok geplaatst, vervolgens verwijderd en in een plastic zakje gedaan.
Dit wordt vervolgens enkele dagen in de vriezer geplaatst om ze te doden. Door de inhoud van
de valletjes te wegen krijgt men een indruk van de vogelmijtpopulatie.
Monitorplaatsingsplan: Een onderbouwd plan voor het minimaal aantal benodigde monitoringsplaatsen
en de locatie binnen de stal van die monitoringsplaatsen.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 81

Literatuur
Abbas, R. Z., D. D. Colwell, , Z. Iqbal, & A. Khan. 2014. Acaricidal drug resistance in poultry red mite
(Dermanyssus gallinae) and approaches to its management. World's Poultry Science Journal 70 (01),
113-124. doi:10.1017/s0043933914000105
Bijleveld, H. (2017). https://www.boerderij.nl/Pluimveehouderij/Nieuws/2017/1/Schade-doorbloedluis-21-miljoen-per-jaar-82092E/ (retrieved 09-07-2019)
Bureau Diergeneesmiddelen. 2016. Nationaal Beoordelingskader Claims op Diervoeder, versie 1.2.
https://www.cbg-meb.nl/binaries/college-ter-beoordeling-vangeneesmiddelen/documenten/beleidsdocumenten/2019/01/01/nationaal-beoordelingskaderclaims-op-diervoeding/160818-NL-nationaalbeoordelingskader-claimsopdiervoeding.pdf
Chauve, C., 1998. The poultry red mite Dermanyssus gallinae (De Geer, 1778): Current situation and
future prospects for control. Veterinary Parasitology, 79, 239-245.
EFSA, 2015. Vitamin C and contribution to the normal function of the immune system: evaluation of a
health claim pursuant to Article 14 of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA journal 13 (11):
4298
Faghihzadeh Gorji, S., S. Faghihzadeh Gorji, & M. Rajabloo. 2014. The field efficacy of garlic extract
against Dermanyssus gallinae in layer farms of Babol, Iran. Parasitology Research 113 (3):
1209-1213. http://dx.doi.org/10.1007/s00436-014-3759-2.
George, D. R., K. Callaghan, J. H. Guy, & O. A. E. Sparagano. 2008. Lack of prolonged activity of
lavender essential oils as acaricides against the poultry red mite (Dermanyssusgallinae) under
laboratory conditions. Research in Veterinary Science 85 (3): 540-542.
http://dx.doi.org/https://doi.org/10.1016/j.rvsc.2008.02.001.
George, D. R., O. A. E. Sparagano, G. Port, E. Okello, R. S. Shiel, & J. H. Guy. 2010. Environmental
interactions with the toxicity of plant essential oils to the poultry red mite Dermanyssus
gallinae. Medical and Veterinary Entomology 24 (1): 1-8. http://dx.doi.org/10.1111/j.13652915.2009.00855.x.
Keeling, L. & T. McAdie, 2001. Do chicken learn feather pecking from other birds. In: Feather pecking:
solutions through understanding. Reports of Seminars. Blokhuis et al., Institute for Anima
Science and Health, Lelystad.
Kilpinen, O., Roepstorff, A., Permin, A., Nørgaard-Nielsen, G., Lawson, L. G. & Simonsen, H. B.
(2005). "Influence of Dermanyssus gallinae and Ascaridia galli infections on behaviour and
health of laying hens (Gallus gallus domesticus)." British Poultry Science 46(1): 26-34.
Kim, S.-I., J.-H. Yi, J.-h. Tak, & Y.-J. Ahn. 2004. Acaricidal activity of plant essential oils against
Dermanyssus gallinae (Acari: Dermanyssidae). Veterinary Parasitology 120 (4): 297-304.
http://dx.doi.org/https://doi.org/10.1016/j.vetpar.2003.12.016.
KWIN-V 2019-2020. Blanken, K., F. de Buisonje, A. Evers, W. Ouweltjes, J. Verkaik, I. Vermeij, & H.
Wemmenhove. Kwantitatieve Informatie Veehouderij September 2019. Handboek 41, eerste
druk. Wageningen Livestock Research, ISSN 1570-8594.
Mozafar, F. 2017. Red Mite Overview. Presentation during the IEC Global Leadership Conference
Bruges 2017.
Magdaş, C., M. Cernea, H. Baciu, & E. Şuteu. 2010. Acaricidal effect of eleven essential oils against
the poultry red mite Dermanyssus gallinae (Acari: Dermanyssidae). Sci Parasitol 11 (2): 71-75.
Maurer V, Baumgartner J, Bieri M, Folsch DW, 1993. The occurence of the chicken mite in Swiss
poultry houses. Mitt. Schweiz. Ent. Ges. 66: 87-97.

Miresmailli, S., Bradbury, R., & M.B. Isman. 2006. Comparative toxicity of Rosmarinus officinalis L. essential oil
and blends of its major constituents against Tetranychus urticae Koch (Acari: Tetranychidae) on two
different host plants. Pest Management Science 62 (4): 366-371. doi:10.1002/ps.1157
Mul, M., T. Van Niekerk, J. Chirico, V. Maurer, O. Kilpinen, O. Sparagano, & C. Chauve, 2009. Control
methods for Dermanyssus gallinae in systems for laying hens: Results of an international
seminar. World’s Poultry Science Journal, 65 (4), 589-600.
Mul, M.F., J.W. Van Riel, L. Roy, J. Zoons, G. André, D.R. George, B.G. Meerburg, M. Dicke, S. Van
Mourik, & P.W.G. Groot Koerkamp. 2017. Development of a model forecasting Dermanyssus

82 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

gallinae's population dynamics for advancing Integrated Pest Management in laying hen
facilities. Veterinary Parasitology DOI information: 10.1016/j.vetpar.2017.07.027
Pritchard, J., T. Kuster, D. George, O. Sparagano, & F. Tomley. 2016. Impeding movement of the
poultry red mite, Dermanyssus gallinae. Veterinary Parasitology 225: 104-7.
http://dx.doi.org/10.1016/j.vetpar.2016.06.006.
Valiente Moro, C., Fravalo, P., Amelot, M., Chauve, C., Zenner, L. & Salvat, G. (2007). "Colonization
and organ invasion in chicks experimentally infected with Dermanyssus gallinae contaminated
by Salmonella Enteritidis." Avian Pathology 36(4): 307-U321.
Valiente Moro, C., De Luna, C.J., Tod, A., Guy, J.H., Sparagano, O.A.E. & Zenner, L. (2009). "The
poultry red mite (Dermanyssus gallinae): a potential vector of pathogenic agents."
Experimental and Applied Acarology 48(1): 93-104.
Van Sauers, A. 2009. The contribution of red poultry mites (Dermanyssus gallinae (De Geer 1778)
(Acari: Dermanyssidae)) to the cross contamination of poultry with Campylobacter spp. and
Salmonella spp.
Van Vlaardingen, P.L.A., de Knecht, J.A., & M.H.M.M. Montforts. 2009. Risicobeoordeling van
diergeneesmiddelen in grondwater bij registratie. RIVM Briefrapport 601711002/2009.
https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/601711002.pdf
Voeten, A.C., 2000. Gezond pluimvee. Handboek voor de beroepspluimveehouder en sportfokker.
Uitgeverij Terra, Warnsveld. ISBN 90-6255-894-1

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 83

Standaard protocol uitvoeren
kwartaalmonitoring

84 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 85

Vogelmijtbedrijfsplan

86 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 87

88 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 89

90 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 91

92 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 93

94 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 95

Uitgangspunten economische
analyse

Tabel B3.1 Prijzen voor eieren en voer.
Kop
Eiprijs 1e soort (cent per ei)
Eiprijs 2e soort (cent per ei)
Voerprijs (euro/100 kg)

Scharrel
Wit
6,0
4,5
26,50

Bruin
6,5
25,50

Vrije uitloop

Biologisch

Kooi

Wit
7,25
5,25
26,50

13,0
10,0
46,00

5,04
n.v.t.
25,00

Bruin
7,50
5,50
26,50

Relatieve voerwinst = gerealiseerde voerwinst minus voerwinst op basis van norm kengetallen
Voerwinst (€ per hen per dag) = ((eiprijs 1e soort * % 1e soort+ eiprijs 2e soort * % 2e soort) *
legpercentage p.a.h. – voerverbruik in gram per dag/1000 * voerprijs/100)* % leefbaarheid – kosten
bestrijding vogelmijt
Kosten bestrijding vogelmijt uitgedrukt in € per hen per dag.

96 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Informatie voor
opfokorganisaties

Geachte heer, mevrouw,
Afgelopen periode hebben Jan Workamp (PEC) en ik (Monique Mul, WLR) u bezocht om u te vertellen
over het deelproject “Implementatie IPM op praktijkbedrijven”. We gaven aan dat de deelnemende
legpluimveehouders hun wens hebben geuit om kennis te ontvangen over de vogelmijtsituatie op het
opfokbedrijf. Daarmee zouden ze zich op het pluimveebedrijf al voor kunnen bereiden. Hieronder geef
ik u enkele tips om inzicht te krijgen in de vogelmijtsituatie op een bedrijf en in de kratten. Deze
kennis is deels afkomstig uit andere landen die zich al eerder op het broederij deel van de
eiproductiekolom hebben gericht.
Monitoring tijdens de opfokperiode
Het doel van monitoring van de vogelmijtpopulatie tijdens de opfokperiode is om de eerste
vogelmijten te vinden.
Het advies is:
•

Plaats de monitoringstools (zie hierna een overzicht van de verschillende monitoringsmethoden)
vanaf het begin van de periode tot twee weken voor het afleveren van de hennen in de stal.

•

De monitoringstools verdeelt u gelijkmatig over de stal (lengte, breedte en hoogte) (ongeveer
tussen de 18 en 25 stuks per stal).

•

De tools plaatst u onder de zitstok (mits de hennen op stok gaan) of bevestigd u onder de beun

Foto’s: AviVet
•

De opfokbegeleider kan de vogelmijtsituatie volgen (afhankelijk van de monitoringsmethode)

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 97

•

Twee weken voor het afleveren, hangt u een nieuwe monitoringstool op. Deze bekijkt u op z’n
laatst een week voordat de hennen worden afgeleverd. De resultaten geeft u direct door aan de
pluimveehouder.

•

Aan de kratten voor de transport van de hennen kunt u een klittenbandval bevestigen.

In de bijlage vindt u:
•

Uitleg van de verschillende monitoringsmethoden

•

Methode om vogelmijten in de mest waar te nemen

Mocht u nog vragen hebben, neemt u dan gerust contact met mij op.
Met vriendelijke groet,
Monique F. Mul (PhD, MSc)
Onderzoeker diergezondheid @ Wageningen Livestock Research
(werkzaam op het gebied van introductie en verspreiding van dierziekten in de veehouderij en
verdiepend in vectoren en parasieten)
Wageningen University & Research
PO Box 338, 6700 AH, Wageningen
Wageningen Campus, Gebouw 122, De Elst 1, Wageningen
Tel. + 31 (0)317 48 03 87
www.wur.nl
Bloedluis info pagina: http://www.wur.nl/vogelmijt
___________________________________________________________________

2. Monitoren
2.1 Waarom?
Om de vogelmijtpopulatie goed te kunnen volgen.
Om tijdig (bij lage aantallen) in te kunnen grijpen waardoor bestrijdingen nog
effectief kunnen zijn.
•
Om het effect van een bestrijding te kunnen bepalen.
We weten dat twee bestrijdingen vaak niet hetzelfde effect hebben op een vogelmijtpopulatie
(Mul et al., 2017). Dit heeft mogelijk te maken met de temperatuur (bij hogere temperaturen,
snellere populatie groei), leeftijd van de koppel en het management op het bedrijf. Door de
vogelmijtpopulatie te monitoren krijg je inzicht in de groeisnelheid van de populatie en het effect
van een bestrijding.
•
•

2.2 Methoden
Twee pluimveehouders kozen uit een lijst met vele soorten monitoringmethoden de
monitoringsmethoden die bij de uitvoering weinig tijd zouden kosten. Pluimveehouders gaven de
voorkeur aan:
Visuele populatie waarnemingen:
MMS methode, Cox et al. (2009),
Makkelijke en goedkope valletjes:
Rickstick, Van Emous en Ten Napel (2007),

-

http://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/49882
Simplified Passive Tape val van Roy et al.
(2014)
De automatische vogelmijtteller:
Hotraco heeft een automatische
vogelmijtteller
op de markt gezet: Mite Alert
file:///C:/Users/mul002/Downloads/mitealert_2018_nld_ha_online.pdf
Mul et al. 2015 http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10493-015-9923-2, 2016
http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1537511016301787

98 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

De twee pluimveehouders vonden de AviVet-val een goed alternatief omdat ze de valletjes alleen
hoeven op te hangen en op te sturen naar AviVet. Dit bedrijf stelt het aantal vogelmijten per val
vast. Er zijn kosten verbonden aan de aanschaf van de valletjes en aan het bepalen van het
aantal vogelmijten (www.AviVet.nl; https://doi.org/10.3382/ps/pew428).
-

Voor de opfok kan gebruik gemaakt worden van de zogenaamde Velcro trap of
klittenbandval.

(T. Tuovinen, Luke)

Neem
1) een stuk klittenband met haakjes van ca 20 cm,
2) een stuk klittenband met haartjes van ca 3cm,
3) bevestig aan de achterkant aan het uiteinde van het stuk klittenband met haakjes het stukje
klittenband met haartjes met behulp van nietjes.
4) Rol het klittenband om de zitstok en knip het overgebleven deel eraf (anders gaan de kippen
daaraan trekken).
Deze methode geeft de mogelijkheid om gedurende de opfok af en toe de vogelmijtsituatie te
bekijken. Er hoeft geen nieuwe val bevestigd te worden.
Voor het monitoren van vogelmijt in de transportkratten kunt u het klittenband bevestigen door
twee (ventilatie) gaten (in een hoek van de krat of container) hoeken) met één (ventilatie)gat er
tussen. Vogelmijten willen altijd omhoog lopen, langs de hoeken op zoek naar een schuilplaats
(klittenband).
Deze methode is er om de eerste vogelmijten te zien. Er is geen scoresystematiek.

(T. Tuovinen, Luke)

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 99

2.2.1 MMS methode
Visuele waarnemingen met behulp van het “Mite Monitoring Score–systeem”
(MMS) worden in een stal uitgevoerd op vooraf bepaalde plaatsen. De plaatsen zijn altijd aan het
begin en aan het eind van een rij (niet iedere rij hoeft). De plaatsen zijn minstens 20 meter van
elkaar verwijderd. Per rij wordt op minstens 3 plaatsen de waarnemingen uitgevoerd. De
plaatsen liggen nooit recht tegenover elkaar. Als een plaats in de lengterichting van een rij is
vastgesteld, dan wordt de waarneming op 2 à 3 verschillende hoogtes uitgevoerd. De plaatsen
worden gemarkeerd zodat elke week dezelfde plaatsen bekeken worden. De visuele waarneming
wordt uitgevoerd binnen 1m2 rondom de gemarkeerde plaats. Met een zaklamp wordt de
aanwezigheid bekeken van vogelmijten in gaten en kieren en/of op het systeem (Figuur 1). Alles
wordt binnen die m2 bekeken: De verticale constructies, de zitstokken, de legnesten etc. Voor de
scorebepaling wordt de volgende criteria gebruikt:
Score 1 = Mijten zichtbaar in gaten en kieren, spleten en holen.
Score 2 = Mijten zichtbaar op onbeschermde plaatsen.
Score 3 = Trossen (groepen groter dan 1 cm²) zichtbaar in gaten en kieren, spleten en holen.
Score 4 = Trossen (groepen groter dan 1 cm²) zichtbaar op onbeschermde plaatsen.
Een beschermde plaats is bijvoorbeeld rondom moeren, schroeven, ringen en onder profielen.
Kleine trossen mogen binnen de vierkante meter bij elkaar opgeteld worden.
Minimaal een keer in de twee weken wordt de MMS methode uitgevoerd.

Figuur 1 Uitvoering MMS methode (Experimental Poultry Centre in Geel, Belgium)
Deze methode geeft de mogelijkheid om gedurende de opfok af en toe de vogelmijtsituatie te
bekijken. Er hoeft geen nieuwe val bevestigd te worden.
In de legpluimveehouderij adviseert men een bestrijding uit te voeren:
•
Bij een gemiddelde monitoring score hoger dan 1,5 (in de warme periode hoger dan 1),
•
Als er op één plaats een score 3 te vinden was (in de warme periode een score 2),
•
Bij klachten van het personeel,
•
bloedstippen op de eieren of gestorven kippen.

Figuur 2 Score 3: Trossen met
vogelmijten zichtbaar in gaten en
kieren, groter dan 1 cm2. (Experimental
Poultry Centre in Geel, Belgium)

100 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Figuur 3 Score 4: Trossen met
vogelmijten op onbeschermde plaatsen
groter dan 1 cm2. (Experimental Poultry
Centre in Geel, Belgium)

2.2.2 Rickstick methode
Zie voor uitleg van de methode: http://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/49882
De Rickstick is gemakkelijk te maken van een PVC pijp en een rond stukje hout (stokje) dat in
de PVC pijp past. Zaag 10 cm van de PVC pijp af en 12 cm van het hout. Plaats een kleine
schroef in het midden van de lengte van het hout, zodanig dat het stokje klemt. Dit schroefje
voorkomt dat de hennen het stokje eruit pakken. Rond de schroef vind je de eerste vogelmijten.
Plaats de Rickstick met behulp van trekbandjes onder de zitstok. Plaats 10 tot 12 Ricksticks
verdeeld over de gehele stal, maar op makkelijk bereikbare plaatsen. Ga wekelijks langs de
Ricksticks, schuif het stokje eruit en bepaal de score (zie figuur 4). Noteer de score. Maak
vervolgens het stokje en de PVC-pijp schoon met behulp van een penseel. Verwijder de
Ricksticks vlak voor een bestrijding en hang ze direct daarna weer op.

Deze methode geeft de mogelijkheid om gedurende de opfok af en toe de vogelmijtsituatie te
bekijken. Er hoeft geen nieuwe val bevestigd te worden.

Figuur 4 Vogelmijtscore voor de Rickstick methode
2.2.3 Simplified Passive Tape val (SPT) methode
De Simplified Passive Tape val (SPT, Roy et al. 2014; Chiron et al. 2014) methode is, net als de
Rickstick, gemakkelijk te maken. Neem een 5 - 8 cm lang stuk van een 3 cm breed blauw
schilderstape, vouw de uiteinden een klein stukje om (zie paneel A van figuur 5) en wind het
schilderstape om ronde objecten in de pluimveestal (gaas (zie paneel B figuur 5), zitstok).
Doordat de uiteinden omgevouwen zijn, is de tape weer makkelijk los te halen. De vogelmijten
zijn na een week te vinden onder de tape. Tel het aantal vogelmijten en geef ze een score: 0 =

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 101

geen vogelmijten gevonden onder of in de tape; 1 = 1-9 vogelmijten zichtbaar in of onder het
tape; 2 = kleine groepjes van meer dan 10 vogelmijten in of onder de tape; 3 = groepen,
clusters of trosjes met vogelmijten in of onder de tape (zie figuur 6 ). Plaats 10 tot 12 valletjes
verdeeld over de gehele stal, op makkelijk bereikbare plaatsen. Ga wekelijks langs alle valletjes,
registreer de score en plaats nieuwe valletjes van schilderstape.

Figuur 5 De Simplified Passive Tape val (SPT) voor het monitoren van vogelmijt is gemaakt van
schilderstape (paneel A) (naar Roy et al. 2014). Paneel B laat een voorbeeld zien hoe het valletje
bevestigd wordt op een leghennenbedrijf (Met dank aan A.Varescon 2014)

Figuur 6 Scores voor de SPT methode (Roy et al., 2014)
Roy adviseert om een bestrijding uit te voeren als er op meer dan twee achtereenvolgende
keren een toename van de vogelmijtpopulatie is waargenomen.
2.2.4 PVC-pijp met “beschuit”papier
In plaats van de Rick stick met een stokje, kan ook gebruik gemaakt worden van de pvc pijp met
beschuitpapier. Zorg ervoor dat het beschuitpapier ruim binnen de pvc-pijp valt. Daardoor
voorkom je dat de hennen het papier eruit trekt.
Plaats deze val onder de zitstok. Plaats de gehele val direct na het eraf halen, inclusief de
bevestigings ty-wrap in een afsluitbare diepvrieszak. Plaats de diepvrieszak met inhoud minimaal
48 uur in de vriezer. Daarna kunt u de valletjes leegschudden en de mijten van het

102 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

beschuitpapier vegen (ook in de tussenlagen van het papier kunnen vogelmijten zitten) boven
een grote glazen petrischaal. Met behulp van een loep of microscoop kunt u het aantal
vogelmijten tellen.

___________________________________________________________________

Hoeveel vogelmijten zitten er in de mest?
Hoeveel vogelmijten er in de mest zitten, kunt u inzichtelijk maken door gebruik te maken van
een grote diepvrieszak.

•

Vul de diepvrieszak met maximaal 1/5 van de zak met mest (niet in de mest knijpen).

•

Sluit de diepvrieszak goed af.

•

Zet de zak op de koude grond (zo dat de kippen er niet bij kunnen).

•

Bekijk na minimaal 24 uur hoeveel vogelmijten er bovenin de zak zitten.

Hoe komen de vogelmijten in de mest?
Vogelmijten klimmen elke 2-3 dagen voor slechts een half uur tot een uur op de kip om bloed te
tappen. In het donker kun je zien (met een zaklamp) hoe de vogelmijt in het systeem en op de
hennen lopen. Bij lagere besmettingen zal de hen van irritatie schudden. Met het schudden
vallen ook de vogelmijten naar beneden, onder andere op de mestband. Met het afvoeren van
mest, voer je dus ook vogelmijten af.
Kortom: Mest afvoeren = vogelmijten afvoeren

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 103

Evaluatie deelproject
Implementatie IPM voor
vogelmijt op praktijkbedrijven

1. Wat heeft u het afgelopen jaar anders gedaan?
Pluimveehouders

Aantal keer

erfbetreders

genoemd
CONTROLEBEDRIJVEN
Niets
Controle via vallen
Exzolt
Bedrijfskleding vaker wisselen

ii
iii
ii

Minder mensen op het bedrijf toelaten

Bewust van vogelmijtprobleem en daardoor
vaker bestrijden
Door bedrijf bestrijding laten uitvoeren
Beter opletten op aanwezigheid van
vogelmijt

PROEFBEDRIJVEN
Bewust van probleem dus meer discussie
Exzolt

iiii

Silica
Thermokill

Dagelijks alle mestafdraaien
Bezoekers douchen
Mestbanden leeg voor Silica behandeling
Eerder behandelen
Vaker controleren/monitoren
Schoonmaken met warm water
Bewust monitoren (val, visueel, rickstick 4x)
Behandelen op basis van vogelmijtdruk
Tot twee keer toe nat schoonmaken
Silica bestrijding door bedrijf laten uitvoeren
Pleksgewijs behandelen
Juist niet meer pleksgewijs behandelen door
beperkt effect
Nestbodems verwijderen op ongeveer 40
weken + terugplaatsen in de leegstand
Bedrijfskleding per stal en niet over en weer
tussen de stallen
Materialen per stal en geen materialen
verplaatsen
Silica ingezet in plaats van chemisch
Extreem goed schoongemaakt tijdens
leegstand met heel veel water gespoeld
Aan leverancier gevraagd of de hennen vrij
zijn van vogelmijt (maar niet zelf
gekeken...spijt van)
Hygiene maatregelen

104 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

ii

iii
iiiii
iiiiiiiiii
ii

ii

ii
ii

ii

Aantal keer
genoemd

Bewuster naar vogelmijt gekeken
Vaker controleren op vogelmijt
Monitoren van vogelmijt
Meer advies proberen te geven
Behandeladvies op basis van
monitoren
Middelen gebruik bespreekbaar
gemaakt (verantwoord omgaan
met)
Opfok wordt gemonitord als
gevraagd wordt om “vrije”
hennen. (gemeten met val)
Mestopslag(en) bestudeerd en
heel veel mijten gevonden
Effect van wateradditieven
getoetst
Meer discussie onderling
(pluimveehouder thuis) en met
erfbetreder
Gebruik haarnetje in stal
Opfokstallen monitoren
Minder stalbezoeken per dag per
week
Zoektocht naar vogelmijtvrije
stallen
Gebaald van onvoorspelbaarheid
van vogelmijt
Geprobeerd de
populatiedynamiek van vogelmijt
te snappen

ii

i

Kritisch controleren van aangevoerd
materiaal (kratten, trays ed)
Aangekoekte mest verwijderen
Haarnetje
Silica poederen
Voor leegstand al zorgen voor lage
vogelmijtpopulaties

2. Wat is het effect daarvan op uw bedrijfsvoering en op de
vogelmijtpopulatie?
Pluimveehouders controlebedrijven

Aantal keer

Pluimveehouders

Aantal keer

genoemd

proefbedrijven

genoemd

Aantoonbaar minder vogelmijten
Beter onder controle
Hogere kosten

iii
ii

Minder vogelmijten
Door Exzolt enorme afname
Door monitoren duidelijk wanneer ze weer
terug waren toen populatie laag gehouden
met drinkwateradditief
Betere resultaten
Minder uitval
Hogere productie
Niet van toepassing

Betere diergezondheid
Meer werkplezier
Door Exzolt 20 weken vrij; te kort.
Thermokill + vloeibare silica 45
weken vrij; tevreden.
Minder drinkwateradditief ingezet omdat
Onbekend omdat je niet weet wat
door monitoring bleek dat de populatie
er was gebeurd als je het niet had
laag bleef
gedaan
Vaker behandeld
Met vallen: sneller behandeld, meer inzet op preventie en bedrijfshygiene
Thermokill: besparing op behandeling tegen vogelmijt en wormen
Efbetreder:
Er is veel Silica ingezet. De totale populatie daalde iets.
Bedrijven geadviseerd om Exzolt in te zetten waardoor de vogelmijtdruk omlaag ging, er een beter rendement was en
de dieren beter presteerden.

3. Hoe heeft u het traject ervaren?
Pluimveehouders

Aantal keer

Erfbetreders

genoemd
CONTROLEBEDRIJVEN
Meer bewustwording
Een overkill aan gaatjes gezien in de stal
Meer controle in de stal
Leerzaam
Vogelmijtbesmetting werd een getal
PROEFBEDRIJVEN
Positief: uiteenzetting van de verschillende
middelen
Meten/monitoren belangrijk
Goed georganiseerd
Tegenvallend: AviVet vallen
Positief: IPM tuinbouw informatie
Positief: Informatie over toegelaten
middelen
8 bijeenkomsten: erg veel
Leerzaam; maar te weinig tijd in gestoken
door terugkeer Fipronil
Monitoren: inzicht op vogelmijtdruk
Monitoren: door getal (feit) weet je waar je
het over hebt met elkaar
Sneller behandelen
Positief: Bewustzijn/ bewustwording
Kritischer blik op bedrijfsmanagement
Kennis
Bevestigd in behandelplan
Kundige mensen aanwezig

Aantal keer
genoemd

Bewuster geworden
Handvatten gekregen/ leerzaam
Veel tijd kwijt

ii
ii

iii

iiiii

Open sfeer voor informatie uitwisseling
Door het monitoren weet je feitelijk hoe de stand van zaken is, wordt je bewuster van de vogelmijtsituatie en grijp je
tijdig in en kun je zien of je goed bezig bent.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 105

4. Wat heeft u geleerd?(incl. neven effecten zoals bewustwording)
Pluimveehouders

Aantal

erfbetreders

onderzoek

Kritisch te monitoren

2x silica en dan
schoonmaken/
stofzuigen voor behoud
van Silica effect
Vogelmijt is niet te
voorspellen

keer
genoemd
Meten =weten

Meer kennis over de mogelijke
behandelingen/ middelen en
dat je zelf moet blijven
controleren
Meer kennis over de vogelmijt

Er zijn bedrijfsspecifieke
factoren die beïnvloeden of
vogelmijt een probleem is op
het bedrijf of niet
Iedereen heeft dit probleem

iii

Basiskennis over vogelmijt

Middelen die er bestaan
tegen vogelmijt

Je moet altijd met dit
probleem bezig zijn

ii

Het probleem is lastig te
tackelen
Aanpak vogelmijt moet
onderdeel van de
bedrijfsvoering zijn: altijd
ermee bezig zijn
Negatieve effecten van
vogelmijt

iii

Bewustwording
IPM denkwijze
Geen kennis van
bestrijdingskosten
Probleem aanpak kost geld en
tijd
Probleem bespreekbaar
gemaakt
Monitoren
Vogelmijt moet tijdig worden
aangepakt anders is het te laat
Kennis over preventieve
maatregelen
Monitoren is belangrijk

iiii

iii

iii

ii

106 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Monitoren

De aandacht voor
vogelmijt verslapt in de
winter, volledig ten
onrechte
Mestafdraaien werkt echt
aantal reducerend

Vroegtijdig ingrijpen is
noodzakelijk
Heel moeilijk om
versleep te voorkomen
Echt goede reiniging
tussen de ronden
bestaat uit vele stappen
maar is uitvoerbaar
Reinigen van
beluchtingsbuizen door
rioolreiniger

5. Welke vragen heeft u nog?
Meer bestrijdingsmogelijkheden
Meer onderzoek nodig.
Wat het beste moment van behandelen
Mag Silica ook in de toekomst gebruikt worden?
Worden drinkwater additieven legaal of blijft het grijs gebied?
Kan er een GMO vogelmijt gemaakt worden waardoor er geen nakomelingen meer komen? (steriele mannetjes, ontbrekende
receptoren waardoor ze elkaar niet meer vinden)
Wat zijn de toegelaten middelen voor Bio en regulier? Wanneer komt de lijst daarvan?
Wat zijn de kosten van chemische middelen?
Zijn er nieuwe inzichten voor het plaatsen van de vallen?
Is vogelmijt uitroeibaar?
Komt er vervolgonderzoek?
Kunnen er financiële berekeningen komen voor de schade van vogelmijt?
Werkt natte mest tegen vogelmijt
Welke cocktail van natuurlijke vijanden werken tegen vogelmijt?
Is het ophangen van aantrekkelijk zakken met kippenbloed een manier om vogelmijtschade te beperken?
Waarom heeft de ene stal wel en de andere geen vogelmijtprobleem?
Is nat reinigen echt beter?
Kunnen vogelmijten resistent worden voor Exzolt doordat ze in de mest komen waarin residuen van Exzolt aanwezig is?
Hoe wordt IPM voor vogelmijt nu verder verspreid?
Het is belangrijk om te weten welke methoden er in het veld toegepast worden, die ook effectief zijn. Dus moeten we op de een of
andere manier deze info verzamelen.
Wanneer en waar komt er een lijst met daarop alle toegestane middelen, bedrijven voor bestrijding en andere nuttige webpagina’s

6. Hoe nu verder?
Vogelmijt aanpakken blijft maatwerk
IPM methode beter toepassen op het bedrijf
Monitoringskosten met AviVetvallen omlaag krijgen. Door aanschaf gezamenlijke weegschaal?
Vervolg onderzoek naar middelen tegen vogelmijt
Meer groene middelen proberen op de markt te krijgen
Blijf doorgaan met groep geïnteresseerden
Blijf informatie verstrekken: app groep, mailgroep, info/ nieuwsbrief, website met mogelijkheid om vragen
te stellen.
Regionale brainstormgroepen
Ga landelijk informatie verstrekken
Jaarlijkse bijeenkomst met daarin informatie, actualiteiten: middelen, aanpak

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 107

Wetgeving middelen vogelmijt

Diervoeder additieven: Verordening 1831/2003 betreffende toevoegingen aan diervoeder
Additieven voor Dierwelzijn: Verordening 1831/2003 nieuwe functionele groep bij de categorie
"zoötechnische toevoegingsmiddelen”
VERORDENING (EG) Nr. 429/2008 van de Commissie van 25 april 2008 tot vaststelling van
voorschriften ter uitvoering van Verordening (EG) nr. 1831/2003 van het Europees Parlement en de
Raad wat betreft de opstelling en indiening van aanvragen en de beoordeling van en de verlening van
vergunningen voor toevoegingsmiddelen voor diervoeding (Voor de EER relevante tekst).
Claimswetgeving:
VERORDENING (EG) Nr. 767/2009 VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD van 13 juli 2009
betreffende het in de handel brengen en het gebruik van diervoeders:
Artikel 13 van Verordening 767/2009
Claims
1. De etikettering en de aanbiedingsvorm van voedermiddelen en mengvoeders kunnen de aandacht
vestigen op de aanwezigheid of het ontbreken van een stof in het diervoeder, op een specifiek
voedingskenmerk of procedé of op een specifieke daarmee samenhangende functie, mits aan de
volgende voorwaarden wordt voldaan:
a) de claim is objectief, verifieerbaar door de bevoegde autoriteiten en begrijpelijk voor de gebruiker
van het diervoeder; en
b) de voor de etikettering verantwoordelijke persoon stelt op verzoek van de bevoegde autoriteit (in
NL de NVWA) een wetenschappelijke onderbouwing van de claim ter beschikking, hetzij door middel
van algemeen beschikbare wetenschappelijke gegevens, hetzij op basis van met bewijsstukken
gestaafd onderzoek van het bedrijf. De wetenschappelijke onderbouwing is beschikbaar op het tijdstip
dat het diervoeder in de handel wordt gebracht
2. Onverminderd lid 1 zijn claims betreffende de optimalisering van de voeding en de ondersteuning of
bescherming van de fysiologische toestand toegestaan, tenzij zij een claim als bedoeld in lid 3, onder
a), behelzen.
3. De etikettering en de aanbiedingsvorm van voedermiddelen en mengvoeders mogen niet de indruk
wekken dat:
a) het diervoeder een ziekte voorkomt, behandelt of geneest, met uitzondering van coccidiostatica en
histomonostatica, zoals toegestaan uit hoofde van Verordening (EG) nr. 1831/2003; dit punt is echter
niet van toepassing op claims betreffende voedingsonevenwichtigheden, mits daarmee geen
ziektesymptomen worden geassocieerd;
b) het diervoeder een bijzonder voedingsdoel heeft als bepaald in de in artikel 9 bedoelde lijst van
bestemmingen, tenzij het aan de daarin vermelde vereisten voldoet.
Register diervoederadditieven
Catalogus voedermiddelen
Biocidenverordening
VERORDENING (EU) Nr. 528/2012 VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD van 22 mei 2012
betreffende het op de markt aanbieden en het gebruik van biociden.
Warenwet

108 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Annex I van de
Biocidenverordening,
Verordening (EU) Nr. 528/2012

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 109

110 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Registratie eisen additieven

Eisen voor registratie als diervoederadditief staan vermeld in VERORDENING (EG) Nr. 429/2008 VAN
DE COMMISSIE van 25 april 2008.
Gevraagd wordt naar: Voorgestelde indeling (categorie additief), kwalitatieve en kwantitatieve
samenstelling, Aggregatietoestand van elke vorm van het product, Werkzame stof(fen)/agens
(agentia), analysemethoden.
Daarbij moet onderzoek gedaan zijn naar de veiligheid, tolerantie bij doeldieren (tolerantie onderzoek
uitvoeren), microbieel onderzoek, residu onderzoek, biologische beschikbaarheid, toxicologisch
onderzoek, genotoxiciteit en mutageniteit, veiligheid voor consument, Adi, MRL , voorstel wachttijd,
veiligheid voor gebruikers en veiligheid voor milieu.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 111

De hoeveelheid onderzoek dat moet worden uitgevoerd is afhankelijk van de samenstelling en de
doeldieren.

Uit de richtlijn, PEC staat voor Predicted Environmental Concentration (RIVM Briefrapport

601711002/2009).

Verder in vitro onderzoek naar werkzaamheid
Voor alle technologische en bepaalde sensoriële toevoegingsmiddelen die de kenmerken van
het diervoeder beïnvloeden, moet de werkzaamheid worden aangetoond met laboratoriumonderzoek. Het onderzoek moet aldus worden opgezet dat het een representatief aantal
voedermiddelen omvat waaraan het toevoegingsmiddel zal worden toegevoegd. De
resultaten moeten bij voorkeur met parametervrije tests worden beoordeeld. De verwachte
veranderingen moeten met een p-waarde kleiner dan of gelijk aan 0,05 worden aangetoond.
Korte termijn werkzaamheid bij dieren.
Om aan te tonen in welke mate een nieuwe vorm of bron van een voedingsstof of kleurstof
een gelijkwaardig, reeds goedgekeurd of bekend toevoegingsmiddel kan vervangen, kan
onderzoek naar de biologische beschikbaarheid worden gebruikt.
Om de werkingswijze aan te tonen, kan onderzoek naar de vertering/balans worden gebruikt
ter ondersteuning van onderzoek naar de dierlijke productie. In sommige gevallen, met name
wat milieuvoordelen betreft, kan de werkzaamheid beter worden aangetoond met
balansonderzoek dan met lange termijn onderzoek naar de werkzaamheid. Bij dergelijk
onderzoek moeten de aantallen en de soorten/categorieën dieren aangepast zijn
aan de voorgestelde gebruiksvoorwaarden. Zo nodig kunnen andere korte-termijn
werkzaamheidsonderzoeken bij dieren worden voorgesteld, eventueel ter vervanging van
lange termijn werkzaamheidsonderzoeken met dieren, mits dit afdoende gemotiveerd wordt.

112 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Lange termijn werkzaamheid bij dieren.
Ten minste op twee plaatsen uitgevoerd. Bij de proefopzet moet aandacht worden besteed
aan een toereikend statistisch onderscheidingsvermogen en type 1- en 2-risico's. Het protocol
moet voldoende gevoelig zijn om eventuele effecten van het toevoegingsmiddel bij de laagste
aanbevolen dosis (risicotype 1 α, p ≤ 0,05 in het algemeen en p ≤ 0,1 voor herkauwers,
minder gangbare soorten, gezelschapsdieren en niet-voedselproducerende dieren) op te
sporen en voldoende statistisch onderscheidingsvermogen hebben om te garanderen dat het
testprotocol aan de doelstelling van het onderzoek voldoet. Het type 2 β-risico moet lager
zijn dan of gelijk zijn 20 % in het algemeen en 25 % voor herkauwers, minder gangbare
soorten, gezelschapsdieren en niet-voedselproducerende dieren. Daartoe moet het
onderscheidingsvermogen (1-β) groter zijn dan of gelijk zijn aan 80 % (75 % voor
herkauwers, minder gangbare soorten, gezelschapsdieren en niet-voedselproducerende
dieren).
Erkend wordt dat de aard van bepaalde toevoegingsmiddel het moeilijk maakt om te
omschrijven welke testomstandigheden optimale resultaten kunnen opleveren. Indien meer
dan drie tests beschikbaar zijn, moet daarom een meta-analyse worden overwogen. Daarom
moeten voor alle proeven soortgelijke protocollen worden gevolgd, zodat de gegevens later
op homogeniteit kunnen worden gecontroleerd en (als de tests dat vereisen) kunnen worden
samengevoegd met het oog op statistische evaluatie met p ≤ 0,05.
Werkzaamheidsvereisten voor categorieën en functionele groepen van
toevoegingsmiddelen
Voor alle toevoegingsmiddelen die een effect op dieren beogen te hebben, is in-vitroonderzoek vereist. L 133/36 NL Publicatieblad van de Europese Unie 22.5.2008
Voor de categorieën zoötechnische toevoegingsmiddelen, coccidiostatica en
histomonostatica moet de werkzaamheid met ten minste drie lange termijn onderzoeken naar
de werkzaamheid worden aangetoond. Voor sommige zoötechnische toevoegingsmiddelen en
andere categorieën toevoegingsmiddelen die een effect op dieren beogen te hebben, kunnen
kortermijnonderzoeken naar de werkzaamheid worden aanvaard, mits de werkzaamheid
ondubbelzinnig wordt aangetoond.
Onderzoek naar de kwaliteit van de dierlijke producten indien dit niet het
aangegeven effect is
Om aan te tonen dat het toevoegingsmiddel geen negatief of ander ongewenst effect heeft
op de organoleptische en nutritionele (in voorkomend geval hygiënische en technologische)
eigenschappen van voedsel afkomstig van dieren die het toevoegingsmiddel toegediend
hebben gekregen (voor zover dit niet het beoogde effect is), moeten tijdens een van de
werkzaamheidsonderzoeken de nodige monsters worden
genomen. Er moeten twee groepen worden onderzocht: een groep die geen
toevoegingsmiddel toegediend heeft gekregen en een groep die de hoogste voorgestelde
dosis van het toevoegingsmiddel heeft gekregen. De gegevens moeten een statistische
evaluatie mogelijk maken. Als deze onderzoeken achterwege worden gelaten, moet dat naar
behoren worden gemotiveerd.
Eisen zoötechnische toevoegingsmiddelen
4. ZOÖTECHNISCHE TOEVOEGINGSMIDDELEN
4.1. Andere zoötechnische toevoegingsmiddelen
organismen

dan

enzymen

en

micro-

4.1.1. Sectie I: samenvatting van het dossier
De volledige sectie I van bijlage II is van toepassing.
4.1.2. Sectie II: identiteit en kenmerken van en
toevoegingsmiddel; analysemethoden
De volledige sectie II van bijlage II is van toepassing.

gebruiksvoorwaarden

voor

het

4.1.3. Sectie III: onderzoek naar de werkzaamheid van het toevoegingsmiddel
4.1.3.1. Onderzoek naar de veiligheid van het gebruik van het toevoegingsmiddel voor de
doeldieren
De volledige subsectie 3.1 van bijlage II is van toepassing.

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 113

4.1.3.2. Onderzoek naar de veiligheid van het gebruik van het toevoegingsmiddel voor de
consumenten
1) Metabolisme- en residuonderzoek
Metabolisme- en residuonderzoek is niet vereist indien:
— wordt aangetoond dat de stof of de metabolieten daarvan ongewijzigd worden
uitgescheiden en in wezen niet geabsorbeerd worden, of
— de stof in de vorm van een of meer fysiologische stoffen en in een dienovereenkomstige
hoeveelheid wordt geabsorbeerd.
Metabolismeonderzoek is niet nodig indien de stof van nature in aanzienlijke hoeveelheden
in
levensmiddelen of diervoeder aanwezig is of als de stof een natuurlijk bestanddeel van
lichaamsvloeistoffen of weefsels is. In die gevallen is echter wel residuonderzoek vereist. Dit
mag beperkt blijven tot een vergelijking van het gehalte in weefsels of producten in een
onbehandelde groep en in een groep die de hoogste aanbevolen dosis heeft gekregen.
In andere gevallen is de volledige subsectie 3.2.1 van bijlage II van toepassing.
2) Toxicologisch onderzoek
Toxicologisch onderzoek is niet vereist indien de stof in de vorm van één of meer fysiologische
stoffen wordt geabsorbeerd. Op lichaamsvreemde stoffen is de volledige subsectie 3.2.2 van
bijlage II van toepassing.
Andere stoffen worden per geval behandeld, rekening houdend met de mate en wijze van
blootstelling. Als er gegevens ontbreken waarom in deze sectie wordt gevraagd, moet dat
worden gemotiveerd.
3) Beoordeling van de veiligheid voor de consument
De volledige subsectie 3.2.3 van bijlage II is van toepassing op toevoegingsmiddelen voor
voedselproducerende dieren.
4.1.3.3.
Onderzoek
naar
de
veiligheid
van
het
gebruikers/werknemers
De volledige subsectie 3.3 van bijlage II is van toepassing.

toevoegingsmiddel

voor

4.1.3.4. Onderzoek naar de veiligheid van het toevoegingsmiddel voor het milieu
De volledige subsectie 3.4 van bijlage II is van toepassing.
22.5.2008 NL Publicatieblad van de Europese Unie L 133/49
4.1.4. Sectie IV: onderzoek naar de werkzaamheid van het toevoegingsmiddel
De volledige sectie IV van bijlage II is van toepassing.
1) Toevoegingsmiddelen die dierlijke productie, prestaties of welzijn gunstig beïnvloeden en
functionele groep „andere zoötechnische toevoegingsmiddelen”.
De werkzaamheid kan alleen worden aangetoond met betrekking tot elke doelsoort of categorie. Naargelang van de eigenschappen van het toevoegingsmiddel kunnen de
resultaten worden gemeten aan de hand van prestatiekenmerken (bv. voederrendement,
gemiddelde dagelijkse gewichtstoename, stijging van de productie van de dieren), de
samenstelling van het karkas, de prestaties van het beslag, voortplantingsparameters of het
dierenwelzijn. De werkwijze kan worden aangetoond met kortermijnonderzoeken naar de
werkzaamheid of laboratoriumonderzoek waarbij relevante eindpunten worden
gemeten.
2) Toevoegingsmiddelen die het milieueffect van de dierlijke productie gunstig beïnvloeden.
Van toevoegingsmiddelen met een gunstig milieueffect (bv. lagere uitscheiding van stikstof
of fosfor, lagere methaanproductie, bijsmaken) kan de werkzaamheid bij de doelsoort worden
aangetoond door drie kortermijnonderzoeken naar de werkzaamheid bij dieren waarbij
duidelijk een gunstig effect blijkt. Bij de onderzoeken moet rekening worden gehouden met
een mogelijke aanpassingsreactie op het
toevoegingsmiddel.
4.1.5. Sectie V: plan voor monitoring na het in de handel brengen
Deze sectie is van toepassing overeenkomstig artikel 7, lid 3, onder g), van Verordening (EG)
nr. 1831/2003.

114 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

Toegestane claims uit de
KAG/KOAG lijst (humaan
toegestaan)

haar
abnormale haargroei (lokaal)
haaruitval
kaal, kalende
verminderde haargroei
haargroeiproblemen
heft kaalheid op
roos
hoofdluis
roodheid a.g.v. afschilfering van de hoofdhuid
conditie van het haar
geeft weer glans aan het haar

73.13
73.14
73.15
73.15
73.16
73.17
73.18
73.19
73.20
73.21
73.22

x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
toegelaten
ja
nee

stress
bij stress/spanning (als omstandigheid, zoals bij stress-situaties)
evenwichtig in stresssituaties
in spannende tijden
gestresst
stress-vermindering
helpt bij incidentele stress
minder stressgevoelig
overspannenheid
burn-out
toe te passen bij overspanning

x
x
x

x

x

x
x
x

x
x
x
toegelaten
ja
nee

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 115

80.00

ALGEMENE LICHAMELIJKE TOESTAND

81.00
81.01
81.02
81.03
81.04
81.05
81.06
81.07
81.08
81.09
81.10
81.11
81.12
81.13
81.14
81.15
81.16

fit/energie/gezond
wordt opnieuw fit
booster / energieboost
voelt u potent door
versterkt de levenskracht
geeft meer energie
gunstige invloed op de gezondheid
voor behoud gezondheid
voor een gezond leven
vergroot het uithoudingsvermogen
gunstige invloed op het uithoudingsvermogen
voor een natuurlijke afbouw van het roken
geeft steun om het roken te laten
vermindert de trek in een sigaret
vergemakkelijkt het roken te laten
stoppen met roken (subjectieve bezwaren bij nicotine-absentie)
algehele normalisering lichaamsfuncties

82.00
82.01
82.02
82.03
82.04
82.05
82.06
82.07
82.08
82.09
82.10

weerstand/afweer/immuunsysteem
verhoogt de weerstand van het organisme
verhoogt de weerstand tegen virussen
bij onvoldoende weerstand
ondersteunt het afweersysteem
aktiveert het afweersysteem
bevordert het (natuurlijk) afweersysteem
bevordert het (natuurlijk) afweersysteem van de lichaamscellen
helpt het (natuurlijk) afweersysteem van de lichaamscellen
ondersteunt het immuunsysteem
stimuleert het immuunsysteem

Claims huid:

https://www.koagkag.nl/gedragscodes-en-andere-basisdocumenten/claimsdatabase

•
•
•

Voor het behoud van normale structuur en functie van huid
Toegestaan: X helpt bij de verzorging van de huid van binnenuit
Toegestaan: X helpt bij het gezond houden van de huid
•

•
•
•
•
•
•

Haar

Toegestaan: X draagt bij aan het behoud van normaal haar
Toegestaan: X draagt bij aan normale haargroei
Toegestaan: X houdt je haar/haren sterk
Toegestaan: X is goed voor je haren
Toegestaan: X, conditie van het haar
Toegestaan: X, voor het behoud van glanzend haar

116 | Wageningen Livestock Research Rapport 1226

x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x

x

x
x
x
x
x
x
x

x
x

x
x

GRAS lijst FDA

Deze lijst bestaat uit producten die door de Amerikaanse Food and Drug Administration worden gezien
als veilig (generally regarded as safe). In de database beoordeeld als 1.
SCOGS Database

Type of
Conclusion

Definition

1

There is no evidence in the available information on [substance] that demonstrates, or
suggests reasonable grounds to suspect, a hazard to the public when they are used at levels
that are now current or might reasonably be expected in the future.

2

There is no evidence in the available information on [substance] that demonstrates a
hazard to the public when it is used at levels that are now current and in the manner now
practiced. However, it is not possible to determine, without additional data, whether a
significant increase in consumption would constitute a dietary hazard.

3

While no evidence in the available information on [substance] demonstrates a hazard to
the public when it is used at levels that are now current and in the manner now practiced,
uncertainties exist requiring that additional studies be conducted.

4

The evidence on [substance] is insufficient to determine that the adverse effects reported
are not deleterious to the public health should it be used at former levels and in the manner
formerly practiced.

5

In view of the almost complete lack of biological studies, the Select Committee has
insufficient data upon which to evaluate the safety of [substance] as a [intended use].

Middelen die een 1 beoordeling hebben in de database kunnen beschouwd worden als
veilig.
Knoflook en knoflookolie staan onder 1, kruidnagelolie 1, kokosolie 1.
Microbiële middelen onder: https://www.fda.gov/food/generally-recognized-safegras/microorganisms-microbial-derived-ingredients-used-food-partial-list

Wageningen Livestock Research Rapport 1226

| 117

Wageningen Livestock Research Postbus 338

Wageningen Livestock Research ontwikkelt kennis voor een zorgvuldige en

6700 AH Wageningen

renderende veehouderij, vertaalt deze naar praktijkgerichte oplossingen en

T 0317 48 39 53

innovaties, en zorgt voor doorstroming van deze kennis. Onze wetenschappelijke

E info.livestockresearch@wur.nl www.wur.nl/

kennis op het gebied van veehouderijsystemen en van voeding, genetica, welzijn en

livestock-research

milieu-impact van landbouwhuisdieren integreren we, samen met onze klanten, tot
veehouderijconcepten voor de 21e eeuw.
De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Rapporttitel Verdana 22/26
Maximaal 2 regels
Subtitel Verdana 10/13
Maximaal 2 regels

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research
bundelen 9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van Stichting Wageningen
Research en Wageningen University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing
van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.
Met ongeveer 30 vestigingen, 6.500 medewerkers en 10.000 studenten
behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende
kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de
vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart
van de unieke Wageningen aanpak.

Namen Verdana 8/13
Maximaal 2 regels

CONFIDENTIAL