Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

267
Vragen van de leden Van Helvert en Amhaouch (beiden CDA), Bosman
(VVD), Kerstens (PvdA), Bruins en Voordewind (beiden ChristenUnie) en
Stoffer (SGP) aan de Ministers van Defensie en van Financiën en de
Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat over de berichtgeving
«Nieuwe onderzeeboten: Nederlandse marine-industrie dreigt alleen kruimels
te krijgen» (ingezonden 12 september 2019).
Mededeling van Minister Bijleveld-Schouten (Defensie) (ontvangen
8 oktober 2019).
Vraag 1
Hoe beoordeelt u de berichtgeving: «Nieuwe onderzeeboten: Nederlandse
marine-industrie dreigt alleen kruimels te krijgen»1 en het artikel «Het
langzame herstel van de krijgsmacht» in de Telegraaf van 3 juli jl.?
Vraag 2
Erkent u de grote zorgen die vanuit de Nederlandse marine-industrie geuit
worden over de toekomst van de Nederlandse marinebouw en het behoud
van nationale strategische belangen en nationale militaire kennis?
Vraag 3
Kent u het artikel in de Financial Review «Defence Minister gets frank with
French over submarine build» van 16 augustus 20192, en de uitzending
«Breaking French submarine contract a «bargain» at $ 330m3»?
Vraag 4
Kent u de berichtgeving uit het artikel: «Onderhandelingen over toekomstige
Leopard-tank verlopen stroef» over het vastlopen van de onderhandelingen
tussen twee Duitse bedrijven en een Frans bedrijf, omdat het Franse bedrijf
een positie van 50% opeist in de ontwikkeling van de toekomstige Leopard 3
tank?

1

https://marineschepen.nl/nieuws/Toch-weer-onzekere-tijden-voor-Nederlandse-marineindustrie-120419.html
2
https://www.afr.com/politics/federal/defence-minister-gets-frank-with-french-over-submarinebuild-20190716-p527oi
3
https://www.skynews.com.au/details/_6069020976001

ah-tk-20192020-267
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

Vraag 5
Kent u het artikel: «U-Boote machen wieder Probleme»4 over het nietfunctioneren van de Duitse nieuwe onderzeeboten? Hoe beoordeelt u deze
berichtgeving in het licht van een mogelijke samenwerking met de Duitse
aanbieder voor de onderzeebootorder?
Vraag 6
Erkent u in uw antwoord op vraag 23 feitelijke vragen Defensie-industrie
strategie5 dat «Uitbesteding van een project aan een buitenlandse industrie
kan leiden tot een erosie van het kennisniveau.»? Klopt de analyse dat,
doordat de order voor mijnenbestrijdingsvaartuigen gegeven is aan een
Frans-Belgisch consortium, de Nederlandse kennis op mijnenbestrijdingsgebied (deels) erodeert en de Nederlandse industrie structureel een exportmarkt
verloren heeft voor toekomstige mijnenbestrijdingsvaartuigen? Klopt het dat
de aanbesteding van de mijnenbestrijdingsschepen niet conform de Defensie
Industrie Strategie (DIS) was? Zal de aanbesteding van de onderzeeboten nu
wél conform de DIS gaan? Hoe beoordeelt u het risico van kennis-erosie voor
het later kunnen uitvoeren door de Nederlandse marinebouw van het
benodigde onderhoud en upgrades aan de onderzeeboten, waarin Nederland
nu excelleert, indien niet over het intellectual property (IP) van deze onderzeeboten kan worden beschikt? Hoe beoordeelt u het voortbestaan van de
Nederlandse marinebouwcluster wanneer er wordt gekozen voor een
hoofdaannemer die geen structureel partnerschap heeft met de Nederlandse
marinebouw en niet bereid is tot het volledig delen van het intellectuele
property (IP)? Bent u bereid om werven uit te sluiten die het IP niet willen
delen, zodat erosie van strategische kennis kan worden voorkomen? Kunt u
alle onderdelen van vraag 6 separaat beantwoorden?
Vraag 7
Erkent u dat een goed functionerend samenwerkingsverband zoals «de
Gouden Driehoek» noodzakelijk is voor het beste product voor de beste prijs
binnen de gegeven tijd? Deelt u de opvatting dat het vroegtijdig betrekken
van de Nederlandse «Gouden Driehoek» bij het ontwikkelen van de nieuwe
onderzeeboot, sterk zal bijdragen aan een ontwerp dat later tegen lage kosten
is te onderhouden en slimmer kan worden voorbereid op toekomstige
upgrades?
Vraag 8
Klopt het dat voor een product dat niet van de plank kan worden gekocht
maar waaraan een ontwikkelingsfase vastzit, met nog onbekende technische
risico’s, concurrentiestelling niet per definitie leidt tot een lagere prijs? Kan de
werking van de «Gouden Driehoek», waarin gezamenlijk oplossingen voor
technische problemen worden gezocht, kosten en vertraging voorkomen,
waardoor de ontwikkelrisico’s aanzienlijk lager liggen?
Vraag 9
In hoeverre kennen de verschillende aanbieders een werkwijze van gezamenlijk ontwikkelen en bouwen zoals binnen de Nederlandse «Gouden Driehoek»,
die er de laatste decennia in resulteerde dat Nederlandse marineschepen
immer op tijd en binnen budget werden opgeleverd?
Vraag 10
Klopt het dat het voor Defensie in geval van concurrentiestelling heel lastig
kan worden om de volledige informatie van subsystemen beschikbaar te
krijgen, omdat buitenlandse aanbieders vanwege eigen nationale veiligheidsbelangen niet volledig open kaart zullen spelen over hun landeigen,
strategische innovaties en militaire kennis?

4

https://www.kn-online.de/Nachrichten/Schleswig-Holstein/Deutsche-Marine-U-Boote-machenwieder-Probleme-Reparatur-in-Kiel
5
kamerstuk 31 125 nr. 95

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Vraag 11
Welke kwaliteitsimpuls kunnen nieuwe orders voor de Nederlandse marinebouw opleveren, zowel op het gebied van onderzeeboten als daarbuiten in de
civiele Nederlandse maritieme industrie? Bent u bereid de spin-off en
spill-over effecten te onderzoeken van Nederlandse industriële participatie?
Vraag 12
Erkent u dat de Nederlandse defensie-industrie in het nadeel verkeert ten
opzichte van sommige buitenlandse staatsbedrijven, die op velerlei wijze
kunnen rekenen op steun van hun overheid? Deelt u de opvatting dat nu
doorgaan met een langdurig proces van concurrentiestelling de Nederlandse
marinebouw extra benadeelt, doordat sommige buitenlandse aanbieders de
vertragingskosten kunnen opvangen door staatssteun?
Vraag 13
In hoeverre vraagt de internationale veiligheidssituatie om meer, conventioneel aangedreven, vooral expeditionaire onderzeeboten die goedkoper en
minder complex zijn dan nucleaire onderzeeboten? In hoeverre versterkt deze
tendens de exportpositie van Nederland, indien de ontwikkeling en bouw van
de vervanger van de Walrus-klasse binnen de Nederlandse Marinebouw met
haar buitenlandse partner plaats vindt? Klopt het dat het hiervoor voorwaarde
is dat in ieder geval het IP van deze boten door de buitenlandse partner
volledig moet worden gedeeld? Hoe zijn de ervaringen van eventuele export
van de Walrusklasse destijds?
Vraag 14
Nu alle marktpartijen een gelijkwaardige samenwerking met de Nederlandse
maritieme industrie pretenderen, is de participatie van Nederlandse (toe)leveranciers en kennisinstellingen bij al die marktpartijen (nagenoeg) gelijk? In
hoeverre versterkt samenwerking met deze marktpartijen de Nederlandse
positie in de consolidatie van de Europese marinebouw?
Vraag 15
Staat u nog steeds achter de navolgende zinsnedes in de Kamerbrief met
stand van zaken project «Vervanging onderzeebootcapaciteit» van 24 april
20196: » In november vorig jaar hebben Defensie en EZK de Defensie
Industrie Strategie (DIS) gepresenteerd (Kamerstuk 31 125, nr. 92). Vervolgens
hebben enkele werven of hun overheden nieuwe of aangepaste plannen over
de industriële aspecten van de onderzeebootvervanging gepresenteerd. Op
grond hiervan is besloten een aanvullend onderzoek te doen waarin alle vier
de genoemde werven worden betrokken.»? Kunt u precies aangeven wat voor
onderzoeken hiertoe zijn verricht en kunt u die uitkomsten zo volledig
mogelijk met de Kamer delen?
Vraag 16
Kunt u in de beantwoording van deze schriftelijke vragen in ieder geval in
detail ingaan op de volgende onderdelen, waarbij (waar van toepassing)
wordt verwezen naar de artikelen genoemd in vraag 1, 3, 4 en 5:
– het al dan niet ter beschikking hebben van voldoende capaciteit binnen
Defensie om nog langer uitvoering te kunnen geven aan een proces van
concurrentiestelling met twee of meer verschillende aanbieders, mede
gezien de grote druk die er nu al op de organisatie staat, zoals onder
meer gesteld – en door u erkend – in het rapport: «Economische effecten
marinebouwcluster»7;
– de risico’s, die ook voor Nederland kunnen ontstaan, welke zich inmiddels
manifesteren in Australië door het conflictueuze verloop van de totstandkoming van afspraken rondom brede inschakeling van het Australische
bedrijfsleven tussen de Franse bouwer Naval Group en de opdrachtgever
Australië;

6

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/04/24/kamerbrief-met-stand-vanzaken-project-vervanging-onderzeebootcapaciteit
7
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/
detail?id=2018Z15688&did=2018D43380

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

–
–
–

–

–

–

het risico dat de mate van Nederlandse participatie bij de werkwijze van
Naval Group rondom de mijnenbestrijdingsschepen op eenzelfde manier
zal gelden bij de onderzeeboten: vrijwel geen participatie;
het risico dat Naval Group een Nederlandse partner heeft aangezocht die
geen marinebouwer is en daarom nog niet beschikt over gedegen kennis
en ervaring noch over de benodigde faciliteiten;
de risico’s rondom de door Duitsland reeds met Noorwegen gemaakte
afspraken over de belegging van het onderhoud in Noorwegen, hetgeen
blokkerend werkt op het rondmaken van de «business-case» in Den
Helder zoals de Duitse aanbieder in een brief op 21 februari 2019 aan de
gemeenteraad van Den Helder schreef8;
de risico’s van de extra tijd, meer investeringen en extra technische
risico’s die binnen het Duitse aanbod liggen om Den Helder om te toveren
tot een Europese «Submarine Valley», door onder andere een tweede
droogdok te bouwen;
de rol van de Nederlandse marinebouw in de laatste upgrades van de
Walrusklasse (hoe beoordeelt u deze rol, wat zegt dit over het kennisniveau binnen het Nederlandse marinebouwcluster en welke aandeel heeft
Damen gehad in de laatste upgrade van de Walrusklasse);
Het risico dat Damen nog nooit een onderzeeboot zelf heeft gebouwd en
hoe dit risico wordt beheerst?

Vraag 17
Indien uit het laatste onderzoek, waarbij de input van alle betrokken
marktpartijen aan de DIS is getoetst, blijkt dat een bepaalde hoofdaannemer
het meest bijdraagt aan het gedachtengoed uit de DIS en dus aan een
belangrijk streven uit het Regeerakkoord (behouden en vergroten eigen
handelingsvermogen), bent u dan bereid om op basis daarvan nu de keuze te
maken voor die marktpartij? Zo niet, kunt u dan in de B-brief zo precies
mogelijk aangeven welke factoren ervoor zorgen dat u die keuze nu niet kunt
maken?
Vraag 18
Is het oordeel van de eindgebruiker (CSZK) meegewogen in uw besluit dat in
de B-brief aan de Kamer wordt gestuurd? Zo ja, is deze in lijn met uw besluit?
Zo nee, waarom niet?
Vraag 19
Bent u bereid, nu artikel 346 Verdrag betreffende de werking van de EU
(VWEU) wordt ingeroepen, te besluiten om bij voltooiing van de B-fase de
keuze te maken om verder te gaan met díe marktpartij die geen beperkingen
kent op intellectual property? Bent u aldus bereid werkelijk uitvoering te
geven aan de -breed in de Kamer aangenomen- motie Bruins Slot9 die erop is
gericht het ontwerp, de ontwikkeling, de bouw, de instandhouding en de
eindregie (rol van integrator) binnen de Nederlandse «Gouden Driehoek» te
beleggen? Bent u derhalve bereid om af te zien van verdere concurrentiestelling?
Vraag 20
In hoeverre zijn alle aanbieders in staat om op de krappe arbeidsmarkt
voldoende technisch personeel te rekruteren voor de bouw van onderboten in
Den Helder, Vlissingen of Kinderdijk?
Vraag 21
In hoeverre heeft het kabinet de ambitie om onderzeebootbouw in Nelderland
te stimuleren?
Vraag 22
Kunt u alle (ook deel-) vragen separaat beantwoorden?

8
9

https://denhelderactueel.nl/2019/02/thyssenkrupp-informeert-helderse-gemeenteraad/
Kamerstuk 31 125, nr. 96

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

Mededeling
Op 12 september jl. zijn schriftelijke vragen gesteld door de leden Van Helvert
en Amhaouch (beiden CDA), Bosman (VVD), Kerstens (PvdA), Bruins en
Voordewind (beiden ChristenUnie) en Stoffer (SGP) aan de ministers van
Defensie en van Financiën en de Staatssecretaris van Economische Zaken en
Klimaat over de berichtgeving «Nieuwe onderzeeboten: Nederlandse
marine-industrie dreigt alleen kruimels te krijgen» (kenmerk 2019Z17062).
Mede vanwege de noodzaak van interdepartementale afstemming is het niet
mogelijk gebleken deze vragen binnen de gebruikelijke termijn te beantwoorden. De Kamer zal de antwoorden zo spoedig mogelijk ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5