Volle vaart

CULTUURPROFIEL
Titel
ROTTERDAM EN
REGIO

oktober 2018

2/3

Ode

Volle vaart
In vogelvlucht over onze regio; steden en rivieren. Dijken, weides, groen en grijs,
verschillende manieren van omgaan met het water. De stroom bepaalde ons
vroeger; golven vormen ons later. Van de kust tot aan de kades, ieder eind een
nieuw begin. De getijden zetten de lijnen uit; wij kleuren het hier in.
Beweging vormt de basis, waar men heengaat én vandaan komt. Deze streek is de
optelsom van vertrek en aankomst. Van dorpse rust tot stadse chaos, tussen haven
en natuur. Alle windstreken samen bouwen hier cultuur.
Met één stad, op twee oevers, als kloppend hart van dit gebied. Waar we samen
morgen maken; wij schuwen schuren niet. Botsen om te groeien, struikelen om
dóór te gaan. Van de grond af, tot de wolken, als de torens die er staan. Grote
dromers, harde werkers die onbegaanbaar land ontginnen. Elk leeg canvas
vruchtbare grond om gewoonweg te beginnen.
Wij maken iets van niets hier, met óf zonder hulp van hoger hand. In tijden van
niet te geloven kloven; bruggen naar de overkant. Tussen generaties en geloven,
wortels hier of daar, de… Keur aan kleuren schatten we niet altijd op waarde maar
precies dát is waar de stad hier zó stevig op staat. De mengelmoes, de smeltkroes;
de katalysator is de straat.
Tegen de stroom in, nieuwe geluiden, we zingen, dansen, musiceren. Verwoorden,
schrijven, spreken, acteren en regisseren. Clubben, loungen, chillen, fotograferen
en ontwerpen. Alles zelf, alles samen, steeds een stapje verder. Ondernemen,
geven terug; de bodem voert de top aan. We schoppen niet maar lopen trappen.
Festivallen en weer opstaan.

4/5

We zijn hier wat we willen zien, maken wat we missen. Ziet iedereen dat altijd?
Nee. Er zijn obstakels, hindernissen. Het gat tussen subsidieland en alle nieuwe
stemmen. De onwil of het onvermogen om onze verscheidenheid in te zetten.
Het achterhaalde onderscheid tussen hoge cultuur en lage. Hier komen we enkel
hoger met samenwerkingen tussen lagen.
Tussen bedrijfsleven en bedrijvigheid; centjes en ideeën. Vertrouwen in een frisse
blik; geen angst om te delen. Tussen ervaring enerzijds, anderzijds puur praktisch.
Van autonoom tot georganiseerd, aangeleerd of autodidactisch. Van achter het
bureau tot op de hoek; nieuwe dwarsverbanden. Inclusief en gelijkwaardig; geen
opgehaalde neuzen maar uitgestoken handen. Jongeren spreken de taal van
vandaag, stelen de show, maken de scene. ’t Wordt tijd dat hun achterban als
voorhoede wordt gezien.
Artiesten hier zijn ondernemers; zij vormen het kloppend hart. Met erkenning en
ondersteuning blijven ze behouden voor de stad. Visitekaartjes van de regio, ze
omarmen brengt ons groei. Waar de creativiteit kan vloeien, blijft de boel in bloei.
We kunnen grote instellingen uitdagen tot samenwerken, zo kunnen we tofs voor
een ieder genereren. We kunnen kleinere kunstenaars wegwijs maken, ze beter
faciliteren. We kunnen verschillen zien als kracht, dit stukje wereld ontwikkelen
met volgende generaties. We kunnen leegstaand vastgoed volstoppen met bakken
inspiratie.
Door trots te zijn op wat er goed gaat, door te erkennen wat beter kan. De kennis
ligt voor het oprapen; iedere maker weet ervan. Door discussie niet te vrezen,
werken we in wezen aan morgen. Door kunst een kans te blijven geven en verder
in ons onderwijs te borgen. Door af en toe de degens te kruizen, de grens op te
zoeken, de messen te slijpen. Door iets niet zomaar weg te wuiven of af te knallen,
omdat wij het niet begrijpen.
Niemand tussen wal en schip; samen door in volle vaart. Met wederzijdse interesse
zetten we ons hier steviger op de kaart. Van fier op dope tot groos op gers; laten we
leren elkaars taal te spreken. Waar we beleid en beweging optellen, ontstaat méér
moois om te delen.
Derek Otte, Stadsdichter Rotterdam 2017/2018

Inhoudsopgave
Inleiding

Speerpunten in stad

Beweging vormt

en regio

de basis, waar men

Grote dromers,

heengaat én

harde werkers

vandaan komt

8/9

Een schets van stad
en regio
De stroom bepaalde
ons vroeger;
golven vormen
ons later

12/13

die onbegaanbaar
land ontginnen

24/25

Kenmerken van
kunst & cultuur
De mengelmoes,
de smeltkroes;
de katalysator
is de straat

32/33

6/7

Ambities voor kunst

Conclusies

en cultuur

Niemand tussen

Alles zelf, alles

wal en schip;

samen, steeds

samen door in

een stapje verder

volle vaart

40/41

Hoe kunnen we elkaar

68/69
Verantwoording

versterken?

72/73

Van fier op dope
tot groos op gers;

Bijlage 1

laten we leren elkaars
taal te spreken

48/49

74/75
Bijlage 2

76/77

Inleiding

Beweging vormt de
waar men heengaat
De minister van OCW wil in de landelijke
culturele basisinfrastructuur meer
rekening houden met de bevolkingssamenstelling, de identiteit en de verhalen
uit de regio en met het lokale klimaat
voor de makers en kunstenaars. Met
Rotterdam als centrale van de regio en
Dordrecht als centrum van de
Drechtsteden geeft dit regioprofiel
inzicht in het karakter, de uitdagingen
en de kansen van stad en regio.

_Scene uit Twools van
Scapinoballet

In haar beleidsbrief ‘Cultuur in een open
samenleving’ van maart 2018 stelt de
minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW) zich ten doel meer
ruimte te bieden aan de diversiteit van
verhalen, kunstuitingen en een nieuwe
generatie makers. Op deze manier
blijft het cultuurbeleid bij de tijd en
het aanbod aantrekkelijk voor de hele
bevolking. Om dit te realiseren bereidt
het ministerie van OCW in overleg met
steden en provincies de nieuwe cultuurplanperiode 2021-2024 voor.
Samenwerkende gemeenten en
provincies zijn uitgenodigd om, zoveel
mogelijk samen met het culturele veld,
profielen op te stellen waarin zij hun
gezamenlijke visie op kunst en cultuur
in de regio beschrijven, evenals
•	de uitdagingen die zij gezamenlijk
zien en willen oppakken;
•	de wijze waarop het rijksbeleid,
lokaal beleid en regionale samenwerking kunnen bijdragen aan
oplossingen voor deze uitdagingen;
•	de wijze waarop een en ander
bijdraagt aan het landelijke cultuurbeleid.
Met behulp van de profielen kan, aldus
het ministerie van OCW, bij de samenstelling van de landelijke basisinfrastructuur beter rekening gehouden
worden met de samenstelling en de
behoefte van de bevolking, met de
identiteit en verhalen uit de regio en met

8/9

basis,
én vandaan komt
het lokale klimaat voor de makers en
kunstenaars in de verschillende
disciplines. De regionale profielen
kunnen ook gebruikt worden als
basisdocument voor verdere afstemmingen en afspraken tussen Rijk en
overige overheden.
Nadrukkelijk stelt het ministerie dat
het bevorderen van de aansluiting van
het rijksbeleid op de lokale en regionale contexten een groeiproces is. De
profielen die in 2018 opgesteld worden
zijn een eerste stap in dat proces. ‘Een
proces met veel ruimte voor eigen
inbreng en maatwerk en waarbinnen
alle geledingen en culturele instellingen in de verschillende disciplines, de
gemeente(n) en provincie(s) samenwerken met als streefdoel een gedeeld
en gedragen regionaal cultureel profiel’,
aldus het ministerie.
TOTSTANDKOMING REGIOPROFIEL

In de aanloop naar de totstandkoming
van het voorliggende regioprofiel heeft
Rotterdam samen met zeven grotere
gemeenten in de zuidvleugel van
Zuid-Holland, waaronder Den Haag,
eind 2017 een verkenning uitgevoerd
naar de culturele potentie van de regio.
Uit de verkenning is de algemeen
gedeelde opvatting naar voren gekomen dat de regio geen eenduidig
profiel heeft. Het sterke punt van dit
dichtbevolkte deel van het land is juist
de verscheidenheid aan profielen van

de steden. Die bevinding heeft ook geleid tot de conclusie dat voor Den Haag
en omliggende gemeenten en voor Rotterdam en regio afzonderlijke regioprofielen opgesteld dienden te worden: de
twee steden en hun verzorgingsgebied
hebben een te verschillend profiel.
Het zuidelijk deel van de Randstad
bestaat uit een groot aantal grotere
gemeenten met een grote voorzieningendichtheid van basis tot top. Dit
leidt tot een rijk en gevarieerd aanbod.
Cultuureducatie en publieksbereik/diversiteit zijn benoemd als thema’s
voor verdere verdieping en verkenning
van mogelijke samenwerking, met
daarnaast thema’s als cultureel ondernemerschap, talentontwikkeling en
collectiemobiliteit. Waar dat niet al gebeurt, worden de gesprekken over deze
thema’s de komende jaren gestart.
Met de uitkomsten van de verkenning
in het achterhoofd is het voorliggende
regioprofiel opgesteld. Hierin is Rotterdam de centrale speler, ook gezien haar
verantwoordelijkheid (soms samen met
het Rijk) voor een aantal beeldbepalende, (inter)nationale culturele instellingen, die voorzien in grootstedelijk aanbod voor de gehele regio. Daarnaast
is Dordrecht als centrale stad voor de
Drechtsteden een eigen plaats toegekend. Ten slotte komen in dit regioprofiel
het specifieke karakter, de uitdagingen
en de kansen van de regio als geheel
aan de orde.

_Poppodium Worm

_Kunst4Kids

_Man met bril, koffiebranderij
Hofbogen

Veel ruimte voor eigen inbreng
en maatwerk waarbinnen alle
geledingen en culturele instellingen
in de verschillende disciplines
samenwerken met als streefdoel
een gedeeld en gedragen regionaal
cultureel profiel
In Rotterdam is in 2017 in opdracht
van de gemeente een advies uitgebracht over de vraag hoe de stad zich
internationaal beter kan positioneren
als culturele hotspot. De International
Advisory Board (IABx on Culture), een
commissie van internationale experts
op het gebied van kunst en cultuur,
toerisme, in relatie tot stedelijke ontwikkeling onder voorzitterschap van Jan
Peter Balkenende, heeft het IABxadvies in samenwerking met de
culturele sector opgesteld. Het college
heeft het advies overgenomen en
een regiegroep ingesteld om de
implementatie hiervan te bewaken.
Ook is samen met het Directeurenoverleg van de Rotterdamse culturele
instellingen in 2017 een werkconferentie georganiseerd met als
doel visievorming voor het cultuurbeleid
op de middellange en lange termijn.

Kansen voor samenwerking in de regio zijn:
- verdere samenwerking op een aantal inhoudelijke
thema’s;
- aandacht voor samenwerking tussen de onderwijsinstellingen en de regio;
- aandacht voor de regelgeving binnen de regio die
belemmerend kan werken voor cultuurdeelname.

Dit resulteerde onder andere in een
aanbod aan de stad van het
Directeurenoverleg dat is gepubliceerd
in het visiedocument ‘Cultuur draagt
de stad in transitie’. En tot slot heeft de
RRKC het advies “Durf te kiezen” aan
de nieuwe coalitie uitgebracht,
wat eveneens heeft bijdragen aan
de visievorming en onze ambities.
Al deze documenten zijn van grote
waarde geweest bij het opstellen van
het regioprofiel. Daarnaast hebben we
gesprekken gevoerd met de BISinstellingen, ongesubsidieerde makers,
de gemeente Dordrecht, de gemeente
Schiedam en de provincie ZuidHolland. In samenwerking met de
agendacommissie van het Directeurenoverleg hebben we sessies georganiseerd over de thema’s cultuureducatie
en -participatie, talentontwikkeling,
internationalisering, nieuwe makers
en nieuw publiek, leefomgeving en
programmering van de stad. In totaal
hebben meer dan zeventig vertegenwoordigers uit de culturele sector aan
de gesprekken deelgenomen. Adviesbureau LAgroup heeft aanvullend onderzoek verricht naar het Rotterdamse
ecosysteem en de samenwerkingsrelaties in stad en regio. Daartoe is onder
meer een enquête gehouden onder de
structureel gesubsidieerde culturele
instellingen en festivals. De resultaten
daarvan zijn verwerkt in de tekst.

10/11

LEESWIJZER
In het voorliggende stuk
geven we eerst een algemeen
beeld van de regio en beschrijven we het karakter van
de twee steden Dordrecht en
Rotterdam, hun geschiedenis,
bevolking en hun culturele
ecosysteem. Vervolgens
schetsen we de uitdagingen
voor Rotterdam en regio en
onze ambities op het gebied
van kunst en cultuur. In het
laatste deel van dit stuk
beschrijven we aan de hand
van de vijf hiervoor genoemde
thema’s hoe stad, regio en
Rijk elkaar kunnen versterken
in het realiseren van hun ambities. We sluiten af met onze
vragen aan het Rijk.

_Street art ontworpen door
Daan Botlek op de Schiedamse Vest

Een schets van stad en regio

De stroom bepaalde
golven vormen ons la
Water is wat de dichtbevolkte, diverse en
dynamische regio rond Rotterdam en Dordrecht
kenmerkt. De regio heeft een grote
rijkdom aan cultureel aanbod en
voorzieningen. Van basis tot top:
alle disciplines en thema’s zijn
in het gebied te vinden.

_In de restanten van de ooit grootste havenopslagloodsen
ter wereld bevindt zich nu een lokale culinaire broedplaats

Van bovenaf gezien vormen Rotterdam
en haar omliggende gemeenten een
verstedelijkt gebied dat zich uitstrekt
van Dordrecht aan de oostkant tot
Hoek van Holland aan de westkant.
Daartussen bevindt zich een rivierengebied en ten noorden en zuiden van
het stedelijke lint liggen polders met
een rijke geschiedenis.
Deze regio is een wereldwijd uniek
gebied, waar grote rivieren bij elkaar
komen in een dynamische agglomeratie. Een gebied met een grote verscheidenheid in landschap, natuur en cultuur.
Een gebied dat een rijkdom aan oude
en nieuwe bedrijvigheid bezit, van
scheepsbouw en molens tot petrochemische industrie en voedseltechnologie.
Een gebied waar zo’n twee miljoen
mensen wonen, werken en recreëren.
Een gebied dat aantrekkelijk is voor
toeristen door de combinatie van
heden, verleden en toekomst.
Maar de regio is meer dan dat. Achter
dit lint van verstedelijking en bedrijvigheid liggen de oorspronkelijke, groene
gebieden: de Zuid-Hollandse eilanden
aan de zuidkant van het water en de
polders aan de noord- en oostkant van

12/13

ons vroeger;
ater
Water is de verbindende
factor voor Rotterdam
de stedelijke bebouwing. Zij vormen
het landschappelijk erfgoed voor de
inwoners van de regio.
Het water heeft ervoor gezorgd dat
de regio zich heeft ontwikkeld tot een
gebied met een sterke internationale
oriëntatie en een internationale bevolking. Dankzij haar diversiteit is de
regio innovatief en een proeftuin voor
nieuwe ontwikkelingen. Anderzijds heeft
zij daardoor echter ook te maken met
een relatief grote groep kansarmen en
de noodzaak daarop in te spelen met
aanbod en voorzieningen, die hen de
benodigde ondersteuning en ontwikkelingsmogelijkheden bieden.

en de regio

DORDRECHT

Dordrecht heeft een roemrijk verleden. Het is de oudste stad van het
graafschap Holland met stadsrechten
sinds 1220; een feit dat in 2020 groots
gevierd zal worden. In de zestiende
en zeventiende eeuw was de stad een
belangrijke speler op bestuurlijk en
religieus gebied. Zo werd er de basis
gelegd voor een onafhankelijk Nederland. En het was ook in Dordrecht dat in
1618 – 1619, precies 400 jaar geleden,
besloten werd tot één Statenvertaling
van de Bijbel, waarmee de standaardtaal Nederlands een feit werd. Het
vierhonderdjarig jubileum van deze
zogenaamde Dordtse Synode wordt de
komende tijd met tal van (inter-)nationale en lokale activiteiten herdacht.

Dordrecht is de meest oostelijke grote
stad van de regio, op het kruispunt van
Merwede, Noord en Oude Maas. Begin
2018 had zij ruim 118.000 inwoners.
Ze is de centrumgemeente van de
Drechtsteden (Alblasserdam, Hendrik
Ido Ambacht, Papendrecht, Sliedrecht,
Hardinxveld-Giessendam en Zwijndrecht). In totaal tellen de Drechtsteden
ongeveer 288.000 inwoners.

Door de eeuwen heen was Dordrecht
een plek waar kunstenaars woonden en
werkten. Dit roemrijke verleden levert nu
een historische stad op met bijna 900
rijksmonumenten, 1.100 gemeentelijke
monumenten en enkele musea die het
oude en nieuwe Dordrecht in beeld,
geluid, gebruiksvoorwerpen en
beeldende kunst belichten.

Rotterdam en regio hebben een grote
rijkdom aan cultureel aanbod en
voorzieningen. Van basis tot top: alle
disciplines en thema’s zijn in het gebied
te vinden. Wij schetsen ze in dit hoofdstuk op hoofdlijnen.

_Watertaxi naar het
SS Rotterdam

_Groothoofd in Dordrecht

Het cultureel erfgoed
trekt ook veel bezoekers
van buiten de stad

Kunstmin, die bij producties samenwerkt met Theater Rotterdam, Maas
Theater en Dans en de Rotterdamse
kunstvakopleidingen.
ROTTERDAM

_Dordrecht ligt op het kruispunt van de Merwede,
de Noord en de Oude Maas

Met een stevig cultuuraanbod in de
basis (bibliotheek, cultuureducatie en
–participatie, film, culturele evenementen) en diverse organisaties die actief
zijn in de keten (Kunstmin, Dordrechts
Museum, Bachfestival, Muziektheater
Hollands Diep, Poppodium Bibelot,
DordtYart) heeft Dordrecht een belangrijke rol als centrum van het oostelijk
gebied van de regio. Het Dordrechts
Museum, het Nationaal Onderwijsmuseum en het cultureel erfgoed in
de stad trekken bovendien ook veel
bezoekers van buiten de stad en
de regio.

Naast ongeveer twintig structureel
gesubsidieerde culturele organisaties
kent Dordrecht op cultureel gebied zo’n
dertig culturele amateurorganisaties en
verschillende particuliere commerciële
aanbieders van cultureel aanbod die
met elkaar het culturele ecosysteem
van de stad vormen. Tussen deze
partijen wordt samengewerkt op het
gebied van publiciteit, kennisdeling en
ondersteuning. Ook bij de organisatie
van evenementen worden regelmatig de
handen ineengeslagen, zoals bij viering
van mijlpalen als de Dordtse Synode,
800 jaar stadsrechten en 600 jaar Biesbosch. Bij toekenning van subsidie aan
evenementen is samenwerking een
van de toetsingscriteria.
Met name de professionele organisaties
in Dordrecht hebben samenwerkingsrelaties met Rotterdamse partners.
Een voorbeeld hiervan is Schouwburg

Met ruim 640.000 inwoners (begin
2018) is Rotterdam verreweg de
grootste gemeente in het gebied en
daarmee het kloppend hart van de hele
regio. Het is de stad waar alles kan.
Rotterdam verandert voortdurend en is
nooit af. De stad is jong en ongepolijst.
Rotterdam is de stad van creativiteit,
contrast en eigenzinnigheid. Met haar
internationale oriëntatie, een superdiverse, relatief jonge bevolking, meer
dan 170 nationaliteiten en grenzeloze
vernieuwingsdrang is de Maasstad het
laboratorium voor de toekomst. Zoals
de Amerikaanse journalist A.J. Liebling
in 1952 al schreef in een boek over
Chicago: daadkracht en de sterke
ambitie om vooruit te willen, is een
typisch kenmerk van second-cities.
Dat vindt zijn weerslag in de culturele
en creatieve sector. Rotterdam
subsidieert in het kader van het
Cultuurplan 2017-2020 een kleine
negentig culturele organisaties. De
meeste hiervan behoren tot de ketenvoorzieningen (43), de overige zijn gelijk
verdeeld over top en basis. Ongeveer
25 procent van de meerjarig gesubsidieerde organisaties is nieuw in het
Cultuurplan en bestaat uit een nieuwe
generatie makers die een nieuw publiek
bedienen.

14/15
_Operadagen

_Spoken word

Daarnaast kent de culturele en
creatieve sector nog een groot nietgesubsidieerd of op projectbasis
gesubsidieerd segment, zoals de
creatieve industrie, de dancescene en
particuliere aanbieders van cursussen.
De omzet en spin-off van de culturele
en creatieve sector, onder andere in de
vorm van werkgelegenheid in en buiten
de sector zelf, reikt dan ook veel verder
dan de gemeentelijke invloedssfeer.
Festivals vormen een belangrijk deel
van het Rotterdamse culturele aanbod. De Stichting Rotterdam Festivals
ondersteunt een groot aantal eenmalige
en meerjarige festivals. Dertien daarvan
zijn opgenomen in het Cultuurplan
2017-2020 en zijn op die manier
verzekerd van een meerjarige bijdrage,
zoals het Architectuur FilmFestival,
Circusstad Festival, Rotterdam
Philharmonic Gergiev Festival, Operadagen Rotterdam, Rotterdam Unlimited
en Motel Mozaïque. Elf festivals behoren tot de top-, zevenentwintig tot de
keten- en vierentwintig tot de basisvoorzieningen. Rotterdam heeft zich met het

_Dakendagen

actieve festival- en evenementenbeleid
de afgelopen jaren nationaal en internationaal sterk geprofileerd als culturele
festival- en evenementenstad.
Ruim 90 Rotterdamse amateurverenigingen ontvangen een jaarlijkse
bijdrage voor hun artistieke ontwikkeling. Daarnaast is in de stad nog een
groot aantal organisaties actief dat
activiteiten aanbiedt voor actieve
beoefening van kunst en cultuur in
de vrije tijd. Het gaat hier deels om
stichtingen, deels om verenigingen en
deels om commercieel aanbod.
Veel van deze activiteiten hebben
plaats in een van de veertien gebieden
van Rotterdam. Kunst en cultuur in de
gebieden krijgt ook vorm via incidentele
subsidies aan een groot scala aan
projecten en culturele festivals.
Programmering in de gebieden vindt
plaats in de lokale cultuurcentra,
in de Huizen van de Wijk en steeds
vaker ook op andere binnen- en buitenlocaties in de gebieden.

In Rotterdam zijn acht kunstvakopleidingen gevestigd op verschillende
onderwijsniveaus: postdoctoraal (Piet
Zwart Institute), hbo (Codarts, Willem
de Kooning Academie), mbo (Grafisch
Lyceum, Albeda Danscollege, Albeda
MBO Theaterschool) en vooropleidingen (Havo/vwo voor Muziek en Dans
bij Codarts, Theater-mavo/havo/vwo bij
Hofplein Rotterdam). Ook zijn er enkele
niet-geaccrediteerde opleidingen, zoals
Zangschool Rotterdam en Theater
Babel. In het unieke RASL (Rotterdam
Arts and Science Lab) werken Codarts
en Willem de Kooning Academie nauw
samen met de Erasmus Universiteit
Rotterdam.
De Rotterdamse culturele instellingen
trokken in 2017 gezamenlijk bijna 4,2
miljoen bezoeken. De festivals die
daarin niet meegenomen zijn trokken
nog eens 1,3 miljoen bezoeken en de
Bibliotheek Rotterdam 2,3 miljoen. Van
het totale bezoek aan de Rotterdamse
culturele instellingen is ruim zestien procent afkomstig uit de regio Rotterdam.
Bij de Bibliotheek Rotterdam is dat elf
procent en bij de festivals eenentwintig
procent. Daarmee voorziet Rotterdam
ook in een deel van het aanbod voor de
omliggende gemeenten.
Een kwart van de Rotterdamse culturele
instellingen en festivals werkt samen
met culturele organisaties in de regio.
Van deze samenwerkingsverbanden is
55 procent structureel en 45 procent
projectmatig. De samenwerkingen
liggen vooral op het gebied van presentatie, productie, talentontwikkeling en
cultuureducatie. De resultaten dragen
bij aan kennisontwikkeling en -deling,
het vergroten van het publieksbereik en
de zichtbaarheid en ontwikkeling van
talent.
Voor verdere cijfermatige informatie over
de Rotterdamse culturele sector verwijzen we naar de bijlage Ecosysteem

Een smeltkroes met een enorme rijkdom aan
culturen, cultuuruitingen en talenten

16/17
_Maeslandkering

stedelijke cultuurregio Rotterdam en de
bijlage Cultuurverkenning Rotterdam
2017.
Anders dan in de omliggende gemeenten richt Rotterdam zich vooral op het
hedendaagse erfgoed. Museum
Rotterdam vertelt dan wel het verhaal
van de stad in de context van het
verleden, maar focust daarbij vooral op
het heden en de toekomst. De manier
waarop de hedendaagse stad haar
diversiteit, internationale oriëntatie en
innovatieve karakter koestert, staat
daarbij centraal. Het zijn dan ook
geen tradities, rituelen en zeventiende-eeuwse monumenten die op de
stedelijke, nationale en werelderfgoedlijsten staan, maar de Giovanni
van Bronckhorst Foundation (‘Echt
Rotterdams Erfgoed 00043’), Dr. Mau
de Sambalman (‘Echt Rotterdams
Erfgoed 00004’), Rotterdam Unlimited/
Zomercarnaval (Inventaris Immaterieel
Cultureel Erfgoed Nederland) en de Van
Nellefabriek (Werelderfgoedlijst).
Rotterdam en Dordrecht hebben elkaar
de afgelopen periode in een aantal
opzichten gevonden. De geografische
nabijheid en de verbinding over het
water hebben daaraan bijgedragen
maar ook inhoudelijk is er veel wat de
steden bindt. Zo is er het concrete plan
om in 2021 gezamenlijk een evenement
te organiseren rond de herdenking van
de St. Elisabethsvloed, waarvan de
ontwikkeling van een blijvende kunstroute langs de rivieren een belangrijk
onderdeel is.
DYNAMISCHE DELTA

Water is de verbindende factor voor
Rotterdam en regio en bepaalt de
identiteit van het gebied. Rotterdam en
de overige regiogemeenten zijn zich
constant bewust van de noodzaak om
te leven met de kansen en bedreigingen

_Bedrijfsactiviteiten aan de tweede
maasvlakte

_Kinderdijk een belangrijke
trekpleister voor de regio

van het water. We hebben het water
nodig voor onze economie, maar we
realiseren ons ook in toenemende mate
dat de gevolgen van klimaatverandering
voor onze regio zeer ingrijpend kunnen
zijn en voorzorgsmaatregelen vragen.
Het laagste punt van Nederland bevindt
zich in de Zuidplaspolder in de noordoosthoek van de regio. De polder ligt
bijna 7 meter onder NAP. Dat maakt het
hele gebied kwetsbaar voor overstromingen. In 2021 is het 600 jaar geleden
dat de Sint-Elisabethsvloed het westen
van Nederland teisterde. Deze grote
watersnoodramp veroorzaakte dijkdoorbraken en overstromingen in de graafschappen Holland en Zeeland (tot diep
in het huidige Noord-Brabant), eiste
duizenden levens en had grote invloed
op het ontstaan van de Biesbosch zoals
we die nu kennen.
Enkele eeuwen later zette de watersnoodramp van 1953 opnieuw grote
delen van Zuid-Holland onder water.

Samenwerken aan
nieuwe kennis en
duurzame innovaties
_RDM Makerspace

Dit was aanleiding voor de ontwikkeling
van de wereldberoemde Deltawerken.
In onze regio werden onder andere de
Haringvlietdam, de stormvloedkering bij
Krimpen aan den IJssel en de stormvloedkeringen bij Rozenburg en Hoek
van Holland gebouwd; schitterende
vormen van hedendaags erfgoed en
prachtige voorbeelden van moderne
architectuur en innovatief ontwerpen.
Vanzelfsprekend zijn sporen van deze
verbintenis met het water ook in andere
vormen te zien in de regio. Tussen de
verstedelijkte gebieden zetten rivierlandschappen, dijken en molens de
toon. Met Kinderdijk voorop zijn ze
belangrijke trekpleisters voor (inter)
nationale toeristen en recreanten uit de
steden in de regio.
Niet alleen het erfgoed is een trekpleister. Ook de haven met het industriële
complex eromheen. Dat is waar de
regio groot mee geworden is. De haven
met al haar bedrijvigheid is nog altijd
de grootste verbindende factor in
Rotterdam en regio. Ze is het kapitaal
van de stad en heeft het karakter
van het gebied en de bewoners medebepaald.
Intussen is de haven letterlijk de stedelijke omgeving ontgroeid. De oorspronkelijke havens in Rotterdam, Schiedam
en Vlaardingen liggen inmiddels merendeels buiten de stedelijke gebieden,
op de Eerste en Tweede Maasvlakte.
De schepen worden steeds groter en
de bijbehorende bedrijfsactiviteit is niet
alleen navenant in omvang toegenomen
maar ook veranderd. Stuk- en bulkgoed
hebben plaatsgemaakt voor containers
en olie. Dat past niet meer in de

relatieve kleinschaligheid van de stad.
Om te kunnen concurreren met de
ontwikkelingen op wereldschaal is
voortdurende vernieuwing en aanpassing in de haven noodzakelijk.
Rotterdam en haar omgeving zijn daar
goed in. Mede dankzij oplossingen die
in de creatieve industrie ontwikkeld worden, slaagt de Rotterdamse haven er
nog altijd in koploper te blijven, zowel in
omvang, als in innovatief vermogen. En
hoewel Delft niet behoort tot het gebied
dat we in dit regioprofiel beschrijven,
kan de belangrijke samenwerking met
de TU Delft in dat licht niet onbenoemd
blijven. Een band die overigens ook
geografisch gevormd is door de Schie
die Delft met Delfshaven verbindt, de
haven die het vertrekpunt vormde voor
de Pilgrim Fathers.
De langzame verschuiving van de
haven naar buiten het stedelijk gebied,

_Rijkdom aan culturen en talenten

heeft gevolgen voor de inrichting van de
stad. Rotterdam kiest ervoor ook daar
haar innovatieve kracht in te zetten.
Waar eens havenbedrijvigheid te vinden
was, komen woningen die gebruik
maken van de aanwezigheid van het
water, duurzame energie en milieuvriendelijke bouwmethoden. Ook komt ruimte
vrij voor nieuwe innovatieve vormen van
bedrijvigheid.
Deze zijn soms erfgoed gerelateerd,
zoals restauratiehavens voor historische
schepen. Soms ook zijn ze gerelateerd
aan cultuur, creatieve industrie of
andere vormen van maakindustrie die
aantrekkelijk zijn voor bewoners en bezoekers, zoals rond Rijn- en Maashaven,
in het MerweVierhavensgebied en op
de RDM-Campus. En soms zijn ze bijna
ondenkbaar. Want wie had ooit gedacht
dat Rotterdam letterlijk de thuishaven
zou worden van de eerste drijvende
boerderij ter wereld?

18/19
_Kunstwerk Alex da Silva, Slavernijmonument Clave (2013)
RIJKE MIGRATIEGESCHIEDENIS

Migratie zit in het DNA van veel havensteden; Rotterdam is daarin geen
uitzondering. In de negentiende eeuw
breidde de Rotterdamse haven zich
snel uit. Als gevolg daarvan trokken veel
boeren en middenstanders uit Zeeland,
Noord-Brabant, België en Duitsland
naar de stad om er in de haven aan de
slag te gaan. De grotere kans op betere
leefomstandigheden lokte hen.
De aanwezigheid van een grote
Chinese gemeenschap in Rotterdam
heeft ook te maken met de haven. Een
grote havenstaking in 1911 bracht de
eerste Chinese zeelui naar Rotterdam.
Ze waren geworven in Londen en
werden na de door hun inzet mislukte
staking aangenomen. In de jaren erna
groeide het aantal Chinese Rotterdammers sterk en werd Katendrecht het
Chinatown van de stad. De regio Rotterdam kent nog altijd de grootste Chinese
gemeenschap van Nederland.
In de jaren vijftig en zestig van de
vorige eeuw vestigden grote hoeveelheden gastarbeiders zich in de stad,
waardoor Rotterdam tegenwoordig nog
altijd een grote Turkse en Marokkaanse
gemeenschap heeft. Zij kwamen hier
om te werken in de haven en de industrie, herenigden zich met hun gezin en
vormen inmiddels een belangrijk deel
van de bevolking van stad en regio.
Hetzelfde geldt overigens voor geïmmigreerde Kaapverdiërs: velen van
hen ontvluchtten vanaf de jaren vijftig
de armoede en de dienstplicht op hun
eilanden en gingen op Nederlandse
schepen en in Rotterdam aan het werk.
Sinds de jaren zestig woont de grootste
groep Kaapverdianen in Rotterdam en
omliggende gemeenten.
Ook bewoners uit de voormalige
Nederlandse kolonies – Suriname, de
Antillen en Indonesië – vonden sinds
1945 om verschillende redenen hun
weg naar Rotterdam. En in de jaren
negentig kwamen daar de vluchtelingen uit verschillende landen bij. In
geen andere Nederlandse regio wonen
momenteel zoveel ex-Joegoslaven als in
de Maasstad.

_Rotterdam Unlimited is ontstaan uit het Dunya Festival
en het Zomercarnaval

Maar mensen trokken niet alleen naar
Rotterdam om zich in de regio of elders
in het land te vestigen. Rotterdam
speelde ook een grote rol in de
migratie van Europa naar onder meer
de Verenigde Staten. In 1620 waren het
de eerdergenoemde Pilgrim Fathers die
in Delfshaven begonnen aan hun overtocht over de Atlantische Oceaan, in de
negentiende en twintigste eeuw was
de Wilhelminakade het startpunt van
een reis van velen die hoopten elders
een nieuw, beter leven te beginnen.

Honderdduizenden emigranten gingen
in de haven van Rotterdam aan boord
om uit te zwermen over Canada, de
Verenigde Staten, Australië, NieuwZeeland en andere continenten.
Rotterdam is door dit alles van oudsher
een smeltkroes van culturen. Dat heeft
de stad en de regio mede gemaakt
tot wat ze nu zijn: ondernemend,
dynamisch en internationaal.

Van underdog naar hippe
woonplaats en reisbestemming:
JONG, LAAGOPGELEID EN
SUPERDIVERS

In 2030 heeft naar verwachting 60
procent van de Rotterdammers een
migratieachtergrond, maar nu al is
Rotterdam een majority-minority-stad.
Niet langer bestaat de meerderheid van
de inwoners uit één bevolkingsgroep.
Meer dan de helft van de Rotterdamse
bevolking bestaat uit een brede waaier
van minderheden en een groot deel van
hen is inmiddels in de stad geboren
en getogen. Zestig procent van de
inwoners van Rotterdam is jonger dan
45 jaar. En hoewel de regio ontegenzegelijk te maken krijgt met vergrijzing,
blijft Rotterdam een relatief jonge stad.
Rotterdam is ook superdivers. De diversiteit in de stad wordt niet alleen meer
bepaald door de verschillende etnische
bevolkingsgroepen; ook binnen deze
groepen zelf zijn grote onderlinge
verschillen waarneembaar, bijvoorbeeld
op het gebied van leefstijl, opleidingsniveau, beleving van religie, gezondheid
en werkervaring. Zo ontstaat ‘diversiteit
binnen diversiteit’. De smeltkroes die
Rotterdam door haar rijke migratiegeschiedenis is geworden, krijgt
daardoor nog een extra dimensie: een
enorme rijkdom aan culturen, cultuuruitingen en talenten die zich ook op hun
beurt weer mengen. Het is deze rijkdom
die superdiverse steden toleranter,
creatiever, innovatiever en daarmee
toekomstbestendiger maakt.
De demografische rijkdom van Rotterdam heeft ook een keerzijde. Gebieden
met vergelijkbare kenmerken (veel
etnische minderheden, een historie als
havenstad, geen lange geschiedenis
als universiteitsstad) hebben over
het algemeen een gemiddeld opleidings- en inkomensniveau dat relatief
achterblijft bij dat van andere steden.
Rotterdam staat van oudsher bekend
als arbeidersstad, de stad van de opgestroopte mouwen. In vergelijking met

Rotterdam zag afgelopen jaren een
enorme groei in populariteit

andere grote Nederlandse steden
heeft de stad nog altijd een relatief
groot aantal inwoners met een laag
opleidingsniveau.
Maar inmiddels trekt de stad haar
been bij. Sinds enkele jaren stijgt het
opleidingsniveau. In 2017 vormden
mensen met een hoog opleidingsniveau
voor het eerst de grootste groep binnen
de stedelijke beroepsbevolking. In totaal
waren 116.000 mensen hoogopgeleid,
direct gevolgd door de groep middelbaar opgeleiden met 115.000 personen
(bron: EVR 2018). Wat opleidings- en
inkomensniveau is Rotterdam dus goed
op weg een stad te worden met een
evenwichtige bevolkingssamenstelling.
En nu al is te zien dat dit op zijn beurt
een wisselwerking heeft met het voorzieningenniveau en de aantrekkelijkheid
van stad en regio als vestigingsplaats
voor bewoners en bedrijven en reisbestemming voor bezoekers.

GESLAAGD

116.000
hbo en wo

115.000
mbo

20/21

_Rotterdam is goed op weg een stad te worden met een evenwichtige bevolkingssamenstelling

ROTTERDAM-ZUID

Alles wat Rotterdam kenmerkt, komt
samen in Rotterdam-Zuid; de veelkleurigheid, de superdiversiteit, de energie,
maar ook de spanningen tussen bevolkingsgroepen, de hoge werkloosheid
en het relatief lage opleidingsniveau.
De sociaaleconomische problematiek
van Rotterdam-Zuid is in omvang en
intensiteit ongekend voor Nederland.
Samen met het Rijk en een groot aantal
andere partijen werkt Rotterdam daarom aan een gezonde toekomst voor
Zuid. Het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid (NPRZ) moet ervoor zorgen
dat opleidingsniveau, arbeidsparticipatie en woonkwaliteit binnen twintig jaar
stijgen naar het gemiddelde van de vier
grote steden in Nederland.
Ook cultuur zetten we in voor de versterking van Zuid. De doelstelling is dat
het culturele voorzieningenniveau en de
cultuurdeelname op Zuid in 2030 op het

niveau van de rest van de stad ligt.
De ontwikkeling van een beeldbepalende culturele hotspot onder de werktitel
Nationaal CultuurWetenschappelijk
Instituut (NCWI) moet de katalysator
hiervan worden. Inspiratiebronnen daarvoor zijn onder andere SESC Pompéa
in São Paolo en het Centre Pompidou
in Parijs.
Via twee hoofdlijnen werken we de
komende jaren toe naar een situatie
waarin cultuur een vanzelfsprekend
onderdeel is van de doelstellingen van
het NPRZ:
1.	Versterken van de culturele programmering en het lokale makersklimaat
(bottom-up) met als doel meer
cultuurparticipatie, een aantrekkelijker woon- en leefklimaat en meer
bezoeken van elders uit de stad en
uit de regio;
2.	Ontwikkelen van een groot cultureel
evenement op Zuid.

_Bouwkeet, een werkplaats in de

Een openbare

wijk Bospolder

werkplaats voor
iedereen uit
de buurt

Het NCWI zal daar als een logische
stap uit volgen. De programmering die
het meest aansluit bij de belangstelling
en voorkeuren van de bewoners van
Zuid, kan vervolgens een plek krijgen in
deze nieuwe culturele hotspot.
In het kader van de regiodeal vraagt
Rotterdam cofinanciering van het
Rijk voor deze plannen voor in totaal
€ 2 miljoen.
HET NIEUWE VERHAAL VAN
STAD EN REGIO

De rijke geschiedenis van Rotterdam –
migratie, havenstad, bombardement –
is bepalend geweest voor wat Rotterdam nu is. De dynamiek in de stad,
de continu gevoelde noodzaak te
vernieuwen en na het bombardement
in 1940 zelfs de grote opgave opnieuw
te beginnen, zorgen ervoor dat de
stad telkens weer nadenkt over het
nieuwe narratief dat past bij de nieuwe
ontwikkelingen.

Van de underdog naar hippe woonplaats en reisbestemming: Rotterdam
zag afgelopen jaren een enorme groei
in populariteit. Internationale media
schreven lovend over de iconen, de
vernieuwingsdrift en het cultuuraanbod
van de stad. Het leidde onder meer
tot een forse toename van binnenen buitenlands toerisme. Bovendien
vestigde een recordaantal (buitenlandse) bedrijven zich in Rotterdam
en komt een groeiende groep hoger
opgeleiden naar de stad om er te
studeren, te wonen en te werken.
Het nieuwe imago van Rotterdam, de
superdiverse bevolkingssamenstelling
en de transities die de stad doormaakt,
spelen een grote rol in de zoektocht
naar het nieuwe stedelijk narratief. Hoe
lang kan Rotterdam nog een arbeidersstad genoemd worden, nu zij steeds
meer hoger opgeleiden aantrekt? Welke
rol speelt de haven nog in de identiteit

22/23
_De overslag in de Maashaven (1908)

Welke rol speelt
de haven nog in
de identiteit?

_De tewaterlating van het stoomschip Colytto bij
de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij (1926)

van Rotterdam, als de havenbedrijvigheid steeds meer naar de buitenkant
van de stad opschuift? En hoe kunnen
we de verscheidenheid van de bevolking vangen in één gezamenlijk verhaal
dat geen enkele Rotterdammer uitsluit?
Duidelijk is dat het nieuwe narratief
in ieder geval te vinden zal zijn in het
DNA van Rotterdam: de stad die zich
kenmerkt door het internationale, het
ondernemende en het ongepolijste.

Speerpunten in stad en regio

Grote dromers, harde
die onbegaanbaar la
Rotterdam en regio staan de komende voor
drie belangrijke transities: sociale transitie,
energietransitie en economische transitie.
Kansengelijkheid voor iedereen, schone
energie voor een schone toekomst en een
stevige economische groei zijn de ambities
voor de komende jaren.

24/25

de werkers
and ontginnen
Rotterdam wordt nog vaak getypeerd
als havenstad, hoewel stad en regio
qua arbeidsmarkt veel meer te bieden
hebben dan alleen het werk in de
haven en aanverwante bedrijvigheid.
Vooral in de ICT-, techniek- en creatieve
sector groeit de werkgelegenheid hard.
Het midden- en klein bedrijf – bedrijven
met minder dan 200 medewerkers –
is daarbij een belangrijke banenmotor.
Zo’n twee derde van de vacatures
voor hoger opgeleiden komt uit deze
bedrijven. Daarnaast doet Rotterdam er
alles aan om over te brengen dat zij een
aantrekkelijke stad is om in te wonen
en werken, met voldoende werkgelegenheid, gevarieerd woningaanbod en
een veelzijdig en kwalitatief hoogwaardig voorzieningenniveau. De eerste
resultaten hiervan worden inmiddels
zichtbaar: er is een onmiskenbare trek
vanuit andere regio’s naar Rotterdam en
omliggende gemeenten.
SOCIALE TRANSITIE

Helaas kent de arbeidsmarkt in de regio
wel spanning tussen vraag en aanbod.
Het zijn vooral jongeren onder de 25
jaar, lager tot middelbaar opgeleiden en
mensen met een migratieachtergrond
die oververtegenwoordigd zijn in de
werkloosheidscijfers. Bijna een op de
vijf van hen zat eind 2016 zonder betaald werk. En hoewel het percentage
werklozen in de regio sneller daalt dan
landelijk, is de werkloosheid nog steeds
hoger dan gemiddeld in Nederland.
Ontwikkelingen als automatisering en
robotisering zorgen intussen voor grote
veranderingen op de arbeidsmarkt. Er

De bijdrage van de
creatieve industrie
aan de Rotterdamse
en regionale economie
groeit sterk
ontstaan weliswaar nieuwe beroepen
en banen, maar tegelijkertijd verdwijnt
bestaand werk en worden hogere
eisen gesteld aan het nieuwe werk.

ICT-kennis, sociale vaardigheden en
probleemoplossend vermogen worden
steeds belangrijker competenties.

Rotterdam en de regio staan de komende jaren voor de uitdaging ervoor
te zorgen dat vraag en aanbod op de
regionale arbeidsmarkt niet uit elkaar
maar naar elkaar toegroeien. Diverse programma’s, zoals het Nationaal
Programma Rotterdam-Zuid, Feyenoord
City en Hart van Zuid moeten daaraan
bijdragen.
Het niet hebben van werk bepaalt in
belangrijke mate de sociale problematiek van veel Rotterdammers. Zo’n
achttien procent van alle huishoudens
moet rondkomen van een inkomen op
het bestaansminimum (bron: Begroting
2018, gemeente Rotterdam). De gevolgen hiervan gaan verder dan financiële
problematiek: armoede kan leiden tot
sociaal isolement en mentale en fysieke
gezondheidsklachten.

In Rotterdam is
iedereen gelijkwaardig
en iedereen wordt
gelijk behandeld

Bijna een op de vijf Rotterdamse kinderen onder de zeventien jaar groeit momenteel op in armoede. Zij zijn op alle
terreinen slecht af. Er is bijvoorbeeld (te)
weinig geld voor gezond eten, nieuwe
kleren, internet, uitstapjes, vakantie,
lidmaatschap van een vereniging,
vieren van een verjaardag, meedoen
aan schoolactiviteiten. En hoewel
Rotterdam en omliggende gemeenten
met een jeugdtegoed, de Rotterdampas, jeugdfondsen voor sport en cultuur
en soortgelijke oplossingen, de gevolgen van armoede zoveel als mogelijk
voor hen proberen te beperken, is het
risico op sociale uitsluiting groot.

26/27
Het aantal Rotterdammers met problematische schulden moet daarom de
komende jaren omlaag, evenals het
aantal huishoudens dat in langdurige
armoede leeft. Kinderen die in armoede leven, moeten meer mogelijkheden
krijgen mee te doen met sport, cultuur
of andere activiteiten.
Ook voor ouderen is sociaal isolement
een bedreiging. Soms is de oorzaak armoede, maar veel ouderen hebben ook
niet meer de fysieke mogelijkheden om
maatschappelijk te participeren. In een
samenleving waarin langere zelfstandigheid van belang wordt geacht, lopen
deze ouderen letterlijk en figuurlijk het
risico om niet meer gezien te worden.
Het Rotterdamse programma ‘Voor
mekaar’ beoogt eenzaamheid onder
ouderen te voorkomen. De culturele

sector draagt daaraan bij met activiteiten in de woonomgeving en via acties
die het ouderen makkelijker maken
voorstellingen, concerten, tentoonstellingen en andere culturele activiteiten te
bezoeken.
Superdiversiteit, hiervoor geschetst als
een van de schatten van Rotterdam, is
niet alleen een rijkdom maar ook een
aandachtspunt. De kloof tussen arm
en rijk, de scheiding Rotterdam-Zuid
en -Noord, de betekenis van culturele
achtergrond en religie en de generatiekloof zijn enkele aspecten die een
risico vormen voor tweedeling in de
samenleving.
Een van de centrale thema’s in het
Rotterdamse coalitieakkoord 2018-2022
is mede daarom het bevorderen van

_Als er thuis te weinig geld is voor sport of cultuur, dan kan het
Jeugdfonds hulp bieden. De contributie of het lesgeld wordt dan
vergoed

De stad wordt de
komende jaren niet
alleen schoner,
milieuvriendelijker
en dus aantrekkelijker,
maar wil ook voorloper
blijven op het gebied
van duurzaamheid

_Stadspark Hofbogen

kansengelijkheid. Afkomst, huidskleur,
seksualiteit of levensovertuiging horen
er niet toe te doen voor de kansen in
het leven, aldus de Rotterdamse
coalitiepartijen. Het college zet in op
het verdwijnen van discriminatie, meer
tolerantie en gelijke kansen op onderwijs, werk en woonruimte. In Rotterdam
is iedereen gelijkwaardig en wordt
iedereen gelijk behandeld; voor iedereen gelden dezelfde regels en
in dezelfde mate.
ENERGIETRANSITIE

Schone energie voor een schone
toekomst is een basisuitgangspunt voor
de komende jaren. Rotterdam heeft als
prioriteit een duurzame, energiezuinige stad met een betere luchtkwaliteit
te worden. Dat vraagt om een forse
energietransitie voor stad en haven met
een forse trendbreuk, maatregelen en
investeringen. Ambities zijn onder meer
het aardgasvrij maken van tienduizend
bestaande woningen, het bouwen van
aardgasvrije en optimaal geïsoleerde
nieuwbouwwoningen, het ontwikkelen
van duurzame bedrijven en het halveren
van de CO2-uitstoot uiterlijk per 2030.

28/29
In 2019 moet er een Rotterdams
Energie- en Klimaatakkoord liggen,
waarin gemeente, bedrijven en maatschappelijke organisaties afspraken
vastleggen over het verduurzamen van
de stad. Een investeringsfonds moet
helpen de innovatieve en energiebesparende maatregelen voor gemeente,
bedrijven en particulieren financieel
mogelijk te maken.
De energietransitie is veel meer dan
alleen een technologische uitdaging.
Historisch gezien zijn samenlevingen
(voor een groot deel) georganiseerd
rond en door de energie die hun
economische en culturele ontwikkeling drijft. Het tijdperk van de fossiele
brandstof heeft een enorme toename
van mogelijkheden gegenereerd, die
vergaande gevolgen hadden voor
allerlei aspecten van ons leven. Van
onze verwachtingen, gevoelens en
gewoontes, de manier waarop we in
de wereld staan en door die wereld
bewegen, hoe we onszelf positioneren
in relatie tot de natuur en tot elkaar, tot
de manier waarop we consumeren en
produceren. In deze zin wordt dan ook
gesproken over het tijdperk van het
“fossiel expressionisme” en daarmee
is de energietransitie ook een
cultureel-maatschappelijke opgave.
Tegelijkertijd is de energietransitie een
ruimtelijk vraagstuk. De infrastructurele
aanpassingen die nodig zijn voor het
opwekken van zonne- en windenergie en voor het inzetten van andere

_De regio is een mondiaal knooppunt van
de fossiele economie

post-fossiele energiebronnen zullen
een groot beslag op de ruimte leggen.
Per saldo is het huidige Nederland te
klein voor het realiseren van de energietransitie. De ruimte moet dus opnieuw
verdeeld worden, tussen sectoren
en mensen, en tussen mensen en de
natuur. Daarbij moet vooral gewaakt
worden voor verdere toename van de
sociale ongelijkheid.
In de ‘formule’ energie = ruimte =
solidariteit komt dit alles samen:
energietransitie is een sociaal-maatschappelijke (en dus ook culturele)
opgave waarbij het opnieuw verdelen
en indelen van ruimte een belangrijke
rol speelt.

_Smog Free Project van Daan Roosegaarde

De energietransitie zal ingrijpende
gevolgen hebben voor onze leefomgeving en voor de manier waarop we
ons tot de wereld, de natuur en elkaar
verhouden. Dat vereist een actieve
houding ten opzichte van de toekomst.
Dat geldt zeker in Rotterdam en de
regio, die een mondiaal knooppunt van
de fossiele economie zijn. Daarbij
moeten we ervoor waken dat ook
onze culturele waarden een ‘programmatische’ rol (kunnen) blijven spelen.
De energietransitie kan daarom het
beste ook gezien worden als een
hefboom voor sociaalmaatschappelijke
solidariteit, waarbij cultuur voor de
opgave staat een waardig alternatief
te ontwikkelen voor de huidige
‘petrocultuur’ en sociale duurzaamheid
een belangrijke rol speelt. Hierbij
kunnen en moeten (ruimtelijk) ontwerpers een cruciale rol spelen.
De stad wordt de komende jaren niet
alleen schoner, milieuvriendelijker
en dus aantrekkelijker, maar wil ook
voorloper blijven op het gebied van
duurzaamheid. De eerste stappen
daartoe zijn al gezet in het MerweVierhavensgebied (M4H), waar onder meer
geëxperimenteerd wordt met stadslandbouw en circulaire productieprocessen.
Het Havenbedrijf, de gemeente en de
Internationale Architectuur Biënnale
Rotterdam hebben hier bijvoorbeeld

samen de Test Site M4H opgezet. In het
aanpalende Bospolder-Tussendijken
verkent het IABR–Atelier Rotterdam (een
samenwerking van de gemeente, IABR,
woningcorporaties, belangenorganisaties en bewoners) hoe de energietransitie een ‘inclusief stadsproject’
kan zijn, een concreet vliegwiel voor
sociaal-maatschappelijke verandering.
ECONOMISCHE TRANSITIE

De energietransitie werkt door in de
economische ontwikkeling. Ze gaat
gepaard met desinvesteringen in
bestaande productieprocessen, maar
levert ook nieuwe productievormen en
innovaties op die werkgelegenheid en
economische groei met zich meebrengen. De Economische Verkenning
Rotterdam 2018 voorspelt dan ook dat
het netto-effect van de energietransitie
op den duur positief zal zijn voor de
economische ontwikkeling in de regio.
Ook los van de energietransitie staat
de regio aan de vooravond van een
economische transitie. De Economische
Verkenning Rotterdam constateert een
verbreding en diversificatie van de
economische basis in de regio. Zo
speelt de haven een beperktere rol in
het aantrekken van de regionale
economie en zijn vooral consumentenen zakelijke diensten verantwoordelijk
voor de groei. Daarnaast leiden automatisering, digitalisering en robotisering
tot grote veranderingen in productieprocessen en daarmee in de aard en
omvang van de werkgelegenheid in
het gebied.
Die effecten van de next economy zien
we nu al terug in de regio. Enerzijds
hebben robotisering en automatisering
geleid tot het verdwijnen van banen in
sectoren als de petrochemie en metaalindustrie. Anderzijds is in bijvoorbeeld
MerweVierhavensgebied de afgelopen
jaren een basis gelegd voor de maakindustrie en zorgde onder andere de
vestiging van het Cambridge Innovation
Center (CIC) in het Groothandelsgebouw voor een verlevendiging van
de regionale startupscene. Erasmus
Universiteit Rotterdam, Technische
Universiteit Delft, Hogeschool InHolland
en Hogeschool Rotterdam zijn op hun

Een wezenlijk element
in de creatieve industrie
is de architectuur

beurt eveneens aanjagers van innovatie
en economische transitie. Zo is in de
Rotterdam Science Tower een centrum
voor medische innovatie, zoeken
ontwerpers en onderzoekers in de
Veldacademie samen met studenten
naar onverwachte oplossingen voor
vraagstukken in de stad en hebben
enkele mbo-opleidingen op de RDM
Campus een plek gekregen. Deze
plekken dragen bij aan tal van experimenten op het gebied van circulaire
economie, grootstedelijke opgaven en
de weerbaarheid van de stad. Zodoende dragen zij in grote mate bij aan de
economische transitie in de stad.
De bijdrage van de creatieve industrie aan de Rotterdamse en regionale
economie groeit sterk. 4,2 procent van

de werkgelegenheid in Rotterdam wordt
gerealiseerd in de creatieve sector, een
groei van dertig procent sinds 2012
(EVR 2018). In de creatieve industrie
werden driemaal zoveel bedrijven
gestart als in het maritieme cluster, het
belangrijkste cluster in Rotterdam. Deze
nieuwe bedrijven creëerden ook meer
werkgelegenheid dan het maritieme
cluster. Wereldwijd stijgende zeespiegels, overstromingen en de aanleg
van havens in nieuwe economieën,
maken van deze innovatieve kracht van
Rotterdam en de regio bovendien een
belangrijk exportproduct.
Architectuur maakt een belangrijk
onderdeel uit van de Rotterdamse
creatieve sector. In de stad zijn 900
architectenbureaus gevestigd waar in

30/31

900
totaal 11,1 procent van alle architecten
in Nederland werkzaam zijn. Een aantal
van deze bureaus is op wereldschaal
actief, soms zelfs met buitenlandse
vestigingen.
Ook in de game-industrie heeft
Rotterdam een uitgesproken profiel.
De nadruk van de game-ontwikkeling
en –productie ligt in de stad vooral op
serious gaming. Een aantal Rotterdamse bedrijven heeft internationale naam
en faam in deze groeiende bedrijfstak
gekregen met het ontwikkelen van
games die speciaal gericht zijn op leren
en kennisdeling.

ARCHITECTENBUREAUS

11,1%
van alle architecten
in Nederland

Kenmerken van kunst & cultuur

De mengelmoes, de
de katalysator is de
Kenmerken van de regio zijn een grote
culturele voorzieningendichtheid en
diversiteit in het aanbod. Rotterdam
positioneert zich daarbinnen als proeftuin
en laboratorium. De vraag ‘voor wie maak
ik dit? ’ is in toenemende mate een
vanzelfsprekend onderdeel van het artistieke
proces. Nieuwe vormen van aanbod voor
een nieuw, grootstedelijk publiek zijn
het resultaat.

32/33

smeltkroes;
straat
Rotterdam en de haar omringende regio
beschikken over culturele voorzieningen
die sterk variëren in aard, omvang en
doelgroep. Van basis tot top, in alle segmenten is in de regio aanbod te vinden
dat past bij de interesses en wensen
van de bewoners (en soms van publiek
van ver daarbuiten). Het gebied kent

_Een maalstroom van zinderende
beweging, licht en geluid van een
wereldveroverende choreograaf
Itamar Serussi

een grote voorzieningendichtheid. Alle
grotere gemeenten in de regio beschikken in ieder geval over basisvoorzieningen als een bibliotheek en een centrum
voor de kunsten, sommige ook over
enkele ketenvoorzieningen. Rotterdam
en Dordrecht nemen in de regio een
aparte positie in. Door hun geschiedenis en omvang vervullen zij meer dan
de andere gemeenten een centrumpositie en beschikken zij over de culturele
voorzieningen die volgens de definitie
van de Raad voor Cultuur gerekend
mogen worden tot de segmenten ketenen topvoorziening.
Dordrecht richt zich daarbij vooral
op erfgoed en podiumkunsten en heeft
de afgelopen decennia sterk geïnvesteerd in culturele voorzieningen op
dat gebied. Het oude Gemeentelijke
Energiegebouw is bijvoorbeeld ontwikkeld tot het Energiehuis, hét centrum
voor de podiumkunsten in de Drechtsteden. Dat deze investeringen effect
hebben blijkt uit de sterke stijging van
Dordrecht op de aantrekkelijkheidsindex van de Atlas voor gemeenten.
In tien jaar tijd is Dordrecht van de
dertigste naar de veertiende plek
gestegen.
Onderzoek door de Atlas wijst verder
uit dat inwoners uit de Drechtsteden
voor het culturele aanbod gericht zijn
op Dordrecht, niet op Rotterdam.
Het ruimere aanbod in Rotterdam weegt
voor het basis- en ketenaanbod blijkbaar niet op tegen de langere reistijd.
Voor de topvoorzieningen, zoals het
Rotterdams Philharmonisch Orkest
geldt dat uiteraard niet.

Rotterdam positioneert zich op alle
vlakken als proeftuin en laboratorium.
De stad omarmt van oudsher het experiment en biedt ruimte aan innovatieve
ontwikkelingen. In de stad waar ‘niet
lullen, maar poetsen’ het motto is, die
altijd vooruit kijkt, die verwoest werd
en zichzelf opnieuw uitvond, en die als
tweede stad altijd een stapje extra wil
zetten, zijn de inwoners gewend om bij
te dragen, mee te beslissen en invloed
uit te oefenen. Dat creëert een energie
waarin daadkracht voorop staat, en trekt
nieuwe bewoners met ondernemersgeest en innovatiedrang aan.
Ook in de Rotterdamse cultuursector
is veel fysieke en mentale ruimte om te
experimenteren en te ontwikkelen. Falen
is hier niet het einde van de wereld,
waardoor er plek is om je ‘eigen ding
te doen’. Dat kenmerkt het stedelijke
cultuuraanbod: veel nieuwe disciplines
en kunstvormen krijgen in Rotterdam
voor het eerst voet aan de grond.
De stad wordt dan ook wel gezien als
proeftuin voor opkomende (internationale) stromingen als afro futurisme,
street art en voguing, maar ook nieuwe
vormen van opera. De afgelopen jaren
ontstond in Rotterdam zo ook een
bloeiende spokenwordscene. Deze
ontwikkelde zich in rap tempo: van
een tiental kleine terugkerende
evenementen naar een gezamenlijk
jaarlijks festival, en samenwerking
met en erkenning van de grote culturele
instellingen.
Het kunst- en cultuuraanbod in onze
stedelijke regio is divers. Er is een
enorme variëteit aan grote en kleine
cultuurinstellingen, grassrootsbewegingen, disciplines en evenementen.
Dit is bijvoorbeeld terug te zien in het
festivalaanbod in Rotterdam: van groot
en internationaal (IFFR, Art Week
Rotterdam) tot kleinschalig en
bottom-up (Get Loose Festival, Roffa

Veel van de nieuwe
talenten starten in de
Rotterdamse wijken,
werken daar samen
met de bewoners en
blijven ook later
geëngageerd met
hun roots
Mon Amour). Enkele festivals maken
onderdeel uit van het Rotterdamse
Cultuurplan, maar er zijn ook tientallen festivals die via projectsubsidies
ondersteund worden, al dan niet met
begeleiding vanuit de stichting Rotterdam Festivals (zoals Reggae Rotterdam
in het Kralingse Bos, Festival Magia in
Wijkpark Oude Westen). We zien het
ook in het Cultuurplan waarin nieuwe organisaties met nieuwe publieksgroepen
een plek gekregen hebben. Met elkaar

vertellen al deze festivals en culturele
instellingen het verhaal van de stad en
haar inwoners.

vormen en nieuwe genres’ en ‘verbreding en vergroting van het publieksbereik’ dan ook centrale uitgangspunten in het Rotterdamse cultuurbeleid:
hoe zorgen we voor een hoogwaardig,
breed cultureel aanbod dat voor zoveel
mogelijk inwoners van Rotterdam en
regio aantrekkelijk is.

Maar het kan beter. Nog altijd zijn
nieuwe makers, genres en kunstvormen
ondervertegenwoordigd in het aanbod.
En nog altijd vindt een deel van de
Rotterdammers onvoldoende de
weg naar het aanbod van veel gesubsidieerde instellingen. De komende jaren
zijn ‘ruimte voor nieuwe makers, nieuwe

Een van de aspecten die daarbij een rol
spelen, is taal. In een gebied met meer
dan 170 nationaliteiten, een relatief laag
opleidingsniveau en – mede daardoor
– taalachterstanden is taal een drempel
voor participatie. Zo ook in de culturele
sector. Dat betekent in de eerste plaats
dat taal een belangrijk onderdeel is van

34/35

_Dillen van der Molen is danser en oprichter van het hiphop platform
Tha5elements

(cultuur)educatie. Bibliotheken
spelen daarin een belangrijke rol, net
zoals bijvoorbeeld cultuureducatieve
programma’s op het gebied van
spoken word.
De vraag ‘voor wie maak ik dit?’ is
voor een groeiend aantal culturele
organisaties een vanzelfsprekend
onderdeel van het artistieke proces.
Dat leidt steeds meer tot producties
en producten waarin verschillende
disciplines vermengd worden en waarin
taligheid en zeggingskracht op een
andere manier vorm krijgen. Nieuwe
vormen van aanbod voor een nieuw,
grootstedelijk publiek zijn het resultaat.

Inwoners uit de regio zien Rotterdam
als centrumgemeente. Zij bezoeken
er tentoonstellingen, concerten, voorstellingen, festivals en andere culturele
activiteiten, vooral bij die aanbieders
die tot de keten- en de topvoorzieningen behoren.
Veel culturele spelers in de regio weten
elkaar echter goed te vinden en zorgen
zo voor spreiding en een regioaanbod
dat breed en toegankelijk is voor de
diverse publieksgroepen. Kennis en
ervaring zijn daarbij ondergeschikt
aan een gedeelde ambitie en energie.
Gesubsidieerde culturele instellingen
en kleine grassrootsinitiatieven zoeken
elkaar steeds vaker op om samen te

170
NATIONALITEITEN

_Energiehuis productiehuis in de
Drechtsteden

_Kunstwerk Helweg & Ruben
La Cruz, Diereneiland (2018)

_Het HipHopHuis is het
epicentrum van de Rotterdamse
HipHop

_Het Maaspodium is een theatrale
uitgaansplek

werken en van elkaar te leren. Vanuit
de top van de sector is er een groeiende erkenning voor kleine spelers. De
diversiteit en innovatieve energie die zij
met name de stad bieden, draagt daar
zeker aan bij. Nieuwkomers hoeven zich
in Rotterdam niet eerst jarenlang te bewijzen maar worden gezien en gekend.
Veel van de nieuwe talenten starten in
de Rotterdamse wijken, werken daar
samen met de bewoners en blijven ook
later geëngageerd met hun roots. Ook
grote, iconische cultuurinstellingen zien
dat steeds meer als hun taak: waar
mogelijk trekken zij de wijken in,
betrekken bewoners bij hun programma’s en zoeken de verbinding met de
stad. Het aanbod dat daaruit ontstaat, is
laagdrempelig, fysiek en meer gefocust
op hart (gevoel) dan hoofd (taal). In
Dordrecht pakken Schouwburg
Kunstmin en Muziektheater Hollands
Diep deze rol op door producties en
activiteiten in en met wijken te organiseren. Ook het grassrootsinitiatief DOOR
ontwikkelt zich tot broedplaats voor
nieuwe, diverse, multidisciplinaire
activiteiten. Rotterdamse voorbeelden
zijn Theater Zuidplein dat vaak openstaat voor gastprogrammering vanuit
de Marokkaans-, Turks-, Antilliaansen Hindoestaans-Nederlandse gemeenschappen, en het eerdergenoemde
Museum Rotterdam. Dit soort instellingen is daarmee niet alleen van grote

_Zomercarnaval Battle of Drums

Er is een enorme
variëteit aan grote en
kleine cultuurinstellingen,
grassrootsbewegingen,
disciplines en evenementen
_Kunstenplatform Roodkapje

36/37

_SKVR is actief in de vrije tijdsmarkt
én in het onderwijs

betekenis voor het cultuurbeleid
in Rotterdam en omliggende regio,
maar ook een lichtend voorbeeld
voor culturele organisaties in binnenen buitenland.
Hoewel wij het spanningsveld zien
dat zich soms voordoet tussen (inter)
nationale profilering en het werken in de
humuslaag van de samenleving, juichen
we deze ontwikkeling van harte toe. Het
toont aan dat de Rotterdamse culturele
instellingen zich verbonden voelen met
hun stad, ook al ligt het speelveld van
sommigen van hen voor een groot deel
ver buiten de grenzen van stad en regio.
Het geeft ook aan dat Rotterdam op het
punt van binding met de stad en het
bereiken van bewoners vaak koploper

is. Om de culturele dynamiek in de
wijken te versterken en om (nog) meer
bewoners op verschillende manieren en
plekken in aanraking te laten komen met
kunst en cultuur, stimuleren en ondersteunen we de lokale culturele programmering en de cultuurscouts die deze
ontwikkelingen mede mogelijk maken.
Met deze aandacht voor de stad en
haar bewoners, zouden we bijna over
het hoofd zien dat Rotterdam over
organisaties van wereldnaam beschikt.
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest,
dit jaar honderd jaar jong, is een graag
geziene gast op podia over de hele
wereld. Museum Boijmans Van Beuningen heeft een internationale topcollectie

_Het topstuk van Museum
Boijmans Van Beuningen:
‘De Toren van Babel’ van

waar buitenlandse musea jaloers
naar kijken en regelmatig uit mogen
lenen. Zo waren onlangs De toren van
Babel van Pieter Breugel de Oude en
negentig andere bijzondere topstukken
uit de collectie te zien in Tokio en
Osaka. En wat te denken van gezelschappen als Wunderbaum, Hotel
Modern, Maas Theater en Dans, Conny
Janssen Danst en Scapino Ballet
Rotterdam? Of presentatieplekken als
het Nederlands Fotomuseum en Witte
de With Center for Contemporary Art?
Ook zij bedienen een groeiende
buitenlandse markt met hun voorstellingen, tentoonstellingen en expertise.

Pieter Bruegel

Wij koesteren onze iconen en zijn trots
op ze. Ze vertellen en tonen het verhaal
van de stad, hebben de cultuur en
het profiel van Rotterdam mee vormgegeven en dragen bij aan de
internationale allure. Door nieuwe
makers en organisaties de mogelijkheid
te geven de eigenheid van de stad
vanuit hun instellingen te representeren,
versterken iconen als Theater Rotterdam, Kunsthal, Luxor Theater en de
Doelen bovendien de innovatieve kracht
van de culturele sector als geheel.

Onze iconen vertellen
en tonen het verhaal
van de stad en dragen
bij aan de internationale
allure van Rotterdam

38/39

Ambities voor kunst en cultuur

Alles zelf, alles sam
een stapje verder
Interconnectiviteit, inclusiviteit en innovatie zijn
de komende jaren de kernbegrippen voor de
culturele sector: gezamenlijke verantwoordelijkheid
met andere sectoren voor stedelijke opgaven;
geen financiële, fysieke of mentale drempels
voor beoefenaars en bezoekers van kunst en
cultuur; nieuwe werkwijzen en producten als
bijdrage aan de drie transities.

40/41

en, steeds

_Bouw van depot Boijmans
Van Beuningen in het museumpark
naast Het Nieuwe Instituut

We gaven het eerder al aan: het nieuwe
imago van Rotterdam, de superdiverse
bevolkingssamenstelling en de
transities die de stad doormaakt,
vragen om een nieuw stedelijk narratief
dat aansluit bij haar DNA (internationaal, ondernemend en ongepolijst).
Sommige culturele instellingen zetten
zich al jaren in om dat nieuwe narratief
zichtbaar, hoorbaar en voelbaar te
maken. De sector als geheel heeft
onlangs aangegeven de komende
jaren een substantiële bijdrage te willen
leveren aan een sterk gezamenlijk
verhaal van de stad, door het aangaan
van verbindingen met andere domeinen van het gemeentelijk beleid, het
verder versterken van de onderlinge
samenwerking, het openstaan voor alle
Rotterdammers en het zoeken naar
nieuwe vormen, nieuw aanbod en nieuw
talent. Daarmee geeft de sector aan
ook mee invulling te willen geven aan
de gemeentelijke inspanningen op het
terrein van de drie hiervoor genoemde
transities (sociale, economische en
energietransitie).
De bijdrage van de culturele sector
aan het narratief van de stad en de
inspanningen op het gebied van de
drie transities komen samen in de
begrippen interconnectiviteit,
inclusiviteit en innovatie.
INTERCONNECTIVITEIT

De groeiende tendens om nieuwe
samenwerkingsverbanden aan te gaan,
bruggen te slaan tussen verschillende
werelden en een gezamenlijke verantwoordelijkheid te dragen voor de

opgaven van de stad, wordt gezien
als vanzelfsprekend en tegelijkertijd
noodzakelijk. De Rotterdamse
culturele sector wil zich de komende
jaren nadrukkelijk verhouden tot de
stedelijke uitdagingen die samengaan met de sociale, economische en
energietransitie. Dat is ook te lezen in
het visiedocument Cultuur draagt de
stad van het Directeurenoverleg van
Rotterdamse kunstinstellingen (2018).
De ambitie leeft om cultuur als een
essentiële pijler in de ontwikkeling van
Rotterdam te zien: “De invloed en het
bereik van kunst en cultuur houden niet
op buiten de deuren van onze culturele instellingen.” Ook de International
Advisory Board onderschrijft deze
ambitie. Volgens de IABx moet cultuur
niet gezien worden als iets wat op
zichzelf staat. Cultuur is het fundament
onder de vijf strategische pijlers van het
gemeentelijk beleid: economie, sociaal,
infrastructuur/ruimte, milieu en cultuur.

_Ontmoetingsplek voor
architecten en ontwerpers

Interconnectiviteit is de komende jaren
daarom een van de kernbegrippen
voor de Rotterdamse culturele sector:
intensieve samenwerking in alle
lagen van de sector, maar ook met
andere stakeholders en sectoren
(maakindustrie, startups, economie,
zorg, onderwijs, etc.). Dat is een van
de belangrijkste conclusies uit het
adviesrapport van de IABx. Het
Rotterdamse gemeentebestuur heeft
deze conclusie omarmd en neemt
deze als uitgangspunt voor het cultuurbeleid in de komende jaren.
Onderlinge samenwerking is overigens
geen nieuw begrip in het Rotterdamse
culturele veld. Uit de inventarisatie van
het culturele ecosysteem van Rotterdam
blijkt dat alle culturele instellingen
en festivals in enigerlei vorm samenwerken. Van de genoemde samenwerkingen is 52 procent structureel. Mooie
voorbeelden hiervan zijn te vinden in de
popsector en op het gebied van theater.
In de popsector bestaat een bijzondere
en sterke samenwerkingsrelatie tussen
opleidingen, festivals, podia en aanbieders. Een breed en pluriform aanbod
wordt gerealiseerd op een scala aan
podia in plaats van op één dominant
en iconisch poppodium. Muziektalent
krijgt daardoor kans zich op diverse
plekken in de stad te ontwikkelen en
een boegbeeld van de stad te worden.
De spreiding van de podia zorgt
bovendien voor een diverse en
kwalitatief goede programmering
die bijdraagt aan een aantrekkelijke
en levendige stad. Tegelijkertijd vindt
het Rotterdamse publiek hoogwaardig
aanbod dichtbij huis.
De samenwerking op het gebied van
theater zien we in de eerste plaats rond
Theater Rotterdam dat als theater van
nationale en internationale faam ook
ruimte biedt aan lokale programmering
en nieuw talent. Festivals als Motel
Mozaïque, Poetry International en IFFR
vinden er een gastvrij huis. Daarnaast
heeft Theater Rotterdam gezelschappen
als Urland en Wunderbaum aan zich
gebonden en zijn Scapino Rotterdam,
Conny Janssen Danst en Maas Theater
en Dans er regelmatige bespelers.
_Club Imagine zoekt met verbeelding antwoorden
op vraagstukken rond het klimaat en de
socio-ecologische crisis

42/43

Culturele instellingen
en festivals werken samen,
52% van deze samenwerkingen
zijn structureel

_Performancecollectief URLAND

te betrekken bij deze opgaven. In de
eerste plaats vanwege de aanwezige
expertise in de sector, maar belangrijker
misschien wel omdat kunst, cultuur en
creatieve bedrijvigheid in hoge mate
bijdraagt aan de aantrekkelijkheid en
levendigheid van de stad voor bewoners, bezoekers en bedrijven.
INCLUSIVITEIT

_Kunstenaar Astro werkt aan zijn nieuwe street art kunstwerk op
de gevel van restaurant Ayla

En ook met andere sectoren zoekt
de Rotterdamse culturele sector meer
en meer de samenwerking op. De
veranderende samenleving vraagt om
andersoortige, creatieve oplossingen
voor grootstedelijke vraagstukken als
de sociale, economische en energietransitie, de verduurzaming en de
verdichting van de stad. De culturele
sector biedt mogelijkheden om de uitdagingen van deze tijd het hoofd te
bieden, daagt uit tot reflectie en
dialoog, draagt bij aan nieuwe perspectieven en innovatie, en versterkt het
authentieke verhaal van de stad. Een
levendige cultuursector maakt de stad

bovendien aantrekkelijker voor bewoners, toeristen en bedrijven. Investeren
in kunst en cultuur heeft dus niet alleen
een positieve invloed op de sector,
maar op allerlei andere facetten van
de stedelijke regio. Door in te zetten op
meer samenhang en samenwerking
tussen de cultuursector en andere
domeinen van het gemeentelijk beleid
(zorg, welzijn, onderwijs, ruimtelijke
inrichting, etc.) kan de waarde van
kunst en cultuur optimaal benut worden.
Rotterdam ziet het als een vanzelfsprekendheid de stedelijke culturele sector
de komende jaren in de volle breedte

Een superdiverse stad vraagt om een
kunst- en cultuursector die inclusiviteit
centraal stelt. Ook dit is de komende
jaren daarom een van de kernbegrippen voor de Rotterdamse culturele
sector.
Cultuur helpt mensen hun talenten te
ontplooien, hun blik op de wereld te
verruimen en anderen beter te begrijpen. Een samenleving waar plek is voor
iedereen en waar iedereen gelijke
kansen heeft, heeft dan ook een kunsten cultuuraanbod nodig waar elke
burger zich in kan herkennen en zijn
of haar ei in kwijt kan.
Het bewustzijn over het belang van
inclusiviteit groeit: vrijwel iedereen is
ervan overtuigd dat de cultuursector
een afspiegeling moet zijn van de
diverse bevolkingssamenstelling.
Evenzeer is er de overtuiging dat alle
inwoners van de regio toegang moeten
hebben tot het cultuuraanbod zonder
financiële, fysieke of mentale drempels.
Er bestaat echter niet slechts één
werkwijze of methode om dit te
realiseren: het vraagstuk heeft baat bij
verschillende oplossingen, langdurige
aandacht en intensieve inzet, zowel
op stedelijk niveau (cultuurvoorzieningen in het centrum van de stad) als op
het niveau van de gebieden (kunst- en
cultuur dichtbij, voor, door en met de
bewoners).
In Rotterdam zijn verschillende
ingrediënten voor een omslag naar
een inclusievere sector al aanwezig.
Zo maakt een aanzienlijk gedeelte van
de levendige grassrootsscene in de
stad al programma’s voor een nieuw
publiek. Veel grassrootsorganisaties zijn
geworteld in hiphop-, straatcultuur en
andere jongerenculturen, waardoor hun
achterban een ‘gedeelde taal’ spreekt,
ongeacht etnische achtergrond, leeftijd

44/45

Cultuur helpt mensen
hun talenten te
_HipHopHuis: frontrunners, jong talent en
scholieren maken hier dagelijks gebruik van
een breed aanbod van muziek en dans

ontplooien, hun blik
op de wereld te
verruimen en

of religie. Zij hebben een nieuwe,
jonge publieksgroep aan zich weten
te binden. Zij vertegenwoordigen de
kracht, de eigenheid en de vernieuwing
in de stad.
De opname van achttien nieuwe
organisaties in het Cultuurplan 20172020 is ook een aanwijzing dat de stad
zich inspant om nieuw aanbod van
nieuwe makers op nieuwe plekken
ruimte te geven. Hetzelfde geldt voor
nieuwe vormen van financiële en
praktische ondersteuning die (beter)
aansluiten bij de behoeften van makers
dan de huidige subsidie- en andere
ondersteuningsvormen.
Maar voor de regio als geheel is de
komende tijd meer inspanning nodig
om nieuw publiek te interesseren en te
bedienen, drempels weg te nemen en
te zorgen voor kansengelijkheid in het
beoefenen of genieten van kunst en
cultuur. Of dat nu is in de eigen
gemeente of in samenwerking met
en tussen de centrumgemeenten
Dordrecht en Rotterdam.

anderen beter te
begrijpen

Inclusiviteit gaat overigens niet alleen
over nieuw publiek, nieuwe makers en
nieuw aanbod. Het gaat ook over de
mensen die bij en voor de gevestigde culturele organisaties werken. We
constateren dat organisatieonderdelen,
directies en raden van toezicht van
culturele instellingen in veel gevallen
nog eenzijdig zijn samengesteld. Ook
daar moet de komende jaren nog een
inhaalslag gemaakt worden. De Code
Culturele Diversiteit, die de culturele
sector voor zichzelf heeft opgesteld,
biedt daarvoor een goed handvat.

Creatieve oplossingen
voor sociale, economische
en energietransitie voor
verduurzaming en
verdichting van de stad

INNOVATIE

Het derde kernbegrip van de Rotterdamse culturele sector, innovatie, heeft
veel raakvlakken met inclusiviteit. Een
sector die inclusief is, moet zich voortdurend vernieuwen en aanpassen aan
nieuwe omstandigheden en ontwikkelingen. Dat geldt voor de kunsten, maar
evenzeer voor de creatieve industrie.

De creatieve sector is voor Rotterdam
en haar omgeving kansrijk. Nu traditionele banen in de haven en industrie
verdwijnen, is de aanwezigheid van
creatieve industrie en creatieve mensen goed voor de werkgelegenheid.
Naast grote communicatie-, reclame-,
architecten- en ontwerpbureaus kent
Rotterdam een groeiende maakindustrie

van ZZP’ers en kleine bedrijfjes, die
zich vaak als pop-ups in winkelpanden
en leegstaande kantoren vestigen. Er
ontstaan nieuwe broedplaatsen waar
serious games ontwikkeld, websites
vormgegeven, mode ontworpen en
evenementen georganiseerd worden.
De spin-off van deze bedrijvigheid naar
andere sectoren is groot en groeiend.
Het trekt op zijn beurt weer andere
ondernemers aan: gelijksoortige bedrijven, afnemers en toeleveranciers.

46/47

_Kunstwerk Worldwide Westside door P. Winkel en Bruce Tsai (Opperclaes)

Nieuwe mogelijkheden liggen er ook in
intelligente cross-overs tussen traditionele sectoren en de creatieve industrie.
De verbeeldingskracht en vindingrijkheid van creatieve mensen kan
bijdragen aan de circulaire economie
door (her)gebruik van grondstoffen en
energiezuinige productieprocessen.
De smog free-producten van Daan
Roosegaarde en de LoopedGoods die
worden geproduceerd in BlueCity zijn
daar voorbeelden van. Door de aanwe-

zigheid van veel verschillende bedrijven
en een groot aantal creatieven, kan de
stad een laboratorium van innovatieve
bedrijvigheid zijn.
Maar niet alleen daar zit de innovatie.
Bestaande culturele organisaties ontwikkelen nieuwe werkwijzen om aan te
sluiten bij nieuwe behoeften van nieuwe
publieksgroepen en zoeken samenwerking met nieuwe makers en talenten.
Nieuwe cultuurmakers ontwikkelen

andere, vaak discipline-overstijgende
genres en maken aanbod voor nieuwe
publieksgroepen. Ook dat is innovatie
die Rotterdam omarmt en stimuleert,
in veel gevallen samen met of met
behulp van de grote, iconische culturele
organisaties. De hele culturele sector is
daarmee een laboratorium voor experiment en innovatie.

Hoe kunnen we elkaar versterken?

Van fier op dope tot
laten we leren elkaar
De drie kernbegrippen interconnectiviteit,
inclusiviteit en innovatie komen terug in alle
thema’s van het cultuurbeleid: cultuureducatie,
talentontwikkeling, nieuw aanbod /nieuwe
makers /nieuwe genres, publieksverbreding,
leefomgeving en internationale betekenis.

48/49

groos op gers;
rs taal te spreken
Vanuit de overtuiging dat interconnectiviteit, inclusiviteit en innovatie
de komende jaren de kernbegrippen
zijn in het denken en handelen van de
Rotterdamse culturele sector, is het
cultuurbeleid met de bijbehorende
instrumenten primair daarop gericht.
In alle thema’s van het cultuurbeleid zijn
de drie begrippen zichtbaar en beleidsbepalend.
CULTUUREDUCATIE

Ze komen allereerst samen op het
gebied van cultuureducatie. Leerlingen
komen in aanraking met kunst en cultuur, leren zichzelf en de ander kennen,
elkaar te begrijpen en te respecteren.
Organisaties in de cultuursector werken
samen en met het onderwijs aan de
verbreding van de ontwikkeling van
Rotterdamse scholieren. Die gezamenlijkheid krijgt vorm via vernieuwende
methodieken en activiteiten.
Via cultuureducatie kunnen jonge

Rotterdammers beter op de toekomst
worden voorbereid. Door middel van
cultuur vergroten jongeren hun waarnemings- en inlevingsvermogen, hun
zelfvertrouwen en verbeeldingskracht.
Daarmee vergroten zij ook hun persoonlijk leiderschap, hun flexibiliteit en hun
probleemoplossend vermogen. Cultuur
heeft binnen het hele onderwijs, van
basisonderwijs tot en met beroepsen universitaire opleidingen een
belangrijke toegevoegde waarde.
Cultuureducatie draagt bij aan meer
kansengelijkheid.
Cultuureducatie bevordert ook de brede
ontwikkeling van kinderen en jongeren.
De kennismaking met cultuur – naast
cognitieve vakken en bewegingsonderwijs – geeft hun de mogelijkheid niet
alleen kennis te maken met de esthetische betekenis van kunst, het plezier
dat je kunt beleven aan het kijken en
luisteren naar of zelf beoefenen van

Cultuur heeft binnen het hele
onderwijs van basisonderwijs tot en met
beroeps- en universitaire opleidingen
een belangrijke toegevoegde waarde

Cultuureducatie vindt
niet alleen op school
plaats

kunst en cultuur (zoals de vroegere
doelstelling van verheffing door de
kunsten), het stimuleert ook andere
vaardigheden en talenten te ontdekken en te ontwikkelen dan waar het
onderwijs primair op gericht is. Dat kan
vervolgens weer leiden tot een doorstroom naar andere, in hun ogen minder
voor de hand liggende opleidingen en
beroepen in de creatieve sector.
Een van de collegedoelstellingen voor
de komende jaren is dat in 2022 alle
Rotterdamse basisschoolleerlingen
kwalitatief goed cultuuronderwijs krijgen. We willen dat doel bereiken door
basisscholen te stimuleren minimaal
één niveau hoger te komen in het
Rotterdamse Cultuureducatiemodel.
We zetten in op cultuuronderwijs met
(professionele) docenten op alle Rotterdamse scholen.
Ook kinderen in de Rotterdamse regio

verdienen kwalitatief hoogwaardig
cultuuronderwijs. Regiogemeentes
zijn dan ook van harte uitgenodigd
aan te sluiten bij het Rotterdamse
Cultuureducatiemodel en hun
cultuureducatieve ontwikkelingen
te laten begeleiden door het Kenniscentrum Cultuureducatie Rotterdam.
De gemeente Barendrecht maakt
van deze mogelijkheid sinds 2017
gebruik.
Dordrecht heeft op het gebied van
cultuureducatie een centrumfunctie
voor de omliggende gemeenten. Het
Servicebureau Onderwijs en Cultuur,
de Dordtse equivalent van het Kenniscentrum Cultuureducatie Rotterdam, is
penvoerder voor het Dordtse programma Cultuureducatie met Kwaliteit.
Hier hebben de gemeenten Ridderkerk,
Papendrecht, Alblasserdam en
Sliedrecht zich bij aangesloten.

Met het Dordtse Cultuurmenu waarin
de Dordtse cultuurpartners samen
werken worden alle basisscholen in
die gemeente in staat gesteld hun leerlijn cultuureducatie vraaggericht in te
vullen. Het Dordtse college wil de
komende periode cultuureducatie,
met name muziekonderwijs, stevig
positioneren in het onderwijs.
Van het Rijk vragen we vooral steun
voor het flankerend beleid: toezicht
van de Onderwijsinspectie op de
kerndoelen voor kunst- en cultuureducatie, toezicht van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap op de besteding van de
prestatie-uitkering voor cultuureducatie ad € 15,15 per leerling in het
primair onderwijs in het schooljaar
2018-2019, meer aandacht voor
cultuureducatie in de lerarenopleidingen (vooral op de pabo) en kennisbijeenkomsten. We vragen ook
om continuering van de regeling
Cultuureducatie met Kwaliteit en
van het Bestuurlijk kader Cultuur
en School.

50/51
_Islemunda, podium van

_Internationaal Filmfestival

IJsselmonde

Rotterdam

We willen de komende jaren meer dan
nu ook in het mbo cultuureducatie aanbieden. Dat past bij een stad waar het
overgrote deel van de zestien- tot twintigjarigen een mbo-opleiding volgt. Het
leidt tot meer inclusiviteit, maar ook tot
meer diversiteit in de vervolgopleidingen, de creatieve beroepspraktijk en de
samenstelling van het cultuurpubliek.
We vragen van het Rijk meer
aandacht voor cultuureducatie in
het mbo en steun voor een
Rotterdamse proeftuin die in het
bijzonder bijdraagt aan de verbreding
van het culturele talent in de stad.
Bijzondere aandacht geven we in het
kader van het regioprofiel aan mediaen bewegendbeeldeducatie. Jongeren
zien meer bewegende beelden dan ooit
en het ontbreekt hun vaak aan de vaardigheden om deze beelden te duiden
en competent deel te nemen aan de
gemediatiseerde samenleving. Bewust
aandacht besteden aan de taal van
bewegend beeld (en geluid), er kritisch
op leren reflecteren en jezelf ermee
leren uiten, is in toenemende mate van
belang. De behoefte en urgentie om
filmeducatie en mediawijsheid in het
schoolcurriculum te verankeren wordt
steeds breder gedragen, niet in de laatste plaats door het onderwijs zelf.
Volgens de Raad voor Cultuur heeft
film vanwege haar grote bereik een gemeenschappelijk referentiekader binnen
het koepelbegrip cultuureducatie, dat
nog groter is dan bij andere kunstdisciplines. Filmtheaters en -festivals zijn
bij uitstek aanspreekpunten voor het
onderwijs, vanwege hun specifieke aanbod, de lokale inbedding en het regionale bereik. Versterking van de lokale
en regionale rol van theaters en festivals

bij filmeducatie en mediageletterdheid
is dan ook een voor de hand liggend
en belangrijk aandachtspunt. De Raad
voor Cultuur heeft recent geadviseerd
te zorgen dat er voldoende inbedding
in het hele land komt, door middel van
zogenaamde filmeducatiehubs.
Op het gebied van media en bewegend
beeld heeft Rotterdam een levendig
landschap van filmtheaters (LantarenVenster, KINO en Cinerama naast
het commerciële Pathé), een aantal
filmfestivals (IFFR, Camera Japan, Arab
Film Festival), een mediaeducatie-instelling (Digital Playground) en het instituut
voor instabiele media V2. Dit is – in
combinatie met de aanwezigheid van
een kenniscentrum voor cultuureducatie
– voor ons reden om vestiging van de te
realiseren regionale filmeducatiehub in
onze stad te bepleiten. Uiteraard willen

_Roodkapje: The Half Sunk Hollow,
Madison Bycroft 2018

we deze hub dan realiseren in de vorm
van een samenwerkingsverband van de
vele culturele organisaties in de stad en
de regio, die zich met film en filmeducatie bezighouden.
Wij vragen het Rijk de te ontwikkelen
filmeducatiehub voor Rotterdam en
regio in Rotterdam te vestigen.

Produktiewerkplaats
Energiehuis
Voor Dordrecht en de Drechtsteden ambiëren we
een productiewerkplaats als proeftuin voor de ontwikkeling van jonge makers in het Energiehuis, dat
tot nu toe vooral een presentatiepodium is.
Zoals eerder aangegeven, richt publiek vanuit
de Drechtsteden zich voor cultureel aanbod vooral
op Dordrecht vanwege de bereikbaarheid. Dit
geldt ook voor makers en talent. In het belang
van het bereiken en trekken van nieuwe makers
en nieuw publiek moeten er ook decentraal in de
stedelijke regio Rotterdam productieplaatsen zijn.
Organisaties als Kunstmin, Bibelot, Hollands Diep,
Jeugdtheaterschool en de Popcentrale kunnen hier
een coördinerende en ondersteunende rol in
spelen. Daarnaast kan samengewerkt worden
met Rotterdamse vakopleidingen. Voor deze
ontwikkeling vragen we steun van het Rijk.

Ten slotte: cultuureducatie heeft niet
alleen binnen school plaats. Rotterdam heeft een groot aanbod van
vrijetijdskunst. Cursussen, workshops,
verenigingen en andere vormen van
actieve cultuurparticipatie dragen bij
aan de culturele, sociale en persoonlijke ontwikkeling van Rotterdammers.
Uit onderzoek naar vrijetijdsbesteding dat Rotterdam en omgeving wat
actieve cultuurparticipatie betreft niet
onderdoen voor de rest van het land.
Rotterdam blijft via de gebieden en de
cultuurscouts de beoefening van kunst
in de vrijetijd door liefhebbers/amateurs
daarom stimuleren en ook in de omringende gemeenten is actieve kunst- en
cultuurbeoefening een aandachtsgebied. Regionaal is ook sprake van
samenwerking op uitvoeringsniveau:
Rotterdamse aanbieders van cultuureducatie en -beoefening in de vrije
tijd tellen een groot aantal deelnemers
van buiten de stad en bieden hun
activiteiten in een aantal gevallen ook in
de regiogemeenten aan.
TALENTONTWIKKELING

Cultuureducatie, of dat nou binnen
school of in de vrije tijd plaatsheeft,
laat kinderen en jongeren hun talent
ontdekken. Talent dat zij als vrijetijdsbesteding of als professie verder willen
ontwikkelen.
Rotterdam barst van het talent. Dat
talent wordt lang niet altijd via de
traditionele kanalen ontdekt omdat
beoefening van kunst en cultuur niet
in alle delen van de bevolking vanzelfsprekend is. Het komt daarom vaak in
weerwil van de omstandigheden tot
wasdom, buiten de gebaande paden
en los van de traditionele kunstvakopleidingen.
“In Rotterdam is het lineaire traject
minder groot dan het niet-lineaire
traject”, aldus een van onze gesprekspartners.

52/53
De authenticiteit van dit nieuwe talent
is niet alleen verfrissend, het brengt
ook een nieuw publiek met zich mee.
De peer pressure is gering; de groep
is open, divers en praktisch. Ze bevindt
zich in de rafelranden van de stad, is
interdisciplinair en maakt zich op voor
de sprong naar de grotere presentatieplekken. Een deel van de groep is
daar al, anderen zijn hard op weg, maar
voor allemaal geldt: ze zijn ambitieus,
trots en hebben een grote drang om in
Rotterdam te wonen, te werken en zich
te presenteren.
We willen deze jonge talenten begeleiden, ruimte geven en verder brengen.
Rotterdamse culturele instellingen
hebben hierin een verantwoordelijkheid
en willen die ook nemen. Samenwerking
met deze nieuwe makers is voor beide
partijen leerzaam en draagt bij aan de
inclusiviteit van de sector, voor en achter de schermen. Maar ook coaching,
ondersteuning in praktische zaken en
zichtbaar maken wat de mogelijkheden
zijn, is van groot belang om talenten de
gelegenheid te geven zich te ontwikkelen tot zelfstandige makers.
Het voorzien in voldoende presentatieplekken is een essentiële voorwaarde
om de keten van produceren, programmeren en presenteren van nieuw talent
mogelijk te maken. Naast traditionele

_Wonderful world of worm

We willen jonge talenten
begeleiden, ruimte
geven en verder brengen

instellingen als Theater Rotterdam,
concert- en congresgebouw de
Doelen en Museum Boijmans Van
Beuningen hebben zich de afgelopen
jaren allerlei presentatieplekken ontwikkeld die zich primair richten op nieuw
vormen van aanbod, nieuwe genres en
nieuwe doelgroepen: WORM, Theater
Zuidplein, Rotown, TENT en Roodkapje
zijn daarvan maar enkele voorbeelden.
Ook in de periferie ontstaan kleinschalige werk- en presentatieruimten
waar talent zich onder begeleiding
kan ontwikkelen en tonen aan het
publiek, zoals bij Theater Islemunda
en Werkplaats Walhalla en tal van
verzamelpanden en -plekken voor
beeldend kunstenaars en andere
creatieve beroepen.

ROTTERDAM-ZUID

In het kader van de versterking van de
culturele programmering en de grassroots op Zuid, ontwikkelt Rotterdam een
programma gericht op ontwikkeling en
ondersteuning van nieuwe makers en
talenten.
Rotterdam-Zuid is in meerdere opzichten een gebied waar zich veel talent
bevindt én waar zich de mogelijkheden
voordoen om de keten van talentontwikkeling ten volle te benutten. Het is
echter ook een gebied waar veel talent
onontdekt blijft, omdat het niet gezien
wordt of omdat het zelf de weg niet
weet. In het kader van de regio-envelop gaan we op Zuid een programma
opzetten waarin jong talent zich kan

_Experimentele, avant-garde- en undergroundkunst, met name muziek en film

Versterken en
borgen van onze
iconen
_Luxor theater

ontwikkelen van de basis tot de top.
Interconnectiviteit, inclusiviteit en innovatie zijn opnieuw de steekwoorden.
Zuid wordt daarmee de kraamkamer
van talent met ruimte voor dynamiek en
als centrale spelers Theater Islemunda,
Theater Zuidplein, Theater Walhalla en
Luxor Theater. Naar verwachting sluiten
zich daar nog veel andere partijen bij
aan, ook op het terrein van visuele
kunsten.
Een van de kernactiviteiten op korte
termijn is de versterking van de keten
van talentontwikkeling op Zuid door
jonge, vaak autodidacte makers ondersteuning te bieden bij hun ontwikkeling en verdere professionalisering
op het terrein van de podiumkunsten.
We doen dit in de vorm van een aan
Theater Islemunda gerelateerd platform voor de begeleiding van nieuw
talent, een plek voor de ontwikkeling
van talent op het terrein van de visuele
kunsten en een ondersteuningsvorm om
deze jonge talenten te verbinden met
vervolgopleidingen of de (gevestigde)
culturele organisaties. Het mes snijdt
dan aan twee kanten: nieuw talent kan
zich ontwikkelen en presenteren en
een groep Rotterdammers die nu niet
participeert, wordt beter bereikt omdat
het aanbod niet van bovenaf wordt

aangedragen maar vanuit de eigenheid
van het gebied ontstaat. Deze structuur
draagt daarmee bij aan de culturele én
de maatschappelijke infrastructuur van
Rotterdam-Zuid.
CAMPUS COOLHAVEN

Op en rond het Coolhaveneiland willen
we een proeftuin gericht op talentontwikkeling starten onder de naam
Campus Coolhaven. Daar verbinden
we drie invalshoeken met elkaar in
een samenwerking tussen onderwijs,
kunstvakopleidingen en kunstinstellingen op het gebied van jongerentheater
en –dans. Deze proeftuin richt zich op
de doorstroom van cultureel talent van
basis- naar voortgezet onderwijs, naar
mbo en mogelijk naar het kunstvakonderwijs. Rotterdam kent een grote
populatie kinderen en jongeren die
uiteindelijk gaan studeren aan een van
de Rotterdamse mbo-opleidingen. Met
Campus Coolhaven willen we een plek
bieden die hen via peer-to-peerervaringen kennis laat maken met nieuwe
ontwikkelingsmogelijkheden in het culturele veld. Daarnaast moet het een plek
worden waar mbo’ers hun talent kunnen
ontwikkelen en kunnen doorstromen
naar de beroepspraktijk of een vervolgopleiding. Campus Coolhaven moet een

hotspot worden voor talent- en publieksontwikkeling in de podiumkunsten.
De unieke combinatie van cultuureducatie, kunstonderwijs (op alle niveaus),
productie-instellingen en presentatieplekken, maken van Coolhaven (en in
het verlengde de Müllerpier) een
beloftevolle plek en sprankelende
hotspot voor talent- en publieksontwikkeling in de podiumkunsten. Alle
podiumdisciplines zijn er beschikbaar,
er kan maatwerk geboden worden op
basis van de persoonlijke ambities
en het talentniveau en er kan gebruik
gemaakt worden van tal van cross-over
mogelijkheden. In het verlengde hiervan
liggen er ook voor productioneel,
technisch en zakelijk talent volop kansen om te participeren en zich vakmatig
te ontwikkelen.
De culturele instellingen, kunstvakopleidingen en het onderwijs in het gebied
werken al op allerlei fronten samen en
hebben op zichzelf ook weer verbindingen met de rest van Rotterdam
en de (inter)nationale kunstpraktijk.
Verwacht mag worden dat het aanbod
en de uitvoeringspraktijk nog sterker
dan nu gekleurd zullen worden door
de verhalen van talenten en bewoners

54/55
uit Delfshaven en andere delen van de
stad. Het gebied biedt daarmee een
springplank en belangrijke nationale
en internationale doorstromingskansen voor jonge makers en uitvoerend
kunstenaars én een (vrijwel) dagelijks
gevarieerd en vernieuwend ontwikkel-,
project- en voorstellingsaanbod.
De kansen die het landelijk cultuurbeleid op het terrein van stedelijke en
regionale profielen op dit moment biedt,
willen we dan ook graag verder uitbouwen en benutten. Zo kunnen we de
potentie van Coolhaven meer zichtbaar
maken, uitbouwen en daarmee ook
daadwerkelijk vleugels geven.

_Circustheater als eigentijdse, innovatieve
vorm van podiumkunst

Campus Coolhaven start als een
samenwerkingsverband van diverse
kunstonderwijs- en kunstinstellingen in
Coolhaven: Grounds, Hofplein Rotterdam, Codarts, LMC Voortgezet Onderwijs, Maas Theater en Dans en SKVR.
Samen met andere lokale partners in
Delfshaven bundelen zij hun individuele
kracht, expertise en middelen om jong
talent op het terrein van de podiumkunsten een platform te bieden, zichtbaar
te maken en kansen te geven.
Het open en professionele netwerk
maakt het mogelijk dat interessante
nieuwe ketens voor talentontwikkeling
ontstaan, disciplines (theater, dans,
muziek en circus) kunnen worden gemixt en gematcht, nieuwe podiumkunstvormen en daarmee samenhangende
onderwijsmethodes worden ontwikkeld
en nieuw publiek wordt bereikt.
Op een later moment zullen we een
meer uitgewerkt, concreet voorstel voor
Campus Coolhaven indienen.
Wij vragen het Rijk in het kader van
het regioprofiel financiële steun bij
de ontwikkeling van Campus
Coolhaven vanuit de middelen voor
de proeftuinen met de volgende
argumenten:
• Uniek samenwerkingsverband, in
Nederland en daarbuiten;
• Gericht op de ontwikkeling van
talent, vooral op mbo-niveau;
• Draagt bij aan de ontwikkeling van
meer en divers publiek;
• Past bij het profiel van Rotterdam;
• Kan een voorbeeldfunctie vervullen
voor de ontwikkeling van werkwijzen elders in het land.

NIEUW AANBOD, NIEUWE MAKERS,
NIEUWE GENRES

“Rotterdam is chocolate city, de
bakermat van hiphop en straatcultuur,
toonaangevend in muziek en mode”, zei
een van onze gesprekspartners.
Daarmee is de stad in veel gevallen de
kraamkamer en het laboratorium van
nieuw aanbod en nieuwe genres. Nieuw
talent komt in Rotterdam in toenemende mate voort uit de bevolkingsgroep
met een migratieachtergrond. Veel
(internationale) ontwikkelingen, zoals

urban dance, spoken word en afrobeat,
komen in Rotterdam als eerste tot bloei
en verspreiden zich daarna pas over de
rest van het land.
Ook in het buitenland wordt Rotterdam vaak gezien als laboratorium en
incubator. Dan gaat het in veel gevallen
om festivals als Rotterdam Circusstad,
Operadagen Rotterdam en het International Community Art Festival. Naast de
grote, al langer bestaande festivals als
International Film Festival Rotterdam,
Poetry International Rotterdam, North

_010 Says it all

_North Sea Jazz Festival

_Het 12-daagse IFFR

Het IFFR ondersteunt
onafhankelijke filmmakers
wereldwijd

Sea Jazz Festival en het Rotterdam
Philharmonic Gergiev Festival, kennen
zij een internationaal gerenommeerde
programmering. Vanwege hun vernieuwende aanbod, werkwijze en publieksbereik worden ze veelvuldig bezocht
door delegaties en bezoekers uit alle
hoeken van de wereld.
Een kenmerk van de vernieuwing in
Rotterdam is de interdisciplinariteit
en de interconnectiviteit die daarmee
gepaard gaat. Culturele organisaties
werken met elkaar samen, het maatschappelijk engagement en de verbinding met de stad zijn groot. Het is
niet voor niets dat de term grassrootsorganisaties in Rotterdam uitgevonden
lijkt. De vernieuwende makers zijn
authentieke verbinders die continu in
gesprek zijn met hun achterban. Veel
van hen creëren hun aanbod samen
met het publiek. Maar niet alleen de
nieuwkomers werken zo, ook de
instellingen als Maas Theater en Dans,
Theater Zuidplein en De Nieuwe
Lichting bevorderen het makersklimaat
door publiek en verschillende scenes
nauw te betrekken bij het aanbod.
Omdat taligheid in een stad met meer
dan 170 nationaliteiten soms een
struikelblok is, zijn culturele uitingsvormen in Rotterdam vaak op een
andere manier gericht op de emotie,
het gevoel. Dans, muziek en niet-talig
theater zijn in toenemende mate aanwezig in het culturele aanbod in de
stad. En die nieuwe vormen gaan in
een aantal gevallen ook gepaard met
andere gebruiken. Niet altijd is stil
zijn of op je plaats blijven zitten meer
de norm.
Vanwege de dynamiek van de stad en
de culturele sector en de laboratoriumfunctie die we als stad hebben, willen
we de komende jaren meer fysieke,
financiële en mentale ruimte creëren
voor de ontwikkeling van nieuwe makers, nieuwe genres en nieuw aanbod.
In het Cultuurplan 2017-2020 zijn
achttien nieuwe organisaties opgenomen, zoals Got Skills, Future in Dance,
Roodkapje en Urland. Daarnaast

56/57

_Freerunners op de Westersingel in het Centrum van Rotterdam

zijn instrumenten ontwikkeld voor
passender ondersteuning van vernieuwing buiten het Cultuurplan. Maar
er is meer nodig zoals
•	verdere flexibilisering van regelgeving en subsidiemogelijkheden;
•	herijking van de kwaliteitsbeoordeling zodat deze past bij de nieuwe
vormen van maken en presenteren;
•	aanpassen en uitbreiden van de
fysieke ruimte (ateliers, broedplaatsen, repetitie- en presentatieruimte)
zodat vraag en aanbod effectiever op
elkaar aansluiten.
Broedplaatsen, ateliers, repetitieen presentatieplekken leveren een
positieve bijdrage aan hun directe
omgeving. Doordat ze creatief talent
aantrekken, soms ook internationaal,
dragen ze bij aan de uitstraling van
de buurt, de wijk en de stad als creatieve plek. We willen met de uitbreiding
of ontwikkeling van deze ruimten de
komende jaren dan ook aansluiten
bij de plannen voor de drie prioritaire
gebieden van de Rotterdam: de binnenstad, Stadshavens en Rotterdam-Zuid.
Uitgangspunt daarbij is dat functies in

de verdichtende stad zoveel mogelijk
gemengd worden, dat de juiste functies
op de juiste plekken landen en vooral
ook dat creativiteit niet verdreven wordt
naar de randen van de stad.
Ook voor de culturele sector zelf ligt
hier een aantal opgaven. Zo kunnen
nieuwe makers en initiatieven hun
kennis van en ervaring met het werven
van niet-traditionele publieksgroepen
delen met de gevestigde organisaties,
die daarin op dit moment nog onvoldoende slagen. Aan de andere kant
kunnen die gevestigde organisaties
nieuwe makers (meer) ruimte bieden
dan zij nu doen. Interconnectiviteit en
innovatie leiden zo tot inclusiviteit.
De gesubsidieerde cultuurinstellingen,
grassrootsscene en nieuwe makers in
de stad weten elkaar steeds beter te
vinden, waardoor er regelmatig nieuwe
partnerschappen gesloten worden.
Zo gaf het architectuurinstituut AIR in
2017 een deel van de programmering
van het jaarlijkse Stadsmakerscongres
uit handen aan Concrete Blossom. Dit
grassrootsinitiatief organiseerde er
verschillende debatten, paneldiscus-

sies en excursies over onderwerpen
als gentrificatie en dekolonisatie. In
de zomer van 2017 kreeg het jonge
kunstcollectief Mami Bricks de sleutels
van Showroom MAMA. Zij kregen er
enkele weken vrij spel om filmvertoningen, muziekavonden en een expositie
te realiseren, en bereikten daarmee een
jonge, diverse doelgroep die doorgaans
niet in de Showroom te vinden is.
Daarnaast is in Rotterdam een aantal
sleutelfiguren aanwezig dat een brug
slaat tussen verschillende werelden.
Deze professionals hebben zowel
kennis van de institutionele wereld als
de grassrootsscene. Zij helpen nieuwe
organisatoren en makers bijvoorbeeld
met subsidie- en fondsaanvragen en
brengen grote instellingen in contact
met scenes waarin interessante nieuwe
genres of disciplines tot bloei komen.
Om de toegevoegde waarde van deze
vormen van begeleiding te vergroten,
willen we de komende jaren inzetten
op de ontwikkeling van een aantal
nieuwe instrumenten die moeten leiden
tot versterking van het ondernemerschap van de grassrootsscene.

_Energiehuis in Dordrecht

_Scapinoballet

_Internationale
hogeschool Codarts

_Pow Wow festival

Een aspect dat hierbij zeker ook
niet vergeten mag worden, is de
behandeling en beloning van (nieuwe)
makers en initiatieven. Het Rotterdamse
gemeentebestuur heeft in het coalitieakkoord dat in juli 2018 gesloten werd,
vastgelegd aan te sluiten bij de doelstellingen en acties uit het landelijk
programma Arbeidsmarktagenda
Culturele en Creatieve Sector,
waaronder de Fair Practice Code.
Samen met kunstvakopleidingen en
culturele instellingen wordt gekeken
hoe Rotterdam het ondernemerschap van (toekomstige) makers kan
versterken. De ontwikkeling van een
introductie- en mentorprogramma voor
beginnende kunstenaars zal daarvan
een onderdeel zijn, maar ook andere
instrumenten worden ontwikkeld.
Hoewel nieuwe makers, nieuwe genres
en nieuw aanbod zich vaak ontwikkelen
op een groot, internationaal speelveld,
ligt hun engagement en hun directe
werkterrein toch vaak op lokaal en
regionaal niveau. En ook BIS-instellingen hebben weliswaar een (inter)nationale opdracht maar zijn steeds
meer lokaal geworteld. Dat heeft gevolgen voor het landelijke beleid.
Zo sluit bijvoorbeeld de spreidingsgedachte voor in het bijzonder de
nieuwe makers en het nieuwe aanbod
vaak niet aan op hun werkwijze en hun

_Feest in Maas theater

_Start foto pitch

en dans

Theater Walhalla

werk. Hun aanbod is direct verbonden
met de grootstedelijke omgeving waarin
het gemaakt is en het zijn inspiratie
heeft gevonden. Grootstedelijk aanbod
is bovendien niet in alle delen van het
land in dezelfde mate relevant.
Wij willen graag in gesprek met het
Rijk over de invulling van het begrip
spreidingsgedachte. Dat begrip is nu
nog geografisch bepaald, maar wat
ons betreft zou het primair moeten
gaan over publieksspreiding.
Een tweede punt is de ruimte en tijd
voor ontwikkeling. Nieuw talent
moet ruim de tijd hebben zich te
ontwikkelen en een plaats te vinden
in het totale aanbod. Nieuwe makers
moeten daarom meer zekerheid
krijgen over die ontwikkelingsmogelijkheid dan op dit moment
via herhaalde eenmalige projectsubsidies het geval is.
Specifiek voor Rotterdam vragen
we ten slotte aandacht voor de
toegankelijkheid van rijkssubsidieregelingen voor nieuwe makers en
vernieuwend aanbod. Ontwikkelingen
in Rotterdam, die van grote waarde
zijn voor het bereiken van nieuwe
publieksgroepen, voor innovatie en
inclusiviteit, worden belemmerd door
regelingen die niet toegankelijk zijn

voor genres als hiphop, urban en
Street art in onze stad.
Wij willen samen met het Rijk en de
rijksfondsen werken aan passender
ondersteuningsvormen en werkwijzen om ruimte te maken voor de
ontwikkeling van nieuwe makers,
nieuwe genres en nieuw aanbod.
PUBLIEKSVERBREDING

De snel veranderende bevolkingssamenstelling in Rotterdam en regio
leidt ook tot een veranderende
samenstelling van het publiek. Dit wordt
op dit moment niet optimaal bediend
omdat de traditionele kunstvormen en
–voorzieningen nog niet altijd een bij
hen passend aanbod hebben. Ook dat
is een argument om de komende jaren
stevig te investeren in nieuw talent,
nieuwe genres en nieuw aanbod.
We streven naar een cultuuraanbod
waarin iedereen zich kan herkennen
en iets van zijn of haar gading kan
vinden. We willen dat elke inwoner van
Rotterdam en regio zich welkom voelt
om culturele activiteiten te bezoeken of
daaraan zelf actief een bijdrage te
leveren. Het cultuuraanbod moet
bovendien uitnodigen kennis te maken
met het nieuwe en het onbekende.
Rotterdam vervult in dat opzicht
nadrukkelijk een centrumfunctie voor de
regio. Innovatie, interconnectiviteit en

58/59

Een cultuuraanbod waarin
in beginsel elke Rotterdammer
zich kan herkennen en iets
inclusiviteit vinden elkaar hier. De verbreding van het publiek zal mede daarom een belangrijk uitgangspunt worden
bij de verdeling van het Rotterdamse
Cultuurplanbudget. Rotterdam en de
Rotterdamse cultuursector zien deze
publieksverbreding als een collectieve
verantwoordelijkheid. Een gezamenlijke
werkgroep van gemeente, stichting
Rotterdam Festivals en de meerjarig
gesubsidieerde culturele organisaties
voert een meerjarig onderzoek uit naar
de samenstelling van het publiek, de
behoeften van publiek en non-publiek
en de manieren waarop aan de wensen en behoeften van het publiek en
potentiële publiek tegemoet gekomen
kan worden. Rotterdam neemt daarin
landelijk een koploperspositie in.

van zijn gading kan vinden

Vooralsnog zijn er in Nederland geen
andere gemeenten te vinden waar zo
vergaand een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor publieksverbreding is
uitgesproken en waar de basis daarvoor gebaseerd wordt op sectorbrede,
gezamenlijke publieksgegevens.
Als eerste belangrijke stap van het
onderzoek delen de instellingen op een
gestructureerde manier kennis over

hun publiek, waardoor een sectorbreed
inzicht ontstaat in de vraag hoe de
verschillende publieksgroepen bereikt
worden. Na verdiepend onderzoek
naar de wensen en drempels bij slecht
bereikbare groepen, zullen gezamenlijke strategieën worden ontwikkeld die
de inclusiviteit van de sector moeten
vergroten. De resultaten hiervan worden
verankerd in het Cultuurplan 2021-2024.

LEEFOMGEVING

In een grootstedelijke omgeving als de
zuidelijke Randstad ligt het gevaar op
de loer dat de menselijke maat verdwijnt
en anonimiteit en individualisering de
overhand krijgen. Des te belangrijker
zijn in die context de leefbaarheid, de
sociale verbanden en een programmering van de stad die inzet op sociale,
economische en ecologische duurzaamheid. Het verhaal van de stad is
een van de leidende thema’s voor de
Rotterdamse langetermijnvisie: wie zijn
we, waar komen we vandaan en waar
gaan we naartoe? Voor welke uitdagingen staan we, wat bindt ons richting
de toekomst en – heel concreet – hoe
komen we daar?

‘Doen’ is daarbij het sleutelwoord. Rotterdam is immers de stad die zichzelf
steeds opnieuw uitvindt, tijdens de Wederopbouw, door de verplaatsing van
havenactiviteiten naar de Maasvlakte en
de herbestemming van de stadshavens,
en nu weer in de vorm van de energietransitie. Het is de stad van lef, van het
experiment, van het out-of-the-box-denken én het out-of-the-box-doen.
Net als onderwijs, ruimtelijke ontwikkeling, zorg en erfgoed draagt ook cultuur
effectief bij aan het creatief, verkennend
en tegelijkertijd doelgericht omgaan
met dit soort vraagstukken. Cultuur doet
dat door ze bespreekbaar te maken, te
verbeelden of ter discussie te stellen
(theater, muziek, dans, spoken word,
architectuur), door praktische oplossingen te ontwikkelen (creatieve industrie,
stedenbouw en architectuur) of door
het erfgoed – onze geschiedenis – te
bewaren als vertrouwde elementen om
naar terug te grijpen (collecties, archieven, rituelen, monumenten), om van te
leren voor de toekomst. Cultuur pakt
grootstedelijke opgaven ook aan door
haar ‘vrije ruimte’ doelgericht in te zetten voor het experiment. Out-of-the-boxdenken maar ook out-of-the-box-doen.

Zoals dat gebeurt in het IABR-Atelier
Rotterdam, dat ruimtelijke verkenningen
doet als het gaat om bijvoorbeeld de
next economy, de maakindustrie en de
energietransitie.
Dit levert een klimaat op waarin vooral
een culturele sector goed gedijt, die
een belangrijke en werkelijk concrete bijdrage kan leveren. Zo kunnen
opgaven in de leefomgeving niet alleen
worden benaderd als financiële en
technologische vraagstukken, maar
nadrukkelijk ook als maatschappelijke
uitdagingen waarbij meer dan alleen
economische waarden van belang zijn.
Cultuur biedt een andere manier van
kijken, benaderen en analyseren. Dat
opent denkrichtingen die onverwacht
maar inventief zijn.

60/61
Mede daarom ontwikkelen gebieden als
MerweVierhavens, het ZoHoKwartier,
het Hoogkwartier en het Schieblock zich
in hoog tempo. Creatieve professionals,
culturele makers en ontwerpers hebben
op deze plekken vaak het voortouw
genomen. Daarom zullen ze ook in de
toekomst steeds vaker uitgenodigd
worden om mee te denken over en bij te
dragen aan het oplossen van grootstedelijke sociale en ruimtelijke vraagstukken, waaronder de toenemende druk
op vastgoedprijzen, gentrificatie en de
vraag hoe we de stad in dat krachtenveld leefbaar en toegankelijk houden.
Een van de opgaven waar cultuur aan
kan bijdragen, is de veerkracht en
weerbaarheid van de regio Rotterdam
en omgeving. Hier ligt een lint van verstedelijking en bedrijvigheid, ingebed
in de oorspronkelijke groene gebieden.
Gebieden die landschappelijk erfgoed

vormen voor de inwoners van de regio.
De Biesbosch is inmiddels een van
Nederlands Nationale Parken, de molens van Kinderdijk zijn Werelderfgoed
en de producten die van de natuurlijke
opbrengsten van het gebied gemaakt
worden, zijn onderdeel van het nationale erfgoed.
De delta waarin Rotterdam en omliggende gemeenten liggen, is een
stadslandschap van internationale
betekenis en allure. Zij herbergt een van
de krachtigste powerhouses van de wereldeconomie. De manier waarop stad
en regio omgaan met en anticiperen op
(de gevolgen van) klimaatverandering
is exemplarisch. Door doelbewust en
hands on de eigen toekomst in de delta
te verbeelden en verkennen, wordt de
delta van de toekomst uitgevonden:
economisch én ecologisch; voor de
delta zelf, maar tegelijkertijd ook als
inspiratie voor andere delta’s. De Rijn
Maas Delta (en in groter verband de
Rijn Maas Schelde Delta) ontwikkelt zich
tot een ‘Living Lab’ waarvan andere
delta’s in de wereld kunnen leren.

Rotterdam is de stad
van lef, van het experiment,
van het out-of-the-box-denken
én doen

Veerkracht en weerbaarheid
toont Rotterdam ook
in architectuur

Dat ‘Living Lab’ is ook onderdeel van
het 100 Resilient Cities Programma van
de Rockefeller Foundation. Programma.
In dat programma werken Rotterdam en
een groeiend aantal partners aan een
strategie die moet zorgen voor veerkracht en weerbaarheid op het
gebied van digitale ontwikkelingen,
infrastructurele vraagstukken, watermanagement, klimaatverandering,
energie en samenleving. De rode draad
is toekomstbestendigheid van stad,
regio en delta.

door een belangrijke rol te spelen bij
de verschillende hiervoor genoemde
transities (sociale, economische en
energietransitie).
Rotterdam kent inmiddels tal van
projecten in de culturele sector die zich
hierop richten. Kenmerkend voor deze
kunst-georiënteerde initiatieven is dat
ze naast hun esthetische waarde ook
expliciet door hun vorm en/of inhoud
een bijdrage willen leveren aan de
vergroting van de veerkracht en weerbaarheid van de stad.

Veerkracht is momenteel ook een van
de strategische doelstellingen in het
gemeentelijke cultuurbeleid. Hierbij gaat
het om het realiseren van een sterke,
weerbare en veerkrachtige sector in
strikte zin en om de sociale duurzaamheid van de stad in bredere zin. Een
veerkrachtige sector draagt immers
bij aan een veerkrachtige samenleving

Veerkracht en weerbaarheid toont
Rotterdam ook in architectuur, ruimtelijk
ontwerp en andere delen van de creatieve sector. Rotterdam profileert zich
als dé architectuurstad van Nederland,
niet alleen in haar uiterlijke verschijningsvorm maar vooral ook door het
aanreiken van innovatieve en integrale
oplossingen voor ruimtelijke en ecolo-

_Fontein op Dakpark

gische vraagstukken. Het waterplein in
Rotterdam-Noord en de DakAkker zijn
hier recente voorbeelden van.
De creatieve sector speelt hierin een
belangrijke rol, zoals deze overigens
ook op andere manieren een belangrijke bijdrage levert aan de drie kernwoorden inclusiviteit, interconnectiviteit en
innovatie. Kleine en grote projecten als
DNA Charlois, Fruitleather en Dementie
in de openbare ruimte zijn daarvan
voorbeelden.
Rotterdam wil het geheel van creatieve industrie op diverse plekken in de
stad de komende jaren versterken, zo
mogelijk in samenwerking met enkele
omliggende gemeenten. In dat licht
ondersteunen we het pleidooi van de
Raad voor Cultuur voor een sterkere
culturele infrastructuur op het gebied
van creatieve industrie. Opname van
de Internationale Architectuur Biënnale
Rotterdam in de landelijke basisinfrastructuur en verdere ontwikkeling
van de creatieve bedrijvigheid van
het MerweVierhavensgebied vormen
wezenlijke bijdragen in de ketenontwikkeling van architectuur en creatieve
industrie in verbinding met de stad.
Innovatie, inclusiviteit, interconnectiviteit
en verschillende stedelijke transities
ontmoeten elkaar daar; de Rotterdamse

62/63
ontwerp- en maaksector staat in de
startblokken om de voortrekkersrol op
zich te nemen en een voorbeeld te
blijven voor Nederland en daarbuiten.
Voor een complete stad is een breed
cultureel voorzieningenpalet onontbeerlijk. De mens leeft niet van brood alleen
en een stad zonder aankleding is niet
leefbaar. Leefomgeving gaat daarom
ook om beeldende kunst in de openbare ruimte, aantrekkelijke inrichting en
programmering van de buitenruimte.
Bovendien is de aanwezigheid van
andere culturele presentatieplekken
van groot belang. Met de bouw van
Depot Boijmans Van Beuningen, het
Kunstenpand in Hart van Zuid en de
renovatie van het Dordrechts Museum
en Kunstmin werken Rotterdam en
Dordrecht aan een regiobrede fysieke
culturele infrastructuur die daarvoor de
basis legt.
Voor de programmering en invulling zijn
cultuurplanbudgetten van gemeenten
en Rijk, subsidiebudgetten van rijksfondsen en bijdragen van particulieren
onmisbaar. Rotterdam mag zich van
oudsher verheugen in een grote groep

_Kunstenpand ‘Hart van Zuid’ ontworpen
door DeZwarteHond

stadsbewoners die zich zeer verbonden
voelt met de culturele voorzieningen en
het cultuuraanbod in de stad. Zonder
hun hulp hadden we een aantal van
de investeringen in de leefbaarheid
en aantrekkelijkheid van de stad niet
kunnen realiseren. Wij hopen dat we
samen met hen en met hulp van het Rijk
verder kunnen blijven bouwen aan de
Rotterdamse cultuur in al haar facetten.

_Schouwburg Kunstmin
Dordrecht

INTERNATIONALE BETEKENIS

De Maasstad telt meer dan 170 nationaliteiten uit alle windrichtingen en is
daarmee een smeltkroes van talen en
culturen. Ook qua architectuur, stadsinrichting en stadsprogrammering is
Rotterdam de meest on-Nederlandse
stad. Haar internationale karakter manifesteert zich van haar haarvaten tot ver
in het buitenland.
Dat zien we terug in de Rotterdamse
culturele sector. Deze kent een internationaal aanbod, internationale kunstenaars en creatieven, internationaal
befaamde festivals en een internationaal netwerk. Rotterdamse instellingen zijn vaak actief in het buitenland.
Ze representeren daarbij niet alleen

_Dordrechts Museum

Het karakter van Rotterdam en regio
manifesteert zich van de haarvaten
van de stad tot ver in het buitenland
_Red Apple

_Kunstwerk Kees Timmer, Zonder Titel (1964)

_Poppopium in Schieblock

zichzelf maar zijn ook het visitekaartje
van de stad en het land. Dat geldt niet
alleen voor de grote, gevestigde instellingen, maar ook voor de jonge, nieuwe
organisaties en de grassroots. Voor
hen is het internationale speelveld bijna
een vanzelfsprekendheid. Uitwisseling,
deelname aan internationale festivals,
kennisdeling: voor velen is het net zo
normaal als afspreken met de plaatselijke collega’s.
Rotterdam is een aantrekkelijke stad
voor een grote, jonge, internationale
groep creatieve professionals. Deze
innovatieve en ondernemende groep is
belangrijk voor Rotterdam, Nederland
en de verbindingen met de rest van de
wereld. Met 900 architectenbureaus
huisvest Rotterdam bijvoorbeeld een
grote groep architecten van wereldnaam. De humuslaag in de stad (IABR,
Architectuurinstituut Rotterdam, Het
Nieuwe Instituut, de Academie voor
Bouwkunst en de nabijheid van de TU
Delft maar ook belangwekkende Wederopbouw- en hedendaagse architectuur) biedt hun een rijke omgeving voor
werkgelegenheid en inspiratie.
Het zijn creatieven die vanuit het buitenland naar onze stad komen om hier een
tijd te werken, maar omgekeerd werken
‘onze’ talenten ook met grote regelmaat
aan kleine, grote en soms gigantische
internationale projecten. Dat klimaat van
kosmopolitisme, ondernemingszin en
eigenzinnigheid willen we de komende
jaren vasthouden en versterken.
Ook het hiervoor aangehaalde rapport
van de International Advisory Board,
wijst op de noodzaak te investeren in de
internationale positie van de stad. We
doen dat vanuit de overtuiging dat een
goed cultureel aanbod leidt tot internationale aandacht en versterking van de

64/65

_Queen Elisabeth met op de voorgrond het terras van Hotel New York

Rotterdamse en Nederlandse positie in
het internationale veld.
Hiervoor zullen we talentontwikkeling,
aandacht voor nieuwe makers, nieuwe
genres en nieuw aanbod en interconnectiviteit op een consistente en overtuigende manier inzetten. Daarbij vergeten
we echter niet dat we ook een aantal
iconen hebben op het internationale
speelveld. Het zijn mede door het Rijk
in de basisinfrastructuur gefinancierde
culturele organisaties, maar ook een
aantal organisaties die door Rotterdam
(eventueel samen met de rijksfondsen)
gesubsidieerd worden. Wat ze gemeen
hebben is hun hoge artistieke kwaliteit,
internationale erkenning en bijdrage
aan de profilering van Rotterdam en
Nederland. Ze zijn graag geziene
gasten in het buitenland en internationale organisaties en bezoekers zijn op
hun beurt graag te gast bij hen. Ze zijn
daarmee niet alleen de ambassadeurs
van de stad en het land over de grens,
maar vervullen deze rol ook in hun
eigen biotoop.
We moeten zuinig zijn op onze iconen.
Dat betekent dat we ervoor zorgen dat

ze zich op topniveau kunnen handhaven
maar ook dat ze goed behuisd zijn, letterlijk en figuurlijk. Voor een instelling als
het Rotterdams Philharmonisch Orkest
betekent dat voldoende middelen om
dirigenten en musici van topniveau te
kunnen betalen, voor een museum als
Boijmans Van Beuningen is van belang
dat het in een pand gehuisvest is dat
voldoet aan alle veiligheidscriteria en
bouwvoorschriften en voor een organisatie als de Internationale Architectuur
Biënnale Rotterdam dat zij niet alleen
door de internationale vakgemeenschap erkend weet als topinstelling
maar ook Cultuurplan en basisinfrastructuur.
Op het terrein van jeugdtheater en
-dans constateert de landelijke Raad
voor Cultuur in zijn sectoradvies Alles
beweegt dat een problematische situatie is ontstaan rond het Rotterdamse
jeugdgezelschap Maas theater en dans.
De Raad zegt over Maas: ‘Dit gezelschap is voor zijn theaterwerk opgenomen in de BIS en voor zijn danswerk
in de meerjarige regeling van het Fonds
Podiumkunsten, waardoor het dubbele

_De Kubuswoningen ontworpen
door Piet Blom

66/67

verantwoordingen moet afleggen,
twee jaarrekeningen moet opstellen en,
in geval van een productie die zowel
dans als theater bevat, op papier met
zichzelf moet coproduceren. We adviseren de minister dit gezelschap in de
toekomst volledig op te nemen in een
landelijke subsidieregeling.’
Juist het diverse en brede culturele
aanbod van basis tot wereldtop
maakt Rotterdam uniek in binnen- en
buitenland. Het is de combinatie van
instellingen die de stad in zijn geheel
aantrekkelijk maakt en die zorgt voor
de rol die elk van hen kan spelen op
het lokale niveau maar vooral dus ook in
de wereld.
Rotterdam is een stoere stad, een stad
met niet één icoon, maar honderden
iconen die gezamenlijk de enorme
diversiteit van de stad verbeelden. Een
stad, waar ruimte is voor experiment,
voor vernieuwing, voor samenwerking, voor leren van elkaar. Een stad
van no-nonsense, van openheid, van
aanpakken. Een stad om trots op te zijn,
een stad die trots is op zichzelf, een
stad die trots is op haar iconen én die
haar iconen ook graag zoveel mogelijk
aan de hele wereld toont.
Authenticiteit is de kracht van Rotterdam, of het nou in de eigen vertrouwde
omgeving is of op andere plekken in de
wereld. Het blijft voor ons van het grootste belang dat we dit laten zien door
de presentatie van onze iconen. Daar
zullen we dan ook volop in blijven investeren. Maar we kunnen dat niet alleen.
We constateren dat de potentie van
deze iconische topvoorzieningen enorm

is, maar de financiële basis daarvoor
veel te smal. Willen we onze aantrekkelijkheid als stad en internationale positie
behouden en versterken, dan moet er
de komende jaren geïnvesteerd worden.
Wij vragen het Rijk daarom de
komende jaren onze Rotterdamse
topinstellingen via de basisinfrastructuur te versterken. Door
hun activiteiten kunnen ze de wereld
zowel in Rotterdam als daarbuiten
laten zien wat cultuur in onze stad
en Nederland vermag. Een goed
voorbeeld daarvan ligt – naast
instellingen als het Rotterdams
Philharmonisch Orkest en Museum
Boijmans Van Beuningen – op
het gebied van architectuur. Zowel
in Rotterdam als onder de internationale vakgemeenschap gooit
de stad hoge ogen met haar
architectuur en architectuuraanbod.
De kwalitatieve bijdrage die een
(tweejaarlijks) festival voor
architectuur levert aan de
ontwikkeling van architectuur en
ruimtelijke vraagstukken verdient
wat ons betreft, dat in de basisinfrastructuur ruimte wordt
gemaakt voor een dergelijk festival.
Wij sluiten ons aan bij het sectoradvies Dans van de Raad voor
Cultuur over de problematische
situatie rond Maas Theater en
Dans en verzoeken de minister
het advies van de Raad over te
nemen om het gezelschap in de
toekomst volledig op te nemen in
één landelijke subsidieregeling.

Conclusies

Niemand tussen wal
samen door in volle
_Het voormalige cruiseschip
de SS Rotterdam ligt aan het
Katendrechtse Hoofd

68/69

l en schip;
vaart
De stedelijke regio Rotterdam en
omgeving kent een grote diversiteit en
heeft geen eenduidig profiel. Juist de
verscheidenheid aan profielen van de
steden is het sterke punt van de regio
en leidt tot een rijk en gevarieerd
cultureel aanbod. Regionale samenwerking in de regio houdt dan ook
vooral in:
•	verdere samenwerking op een aantal
inhoudelijke thema’s, zoals cultuureducatie en publieksbereik;
•	aandacht voor samenwerking tussen
de onderwijsinstellingen en de regio;
•	aandacht voor de regelgeving binnen
de regio die belemmerend kan
werken voor cultuurdeelname.
Rotterdam is dé centrumgemeente in
de regio met culturele voorzieningen
op basis-, keten- en topniveau.
Dordrecht kan gezien worden als centrum van de Drechtsteden met culturele
voorzieningen op basis- en ketenniveau.
De inwoners van de regio maken naast
de basis- en soms ketenvoorzieningen
in hun eigen gemeente primair gebruik
van de culturele voorzieningen van
Rotterdam. Waar mogelijk en zinvol
werken Rotterdamse en culturele
organisaties in de regio samen.
De regio staat de komende jaren voor
drie belangrijke opgaven:
• sociale transitie
• economische transitie
• energietransitie.

De transities die Rotterdam doormaakt
naar een stad die weerbaar en in
balans is, vragen om een nieuw stedelijk narratief.
De Rotterdamse culturele sector heeft
aangegeven de komende jaren een
substantiële bijdrage te willen leveren
aan een sterk gezamenlijk verhaal van
de stad, door het aangaan van verbindingen met andere domeinen van het
gemeentelijk beleid en het verder versterken van de onderlinge samenwerking. Interconnectiviteit, inclusiviteit en
innovatie zijn daarin de kernbegrippen.

_Havenzicht Dordrecht

_Kinderen in Museum Boijmans
Van Beuningen Rotterdam

70/71
Vanuit de overtuiging dat deze drie
begrippen de komende jaren leidend
zijn in het denken en handelen van
de Rotterdamse culturele sector, is
het Rotterdamse cultuurbeleid met
de bijbehorende instrumenten primair
daarop gericht. De kernbegrippen zijn
zichtbaar en beleidsbepalend in alle
thema’s waar de komende jaren het
accent op ligt:
• cultuureducatie;
• talentontwikkeling;
• nieuw aanbod, nieuwe makers,
nieuwe genres;
• publieksverbreding;
• leefomgeving;
• internationale betekenis.
Samen met het Rijk willen we deze
beleidsthema’s verder vormgeven. We
vragen het Rijk dan ook om
1.	steun voor het flankerend beleid
op het gebied van cultuureducatie:
toezicht van de Onderwijsinspectie
op de kerndoelen voor kunst- en
cultuureducatie, toezicht van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschappen op de besteding van
de prestatie-uitkering voor cultuureducatie ad € 15,15 per leerling,
meer aandacht voor cultuureducatie
in de lerarenopleidingen (vooral op
de pabo), kennisbijeenkomsten.
2.	continuering van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit en van het
Bestuurlijk kader Cultuur en School.
3.	de te ontwikkelen filmeducatiehub
voor Rotterdam en regio in Rotterdam
te vestigen.
4. steun bij de ontwikkeling van een
productiewerkplaats als proeftuin
voor ontwikkeling van jonge makers
in het Energiehuis, dat op dit moment
vooral een presentatiepodium is.
5. in het kader van het regioprofiel
financiële steun bij de ontwikkeling
van Campus Coolhaven vanuit de
middelen voor de proeftuinen met de
volgende argumenten:
a. uniek samenwerkingsverband, in
Nederland en daarbuiten;
b. gericht op de ontwikkeling van
talent, vooral op mbo-niveau;
c. d
 raagt bij aan de ontwikkeling van
meer en divers publiek;
d. past bij het profiel van Rotterdam;
	e. k an een voorbeeldfunctie vervullen
voor de ontwikkeling van werkwijzen elders in het land.

4.	samen met de rijksfondsen en de
andere overheden te werken aan
passender ondersteuningsvormen en
werkwijzen om ruimte te maken voor
de ontwikkeling van nieuwe makers,
nieuwe genres en nieuw aanbod.
5.	gezamenlijke invulling van het begrip
spreidingsgedachte dat nu nog
geografisch bepaald is, maar wat ons
betreft primair zou moeten gaan over
publieksspreiding.
6. meer zekerheid voor nieuwe makers
over hun ontwikkelingsmogelijkheid
dan ze nu via herhaalde eenmalige
projectsubsidies krijgen.
7.	aandacht voor de toegankelijkheid
van rijkssubsidieregelingen voor
nieuwe makers en vernieuwend
aanbod. Ontwikkelingen in
Rotterdam, die van grote waarde
zijn voor het bereiken van nieuwe
publieksgroepen, voor innovatie en
voor inclusiviteit, worden belemmerd
door regelingen die niet toegankelijk
zijn voor grootstedelijke genres als
hiphop, urban en street art.
8. onze Rotterdamse topinstellingen
via de basisinfrastructuur te versterken. Door hun activiteiten kunnen
ze de wereld zowel in Rotterdam als
daarbuiten laten zien wat cultuur in
onze stad en Nederland vermag.
Een goed voorbeeld daarvan ligt –
naast instellingen als het Rotterdams
Philharmonisch Orkest en Museum
Boijmans Van Beuningen – op het
gebied van architectuur. Zowel in
Rotterdam als onder de internationale vakgemeenschap gooit de stad
hoge ogen met haar architectuur en
architectuuraanbod. De kwalitatieve bijdrage die een (tweejaarlijks)
festival voor architectuur levert aan
de ontwikkeling van architectuur en
ruimtelijke vraagstukken verdient wat
ons betreft dat in de basisinfrastructuur ruimte wordt gemaakt voor een
dergelijk festival
9.	het advies van de Raad voor
Cultuur over te nemen om de functie
jeugddans in de toekomst volledig
op te nemen in een landelijke
subsidieregeling.

Verantwoording
Voetnoten
1 Tot de basis behoren voorzieningen die dicht bij de bewoners worden georganiseerd; humuslaag van de
stedelijke regio. Er worden verbindingen gemaakt met andere maatschappelijke en economische domeinen.
De financiering van deze instellingen gebeur t voornamelijk uit gemeentelijke middelen. Landelijke bijdragen
komen met name in de vorm van programma’s van het Fonds Cultuurpar ticipatie.
Tot de keten behoren voorzieningen die zich richten op talent-ontwikkeling, productieklimaat en arbeidsmarkt.
Deze voorzieningenzorgen voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor creatieven (productiehuizen,
broedplaatsen, arbeidsmarkt). Afstemming binnen de stedelijke regio is noodzakelijk. De financiering is door
meerdere gemeenten en de provincie gezamenlijk; in enkele geval-lenligt medefinanciering door het Rijk in de
rede, omdat er een landelijk belang is.
Topvoorzieningen zijn voorzieningen met regionale en /of (inter) -nationale uitstraling passend bij makersklimaat,
publiek en identiteit. Onderdeel daar van zijn ook BIS-instellingen waarbij het Rijk vanwege het nationale belang
(een deel van) de financiering op zich neemt.
2 LAgroup, Gemeente Rotterdam. Ecosysteem stedelijke cultuurregio Rotterdam. Amsterdam, september 2018
3 Gemeente Rotterdam, Economische Verkenningen Rotterdam 2018. Rotterdam, 2018
4 Gemeente Rotterdam, Nieuwe energie voor Rotterdam. Coalitieakkoord 2018-2022
5 Raad voor Cultuur, Alles beweegt Sectoradvies Dans. Den Haag, 2018

Fotoverantwoording
Pagina
1
2
6
8
9
9
9
11
12, 20
13
13
14
15
15
15
16
17
17
17
18
19
19
22
23

Foto
_Wilhelminapier (cover)
_Street art van Calvin Sprague in de Delfsestraat
_De skyline van Rotterdam (inhoud)
_Scene uit Twools van Scapinoballet
_Poppodium Worm
_Kunst4Kids
_Man met Bril, koffiebranderij Hofbogen
_Street art ontworpen door Daan Botlek
_Fenix Food Factory
_Watertaxi bij het ss Rotterdam
_Groothoofd in Dordrecht
_Rivieren kruispunt
_Operadagen
_Spoken word-festival 010 SAYS IT ALL 	
_Dakendagen
_Zomercarnaval
_Maeslantkering
_Bedrijfsactiviteit aan de Tweede Maasvlakte
_Kinderdijk een belangrijke trekpleister voor de regio
_RDM Campus
_Kunstwerk Alex da Silva
_Rotterdam Unlimited, Zomercarnaval
_Bouwkeet, een werkplaats in de wijk Bospolder
_Historische foto’s

Credits
Gerhard van Roon/Kunst en Vliegwerk RP
Eric Fecken
Gerhard van Roon/Kunst en Vliegwerk RP
Jan Bos
Marc Heeman
Fred Ernst
Hofbogen B.V.
Iris van den Broek
Iris van den Broek
Esther Kokmeijer
Merin de Does
Cees van de Wal
Bas Czerwinski
Fleur Beerthuis
Frank Hanswijk
Marc Heeman
Istock
Istock
VVV Barendrecht
Claire Droppert
Max Dereta (collectie BKOR)
Peter Schmidt
Hester Blankestijn
Gemeentearchief Rotterdam

72/73
Pagina
25
26
28
29
29
30
32
34, 45
36
36
36
36
36
36
37
38
40
41
42
44
44
46
48, 50
51
51
51
52
53
53
54
55
56
56
56
57
58
58
58
58
58
58
59
60
62
63
63
63
64
64
64
65
66
68
68
70
72

Foto
_RDM Makerspace
_Dansgroep Willem de Kooning Academie
_Stadspark Hofbogen
_Mondiaal knooppunt
_Smog Free Project van Daan Roosegaarde
_Kop van Zuid
_Scapinoballet_Henry
_Het HipHopHuis
_Energiehuis productiehuis in de Drechtsteden
_Kunstwerk Helweg & Ruben La Cruz
_Het HipHopHuis
_Maaspodium
_Zomercarnaval Battle Of Drums
_Kunstenplatform Roodkapje
_SKVR
_‘De Toren van Babel’
_Bouw van Depot
_Zomerhofkwartier
_Club Imagine
_Performancecollectief Urland
_Kunstenaar Astro
_Kunstwerk Worldwide Westside
_Cultuureducatie Museum Boijmans Van Beuningen
_Podium Islemunda
_IFFR (Internationaal Filmfestival Rotterdam)
_Roodkapje
_Energiehuis Dordrecht
_Wunderful world of worm
_Worm
_Luxor by night
_Circustheater
_Spoken word festival 010 Says it all
_North Sea Jazz Festival
_IFFR
_Freerunnen
_Energiehuis Dordrecht
_Scapinoballet_Henry
_Internationale hogeschool Codarts
_Pow wow festival
_Feest in Maas Theater en dans
_Foto pitich Theater Walhalla
_Theater Zuidplein
_Hefpark
_Fontein op het Dakpark
_Schouwburg Kunstmin Dordrecht
_Dordrechts Museum
_Kunstenpand ‘Hart van Zuid’
_Red Apple
_Kunstwerk Kees Timmer, Zonder Titel (1964)
_Schieblock
_Queen Elisabeth
_De Kubuswoningen ontworpen door Piet Blom.
_De SS Rotterdam aan het Katendrechtse Hoofd
_Havengezicht Dordrecht
_Kinderen in Museum Boijmans Van Beuningen
_Wilhelminapier

Credits
Claire Droppert
Wim de Kam
Hofbogen B.V.
Istock
Studio Roosegaarde
Iris van den Broek
Joris-Jan Bos
Fred Ernst
Bas Czerwinski
Otto Snoek (collectie BKOR)
Ferdows Faghir
Maas Theater en Dans
Joni Israeli
Roxette Capriles
Gaby Jongenelen
Collectie van Museum Boijmans Van Beuningen
GuidoPijper
Iris van den Broek
Salih Kilic
Collectie Theater Rotterdam
Guido Pijper
Iris van den Broek
Aad Hoogendoorn
Podium Islemunda
Bas Czerwinski
Kunstenplatform Roodkapje
Tom Croes
Iris van den Broek
Marc Heeman
Rob ‘t Hart
Bas Czerwinski
Fleur Beerthuis
North Sea Jazz Festival
Sophia van den Hoek
Vincent van Dordrecht
Energiehuis Dordrecht
Joris Jan Bos
Marcel van Oostrom
Fleur beerthuis
Nichon Glerum
Salih Kilic
Hans Hordijk
Hester Blankestijn
Iris van den Broek
Ton de Bruin
Gemeente Dordreccht
DeZwarteHond
Ossip van Duivenbode
Vincent Petit (collectie BKOR)
Iris van den Broek
Iris van den Broek
Iris van den Broek
Iris van den Broek
Gemeente Dordrecht
Fred Ernst
500watt

Bijlage 1

Overzicht gesprekspar tners

AGENDACOMMISSIE DIRECTEURENOVERLEG (DO)
North Sea Round Town
Voorzitter DO
Cultuur Concreet
Dansateliers
WORM
Scapino Ballet Rotterdam

Michelle Wilderom
Ocker van Munster
Marjan van Gerwen
Kristin de Groot
Jan Pier Brands
Erik Pals

MAKERS
This is Bouw

Concrete Blossom

Islemunda

Laura Fernière
Eléonora Delisse
Leal van Herwaarden
Malique Mohamud
Ebami Ton
Jelena Barisic
Stefanie Vermeieren
Jos Vijverberg
Izzy Ramos
Elten Kiene

BIS
Nederlands Fotomuseum
Rotterdams Philharmonisch Orkest
Witte de With
Theater Rotterdam
MaasTD
Scapino Ballet Rotterdam

Saskia Cornelissen
Olof Croon
Yoeri Meessen
Sofia Hernandez
Walter Ligthar t
Ellen Walraven
Monique Merxx
Bernadette Stokvis
Erik Pals

CULTUUREDUCATIE EN -PARTICIPATIE
Nederlands Fotomuseum
Cultuur Concreet/Cultuurscouts
Kenniscentrum Cultuureducatie Rotterdam - KCR
LantarenVenster
Passionate Bulkboek
Theater Hofplein
Witte de With
Codarts

Ruud Visschedijk
Menno Rosier
Anne Marie Backes
Pepijn Kuyper
Giel van Strien
Caroline Pietermaat
Ellen Walraven
Yoeri Meessen
Marion Schiffers

TALENTONTWIKKELING

Dansateliers
Conny Janssen Danst
Popunie
Epitome Entertainment
Showroom MAMA

Kristin de Groot
Conny Janssen
Mar tin Scheijgrond
Henca Maduro
Nathalie Har tjes (schriftelijk)

74/75

Theater Rotterdam

Roots en Routes

Ellen Walraven
Marlou Stolk
Dave Schwab
Petter van Raalte

LEEFOMGEVING
Belasting & Douane
Museum Rotterdam
De Nieuwe Lichting
Het Nieuwe Instituut
IABR
LP2
Maritiem Museum Rotterdam
Stadsarchief Rotterdam
Theater Rotterdam
AIR Foundation
Cultuur Concreet
North Sea Round Town

Frans Fox
Mar tine Verwaaijen
Guus Beumer
George Brugmans
Gérard Steenbergen
Ber t Boer
Jantje Steenhuis
Walter Lighthar t
Souad Mokhtari
Barbara Luns
Marjan van Gerwen
Michelle Wilderom

INTERNATIONALISERING
Doelenensemble
Operadagen Rotterdam
Watch that Sound
AIR Foundation
International Film Festival Rotterdam - IFFR
Witte de With
Roots en Routes
Sinfonia Rotterdam
Verhalenhuis Belvédère

Maar ten van Veen
Nico Schaafsma
Jacques van de Veerdonk
Bas van der Pol
Bero Beyer
Sofia Hernandez
Petter van Raalte
Conrad van Alphen
Chris de Jong

VERNIEUWING
Epitome Entertainment
Het Nieuwe Instituut
Jazz International Rotterdam
Maas theater en dans
Museum Rotterdam
Roodkapje
Showroom MAMA
Studio de Bakkerij
Theater Zuidplein

Henca Maduro
Adriana Strating
Sophie Blussé (schriftelijk)
Bernadette Stokvis
Vera Korsten
Nadîja Broekhar t
Nathalie Har tjes (schriftelijk)
Maar ten Bakker
Emmelien Matthijsse

CONSULTATIE
Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur
Rotterdam Festivals
Provincie Zuid-Holland

Rento Zoutman, namens vijf leden
Johan Moerman
Diana Vermeulen

Bijlage 2

Indicatief overzicht van culturele voorzieningen in de regio
BARENDRECHT

Naam
Cultuur lokaal

Soor t
centrum voor de kunsten

Website
www.cultuurlocaal.nl

De Beuk

podium

www.beukonline.nl

Het Kruispunt

theater

www.theaterhetkruispunt.nl

Kunstcreatief Barendrecht

centrum voor de Kunsten

www.kunstcreatief.nl

Soor t
bibliotheek
podium

Website
www.bibliotheekaandenijssel.nl
www.capslock.nl

museum
theater
vereniging beeldende
kunsten
centrum voor de kunsten

www.hvc-capelle.nl
www.isalatheater.nl
www.kunstkringcapelle.nl

CAPELLE AAN DEN IJSSEL

Naam
Bibliotheek Aan den IJssel
Capslock
Historisch museum
Capelle aan den IJssel
Isala Theater
Kunstkring
SKVR Muziek

www.skvr.nl/capelle

LANSINGERLAND

Naam
Soor t
Bibliotheek Oostland
bibliotheek
Historisch museum
museum
Bleiswijk		
Kunstbreak
centrum voor de Kunsten
Museumhoeve Molenaar
museum

Website
www.bibliotheekoostland.nl
www.ovmb.nl
www.kunstbreak.nl
www.molenaarsoudetractoren.nl

NISSEWAARD

Naam
Arcaplex

Soor t
bioscoop

Website
spijkenisse.arcaplex.nl

Bibliotheek De Boekenberg

bibliotheek

www.deboekenberg.nl

Centrum voor de kunsten
centrum voor de Kunsten
Nissewaard		
Theater de Stoep
theater

www.cvdks.nl
www.theaterdestoep.nl

76/77

SCHIEDAM

Naam
Soor t
Bibliotheek Schiedam
bibliotheek
Borrelmuseum 't Spul
museum
De Ketelfactorij
tentoonstellingsruimte
Euroscoop
bioscoop
’t Huis te Poort
podium
Jenevermuseum
museum
Museummolen De Walvisch
museum
Nationaal Coöperatie
museum
Museum		
Stedelijk museum Schiedam museum
Stichting Amateur
centrum voor de kunsten
Kunstenaars Collectief
Schiedam		
Theater aan de Schie
theater
Wenneker Cinema
filmhuis / bioscoop

Website
www.debibliotheekschiedam.nl
www.tspul.nl
www.deketelfactory.nl
www.euroscoop.nl/schiedam
www.thuistepoor t.nl
www.jenevermuseum.nl
www.deschiedamsemolens.nl
www.cooperatie-museum.nl
www.stedelijkmuseumschiedam.nl
www.stichtingakcs.nl

www.theateraandeschie.nl
www.wennekercinema.nl

VLAARDINGEN

Naam
Soor t
Website
Bibliotheek Vlaardingen
bibliotheek
www.bibliotheek.vlaardingen.nl
Filmtheater Het Zeepaard
filmhuis
www.hetzeepaard.nl
Kade40
centrum voor de Kunsten www.kade40.nl
KOFA
podium
www.facebook.com/KofaVlaardingen
Kroepoekfabriek
podium
www.kroepoekfabriek.nl
Museum Vlaardingen
museum
www.museumvlaardingen.nl
Muziekinformatie- en
museum
www.tonstolk.nl
documentatiecentrum
Ton Stolk		
Stadsgehoorzaal Vlaardingen theater
www.stadsgehoorzaal.nl
Streekmuseum Jan Anderson museum
www.jananderson.nl
Trias
centrum voor de kunsten
www.stichting-trias.nl
Vue Vlaardingen
bioscoop
www.vuecinemas.nl/vue-cinemas/
		vlaardingen

Bron: google search

Colofon
Cultuurprofiel Rotterdam
en regio
oktober 2018
Contact
Gemeente Rotterdam
Afdeling Cultuur
Postbus 21093
3001 AB Rotterdam
010 - 2671903
Eindredactie
Jelena Barisic
Ontwerp
Trichis

78/79