Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

Nr. 566

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 juli 2023
Inleiding
Burgerschap is het ideaal van vrije en gelijke mensen met het vermogen
om maatschappelijk en politiek te functioneren en daarmee gezamenlijk
de samenleving te kunnen vormgeven. Burgerschap gaat zowel over de
verhoudingen tussen burgers onderling als over de relatie tussen burgers
en overheid. In Nederland hebben we een democratische rechtsstaat, die
staat of valt met het vermogen van burgers om daarin met elkaar samen
te leven en te kunnen inspelen op maatschappelijke uitdagingen en
veranderingen. Deze zijn er in veelvoud. Denk aan een verminderd
vertrouwen in de overheid, toegenomen ervaren polarisatie, de
woningnood, het welzijn van jongeren dat onder druk staat, het klimaatvraagstuk en digitalisering. Om hiermee om te gaan is het van belang dat
jongeren competenties, zoals sociale, maatschappelijke en kritische
denkvaardigheden, (verder) ontwikkelen om naar volle potentie mee te
doen in de samenleving. De school is bij uitstek de plek waar studenten
hiermee kunnen oefenen in een veilige omgeving. Mbo-scholen hebben
de wettelijke opdracht om studenten op te leiden voor een beroep, een
vervolgopleiding en burgerschap. Daarbij heeft het mbo de doelstelling
om de algemene vorming en persoonlijke ontplooiing van de studenten te
bevorderen en bij te dragen tot het maatschappelijk functioneren.
Burgerschapsonderwijs speelt hierbij een sleutelrol.
Het blijkt voor mbo-scholen niet eenvoudig om burgerschap een
volwaardige plek in het onderwijs te geven. Ik heb uw Kamer eerder
geïnformeerd dat de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs sterk
uiteenloopt en nog te vaak onder de maat is.1 Ik zie dat studenten nog te
vaak niet genoeg worden geïnspireerd en uitgedaagd en zich onvoldoende kunnen ontwikkelen. Ook de docent heeft niet genoeg houvast bij
het vormgeven van het burgerschapsonderwijs. Recent onderzoek
1

kst-31524-566
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Bijlagen I en III bij Kamerstuk 31 524, nr. 509.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 566

1

bevestigt dat docenten zich niet altijd toegerust voelen om burgerschap te
geven.2 Uit dit onderzoek blijkt dat het voor veel docenten die burgerschapsonderwijs verzorgen maar een klein onderdeel is van hun taak.
Meer dan de helft van deze docenten geeft maximaal 4 uur per week les in
burgerschap. Om jongeren te ondersteunen en versterken in hun rol als
kritische, veerkrachtige en verantwoordelijke deelnemers aan onze
samenleving, neem ik maatregelen om de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs te verhogen.
Leeswijzer
In deze brief ga ik in op de stappen die ik zet om het burgerschapsonderwijs in het mbo te versterken, als onderdeel van actielijn 1 van de
aanpak basisvaardigheden mbo.3 Ik bouw hiermee voort op de acties die
ik vorig jaar heb aangekondigd4, moties van uw Kamer5 en op de
afspraken die ik met de sector heb gemaakt in de werkagenda «Samen
werken aan talent».6
In deze brief ga ik achtereenvolgens in op:
I. Doel en uitgangspunten burgerschapsonderwijs;
II. Adviesrapport van de Expertgroep en mijn reactie daarop.
I. Doel en uitgangspunten burgerschapsonderwijs mbo
In de laatste jaren zijn trends zichtbaar die mij zorgen baren. Eén op de
drie 14-jarigen in het voortgezet onderwijs beschikt over (heel) weinig
burgerschapskennis7 en derdejaars scholieren in het vmbo – waarvan een
groot deel doorstroomt naar het mbo – scoren structureel lager dan
leerlingen in het havo en vwo op kenmerken als burgerschapskennis en
politiek zelfvertrouwen.8 Ik maak me zorgen over de bestaande opleidingskloof in de opkomst bij verkiezingen, waarbij praktisch opgeleide
jongeren substantieel minder vaak gebruikmaken van hun stemrecht dan
theoretisch opgeleide jongeren.9 Er is over de gehele linie een trend
waarneembaar, waarbij praktisch opgeleiden relatief gezien minder
vertrouwen hebben in de overheid en de medemens.10 Specifieker zijn
mensen met een mbo-achtergrond sterk ondervertegenwoordigd in de
politiek, wat bijvoorbeeld blijkt uit het feit dat 95% van de Tweede Kamer
een academische of hbo-achtergrond heeft.11 Mensen met een
mbo-achtergrond hebben zo minder invloed op de besluiten die hen wel

2

Onderzoek van ECBO naar de professionele achtergrond van docenten basisvaardigheden en
burgerschap in het mbo. Uw Kamer ontvangt dit onderzoek als onderdeel van de Kamerbrief
basisvaardigheden mbo (Kamerstuk 31 524, nr. 565) gelijktijdig met de huidige brief.
3
De Kamerbrief aanpak basisvaardigheden mbo wordt gelijktijdig met de huidige brief aan uw
Kamer verzonden.
4
Kamerstuk 31 524, nr. 509.
5
Kamerstuk 35 336, nr. 16, Kamerstuk 31 524, nrs. 454 en 468.
6
Kamerstuk 31 524, nr. 549.
7
Munniksma, A., Dijkstra, A., Veen, I. van der, Ledoux, G., Werfhorst, H. van der, Dam, G. ten
(2017). Burgerschap in het voortgezet onderwijs: Nederland in vergelijkend perspectief.
Amsterdam University Press UvA: Amsterdam.
8
Mulder, L., Roi, C. la, Mennes, H., Alebeek, C. van, Dam, G. ten, Meer, T., van der, & Werfhorst,
H., van de (2023). Democratische kernwaarden in het voortgezet onderwijs. Adolescentenpanel
Democratische Kernwaarden en Schoolloopbanen (ADKS), jaar 3 – 2020/2021. Amsterdam
University Press UvA: Amsterdam.
9
Rekker, R. (2017). De keuze van jongeren. In T. van der Meer, H. van der Kolk, & R. Rekker
(editors), Aanhoudend wisselvallig: Nationaal Kiezersonderzoek 2017 (blz. 48–56). Stichting
KiezersOnderzoek Nederland.
10
Minste vertrouwen in Tweede Kamer in 10 jaar tijd (cbs.nl) en Uitdaging komende politieke
jaar: houd kritische burgers aangehaakt | Nieuwsbericht | Sociaal en Cultureel Planbureau
(scp.nl).
11
Opleidingsniveau Tweede Kamerleden – Parlement.com.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 566

2

raken en dit wordt door recent onderzoek bevestigd.12 Daarnaast maken
mbo-studenten minder vaak gebruik van het recht op studiefinanciering,
het recht op huur- en zorgtoeslagen en doen ze minder vaak belastingaangifte.13 Dit vergroot de kansenongelijkheid.
Het doel van burgerschapsonderwijs is om competenties (verder) te
ontwikkelen die je in staat stellen om actief deel te nemen aan de
pluriforme democratische samenleving, je weg daarin te vinden en die
tegelijkertijd mede vorm te geven. Met alle uitdagingen en veranderingen
die we daarin tegenkomen. Het onderwijs kan niet voor alle maatschappelijke uitdagingen een oplossing bieden, maar kan wel een wezenlijke
bijdrage leveren aan de persoonlijke ontwikkeling van studenten en hun
instrumenten in handen geven om deze uitdagingen aan te gaan. Ik ben
van mening dat de weerbaarheid van studenten maximaal de ruimte krijgt
als het burgerschapsonderwijs beter wordt verbonden met loopbaanoriëntatie en -(studie)begeleiding, met het taal-, en rekenonderwijs, meer
onderdeel wordt van de beroepsgerichte vakken en beter aansluit op de
persoonlijke leefwereld van studenten. Dit wordt bevestigd door de
Onderwijsraad, die in zijn advies benoemt dat deze samenhang betekenisvolle en effectieve contexten voor studenten biedt.14 Ik verwacht dat dit
leidt tot meer motivatie van studenten en een betere leeropbrengst.
In het verlengde hiervan moeten we ons bewust zijn dat de onderwijstijd
beperkt is, en de inhoud van burgerschapsonderwijs complex en
gemakkelijk onbegrensd kan worden. Daarom vind ik het belangrijk dat er
een duidelijke inhoudelijke kern moet zijn voor het burgerschapsonderwijs, die wordt vastgelegd in kwalificatie-eisen. Hierin wordt het geheel
beschreven aan kennis en vaardigheden die studenten aan het einde van
hun opleiding zouden moeten beheersen. Mbo-scholen kunnen de kern
vervolgens op basis van hun eigen visie en identiteit vertalen naar
leerdoelen en onderwijsprogramma’s. Hiermee leggen scholen accenten
die voor hen belangrijk zijn en blijft maatwerk mogelijk. Docententeams
hebben daarbinnen de ruimte om de lessen burgerschap op maat vorm te
geven, rekening houdend met het type student, leeftijd, het niveau en de
context van de beroepsopleiding. Ik zie daarbij een bijzondere plek voor
het oefenen met life skills. Dit zijn praktische vaardigheden die je nodig
hebt om actief deel te nemen aan de samenleving. Denk bijvoorbeeld aan
een les over financiële kennis, vaardigheden en bewustzijn. De les kan
beginnen met het leren aanvragen van studiefinanciering of het invullen
van een belastingformulier om vervolgens in te gaan op maatschappelijke
vragen als «Wat is financiële gezondheid?», «Hoe komen mensen in de
schulden?» en «Waar heb ik recht op, waarom biedt de overheid zorg en
financiële ondersteuning en welke visies hebben verschillende politieke
partijen hierop?»
II. Adviesrapport van de Expertgroep en mijn reactie
Ik informeerde uw Kamer15 in 2022 over mijn conclusies ten aanzien van
de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs, gebaseerd op uiteenlopende
signalen:
• De kwalificatie-eisen voor burgerschap zijn onvoldoende helder over
de inhoud en minimale kwaliteit;
• De kwalificatie-eisen voor burgerschap zijn voor zowel scholen als
studenten te vrijblijvend;
12

Schakel, W., & van der Pas, D. (2021). Degrees of influence: Educational inequality in policy
representation. European Journal of Political Research, 60(2), 418–437.
Nibud: Mbo’ers lopen geld mis – Nibud.
14
Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 648.
15
Kamerstuk 31 524, nr. 509.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 566

3

•

De bekwaamheid van docenten om burgerschapsonderwijs te
verzorgen krijgt nog onvoldoende aandacht.

Op basis van deze conclusies heb ik een expertgroep gevraagd om te
adviseren waar de inhoudelijke kern van het burgerschapsonderwijs
minimaal over moet gaan, de wijze waarop een resultaatverplichting of
verruiming van de inspanningsverplichting voor studenten kan worden
ingevoerd en te adviseren over eventuele noodzakelijkheid of wenselijkheid van ontwikkeling van andere wet- en regelgeving. Het afgelopen
jaar heeft de expertgroep hard aan deze adviezen gewerkt.16 Ik hecht
belang aan onafhankelijk advies van experts, omdat een goede inrichting
van onderwijs specifieke kennis vereist op het gebied van pedagogiek,
didactiek en vakinhoud, naast een zienswijze vanuit diverse invalshoeken
in de vorm van brede maatschappelijke raadpleging. Door studenten,
docenten, scholen, wetenschappers en andere experts is daarom in
veldraadplegingen meegedacht bij de totstandkoming van het adviesrapport. Hieronder ga ik in op het advies van de expertgroep en geef ik
mijn reactie.
Expliciteren wettelijke burgerschapsopdracht
De expertgroep stelt dat burgerschap vraagt om zowel vrijheid,
autonomie en kritische zin, als om bereidheid tot participatie en steun
voor democratische waarden. De expertgroep is van mening dat niet alles
wat belangrijk is voor het bevorderen van burgerschap in studentdoelen
kan worden vervat, en dat kwalificatie-eisen niet zouden moeten
voorschrijven wat studenten moeten vinden en denken om daar
vervolgens op beoordeeld te worden. Ik deel het standpunt van de
expertgroep, ook omdat dit op gespannen voet kan staan met de vrijheid
van meningsuiting en gelijke behandeling. Tegelijkertijd vind ik dat de
kennis over maatschappelijke waarden niet vrijblijvend is. De expertgroep
signaleert dat een aantal van de huidige kwalificatie-eisen wel specifieke
inhoudelijke opvattingen en maatschappelijk gedrag van studenten
voorschrijft.
De expertgroep adviseert daarom om een zuiver onderscheid te maken
tussen een curriculaire opdracht voor het mbo die onderdeel is van de
kwalificatie-eisen en waar de student aan moet voldoen om een diploma
te behalen, en een wettelijke pedagogische opdracht aan de school waarin
het uitdragen, voorleven en stimuleren van democratische waarden en
houdingen binnen een veilig schoolklimaat centraal staat. Denk aan
waarden als vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit, pluraliteit en
zeggenschap. Daarmee is de school een «minisamenleving» waarin
studenten kunnen oefenen met praktijken die raken aan onder meer
burgerschap, diversiteit, macht en democratie. Deze ervaringen kunnen
studenten in de gelegenheid stellen om te handelen, reflecteren, de eigen
positie te bepalen en gehoord te worden. Hierbij speelt ook kansengelijkheid een rol. Scholen kunnen ertoe bijdragen dat alle studenten,
ongeacht wat zij meekrijgen uit hun sociale omgeving en netwerk, kansen
krijgen om ervaringen op te doen die belangrijk zijn om zich te verbinden
met en te participeren in de samenleving. Hieruit volgt het advies van de
expertgroep om de wettelijke burgerschapsopdracht aan scholen te
expliciteren in de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB). Ik neem dit
advies over.
Hiermee wordt tevens het stimuleren en uitdragen van waarden en
houdingen verplaatst van voornamelijk een opdracht aan de student via
de huidige kwalificatie-eisen naar een pedagogische schoolopdracht. Ik
16

Kamerstuk 31 524, nr. 564.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 566

4

roep de scholen op om het onderwijsprogramma voor burgerschap vorm
te geven in afstemming met de Studentenraad, de Ondernemingsraad en
in voorkomende gevallen de Ouderraad. De Inspectie van het Onderwijs
(hierna: Inspectie) krijgt met deze explicitering in de WEB een rol die zij nu
niet heeft in het toezien op de naleving van het onderwijsprogramma.
Ik overweeg om in het wetsvoorstel ook een doelbepaling op te nemen
over sociale veiligheid in relatie tot de burgerschapsopdracht. Daarmee
kan het belang worden benadrukt van een schoolcultuur in overeenstemming met de democratische waarden, in lijn met de vernieuwde
burgerschapsopdracht in het funderend onderwijs. Zoals ik eerder
schreef, vind ik het belangrijk dat de school een veilige oefenplaats is voor
burgerschap. Hiermee wil ik stimuleren dat het bevoegd gezag zich
structureel inzet om sociale veiligheid te waarborgen. Zoals ook in het
Inspectiekader17 is opgenomen, is een positief pedagogisch klimaat een
voorwaarde voor leren. Met deze doelbepaling in het wetsvoorstel kan de
basis om hierop toe te zien worden versterkt.
Nieuwe kwalificatie-eisen
De expertgroep adviseert aanvullend een nieuwe kern voor burgerschapsonderwijs in het mbo, als onderdeel van de curriculaire opdracht. Deze
kern bestaat uit concrete, afgebakende en samenhangende doelen in de
vorm van 20 kwalificatie-eisen, geformuleerd als beheersings- en
ervaringsdoelen. De kwalificatie-eisen zijn ingedeeld in vier thema’s:
Verschil en gelijkwaardigheid, Individu en groep, Maatschappijvisies en
maatschappelijke vraagstukken en Macht en besluitvorming.
Ik neem de 20 kwalificatie-eisen in de basis over, waarmee een helder
kader wordt gecreëerd over de doelstellingen en minimale kwaliteit van
het burgerschapsonderwijs. Dit kader maakt duidelijk wat het burgerschapsonderwijs inhoudt en welke burgerschapskennis en -vaardigheden
van belang zijn in de mbo-opleidingen. Zo geef ik docenten meer houvast
om burgerschapsonderwijs te verzorgen, en weten scholen en studenten
beter wat er van ze wordt verwacht.
Ik vind het belangrijk om de kwalificatie-eisen zo op te schrijven dat
docenten, studenten en bestuurders goed weten wat er wordt bedoeld en
dat ze op een vanzelfsprekende manier in het verlengde liggen van de
wettelijke opdracht aan de school. Ik ga hiermee aan de slag en de
uitkomst zal ik vastleggen door wijziging van het Examen- en kwalificatiebesluit WEB (Ekb WEB). Ik ben voornemens om de internetconsultatie te
starten in het najaar van 2023. Ik tref aanvullend maatregelen voor een
goede doorlopende leerlijn en voor de ondersteuning van scholen bij de
implementatie van de kwalificatie-eisen, waarop ik verderop in deze brief
terugkom.
Invoeren resultaatverplichting
De expertgroep adviseert om een resultaatverplichting door middel van
instellingsexamens te koppelen aan de nieuwe kwalificatie-eisen voor
burgerschap. Op die manier wordt een impuls gegeven aan de onderwijskwaliteit, de professionalisering van docenten en de inzet van studenten.
De huidige inspanningsverplichting biedt namelijk weinig zicht op de
opbrengsten en de leerontwikkeling. Inzicht in resultaten is een onmisbare
schakel in kwaliteitszorg, maar zoals de Inspectie signaleert, is daarvan bij

17

Onderzoekskader 2022–2023 middelbaar beroepsonderwijs versie per 1 augustus 2022 |
Rapport | Rijksoverheid.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 566

5

veel scholen onvoldoende sprake.18 Ik concludeer dat het voornaamste
doel van de expertgroep om een resultaatverplichting te adviseren is, om
burgerschap een volwaardige plek te geven in het totaal van basisvaardigheden, naast Nederlands en rekenen. Burgerschapscompetenties zijn wat
mij betreft daarmee niet «nice to have» maar een «need to have». Ik ben
het met de expertgroep eens dat het tijd wordt om de vrijblijvendheid van
het burgerschapsonderwijs aan te pakken.
Ik kies daarom voor invoering van een passende resultaatverplichting,
maar ik verbind daar voor nu geen instellingsexamen aan. Dit doe ik door
in het wetsvoorstel dat ik eerder in deze brief heb aangekondigd, de
verplichting op te nemen dat scholen de verantwoordelijkheid hebben om
in de opleidingen herkenbaar aandacht te besteden aan de 20 nieuwe
kwalificatie-eisen voor burgerschap, en om daarbij de ontwikkeling van
studenten meetbaar in beeld te brengen. Als onderdeel van dit
wetsvoorstel, zal ik richtlijnen formuleren over waaraan onderwijsactiviteiten moeten voldoen om onderdeel te kunnen zijn van het burgerschapsonderwijs, zodat hierover duidelijkheid wordt gecreëerd voor de
scholen en voor de Inspectie. De ontwikkeling van studenten kan
bijvoorbeeld in beeld worden gebracht door middel van een portfolio dat
zij tijdens de opleiding vullen met kennistoetsen, praktijkopdrachten op
basis van ervaringen of bezoeken met de klas buiten de school, en
dialogen of presentaties waaraan zij hebben meegedaan tijdens de lessen
burgerschap.
Ik zal de implementatie van de wetgeving monitoren. Indien blijkt dat de
kwaliteit van het burgerschapsonderwijs binnen drie jaar na implementatie niet structureel is verbeterd, overweeg ik alsnog om conform het
advies van de expertgroep formele instellingsexamens in te voeren voor
het onderdeel burgerschap.
Aanvullende adviezen van de expertgroep
De expertgroep doet aanvullend aanbevelingen voor een goede invoering,
om daadwerkelijk tot sterker burgerschapsonderwijs te komen. Dat vind ik
heel wijs. In goed burgerschapsonderwijs vallen inhoud en vorm samen
en dat begint bij de student en de docent. Ik beschrijf hieronder de vijf
aanbevelingen en mijn reactie daarop.
Aanbeveling 1. Handreiking voor uitwerking en differentiatie
De expertgroep adviseert om het veld te ondersteunen met een
handreiking om het onderwijsprogramma vorm te geven, waarin de
kwalificatie-eisen voorbeeldmatig worden uitgewerkt naar onder meer
verschillende niveaus en opleidingslengtes. De expertgroep adviseert om
deze uitwerking in de tijd te laten aansluiten op de uitkomsten van de
curriculumherziening in het voortgezet onderwijs (hierna: vo), om zorg te
dragen voor een goede aansluiting op het vmbo en havo/vwo.
Goed burgerschapsonderwijs staat of valt met hoe docenten burgerschap
hier inhoud en vorm aan geven. Ik onderschrijf dat een ondersteunende
handreiking voor scholen behulpzaam is om de kwalificatie-eisen te
vertalen naar de praktijk. Ik vind het voor een doorlopende leerlijn vo-mbo
belangrijk om hiermee te wachten tot eind 2023, zodat de conceptkerndoelen voor Burgerschap in het vo gereed zijn en de gewijzigde
eindtermen voor het vak maatschappijleer voldoende zijn ontwikkeld om
een goede doorlopende leerlijn te creëren, waarbij de uitwerking van
kerndoelen, eindtermen en kwalificatie-eisen op elkaar kan worden
18

Inspectie van het Onderwijs (2021) en (2022). De Staat van het Onderwijs, Utrecht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 566

6

afgestemd. Daarom heb ik het Expertisepunt Burgerschap verzocht om
vanaf eind 2023 te starten met de ontwikkeling van een voorbeeldmatige
handreiking in de vorm van een leerplankader en daarbij docenten en
studenten te betrekken.
Aanbeveling 2. Aandacht voor bekwaamheidsontwikkeling en -onderhoud
De expertgroep signaleert dat een deel van de docenten die burgerschapsonderwijs verzorgen in het mbo daarvoor (nog) geen inhoudelijk
relevante opleiding heeft genoten. Dit beeld herken ik uit het onderzoek
naar de professionele achtergrond van docenten basisvaardigheden en
burgerschap in het mbo, waarover ik uw Kamer gelijktijdig met deze brief
informeer.19 De adviezen van de expertgroep hierover neem ik mee in de
besluitvorming over een mbo-bevoegdheid voor docenten basisvaardigheden en burgerschap.
Ik vind het belangrijk dat er docenten voor de klas staan die zich toegerust
voelen en dat docenten zich blijvend ontwikkelen, waarbij het verzorgen
van goed onderwijs over diversiteit, democratie, duurzaamheid,
ongelijkheid, racisme en discriminatie, vakmanschap vereist. Uit het
onderzoek dat ik noemde in de alinea hierboven blijkt dat niet alle
docenten zich toegerust voelen om burgerschapsonderwijs te verzorgen
en de gesprekken in de klas hierover aan te gaan. Dit vind ik zorgelijk en
onderstreept de urgentie om hierop stappen te zetten. In de brief over de
aanpak basisvaardigheden mbo licht ik toe hoe ik hieraan een impuls wil
geven met onder meer een jaarlijkse investering van € 30 miljoen voor
docentprofessionalsering.
Aanvullend zijn in de werkagenda «Samen werken aan talent» afspraken
gemaakt gericht op burgerschapsdocenten: scholen nemen docenten aan
op basis van een bekwaamheidsprofiel en het Expertisepunt Burgerschap
ontwikkelt in samenwerking met hogescholen een leergang burgerschap,
die aansluit op landelijke ontwikkelingen. Daarbij heb ik de kanttekening
geplaatst, dat de eisen die worden gesteld aan docenten basisvaardigheden en burgerschap kunnen veranderen op basis van het besluit dat ik
hierover begin 2024 neem. In actielijn 2 van de brief aanpak basisvaardigheden mbo, staat beschreven hoe ik tot dit besluit zal komen en hoe ik het
veld daarbij betrek.
Aanbeveling 3. Ontwikkel- en implementatietijd voor het onderwijs
De expertgroep adviseert om na besluitvorming over nieuwe kwalificatieeisen, docenten en scholen voldoende tijd te geven om hun onderwijs aan
te passen en te ontwikkelen. Daarbij vraagt de expertgroep onder meer
aandacht voor de herziening van leermiddelen.
Ik realiseer mij dat de ontwikkeling van het onderwijs binnen vernieuwde
kaders de nodige aandacht vraagt, hiermee zal ik rekening houden bij de
implementatie. Daarbij verwacht ik van scholen dat zij voldoende tijd en
ruimte vrijmaken voor de benodigde onderwijsvernieuwing. De hierboven
genoemde € 30 miljoen die ik aan scholen beschikbaar heb gesteld voor
professionalisering, is daarvoor een belangrijke impuls, evenals de
middelen die ik in de regeling Kwaliteitsafspraken voor scholen
beschikbaar stel mede om de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs te
verbeteren. Om scholen ook in de praktijk te ondersteunen, zijn via het
Expertisepunt burgerschap (hierna: EB) diverse initiatieven gestart,
19

Onderzoek van ECBO naar de professionele achtergrond van docenten basisvaardigheden en
burgerschap in het mbo. Uw Kamer ontvangt dit onderzoek als onderdeel van de Kamerbrief
basisvaardigheden mbo gelijktijdig met de huidige brief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 566

7

waaronder adviseurs die scholen lokaal en vraag gestuurd helpen. Deze
experts adviseren scholen over onder meer visieontwikkeling, curriculumontwikkeling, doorlopende leerlijnen en kwaliteitszorg. Daarnaast wordt
voor docenten door het EB in samenwerking met hogescholen een
leergang burgerschap mbo ontwikkeld. Ook stelt het EB expertise van
externe partijen beschikbaar aan scholen voor ondersteuning bij het
voeren van het gesprek over maatschappelijk lastige en/of controversiële
onderwerpen in de klas.
Aanbeveling 4. Doorlopende leerlijn burgerschap: aansluiten op voortgezet onderwijs en doortrekken naar hoger onderwijs
De expertgroep geeft aan dat het niet goed mogelijk was om de
kwalificatie-eisen inhoudelijk goed aan te laten sluiten op het funderend
onderwijs, omdat de nieuwe kerndoelen voor burgerschap in het po en vo
nog niet zijn vastgesteld. Voor een goede doorlopende leerlijn is het wel
belangrijk dat goed wordt aangesloten op het toeleverend onderwijs en
de verbinding wordt gezocht met het hoger onderwijs. Daarom is het
advies om bij de curriculumherziening funderend onderwijs rekening te
houden met de hier ontwikkelde kwalificatie-eisen. In het verlengde
hiervan adviseert de expertgroep om ook de burgerschapsopdracht voor
het hoger onderwijs te verduidelijken.
Ik hecht belang aan een goede doorlopende leerlijn voor het burgerschapsonderwijs. Daarom worden de ontwikkelteams die bezig zijn met
de kerndoelen voor burgerschap in het funderend onderwijs verzocht, om
in de ontwikkeling van de kerndoelen zoveel mogelijk rekening te houden
met een doorlopende leerlijn naar het mbo. Hiermee geef ik tevens nader
invulling aan de motie van de leden Van den Berge en Rog.20 Zoals ik
eerder schetste, kan het onderwijs een sleutelrol spelen in het ontwikkelen
en versterken van competenties die nodig zijn als kritische, veerkrachtige
en verantwoordelijke deelnemer aan onze samenleving. Dit is voor mij
niet gekoppeld aan een specifieke onderwijssector of type onderwijs. Ik ga
daarom in gesprek met de ho-sector om te verkennen of het nodig is om
de burgerschapsopdracht voor het hoger onderwijs ook te verduidelijken.
Aanbeveling 5. Monitor de implementatie van de nieuwe eisen in de
praktijk
De expertgroep adviseert om de uitwerking van de beleidsinitiatieven te
monitoren en een lerende aanpak te hanteren. Daarbij is het advies om in
de jaren na besluitvorming de implementatie van de nieuwe eisen in de
praktijk van onderwijs te monitoren. Zo kan er waar nodig worden
bijgestuurd.
Met goede monitoring beoog ik meer zicht te krijgen op de opbrengsten
en ontwikkeling van studenten en op de effectiviteit van het onderwijs. Dit
komt ten goede aan een beter beeld van competenties van studenten op
school- en stelselniveau, van de algehele kwaliteit van het burgerschapsonderwijs, en aan mogelijkheden tot verbetering daarvan. In actielijn 3
van de aanpak basisvaardigheden mbo, licht ik toe hoe ik de monitoring
vormgeef.
Tot slot
Het afgelopen jaar heb ik veel gesprekken gevoerd met stakeholders uit
alle lagen van het onderwijs en andere betrokkenen, over hoe het
burgerschapsonderwijs in het mbo verder kan worden versterkt. Ik zag
20

Kamerstuk 35 336, nr. 16.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 566

8

tijdens al deze gesprekken de bevlogenheid van mijn gesprekspartners,
die de urgentie van de versterking van het burgerschapsonderwijs
bevestigt. Het (verder) ontwikkelen van burgerschapscompetenties is een
belangrijk onderdeel van de persoonlijke ontplooiing van studenten. Zo
zijn burgerschapsvaardigheden onderdeel van de basisvaardigheden die
onmisbaar zijn om volwaardig en met zelfvertrouwen deel te kunnen
nemen aan de samenleving. Ze leggen ook het fundament voor een leven
lang leren. Ik vind het daarom tijd om duidelijkere eisen en voorwaarden
te stellen aan het burgerschapsonderwijs in het mbo en de lat hoger te
leggen.
In de bijlage heb ik de maatregelen die ik neem nogmaals overzichtelijk en
schematisch weergegeven. Hiermee creëer ik heldere en werkbare kaders
en faciliteer ik het onderwijsveld om burgerschap in iedere mbo-opleiding
een volwaardige plek te geven, zodat elke mbo-student toegang krijgt tot
kwalitatief goed en betekenisvol burgerschapsonderwijs. De publicatie
van de geëxpliciteerde burgerschapsopdracht is gepland voor studiejaar
2025–2026 en voor de nieuwe kwalificatie-eisen voor het onderdeel
burgerschap is dit studiejaar 2024–2025. Ik zal uw Kamer voor het einde
van 2023 informeren over de voortgang.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 566

9

Bijlage

– Overzicht van maatregelen voor het burgerschapsonderwijs, als
onderdeel van Actielijn 1 van de aanpak basisvaardigheden mbo

Domein

Maatregel

Planning

Verbeteren van wet- en regelgeving.

Evaluaties en onderzoeken kwaliteit
huidig referentiekader van het
burgerschapsonderwijs.

Juli 2022 opgeleverd.1

Richtlijnen voor het aanpassen van
wet- en regelgeving burgerschap.

Juni 2023 opgeleverd:
Adviesrapport.

Implementatietraject waaronder
wijziging van wet- en regelgeving.

Start juni 2023.

Publicatie vernieuwde kwalificatieeisen Burgerschap in het Ekb WEB.

Vanaf studiejaar 2024–2025.

Publicatie geëxpliciteerde burgerschapsopdracht in de WEB.

Vanaf studiejaar 2025–2026.

Instellen adviseurs binnen Expertisepunt Burgerschap om scholen te
helpen met de burgerschapsopdracht
in het onderwijs.

Vanaf juni 2023.

Ontwikkeling van een handreiking
waarin de kwalificatie-eisen voorbeeldmatig worden uitgewerkt naar
onder meer verschillende niveaus en
opleidingslengtes.

Voorbereiding in zomer 2023,
start ontwikkeling in najaar
2023.

Expertisepunt Burgerschap stelt
expertise van externe partijen
beschikbaar aan scholen voor
ondersteuning bij het voeren van het
gesprek over maatschappelijk lastige
en/of controversiële onderwerpen in
de klas.

Vanaf voorjaar 2023.

Expertisepunt Burgerschap ontwikkelt
samen met hogescholen een leergang
burgerschap voor docenten in het
mbo.

Voorbereiding in 2023,
operationeel studiejaar
2024–2025.

Monitor burgerschapscompetenties
van po/vo-leerlingen en mbostudenten en monitor kwaliteit
burgerschapsonderwijs po/vo/mbo.

Start in 2023, eerste
resultaten in 2025.

Inspectie van het Onderwijs ontwikkelt instrument voor meer focus op
«basisvaardigheden» in het onderzoekskader.

Operationeel vanaf studiejaar
2023–2024.

Ondersteuning van het onderwijsveld
bij de versterking van het burgerschapsonderwijs.

Monitoring en toezicht

1

Kamerstuk 31 524 nr. 509.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 31 524, nr. 566

10