SIZZEN IS NEAT, MAR DWAAN IS IN DING

Frysk yn it primêr en fuortset ûnderwiis

July 2019

2

Frysk yn it primêr en fuortset ûnderwiis

Foaropwurd

De Fryske taal libbet - yn 'e Fryske media, yn 'e literatuer, oan de keukentafel en op de
wurkflier. Nim as foarbyld in learling dy't no yn Fryslân op de basisskoalle sit yn Heech, of dy't
fuortset ûnderwiis folget yn Frjentsjer. Grutte kâns dat sa’n learling letter yn 'e eigen regio
wurkje sil, yn in omjouwing dêr't it Frysk de fiertaal is. Want de Fryske taal hat net allinnich
mei kultuer en identiteit te krijen, it is ek in daagliks kommunikaasjemiddel. Learlingen sizze
sels yn petearen mei ús ynspekteurs dat se graach better Frysk praten en ferstean leare wolle.
As maatskippij en as oerheid wolle we dat de bern en folwoeksenen yn it Fryslân fan de
takomst ek noch graach en goed Frysk prate, lêze en skriuwe. Dêr is by de learlingen ferlet
fan, en ek de maatskippij en de oerheid sjogge it belang fan it Frysk.
Dus hoe giet it mei it ûnderwiis yn it fak Frysk? Doe't we dat tsien jier lyn ûndersochten, wiene
de konklúzjes teloarstellend. Sûnt dy tiid binne der wichtige stappen setten, wêrtroch't it better
mooglik is om goed ûnderwiis Frysk te jaan. Der binne bygelyks normearre toetsen foar Frysk
ûntwikkele. En de provinsje Fryslân hat de ambysje útsprutsen dat alle Fryske skoallen yn
2030 oan alle kearndoelen foldogge; no ferlient de provinsje dêr noch gauris ûntheffing foar.
Yn it skoaljier 2018/2019 fierden we op 'en nij in temaûndersyk út nei it skoalfak Frysk. Dêrby
seagen we regelmjittich entûsjasme foar it fak. Dochs moatte we konstatearje dat it op in
protte skoallen noch hieltyd net tafalt om ûnderwiis Frysk fan hege kwaliteit te bieden.
Nettsjinsteande de útsprutsen ambysjes en nettsjinsteande de ferbettere betingsten sjogge we
it noch te min yn 'e klasse werom.
Dêr binne wol ferklearrings foar. Sa hawwe yn it basisûnderwiis lang net alle lesjouwers in
foech of de kompetinsje om Frysk te jaan. Dat is begryplik, want ek net-Frysktaligen mei in
pabû-diploma kinne yn Fryslân foar de klasse stean. En yn it fuortset ûnderwiis is it bygelyks in
behindering dat Frysk gauris in lyts fak is. Is der mar ien learaar Frysk op skoalle, dan is der
by sykte net sa gau ferfanging regele.
It binne ferklearrings, mar dêr mei it net by bliuwe. Skoallen yn Fryslân hawwe de wetlike taak
it fak Frysk te jaan. Sy sille dy ferantwurdlikens écht nimme moatte. Wy sjogge by
skoalbestjoeren faak in tekoart oan stjoering op it Frysk. It omtinken giet dan út nei fúzjes, nei
de tebekgong fan it tal learlingen of nei prestaasjes op de kearnfakken. Mar Frysk is allikegoed
ûnderdiel fan de opdracht fan de Fryske bestjoeren. It wurdt de heechste tiid dat alle
bestjoeren derfoar soargje sille dat it fak op nivo jûn wurdt, yn it belang fan harren learlingen.
Want as skoallen lege ûnderwiisdoelen stelle - om oan te sluten by de taalsituaasje fan
learlingen - dogge se de learlingen te koart. Wy hearden yn 't foarbygean yn 'e rin fan it
ûndersyk dat in mbû-ynstelling út eigen beweging begûn wie mei it jaan fan lessen Frysk, om't
de learlingen dat op harren staazje nedich hawwe. Dat soe it tariedend middelber
beropsûnderwiis (tmbû) him oanlûke moatte.
De provinsje en de ryksoerheid kinne fierder bydrage oan it ferbetterjen fan de betingsten foar
it ûnderwiis. Dêrby is it wichtich dat der provinsjaal én lokaal genôch draachflak is foar it
ambysjenivo. Dat is nedich om foldwaande dekkend oanbod te krijen en te behâlden. En dat is
wer fan belang foar de trochgeande line fan it primêr ûnderwiis nei it fuortset ûnderwiis en it
mbû. No docht bliken dat it besteande ûntheffingsbelied ûnbedoeld oan skoallen en bestjoeren
it sinjaal jout dat it hjoeddeiske nivo goed genôch is. It is dêrby oars wol de fraach oft alle
skoallen itselde einnivo yn 2030 helje kinne en moatte. De ryksoerheid soe dêrnjonken
ynsichtlik meitsje moatte hoefolle jild oft der nedich is, sadat bestjoeren it Frysk goed
oanbiede kinne.

Ta beslút sille we út ús tafersjochrol wei de bestjoeren by de fjouwerjierlikse
bestjoersûndersiken oansprekke op wat se dogge om de ambysje op it mêd fan it Frysk te
reälisearjen. As dat nedich is, jouwe we dêrby ek reparaasje-opdrachten. Fierders sille we yn
2025 en yn 2031 op 'en nij ûndersyk dwaan nei it Frysk yn it basis- en fuortset ûnderwiis.
Want in fitale taal freget no ienris omtinken, ûnderhâld en goed ûnderwiis.

drs. Monique Vogelzang
Ynspekteur-generaal fan it Underwiis

YNHÂLD

Foaropwurd 3
1

Gearfetting 8

2

Ynlieding 11

3
3.1
3.1.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2

Opset fan it ûndersyk 12
Undersyksfragen 12
Dielfragen 13
Metoaden fan ûndersyk 13
Undersyksgroepen en respons 13
Semystrukturearre fraachpetearen 15
Skoalbesites 16

4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.2
4.3

Kontekst fan it ûnderwiis Frysk 17
Untwikkelings sûnt 2009 17
Rezjyrol fan de provinsje Fryslân 17
Untwikkelings út it Ryk wei 18
Learling- en studintoantallen eineksamens en learare-oplieding Frysk 19
Kearndoelen Frysk en ûntheffings 20
Konklúzje 22

5
5.1
5.2
5.3

Befinings oangeande de taalsituaasje op skoallen 24
Ynlieding 24
De taalsituaasje op skoallen yn Fryslân 25
Konklúzje 30

6
6.1
6.2
6.2.1
6.2.2
6.3
6.3.1
6.3.2
6.4
6.4.1
6.4.2
6.5
6.5.1
6.5.2
6.6

Befinings oangeande de ûnderwiiskwaliteit en stjoering 31
Ynlieding 31
Befinings op it nivo fan de learling 31
Underwiiskwaliteit 31
Stjoering 34
Befinings op it nivo fan de learaar 35
Underwiiskwaliteit 35
Stjoering 37
Befinings op it nivo fan de direkteur 39
Underwiiskwaliteit 39
Stjoering 40
Befinings op it nivo fan it bestjoer 41
Underwiiskwaliteit 41
Stjoering 42
Konklúzje 43

7
7.1

Befinings oangeande de ambysjes fan skoallen en bestjoeren 44
Konklúzje 45

8
8.1
8.2

Konklúzjes en oanrekommandaasjes 47
Konklúzjes 47
Oanrekommandaasjes 48

8.2.1
8.2.2
8.2.3

Oanrekommandaasjes foar de koarte termyn (binnen twa jier te reälisearjen) 48
Oanrekommandaasjes foar de middellange termyn (resultaten oer seis jier sichtber) 48
Oanrekommandaasje foar de lange termyn foar bestjoeren 49

9

Literatuer 50

1

Gearfetting

It fak Frysk yn beweging
Yn 'e ôfrûne tsien jier wie der in soad te rêden op it mêd fan it skoalfak Frysk yn it
primêr en fuortset ûnderwiis. Skoalbestjoeren folgen de oanrekommandaasjes út it
ynspeksjeûndersyk fan 2009 op. Sa is der hjoed-de-dei lesmateriaal beskikber dat
differinsjaasje makliker makket en der binne toetsen om de taalûntwikkeling fan
learlingen mjitte te kinnen. Der is ek in breed en kosteleas nei-opliedingsoanbod
beskikber foar lesjouwers. By dy maatregels ferfolle de provinsje in rezjyrol.
Yn 2014 krige de provinsje it foech ûntheffings te ferlienen oan skoallen foar guon
kearndoelen by it fak Frysk. De provinsje besleat dêrby oan te sluten by de
besteande situaasje op de skoallen troch foar alle skoallen in taalprofyl fêst te
stellen. Dêr stiet yn oan hokfoar kearndoelen oft der no al wurke wurdt en oan
hokke noch net. Foar de kearndoelen dêr't noch net oan foldien wurdt, binne tydlik
ûntheffings ferliend. Yn 2018 is yn it bestjoersakkoart tusken de provinsje Fryslân
en it Ryk it doel steld dat yn 2030 alle skoallen yn it Fryske taalgebiet foldogge oan
alle kearndoelen foar Frysk.
Taalprofilen en ûntheffings liede net ta mear ambysje
De petearen dy't de ynspeksje mei de bestjoeren fierde oer de te ferlienen
ûntheffings hawwe it fak Frysk op 'en nij ûnder de oandacht brocht. It effekt fan it
takennen fan de taalprofilen is lykwols faak dat skoallen dan krekt nét ambisjeus
wurde en de besteande situaasje fêsthâlde wolle. Regelmjittich hearre we fan
skoallen en bestjoeren dat it takennen fan in taalprofyl mei ûntheffings foar ien of
mear kearndoelen net late ta it formulearjen fan ambysjes. It tinken dat
oerhearsket: as wy trochgeane mei wat we dogge, dan is dat bêst genôch. De
measte bestjoeren litte witte dat se net of amper stjoere op it oanbod of de kwaliteit
fan it ûnderwiis yn it fak Frysk.
Dy befining kin oanlieding wêze om it ûntheffingsbelied op 'en nij nei te rinnen.
Omdat de kearndoelen doeldoelen binne en gjin behearkingsdoelen, kinne skoallen
by Frysk - krekt lykas by de oare fakken - mei alle learlingen oan deselde
kearndoelen wurkje. Yn 'e (ferwachte) behearsking fan de ûnderdielen fan it fak kin
dan ôfhinklik fan de learlingepopulaasje differinsjearre wurde. Sa bart dat ek by oare
fakken.
Kânsen
Sûnt 2010 hat in oantal skoallen him ûntwikkele op it mêd fan Frysk. Sa binne der
no folle mear trijetalige skoallen (skoallen dy't yn it Nederlânsk, Ingelsk en Frysk
ûnderwize) as doe. Wol sjogge we no dat minder as de helte fan de learlingen
(sawol yn it primêr ûnderwiis as yn it fuortset ûnderwiis) seit de lessen Frysk (of de
projektwike Frysk) aardich en learsum te finen. Tagelyk sizze learlingen yn petearen
mei ynspekteurs dat se Frysk in wichtich fak fine en dat se graach better Frysk
praten en ferstean leare wolle. It is no oan de skoallen om de latte heger te lizzen
en net út te gean fan lege ûnderwiisdoelen om oan te sluten by de taalsituaasje fan
de learlingen. Dat jildt likegoed foar it primêr ûnderwiis as ek foar it fuortset
ûnderwiis.
Guon skoallen yn it fuortset ûnderwiis falle ûnder in bestjoer dat ek mbû-ûnderwiis
biedt. Yn it mbû is Frysk gjin ferplichte fak. Dochs wurdt it op Fryske mbû-opliedings
hieltyd faker wol jûn. De studinten rinne ommers staazje yn Frysktalige bedriuwen
en sille nei harren oplieding ek wurkje yn in Frysktalige omjouwing. It soe in goed
ding wêze, as der nei sjoen wurdt oft it Frysk benammen yn it tmbû ek mear

omtinken krije kin. Fû- en mbû-bestjoeren soene soks mei-inoar ûndersykje kinne.
Tmbû-learlingen - trochstrings de lettere mbû-studinten - fine baat by in goede
sprek- en harkfeardigens. Dêr soe mear de klam op lizze moatte yn it tmbûûnderwiis. It ferbetterjen fan taalfeardigens wurdt net berikt yn ien inkele
projektwike yn 't jier, lykas dat by in protte fû-skoallen mei lege profilen it gefal is,
mar krekt mei it fak wykliks op it lesroaster.
Ut de skoalbesites docht lykwols bliken dat der ek (tmbû-)skoallen binne dêr't it
Frysk de fiertaal is, sûnder dat soks bewust bart. Learlingen en leararen prate dan
ûnderinoar Frysk, ek yn ynstruksje- en staazjesituaasjes. By guon praktykfakken,
lykas soarch en wolwêzen, sjocht de dosint it belang fan it ferstean en praten fan
Frysk foar de takomstige beropspraktyk. It is saak foar bestjoeren om dy inisjativen
fan yndividuele leararen te bondeljen ta struktureel belied.
Leararen soene fan it grutte nei-opliedings- en begeliedingsoanbod oangeande Frysk
- dat gauris kosteleas beskikber is - better en faker gebrûk meitsje kinne. As
leararen mear kompetint binne, komt dat it ûnderwiisoanbod yn alle
ûnderwiissoarten te'n goede. It nei-opliedingsoanbod is in wichtige rânebetingst foar
it realisearjen fan goed ûnderwiis Frysk.
Behinderings
In behindering foar de ûntwikkeling fan it fak Frysk, benammen yn it fuortset
ûnderwiis, is de tebekgong fan it oantal learlingen yn 'e provinsje. Frysk is in lyts fak
dat faak troch ien learaar jûn wurdt, as der al in learaar Frysk is. By in ôfnimmend
learlinge-oantal is it djoerder om in lyts fak te behâlden. En as dy iene learaar útfalt,
kin it foarkomme dat learlingen langere tiid gjin Fryske les hawwe.
Boppedat hawwe bestjoeren somtiden logyskerwiis mear omtinken foar fúzjes, it
ûnderwiisoanbod yn 'e kearnfakken of foar it tebekrinnen fan it tal learlingen as foar
de ûntwikkeling fan it fak Frysk. Dat spilet likegoed yn it fuortset ûnderwiis as yn it
primêr ûnderwiis.
Der binne bestjoeren dy't aktyf op syk binne nei oplossings om de neamde
behinderings fuort te romjen. Sa kin in fúzje of in gearwurking liede ta mear
mooglikheden foar it Frysk. Bestjoeren kinne leararen Frysk bygelyks mei-inoar
oanstelle, sadat op alle skoallen fan dy bestjoeren lessen Frysk jûn wurde.
Ut it ûndersyk docht bliken dat it net dúdlik is hoefolle jild oft bestjoeren nedich
hawwe om in oanbod Frysk fan foldwaande kwaliteit te reälisearjen. Wol fine
bestjoeren dat de hjoeddeiske bekostiging tekoartsjit. De ryksbekostiging foar
Fryske skoallen is net heger as earne oars, wylst Frysk wol in ekstra ferplichte fak is.
Tafersjoch
Bestjoeren ûnderfine it temaûndersyk fan de ynspeksje as stimulearjend. Dat wie ek
sa yn 2009. It feit dat de ynspeksje freget nei it Frysk stimulearret in part fan de
bestjoeren en skoallen om der sels oer nei te tinken. Somtiden laat dat ta it
meitsjen fan plannen en yn inkele gefallen ta in oanwaaks fan saneamde trijetalige
skoallen yn it primêr ûnderwiis. Fierwei de measte bestjoeren sizze dat se
ferwachtsje dat de ynspeksje op deselde wize tafersjoch hâldt op it Frysk as op de
rest fan it oanbod. As dêr reparaasje-opdrachten by hearre, moatte dy ek jûn
wurde.
Mar ek sûnder de opstutsen finger fan de tafersjochhâlder soe it ûnderwiis Frysk fan
goede kwaliteit wêze moatte. Dat is ommers de ferantwurdlikens fan de bestjoeren.
No sjogge we dat Frysk te faak in ûnderskood bern is yn it ûnderwiisoanbod. As yn it
fuortset ûnderwiis de learaar bygelyks siik is, wurdt dy net ferfongen. Dochs freget

de wet dat alle Fryske skoallen Frysk jouwe. It is wichtich dat de bestjoeren harren
ynsette foar kwalitatyf goed ûnderwiis yn it Frysk op al harren skoallen. De
ynspeksje hat dêrby in stimulearjende rol troch it jaan fan reparaasje-opdrachten as
dat nedich is.

2

Ynlieding

De ynspeksje docht periodyk in temaûndersyk nei Frysk yn it ûnderwiis. Wy fierden
dat temaûndersyk út yn it skoaljier 2018/2019. Wy brochten de stân fan saken fan
it primêr en fuortset ûnderwiis yn byld. Dêr't soks mooglik wie, ferliken we dat mei
de resultaten út it eardere temaûndersyk nei Frysk, dat yn 2009 plakfûn. Tagelyk
slute we yn dat rapport oan by de feroarjende ûnderwiispraktyk en it feroarjende
tafersjoch op skoallen en bestjoeren. Sa geane we yn tsjinstelling ta yn 2009
bygelyks wiidweidich yn op de rol en ferantwurdlikens fan skoalbestjoeren by it fak
Frysk.
Yn 2009 diene we ûnder oaren de neikommende oanrekommandaasjes oer it folgjen
fan de ûntwikkeling fan learlingen: soargje foar in learlingfolchsysteem rjochte op it
Frysk en soargje foar ekstern normearre toetsen. Oare wichtige
oanrekommandaasjes wiisden yn de rjochting fan nei-oplieding foar leararen en it
ûntheffingsbelied. Wy diene de oanrekommandaasje om te soargjen foar genôch
nei-opliedingsoanbod foar leararen, rjochte op it ûnderhâlden fan kompetinsjes om
Frysk te jaan. Fierders rekommandearren we oan om helderens te skeppen yn it
ferlienen fan ûntheffings foar it foldwaan oan guon kearndoelen. Oan dy beide
oanrekommandaasjes is gefolch jûn en de provinsje ferfolle dêrby in rezjyrol.
It doel fan it temaûndersyk dat we yn it skoaljier 2018/2019 útfierden is oan 'e iene
kant om fêst te stellen hoe't bestjoeren sicht hâlde op de kwaliteit fan it fak Frysk.
Oan 'e oare kant is it doel om nei te gean hoe't learlingen, leararen, direkteuren en
skoalbestjoerders de kwaliteit fan it ûnderwiis yn it fak Frysk hjoed-de-dei ûnderfine.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 11 fan 51

3

Opset fan it ûndersyk

De ynspeksje docht periodyk temaûndersyk nei it fak Frysk. It doel fan it
temaûndersyk dat we yn it skoaljier 2018/2019 útfierd hawwe, is oan 'e iene kant
om fêst te stellen hoe't bestjoeren sicht hâlde op de kwaliteit fan it fak Frysk. Oan 'e
oare kant is it doel om nei te gean hoe't learlingen, leararen, direkteuren en
skoalbestjoerders de kwaliteit fan it ûnderwiis yn it fak Frysk hjoed-de-dei ûnderfine.
It doel wie ek om in ferliking te meitsjen mei de stân fan saken yn 2009.
Wy garren sawol yn it primêr as ek yn it fuortset ûnderwiis gegevens mei help fan
fragelisten op fjouwer nivo's: learlingen, leararen, direkteuren/rektoaren en
bestjoeren. Dêrnjonken hâlden we mei in part fan de bestjoeren fraachpetearen. Om
dy gegevens yllustrearje te kinnen mei praktykfoarbylden hawwe we ek skoalbesites
dien.
It ûndersyk is útfierd yn it primêr ûnderwiis (pû) en yn it fuortset ûnderwiis (fû). De
formulearre ûndersyksfragen binne fan tapassing op beide skoaltypes. Yn dit
haadstik neame we earst de ûndersyksfragen. Dêrnei beskriuwe we de opset fan it
ûndersyk. Foar in wiidweidige beskriuwing fan de ûndersyksmetoade en de analyze
ferwize we nei it technyske rapport dat op oanfraach op de thússide fan de
ynspeksje ûntfongen wurde kin (Ynspeksje fan it ûnderwiis, 2019).
3.1

Undersyksfragen
De haadfraach fan ús ûndersyk is: “Wat is de kwaliteit fan it ûnderwiis sa't dy
ûnderfûn wurdt yn 'e Fryske taal yn it primêr ûnderwiis en yn it fuortset ûnderwiis
en hoe jouwe Fryske skoalbestjoeren ynfolling oan harren ferantwurdlikens foar de
kwaliteit fan dat ûnderwiis?”
Dy haadfraach slút oan by de wize wêrop't de ynspeksje sûnt 2017 it tafersjoch op
bestjoeren útoefenet. Begjinnend by dat momint beoardielet de ynspeksje yn 'e
ystellingsûndersiken altiten de kwaliteitssoarch fan it bestjoer. It útgongspunt is dat
it bestjoer, as einferantwurdlike foar de ûnderwiiskwaliteit, belied fiert dat derop
rjochte is de kwaliteit te beweitsjen en te befoarderjen. Dat jildt ek foar de kwaliteit
fan it ûnderwiis yn it fak Frysk. Dêrfandinne dat we dêr yn dit temaûndersyk oan de
bestjoeren fragen oer steld hawwe. Oan de oare groepen stelden we fragen oer de
ûnderfûne kwaliteit fan it ûnderwiis. Sa fregen we bygelyks oan learlingen, leararen
en direkteuren oft en hoe't der yn 'e lessen Frysk rekken hâlden wurdt mei ferskillen
yn taalfeardigens tusken memmetaalpraters en net-memmetaalpraters. Dat soarte
fan skaaimerken fan ûnderwiiskwaliteit dy't ûnderfûn binne, is ynkleure mei de
observaasjes fan ynspekteurs by de skoalbesites.
De opset fan it ûndersyk wie derop rjochte om útspraken dwaan te kinnen oer de
neikommende ûnderdielen dy't bydrage oan de kwaliteit fan it ûnderwiis:
-

-

It tal oeren Frysk op it lesroaster (yn it primêr ûnderwiis yn de groepen 5
oant en mei 8, yn it fuortset ûnderwiis yn 'e ûnderbou: it earste en twadde
learjier).
De foegen fan leararen.
De troch de learaar sels ûnderfûne betûftens yn it jaan fan Frysk.
De oerienkomst fan it oanbod mei it taalplan fan de skoalle.
It brûken fan lesmetoaden Frysk en lesmaterialen Frysk.
In byld fan de kwaliteit fan it didaktysk hanneljen yn 'e lessen Frysk, dêr’t ek
rekken by hâlden wurdt mei de ferskillen yn de taalfeardigens fan learlingen.

Us doel wie om mei it ûndersyk tagelyk útspraken dwaan te kinnen oer de
neikommende ûnderdielen fan de stjoering troch it bestjoer en de direksje op de
kwaliteit fan it ûnderwiis Frysk:
-

Yn it skoalplan en it taalplan stelde doelen oangeande it ûnderwiis Frysk.
It systematysk folgjen fan de taalûntwikkeling Frysk fan learlingen.
Stjoering op de kwaliteit fan it didaktysk hanneljen.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 12 fan 51

-

Sicht op de miening fan learlingen oer de lessen Frysk.

Fierders is oan alle groepen nei de Frysktaligens frege. Op it nivo fan learlingen,
leararen en direkteuren fregen we nei de ynstruksjetaal by oare fakken en de
omgongstalen yn 'e skoalle mei learlingen en kollega’s. Oan de learlingen fregen we
ek nei de fiertaal bûten de skoalle.
Yn 'e rin fan it temaûndersyk hawwe we gjin reparaasje-opdrachten jûn as bliken die
dat de bestjoerlike kwaliteitssoarch net of ûnfoldwaande rjochte wie op it ûnderwiis
Frysk. Dat is wol mei it bestjoer besprutsen.
3.1.1

Dielfragen
1. Wat is neffens bestjoeren de kwaliteit fan it ûnderwiis yn 'e Fryske taal yn it
primêr ûnderwiis en yn it fuortset ûnderwiis en yn hoefier is dat yn relaasje ta it
(eardere) ynspeksjeûndersyk yn 2009 feroare?
2. Yn hoefier hawwe bestjoeren sicht op it ûnderwiis yn 'e Fryske taal yn it primêr
ûnderwiis en yn it fuortset ûnderwiis en yn hoefier stjoere se op de kwaliteit fan
it ûnderwiis yn 'e Fryske taal?
3. Yn hoefier hawwe bestjoeren sicht op de útfiering fan it taalplan op harren
skoallen?
4. Yn hoefier foldogge de skoallen oan de doelen dy't se yn harren taalplan
ferwurde hawwe en dy't passe by harren taalprofyl?

3.2

Metoaden fan ûndersyk
It hjoeddeiske ûndersyk ken twa kearnûnderdielen:




In survey-ûndersyk op de populaasje fan basisskoallen en skoallen foar
fuortset ûnderwiis yn Fryslân: fragelisten dy't ûnder alle learlingen,
learkrêften, skoaldireksjes en skoalbestjoeren yn it Fryske primêr en fuortset
ûnderwiis útset binne.
Semystrukturearre fraachpetearen mei in seleksje fan bestjoeren fan
skoallen foar primêr en fuortset ûnderwiis yn Fryslân.

Om dy gegevens te yllustrearjen mei praktykfoarbylden brochten ynspekteurs in
besite oan in oantal skoallen. By de skoalbesites observearren se lessen oan de hân
fan observaasjeformulieren en fierden se semystrukturearre petearen mei
learlingen, leararen en direksje. De gegevens dy't we yn dat ferdjipjend ûndersyk
ophellen binne yllustratyf en foarmje dêrmei gjin basis foar de antwurden op de
ûndersyksfragen. Op dy wize krigen we in yndruk fan de útfiering fan en attitude yn
relaasje ta it Frysk yn 'e praktyk. Dy yndrukken jouwe we yn dit rapport wer yn 'e
foarm fan skoalportretten.
3.3

Undersyksgroepen en respons
Betrouberens
De betrouberens fan dit ûndersyk is op meardere wizen bewekke. Der binne
alderearst ûnderskate ynstruminten (literatuer, fragelisten, fraachpetearen,
observaasjes) brûkt om mei help fan triangulaasje in betrouber byld te krijen fan de
stjoering op kwaliteit en de ûnderfûne kwaliteit fan it oanbod Frysk. Twaddens binne
de semystrukturearre fraachpetearen en de skoalbesites útfierd troch ynspekteurs
mei ûnderfining dy't affiniteit hawwe mei it Frysk. Treddens is de respons op de
fragelisten heech. Mei dy fragelisten binne de ûnderfining en it perspektyf fan
meardere respondintgroepen (learlingen, leararen, direkteuren/rektoaren en
bestjoeren) yn kaart brocht. De hege respons fan ûnderskate respondintgroepen
makket dat dit ûndersyk in betrouber byld jout fan it ûnderwiis yn 'e Fryske taal.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 13 fan 51

Survey-ûndersyk
It lêste temaûndersyk Frysk is dien yn 2009. Om in ferliking meitsje te kinnen mei
de stân fan saken yn 2009 binne foar leararen, direkteuren en bestjoerders deselde
fragelisten brûkt. Dêrnjonken hawwe we in oantal fragen tafoege om't we mear sicht
op de bestjoerlike kwaliteitssoarch foar it Frysk krije woene. Sûnt 2017 is de
kwaliteitssoarch fan bestjoeren foar de ynspeksje it oangripingspunt foar it
tafersjoch. De sammele gegevens binne sadwaande tagelyk ferlykber mei dy fan
2009 as ek yn line mei de hjoeddeiske wurkwize fan de ynspeksje.
De fragelisten binne ûnder learlingen, learkrêften, skoaldireksjes en skoalbestjoeren
fan likernôch alle Fryske skoallen foar primêr en fuortset ûnderwiis útset. Skoallen
mei in folsleine ûntheffing fan de kearndoelen foarmen dêrop de útsûndering. Dat
binne de skoallen op de Waadeilannen en guon skoallen yn 'e Stellingwerven.
By elts fan de ûndersyksgroepen is mei help fan in digitale fragelist ynformaasje
sammele oer de ferskate skaaimerken fan de kwaliteit fan it ûnderwiis Frysk en de
stjoering dêrop. Oan learlingen is net streekrjocht frege nei stjoering, mar wol nei
mooglike effekten dêrfan. Sa hawwe we bygelyks frege oft harren learaar wolris
freget wat se fan de lessen en it lesmateriaal Frysk fine.
De fragelisten foar learlingen yn it primêr ûnderwiis binne útset ûnder alle learlingen
op in Fryske skoalle yn 'e groepen 6, 7 en 8. De learlingen yn 'e legere groepen
binne net befrege om't de formulearring fan de fragen net genôch op dy jonge bern
taspitst wie. As der yn legere groepen ek Frysk jûn wurdt, is dêr yn 'e skoalbesites
oer sprutsen. Yn it fuortset ûnderwiis is de fragelist útset ûnder alle learlingen yn 'e
ûnderbou om't Frysk dêr in ferplichte fak is. Wy hawwe de skoallen frege om de
fragelist ôf te nimmen by de klassen dêr't Frysk yn jûn wurdt. Dat kinne earste
klassen wêze, mar ek twadde of tredde klassen, ôfhinklik fan de kar dy't de skoalle
dêr sels yn makke hat.
De fragelisten foar learkrêften binne yn it primêr ûnderwiis útset ûnder alle leararen.
Yn it fuortset ûnderwiis binne se allinnich útset ûnder leararen Frysk.
Wy hawwe sawol skoaldireksjes as skoalbestjoeren fia e-post ynformearre oer it
temaûndersyk. Yn dy oankundiging fregen we harren om de fragelist yn te foljen en
om dy út te setten ûnder learlingen en learkrêften. Nei de earste oankundiging
hawwe we sawol de skoallen as de skoalbestjoeren meardere kearen fia e-post en
tillefoan it ûndersyk op ‘en nij yn 't sin brocht.
Mei help fan de fragelisten hawwe we de ûnderfûne kwaliteit fan it ûnderwiis metten
troch te freegjen nei de persepsje fan de respondint. Dat hat as gefolch dat ek oare
saken fan ynfloed wêze kinne op de antwurden, lykas mooglike belangen fan de
ynfollers of ienfâldichwei de ôfnamekondysje fan de fragelisten.
Respons
Om gegevens op bestjoersnivo te sammeljen, ferstjoerden we fragelisten nei 67
skoalbestjoeren mei fêstigings yn Fryslân, sawol foar primêr ûnderwiis as foar
fuortset ûnderwiis. Foar it fuortset ûnderwiis jildt dat alle bestjoeren mei ien of mear
fêstigings yn Fryslân benadere binne, ek as de mearheid fan de skoallen of
fêstigings bûten de provinsje fêstige is. Fan de 67 bestjoeren follen 59 de fragelist
yn (42 bestjoeren primêr ûnderwiis en 17 fuortset ûnderwiis, sjoch tabel 3.3a.). De
sprieding yn bestjoersgrutte is ferlykber mei de sprieding yn bestjoersgrutte ûnder
alle bestjoeren fan Fryske skoallen en sadwaande represintatyf foar de folsleine
populaasje.
Fan de 393 oanskreaune skoallen foar primêr ûnderwiis follen 83,7 prosint de
direksjefragelist yn. Der ûntbrekke 64 skoallen, oftewol 16,3 prosint fan de
benadere groep. De ferdieling fan de taalprofilen ûnder dy skoallen is op in
ferlykbere wize spraat oer de taalprofilen yn 'e folsleine skoalpopulaasje. De 329
skoaldireksjes foar primêr ûnderwiis hearre by 39 ferskate bestjoeren en lizze
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 14 fan 51

ferspraat oer de provinsje. De respondinten foarmje sadwaande in represintative
groep.
Yn it fuortset ûnderwiis stelden we fragelisten iepen foar de fêstigingsdireksjes fan
82 fêstigings. Dêrfan follen 51 direkteuren de fragelist yn, oftewol 61,4 prosint fan it
totaal. De non-respons is sadwaande 38,6 prosint. De 51 direksjes yn it fuortset
ûnderwiis falle ûnder 20 ferskate bestjoeren (fan de 23) en binne, krekt lykas by de
direksjes yn it primêr ûnderwiis, spraat oer de provinsje. Wat de sprieding yn
taalprofilen oanbelanget, falt op dat in relatyf grut part fan de skoaldireksjes mei in
C2-profyl reagearre. Der is in respons fan 11 fan de yn totaal 13 direksjes mei dat
taalprofyl.
Tabel 3.3a. Respons op de fragelisten, pû = primêr ûnderwiis, fû = fuortset
ûnderwiis.
Totaal
Respons (n)
Respons %
(N populaasje)
Bestjoeren pû
44
42
95,5
Bestjoeren fû
23
17
73,9
Direkteuren pû
393
329
83,7
Direkteuren/rektoaren fû
82
51
61,4
Leararen pû
ûnbekend
1.201
ûnbekend
Leararen fû
ûnbekend
67
ûnbekend
Learlingen pû
ûnbekend
10.109
ûnbekend
Learlingen fû
ûnbekend
1.025
ûnbekend
De fragelist foar leararen yn it primêr ûnderwiis is yn totaal ynfolle troch 1.201
leararen, ferdield oer 290 skoallen. De fragelist foar leararen yn it fuortset ûnderwiis
is ynfolle troch 67 leararen, ferdield oer 33 skoallen. Wy kinne net fêststelle wat dy
respons seit oer de respons fan de folsleine groep leararen. Wy witte nammentlik
net hoefolle leararen Frysk oft der oan in skoalle ferbûn binne (fuortset ûnderwiis) of
hoefolle leararen oft der per skoalle Frysk jouwe yn harren groep (primêr ûnderwiis).
Op skoalnivo sjogge we dat de ferdieling fan de taalprofilen yn 'e responsgroep fan
de leararen út it primêr ûnderwiis goed oerienkomt mei de ferdieling fan de
taalprofilen oer de folsleine skoalpopulaasje. Yn it fuortset ûnderwiis sjogge we dat
op skoalnivo de ferdieling fan de taalprofilen yn 'e responsgroep fan de leararen yn it
fuortset ûnderwiis ridlik goed oerienkomt mei de ferdieling fan taalprofilen oer de
folsleine skoalpopulaasje.
De fragelist foar learlingen yn it primêr ûnderwiis is troch yn totaal 10.109 learlingen
út groep 6, 7 en 8 ynfolle, ferdield oer 280 skoallen (fan de 393). De respons wie
gelyk ferdield oer 3 groepen. De fragelist foar learlingen yn it fuortset ûnderwiis is
ynfolle troch 1.025 learlingen, ferdield oer 23 skoallen (fan de 82). Mear as 85
prosint fan dy respondinten siet yn it earste learjier.
Wy kinne net fêststelle wat dy respons seit oer de folsleine groepen learlingen.
Skoallen meie nammentlik sels bepale yn hokke(r) groep(en) of yn hokke(r)
ûnderbouklas(sen) oft se Frysk jouwe. Wol liket it sa te wêzen dat de learlingen út it
primêr ûnderwiis dy't reagearren, represintatyf binne foar alle Fryske skoallen. De
taalprofilen fan dy responsgroep komme nammentlik oerien mei de ferdieling fan de
taalprofilen oer de folsleine skoalpopulaasje. Yn it fû sjogge we dat de groep mei
taalprofyl C2 ûnderfertsjintwurdige is yn 'e responsgroep fû-learlingen.
3.3.1

Semystrukturearre fraachpetearen
Op it nivo fan de bestjoeren is njonken de fragelisten ek ynformaasje sammele troch
it fieren fan semystrukturearre petearen. De semystrukturearre petearen mei
bestjoeren binne fierd mei de helte fan de Fryske pû- en fû-bestjoeren. By it
meitsjen fan de seleksje is rekken hâlden mei de tafersjochhistoarje en de ferdieling
fan ûnderskate taalprofilen oer de bestjoeren. Bestjoeren dêr't in regulier
bestjoersûndersyk by plakfine soe, binne by fû meinommen yn 'e seleksje.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 15 fan 51

Yn totaal hawwe ynspekteurs petearen fierd by 38 Fryske pû- en fû-bestjoeren (28
bestjoeren pû en 10 fû). De ferdieling fan profilen yn de groep bestjoeren dêr't
semystrukturearre fraachpetearen by ôfnommen binne, komt goed oerien mei de
ferdieling fan profilen yn 'e folsleine populaasje.
3.3.2

Skoalbesites
Om de befinings út de fragelisten mei praktykfoarbylden yllustrearje te kinnen
hawwe we skoalbesites makke. Dat ferdjipjende ûndersyk (net rjochte op it
sammeljen fan gegevens) fûn plak by skoallen mei in ynspeksje-oardiel foldwaande
of goed en is ferdield oer de ûnderskate taalprofilen. Wy besochten 9 skoallen yn it
fuortset ûnderwiis en 31 skoallen yn it primêr ûnderwiis. By de skoalbesites
observearren we lessen en fierden we petearen mei learlingen, leararen en de
direksje. Op alle skoallen yn it primêr ûnderwiis binne 3 lessen Frysk observearre
(yn totaal 63 lessen) en op alle skoallen yn it fuortset ûnderwiis tusken de 0１ en 3
lessen of ûnderdielen fan projekten Frysk (mei-inoar 11 observaasjes). De
lesobservaasjes wiene te lyts yn oantal om konklúzjes lûke te kinnen oer de
kwaliteit fan it oanbod. De foarbylden dy't we út de observaasjes oanhelje binne dan
ek net bedoeld as algemiene útspraak oer de kwaliteit.
Hoewol't de ferdjipjende ûndersiken yn 'e hjoeddeiske foarm oanfoljende
ynformaasje leveren oer de ûnderfûne kwaliteit, hawwe we de winsk om dy foarm
fan triangulaasje yn in takomstich ûndersyk krêftiger del te setten. De ferdjipjende
ûndersiken kinne - mitsdat se útfierd wurde by in grut oantal skoallen - in
betrouberder byld jaan fan de kwaliteit fan it oanbod as allinnich it byld út de
fragelisten.
Yn dizze rapportaazje binne skoalportretten opnommen dy't in werjefte binne fan de
observaasjes en de petearen fan de ynspekteurs op de skoallen.

１ Yn ien gefal wie de learaar Frysk siik en foelen de lessen sadwaande út op it momint fan de skoalbesite.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 16 fan 51

4

Kontekst fan it ûnderwiis Frysk

4.1

Untwikkelings sûnt 2009
Sûnt it lêste temaûndersyk fan de ynspeksje hawwe der ûntwikkelings west dy't
ynfloed hân hawwe op it ûnderwiis Frysk. Yn dit haadstik steane we stil by dy
ûntwikkelings. Somtiden giet it om oanrekommandaasjes út it temaûndersyk dy't
opfolge binne, somtiden om ûntwikkelings yn belied of yn 'e kontekst fan de skoallen
en bestjoeren.

4.1.1

Rezjyrol fan de provinsje Fryslân

4.1.1.1

Untheffings fan kearndoelen Frysk
Yn 2014 krige de provinsje Fryslân it foech om skoallen tydlik ûntheffing te ferlienen
foar it oanbieden fan ien of meardere kearndoelen. Earder lei dat foech by it Ryk en
koe allinnich in folsleine ûntheffing ferliend wurde oan skoallen yn Fryslân, mar
bûten it Fryske taalgebiet. Sa hiene oant 2014 skoallen op de Waadeilannen en yn 'e
Stellingwerven in ûntheffing foar it jaan fan Frysk.
Binnen it hjoeddeiske ûntheffingsbelied kin de provinsje ek in parsjele ûntheffing
ferliene foar Frysk. Sa kinne skoallen tydlik in ûntheffing krije foar it oanbieden fan
ien of inkele kearndoelen (paragraaf 3.2). De bedoeling fan dat belied wie om
skoallen oan 'e iene kant in passende mooglikheid te bieden om te foldwaan oan de
kearndoelen dy't se al oanbeane en oan 'e oare kant te stimulearjen om ta te
groeien nei it oanbieden fan alle kearndoelen. It idee dêrefter wie om mooglikheden
te keppeljen oan ambysje.
Troch de ynspannings fan de provinsje op it mêd fan dat belied hawwe alle Fryske
skoallen in taalplan dêr't yn fêstlein is wat de skoalle oan de ûnderskate kearndoelen
Frysk docht. Op grûn dêrfan binne sa nedich tydlik ûntheffings ferliend foar de
kearndoelen dy't de skoalle noch net oanbiedt. Yn paragraaf 3.2 is te lêzen hokke
skoallen hokfoar taalprofilen (en sadwaande tydlike ûntheffings) hawwe.

4.1.1.2

Learlingfolchsysteem en lesmateriaal
Oantrune troch de provinsje kaam yn 2016 it learlingfolchsysteem Grip beskikber
foar skoallen. Dat learlingfolchsysteem befettet metoadeûnôfhinklike toetsen rjochte
op lêsbegryp en wurdskat. Grip befettet ek observaasjeynstruminten dêr't leararen
mei fêststelle kinne hokker nivo learlingen hawwe op it mêd fan praten en it fieren
fan petearen. Dêrmei is in oanrekommandaasje út it temaûndersyk fan 2009
opfolge.
Alle skoallen dy't wurkje mei it lesmateriaal fan de metoade Spoar 8 (pû, likernôch
145 skoallen) en Searje 36 (fû, likernôch 35 fêstigings) kinne gebrûk meitsje fan
Grip. Dy skoallen kinne ek begelieding krije by de ymplemintaasje fan de metoade
en it learlingfolchsysteem. Dy lesmetoaden binne digitaal en biede mear
mooglikheden foar nivodifferinsjaasje as de lesmaterialen dy't yn 2009 beskikber
wiene. It is net bekend hoefolle skoallen dy't mei de lesmetoaden wurkje tagelyk
gebrûk meitsje fan Grip.

4.1.1.3

Kurrikulum Frysk
Yn 2018 is it ûntwikkeltrajekt úteinset foar it feroarjen fan de kearndoelen. Foar it
fak Frysk rint dat ûntwikkeltrajekt parallel oan it trajekt fan de oare fakken. Yn
tsjinstelling ta de oare fakken is by Frysk net it ministearje fan Underwiis, Kultuer en
Wittenskip (UKW) mar de provinsje Fryslân de opdrachtjouwer. De ûntwikkeling fan
de nije kearndoelen foar Frysk rint noch en yn dit temaûndersyk binne de no
jildende kearndoelen mei de skoallen besprutsen.
Yn it ûndersyk waard dúdlik dat skoallen benammen it hjoeddeiske kearndoel
“Positive attitude” yn relaasje ta de Fryske taal en kultuer tige ferskillend ynfolje. De
skoallen dy't allinnich dat kearndoel oanbiede of dat kearndoel en noch ien oar
kearndoel (harkjen yn it primêr ûnderwiis en it fieren fan ynformele petearen yn it
fuortset ûnderwiis) jouwe net struktureel lessen Frysk. Meastentiids bestiet it
oanbod út in projektwike dêr't ekskurzjes of taken yn útfierd wurde dy't wat mei
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 17 fan 51

Fryslân te krijen hawwe. Dy aktiviteiten binne likernôch altyd loskeppele fan
taalûnderwiis. Learlingen ûnderfûne dy aktiviteiten, sa fertelle se de ynspekteurs,
net as lessen yn it fak Frysk.
Skoallen dy't wol meardere kearndoelen oanbiede, kombinearje it kearndoel
“Positive attitude” meastentiids mei de talige kearndoelen. Ut resint ûndersyk nei
meartaligens docht bliken dat it posityf wurdearjen fan taal en kultuer binnen de
taalles en oare fakken laat ta in optimalisaasje fan de learprestaasjes (Agirdag en
Kambel 2018; Le Pichon-Vorstman, 2013). Dy beide konstatearrings - de somtiden
minimale ynfolling fan skoallen en de wittenskip dat posityf omtinken foar
meartaligens learprestaasjes geunstich beynfloedet - soene meinommen wurde
moatte yn 'e bystelling fan de kearndoelen. Yntegraasje fan it kearndoel “Positive
attitude” yn 'e talige kearndoelen leit foar de hân. Skoallen kinne dan net mear
allinnich mar it kearndoel “Positive attitude” oanbiede. Dat kin liede ta in krêftiger
oanbod Frysk.
4.1.2

Untwikkelings út it Ryk wei

4.1.2.1

Finansiering fan it ûnderwiis Frysk
Yn it foarjier fan 2019 presintearret de provinsje de taalprofilen oan alle
bestjoerders en spriek se de ambysje út om yn 2030 gjin ûntheffings mear te
ferlienen foar it Frysk. Om skoallen by steat te stellen oan dy ambysje te foldwaan,
stelle it Ryk en de provinsje in bedrach per learling ta beskikking: de materiële
ynstânhâlding Frysk (MYF). Dy MYF-jilden binne bedoeld om lesmateriaal fan te
keapjen. Hoe mear't in skoalle no al docht oan Frysk (hoe heger it taalprofyl), hoe
mear jild de skoalle per learling kriget.
De ryksbekostiging foar skoallen yn Fryslân wykt net ôf fan dy yn oare provinsjes.
Wol finansieret de provinsje in part fan de kosten dy't bestjoeren meitsje foar it
oanstellen fan in learaar Frysk. Yn 2010 advisearre de stjoergroep Desintralisaasje
Fryske taal nei de provinsje Fryslân oer de desintralisaasje fan foegen fan it Ryk nei
de provinsje (ministearje fan Ynlânske Saken en Keninkryksrelaasjes, 2010). Ien fan
de advizen fan de stjoergroep wie om de kosten fan it ûnderwiis Frysk better yn byld
te bringen, sadat ek de bekostiging evaluearre wurde koe. By de resinte feroaring
(ferienfâldiging) fan de ûnderwiisbekostiging (dy't yngiet yn 2021) is dat advys
lykwols net belutsen. Wol wurdt der yn 2019 in ûndersyk útfierd nei de
tarikkendheid fan de bekostiging fan it fû oer it ginneraal.
De provinsje bekostiget en organisearret opliedingsmooglikheden foar leararen
Frysk. Sa is der in troch de provinsje finansiere nei-opliedingsoanbod ûntwikkele by
de Noardlike Hegeskoalle Ljouwert en by Cedin. Skoallen kinne ek kosteleas
begelieding krije fan dy oanbieders om harren ûnderwiis Frysk fierder te
ferbetterjen.
Oer de krekte bydrage út it Ryk en de provinsje wei binne gegevens beskikber dy't
fuortkomme út de bestjoersôfspraak 2013-2018 en út de bestjoersôfspraak 20192024. Dy geane oan 'e iene kant oer de bydrage oan de materiële ynstânhâlding fan
it Frysk en oan 'e oare kant om frijer besteechbere bekostiging (bygelyks om in
learaar fan te beteljen).
Tabel 4.1a. jout in oersjoch fan de bydrage fan it Ryk en de provinsje Fryslân oan
ûnderwiis Frysk yn it primêr ûnderwiis en it fuortset ûnderwiis. Yn 2018 stiene der
by Fryske skoallen foar primêr ûnderwiis 55.433 learlingen ynskreaun. Yn it Fryske
fuortset ûnderwiis stiene 38.287 learlingen ynskreaun.
200

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 18 fan 51

Tabel 4.1a. De strukturele finansjele bydrage fan de oerheid, njonken de lumpsum,
yn euro oan Frysk yn it fundearjend ûnderwiis.
Underdiel

2019

2020

MYF pû

394.600

402.500

MYF fû

66.500

67.800

-

174.000

195.000

178.000

Basisfoarsjenning Frysk (Ryk)
Lesoeren Frysk (provinsje)

Njonken dy strukturele bydrage is it foar skoallen mooglik om by de provinsje in
tydlike subsydzje oan te freegjen, bygelyks foar it ûntwikkeljen fan meartalich
ûnderwiis of in trochrinnende learline.
4.1.3

Learling- en studintoantallen eineksamens en learare-oplieding Frysk
De ôfrûne fiif jier is it tal learlingen dat eineksamen Frysk docht tanommen (tabel
4.1b.). It tanimmen fan it tal eksamenkandidaten sit yn 'e mingd-teoretyske learwei
(tmbû-mt) fan it tmbû. Op de hafû en it twû kinne we gjin trend ûnderskiede.
Tabel 4.1b. Tal eksamenkandidaten Frysk en trochsnee sifer de skoarsoarte yn 't
jier yn it tiidrek 2015-2018.
Tmbû-mt
Trochsnee Hafû
Trochsnee Twû
Trochsnee
Tal
sifer
Tal lln
sifer
Tal lln
sifer
learlingen
2015
35
6,9
23
6,9
26
6,9
2016
59
7,0
23
7,2
21
6,9
2017
73
6,7
17
6,7
17
6,5
2018
88
6,3
29
6,3
21
7,1
Boarne: Tsjinst Utfiering Underwiis iepen gegevens
Hoewol't we sjogge dat de groep tmbû-mt-learlingen dy't eksamen docht grutter
wurdt, bliuwt it tal learlingen dat eksamen Frysk docht noch hieltyd lyts. Yn 2018
wiene der op Fryske skoallen mei-innoar 2.686 eksamenkandidaten tmbû-mt, 2.192
eksamenkandidaten hafû en 1.123 eksamenkandidaten twû (Tsjinst Utfiering
Underwiis iepen gegevens). Foar eltse ôfdieling die sadwaande respektivelik 3,3
prosint, 1,3 prosint en 1,9 prosint fan de kandidaten fan de Fryske fû-skoallen
eksamen Frysk.
It oantal studinten dat begjint oan in learare-oplieding Frysk lit troch de jierren
hinne in grillich byld sjen (tabel 4.1c.). Yn 2017 begûnen acht studinten oan de
twaddegraads oplieding oan de NHL yn Ljouwert en achttjin studinten oan de
earstegraads learare-oplieding oan de Ryksuniversiteit Grins (RUG).

Tabel 4.1c. Tal ynskreaune studinten hbû Frysk foar elts ûnderwiistype yn it tiidrek
2014-2018.
Tal ynskreaune
studinten hbû Frysk
Underwiistype Underwiistype 2014 2015 2016 2017 2018
Oplieding ta learaar
fuortset ûnderwiis fan de dieltiid
twadde graad yn Frysk
ûnderwiis
bachelor
3
1
4
5
4
Oplieding ta learaar
fuortset ûnderwiis fan de dieltiid
propedeuze
twadde graad yn Frysk
ûnderwiis
bachelor
4
8
2
3
4
Oplieding ta learaar
fuortset ûnderwiis fan de
twadde graad yn Frysk
foltiid ûnderwiis bachelor
0
1
1
3
3
Oplieding ta learaar
fuortset ûnderwiis fan de
propedeuze
twadde graad yn Frysk
foltiid ûnderwiis bachelor
3
3
4
0
0
Boarne: Tsjinst Utfiering Underwiis iepen gegevens
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 19 fan 51

Mear NT2-learlingen en FT2-learlingen
Yn 2009 konstatearren we al dat it foar Fryske skoallen in grutte útdaging is om
goed ûnderwiis Frysk te jaan. Dreech wie bygelyks it tekoart oan befoege leararen
Frysk, mar ek it waaksend tal learlingen dat yn it Nederlânsk grutbrocht waard,
wêrtroch't Frysk mear en mear as frjemde taal ûnderwiisd wurde moast.
Yn 2012 is de kearnfakregeling ynfierd en dêrmei waarden de talen Nederlânsk en
Ingelsk ûnderdiel fan de regeling oangeande sakjen of slagjen yn it fuortset
ûnderwiis. Dy fakken waarden dêrmei wichtiger makke.
Yn 2014 en 2015 naam de ynstream fan asylsikers ta (Ymmigraasje en
Naturalisaasje Tsjinst asyltrends 2014, 2015), en in treflik diel kaam yn 'e noardlike
provinsjes te wenjen (Sintraal Orgaan opheinen asylsikers, 2019). Dêrtroch naam it
tal NT2-learlingen ta.
Fan de Fryske leararen en skoallen fregen dy ûntwikkelings hegere
stjoermanskeunst yn it taleûnderwiis. It is in útdaging om te lavearjen tusken it
Nederlânsk, Frysk as minderheidstaal, Ingelsk en de ûnderskate migrantetalen. Dy
talen komme gear yn 'e klaslokalen. Resint ûndersyk lit lykwols ek sjen dat it
benutsjen fan meartaligens yn it ûnderwiis in kâns is om learprestaasjes te
optimalisearjen (Duarte en Günther, 2018).

Skoalportret
Skoalle foar fuortset ûnderwiis mei in A-profyl
De skoalle is ien fan de fjouwer meartalige fû (mfû) skoallen yn Fryslân. Dy kar foar
meartalich ûnderwiis is goed trochtocht en ferankere yn belied. Learlingen kieze der
bewust foar om wol of net oan de meartalige stream diel te nimmen. Yn 'e
meartalige stream wurde de fakken gym en skiednis yn it Frysk jûn en de leararen
en learlingen wurde stimulearre om ek by oare fakken Frysk te praten. De fakken
wiskunde en ‘projekt’ wurde yn it Ingelsk jûn.
De skoalle yntegrearret by de neamde fakken it oanbieden fan taal en fakynhâld. De
taal wurdt funksjoneel brûkt en it is de bedoeling dat learlingen feedback krije op
harren taalfeardigens.
Wilens it skoaljier binne der meardere bûtenskoalske aktiviteiten dy't mei de Fryske
kultuer te krijen hawwe. Sa geane learlingen bygelyks te fierljeppen en te keatsen.
Somtiden binne dy aktiviteiten kombinearre mei ynternasjonalisearring en nimme ek
útwikselingslearlingen diel. De Fryske learlingen meitsje dan programma's of
tearbledsjes yn it Ingelsk en Frysk foar harren.
Hoewol't de learlingen tefreden binne oer de projekten en de lessen, fine se wol dat
de lessen learsumer kinne soene. Neffens harren is in wichtige tip foar de leararen
om mear rekken te hâlden mei ferskillen en om mear omtinken te hawwen foar
sprekfeardigens. De learlingen fine meartaligens allegearre wichtich.
4.2

Kearndoelen Frysk en ûntheffings
Kearndoelen besteane foar alle fakken dy't yn it fundearjend ûnderwiis ferplichte
ûnderwiisd wurde. It binne globaal formulearre ‘oanboddoelen’. Dat wol sizze dat
skoallen mei alle learlingen wurkje moatte oan de kearndoelen, mar dat net alle
learlingen úteinlik foar alle kearndoelen itselde behearskingsnivo berikke.
Mei it ferlienen fan ûntheffings foar guon kearndoelen hawwe alle Fryske skoallen in
saneamd taalprofyl takend krigen. Foar it primêr ûnderwiis sjogge dy profilen derút
lykas dat werjûn is yn tabel 4.2a. en figuer 4.2a. Foar it fuortset ûnderwiis steane de
gegevens yn tabel 4.2b. en figuer 4.2b.
Tabel 4.2a. Tal skoallen foar elts taalprofyl yn it primêr ûnderwiis 2018 (N = 428).
Tal
Persintaazje
Taalprofyl skoallen
skoallen
Untheffing foar:
A
114
26,6
B
84
19,6
skriuwen
C
96
22,4
skriuwen en lêzen
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 20 fan 51

D
E

6
66

1,4
15,4

F

47

11,0

G
15
3,5
Boarne: De provinsje Fryslân

skriuwen, lêzen, taalbeskôging
skriuwen, lêzen, taalbeskôging, praten
skriuwen, lêzen, taalbeskôging,
praten, harkjen (attitude bliuwt oer)
alle kearndoelen (allinnich
Waadeilannen en Stellingwerven)

Sjoch ek:
www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2006/04/28/kerndoelenboekje
Figuer 4.2a. Tal skoallen foar elts taalprofyl yn it primêr ûnderwiis 2018 (N = 428).

Boarne: De provinsje Fryslân

Tabel 4.2b. Tal skoallen foar elts taalprofyl yn it fuortset ûnderwiis (N = 78).
Tal
Persintaazje
Taalprofyl skoallen
skoallen
Untheffing foar:
A
31
39,7
kearndoel 4b, 5b, 6b foar
memmetaalpraters (praten en
skriuwen, praten en skriuwen yn
B
14
17,9
formele situaasjes, literatuer)
boppesteand én kearndoel 4a, 5a foar
twadde-taalpraters (wurdskat, lêzen);
bliuwt oer 6a: it fieren fan ynformele
petearen en 1, 2, 3: dielnimmer yn in
C1
13
16,7
twatalige kultuer.
kearndoel 4a, 5a, 6a, 4b, 5b, 6b
(bliuwt oer: 1, 2, 3  dielnimmer yn in
C2
13
16,7
twatalige kultuer)
alle kearndoelen (yn prinsipe allinnich
D
7
9,0
Waadeilannen en Stellingwerven)
Sjoch ek: http://downloads.slo.nl/Documenten/karakteristieken-en-kerndoelenonderbouw-vo.pdf

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 21 fan 51

Figuer 4.2b. Tal skoallen foar elts taalprofyl yn it fuortset ûnderwiis (N = 78).

Sûnt de takenning fan de taalprofilen ûntstie der ûnder skoallen in grutte fariëteit yn
it ferplichte oanbod. Guon leararen yn it primêr ûnderwiis sizze dat se net goed op 'e
hichte binne fan hokfoar kearndoelen by it taalprofyl fan harren skoalle hearre. Guon
direkteuren yn it primêr ûnderwiis litte witte dat se it takende taalprofyl net gaadlik
fine foar harren skoalle, bygelyks om't der noch gjin sprake is fan in trochrinnende
learline of om't der allinnich mar yn ien groep Frysk jûn wurdt. Yn 'e petearen dy't
de ynspekteurs fierden mei leararen en direkteuren die ek bliken dat somtiden in
taalprofyl takend is op grûn fan it oanbod yn de groep dy't it fierst ûntwikkele wie,
wylst der yn oare groepen minder kearndoelen ûnderwiisd waarden.
Wy konstatearje dat de bedoeling fan it belied om oan te sluten by de werklike
situaasje op de skoallen net altiten goed útfierd wurdt. Dêr komt by dat de romme
fariëteit oan taalprofilen hanthavening op it foldwaan oan de kearndoelen dreech
makket.
Skoalportret
Skoalle foar fuortset ûnderwiis mei in B-profyl
De skoalle jout Frysk yn ien projektwike yn learjier 1 en 2 en biedt Frysk oan as
eksamenfak. Yn 'e projektwike wurde lessen Frysk jûn, binne der ekskurzjes nei
bygelyks it Frysk Museum en meitsje learlingen opdrachten oer ûnderwerpen út de
Fryske kultuer en skiednis.
Learlingen en leararen binne tefreden mei dy projektwike en neffens de skoalle
slagget it om sa de kearndoelen te beheljen dy't hearre by it B-profyl. De learlingen
sizze lykwols dat it Frysk yn 'e earste twa learjierren te min is om goed begjinne te
kinnen mei Frysk as eksamenfak yn 'e boppebou.
In protte leararen prate Frysk en mei de Frysktalige learlingen (likernôch de helte)
prate se sa út en troch Frysk yn 'e lessen. Dat dogge se lykwols net om útlis te jaan,
mar by koarte, ynformele petearkes. Learlingen litte witte dat tige bêst te finen en
as se sels Frysk mei de learaar prate wolle, dan kin dat.
De learlingen binne net ienriedich oer it belang fan it Frysk. Se binne it der wol oer
iens dat Frysk ‘echt in taal’ is, “want der is ek Google Translate foar Frysk”. De
thústaal liket ynfloed te hawwen op it belang dat learlingen takenne oan it Frysk.

4.3

Konklúzje
Yn 'e ôfrûne tsien jier feroare de kontekst dêr't skoallen Frysk yn jouwe. It
persintaazje learlingen dat Frysktalich grutbrocht wurdt, is minder wurden. It
totaaloantal learlingen is ek lytser wurden: der is sprake fan in tebekgong yn
learlinge-oantal fan 30 prosint (Van de Esch en Van Hattem, 2019).
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 22 fan 51

It provinsjale belied wie derop rjochte om oan te sluten by de hjoeddeiske
ûnderwiispraktyk. In protte skoallen hawwe dan ek tydlike ûntheffing krigen fan ien
of meardere kearndoelen. Hoewol't it belied ek rjochte is op it tawaaksen nei it
oanbieden fan alle kearndoelen, wurdt dat troch de skoallen net sa field. It belied op
it mêd fan it waaksmodel is sadwaande net goed ymplemintearre. Dêrnjonken
makket de fariëteit oan ûntheffings it dreech om te hanthavenjen op it oanbieden
fan de kearndoelen.
It is ûndúdlik of bekostiging fan it ûnderwiis Frysk tarikkend is om ûnderwiis fan
kwaliteit te bieden.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 23 fan 51

5

Befinings oangeande de taalsituaasje op skoallen

5.1

Ynlieding
De wichtichste fragen yn dit ûndersyk geane oer de kwaliteit fan it fak Frysk yn it
primêr ûnderwiis en it fuortset ûnderwiis en oer de stjoering op (de kwaliteit fan) it
fak Frysk. Gegevens dêroer komme yn haadstik 6 op ‘t aljemint. Yn 'e fragelisten
foar alle doelgroepen binne dêrnjonken ek fragen steld oer de taalsituaasje op de
skoallen. Dit haadstik beskriuwt hokfoar gegevens we dêroer sammelen. De
gegevens binne in yndikaasje fan de taalkontekst dêr't skoallen foar primêr
ûnderwiis en skoallen foar fuortset ûnderwiis it fak Frysk yn jouwe.
Yn 2018 brocht de Noardlike Hegeskoalle Ljouwert/Stenden yn kaart hoe't de
taalsituaasje is fan skoallen yn 'e ûnderskate regio’s. De hegeskoalle die dat yn
opdracht fan de provinsje, dy't mei dy gegevens de taalprofilen takenne koe en sa
ûntheffings jaan koe foar ien of meardere kearndoelen. Yn 'e publikaasje It is mei
sizzen net te dwaan (Varkevisser en Walsweer, 2018; haadstik 4) lêze we dat
benammen op de basisskoallen yn 'e stêden Harns, Snits en Ljouwert minder Frysk
jûn wurdt (mear ûntheffings) as op basisskoallen yn 'e oare stêden en yn 'e lytsere
gemeenten. Yn it fuortset ûnderwiis is it byld oars, mooglik fanwegen it feit dat dy
skoallen oer it algemien yn stêden of gruttere doarpen situearre binne. Yn it fuortset
ûnderwiis wurdt yn Harns, Snits, De Lemmer en De Jouwer minder Frysk jûn (mear
ûntheffings) as yn oare stêden en gemeenten (Varkevisser en Walsweer, 2018;
haadstik 10). De ferdieling fan de taalprofilen oer de provinsje is yn figuer 5.1a
werjûn mei de lokaasjes fan skoallen foar primêr ûnderwiis. Yn figuer 5.1b steane de
lokaasjes fan skoallen foar fuortset ûnderwiis.
Figuer 5.1a. Taalprofilen yn it primêr ûnderwiis ferdield oer de provinsje Fryslân yn
2018.

Boarne: De provinsje Fryslân
Op it kaartsje mei de taalprofilen fan de skoallen foar primêr ûnderwiis sjogge we
dat it profyl oer it algemien oanslút by de taal dy't yn 'e drekte omjouwing fan de
skoalle it meast sprutsen wurdt. Yn 'e Fryske taalatlas (Provinsje Fryslân, 2015) is
beskreaun wêr't de ynwenners sizze dat se it Frysk goed oant tige goed prate. De
Stellingwerven, Harns en Ljouwert binne de plakken dêr't it Frysk it minst faak goed
behearske wurdt. Yn Ljouwert steane bygelyks gjin skoallen foar primêr ûnderwiis
mei in A-profyl.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 24 fan 51

Figuer 5.1b. Taalprofilen yn it fuortset ûnderwiis, ferdield oer de provinsje Fryslân
yn 2018.

Boarne: De provinsje Fryslân
De fû-skoallen lûke oer it algemien learlingen út de wide omkriten fan de skoalle.
Dat makket dat de skoallen net yn deselde mjitte as de pû-skoallen in taalprofyl
hawwe dat oanslút by de mjitte dêr't it Frysk troch de ynwenners yn 'e drekte
omkriten fan de skoalle yn behearske wurdt. Sa steane der yn Ljouwert sân skoallen
mei profyl A of B en fiif mei in leger profyl.

5.2

De taalsituaasje op skoallen yn Fryslân
It lanlike omtinken foar rekkenjen en Nederlânske taal hat mooglik it brûken fan it
Frysk op skoallen beynfloede. Guon skoallen litte witte de ôfspraak te hawwen dat
alle lessen yn it Nederlânsk binne, benammen om de Nederlânske taalfeardigens te
stimulearjen.
Der binne 76 skoallen foar primêr ûnderwiis dy't lid binne fan it netwurk trijetalige
skoallen. Fan dy groep binne 33 skoallen sertifisearre trijetalige skoalle. Yn
septimber 2010 wiene der 38 skoallen lid fan it netwurk, sadwaande is der sprake
fan in oanwaaks. Der binne 6 meartalige (twa- of trijetalige) skoallen foar fuortset
ûnderwiis en 8 skoallen dy't eksamen Frysk ôfnimme. Ut it ûndersyk fan Van Ruijven
en Ytsma út 2008 docht bliken dat de effekten fan trijetalich ûnderwiis op de
learprestaasjes fan basisskoallelearlingen geunstich binne.
Sûnt 2005 bringt de ynspeksje yn byld hoe't direkteuren de taalsituaasje op harren
skoalle ynskatte. Dy gegevens steane yn tabel 5.2a. en binne yn 2019 foar it earst
útsplitst nei primêr ûnderwiis en fuortset ûnderwiis.
Tabel 5.2a. Frysktaligens yn prosinten ûnder direkteuren, leararen en learlingen
neffens direkteuren yn it primêr en fuortset ûnderwiis.
2005 pû+fû 2009 pû+fû 2019 pû
2019 fû
Persintaazje direkteuren
67
53
dat Frysktalich is
Persintaazje leararen dat
62
41
Frysktalich is
Persintaazje learlingen dat
49
51
Frysktalich is
Persintaazje skoallen dêr't
36
38
38
27
it tal Frysktalige learlingen
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 25 fan 51

ôfnommen is
Persintaazje skoallen dêr't
it tal Frysktalige learlingen
tanommen is
Persintaazje skoallen dêr't
it tal Frysktalige learlingen
net feroare is

2

2

2

2

45

53

49

45

Byld leararen
Wy hawwe de leararen ek frege nei harren ynskatting fan it oantal kollega’s dat
Frysktalich is. Sy rûzje dat heger as de direkteuren. Leararen yn it primêr ûnderwiis
sizze dat 71,5 prosint fan de leararen Frysktalich is. Yn it fuortset ûnderwiis jouwe
leararen oan dat 86 prosint fan de leararen Frysktalich is.
In graadmeter foar meartaligens op skoallen is de omgongstaal dy't brûkt wurdt. Wy
hawwe yn byld brocht hokker omgongstaal keazen wurdt yn hokfoar situaasjes. It
docht bliken dat leararen yn ûnderskate situaasjes ferskillende talen brûke. Yn
gearkomsten op basisskoallen wurdt yn twa tredde fan de gefallen Nederlânsk
praten en yn in tredde fan de gefallen Frysk. Fan de leararen yn it fuortset ûnderwiis
folle 80 prosint yn dat der yn gearkomsten op skoalle Nederlânsk praten wurdt. Mar
yn ynformele kontakten ûnderinoar praat 56 prosint fan de ynfollers trochstrings
Frysk. Mei de learlingen praat 40 prosint fan de leararen yn it fuortset ûnderwiis yn
ynformele kontakten Frysk.
Fierders docht bliken dat der in nuansearre byld bestiet as it giet om de taal dy't
keazen wurdt foar mûnlinge kommunikaasje. Sa kin it wêze dat leararen yn 'e regel
Frysk prate mei âlden, mar dat der ek âlden binne mei wa't Nederlânsk of krekt in
streektaal praten wurdt, al nei gelang de taalfeardigens fan beide partijen yn it
petear. Ienentritich prosint fan de fû-leararen folle yn dat se trochstrings Frysk prate
mei âlden. Op de helte fan de pû-skoallen binne dêr gjin ôfspraken oer. Op njoggen
prosint fan de pû-skoallen is de ôfspraak dat leararen yn prinsipe Nederlânsk prate
mei âlden. Faak beslisse leararen sels hokker taal se prate mei âlden.
Hoewol't it byld nuansearre is, sjogge we dat der meastentiids gjin ôfspraken binne
oer it benutsjen fan de meartaligens yn 'e skoalle. Undersyk fan ûnder oaren Le
Pichon en Kambel (2018 yn Meertaligheid en onderwijs) wiist út dat meartalige
learlingen better prestearje as harren talen ‘posityf stipe’ wurde op skoalle. As
Frysktalige learlingen stimulearre wurde om sawol Frysk as Nederlânsk te
ûntwikkeljen, kin dat harren skoalprestaasjes te'n goede komme.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 26 fan 51

Byld learlingen
Fan de learlingen yn it primêr ûnderwiis seit goed 56 prosint dat se Frysktalich
binne. Dat komt likernôch oerien mei de gegevens dy't de Fryske Akademy dêroer
publisearre yn 'e Taalsosjologyske Survey (Klinkenberg, 2017). It brûken fan it
Frysk op skoalle leit lykwols leger as men miskien ferwachtsje soe mei mear as de
helte Frysktalige learlingen. Goed in tredde fan de basisskoallelearlingen seit
geregeld of altiten Frysk te praten mei oare learlingen op skoalle (figuer 5.2a.)
Figuer 5.2a. It persintaazje learlingen yn it primêr ûnderwiis (n=7.716) dat seit
Frysk te praten mei oare learlingen, útsplitst nei taalprofyl (A oant en mei F).２

Goed 17 prosint seit geregeld of altiten Frysk te praten mei de learaar. Neffens 10
prosint fan de ûnderfrege learlingen út it primêr ûnderwiis jout harren learaar
geregeld of altiten ynstruksje yn it Frysk by oare fakken. It brûken fan it Frysk yn en
bûten de les, as ynstruksjetaal of ynformeel, ferskilt nei gelang't de taalprofilen fan
de skoallen ferskille. Dat is te sjen yn figuer 5.2b. en 5.2c.
Figuer 5.2b. It persintaazje learlingen yn it primêr ûnderwiis dat seit Frysk te
praten mei de learaar (n =7728), útsplitst nei taalprofyl (A oant en mei F).

Figuer 5.2c. It persintaazje learlingen yn it primêr ûnderwiis dat seit dat de learaar
ynstruksje yn it Frysk jout by oare fakken (n=7.716), útsplitst nei taalprofyl (A oant
en mei F).

２ Fanwegen de lêsberens fan de staafdiagrammen is it persintaazje fan skiften lytser as 10 prosint net yn it figuer
werjûn.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 27 fan 51

Fan de learlingen yn it fuortset ûnderwiis seit trochstrings 6 op de 10 dat se
Frysktalich binne. Op de skoallen mei in taalprofyl A is dat oandiel grutter, mar ek
op skoallen mei in C1-profyl seit in romme mearheid fan de learlingen dat se
Frysktalich binne (figuer 5.2d).
Figuer 5.2d. It persintaazje learlingen yn it fuortset ûnderwiis dat seit Frysktalich te
wêzen (n=996), útsplitst nei taalprofyl (A oant en mei C1).

Goed in tredde seit - krektlyk as yn it primêr ûnderwiis - dat se geregeld of altiten
Frysk prate mei freonen en klasgenoaten. In lytser part, noch gjin 14 prosint, seit
geregeld of altiten Frysk te praten mei leararen by oare fakken (figuer 5.2e. en
5.2f.).
Figuer 5.2e. It persintaazje learlingen yn it fuortset ûnderwiis dat seit Frysk te
praten mei freonen of klasgenoaten (n=838), útsplitst nei taalprofyl (A oant en mei
C2).

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 28 fan 51

Figuer 5.2f. It persintaazje learlingen yn it fuortset ûnderwiis dat seit Frysk te
praten mei leararen by oare fakken (n=838), útsplitst nei taalprofyl (A oant en mei
C2).

Learlingen fan skoallen yn it fuortset ûnderwiis mei in A-profyl sizze gâns faker as dy
fan skoallen mei in oar profyl dat se geregeld Frysk prate mei de learaar by in oar
fak. Fierders falt op dat der net folle ûnderskied is tusken skoallen mei in B- en C1profyl. Der binne sels relatyf mear learlingen op skoallen mei in B-profyl dy't sizze
nea Frysk te praten mei de learaar by in oar fak, as dat dat antwurd jûn wurdt troch
learlingen fan skoallen mei in C-profyl. Wy hawwe dêr gjin ferklearring foar.
Likernôch 14 prosint fan de learlingen yn it fuortset ûnderwiis dy't de fragelist
ynfollen seit fan doel te wêzen eksamen Frysk te dwaan. Dy learlingen komme
benammen fan skoallen mei in A- of B-profyl (en dêr't Frysk as eksamenfak oanbean
wurdt). Guon learlingen dy't fan doel binne eksamen te dwaan sitte op in skoalle
mei in C1-profyl en ien learling sit op in skoalle mei in C2-profyl. Hoewol't net alle
skoallen dêr't dy learlingen wei komme sels Frysk as eksamenfak oanbiede, hawwe
guon skoallen in gearwurking mei in skoalle dy't it eksamenfak wol oanbiedt.
Skoalportret
Skoalle foar fuortset ûnderwiis mei in A-profyl en Frysk as eksamenfak
De skoalle biedt njonken de lessen Frysk ek oare fakken yn it Frysk oan. Learlingen
wurdearje dat en fine it likernôch allegearre goed dat Frysk in ferplichte fak is. De
learlingen dy't net Frysktalich binne, wurdearje ek de wize wêrop't de skoalle it
Frysk oanbiedt. Yn alle ôfdielings op dizze skoalle kin Frysk keazen wurde as
eksamenfak en dat bart ek.
De learlingen fine dat de dosint Frysk en de learaar yn oplieding op in goede wize
rekken hâlde mei ferskillen. Sy witte net fan alle learlingen oft se thús Frysk prate,
mar se soargje derfoar dat learlingen inoar helpe en sprekke eltsenien konsekwint
oan yn it Frysk. Der wurdt konsekwint differinsjearre yn ynstruksje en yn de
ferwurkingsopdrachten, en de learlingen wurde somtiden yndield yn nivogroepen. Sy
fine dat in oangename wurkwize. De learlingen fine Frysk wichtich. Ien learling sei
dêroer: “As ik fan hjoed op moarn gjin Frysk mear prate mocht, soe ik it paad
hielendal bjuster wêze.”
Dosinte: “Mar do praatst dochs ek goed Nederlânsk?”
“Jawis, mar Frysk is echt myn taal en heart by my.”
De dosinten wurkje gear mei dosinten Frysk fan oaren skoallen binnen it bestjoer.
Sy ûntwikkelje mei-inoar lesmaterialen en folgje geregeld mei-inoar opliedings
rjochte op it Frysk. De leararen hawwe soargen oer it fuortbestean fan it skoalfak
Frysk, om't se it idee hawwe dat it bestjoer it Frysk net wichtich fynt. Dêrnjonken
sjogge se oankommen dat de skoalle rigoereuze karren meitsje moat om yn te
spyljen op de tebekgong fan it tal learlingen. It skrassen fan lytse (eksamen)fakken
leit dan foar de hân. De rektor dielt dy soarch en neamt it dreech om de hege

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 29 fan 51

kwaliteit te garandearjen as it Frysk bygelyks as projekt jûn wurde soe yn stee fan
wykliks.
Frysk yn skoalgidsen en skoalplannen
De measte skoallen dy't we besochten meitsje melding fan it fak Frysk yn 'e
passaazje yn de skoalgids dêr't se yn fermelde hokfoar ferplichte fakken oft der jûn
wurde. Guon skoallen foegje dêr ynformaasje oan ta oer de lesmaterialen en it
oantal minuten Frysk op it wykroaster. Skoallen mei in A-profyl dy't we besochten
fermelde yn de skoalgids wat faker as oare skoallen mei hokfoar lesmaterialen oft it
Frysk jûn wurdt. Yn it fuortset ûnderwiis is de passaazje oer Frysk regelmjittich yn it
Frysk skreaun. Dat is net allinnich it gefal op skoallen mei in A-profyl, mar ek op
skoallen mei in leger profyl.
Mar in pear skoallen fermelde yn harren skoalplan hokfoar ambysjes se mei it fak
Frysk hawwe. Guon skoallen dy't we besochten hawwe de ambysje om trijetalige
basisskoalle te wurden of meartalich fuortset ûnderwiis oan te bieden. Yn dy gefallen
befettet it skoalplan ynformaasje oer de wize wêrop't de skoalle it oanbod Frysk
ûntwikkelje wol en wêrom't dy dat dwaan wol.

5.3

Konklúzje
Hoewol't it tal learlingen dat yn it Frysk grutbrocht wurdt ôfnimt, seit noch hieltyd in
romme mearheid fan de learlingen yn pû en fû dat se Frysktalich is. Benammen yn it
pû binne grutte lokale ferskillen te sjen. De Stellingwerven, Harns en Ljouwert binne
de plakken dêr't it Frysk it minst faak goed behearske wurdt. Yn Ljouwert steane
bygelyks gjin basisskoallen mei in A-profyl.
De skoallen foar fuortset ûnderwiis lûke oer it algemien learlingen út de wide
omkriten fan de skoalle. Dat makket dat de skoallen net yn deselde mjitte as de
basisskoallen in taalprofyl hawwe dat oanslút by de mjitte dêr't it Frysk yn
behearske wurdt troch de ynwenners yn 'e drekte omkriten fan de skoalle. Sa
steane yn 'e stêd Ljouwert sân skoallen mei profyl A of B en fiif mei in leger profyl.
Der is in sterke oanwaaks yn trijetalige skoallen (dy't troch it netwurk begelaat en
stipe wurde by it jaan fan Frysk). De skoallen dy't net by dat netwurk hearre,
hawwe meastentiids gjin ôfspraken oer de fiertaal en de ynstruksjetaal op skoalle.
Wol sjogge we dat op skoallen foar fuortset ûnderwiis mei in A-profyl learlingen mei
de learaar fan in oar fak faker Frysk prate.
De measte skoallen hawwe gjin ôfspraken oer de fiertaal en de ynstruksjetaal.
Skoallen kinne de meartaligens fan harren learlingen better stypje as se wol
soksoarte fan ôfspraken meitsje. Basisskoallen soene dêrby sjen moatte nei de
lokaal sprutsen taal en dêrby oanslute moatte.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 30 fan 51

6

Befinings oangeande de ûnderwiiskwaliteit en stjoering

6.1

Ynlieding
Yn dit haadstik dogge we ferslach fan de befinings op de ferskate nivo's dêr't we it
ûndersyk op útfierden (bestjoer, direkteur, learaar, learling). Dêr't dat mooglik is,
hawwe we de befinings op de ûnderskate nivo's mei-inoar ferlike en sa mei-inoar yn
ferbân brocht. Foar alle befrege groepen makken we ûnderskied yn 'e befinings oer
de ûnderwiiskwaliteit en dy oer de stjoering.

6.2

Befinings op it nivo fan de learling
Mear as 10.000 learlingen (n=10.109) út de groepen 6 oant en mei 8 fan it primêr
ûnderwiis follen de fragelist yn, ferdield oer 280 skoallen. Yn 'e ûnderbou fan it
fuortset ûnderwiis follen 1.025 learlingen de fragelist yn, ferdield oer 23 skoallen.

6.2.1

Underwiiskwaliteit
Wy hawwe learlingen frege nei harren ûnderfinings mei de lessen Frysk. Fan de
basisskoallelearlingen seit goed 45 prosint de lessen Frysk aardich te finen. Mear as
de helte fynt de lessen somtiden of nea aardich. Mar op de fraach oft se de lessen
learsum fine, antwurdet goed 45 prosint fan de learlingen befêstigjend. De oare
helte fan de befrege learlingen út it primêr ûnderwiis seit de lessen somtiden of nea
learsum te finen (figuer 6.2a.).
Figuer 6.2a. It persintaazje learlingen út it primêr ûnderwiis dat seit de lessen
Frysk aardich te finen (n=7.574), útsplitst nei taalprofyl (A oant en mei F).

No hoecht skoalle fansels net altiten aardich te wêzen, mar learsume lessen binne
wol in kearntaak fan skoallen. By skoalbesites op skoallen mei in taalprofyl dêr't
meardere ûntheffings by ferliend binne, fernamen we dat learlingen ferwachten dat
de latte foar harren by Frysk heger lein waard as dat no bart. Yn 'e fragelisten lieten
de learlingen witte dat se de lessen geregeld net learsum fine (figuer 6.2b.).

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 31 fan 51

Figuer 6.2b. It persintaazje learlingen yn it primêr ûnderwiis (n=7.826) en fuortset
ûnderwiis (n=926) dat seit de lessen Frysk learsum te finen.

Skoalportret
Skoalle foar primêr ûnderwiis mei in E-profyl
De skoalle hat yn alle groepen tritich minuten Frysk yn 'e wike ynroastere. Der
wurdt wurke mei ûnderdielen út lesmetoaden. Op dizze skoalle binne amper
Frysktalige learlingen en leararen. Dat makket it neffens de direksje ûndwaanlik om
mear oan te bieden as allinnich aktiviteiten rjochte op in positive attitude yn relaasje
ta it Frysk.
De skoalle jout by har ambysjes yn it taalplan oan dat se oer fjouwer jier itselde of
minder oan Frysk dwaan wol en dat se it eins allinnich docht om't it wetlik ferplichte
is. Dochs litte learlingen witte dat it harren aardich lykje soe om better Frysk te
ferstean en te praten. De learlingen fine dat ek wichtich. Dêrnjonken sizze se dat de
lessen Frysk aardiger en learsumer wurde as de learaar (besykje soe) harren mear
Frysk prate te litten.
Dêrfan wie de skoalle him net bewust. Oan de ein fan 'e skoalbesite lit it tiim dan ek
witte op 'en nij besprekke te sillen wat se mei it skoalfak Frysk berikke wolle en
hoe't se soks dwaan wolle.
Learlingen yn 'e ûnderbou fan it fuortset ûnderwiis sizze yn mearheid dat se de
lessen Frysk somtiden of nea aardich fine. Mar 35 prosint fan de learlingen fynt de
lessen geregeld of altiten aardich. De groep dy't de lessen learsum fynt, is wat
grutter: goed 39 prosint. Fan learlingen yn it fuortset ûnderwiis hearden we yn 'e
petearen dy't we fierden ek dat se oer it algemien graach better Frysk ferstean en
prate wolle soene.
Alle skoallen dy't Frysk oanbiede, rjochtsje harren yn alle gefallen op in positive
attitude fan learlingen yn relaasje ta it Frysk. Soarchlik is dat de groep learlingen
dy't seit troch de lessen positiver oer Frysk te tinken like grut is as de groep dy't seit
dat soks net it gefal is (43,8 prosint positiver, 42,3 prosint net positiver).
As it giet om de learsumens fan de lessen hawwe we learlingen spesifiker frege nei
de kearndoelen dy't op harren skoalle oanbean wurde. Sa hawwe we frege oft
learlingen fûnen dat se troch de lessen better Frysk prate, ferstean, lêze of skriuwe
en oft se troch de lessen in positiver hâlding yn relaasje ta it Frysk hawwe. Harren
antwurden hawwe we ferwurke yn tabel 6.2a. en 6.2b.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 32 fan 51

Tabel 6.2a. Learlingen yn it primêr ûnderwiis (n=7.796) oer ferbettering yn
feardigens troch lessen Frysk.
Feardigens
% Ferbettere % Net/
% Wit net
% Totaal
troch de
amper
lessen Frysk
ferbettere
troch de
lessen Frysk
Praten
40,6
53,7
5,7
100
Ferstean
50,8
43,8
5,4
100
Lêzen
49,0
44,1
6,9
100
Skriuwen３
38,5
52,2
9,3
100
Attitude
57,3
32,6
10,1
100
Tabel 6.2b. Learlingen yn it fuortset ûnderwiis (n=921) oer ferbettering yn
feardigens troch lessen Frysk
Feardigens
% Ferbettere %
% Wit net
% Totaal
troch de
Net/amper
lessen Frysk
ferbettere
troch de
lessen Frysk
Praten
34,5
57,4
8,1
100
Ferstean
40,1
51,4
8,5
100
Lêzen
55,1
35,8
9,1
100
Skriuwen４
55,4
36,1
8,6
100
Attitude
43,8
42,4
13,8
100
In opfallend ferskil tusken de antwurden fan de learlingen is dat learlingen yn it
fuortset ûnderwiis mear sizze te learen op it mêd fan lêzen en skriuwen.
Yn it fuortset ûnderwiis kieze de skoallen mei in profyl C1 of C2 der gauris foar om it
Frysk net op it roaster te setten, mar as projektwike yn te roasterjen. Learlingen
binne posityf oer dy projektwike, mar ûnderfine him net as ûnderwiis yn it fak Frysk.
De learlingen fan dizze skoallen fertelden de ynspekteur by de skoalbesites gauris
dat se gjin les krije yn it fak Frysk.
Skoalportret
Skoalle foar fuortset ûnderwiis mei in C1-profyl
De skoalle biedt Frysk oan by in projektwike oan de ein fan it skoaljier: de Fryske
Wike. Dêr binne in protte leararen fan ferskate fakken by belutsen. De learlingen
geane dan op ferskate ekskurzjes nei typysk Fryske eveneminten of plakken. Yn 'e
Fryske Wike fan 2019 wie it tema it Fryske Gea. Yn it ramt fan dat tema wie der mei
biology in ekskurzje nei it Fryske Gea. De learlingen fierden dêr in opdracht út foar it
fak biology.
De learlingen sizze op skoalle net better Frysk te learen. De aktiviteiten fine se
aardich en learsum, mar net rjochte op it Frysk. Se sizze ek dat de leararen by de
Fryske Wike net konsekwint Frysk prate. De projektwike wurdt troch learlingen net
ûnderfûn as ûnderwiis yn it fak Frysk. Yn ynformele situaasjes prate Frysktalige
learlingen en leararen Frysk mei-inoar, mar dat is gjin belied. Wol wiist de skoalle
learlingen derop dat it Frysk wichtich is yn 'e lettere beropspraktyk.

３ Skriuwen wurdt allinnich oanbean op skoallen mei taalprofyl A. Fan de learlingen yn it primêr ûnderwiis dy't der
les yn krije seit likernôch 60 prosint dat harren skriuwfeardigens ferbettere is troch de lessen Frysk.
４ Skriuwen wurdt allinnich oanbean op skoallen mei taalprofyl A. Fan de learlingen yn it fuortset ûnderwiis dy't der
les yn krije seit goed 55 prosint dat harren skriuwfeardigens ferbettere is troch de lessen Frysk.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 33 fan 51

Differinsjaasje
Learlingen út it pû lieten witte dat de leararen neffens harren mar yn beheinde
mjitte rekken hâlde mei ferskillen tusken learlingen. Sa seit 51 prosint fan de
learlingen dat de learaar der rekken mei hâldt dat guon learlingen Frysktalich binne
en oaren net. Goed 42 prosint fan de learlingen seit dat de learaar der rekken mei
hâldt dat guon learlingen better binne yn Frysk as oaren. Sa fernimt dizze groep dat
learlingen net allegearre deselde opdrachten of útlis krije. Learlingen sizze ek gauris
dat de learaar rekken hâldt mei ferskillen troch ûnderskied te meitsjen yn 'e
ynstruksjetaal: “Ze praten Nederlands tegen de Nederlandse kinderen.” In protte
learlingen meitsje opmerkings dêr't út opmakke wurde kin dat der net folle
differinsjaasje is: “Eltsenien kriget likefolle útlis en ast in fraach hast dan helpt de
juf.” “Se (learlingen dy't goed yn Frysk binne) dogge itselde as de bern dy't net
goed yn Frysk binne.” Op basis fan de antwurden dy't de learlingen jouwe, is der
sadwaande op it mêd fan differinsjaasje noch winst te beheljen.
Fierder sizze in protte leararen dat se wol deeglik rekken hâlde mei ferskillen tusken
learlingen. Se hâlde faker rekken mei de al of net Frysktaligens fan harren learlingen
as dat se rekken hâlde mei ferskillen yn ynstruksjeferlet fan learlingen. Goed 60
prosint fan de leararen yn it primêr ûnderwiis seit rekken te hâlden mei de ferskillen
tusken Frysktalige en net-Frysktalige learlingen en 49 prosint jout oan rekken te
hâlden mei ferskillen yn ynstruksjeferlet. Op de fraach hoe't se dat dogge, joegen de
leararen bygelyks dizze antwurden: “Fryske bern lit ik mear prate.” “Tuskentroch set
ik nei it Nederlânsk oer foar de net-Frysktalige bern.” “Ik brûk in programma op de
iPad dêr't se sels mei oan 'e slach kinne.” “Binnen de metoade kinst kieze foar
differinsjaasje binnen de ynstruksje.”
Yn it fuortset ûnderwiis seit ek mear as de helte fan de learlingen (51,4 prosint) dat
de learaar der rekken mei hâldt dat guon learlingen Frysktalich binne en oaren net.
Mar de sifers oer differinsjaasje lizze oars. Fan dizze groep seit 58 prosint dat de
learaar der rekken mei hâldt dat guon learlingen better binne yn Frysk as oaren. Dat
persintaazje leit nochal wat heger as yn it primêr ûnderwiis. Dêr hawwe we gjin
ferklearring foar. De learlingen yn it fuortset ûnderwiis sizze dat harren leararen
rekken hâlde mei nivoferskillen troch bygelyks te wurkjen mei ûnderskate
ynstruksjegroepen, troch wol of krekt net oer te setten, mar ek troch oare toetsen
te jaan of in oare normearring te hantearjen by de toets. De leararen antwurden op
de fraach hoe't se rekken hâlde mei ferskillen tusken learlingen benammen dat se
toetsen oars beoardielje of oare toetsfragen meitsje. Sy jouwe ek as foarbyld dat
guon learlingen mear harkje wylst oaren krekt mear lêze. Fierders hawwe
ynspekteurs yn 'e lesbesites amper differinsjaasje yn ynstruksje of ferwurking
waarnommen.
6.2.2

Stjoering
Learlingen ûnderfine stjoering op ûnderwiiskwaliteit yndirekt. Dat aspekt is
sadwaande net wiidweidich by learlingen befrege. Der binne wol in oantal
skaaimerken op learlingenivo yn kaart brocht, wat in gefolch wêze kin fan stjoering
op ûnderwiiskwaliteit. Dy skaaimerken kinne lykwols ek it gefolch wêze fan it
inisjatyf dat leararen sels nimme. Likegoed sille we dochs dy skaaimerken yn dizze
paragraaf besprekke.
Wy hawwe oan learlingen frege oft der in lesmetoade brûkt wurdt, oft der toetsen
ôfnommen wurde foar Frysk en oft de learaar geregeld freget wat learlingen fan de
lessen fine. De antwurden op dy fragen hawwe we ferwurke yn tabel 6.2c. en 6.2d.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 34 fan 51

Tabel 6.2c. Yndirekt ûnderfûne stjoering op ûnderwiiskwaliteit troch learlingen yn it
primêr ûnderwiis
pû
% Ja
% Nee
% Wit net
Wurdt der in lesmetoade brûkt?
38,7
55,6
5,7
(n=7.814)
Krigest wolris toetsen foar Frysk?
12,7
74,8
12,5
(n=7.767)
Stiet it fak Frysk op dyn rapport?
68,7
11,9
19,4
(n=7.767)
Freget dyn juf of master wolris wat
13,4
76,2
10,4
jimme fan de lessen Frysk
fine?(n=7.728)
Tabel 6.2d. Yndirekt ûnderfûne stjoering op ûnderwiiskwaliteit troch learlingen yn it
fuortset ûnderwiis
fû
% Ja
% Nee
% Wit net
Wurdt der in lesmetoade brûkt?
58,2
37,1
4,7
(n=923)
Krigest wolris toetsen foar Frysk?
75,1
19,0
5,9
(n=914)
Stiet it fak Frysk op dyn rapport?
82,7
6,5
10,8
(n=914)
Krigest in beoardieling foar it fak
62,8
27,0
10,2
Frysk? (n=914)
Freget de learaar wolris wat jimme fan
43,6
46,7
9,6
de lessen Frysk fine? (n=841)
Yn boppesteande tabellen falt op dat der yn it fuortset ûnderwiis folle faker toetsen
ôfnommen wurde by it fak Frysk as yn it primêr ûnderwiis en dat der yn it fuortset
ûnderwiis faker troch de dosint frege wurdt wat learlingen fan de lessen fine. Ut de
resultaten fan de enkête ûnder de learlingen docht bliken dat skoallen foar primêr
ûnderwiis mei in taalprofyl A of B faker in lesmetoade brûke as skoallen mei in profyl
C, D, E of F. Mear as de helte fan de skoallen mei in A-profyl brûkt neffens
learlingen Spoar 8 en in tredde fan de skoallen mei in A-profyl brûkt Studio F. It
brûken fan Spoar 8 sakket nei 42 prosint op de skoallen mei in B-profyl en nimt
fierder ôf yn de profilen dêr't minder kearndoelen oanbean wurde.
Skoalportret
Skoalle foar fuortset ûnderwiis mei in A-profyl en Frysk as eksamenfak
De skoalle wie oerstapt op in nije lesmetoade Frysk: Searje 36. Nei in healjier wiene
de leararen lykwols ûntefreden oer de mooglikheden dy't de metoade bea. Doe is
besletten der fuortendaliks mei op te hâlden en yn stee fan mei in taalmetoade tenei
mei de Kanon fan de Fryske skiednis te wurkjen. De learlingen wurde dêrmei útdage
om de taal funksjoneel te brûken en krije tagelyk feedback op de ynhâldlike
korrektens fan wat se sizze of skriuwe, as ek op harren wurdgebrûk en grammatika.
Der is sprake fan content and language integrated learning, lykas dat ek op twa- en
trijetalige skoallen it gefal is. De skoalle fynt it ek in foardiel dat learlingen net
selsstannich wurkje op in iPad, mar folle mear yn groepen.
6.3

Befinings op it nivo fan de learaar
Mear as 1.200 leararen út it primêr ûnderwiis, ferdield oer 290 skoallen, follen de
fragelisten yn. Dêrnjonken follen 67 leararen út it fuortset ûnderwiis, ferdield oer 33
skoallen, de fragelisten yn. Omdat we gjin gegevens hawwe oer de oantallen
leararen (Frysk) per skoalle, kinne we gjin útspraken dwaan oer de folsleine
respons.

6.3.1

Underwiiskwaliteit
Yn it primêr ûnderwiis wurdt neffens de leararen trochinoar per groep likernôch 40
minuten yn 'e wike Frysk jûn. It gemiddelde is berekkene oer antwurden dy't útinoar
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 35 fan 51

rûnen fan 10 oant 360 minuten yn 'e wike. Lykwols it faakst (373 kear fan 828
ynfollers) folje leararen yn it primêr ûnderwiis yn dat der yn 'e boppebou in healoere
yn 'e wike Frysk jûn wurdt. Yn 'e ûnderbou wurdt ek it faakst in healoere yn 'e wike
Frysk jûn (352 kear fan 744 ynfollers).
By de lesbesites dy't ynspekteurs brochten, konstatearren se dat der yn likernôch
alle besochte lessen op basisskoallen effisjint mei de lestiid omgongen waard. In
oare, opfallende konstatearring fan de ynspekteurs wie dat se oer it algemien posityf
wiene oer it learklimaat yn 'e lessen Frysk. Dy yndikaasje waard faker as de oare
yndikatoaren mei in ‘goed’ beoardiele.
Skoalportret
Skoalle foar primêr ûnderwiis mei in B-profyl
De skoalle wurket net yn alle groepen op deselde wize oan Frysk. Hoewol't alle
leararen, de direkteur en de learlingen sizze dat se Frysk wichtich fine, wurdt it fak
yn guon groepen wykliks jûn en yn oare groepen langere perioaden net. Dat hat te
krijen mei de prioriteit dy't de groepslearaar oan it fak jout. De ûntwikkeling fan it
fak Frysk stiet net op de wurklist fan it tiim.
De leararen meitsje gebrûk fan fariëarre lesmateriaal en binne dêr ek tefreden mei.
Der wurdt wurke mei wurkboekjes, filmkes en lêsboekjes. Hoewol't der ûnderskate
materialen beskikber binne, wurde dy net doelberet ynset. Learlingen sizze dat se it
wurkjen yn 'e wurkboekjes stom fine, mar dat Frysk dochs wol in wichtich en aardich
fak is.
Yn 'e ûnderbou fan it fuortset ûnderwiis wurdt ek trochinoar fjirtich minuten yn 'e
wike Frysk jûn. Yn dit gefal waard it gemiddelde berekkene oer antwurden dy't
útinoar rûnen fan tweintich oant njoggentich minuten yn 'e wike. Dêr moat noch by
opmurken wurde dat it faker foarkomt dat Frysk net wykliks jûn wurdt, mar yn in
ôfbeakene lesperioade. Sa binne der skoallen dy't alle jierren in Fryske wike
organisearje dêr't de learlingen lessen Frysk yn krije en wurkje oan projekten oer
Frysk. Yn dy wiken fine ek ekskurzjes plak dy't te krijen hawwe mei Fryske kultuer
en taal.
De measte skoallen yn it fuortset ûnderwiis mei in profyl A of B jouwe wykliks ien
lesoere Frysk. De fû-skoallen mei in C1- of C2-profyl en ien skoalle mei in B-profyl
jouwe Frysk yn in projektwike. By de skoalbesites wennen de ynspekteurs op in
stikmannich skoallen dielen fan sokke projektwiken by. Sy konstatearren dat der yn
dy wiken folop omtinken is foar de Fryske kultuer. It omtinken foar it ûntwikkeljen
fan taalfeardigens wie lykwols meastentiids by de observearre ûnderdielen lyts.
Fan de leararen yn it fuortset ûnderwiis dy't de fragelist ynfollen, seit mar 37 prosint
dat de tiid dy't wykliks beskikber is genôch is om de kearndoelen (dy't hearre by
harren taalprofyl) te beheljen. Leararen yn it primêr ûnderwiis binne dêr positiver
oer. Fan harren seit 65 prosint dat de beskikbere tiid genôch is.
Sicht op de ûntwikkeling fan learlingen
Op goed twa tredde fan de skoallen foar primêr ûnderwiis is neffens de leararen
sprake fan in trochrinnende learline by it fak Frysk. It giet dan om it learstofoanbod.
De mearheid fan de leararen lit lykwols witte dat de ûntwikkeling fan learlingen by it
fak Frysk net op in systematyske wize folge wurdt. It ûntwikkele folchsysteem, Grip,
wurdt brûkt troch likernôch 3 prosint fan de ynfollers op basisskoallen. Fan de
leararen yn it fuortset ûnderwiis seit 27 prosint dat se Grip brûke. Mar in lyts part
fan de skoallen brûkt ek toetsen om fêst te stellen hoe feardich oft de learlingen yn
it Frysk binne (yn it primêr ûnderwiis 15,5 prosint, yn it fuortset ûnderwiis 56,9
prosint). Nettsjinsteande dat stiet der meastentiids wol in fermelding oer Frysk op it
rapport fan de learlingen.
Yn it grutste part fan de skoalbesites (54 fan de 63) dy't de ynspekteurs brochten op
skoallen foar primêr ûnderwiis foel it yn 'e lessen op dat leararen net systematysk
sicht hâlden op de ûntwikkeling fan learlingen. Dat makke dat der op de measte
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 36 fan 51

besochte basisskoallen ek ûnfoldwaande ôfstimd waard op ferskillen yn
taalbehearsking fan learlingen. De ynspekteurs fernamen yn guon lessen dat it
tekoart oan ôfstimming effekt hie op de motivaasje fan learlingen. De learlingen dy't
al in goede taalbehearsking hiene waarden minder motivearre, sa seagen de
ynspekteurs. De lessen wiene foar harren net learsum en útdaagjend genôch.
Hoewol't der in dúdlik byld sketst wurde kin oer dit ûnderdiel fan de leskwaliteit, is it
foar konklúzjes oer de leskwaliteit dy't jilde foar alle skoallen yn Fryslân nedich om
in grutskaliger ûndersyk út te fieren.
Skoalportret
Skoalle foar primêr ûnderwiis mei in C-profyl
Alle leararen fan de skoalle binne Frysktalich en it grutste part fan de learlingen ek.
Op dizze skoalle wurdt yn alle groepen Frysk jûn en leit de klam op praten en
harkjen. Neffens de leararen is der genôch tiid ynroastere om de kearndoelen dy't
hearre by it C-profyl te heljen en slagget it dêrnjonken om mear te dwaan as dat.
Hoewol't de leararen en de direkteur sizze it Frysk wichtich te finen fanwegen de
Frysktalige omjouwing binne der gjin plannen of ambysjes foar it Frysk. De skoalle
hat net de ambysje om in heger taalprofyl te beheljen.
Learlingen dy't we sprieken binne ferdield oer it belang fan it Frysk. De measten fine
it o sa wichtich dat der Frysk jûn wurdt, want “Frysk is in echte taal, ús eigen taal!”.
Guon fine it krekt net goed dat der Frysk jûn wurdt, “Om't Nederlanners dat net
ferstean kinne, en wy by einbeslút yn Nederlân wenje”.
De skoalle wurket mei Spoar 8 en leararen meitsje ek sels materiaal. Learlingen
krije foar Frysk in beoardieling op it rapport op grûn fan observaasjes.
Yn it fuortset ûnderwiis lizze dy sifers oars. De measte skoallen nimme toetsen ôf
foar Frysk of se jouwe in sifer foar praktyske opdrachten. By de measte skoallen
stiet ek in fermelding fan Frysk op it rapport. Fan de learlingen dy't de fragelist
ynfollen, seit trijekwart dat se wolris toetsen krije foar Frysk. De leararen foegje dêr
oan ta dat foar Frysk meastentiids in sifer op it rapport stiet. Dat is it gefal by
likernôch 60 prosint fan de skoallen foar fuortset ûnderwiis dêr't Frysk jûn wurdt. Op
noch ris 17 prosint fan de skoallen stiet der wol in fermelding, mar gjin sifer op it
rapport.
Differinsjaasje
Lykas earder neamd (6.2.1) binne leararen positiver as harren learlingen oer
hoefolle oft se rekken hâlde mei ferskillen tusken learlingen. Ofgeand op de
observaasjes fan de ynspekteurs lykje de learlingen goede tips te hawwen foar
harren leararen as it giet om better differinsjearjen yn 'e lessen. Dy tips geane
bygelyks oer it jaan fan oare opdrachten oan learlingen dy't better binne yn Frysk.
6.3.2

Stjoering

6.3.2.1

Foegen fan leararen
Mei help fan de fragelisten hawwe we ynformaasje sammele oer de foegen fan
leararen. Dy ynformaasje is net hielendal ferlykber mei dy út 2009, om't foegen dy't
yn 'e jierren 60 en 70 fan de foarrige iuw helle wurde koene no net mear besteane
en minsken mei dy akten yntusken mei pensjoen binne. It docht bliken dat goed 34
prosint fan de basisskoalleleararen nei eigen sizzen gjin foech hat. It is mooglik dat
dy leararen wol in oplieding Frysk folge hawwe mar dat dy net late ta in foech
(bygelyks in minor Frysk). Fan de respondinten hat 54,3 prosint wol in foech.
Fierder is it foech Frysk (krekt as Ingelsk) yn it primêr ûnderwiis gjin ferplichting om
it fak jaan te meien.
Op grûn fan de ynformaasje fan direkteuren die bliken dat yn 2009 de helte fan de
leararen yn it Fryske primêr ûnderwiis in foech hie foar Frysk. Mooglik leit it feitlike
persintaazje heger, om't de direkteuren foar 28 prosint fan harren leararen net
wisten oft se in foech hiene. Yn 2019 stelden we de fraach ek oan de leararen sels.
De antwurden fan de leararen binne hjirûnder opnommen. Tabel 6.3a. befettet
gegevens oer de opliedings en foegen fan leararen yn it primêr ûnderwiis.
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 37 fan 51

Tabel 6.3a. Opliedings en foegen yn it primêr ûnderwiis.
Oplieding
2009
Trochsnee
Trochsnee
persintaazje
persintaazje
leararen mei
leararen mei
oplieding X
oplieding X
neffens
neffens
direkteur,
direkteur,
(n=2019)
(n=455)
Afûk A, Afûk B of Afûk C
4
6,7
Foech/Skoalsertifikaat
18
38,0
Pabû / PA
Applikaasjekursus Frysk
10
5,0
Akte fan bekwamens
Frysk (1e, 2e of 3e
graad)
Bachelor/ 2e graads
learare-oplieding Frysk
Doktoraal of master
Frysk
Gjin foech foar Frysk
Unbekend
Oars

2019
Trochsnee
persintaazje
leararen mei
oplieding X
neffens learaar,
(n=959)
11,6
50,5
5,5

12

4,6

5,2

-

0,01

0,3

-

-

0,2

2
28

24,0
10,4
2,5

34,9
2,5

Yn 2010 is de NHL Stenden Hegeskoalle yn Ljouwert dermei begûn it foech Frysk as
nei-oplieding oan te bieden. Wy sjogge dat dat effekt hat hân, want it tal leararen
mei it foech Frysk is tanommen. Dochs seit 91 prosint fan de leararen yn it primêr
ûnderwiis dy't de fragelisten ynfollen dat se de ôfrûne 2 jier nea in nei-oplieding op
it mêd fan Frysk dien hawwe. By de leararen yn it fuortset ûnderwiis seit 55 prosint
de ôfrûne 2 jier nea in nei-oplieding dien te hawwen. As leararen wol in kursus op it
mêd fan Frysk folge hawwe, dan wie dat meastentiids in metoadetrening Spoar 8 of
Searje 36.
Opfallend is dat yn 2019 direkteuren yn it fuortset ûnderwiis witte litte dat mar in
lytse 40 prosint fan de leararen dy't op harren skoallen Frysk jout dêrta it foech hat.
De leararen sels sizze dat in lytse 40 prosint nét it foech hat en sadwaande 60
prosint wól. Yn eardere ûndersiken fan de ynspeksje waard troch direkteuren minofte-mear itselde persintaazje neamd (2009: 40 prosint; 2005: 50 prosint). It
ûndersyk fan Varkevisser en Walsweer út 2018 neamt ek it hege persintaazje
sûnder foech jûne lessen yn it fuortset ûnderwiis (Varkevisser en Walsweer, 2018;
haadstik 10).
Tabel 6.3b. Leararen mei oplieding X neffens leararen yn it fuortset ûnderwiis
(n=959).
Oplieding
Persintaazje
Afûk A, Afûk B of Afûk C
9,3
Foech / Skoalsertifikaat Pabû / PA
16,7
Applikaasjekursus Frysk
5,6
Akte fan bekwamens Frysk (1e, 2e of 3e
graad)
Bachelor / 2e graads learare-oplieding
Frysk
Doktoraal of master Frysk
Gjin foech foar Frysk
Unbekend
Oars

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

3,7
20,4
7,4
22,2
14,8
4,5
Side 38 fan 51

It ûnderhâlden fan it foech foar Frysk troch it regelmjittich folgjen fan kursussen
bart yn it primêr ûnderwiis amper. Fan de befrege basisskoalleleararen liet goed 8
prosint fia de fragelist witte somtiden in nei-oplieding op it mêd fan Frysk te dwaan.
De leararen yn it fuortset ûnderwiis folgje faker kursussen rjochte op it Frysk: goed
44 prosint fan de ynfollers folge de ôfrûne 2 jier in kursus. Direkteuren en
bestjoeren stimulearje de leararen oer it algemien net om in nei-oplieding op it mêd
fan Frysk te dwaan. As leararen dêr lykwols in oanfraach doar dogge, wurdt dy
neffens de direkteuren eins altiten honorearre. As der wol in nei-oplieding dien
wurdt, giet it meastentiids om metoadetrenings. Skoallen dy't in nije lesmetoade
foar Frysk oantúgje, soargje dat it tiim ynstruksje kriget yn it brûken fan de
metoade.
Direkteuren yn it fuortset ûnderwiis dy't witte litte dat de leararen dy't Frysk jouwe
lang net altiten in foech hawwe, jouwe dêrby ûnder oaren as reden dat se stjoerden
op it heljen fan oanfoljende foegen dy't nedich wiene foar de nije eksamenprofilen
yn it tmbû.
6.4

Befinings op it nivo fan de direkteur
Mei-innoar follen 329 direkteuren yn it primêr ûnderwiis de fragelist yn. Dat is in
respons fan 83,5 prosint. Yn it fuortset ûnderwiis follen 51 direkteuren/rektoaren de
fragelist yn. Dat is in respons fan 61,4 prosint.

6.4.1

Underwiiskwaliteit
De direkteuren hawwe der in byld fan yn hoefier't leararen rekken hâlde mei
ferskillen tusken learlingen. Yn it fuortset ûnderwiis sizze direkteuren dat harren
leararen geregeld of altiten rekken hâlde mei ferskillen yn Frysktaligens tusken
learlingen. Neffens harren direkteuren hâlde leararen geregeld of altiten rekken mei
ferskillen yn ynstruksjeferlet. Omdat it op in krekte wize rekken hâlden mei
ferskillen in posityf effekt hawwe kin op learprestaasjes fan learlingen (Deunk et al.,
2018), is it foar direkteuren sinfol om dêr omtinken oan te jaan yn 'e stjoering op de
kwaliteit fan it ûnderwiis.
Direkteuren fan skoallen yn it primêr ûnderwiis binne der negativer oer hoefolle oft
harren leararen rekken hâlde mei nivoferskillen. Sy sizze dat 75 prosint fan de
leararen rekken hâldt mei ferskillen yn Frysktaligens en dat 65 prosint fan de
leararen geregeld of altiten rekken hâldt mei ferskillen yn ynstruksjeferlet fan
learlingen (figuer 6.4a. en 6.4b.).
Figuer 6.4a. Leararen hâlde rekken mei ferskillen tusken Frysktalige en netFrysktalige learlingen (neffens direkteuren).

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 39 fan 51

Figuer 6.4b. Leararen hâlde rekken mei ferskillen yn ynstruksjeferlet fan learlingen
(neffens direkteuren).

Lykas earder opmurken, komme de observaasjes fan de ynspekteurs yn 'e
skoalbesites oan basisskoallen op dit punt net mei de antwurden fan de direkteuren
oerien. De ynspekteurs beoardielen de yndikatoaren oer differinsjaasje faker as
ûnfoldwaande as de oare yndikatoaren oer it didaktysk hanneljen. Dat ferskil
fertsjinnet omtinken en neier ûndersyk, om't it streekrjocht aspekten fan
kwaliteitssoarch rekket.

6.4.2

Stjoering
It grutste part fan de direkteuren seit dat de leararen op de hichte binne fan it
taalprofyl dat oan de skoalle takend is. Yn it primêr ûnderwiis is it persintaazje dat
op de hichte is heger as yn it fuortset ûnderwiis. Wy sjogge ek dat by it grutste part
fan de skoallen wurke wurdt oan de kearndoelen dy't hearre by it taalprofyl. Op 43
prosint fan de skoallen yn it primêr ûnderwiis en 24 prosint fan de skoallen yn it
fuortset ûnderwiis wurdt dêr lykwols mar foar in part oan wurke.
Soarchlik is dat 60 prosint fan de direkteuren fan skoallen yn it primêr ûnderwiis seit
dat op syn of har skoalle de kearndoelen mar foar in part helle wurde en 10 prosint
seit dat de kearndoelen net helle wurde. Foar it fuortset ûnderwiis jildt dat 50
prosint fan de direkteuren seit dat de kearndoelen foar in part helle wurde en 3
prosint seit dat se net helle wurde. In mooglike ferklearring dêrfoar hearden we fan
de direkteuren yn 'e fraachpetearen. In part fan de direkteuren fertelt yn 'e
fraachpetearen dat it taalprofyl dat takend is eins net passend is. It is bygelyks
basearre op it oanbod yn ien groep of bou, wylst de skoalle sels noch net tefreden is
oer it oanbod yn 'e oare groepen.
Skoalportret
Skoalle foar primêr ûnderwiis mei in A-profyl
Alle leararen hawwe it foech Frysk en de measte learlingen en leararen binne
Frysktalich. Yn 'e skoalle wurdt in protte Frysk praten en yn alle groepen, útsein
groep 3 en 4, stiet Frysk wykliks op it lesroaster.
Hoewol't de learlingen entûsjast binne oer Frysk en se it in wichtich fak fine, litte se
wol witte dat se graach mear leare wolle soene as wat se fan hûs út al leare. Sy
wolle bygelyks better staverjen leare. Eins sizze de learlingen dat de lessen te min
doelberet binne. Dat slút oan by de observaasje fan it tiim dat it nedich is in
trochgeande learline foar alle groepen te ûntwikkeljen. It tiim hat ek stipe ynroppen
om better wurkje te learen mei de metoade Spoar 8.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 40 fan 51

De skoalle hat in hege ambysje mei it Frysk en wol yn 'e takomst graach in
trijetalige skoalle wurde. Op dit stuit fynt it tiim it A-profyl eins net passend, om't
der noch in protte ûntwikkelwurk te dwaan is.
Direkteuren yn it primêr ûnderwiis litte witte dat se meastentiids gjin lesbesites
útfiere dy't rjochte binne op de kwaliteit fan it Frysk. Sy dogge dit yn mar 6,5
prosint fan de gefallen. Yn it fuortset ûnderwiis leit dat oars. Dêr seit 29 prosint fan
de direkteuren dat se lesbesites útfiere dy't rjochte binne op it Frysk. Wol hawwe de
direkteuren yn beide sektoaren in byld fan de kwaliteit fan it didaktysk hanneljen.
Oer it algemien binne se dêr tefreden mei (85 prosint yn it fuortset ûnderwiis en 79
prosint yn it primêr ûnderwiis).
De mjitte wêryn't der oangeande it Frysk skoallebreed belied is, is tanommen yn
ferliking mei 2009 (sjoch figuer 6.4a).
Tabel 6.4a. Persintaazje skoallebreed belied Frysk neffens direkteuren.
pûpûfûfûdirekteuren direkteuren
direkteuren
direkteuren
2009
2019
2009 (n=21) 2019 (n=34)
(n=56)
(n=279)
Der is taalbelied
63%
73%
67%
85%
Frysk
Der is belied oer
38%
19%
Frysk as fiertaal５
It belied foar
20%
51%
29%
65%
Frysk is fêstlein
yn in jierplan
Frysk is
91%
85%
somtiden/gauris
ûnderwerp fan
petear by
gearkomsten
Frysk is
70%
82%
somtiden/gauris
ûnderwerp fan
petear tusken
direkteur en
bestjoer
6.5

Befinings op it nivo fan it bestjoer
Der binne 25 bestjoeren foar fuortset ûnderwiis (somtiden yn kombinaasje mei mbû)
en 49 bestjoeren foar primêr ûnderwiis (somtiden yn kombinaasje mei spesjaal
basisûnderwiis). Wy hâlden fraachpetearen mei 28 bestjoerders yn it primêr
ûnderwiis en 10 bestjoerders yn it fuortset ûnderwiis. Dêrnjonken follen 42
bestjoerders yn it primêr ûnderwiis en 17 bestjoerders yn it fuortset ûnderwiis de
fragelisten yn.

6.5.1

Underwiiskwaliteit
Mear as de helte fan de bestjoeren seit tefreden te wêzen oer de kwaliteit fan it
ûnderwiis Frysk op harren skoallen. Guon fan de ynfollers sizze dat se ûntefreden
binne oer de kwaliteit en goed in tredde fan de bestjoerders seit net te witten hoe't
de kwaliteit is. Foar dat lêste jouwe se as ferklearring dat se de stjoering op de
kwaliteit fan it oanbod oerlitte oan de direkteuren fan de skoallen. Dat is net
allinnich it gefal foar it fak Frysk mar ek foar de oare fakken. Mar trije ynfollers litte
witte goed te stjoeren op de kwaliteit en de kwaliteitsûntwikkeling fan it fak Frysk.
Wy hawwe de bestjoerders frege nei harren byld fan de útfiering fan it skoalbelied
op it mêd fan Frysk. Konkreet fregen we nei harren belutsenens by it ynfoljen fan it

５ Yn 2019 is dy fraach allinnich steld oan bestjoerders. Fan de bestjoerders seit 39 prosint dat der bestjoersbreed
belied is op it mêd fan it brûken fan Frysk as fiertaal. Sjoch ek tabel 6.5a.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 41 fan 51

taalplan (en sadwaande it krijen fan tydlike ûntheffings foar ien of mear
kearndoelen), nei harren belutsenens by it organisearjen fan rânebetingsten (it
ynfieren fan in nije lesmetoade, it oanstellen fan in taalkoördinator) en nei it
stimulearjen fan nei-opliedings Frysk foar leararen. Wêr't 45 prosint fan de befrege
bestjoerders witte lit belutsen west te hawwen by it ynfoljen fan it taalplan, seit in
lytsere groep belutsen west te hawwen by de oare neamde mooglikheden.
Opfallend is dat mar 15 prosint ynfollet dat se leararen stimulearje om neiopliedings te dwaan. Dat falt op, om't it de ferantwurdlikens fan it bestjoer is om te
soargjen foar genôch befoege en bekwame leararen en om leararen by steat te
stellen harren betûftens te ûnderhâlden.
Yn 2009 konstatearren we ek dat der amper stjoering is op it folgjen fan neiopliedings op it mêd fan Frysk.

6.5.2

Stjoering
Bestjoeren ferskille tige yn hoefolle oft sy belang hechtsje oan it Frysk en yn 'e
mjitte wêrop't se stjoere op kwaliteitsûntwikkeling fan it fak. Dat is ek yn oare
ûndersiken fêststeld (DINGtijd, 2016). Wy sjogge wol dat der min-ofte-mear
ienriedigens is as it giet om de miening fan bestjoeren oer de ambysje fan de
provinsje. De measte bestjoeren fine it te heech grypt om yn 2030 te foldwaan oan
alle kearndoelen. Sy litte fia de fragelisten en de fraachpetearen witte dat se de
stipe fan de provinsje goed fine, mar dat se ferwachtsje dat der realistyske doelen
steld wurde. Yn 2030 foar alle skoallen in A-profyl fine de bestjoeren net realistysk.
Guon bestjoeren yn it fuortset ûnderwiis hawwe foar it Frysk boppeskoalsk belied
makke. Dat belied is rjochte op it ûntwikkeljen fan it fak. Ien bestjoer wol Frysk
bygelyks op mear skoallen as eksamenfak oanbiede, ek as dat betsjut dat learlingen
it fak folgje op in oare skoalle (fan itselde bestjoer) yn 'e omkriten. In oar bestjoer
biedt ek mooglikheden om sertifikaten Frysk te heljen en rjochtet him dêrnjonken op
it trochûntwikkeljen fan it oanbod Frysk, mei as doel om it oanbod better oanslute te
litten by ferfolchûnderwiis of de takomstige beropspraktyk fan learlingen. Dy
bestjoerlike stjoering op it fak Frysk wurdt ek ta ûnderwerp fan petear makke yn it
bestjoerlik gearwurkingsferbân Pompeblêd. Dy ûntwikkelings binne fan resinte
datum.
Der binne ek bestjoeren fan skoallen foar primêr ûnderwiis mei boppeskoalsk belied
foar it Frysk. Dat is meastentiids rjochte op oansluting by it netwurk fan trijetalige
skoallen. In stikmannich fan dy bestjoeren seit yn 'e fraachpetearen dat it
ynspeksjeûndersyk fan 2009 der in stimulâns foar west hat om mear omtinken oan
it Frysk te jaan.
De bestjoeren dy't belied hawwe dat spesifyk rjochte is op it Frysk binne lykwols yn
'e minderheid. Yn eardere ynspeksjeûndersiken hawwe we oan bestjoeren fan
skoallen foar primêr ûnderwiis frege oft se oangeande it Frysk belied hawwe. No is
dy fraach ek oan bestjoeren yn it fuortset ûnderwiis steld. De resultaten steane yn
tabel 6.5a.
Tabel 6.5a. Persintaazje bestjoeren (n = 59) dat seit belied te hawwen oangeande
Frysk.
Belied oangeande it Frysk
Belied oangeande Frysk as
fiertaal
2005
40
3
2009
63
38
2019 (pû en fû)
52
39
Yn 'e fragelisten dy't we direkteuren foarlein hawwe, fregen we oft it Frysk de ôfrûne
2 jier ûnderwerp fan petear west hat by oerlis mei it bestjoer. Likernôch 70 prosint
fan de direkteuren folle yn dat dat somtiden of geregeld it gefal west hat. Mooglik
litte bestjoeren de stjoering op it ûnderwiis Frysk oer oan de direkteuren en
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 42 fan 51

ynformearje dy harren bestjoerder oer wat der op skoalle bart op it mêd fan it
Frysk. Kleardernôch bart dat ek as der gjin bestjoersbeslút op it Frysk rjochte is.
Wy hawwe sjoen oft der op dat punt ferskillen binne tusken de taalprofilen. It docht
bliken dat dat net sa is. By alle taalprofilen wurdt it faakst ynfolle dat de direkteur
somtiden mei de bestjoerder oer Frysk praat. By de skoallen mei in A-profyl follet ek
likernôch 30 prosint fan de direkteuren yn dat se nea mei harren bestjoerder oer
Frysk prate.
Guon bestjoeren litte witte dat de tebekgong fan it tal learlingen in reden is om oare
prioriteiten te stellen yn 'e beliedsûntwikkeling. Yn Fryslân is in gemiddelde
tebekgong fan goed 30 prosint te sjen (Van der Esch en Van Hattem, 2019). Dat hat
ta gefolch dat der regelmjittich skoallen en bestjoeren fusearje. Yn dy kontekst hat
it foar bestjoeren prioriteit om te stjoeren op personielsbelied, gebouwen en behear,
sa docht bliken út de fraachpetearen dy't we hâlden. Faak komt dêrnei de stjoering
op ûnderwiiskundich mêd, dêr’t it omtinken ynearsten nei de opbringsten en de
ûnderwiiskwaliteit fan de kearnfakken by útgiet.
Troch de tebekgong fan it tal learlingen wurde bestjoeren min-ofte-mear twongen
om harren op gearwurking te rjochtsjen. Dat kin in kâns wêze foar it fak Frysk.
Bestjoeren kinne ôfspraken meitsje oer it mei-inoar oanstellen fan in stikmannich
befoege en bekwame leararen Frysk. It tal lessen troch befoege dosinten kin dêrmei
tanimme.

6.6

Konklúzje
De stjoering fan bestjoeren en skoallieders op it oanbod Frysk en de kwaliteit dêrfan
is net sterk ûntwikkele. Boppedat jouwe skoallen ta dat se net altiten wurkje oan
alle kearndoelen dy't hearre by harren taalprofyl. It oanbod Frysk lit te winskjen oer.
Guon direkteuren litte witte dat it takende taalprofyl foar harren skoalle net passend
is. Wy konkludearje dat it belied op it mêd fan de taalprofilen yn 'e skoallen net
wurket lyk as dat bedoeld is en dat der ûnfoldwaande stjoerd wurdt op it oanbod
Frysk.
Soarchlik is dat der yn it fuortset ûnderwiis in protte lessen binne dy't troch dosinten
sûnder foech jûn wurde en dat leararen yn beide skoaltypes boppedat net folle
gebrûk meitsje fan de mooglikheden om harren betûftens te ûnderhâlden.
In wichtige stimulâns by it ûntwikkeljen fan it fak Frysk kin wêze dat learlingen
regelmjittich oan de ynspekteurs fertelden dat se ferwachtsje dat de skoalle de latte
heger leit as dat no it gefal is.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 43 fan 51

7

Befinings oangeande de ambysjes fan skoallen en
bestjoeren

Lykas sein is de ambysje fan de provinsje dat yn 2030 alle skoallen alle kearndoelen
Frysk oanbiede. De bedoeling is om dêr stapke foar stapke hinne te wurkjen troch
alle fjouwer jier mei de skoallen op 'en nij harren taalprofyl fêst te stellen. Yn
eardere haadstikken beskreaune we dat it noch te min slagget om te foldwaan oan
de wetlike easken. It waaksmodel fan de provinsje soe soargje moatte foar de
ambysje by bestjoeren en skoallen om yn 'e takomst wol oan de wetlike easken te
foldwaan.
Wy fregen bestjoerders hokfoar ambysje se hawwe mei it Frysk op harren skoallen.
It antwurd is ûntrêstigjend. Likernôch de helte fan de bestjoerders liet witte gjin
ambysje te hawwen. As bestjoeren wol de ambysje hawwe ta it útwreidzjen fan it
oanbod Frysk, dan jouwe se dêrfan de neikommende foarbylden: derfoar soargje dat
al harren skoallen trijetalige skoallen wurde, dat al harren skoallen op syn minst in
C-profyl helje en it Frysk in plak jouwe binnen it kurrikulum fan it yntegraal
bernesintrum dat opsetten wurdt.
By de direkteuren is it tal respondinten dat seit ambysje te hawwen mei it Frysk
noch leger: 28 prosint fan de direkteuren yn it fuortset ûnderwiis seit ambysjes te
hawwen mei it Frysk en by de direkteuren yn it primêr ûnderwiis is dat 33 prosint.
De direkteuren dy't wol foarbylden jouwe fan ambysjes neame opfallend faak saken
dy't bestjoersbreed ôfpraat binne: mear skoallen dy't tawaakse nei trijetalige
skoalle, of op mear skoallen de mooglikheid biede eksamen te dwaan yn Frysk. Der
binne ek ambysjes op it mêd fan boppeskoalske gearwurking.
De measte Fryske pû-bestjoerders sizze Frysk wol deeglik wichtich te finen, mar gjin
útwurke belied (fêstlein yn in kwaliteitssyklus) te hawwen op it mêd fan de Fryske
taal. Sy litte witte dat it foar harren wichtich is om earst de basis op oarder te
hawwen, en krekt dêrnei omtinken te hawwen foar it Frysk. Frysk moat neffens de
bestjoerders wol omtinken krije om't it kultureel erfgoed is. Fierders sjogge we
grutte lokale ferskillen yn it belang dat oan it Frysk hechte wurdt. Bestjoerders fan
basisskoallen dêr't in protte Frysktalige learlingen en leararen binne, hechtsje mear
belang oan it Frysk as dy fan skoallen yn mear Nederlânsktalige omjouwings. Dat
lêste jildt benammen foar de stêden Ljouwert en Snits en foar de Stellingwerven.
Skoallen yn it fuortset ûnderwiis hawwe oer it ginneraal in regiofunksje. Dêrom is op
dy skoallen minder sichtber hoe't oansletten wurdt by de mjitte fan Frysktaligens fan
de learlingepopulaasje. Dat sjogge we ek net werom yn it taalprofyl. De Fryske
skoallen foar fuortset ûnderwiis kieze der ek yn de stêden foar om meartaligens
wichtich te finen of net. De skoallen dy't ta it netwurk fan meartalige skoallen hearre
(mfû) of Frysk oanbiede as eksamenfak dogge dat om meartaligens oer it ginneraal
te stimulearjen en dêrmei learprestaasjes te optimalisearjen, of om learlingen de
útdaging te bieden fan it learen fan in ekstra taal.
Wy sjogge yn 'e taalbeliedskar dy't makke wurdt net folle ûnderskied tusken tmbûen hafû/twû-skoallen. De fû-mbû skoallen (Nordwin en AOC Terras) binne dêr in
útsûndering op. Yn it netwurk fan Fryske mbû’s binne ôfspraken makke oer it
oanbod Frysk.
Lykas earder neamd is de gearwurking fan fû-bestjoeren binnen Pompeblêd en
Fricolore in foarm dy't kânsen biedt foar de ûntwikkeling fan it fak Frysk. Binnen dy
gearwurking kin bygelyks keazen wurde foar it mei-inoar oanstellen fan in learaar.
Ferskate kearen sizze respondinten dat it Frysk proporsjoneel omtinken krije moat.
De bestjoerders dy't dat antwurd jouwe, litte witte dat se de beliedskar foar
taalprofilen en dêrby hearrende ûntheffings fan kearndoelen passend fine. De
taalprofilen slute oan by de werklikheid fan skoallen (taalsituaasje fan learlingen en
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 44 fan 51

personiel). Mei de takenning fan taalprofilen is it gefoel fan falen (‘It slagget ús
dochs net om oan alle kearndoelen te foldwaan.’) neffens de bestjoerders
fuortnommen en dêrmei is it entûsjasme foar it Frysk yn 'e skoallen tanommen.
Entûsjasme foar it oanbod Frysk stiet te priizgjen. Skoallen litte tagelyk lykwols
witte dat it gauris net slagget om de kearndoelen oan te bieden dy't hearre by
harren taalprofyl. Somtiden komt dat trochdat Frysk wol wykliks op it roaster stiet,
mar net wykliks jûn wurdt. Mei de takenning fan taalprofilen (en dêrmei ûntheffings
fan kearndoelen) koene in protte skoallen wer sykhelje. Bestjoeren moatte der
lykwols foar soargje dat skoallen dêrtroch net efteroer leunje. Sy moatte harren
mear ynspanne om derfoar te soargjen dat ûnderwiis Frysk yn alle gefallen laat ta it
heljen fan de takende kearndoelen. It feroarjen fan de kearndoelen biedt dêrby ek
kânsen om better oan te sluten by wat learlingen leare wolle by it fak Frysk. By de
skoalûndersiken fertelden se dat se oer it algemien better Frysk praten en ferstean
leare wolle. It yn 'e kunde kommen mei aspekten fan de Fryske kultuer is wichtich,
mar as dat yntegrearre wurdt yn in meartalich oanbod, hat dat in positiver ynfloed
op de attitude fan learlingen as wannear't it losse aktiviteiten binne.
By einbeslút is yn earder ûndersyk (Ruijven, 2018) nei foarren kommen dat
benammen de trijetalige skoallen de winsk hawwe in better trochrinnende learline
fan primêr nei fuortset ûnderwiis te reälisearjen. Op dit stuit is der gjin sprake fan in
trochrinnende learline yn it fundearjend ûnderwiis en ek net fan de foar- en
betiidskoalske edukaasje nei it primêr ûnderwiis ta. Dat behinderet de optimale
ûntwikkeling fan de taalfeardigens Frysk by learlingen. Bestjoeren mei in protte
trijetalige skoallen hawwe de ambysje om te wurkjen oan in trochrinnende learline
fan it primêr nei it fuortset ûnderwiis.
Skoalportret
Fraachpetear mei in tmbû-/mbû-bestjoer
Alle tmbû-fêstigings hawwe in A-profyl en de learlingen yn 'e ûnderbou krije in oere
Frysk yn 'e wike. De meiwurkers prate ûnderinoar Frysk en mei learlingen en âlden
regelmjittich. It bestjoer en de skoallen fine it wichtich dat it Frysk in plak ynnimt
binnen de skoalkultuer. De eigen memmetaal en de identiteit fan de learling is
neffens it bestjoer fan belang. Wol is de ôfspraak dat by de ynstruksjes fan oare
fakken Nederlânsk sprutsen wurdt. Yn (staazje)begeliedingsmominten binnen it
ûnderwiis kin wol Frysk praten wurde troch leararen en learlingen.
Tegearre mei de oare regionale ûnderwiissintrums yn Fryslân hat it bestjoer in
Taalkoade Frysk fêststeld. Dy taalkoade befettet ôfspraken oer it brûken fan Frysk
by de lessen en toetsen. De ûnderlinge ôfspraken binne fuortkommen út de
konstatearring dat de beropspraktyk freget om stazjêres en wurknimmers dy't it
Frysk behearskje. De mbû’s konstatearren lykwols ek dat hieltyd minder jongerein
him echt goed rêde kin mei it Frysk. Dêrfandinne de ôfspraken en de kar om Frysk
as ferplichte fak op it roaster te setten yn 'e nivo 1- en 2-opliedings. De opliedings
op nivo 3 en 4 biede Frysk oan as karfak. Studinten fan de Fryske mbû’s kinne in
sertifikaat helje: 'Frysk ferstean of Frysk ferstean en praten yn 'e beropskontekst.

7.1

Konklúzje
De measte Fryske pû-bestjoerders sizze Frysk wol deeglik wichtich te finen, mar gjin
útwurke belied (fêstlein yn in kwaliteitssyklus) te hawwen op it mêd fan de Fryske
taal.
Ferskate kearen sizze fû- en pû-bestjoerders dat it Frysk proporsjoneel omtinken
krije moat. De bestjoerders dy't dat antwurd jouwe, litte witte dat se de beliedskar
foar taalprofilen en de dêrby hearrende ûntheffings fan kearndoelen passend fine.
De taalprofilen slute oan by de werklikheid fan skoallen (taalsituaasje fan learlingen
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 45 fan 51

en personiel). Neffens de pû- en fû-bestjoerders is mei de takenning fan taalprofilen
it gefoel fan falen (‘It slagget ús dochs net om oan alle kearndoelen te foldwaan.’)
fuortnommen en dêrmei it entûsjasme foar it Frysk yn 'e skoallen tanommen.
Entûsjasme foar it oanbod Frysk stiet te priizgjen. Skoallen litte lykwols witte dat it
gauris net slagget om de kearndoelen oan te bieden dy't hearre by harren taalprofyl.
It is dan oan de bestjoeren om dat op te pakken en mear stjoering oan de kwaliteit
fan it ûnderwiis Frysk te jaan.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 46 fan 51

8

Konklúzjes en oanrekommandaasjes

Wat is de kwaliteit fan it ûnderwiis yn 'e Fryske taal yn it primêr en fuortset
ûnderwiis en hoe jouwe Fryske skoalbestjoeren ynfolling oan harren
ferantwurdlikens foar de kwaliteit fan dat ûnderwiis?
8.1

Konklúzjes
Ambysje
De taalprofilen soargje net foar in hege ambysje by it fak Frysk. Direkteuren,
leararen en bestjoerders ûnderfûne it takende profyl net as startpunt fan wêr't út
wurke wurde kin oan it oanbieden fan alle kearndoelen yn 2030, mar mear as in
goedkarring fan de wize wêrop't de skoallen oan it fak Frysk ynfolling jouwe.
Hoewol't de doelstelling foar 2030 nei de takenning fan de taalprofilen fêststeld is,
moat better dúdlik makke wurde dat it taalprofyl it útgongspunt is foar it úteinlik
oanbieden fan alle kearndoelen.
De ambysje fan de provinsje foar 2030 is heech. Te heech neffens guon bestjoeren.
Der binne benammen yn it primêr ûnderwiis grutte regionale ferskillen yn de mjitte
dêr't de befolking Frysktalich yn is. It praten en ferstean fan Frysk is lykwols yn it
hiele Fryske taalgebiet foar learlingen fan belang. De doelstellings foar it ûnderwiis
Frysk moatte ambisjeus en tagelyk helber wêze foar alle regio’s.
Stjoering
Fryske bestjoeren stjoere yn tige wikseljende mjitte op it ûnderwiis Frysk. In grutte
mearheid fan de bestjoeren lit dat oer oan de skoallen. Dêrtroch hawwe se sels
minder sicht en fet op de kwaliteit fan it ûnderwiis Frysk. Wy hearre fan pû- en fûbestjoeren dy't wol prioriteit jouwe oan Frysk dat dat laat ta ûnderwiisûntwikkeling
yn bredere sin (op de trijetalige skoallen) en ta gearwurking mei oare skoallen om it
fak better oanbiede te kinnen. Dat makket dat learlingen it Frysk better leare te
behearskjen en úteinlik in bettere oansluting hawwe by de takomstige
beropspraktyk.
Likefolle yn it primêr as ek yn it fuortset ûnderwiis wurdt der noch net folle gebrûk
makke fan de mooglike nei-opliedings dy't der foar it fak Frysk binne. Dat moat
ferbetterje fanwegen it lege tal lessen yn beide sektoaren dat troch dosinten mei in
foech jûn wurdt. Wy fermoedzje dat dat komt trochdat skoallen en leararen oare
prioriteiten hawwe.
Utfiering
Learlingen fine it fak Frysk geregeld ‘net aardich’ en ‘net learsum’. Sy litte witte dat
se it fak saai fine en dat se fan de lessen meastentiids net taalfeardiger wurde. Fan
de skaaimerken dy't we befrege hawwe, falle der twa op dy't fan ynfloed binne op
de learsumens en dy't gauris troch leararen as ûnfoldwaande oanmurken wurde.
Oan 'e iene kant kin it komme troch ûnfoldwaande differinsjaasje yn it oansluten by
de taalbehearskingsnivo's fan learlingen, oan 'e oare kant troch ûnfoldwaande
ynroastere lestiid. Yn 'e petearen dy't de ynspekteurs fierden mei learlingen die
tagelyk bliken dat se it fak wol wichtich fine. Se wolle graach mear Frysk ferstean,
lêzen en skriuwen leare. Dy wittenskip kin benutte wurde om de latte heger te lizzen
by it oanbod Frysk op de skoallen.
Op in protte skoallen is der ûnfoldwaande tiid ynroastere om de by it taalprofyl
hearrende kearndoelen allegearre oan te bieden. Somtiden roasterje basisskoallen
de tiid wol yn, mar reälisearje se de foar Frysk plende ûnderwiistiid net. Dat komt
trochdat leararen op skoallen foar primêr ûnderwiis de beskikbere tiid nei eigen
ynsjoch oan oare fakken besteegje. Op skoallen yn it fuortset ûnderwiis komt it
somtiden trochdat de learaar útfalt. Yn oare gefallen komt it trochdat de ynroastere
(en konform reälisearre) tiid net genôch is foar it oanbod fan de kearndoelen dy't
hearre by it taalprofyl.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 47 fan 51

Rânebetingsten
Der binne ynstruminten (folchtoetsen) en lesmaterialen om it ûnderwiis Frysk sa yn
te rjochtsjen dat de skoallen mear mooglikheden hawwe om foldwaan te kinnen oan
de kearndoelen. As dy ynstruminten goed benutte wurde, út in skoal- of
bestjoersbrede fisy op it Frysk en op meartaligens wei, dan sjogge we dat dat laat ta
goede lessen. Mar lang net alle skoallen brûke de beskikbere ynstruminten. Op grûn
fan petearen mei bestjoerders en direkteuren tinke we dat dat komt trochdat it
Frysk gjin prioriteit hat yn 'e ûnderwiisûntwikkeling fan skoallen.
Yn it fuortset ûnderwiis hawwe te min leararen in foech om Frysk te jaan, wylst dat
in wetlike ferplichting is. It Frysk is in lyts fak en dat makket it kwetsber. Faak is der
mar ien dosint en as dy útfalt nimt in dosint sûnder foech foar it fak Frysk de lessen
oer (of se falle út). Bestjoeren moatte harren ynspanne om te soargjen foar mear
lessen Frysk dy't jûn wurde troch dosinten mei in foech.
Der is gjin aktueel byld oer yn hoefier't de bekostiging foar it fak Frysk tarikkend is
yn sawol it primêr as it fuortset ûnderwiis. Dúdlik is wol dat de Fryske skoallen net
mear lumpsum-bekostiging krije as skoallen yn oare provinsjes, wylst se wol in
ekstra ferplichte fak jouwe.
8.2

Oanrekommandaasjes

8.2.1

Oanrekommandaasjes foar de koarte termyn (binnen twa jier te reälisearjen)
foar bestjoeren en direkteuren
Alle skoallen moatte derfoar soargje dat op syn minst de kearndoelen oanbean
wurde, dy’t by it no jildende taalprofyl hearre. It is de ferantwurdlikens fan
bestjoeren en direkteuren om de rânebetingsten te skeppen binnen hokke de
kearndoelen oanbean wurde kinne. Dat bart no ûnfoldwaande. Rânebetingsten
binne: genôch ûnderwiistiid foar Frysk en genôch betûfte leararen.
De ynspeksje sil yn alle bestjoersûndersiken by Fryske bestjoeren freegje nei it
oanbod Frysk yn relaasje ta it taalprofyl en in reparaasje-opdracht jaan as
bestjoeren net oantoane kinne dat skoallen it oanbod genôch reälisearje.

8.2.2

Oanrekommandaasjes foar de middellange termyn (resultaten oer seis jier sichtber)
Foar bestjoeren
Soargje foar leararen mei in foech en foar ûnderhâld fan de betûftens om Frysk te
jaan. Bestjoeren, skoallieders mar ek leararen moatte derfoar soargje dat der
genôch betûftens yn 'e skoalle is om goede lessen Frysk te jaan.
Foar de provinsje
It provinsjale belied oer de taalprofilen moat feroare wurde om better oanslute te
kinnen by oan 'e iene kant de Frysktaligens fan de learlingepopulaasje en oan 'e
oare kant de beropsferwachting fan benammen tmbû-learlingen yn 'e regio. In te
grut ferskaat yn taalprofilen (no sân yn it primêr ûnderwiis en fiif yn it fuortset
ûnderwiis) laat ta ûndúdlikens yn wat de oerheid fan skoallen ferwachtet en de
hanthavening derfan is dreech. It provinsjaal belied oangeande it Frysk yn it
ûnderwiis soe yn oerlis mei de skoalbestjoeren fierder ûntwikkele wurde moatte.
Foar skoalbestjoeren
It kearndoel ‘Positive attitude…’ kin better ferwurke wurde yn oare kearndoelen
Frysk, sadat taal ûnderwiisd wurdt yn kombinaasje mei omtinken foar de kultuer.
Dêrby merke we op dat kearndoelen oanbodsdoelen binne en gjin
behearkingsdoelen: foar alle kearndoelen, sadwaande ek foar dy fan it Frysk, jildt
dat ûnderskate learlingen ûnderskate behearskingsnivo berikke. Yn oerlis mei de
provinsje en gemeenten kin der soarge wurde foar in dekkend basisoanbod op
regionaal nivo, wêrby't der rekken hâlden wurdt mei de mjitte fan Frysktaligens fan
de omjouwing en de beropsferwachting fan de learlingen.
FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 48 fan 51

Foar it ryk en de provinsje
Undersyk oft de bekostiging foar it ûnderwiis Frysk (bûten de MYF-jilden) tarikkend
is.
8.2.3

Oanrekommandaasje foar de lange termyn foar bestjoeren
Bestjoeren moatte oer de ûnderwiissektoaren hinne ôfspraken meitsje oer de
trochrinnende learline oangeande it Frysk. De NHL Stenden Hegeskoalle fiert út it
lektoraat Frysk en meartaligens wei in projekt út dat dêrby stypjend wêze kin
(Ynnovaasjeprojekt oansluting trijetalich primêr ûnderwiis by meartalich fuortset
ûnderwiis). De mbû-bestjoeren yn Fryslân makken ek ûnderinoar ôfspraken oer it
oanbod Frysk. Mooglik kinne dy ôfspraken in foarbyld wêze foar hoe't der oansletten
wurde kin by wat foar learlingen fan belang is.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 49 fan 51

9

Literatuer



Agirdag, O. en Kambel, E.R. (red.) (2018). Meertaligheid in het onderwijs.
Amsterdam: Boom uitgevers Amsterdam yn gearwurking mei Rutu Foundation.



Deunk, M. e.o. (2018). Effective differentiation Practices: A systematic review
and meta-analysis of studies on the cognitive effects of differentiation practices
in primary education. Educational Reasearch Review, nû. 24, s. 31-54.



DINGtiid (2016). Meertaligheid als kwaliteit en doel, advies over Fries in het
onderwijs.



Duarte, J. en Günther, M. (2018). A holistic model for multilingualism in
education, EuroAmerican Journal of applied linguistics and languages, special
issue, jiergong 5, nû. 2, s. 24-43.



Esch, H. van der, en Hattum, M. van, (2019). In beeld: leerlingdaling in het
voortgezet onderwijs, Achterhoek VO.



Fries in het onderwijs: meer ruimte, regie en rekenschap voor de provincie
Fryslân (2010). Ministearje fan Ynlânske Saken en Keninkryksrelaasjes.



Jonkman, R. en Riemersma, A. (2015). De heterogene taalsituatie en het
meertalig onderwijs in Friesland, Levende Talen Magazine, jiergong 102, nû. 7,
s. 20-25.



Ynspeksje fan it Underwiis (2019). Frysk yn it basis- en fuortset ûnderwiis.
Technysk rapport.



Ynspeksje fan it Underwiis (2010). Tusken winsk en werklikheid.



Klinkenberg, E. (2017). Taalsosjologyske Survey, Taal yn Fryslân, de folgjende
generaasje, Fryske Akademy. Ljouwert.



Provinsje Fryslân (2015). Fryske taalatlas, de Fryske taal yn byld.



Ruijven, B. van, en Ytsma, J. (2008). Trijetalige Skoalle in Fryslân, onderzoek
naar de opbrengsten van het drietalige onderwijsmodel in Fryslân. Fryske
Akademy, Ljouwert.



Varkevisser, N.A. en Riemersma, A. (2018). It is mei sizzen net te dwaan.
Noordelijke Hogeschool Leeuwarden.



DUO. Eksamenkandidaten hafû en eksamensifers per fak per ynstelling
https://www.duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/vo/leerlingen/leerlingen
-vo-9.jsp rieplachte op 16 july 2019.



DUO. Oantal hbû-ynskreaunen (binnen domein hû):
https://www.duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/ho/ingeschreven/hboingeschr/ingeschrevenen-hbo1.jsp rieplachte op 16 july 2019.



IND (2015). Asieltrends 2015:
https://ind.nl/over-ind/Cijfers-publicaties/Paginas/Asieltrends-2015.aspx
rieplachte op 19 augustus 2019.



IND (2014) Asieltrends 2014:
https://ind.nl/over-ind/Cijfers-publicaties/Paginas/Asieltrends-2014.aspx,
rieplachte op 19 augustus 2019

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 50 fan 51



COA (2019) https://www.coa.nl/nl/opvanglocaties rieplachte op 19 augustus
2019.

FRYSK YN IT PRIMÊR EN FUORTSET ÛNDERWIIS

Side 51 fan 51