PBL Werkprogramma 2011
Inclusief de strategische meerjarenprogramma's 2011-2015

CONCEPT d.d. 15 november 2010
t.b.v. de bespreking in de Ministerraad d.d. 26 november 2010

k

W k

l

Planbureau voor de Leefomgeving

Inleiding

3

1

Uitgangspunten

4

2

Wettelijke taken en integrale producten

6

2.1

Ruimtelijke Verkenningen

6

2.2

Natuurverkenning

6

2.3

Balans van de Leefomgeving

6

2.4

Signalen uit de Leefomgeving

7

2.5

Monitor Duurzaam Nederland

7

2.6

Compendium voor de Leefomgeving

7

3

Strategische meerjarenprogramma's

8

3.1

Ruimtelijk beleid m verandering

8

3.2

Het belang van clusters en netwerken voor de concurrentiepositie

9

3.3

Verstedelijking, herstructurering en mobiliteit

10

3.4

Klimaat en energie als transitieagenda

12

3.5

Biodiversiteit, voedselvoorziening en ontwikkelingsvraagstukken

13

4

Specials

16

4.1

Evaluaties

16

4.2

Kansrijk omgevingsbeleid

18

4.3

Klimaatbestendig Nederland

18

4.4

Atlas nieuwe steden (ex-groeikernen)

18

4.5

Vergrijzing en ruimte

19

4.6

Regionale bevolkingsprognoses

19

4.7

Duurzaam consumeren: hoe preferenties te realiseren?

19

4.8

Open assessment methodologie

19

4.9

Kwaliteit en gebruik van maatschappelijke kosten-batenanalyses

20

5

Externe dienstverlening

21

6

Wetenschappelijke kwaliteitsborging

22

Bijlage 1

Belangrijkste producten in 2011

23

Bijlage 2
Bijdrage aan het werkprogramma 2011 vanuit WOT Natuur & Milieu
van Wageningen UR

-2-

24

Inleiding
In dit concept-Werkprogramma 2011 schetst het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) de
activiteiten die het in 2011 wil uitvoeren en de belangrijkste producten die het dat jaar zal uitbrengen.
Doel van het concept- werkprogramma is het kabinet en andere klanten van het PBL tijdig te
informeren over de belangrijkste voornemens voor 2011 en daar feedback op te krijgen. Het
Begeleidmgscollege, het externe adviesorgaan van het PBL, heeft over het werkprogramma 2011
geadviseerd tijdens zijn overleg op 11 november 2010. De Ministerraad bespreekt de hoofdlijnen van
dit concept-werkprogramma - en die van de andere planbureaus en de adviesraden - op 26
november. Ook komt het aan de orde tijdens het overleg op 7 december met de DG's van de
belangrijkste departementale afnemers van PBL-analyses. Tot slot zal de directeur PBL het
werkprogramma vaststellen, gehoord de adviezen en wensen uit de genoemde gremia.

-3-

1

Uitgangspunten

Leidend voor dit werkprogramma 2011 zijn enerzijds de grote uitdagingen op het terrein van de
leefomgeving waarvoor Nederland staat in de komende jaren, en anderzijds het recente
Regeerakkoord. Voor dit werkprogramma relevante elementen uit het Regeerakkoord zijn onder
meer:
•
•
•
•

Vereenvoudiging en modernisering van regelgeving
Decentralisatie, met name op het gebied van ruimtelijke ordening
Vanwege budgettaire situatie: financiële afslanking overheid, nadruk op effectiviteit en efficiency
Gelijk speelveld als belangrijk uitgangspunt op internationale dossiers; in Europa daarom EUverplichtingen centraal stellen, bijvoorbeeld bij emissiereductie.

Grote opgaven op het terrein milieu, klimaat, energie, mobiliteit, natuur en ruimte zijn:
•
•
•
•
•
•

Verduurzamen van de energievoorziening en borgen van voorzieningszekerheid
Terugdringen van de uitstoot broeikasgassen en aanpassen aan gevolgen klimaatverandering
Veiligheid tegen overstromingen en waarborging zoetwatervoorziening (Deltaprogramma)
Van bevolkingsgroei en uitbreiding naar gedifferentieerde ruimtelijke ontwikkeling (incl. krimp
en herstructurering)
Verbeteren bereikbaarheid en versterken internationale concurrentiepositie
Zuinig omgaan met schaarse bronnen: terugdringen verlies aan biodiversiteit en bevorderen
'resource efficiency" (incl. landgebruik)

Kerntaken
De kerntaken van het PBL zijn:
•
•
•
•

Het in beeld brengen van de actuele kwaliteit van milieu, water, natuur en ruimte en het evalueren
van het gevoerde beleid.
Het verkennen van de toekomstige nationale en internationale ontwikkelingen die van invloed zijn
op de kwaliteit van milieu, water, natuur en ruimte en het evalueren van mogelijke beleidsopties.
Het signaleren en agenderen van maatschappelijke vraagstukken die relevant zijn voor de
leefomgeving.
Het identificeren van mogelijke strategische opties voor het bereiken van overheidsdoelen.

Het planbureauwerk bestaat uit analyseren, evalueren en verkennen. Het PBL combineert daarbij een
variëteit aan expertises die elkaar onderling aanvullen. Juist de combinatie van die expertise leidt tot
projecten en producten die Kabinet en Kamer nieuwe inzichten verschaffen waarop medewerkers van
het planbureau trots zijn. Het zijn overigens vooral de geïntegreerde assessments op basis van
modellen die het planbureau internationaal zijn bijzondere reputatie hebben gegeven, zoals ook bleek
tijdens de UNEP-top over biodiversiteit m Nagoya, oktober 2010.
Het PBL werkt vanuit een 'integrale' benadering: we kijken zowel naar sociale, economische en
bestuurlijke als naar biofysische en ecologische aspecten van de leefomgeving. Vaker dan voorheen
zal het in de komende jaren ook gaan om het in overeenstemming brengen van de schaal van het
probleem en het schaalniveau van het bestuur: decentraal waar dat kan, centraal waar het moet. In
eerdere fasen van beleidsontwikkeling voor ruimte, milieu en natuur was de kennisvraag vaak gericht
op een beter begrip van het fysieke systeem, terwijl het bestuurlijke systeem constant werd gedacht.
Nu zien we steeds vaker dat de kennisvraag betrekking heeft op de wijze waarop bepaalde
problemen maatschappelijk beheerst kunnen worden, of zelfs op de vraag of bepaalde problemen
überhaupt bestuurlijk 'tembaar' zijn.

Samenwerking en afstemming
Om wetenschappelijke kennis voor het beleid te kunnen samenbrengen werkt het planbureau aan
behoud en versterking van het wetenschappelijke netwerk en aan samenwerking met de andere twee
planbureaus (CPB en SCP) en met nationale en internationale expertisecentra als universiteiten
(bijvoorbeeld WUR, UU en VU) en onderzoeksinstituten (zoals ECN, LEI, KiM, Deltares, KNMI, RIVM,
OTB/TU Delft en TNO). Daarbij hoort ook het actief zoeken naar interactie en synergie met
ontwikkelingen op aanpalende terreinen met het oog op samenhang en integratie van beleidsgerichte
boodschappen.
Internationaal opereert het PBL m diverse netwerken op het snijvlak tussen wetenschap en beleid,
meestal op verzoek van Nederlandse departementen. Voorbeelden zijn de VN-organisaties UNEP
(milieu en biodiversiteit) en IPCC (klimaat), de OESO en de Europese netwerken EPA en ENCA. Bij
onderzoek voor de Europese Commissie werken we geregeld samen met kennisinstituten in andere
EU-lidstaten. In 2010 zullen we ons hierbij richten op Europese dossiers op het terrein van klimaat en
energie, biodiversiteit, territoriale cohesie, klimaatadaptatie en landbouw.
De drie planbureaus werken samen met het CBS bij het opstellen van de Monitor Duurzaam
Nederland. Het PBL zal samenwerken met CPB en SCP op de terreinen van mobiliteit en wonen, en
met het CPB ook rond klimaat en agglomeratievorming en bij maatschappelijke kosten-batenanalyse.
Voorts zullen CPB en PBL de haalbaarheid van een opvolger van de WLO-studie (Welvaart en
Leefomgeving) onderzoeken. Daarnaast is een goede afstemming met de werkzaamheden van de
RLI (i.o.) van belang. De afstemming van de werkprogramma's van RLI en PBL zal worden ingevuld,
met inachtneming van de principiële verschillen tussen een adviesraad (beleidsadviserend) en een
planbureau (evaluerend, verkennend en signalerend/agenderend).

Wetenschap en communicatie
De internationale discussie rond IPCC maakte duidelijk dat wetenschappers niet per definitie gezag
genieten. Versterking van het vertrouwen van het publiek in objectiviteit en onafhankelijkheid van
wetenschappelijk onderzoek is noodzakelijk. Door opener en transparanter te werken kunnen
wetenschappers vertrouwen terugwinnen. Dat stelt ook eisen aan het PBL, zoals tijdens het
onderzoek overleggen met deskundigen m het veld, helderder formuleren in rapportages en de
bevindingen van onderzoek breed presenteren.
Opbouw werkprogramma
Het werkprogramma onderscheidt (1) structurele, wettelijke producten, (2) strategische
meerjarenprogramma's, (3) specials en (4) externe dienstverlening. De wettelijke producten zijn op
enigerlei wijze wettelijk verankerd, zoals de balansen en verkenningen. De strategische
meerjarenprogramma's omvatten de speerpunten en het strategische onderzoek zoals die m het PBLwerkprogramma 2010 waren opgenomen. Zij kenmerken zich door de noodzaak om m de komende
jaren onderzoek te doen om een antwoord te kunnen geven op de grote vragen van kabinet en
samenleving met betrekking tot de leefomgeving. Bij specials gaat het om eenmalig of relatief
kortlopend onderzoek met hoge prioriteit. Evaluaties van specifiek leef omgevingsbeleid - meestal op
verzoek van een ministerie - vormen een belangrijke groep specials.
Om slagvaardig te kunnen inspelen op actuele vragen en nieuwe behoeften van politiek, ministeries
en internationale instellingen houden we een deel van de onderzoekscapaciteit flexibel beschikbaar;
deze is niet belegd in dit werkprogramma. Het valt op voorhand echter niet te zeggen op welk terrein
vragen zullen opkomen in de loop van 2011 en welke onderzoekers we hiervoor moeten inzetten. Dit
PBL—werkprogramma is dan ook niet in beton gegoten. Soms zal het noodzakelijk zijn projecten te
schrappen of te vertragen om te kunnen voldoen aan tussentijdse verzoeken. Het PBL zal, indien
nodig, in overleg met de betrokken ministeries de prioriteiten verschuiven.
-5-

2

Wettelijke taken en integrale producten

Het PBL kent een aantal integrale producten die op enigerlei wijze wettelijk zijn verankerd en/of een
structureel en integraal karakter kennen: periodieke toekomstverkenningen op het gebied van milieu,
natuur en ruimte, periodieke beleidsevaluaties zoals de tweejaarlijkse Balans van de Leefomgeving,
en de Natuur- en Ruimtelijke Verkenningen.

2.1

Ruimtelijke Verkenningen

De begin 2011 te publiceren Ruimtelijke Verkenningen schetsen een beeld van de ruimtelijke
ontwikkelingen in Nederland op de (middel)lange termijn. Met behulp van een integraal model voor
wonen, werken en mobiliteit zijn scenario's over wonen, werken en mobiliteit ontwikkeld en zijn enkele
beleidsscenario's doorgerekend. De belangrijkste boodschap zal zijn dat, na decennia van zeer
sterke groei van bevolking, woningvoorraad en mobiliteit, de toekomst in grote delen van ons land
gekenmerkt zal zijn door onzekerheid. Naast krimp- en groeiregio's zullen veel regio's te maken
krijgen met een onzekere toekomst waarin bevolkingsgroei vooralsnog even waarschijnlijk lijkt te zijn
als krimp. En met die onzekerheid ontstaat behoefte aan ander, meer adaptief beleid.

2.2

Natuurverkenning

De Natuurverkenning sluit aan bij de activiteiten van de ministeries van EL&I, I&M en Financiën om
alternatieve normatieve benaderingen voor het natuurbeleid te ontwikkelen en deze te toetsen aan
het huidige beleid. In de in 2011 te publiceren Natuurverkenning kijkt het PBL vooruit naar het jaar
2040 en vertaalt de gesignaleerde ontwikkelingen naar handelingsperspectieven voor het huidige
kabinet. De alternatieve benaderingen richten zich onder meer op behoud van (internationaal
belangrijke) biodiversiteit, een betere benutting van ecosysteemdiensten en het recreatief gebruik van
natuur en groen. Het project Natuurverkenning combineert wetenschappelijke kennis met de input
vanuit beleid en maatschappelijke organisaties. In 2010 heeft het PBL tussentijds kennis aangeleverd
aan het interdepartementale beleidsonderzoek natuur (IBO-natuur), de Brede Heroverweging, en de
Taskforce Biodiversiteit. Het kabinet wil het natuurbeleid herijken onder andere door meer
natuurkwaliteit te realiseren met minder overheidsmiddelen. Vanuit In het project Natuurverkenning
zullenahs voorzien dat ook ook in 2011 tussentijdse resultaten worden ingezet als input voor deze
herijking, en de beoordeling van nu nog niet te voorziene beleidsprocessen.

2.3

Balans van de Leefomgeving

In september 2010 heeft het PBL een geïntegreerde Balans van de Leefomgeving uitgebracht,
waarin zowel de Milieu-, de Natuur- als de eerder voorziene Ruimtebalans zijn opgegaan. In deze
nieuwe tweejaarlijkse balans beschrijven we de stand van zaken en de trends op het gebied van het
milieu, het water, de natuur en de ruimte, evalueren we het gevoerde beleid en plaatsen we deze
ontwikkelingen in de leefomgeving in de context van het beleid. We beoordelen het huidige beleid en
de beleidsvoornemens op hun effectiviteit en doelmatigheid, en reiken handelingsopties aan om
knelpunten op te lossen of te verkleinen. Onderdeel van de Balans van de Leefomgeving is een
kleurentabel die in één oogopslag zichtbaar maakt welke beleidsdoelen niet tijdig gerealiseerd lijken
te worden en welke inspanningen nodig zijn om deze doelen wel tijdig te realiseren of m ieder geval
dichterbij te brengen. De eerste Balans van de Leefomgeving is verschenen in september 2010. In
2011 zullen de voorbereidende werkzaamheden starten voor de Balans van 2012.

-6-

2.4

Signalen uit de Leefomgeving

In het jaar tussen twee Balansen van de Leefomgeving zal het PBL in september een publicatie
uitbrengen met als titel 'Signalen uit de Leefomgeving'. Het accent in deze publicatie ligt - zoals de
titel al suggereert - bij signalering, in het bijzonder op trends uit de ontwikkelingen op het terrein van
de leefomgeving en de hiermee samenhangende kansen, uitdagingen en dilemma's. In een aantal
essays gaan we daarop in. Het accent zal per keer wisselen al naar gelang de behoeften van
beleidsmakers of de maatschappelijke actualiteit; voor deze keuze stelt het PBL input vanuit de
departementen en andere klanten op prijs. Het eerste Signalen-rapport zal verschijnen m 2011.

2.5

Monitor Duurzaam Nederland

De Monitor Duurzaam Nederland beschrijft in hoeverre Nederland zich in een duurzame richting
ontwikkelt. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen de kwaliteit van leven hier en nu, de
houdbaarheid daarvan in de tijd, en de invloed van activiteiten in Nederland op (de ontwikkeling van)
de kwaliteit van leven elders in de wereld. De Monitor komt zowel met een beeld van de huidige
trends in den brede als met enkele verdiepende verkenningen voor enkele thema's. Voor de laatste
worden niet alleen houdbaarheidsproblemen geïdentificeerd, maar ook handelmgsopties
aangegeven, inclusief aangrijpingspunten voor het beleid. In 2011 betreft dit de thema's internationale
handel, 'low carbon economy1 en beleidscoördinatie of beleidsconcurrentie. De tweede Monitor
Duurzaam Nederland zal m het voorjaar van 2011 verschijnen, wederom als coproductie van PBL,
SCP, CPB en CBS.

2.6

Compendium voor de Leefomgeving

Het Compendium voor de Leefomgeving - een samenwerkingsproduct van PBL, CBS en
Wagenmgen UR - is dé digitale gegevensbasis voor de wettelijke producten en de beleidsevaluaties
van het PBL, vooral op nationale schaal. Met het voor iedereen toegankelijke compendium kunnen
beleidsmakers, politici, professionals (bij zowel rijk als andere overheden) en anderen online
beschikken over actuele gegevens op het gebied van ruimte, water, milieu en natuur en hebben ze
toegang tot de data achter de (beleids)evaluaties van het PBL zelf en van andere organisaties. De
informatie wordt waar mogelijk gerelateerd aan de desbetreffende beleidsprocessen en
beleidsdoelen. Het Compendium voor de Leefomgeving wordt continu geactualiseerd, op basis van
databeschikbaarheid. De komende jaren zal daarbij ook de interactie met de Waterbalans en het
recent opgerichte Informatiehuis Water worden vormgegeven. Bij een decentralisering van taken
zoals aangekondigd m het Regeerakkoord, zal dit Compendium voor provincies (en mogelijk
gemeenten) een belangrijke kennisbron zijn.

-7-

3

Strategische meerjarenprogramma's

In het Werkprogramma 2011 onderscheidt het PBL, naast de hierboven genoemde wettelijke
publicaties en integrale studies, de volgende strategische meerjarenprogramma's:
1. Ruimtelijk beleid in verandering
2. Het belang van clusters en netwerken voor de concurrentiepositie
3. Verstedelijking, herstructurering en mobiliteit
4. Klimaat en energie als transitieagenda
5. Voedselvoorziening, biodiversiteit en ontwikkeling.
Deze meerjarenprogramma's zijn benoemd in de verwachting dat juist op deze thema's onderzoek de
beleidskeuzen in de komende jaren kan ondersteunen, om zo efficiënt mogelijk met de beschikbare
middelen te kunnen omgaan. Ze zijn integraal - zij verbinden milieu, water, natuur en ruimte -,
maatschappelijk relevant en gericht op een (interdepartementaal) beleidsproces dat in de periode
2011-2015 tot besluitvorming leidt. Het gaat daarbij om kritische beoordelingen van
beleidsvoornemens, verkenningen van toekomstige ontwikkelingen of het m beeld brengen van de
opties die beschikbaar zijn om beleidsdoelen te realiseren. De synergie, zowel binnen als tussen de
programma's, zal m het PBL-onderzoek een nadrukkelijk punt van aandacht zijn.

3.1

Ruimtelijk beleid in verandering

Maatschappelijke vragen en beleidsrelevantie
De komende jaren gaat er naar verwachting veel veranderen in de ruimtelijke ordening en het
ruimtelijk beleid. Het Regeerakkoord zet in op decentralisatie van de ruimtelijke ordening naar
provincies en gemeenten. De intentie is om de provincies een belangrijke regierol m de ruimtelijke
ordening te geven. Door deze decentralisatie dringt de vraag zich op welke onderwerpen nog
onderdeel uit zullen maken van een toekomstig nationaal ruimtelijk beleid, hoe de
verantwoordelijkheid voor het systeem van ruimtelijke planning wordt vormgegeven en hoe zich dit
verhoudt tot de vormgeving van het mobiliteitsbeleid. Het is van belang zicht te krijgen op de
gevolgen hiervan voor de ruimtelijke ontwikkeling, bijvoorbeeld op verstedelijking en landschappen.
Het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) combineert infrastructuur en
ruimtelijk beleid. Dit blijft m de nieuwe kabinetsperiode een belangrijk instrument, ook bij een grotere
rol voor de provincies. Naast de decentralisatie speelt ook de toenemende invloed van Europa een
rol, via het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, de Kaderrichtlijn Water en Natura 2000. De
transformatie van het nationale ruimtelijk beleid en de ruimtelijke ordening is het belangrijkste
referentiepunt voor het meerjarenprogramma Ruimtelijk beleid in verandering.
Dit programma richt zich op de ex-ante evaluatie van de effecten van decentralisatie en de
beleidsopties voor het toekomstig ruimtelijk beleid. Keuzes rond infrastructuur, landbouwbeleid,
waterbeleid en verstedelijking hebben grote invloed op de ruimte. BIJ het vaststellen van beleidsopties
voor toekomstig ruimtelijk beleid op de relevante bestuurlijke niveaus is het van belang te weten
welke grote ruimtelijke opgaven op de overheid afkomen. Naast de bestaande ontwikkelingen op het
gebied van wonen, werken, infrastructuur, landbouw en natuur dienen zich nieuwe opgaven aan op
de terreinen klimaat, water en demografische krimp. Inhoudelijk komen deze onderwerpen aan de
orde in de meerjarenprogramma's Klimaat en energie in transitie en Herstructurering, verstedelijking
en mobiliteit. Deze nieuwe opgaven alsmede de noodzaak van een efficiënte inzet van publieke
middelen accentueren de noodzaak van reflectie op een effectief systeem ruimtelijk beleid.
De weg naar systeemveranderingen is al eerder ingezet, zie de veranderingen in de wet- en
regelgeving van de laatste jaren. Deze ademen de sfeer van modernisering en vereenvoudiging: de

invoering van de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro) in 2008, begin 2010 de Crisis- en herstelwet,
en onlangs de Wet algemene bepaling omgevingsrecht (Wabo). Met name de laatste twee zijn
bedoeld om de mogelijkheden voor ontwikkelingen te versnellen en te versimpelen. Ruimtelijke
ordening heeft historisch gezien altijd een combinatie van doelen nagestreefd, van economische
ontwikkeling tot bescherming van waardevolle landschappen. De opgave is om de leefomgeving te
verbeteren, zonder dat de hiervoor ingezette normen en regels de gebiedsontwikkeling hinderen.
Onderzoeks vragen
•

•

•

•
•

Wat zijn de beleidsopties voor de in het Regeerakkoord voorgenomen decentralisatie van de
ruimtelijke ordening? Wat gebeurt er als actoren andere rollen krijgen, welke dynamiek brengt dat
met zich mee en wat vraagt dit aan alternatieve voorzieningen? Hoe vertaalt zich dit in
bestuurlijke arrangementen?
Tot welke ruimtelijke opgaven leiden ontwikkelingen op het gebied van wonen, werken,
infrastructuur, landbouw, natuur, recreatie, klimaat en water, en hoe ziet een toekomstige
ruimtelijke agenda eruit?
Wat zijn de effecten van de Wro, de Crisis- en herstelwet en de WABO, hoe kan de verhouding
tussen ruimtelijke ontwikkeling en de kwaliteit van de leefomgeving worden herijkt en welke rol
kunnen verdere aanpassingen m het omgevingsrecht daarin spelen?
Hoe kan (binnenstedelijke) gebiedsontwikkeling vorm krijgen in tijden van teruglopende
rijkssubsidies en verdamping van reserves van gemeentelijke grondbedrijven?
Welke strategische planningsopgave hangt samen met grootschalige programma's als het
Deltaprogramma? Hoe kunnen deze de toekomstige ruimtelijke inrichting van Nederland
beïnvloeden?

Producten In 2011
• studie over de gevolgen van de veranderingen m de ruimtelijke ordening en het ruimtelijk beleid,
gericht op het Regeerakkoord maar m een breder perspectief geplaatst (medio 2011);
• verkennende studie over opgaven en ontwikkeling groen/blauwe ruimte, met onder meer
aandacht voor de gevolgen van transformatie van de ruimtelijke ordening voor de
landschappelijke kwaliteit van Nederland (eind 2011);
• publicatie over de nieuwe ruimtelijke opgaven van Nederland met daarin onder meer aandacht
voor de rolverdeling voor de verschillende overheden (eind 2011).

3.2

Het belang van clusters en netwerken voor de
concurrentiepositie

Maatschappelijke vragen en beleidsrelevantie
Versterking van de Nederlandse economie en van de internationale concurrentiekracht van
Nederland, in het bijzonder van de ruimtelijk geconcentreerde clusters Mainports, Brainports en
Greenports zijn topprioriteiten van het kabinet. Ook het Europese (territoriale) cohesiebeleid beweegt
zich in de toekomst in de richting van stimulering van het economisch belang van grootstedelijke
agglomeraties. In welke mate kan de concurrentiepositie van Nederland gestimuleerd worden door
versterking van vestigingsplaatscondities als bereikbaarheid, een aantrekkelijk woon- en leefklimaat,
(R&D) investeringen, innovatie en kwaliteit van leven? Daarbij is van belang dat economische
concurrentie (zowel in handels- als in kennisnetwerken) zich steeds nadrukkelijker afspeelt tussen
regio's en agglomeraties in plaats van tussen landen. Centraal staat de vraag welke (door beleid te
beïnvloeden) factoren bijdragen aan het versterken van de Nederlandse concurrentiepositie. Het gaat
dan om factoren die bijdragen aan economische groeidoelstellmgen, factoren die clusters faciliteren

en factoren die bijdragen aan het aantrekken van buitenlandse investeringen.
Onderzoeksvragen
1 - Positie van Nederlandse bedrijven m Europa. Wat is de positie van bedrijven in Nederlandse
regio's voor wat betreft hun specialisatie en concurrenten m Europese clusters? Of en in welke mate
zijn grootstedelijke regio's en hun internationale netwerk van belang voor de groei van de
Nederlandse economie en welke factoren (zoals bereikbaarheid, innovatie, kwaliteit van leven of
clustering) zijn van belang voor de internationale concurrentiepositie? Het planbureau analyseert
daarnaast de aantrekkelijkheid van Nederland voor kennisintensieve buitenlandse bedrijven en
investeringen. Is Nederland voor hen wel een attractief land? Welke sociale, economische of culturele
vestigingsplaatsfactoren zijn daarbij van belang? Hoe verhouden Nederlandse clusters zich tot
Europese clusters? Welke betekenis hebben leidende bedrijven voor het versterken van de
Nederlandse concurrentiepositie en hoe kwetsbaar zijn ze voor het eventuele 'wegvallen' van
dergelijk bedrijf in het regionale productienetwerk. Naast onderzoek rond het versterken van de
concurrentiepositie kijkt het PBL m dit meerjarenprogramma ook naar factoren die de economische
groei - zowel voor Nederland als geheel als voor afzonderlijke regio's - kunnen stimuleren, zoals
bereikbaarheid, clusters en netwerken. Hierbij kijken we ook of specifieke buitenlandse regio's
belangrijk zijn voor de Nederlandse economische ontwikkeling. Tevens zal het PBL de rol van de
mainports, brainports en greenports en hun positie in de infrastructuurnetwerken verkennen.
2 - Concurrentiepositie en duurzame ontwikkeling agrocomplex. Het kabinet besteedt in zijn
Regeerakkoord specifiek aandacht aan de positie van de Nederlandse landbouw (agrofood en
greenports). Wat zin de factoren die de concurrentiepositie van het agrocomplex kunnen versterken
of juist onderdruk zetten en de effecten hiervan op de leefomgeving. Zo heeft dit cluster sterke
componenten maar kampt het ook met knelpunten bij de beschikbaarheid van arbeid,
bereikbaarheidsproblemen, hoog energiegebruik en lokale emissies etc. Speciale aandacht daarbij
krijgen de link met de andere sectoren (transport, haven, industrie, chemie en energie) en de
gevolgen van klimaatverandering.
3 - Woningmarkt en kennismigratie naar Nederland. Het kabinet wil ruimte bieden voor kennismigratie
naar Nederland. Parallel aan de vraag naar de attractiviteit van Nederland voor buitenlandse
bedrijven zal het PBL onderzoeken in hoeverre de woningmarkt van belang is voor het aantrekken
van kennismigranten. En wat zijn de gevolgen van kennis- en arbeidsmigratie voor de woningmarkt?
Producten 2011
• De concurrentiepositie van Nederlandse regio's in Europa
• De attractiviteit van buitenlandse kennisintensieve bedrijven
• Het economisch belang van grote bedrijven voor regio's.

3.3

Verstedelijking, herstructurering en mobiliteit

Maatschappelijke vragen en beleidsrelevantie
De Nederlandse leefomgeving gaat in de komende decennia veranderen. De bevolking vergrijst en
kan gaan krimpen, de economie verdienstelijk! en globaliseert, de mobiliteitsgroei vlakt af en nieuwe
milieuproblemen rond de uitputting van hulpbronnen, klimaat en biodiversiteit manifesteren zich. Deze
ontwikkelingen hebben hun weerslag op het ruimtegebruik van functies als wonen, werken, recreatie
en mobiliteit en op de inrichting van onze steden, waar een aanzienlijk deel van deze veranderingen
zal neerslaan. Tegelijkertijd vereist beteugeling van de klimaatverandering m de komende decennia
'verduurzaming' van het energieverbruik die voor een belangrijk deel m de stedelijke gebieden zal
moeten worden gerealiseerd.

-10-

Een belangrijke nieuwe opgave voor het ruimtelijk beleid is de omslag van het plannen voor groei
naar het plannen voor groei én stagnatie en krimp van bevolking, die m de toekomst gelijktijdig zullen
plaatsvinden. De nadruk op herstructurering en transformatie, de omvangrijke klimaatopgave en het
gegeven dat er nu minder geld beschikbaar is, vragen om een nieuw perspectief op de ruimtelijke
planning. Het PBL zal de komende jaren onderzoeken welk perspectief dat kan zijn en wat dat
betekent voor het ruimtelijke, mobiliteits- en het verstedelijkingsbeleid voor de periode 2020-2030: de
periode waarvoor het nieuwe kabinet allerlei investeringsbeslissingen zal moeten nemen, in het
bijzonder m het kader van de ruimtelijke investeringsagenda.
Het accent zal verschuiven van bouwen naar verbouwen; via transformatie naar nieuwe functies,
herinrichting van bestaande locaties, nieuwe beheersconstructies, andere vormgeving,
kwaliteitsverbetering en aanpassing van de leefomgeving aan nieuwe opgaven en doelgroepen.
Herstructurering speelt des te nadrukkelijker in regio's die met krimp te maken krijgen. Overheden
kunnen de kosten van herstructurering steeds moeilijker afwentelen op winstgevende uitbreidingen.
De huidige vertraging van de economische groei en de gevolgen daarvan voor de bouw en de
vastgoedmarkt geven al een voorproefje van wat ons in veel regio's te wachten staat.
De keuze voor een compact verstedelijkingsbeleid maakt de herstructurermgsopgave complexer.
Bundeling en verdichting vormen al jaren een strategie m het verstedelijkingsbeleid. Het PBL wil de
verschillende knelpunten van intensivering analyserenen opties aanreiken voor het herijken van het
bestaande verstedelijkingsbeleid.
Onderzoeks vragen
•

•

•

•

•

Hoe moeten we de herstructureringsopgave zien? Welke keuzes moeten m tijden van snel
afnemende publieke middelen gemaakt worden nu de bevolkingsgroei m veel regio's overgaat m
stagnatie of krimp? In hoeverre is een rol van de overheid hierin gelegitimeerd en wat moet dan
de rol van het rijk zijn?
Wat zijn kansrijke verstedehjkingsconcepten? Kan intensivering, in de vorm van transformatie van
het bestaand bebouwd gebied, of bundeling rondom de grotere stedelijke netwerken, daartoe
behoren? Hoe hangt dit samen met infrastructuur- en mobiliteitsstrategieën?
Duurzame mobiliteit: wat betekenen nieuwe vervoerstechnieken voor de gebouwde omgeving?
Hoe kunnen we de (stedelijke) ruimte zo inrichten dat verplaatsen ook op termijn gefaciliteerd
wordt, met zo min mogelijk druk op de leefomgeving en het klimaat? En wat betekent dat voor de
infrastructuuropgave, gegeven de financiële restricties?
Met welke instrumenten kunnen de verschillende bestuurlijke lagen, ondernemers, burgers en
andere actoren zoals de corporaties de stedelijke ontwikkeling in de gewenste richting sturen of
versnellen - in een tijd van financiële schaarste?
Hoe kunnen steden in de toekomst in hun energiebehoefte voorzien? Welke eisen stelt dit aan de
ruimtelijke inrichting en welke rol kan het landelijk gebied hierbij spelen?

Producten in 2011
• Verduurzaming gebouwde omgeving: energiegebruik en stedelijke ontwikkeling.
• Selectieve verdichting: mogelijkheden en beperkingen van verdichting m het bestaande stedelijk
gebied.
• Van botsing naar ontwerpstrategie: de integrale ontwerpopgave die voortvloeit uit ruimteclaims op
de stadsrandzone.
• Herstructureringsbeleid: analyse van problemen rond het herstructureringsbeleid en bouwstenen
voor mogelijke oplossingen.
• Strategie voor binnenstedelijke gebiedsontwikkelmg.
•
Duurzame mobiliteit: mogelijkheden voor en acceptatie van duurzamere vervoerstechnologieën.

3.4

Klimaat en energie als transitieagenda

Maatschappelijke vragen en beleidsrelevantie
Een schoon, betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem in 2050 is cruciaal voor onze samenleving.
Dit strategische meerjarenprogramma richt zich op vraagstukken rond de toekomstbestendige
energievoorziening en het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen. In EU-verband is
overeengekomen om te trachten de mondiale temperatuurstijgmg te beperken tot 2 graden Celsius
ten opzichte van de pre-mdustnële tijd. Dit doel betekent dat de uitstoot van broeikasgassen in 2050
wereldwijd met ten minste 50% moet zijn verminderd ten opzichte van 1990. De Europese raad heeft
geconcludeerd dat de industrielanden hun broeikasgasemissies in 2050 met 80% tot 95% moeten
hebben teruggedrongen. Hiertoe zijn wereldwijd ingrijpende veranderingen in het energiesysteem
noodzakelijk. Dit vergt innovaties en grote investeringen. Effectief betekent deze doelstelling grote
energiebesparingen en een vrijwel gehele overstap op energiebronnen zonder broeikasgasemissies.
Dit sluit aan bij het voornemen van het nieuwe kabinet om minder afhankelijk te worden van andere
landen, hoge prijzen en vervuilende brandstoffen. Daarnaast zal de energievoorziening moeten
passen binnen randvoorwaarden voor milieukwaliteit, biodiversiteit, landgebruik en ruimtelijke
ordening. Wat zijn de mogelijkheden om de emissies van C02 en andere broeikasgassen vanuit de
landbouw en landgebruik te beperken, in samenhang met andere onderzoeksprogramma's?
Het Regeerakkoord wijst ook op het belang van een gelijk speelveld voor het Nederlandse
bedrijfsleven bij het maken van internationale afspraken. Dit speelt onder andere m de koolstofmarkt
en bij aanscherping van het luchtemissiebeleid. Het akkoord houdt vast aan de EU-verplichtingen
voor emissiereducties m 2020, voorziet in robuustere financiering van hernieuwbare energie (SDE+),
beoogt een 'Green Deal' met de samenleving (gericht op energiebesparing), en stimuleert onderzoek
naar nieuwe energiebronnen en innovatie. Dit meerjarenprogramma ontwikkelt relevante kennis en
producten gericht op bestuurlijke keuzes die de komende jaren gemaakt moeten worden om deze
doelstellingen te realiseren.
Onderzoeks vragen
Dit programma richt zich op de volgende, samenhangende thema's:
•
•

•
•

•

2 graden-doelstelling. Onder welke randvoorwaarden is 2 graden-doelstelling nog realistisch?
Post-Kyoto klimaatbeleid. De komende jaren zal in UNFCCC- en het daaraan gekoppelde EUkader nieuw beleid worden ontwikkeld voor mitigatie en adaptatie, waaronder herziening van de
doelstellingen, instrumentering en financiering van het beleid. Wat gaat dit opleveren? Zijn er
nieuwe bestuurlijke wegen voor klimaatbeleid na Kopenhagen en Cancun?
Onderbouwing klimaatbeleid. Hoe is het klimaatbeleid onderbouwd vanuit de wetenschap, o.m. in
IPCC-verband?
Energievoorziening in 2050 met 80-85% broeikasgasreductie. Hoe ziet de energievoorziening in
Noordwest Europa er uit in 2050? Welke opties liggen voor? Hoe kan de vraag naar energie
worden teruggedrongen? Welke energie-infrastructuur hoort hier bij? Wat voor mobiliteitssysteem
veronderstelt dit? Wat betekent dat voor kosten en ruimtegebruik? Welke maatregelen en
investeringen zijn op korte termijn nodig om op koers te komen voor de lange termijn? Wat zijn de
effecten op de economie, voorzieningszekerheid en klimaat- en energiedoelstellmgen, en welke
neveneffecten voor natuur en milieu treden op? Waar zitten de sturingsmogelijkheden voor de
Nederlandse overheid en de EU? Wat zijn de institutionele belemmeringen en mogelijke
oplossingen daarvoor?
Vergroening van de economie. Maakt een verdergaande ontkoppeling van economische groei en
(fossiel) energiegebruik de Nederlandse economie sterker? In hoeverre dragen innovatie en
investeringen in energiebesparende technologie en hernieuwbare energie daaraan bij? Hoe kan
een Green Deal met de samenleving in deze kabinetsperiode worden vormgegeven? In hoeverre

-12-

•

•

kunnen de benodigde investeringen vanuit de overheid en particuliere sector worden
gemobiliseerd? Hoe kan de overheid effectief sturen op het verbeteren van de energie-efficiëntie?
Welke institutionele aanpassingen zijn nodig (gebouwde omgeving, verkeer)?
Effectiviteit beleidsinstrumenten. Onder welke omstandigheden zijn beleidsinstrumenten efficiënt
en effectief? Welke invloed op de werking heeft de specifieke vormgeving van instrumenten, de
aanwezigheid van marktmacht en de reële gedragingen van bedrijven en burgers/consumenten?
Nieuwe Ingegrated Assessment Scenario's. Modellering van Klimaatverandering, de gevolgen
daarvan en de mogelijke beleidsrespons; geïntegreerde aanpak van adaptatie en mitigatie op
Europese schaal; bijdragen in het kader van EU-projecten. Levert toe aan IPCC (EU-projecten
COMBINE, RESPONSES).

Producten in 2011
Afhankelijk van actuele beleidsprocessen (agenda kabinet, EU, UNFCCC) en interne werkplanning
zal in 2011 een geschikt publicatiemoment worden gekozen voor onderstaande producten.
•
•

•
•
•

Analyse post-Kyoto klimaatbeleid: kosten, baten en verwachte effecten voor mitigatie en
adapatie.
'De Joulebak van 2050; Werkbare opties voor emissiereductie': Hoe is Noordwest-Europa m staat
om tot 80-85% emissiereductie te komen? Welke rol kunnen elektriciteit en gas daarbij nog
spelen?Welke strategieën incl. gedragsverandering zijn er om de vraag naar energie te
verminderen en het aanbod van broeikasgasarme energie (hernieuwbaar, kernenergie, CCS) te
verhogen? Welke institutionele keuzen kunnen worden gemaakt?
Voorzienmgszekerheid: indicatoren voor voorzienmgszekerheid (energie en grondstoffen), opties
om energiezekerheid te vergroten en de kosten- en milieuconsequenties.
Vergroening van de economie: economische voorwaarden voor en effecten van verduurzaming
van de energievoorziening.
Effectiviteit en efficiency van beleidsinstrumenten in de praktijk.

3.5

Biodiversiteit, voedseivoorzienïng en
ontwikkelingsvraagstukken

Maatschappelijke vragen en beleidsrelevantie
Het Regeerakkoord zet in op innovatie als een van de motoren van het economische herstel. De
Nederlandse landbouw- en voedingssector neemt mondiaal een prominente plaats in, zeker als het
gaat om innovatief vermogen. Aan de andere kant geeft het nieuwe kabinet minder prioriteit aan
natuur en landschap. Taken worden gedecentraliseerd naar provincies, men verwacht meer van
private partijen en de Ecologische Hoofdstructuur wordt herijkt. De speelruimte in het Nederlandse
beleid voor landbouw en biodiversiteit wordt voor een belangrijk deel Europees bepaald.
Mondiaal gezien zijn er grote en deels samenhangende uitdagingen, zoals voedselzekerheid voor
een groeiende en meer welvarende wereldbevolking, behoud van biodiversiteit, het tegengaan van
armoede en het beheersen van klimaatverandering. De relaties zijn complex en de uitdagingen
'concurreren' dikwijls met elkaar. Innovatie is cruciaal voor het halen van de doelen op het snijvlak
van biodiversiteitsbehoud, voedselvoorziening, klimaat en ontwikkeling. Er bestaat een samenhang
tussen de uitdagingen via het wereldwijde landgebruik (o.a. productie van veevoeders, voedsel, hout,
bio-energie), via toepassing en verspreiding van meststoffen (stikstof en fosfaat), de emissie van
broeikasgassen. Daarnaast moeten de uitdagingen worden bezien vanuit het perspectief van de zich
ontwikkelende wereld, daar waar zowel de meeste biodiversiteit te vinden is, als de snelste afname
ervan.

-13-

In de afgelopen periode heeft het PBL vooral gekeken naar vermindering van milieudruk door meer
efficiënte voedselproductie, visvangstbeperkingen, andere consumptiepatronen (diëten) en het
terugbrengen van verspilling langs de productie- en consumptieketens. Om biodiversiteit te behouden
is daarnaast gekeken naar bescherming van gebieden, het tegengaan van ontbossing of ontginning
van biodiversiteitsrijke gebieden, en mitigeren van klimaatverandering. Daarbij is tevens de relatie
tussen behoud van soorten en ecosystemen, en de productie van goederen en diensten
(ecosysteemdiensten) m kaart gebracht. De mogelijke synergie met en trade-offs tussen
biodiversiteitsbehoud en het verminderen van de kwetsbaarheid voor droogte, overstromingen en
verziltmg m de delta's zijn nog niet beschouwd.
Onderzoeks vragen
1 - Verlies biodiversiteit: In de komende jaren zal de nadruk komen te liggen op het verder
conceptualiseren van biodiversiteit, ook op nationaal en Europees niveau zoals het ontwikkelen en
modelleren van aanvullende indicatoren op het gebied van soortenrijkdom naast de tot dusverre
gebruikte 'mean species abundance' (MSA) en de economische betekenis van biodiversiteit. Het PBL
zal de relatie tussen biodiversiteit, ecosysteemdiensten en armoede onderzoeken om beleidsopties
completer en meer integraal te kunnen evalueren. Daarnaast spelen ook de hoe-vragen een steeds
belangrijke rol:
•
•
•
•
•

Op welke wijze zijn de geïdentificeerde beleidsopties mondiaal te implementeren?
Wat zijn de effecten van klimaatverandering op de landbouw en de voedselproductie?
Welke institutionele arrangementen zijn hiervoor nodig, zonder negatieve neveneffecten op
bijvoorbeeld het klimaat- en ontwikkelingsvraagstuk?
Welke institutionele en financiële instrumenten kunnen werken?
Op welke wijze zouden handelsketens verduurzaamd kunnen worden?

2 - Duurzame voedselproductie: vooral gericht op de wat- en hoe-vragen rond duurzame
voedselproductie en de doorwerking voor de Nederlandse en de Europese situatie.
•
•

•
•
•
•
•
•

Hoe kunnen we TEEB het beste verder ontwikkelen?
Wat zijn de mogelijkheden om op mondiaal niveau de voedselproductie te vergroten, en hoe kan
daarbij enerzijds armoede zo goed mogelijk worden teruggebracht en hoe kunnen anderzijds de
effecten op biodiversiteit worden beperkt (verdere uitwerking van bovengenoemde strategieën)?
Welke rol kunnen Nederland en Europa daarbij spelen, inclusief effecten hiervan binnen en buiten
Europa, (footprint, duurzame eiwit voorziening, sluiten nutriëntenkringlopen)?
Welke beleids- en bestuursarrangementen zijn denkbaar om deze opties werkelijkheid te laten
worden en welke inbreng kan Nederland m Europa hebben?
Wat kunnen verschillende private partijen m de productie- en consumptieketen bijdragen aan
vermindering van milieudruk en behoud van biodiversiteit?
Welke innovaties zijn mogelijk en wat kan de overheid doen om die te stimuleren? Hoe kan de
Nederlandse economie profiteren van dergelijke innovaties?
Hoe kan de Nederlandse veehouderij de sprong maken naar een duurzame productiewijze?
Welke omvang, structuur en intensiteit van de landbouw past duurzaam in Nederland?
Wat zijn de gevolgen van Europees beleid en veranderend landgebruik voor de Nederlandse
landbouw?

3 - Ontwikkelingsvraagstukken: In het kader van het convenant met het ministerie van Buitenlandse
Zaken doet het PBL onderzoek naar het ontwikkelingsvraagstuk m relatie tot klimaatadaptatie en
biodiversiteit. Het gaat om een ex-ante evaluatie van de 'Millennium development goals'(MDG's),
opties voor klimaatadaptatie m ontwikkelingslanden en de relatie tussen biodiversiteit en armoede. De
drie projecten worden met elkaar verbonden door gemeenschappelijke conceptuele ontwikkeling,
- 14-

integrale modelontwikkeling en scenario's, landenstudies en capacity-building. Er zijn twee of drie
landenstudies voorzien om duurzaam heidstrategieën voor de lange termijn te verkennen en de
synergie en trade-offs tussen sectorale strategieën (MDG's, biodiversiteit, klimaatadaptatie).
Producten in 2011
• Evaluatie Beleidsprogramma Biodiversiteit 2008-2011.
• Mondiale beleidsstrategieën biodiversiteit mede in relatie tot landgebruik en voedselvoorziening .
• Europese studie landbouw en biodiversiteit (incl. ex-ante beoordeling effecten GLB na 2013, EU
2020 Biodiversiteitstrategie en Europees Biodiversiteitsactieplan).
• Nationale beleidsopties en strategieën duurzame voedselvoorziening, biodiversiteit en klimaat in
mondiaal perspectief (2011).
• 2e MDG-rapportage.
• Rapport Kwetsbaarheid ontwikkelingslanden voor klimaatverandering
• Rapport Rio+20. In 2012 is het 20 jaar geleden dat het 'Rio-akkoord' is getekend. Daarin is
afgesproken wereldwijd te streven naar een duurzame ontwikkeling. Dit rapport gaat in op trends
sinds 1992, en analyseert inspanningen behorend bij het gezamenlijk nastreven van een set van
ambitieuze milieu- en ontwikkelingsdoelen. Belangrijke clusters zijn duurzame
voedselvoorziening/biodiversiteit en meer duurzame energievoorziening/klimaatbeleid.

- is-

4

Specials

4.1

Evaluaties

Ook in 2011 zal het PBL een groot aantal evaluaties uitvoeren. Daarbij onderscheiden we ex-ante,
ex-post en ex-durante evaluaties. Ex-ante evaluaties zijn bedoeld om te bezien wat de te verwachten
effecten van voorgenomen beleid zijn. In ex-post evaluaties bekijken we wat de gerealiseerde
effecten zijn m de jaren na invoering: is het gestelde doel bereikt? Tot slot ex-durante evaluaties:
deze moeten inzicht geven m de eerste effecten van nieuw beleid, en kunnen eventueel aanleiding
zijn voor tussentijdse aanpassingen. Het PBL voert evaluaties meestal uit op verzoek van de
betrokken departementen. Sommige evaluaties, zoals de evaluatie van het Beleidsprogramma
Biodiversiteit 2008-2011, vallen onder een van de strategische meerjarenprogramma's. De hieronder
genoemde evaluaties staan daar min of meer los van.

Natuurwetgeving
De Tweede Kamer heeft twee moties aangenomen waaruit een verzoek tot evaluatie van de
natuurwetgeving door het PBL voortvloeit. Het doel van het onderzoek is het m kaart te brengen van
ecologische knelpunten die spelen als gevolg van de implementatie van de Vogelrichtlijn en de
Habitatrichtlijn m de nationale wetgeving (Natuurbeschermingswet en Crisis- en herstelwet).
Daarnaast zal het planbureau m het onderzoek kijken naar mogelijke oplossingsrichtingen voor deze
knelpunten die bij de integratie van de natuurwetgeving kunnen worden meegenomen. De juridische
aspecten van de vraag worden door een ander, nog niet bekend, instituut opgepakt; de beide
onderzoeken zullen onderling worden afgestemd. Afstemming gebeurt ook met een lopend PBLonderzoek naar de ecologische en sociaal-economische effecten van de Nederlandse
natuurwetgeving. Naar verwachting zal de evaluatie gereed zijn in het eerste kwartaal van 2011.

Programmatische Aanpak Stikstof (ex ante)
In het regeerakkoord staat dat de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) nodig blijft voor een goed
samengaan van economie en ecologie. Het kabinet zet m op een investering van 30 miljoen euro per
jaar in de periode 2011 t/m 2014. De PAS beoogt bij te dragen aan het beschermen van de
biodiversiteit. Tegelijkertijd wil de PAS economische ontwikkelingen mogelijk maken die nu worden
belemmerd door moeizame vergunningsprocedures. Met aanvullende stikstofgerichte maatregelen
valt - tegen kosten van enkele tientallen miljoenen euro per jaar - een extra emissie- en
depositiereductie te bereiken die (deels) als ruimte voor economische ontwikkelingen kan worden
ingezet.
De betrokken partijen ondertekenen de definitieve PAS naar verwachting m het voorjaar van 2011.
Het PBL beoordeelt in de ex-ante evaluatie de definitieve PAS, vanaf nu aangeduid als 'Het
Programma Stikstof'. Deze beoordeling richt zich op de doelmatigheid en effectiviteit van het
maatregelenpakket, met het oog op het bereiken van de doelstellingen voor Natura-2000 gebieden en
maatschappelijke sectoren. De PBL-evaluatie, bestaande uit een korte notitie en achterliggende
rekenresultaten, zal naar verwachting rond de zomer van 2011 verschijnen.

Nota Duurzame gewasbescherming
PBL evalueert, samen met RIVM, WUR, TNO en CLM, de werking van de Nota Duurzame
Gewasbescherming 1998/2003 - 2010 op verzoek van de ministeries van I&M, ELI, SZW en VWS.
De instituten evalueren samen de doelstellingen van het gewasbeschermingsbeleid voor 2010 op
gebied van milieu, economie, voedselveiligheid, arbeidsbescherming en kennisverspreiding.

-16-

Het doel van de eindevaluatie is leren van het verleden en ondersteuning van het
besluitvormingsproces voor de KRW-doelen met betrekking tot gewasbeschermingsmiddelen en voor
het Nationaal Actie Plan Duurzaam Gebruik van Pesticiden dat Nederland in 2012 in Brussel indient.
De PBL-rapportage staat gepland voor december 2011.
Meststoffenwet
De Meststoffenwet is nu het belangrijkste instrument voor regulering van de veestapel en
mestproductie en bevat ondermeer de Nederlandse implementatie van de EU Nitraatrichtlijn. De
Evaluatie Meststoffenwet 2012 kijkt terug aan de hand van nieuwe informatie voor 2005-2011, maar
uiteraard ook met het oog op eerdere PBL-evaluaties m 2007, 2004 en 2002. We kijken tevens
vooruit aan de hand van het vastgestelde beleid en opties voor het 5e Nitraatactieprogramma 20142017. Het PBL levert een compacte synthese op hoofdlijnen en in een brede context, gebruikmakend
van bestaand en nog uit te voeren onderzoek door met name WUR. Met deze studie draagt het PBL
bij aan besluitvorming over de hoogte van stikstof- en fosforgebruiksnormen voor het 5e
Actieprogramma Nitraatrichtlijn (2014-2017) en aanpassingen van de quoteringsstelsels voor
varkens, kippen (dierrechten vervallen per 2015) en voor melkvee (melkquotumstelsel wordt per 2015
afgeschaft).
Duurzame landbouw
Het Ministerie van EL&I (voormalig LNV) heeft het PBL verzocht om een jaarlijkse beleidsgerichte
evaluatie van de voortgang m transitie naar een duurzame landbouw. Elk jaar wordt een andere,
actuele invalshoek gekozen worden. In 2010 was die invalshoek de duurzame veehouderij. Dat PBLrapport (van juni 2010) gebruikt EL&I om de actoren te informeren die betrokken zijn bij de
Uitvoeringsagenda duurzame veehouderij. Data worden verkregen uit het doorlopende WOT-project
Monitoring Duurzame landbouw. Het onderwerp voor 2011 zal in overleg met het ministerie worden
bepaald.
Waterbeleid
Als voorbereiding op de definitieve Waterbalans 2013, de evaluatie van het Nationale Waterplan
2009-2015, maakt het PBL op verzoek van het DG Water in 2011 een zogenoemde 'dummy1. Hierin
wordt de inhoudelijke structuur van de balans uitgewerkt, de organisatie opgezet (Projectteam
PBL/Deltares/Waterdienst), en tevens het externe proces met andere betrokken waterorganisaties,
incl. I&M, uitgetest. Het belangrijkste aspect voor 2011 is het opzetten van de informatievoorziening
en de analyse van beschikbare data en de geschiktheid daarvan voor evaluatie. Op basis van de
dummy zal m 2012 de informatievoorziening/verzameling gereed komen. In overleg met DGW zal dan
opnieuw gekeken worden naar de financiering voor 2012, vooral met betrekking tot eventueel
noodzakelijke extra activiteiten voor dataverzameling.
Wet ruimtelijke ordening (Wro)
Het PBL voert op verzoek van het kabinet een ex-durante evaluatie van de Wet ruimtelijke ordening
(Wro) uit. In 2011 zal de tweede rapportage verschijnen. Daarin zal bijzondere aandacht worden
geschonken aan het effect van de Wet algemene bepaling omgevingsrecht (Wabo) en de Crisis- en
herstelwet.
Producten In 2011
•
•
•
•
•
•

Rapport Evaluatie Beleidsprogramma Biodiversiteit (eind 2011)
Evaluatie natuurwetgeving (april 2011)
Evaluatie Programmatische Aanpak Stikstof (ex ante, zomer 2011)
Meststoffenwet
Evaluatie Duurzame landbouw (2011)
Evaluatie Wro deel 2, ex durante
- 17-

4.2

Kansrijk omgevingsbeleid

Welke strategieën kan de overheid volgen bij het streven naar een kwalitatief hoogwaardige
leefomgeving? In het speerpunt 'Kansrijk omgevingsbeleid' analyseert het PBL, terugkijkend op 40
jaar omgevingsbeleid, een aantal hardnekkige dossiers om daaruit algemene lessen te trekken voor
aanpassing van het omgevingsbeleid: welke opties zijn al dan niet kansrijk en waarom? Welke
beleidsstrategieën zijn toe aan heroverweging? Waar zitten kansrijke strategieën voor de komende
decennia? Dossiers die aan bod komen zijn onder meer luchtverontreiniging met fijn stof,
meststoffenoverschot, inzet van hernieuwbare energie, geluidsoverlast, natuurbescherming en de
leefbaarheid rond Schiphol. De huidige beleidsaanpak met leidende concepten, zoals risicocontouren,
grenswaarden, evenwichtsbemestmg en natuurdoeltype, wordt geëvalueerd op aspecten als
effectiviteit en efficiëntie, implicaties voor aanpalende dossiers en het draagvlak in de samenleving.
Het kabinet kan de resultaten tevens gebruiken als bijdrage aan de in de motie Halsema c.s. (27
oktober 2010) gevraagde integrale visie op de te behalen kabinetsdoelen voor milieu, natuur en
klimaat. Dit project levert eind 2011 een rapport op met een assessment van beleidsopties om
internationaal overeengekomen milieudoelen te realiseren en innovaties te bevorderen.

4.3

Klimaatbestendig Nederland

Met de publicatie Klimaatbestendig Nederland brengt het PBL verschillende keuzes m beeld die het
rijk zou kunnen maken om Nederland klimaatbestendig m te richten. Daarbij zoeken we naar
adaptatieopties, naar consequenties van het al dan niet uitvoeren van die opties en naar de
onderlinge ruimtelijke relaties en effecten die optreden bij het uitwerken van deze opties. Gericht op
een effectief en adaptatief langetermijnbeleid komen we tot het schetsen van concrete keuzes voor
een klimaatbestendige ruimtelijke inrichting van Nederland. Belangrijke onderwerpen zijn daarbij de
veiligheid tegen overstromingen op korte en lange termijn, de omgang met zoetwatertekorten m de
verschillende delen van Nederland, een klimaatbestendige ontwikkeling van het stedelijk gebied en
de klimaatbestendigheid van landbouw en natuur m Nederland. Dit project kan een bijdrage leveren
aan het Deltaprogramma bij de voorbereiding van de Deltabeslissingen die in de komende jaren
worden genomen.
Als vervolg op de binnenkort te publiceren studie Klimaatbestendig Nederland zal m 2011 gestart
worden met het uitwerken van een methodiek voor integrale gebiedsontwikkeling: vanuit een brede
bovensectorale benadering het verbinden van technisch/inhoudelijke kennis en maatschappelijke
doelen in ruimtelijke ontwerpen van alternatieven. Daarbij expliciete aandacht voor het gebruik van de
Basiswaarden van het Deltaprogramma en de Maatschappelijke Kosten Baten Analyse als voertuigen
voor ontwerpen en afwegen.

4.4

Atlas nieuwe steden (ex-groeikernen)

In deze publicatie brengt het PBL de perspectieven van de ex-groeikernen in kaart, een verzameling
nieuwe steden waarvan Zoetermeer, Almere, Spijkenisse en Nieuwegein de bekendste zijn. De
groeikernen zijn in de jaren zeventig en daarna tot stand gekomen om de suburbanisatie vanuit de
steden op te vangen. Sommige ex-groeikernen zijn doorgegroeid tot complete stad, andere zijn
satellietstad gebleven. Uit de uiteenlopende ontwikkelingen trekken we lessen voor een duurzame
stedelijke ontwikkeling en ruimtelijke ordening.

- is-

4.5

Vergrijzing en ruimte

In 2040 wonen er zo'n 5 miljoen ouderen in Nederland. Deze ouderen zijn over het algemeen
welvarender, fitter en mobieler dan de ouderen van nu en het verleden. In het project Vergrijzing en
ruimte zullen de ruimtelijk relevante gevolgen van de aanstaande vergrijzingsgolf in beeld worden
gebracht. Daarbij besteden we speciale aandacht aan de gevolgen op regionaal niveau voor de
woningmarkt, voor de mobiliteit, voor de arbeidsmarkt, voor het milieu en voor het lokale
voorzieningenniveau.

4.6

Regionale bevolkingsprognoses

Het PBL en het CBS maken elke twee jaar de regionale bevolkings- en huishoudensprognose. In
2011 zal de nieuwste regionale prognose gepubliceerd worden. Deze prognose geeft een
samenhangend toekomstbeeld van de ontwikkelingen op het gebied van bevolking en huishoudens
van alle gemeenten, uitgesplitst naar leeftijd, geslacht, huishoudenstype en herkomst.

4.7

Duurzaam consumeren: hoe preferenties te
realiseren?

Dit project betreft een veldexpenment waarin het sociale dilemma centraal staat. Waarom kopen
consumenten nauwelijks duurzame producten, terwijl veel mensen zeggen dergelijke producten
eigenlijk beter te vinden - overigens op grond van heel verschillende argumenten: lekkerder,
gezonder, minder milieudruk, eerlijker handel. Geeft het huidige aankoopgedrag hun werkelijke
voorkeuren weer, of is de (vaak) hogere prijs voor het alternatieve product een belemmering, in het
besef dat vele collega-consumenten voor het goedkope en minder duurzame product gaan waardoor
de eigen opoffering om een duurder product te kopen de beoogde verduurzaming niet dichterbij
brengt (= sociaal dilemma).
Via dit veldexperiment ontwikkelt het PBL een methode om beter zicht te krijgen op de werkelijke
voorkeuren van consumenten, vooral als deze verborgen blijven in een sociaal dilemma. Tevens
geeft het experiment informatie hoe mensen een sociaal dilemma willen doorbreken. Dit verschaft
handvatten voor beleid.

4.8

Open assessment methodologie

De PBL-evaluatie van het IPCC-rapport heeft ook onszelf nog beter bewust gemaakt van een
toenemend gebrek in de maatschappij aan vertrouwen in experts en van een medialisering van de
samenleving. Dit stelt nieuwe eisen aan kwaliteit van de onderbouwing en de effectiviteit van de
communicatie van PBL-assessments, vooral op het vlak van openheid en transparantie. Ter
verbetering van de door PBL gebruikte methodologie in assessments op de verschillende domeinen
en daarmee van de wetenschappelijke kwaliteit van advisering en externe producten wordt onderzoek
verricht naar 'open assessment methodologie'. Het gaat ten eerste om meer transparantie en een
systematische keuze en review van gebruikte methoden en modellen (inclusief scenariomethoden en
MKBA's) - mede in het licht van het verkennen van de impact van alternatieve theorieën - en ten
tweede om de transparantie van samenvattende conclusies. Dit levert m 2011 een Checklist
Assessment op die ingezet gaat worden m alle PBL-assessments, en in 2012 een publicatie over
methoden voor conceptuele modelevaluatie.

-19-

4.9

Kwaliteit en gebruik van maatschappelijke kostenbatenanalyses

De MKBA wordt steeds meer ingezet als een instrument om de besluitvorming te ondersteunen.
Centraal in dit onderzoek staat de ontwikkeling van de MKBA om investeringen in verstedelijking
beter te kunnen onderbouwen. In het planproces vormt een MKBA doorgaans een laatste toets op het
maatschappelijk rendement van een investering nadat de definitieve plannen hiervoor zijn gemaakt.
In deze publicatie onderzoekt het PBL hoe een MKBA is te gebruiken om investeringsprojecten te
verbeteren. Daarbij worden onder andere methoden ontwikkeld om stedelijke kwaliteit en
agglomeratie-effecten in beeld te brengen. In dit onderzoek werken we samen met het CPB.
Het onderzoek is onderdeel van een PBL-onderzoeksprogramma waarin methodologische vragen
over de kwaliteit en het gebruik van een MKBA centraal staan. Zo ontwikkelt het PBL manieren om
(de resultaten van) de MKBA beter toegankelijk te maken voor bestuurders en het publiek, komt het
planbureau met voorstellen voor een effectiever gebruik van MKBA's in besluitvormingsprocessen
(zie ook 4.3: vervolgonderzoek Klimaatbestending Nederland) en beziet het hoe wij een bijdrage
kunnen leveren aan een MKBA over de invoering van Intelligente Elektriciteitsnetten in Nederland. In
de eerste helft van 2011 leidt dit tot een rapport over de omgang met stedelijke ontwikkeling in de
MKBA. Voorts zal het PBL verschillende presentaties geven over de omgang met MKBA's in
beleidsprocessen.

-20-

Externe dienstverlening
Het PBL zal ook m 2011 een aantal specifieke dienstverlenende taken voor de departementen en
internationale organisaties verrichten. Het gaat hier om:
•

het ramen van de behoefte aan bedrijfsterreinen;

•

het analyseren van nieuwe voorstellen van de Europese Commissie en andere internationale
beleidsgremia op het gebied van duurzame ontwikkeling, natuur, water, ruimte, klimaatmitigatieen adaptatie en lucht (emissiehandel, emissieplafonds, inzet biobrandstof);

•

het adviseren over beleidsvoornemens in de Raad voor Infrastructuur en Milieu (RIM) en de Raad
voor Economie, Werk en Innovatie, en m het ambtelijk voorportalen van deze onderraden van de
Ministerraad, de Commissie voor Infrastructuur en Milieu (CIM) en de Commissie voor Economie,
Werk en Innovatie (CEWI).

•

nationaal contactpunt zijn voor het Europese ESPON-programma en voor het Europese
Milieuagentschap, bijdrage aan het project ESPON Climate Change.

•

bijdrage leveren aan UNEP-GEO V-rapport. Naast het duiden van trends m de mondiale
milieuontwikkelingen, zijn beleidsopties een centraal element in de vijfde Global Environmental
Outlook. Het PBL draagt bij met het challenge scenario (zie product RIO+20) en aan de
assessment van beleidsopties om internationaal overeengekomen milieudoelen te realiseren en
innovaties te bevorderen.

•

OECD Environmental Outlook: De outlook schetst milieuveranderingen tot 2050. Het PBL werkt
met de OESO samen op de thema's energie en klimaat, biodiversiteit, water en miheugerelateerd
gezondheidsverlies. De autonome ontwikkeling wordt voor elk van deze thema's beschreven met
behulp van het mede door het PBL ontwikkelde scenario. De effecten van trends alsook van
beleidmaatregelen om ongewenste ontwikkelingen bij te sturen, worden in kaart gebracht.

•

Inzet/ondersteuning departement EL&I voor vorm- en mhoudgevmg van het VN
Intergovernmental Platform on Biodiversity and Ecosystems (IPBES)

-21 -

6

Wetenschappelijke kwaliteitsborging

In 2010 is in de discussies rond het 4e IPCC-assessment nogmaals het belang gebleken van de
wetenschappelijke borging van onderzoek en producten. Dat was een hoofdconclusie van het PBLrapport Assessing an IPCC Assessment, die we meteen ook op dat eigen onderzoek hebben
toegepast; een commissie uit de KNAW heeft toezicht gehouden op de kwaliteit van de PBL-analyse.
Het PBL heeft de ambitie voorop te lopen bij het ontwikkelen van nieuwe wegen om de
wetenschappelijke kwaliteit te borgen en is steeds actief om dit op efficiënte wijze te doen.
Seminars
PBL-onderzoekers in een groot aantal disciplines, waaronder planologen, demografen, geografen,
economen, milieuwetenschappers, technologen, biologen, methodologen en bestuurskundigen, gaan
tijdens interne seminars over startende onderzoeksprojecten of eindproducten met elkaar in debat
over de onderzoeksvraagstelling, te gebruiken methoden en onderbouwing van de analyses. Dit alles
heeft tot doel de wetenschappelijke kwaliteit van PBL-producten te bewaken en bevorderen en 'group
think' te vermijden. Ook wetenschappers van buiten het PBL nemen regelmatig deel aan de seminars
om de kwaliteit van het onderzoek te versterken.
Wetenschappelijke toetsing
BIJ diverse onderwerpen van groot belang wordt een wetenschappelijke klankbordgroep ingesteld om
te laten toetsen of met geschikte, danwei de best beschikbare onderzoeksmethoden wordt gewerkt,
en of analyses op de juiste wijze (logica van de redenering) worden uitgevoerd.
De wetenschappelijke kwaliteit van de rapportages en studies van het PBL vereist een continue
aandacht voor databeheer, informatiemanagement, beheer en ontwikkeling van de modellen en de
kennisinfrastructuur van het PBL Daarbij gaat het enerzijds om het PBL-brede
informatiemanagement, ICT-beheer en -advisering, beheer van (geo)data, redactie- en
productieondersteuning en advisering over methoden en technieken. Anderzijds gaat het voor elk van
de inhoudelijke aandachtsvelden om het beheer en de toepassingsgerichte aanpassing van modellen
en de wetenschappelijke kwaliteitsborging van dat modelinstrumentarium in een uitgebreid extern
kennisnetwerk.
Begeleidingscollege
Het Begeleidingscollege is het externe toezicht- en adviesorgaan van het PBL, met als taak het
bewaken van de wetenschappelijke kwaliteit van het PBL-werk en het adviseren over de
maatschappelijke relevantie. Het Begeleidingscollege adviseert steeds over het werkprogramma en
over de belangrijkste producten. De leden zijn vertegenwoordigers uit wetenschap en maatschappij.
Internationale audit en visitatie
In 2011 zal het PBL voorbereidende werkzaamheden uitvoeren voor een internationale
wetenschappelijke audit in 2012 ('doen we de dingen goed?1). In 2014 zal deze gevolgd worden door
een internationale visitatie, waar naast de wetenschappelijke kwaliteit ook de maatschappelijke
relevantie van het PBL-werk zal worden gereviewd ('doen we de goede dingen?').

-22-

BijBage 1

Belangrijkste producten in 2011

Product

Geplande moment
van uitkomen

Ruimtelijke verkenningen

Voorjaar 201 1

Natuurverkenning

Oktober 201 1

Signalen uit de Leefomgeving

September 201 1

Monitor Duurzaam Nederland

Voorjaar 201 1

Compendium van de leefomgeving

Doorlopend

Gevolgen veranderingen ruimtelijke ordening en ruimtelijk beleid

Medio 201 1

De concurrentiepositie van Nederlandse regio's in Europa
Problemen rond het herstructurermgsbeleid en bouwstenen voor mogelijke
oplossingen

Medio 201 1
Eind 201 1
najaar 201 1

Mogelijkheden voor- en acceptatie van duurzamere vervoerstechnologieën.
Analyse post-Kyoto klimaatbeleid: kosten, baten en verwachte effecten voor
mitigatie en adapatie.

2" helft 201 1

Vergroening van de economie

Najaar 201 1

Effectiviteit en efficiency van beleidsinstrumenten in de praktijk.
Europese studie landbouw en biodiversiteit (incl. ex-ante beoordeling effecten
GLB na 201 3 en Europees Biodiversiteitsactieplan)

Eind 201 1
Eind 2011

Evaluaties:
•

Beleidsprogramma Biodiversiteit 2008-201 1

Eind 2011

•

Natuurwetgeving

April 2011

•

Programmatische Aanpak Stikstof (ex ante)

Zomer 2011

•

Nota Duurzame gewasbescherming

Eind 2011

•

Wet ruimtelijke ordening (Wro)

Eind 2011

Kansrijk omgevingsbeleid: Assessment van beleidsopties om internationaal
overeengekomen milieudoelen te realiseren en innovaties te bevorderen

Eind 2011

Khmaatbestendig Nederland; adaptatieopties en hun consequenties

Voorjaar 201 1

Vergrijzing en ruimte

Eind 201 1

Kwetsbaarheid ontwikkelingslanden voor Klimaatverandering

Eind 2011

-23-

Bijlage 2
Bijdrage aan het werkprogramma 2011
vanuit WOT Natuur & Milieu van Wageningen UR
BIJ de uitvoering van de wettelijke taken van het PBL is in de Natuurbeschermingswet vastgelegd dat
DLO, onderdeel van Wageningen UR, via de Wettelijke OnderzoeksTaak (WOT) Natuur & Milieu
samenwerkt met het PBL door wederzijdse uitwisseling van kennis en informatie. Deze
samenwerking wordt mogelijk gemaakt doordat het ministerie van Economische Zaken, Landbouw &
Innovatie (voorheen het ministerie van LNV) financiering beschikbaar stelt aan DLO via de WOTprogrammasubsidiërmg.
De bijdragen van de WOT Natuur & Milieu betreffen informatie over natuur, bos en landschap in hun
beleidsmatige en maatschappelijke context. De WOT levert direct toe aan vooral de wettelijke
producten van het PBL, zoals het Compendium voor de Leefomgeving, Balans van de Leefomgeving,
Signalen en Natuurverkenning. Voor een deel is de bijdrage direct gekoppeld aan het lopende
werkprogramma en de genoemde rapporten en voor een ander deel is het gericht op strategische
kennisontwikkeling om in de toekomst betere balansen en verkenningen te maken.
Het WOT-werkprogramma wordt inhoudelijk aangestuurd en vastgesteld door de directeur PBL en
volgt in hoofdlijnen het werkprogramma van het PBL. Belangrijk accentverschuivingen in het WOTwerkprogramma zijn: toenemende aandacht voor de problematiek van de mariene biodiversiteit, de
verdere internationalisering van het biodiversiteitsbeleid (o.a. Europese beleidsagenda,
verduurzaming internationale handelsketens) en het governancevraagstuk. Voor 2011 zijn de
volgende tien onderzoeksthema's gekozen:
1.

Nationale terrestrische biodiversiteit en ecosysteem diensten;

2.

Mondiale biodiversiteit;

3.

Aquatische biodiversiteit en visserij;

4.

Landbouw, natuur en Europa;

5.

Milieudruk en beleidsopties;

6.

Landschap en landelijk gebied;

7.

Bestuur en samenleving;

8.

Handelsketens en footprint biodiversiteit;

9.

Kosten/baten natuur en landschap;

10.

Infrastructuur modellen en -data.

-24-