Naar een meer geprofileerd
hoger onderwijs en onderzoek
Een procesaanpak voor
profilering en profielgebonden bekostiging

Werkgroep Profilering en Bekostiging
12 mei 2011

INHOUD

Samenvatting
1.

Inleiding
1. Waarom is profilering van belang?
2. Typering van het benodigde proces
3. Randvoorwaarden voor een succesvol profileringsproces
4. Leeswijzer

2.

Profilering op sectorniveau
1. Belang van sectoren
2. Er gebeurt al veel…
3. …maar niet systematisch genoeg
4. Inrichting van het proces: naar sectorplannen-nieuwe-stijl

3.

Profilering op instellingsniveau
1. Belang van instellingen
2. Dimensies van profilering
3. Inrichting van het proces: universiteiten en hogescholen als eerste aan zet

4.

Aandachtspunten voor bekostiging en wetgeving
1. Bekostiging
2. Wet- en regelgeving

5.

Afsluiting
1. Urgentie
2. Investeringen
3. Tijdpad

Bijlage 1

Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4

Referentiepunten voor instellingsplannen
1A. Hoofdelementen van een ontwikkelingsperspectief voor het
Nederlandse hoger onderwijs en onderzoek
1B. Classificaties en rangordeningen
Referenties
Gesprekspartners
Leden werkgroep

2

Samenvatting
De werkgroep Profilering en Bekostiging heeft op verzoek van staatssecretaris Zijlstra
van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, advies gegeven over de wijze
waarop profilering in het hoger onderwijs en onderzoek op gang gebracht kan worden.
De werkgroep bouwt voort op het rapport van de commissie-Veerman, Differentiëren in
drievoud, waarin profilering van instellingen een centrale rol speelt.
De werkgroep onderscheidt twee vormen van profilering:
• Sectorgewijs: daarbij gaat het primair om taakverdeling op sectorniveau, zowel op
het gebied van onderwijs als onderzoek.
• Instellingsgewijs: hoe profileert de instelling zich - nationaal en internationaal - ten
opzichte van andere instellingen?
Hieronder volgen de belangrijkste aanbevelingen van de werkgroep aan de
staatssecretaris, gericht op het bereiken van meer profilering in het hoger onderwijs en
onderzoek.
1.
Zorg voor een systematische aanpak van sectorplannen (-nieuwe stijl)
De werkgroep pleit voor een meer systematische aanpak van sectorplannen. De
sectorplannen nieuwe stijl:
- leiden tot taakverdeling en concentratie van bestaande of toekomstige voorzieningen;
- zijn gericht op de lange termijn en gebaseerd op empirische evidentie, onafhankelijke
en deskundige oordelen en internationale benchmarking;
- behandelen onderwijs en onderzoek, en waar relevant wo en hbo in samenhang;
- redeneren van buiten naar binnen; plannen moeten worden afgestemd op de
behoeftes van maatschappij en werkveld;
- spelen in op ontwikkelingen in de European Higher Education Area en European
Research Area;
- zoeken aansluiting bij buiten-universitaire instituten, in elk geval daar waar er
opleidingsconsequenties (voor doctoraat- of masteropleidingen) zijn.
Geboekte doelmatigheidswinst moet in de sector blijven. Maar daarnaast is een
structureel sectorherzieningsbudget – bestaande uit extra middelen – nodig voor het
opvangen van frictiekosten.
De minister zou nog dit jaar in overleg met universiteiten en hogescholen een plan van
aanpak moeten maken. Daarin wordt op basis van een vergelijking van sectoren
aangegeven welke sectoren, waarom en in welke volgorde aan bod komen.
2.
Vraag instellingsplannen met strategische profielkeuzes
In de aanpak van de werkgroep worden instellingen uitgenodigd voor 1 maart 2012 een
profielgericht instellingsplan op te stellen. Het is aan de instellingen om hiervoor
bestaande (en eventueel aangevulde) plannen te benutten dan wel nieuwe plannen te
maken. In de plannen wordt het (gezamenlijke) profiel van de (samenwerkende)
instellingen geschetst aan de hand van ambities voor de lange termijn. Meer specifiek
gaat het om de volgende criteria:
1. Het plan benoemt het profiel van de instelling op basis van bewezen sterktes in
onderwijs en onderzoek, de lange termijn doelstellingen en de daaruit afgeleide te
boeken voortgang tot en met 2016.
2. Het plan geeft aan hoe het bijdraagt aan het gewenste ontwikkelingsperspectief voor
het Nederlandse hoger onderwijs en onderzoek, zoals door de minister geschetst in
de Strategische Agenda Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap.
3. Elk plan bevat voorstellen voor differentiatie van het onderwijs naar (type) aanbod en
niveau.
4. De plannen laten zien waar doelmatigheidswinst is of wordt geboekt die de kwaliteit
en (internationale) aantrekkingskracht van onderwijs en onderzoek vergroot door:

3

•
•

aan te sluiten bij de conclusies van beschikbare sectorplannen;
een sectoroverstijgende afweging op instellingsniveau te maken: duidelijke
prioriteiten stellen en zonodig ook delen van onderwijs en onderzoek afbouwen of
in overleg met andere instellingen elders onderbrengen.
Samenwerking is een pré, omdat het taakverdeling en zwaartepuntvorming
bevordert.

3.
Voer een strategische dialoog met de instellingen
De concept-plannen zijn in de voorgestelde aanpak onderwerp van een strategische
dialoog tussen overheid en instelling(en). Op basis van grondige informatie-uitwisseling,
argumenten en overtuiging wordt gesproken over keuzes die instellingen maken. De
instellingsplannen zullen afzonderlijk en bij elkaar bezien worden op de mate waarin
tegemoet gekomen wordt aan het ontwikkelingsperspectief zoals geschetst in de
Strategische Agenda Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap 2011. Andersom zal de
overheid moeten nagaan wat zij voor instellingen kan betekenen, bijvoorbeeld door
ruimte in regelgeving te bieden.
4.
Maak een deel van de bekostiging profielgebonden
De werkgroep bepleit de introductie van een groeiend profielgebonden deel in de
bekostiging. Het profielgebonden deel van de bekostiging bestaat uit een afgezonderd
deel van ongeveer 10 - 15% van het landelijke macrobudget.
Het profieldeel kent twee componenten. Een verdeling op grond van trekkingsrechten
(naar rato van de huidige verdeling van het macrobudget) en een competitieve verdeling.
Om de trekkingsrechten te kunnen verzilveren zullen instellingsplannen voldoende
aandacht moeten besteden aan de criteria voor instellingsplannen. De toets daarop vindt
plaats in de strategische dialoog.
De beste instellingsplannen komen vervolgens in aanmerking voor extra middelen. Een
commissie met nationale en internationale experts beoordeelt de plannen aan de hand
van de bovengenoemde criteria. De instellingsplannen die op de vier criteria het hoogste
scoren, zullen extra worden beloond. De helft van de bonus wordt direct na beoordeling
van de plannen uitgekeerd, de tweede helft volgt na vier jaar, en is mede afhankelijk van
de geboekte resultaten.
Het competitieve deel loopt in stappen van 4 jaar geleidelijk op. Het deel dat verdeeld
wordt op basis van trekkingsrechten neemt geleidelijk af. Als eerste stap wordt een
percentage van 2 - 3% van het macrobudget competitief verdeeld. Dit zullen extra
middelen (startgeld) moeten zijn, om het beoogde proces onder de huidige moeilijke
omstandigheden van de grond te krijgen.
5.
Stel een procesregisseur aan
De werkgroep onderstreept het belang van een krachtige regie. Na overleg met
betrokkenen zal een regisseur aangezocht moeten worden met gezag en kennis van
zaken. Deze is integraal verantwoordelijk voor de aansturing van de sector- en
instellingsplannen en houdt het overzicht over het geheel. De regisseur opereert bij
voorkeur op enige afstand van de politiek.
6.
Voer geen generieke kwaliteitsbekostiging of capaciteitsbekostiging in
Generieke kwaliteitsbekostiging veronderstelt indicatoren die als parameter in een
bekostigingsmodel kunnen worden ingevoerd. Er zijn nog geen indicatoren beschikbaar
die daarvoor robuust genoeg zijn en/of geen ongewenste neveneffecten hebben.
Kwaliteitsindicatoren kunnen wel een rol spelen als zij worden ingebed in een kwalitatief
oordeel van peers en onafhankelijke deskundigen. De werkgroep adviseert de minister
enkele ontwikkeltrajecten op te starten – bijvoorbeeld in één of meer sectoren - om
mogelijkheden te onderzoeken en ervaring op te doen.
De werkgroep ontraadt eveneens een overgang naar capaciteitsbekostiging over de volle
breedte in het wo, omdat dit de toegankelijkheid van het stelsel teveel zal beperken. Het
hbo is internationaal gezien al groot, kent nauwelijks niveaudifferentiatie en is op dit

4

moment nog een onvoldoende gelijkwaardig alternatief voor vwo’ers. Bij massale
opleidingen lijkt niet zozeer het bekostigingsniveau een belemmering maar meer de tot
nu toe beperkte mogelijkheden voor capaciteitsregulering en het stellen van toelatingsen voortgangseisen en de geringe mate van niveaudifferentiatie binnen de
bacheloropleidingen en daarbij passende diplomadifferentiatie. Enkele belangrijke
beperkingen lijken echter te worden weggenomen met het wetsvoorstel ‘Ruim baan voor
talent’ dat in april 2011 in de Tweede Kamer is behandeld. Daarnaast lijkt het de
werkgroep reëel dat voor opleidingen met hoge kosten (dure infrastructuur, kostbare
werkvormen, kleine maar maatschappelijk zeer relevante opleidingen)
capaciteitsbekostiging wordt ingevoerd. Capaciteitsbekostiging kan ingebracht worden als
onderdeel van de instellingsplannen. Dit geldt zowel voor wo- als hbo-opleidingen.
7.
Veranker het proces in wet- en regelgeving
De voorstellen in dit advies vragen om nadere wetgeving. Ten eerste zal de overheid
meer ruimte moeten bieden om instellingen in staat te stellen zich te profileren. Het gaat
daarbij om meer ruimte voor selectie, zoals het afschaffen van de verplichte
doorstroommaster. Ook is meer flexibiliteit nodig in de macrodoelmatigheidsregels.
Instellingen moeten in het kader van regionale of sectorplannen de ruimte krijgen voor
een gezamenlijke profielgerichte doelmatigheidstoets. Bovendien vindt de werkgroep
collegegelddifferentiatie een logische stap in het profileringsproces, als manier om de
variëteit binnen het aanbod verder vorm te geven en met het extra budget de kwaliteit
van het onderwijs te verbeteren.
Ten tweede is de werkgroep van mening dat het voorgestelde proces wettelijke
verankering vereist. Om de duurzaamheid van de aanpak te garanderen acht de
werkgroep wettelijke inbedding noodzakelijk voor de volgende zaken:
• De aanpak van de sectorplannen nieuwe stijl, inclusief de eisen op hoofdlijnen
waaraan sectorplannen moeten voldoen, en het instellen van een
sectorherzieningsbudget.
• Het revitaliseren van de HOOP-cyclus (instellingsplannen en hoger onderwijs- en
onderzoekplan). Het gaat hierbij om een herformulering van termijnen, taken en
verantwoordelijkheden.
• Herziening van de eisen aan instellingsplannen en het aanbrengen van een profieldeel
in de bekostiging.
• De regiefunctie over het gehele proces.
8.
Investeer extra in hoger onderwijs
De werkgroep vindt net als de commissie-Veerman dat extra investeringen nodig zijn in
het hoger onderwijs. De commissie voerde daar overtuigende argumenten voor aan.
Kennisuitgaven zijn geen consumptieve uitgaven, maar investeringen die lonen, zowel
voor het individu als voor de maatschappij. Welvaart en welzijn zijn afhankelijk van de
opbrengsten van onderzoek en onderwijs, van de creativiteit en innovatie die een
hoogopgeleide beroepsbevolking met zich meebrengt. Nederland kan het zich niet
permitteren dat kennisinvesteringen achterblijven. De werkgroep vindt het absoluut
nodig dat de kennisinvesteringsquote toeneemt. Dit punt is breed gedeeld door de
gesprekspartners die de werkgroep heeft geconsulteerd.

5

1.

Inleiding
Voor u ligt het eindrapport van de werkgroep Profilering en Bekostiging. Het rapport
bevat een voorstel voor een procesaanpak van profilering in het hoger onderwijs. In april
2010 publiceerde de commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijsstelsel (commissieVeerman) haar advies ‘Differentiëren in drievoud’ over de toekomst van het hoger
onderwijs. In de brief aan de Tweede Kamer1 geeft het kabinet aan dat het rapport van
de commissie-Veerman wordt uitgevoerd. Het bekostigingsmodel zal daarvoor nog in
deze kabinetsperiode worden gewijzigd. De staatssecretaris van OCW heeft vervolgens
aan drie deskundigen gevraagd op persoonlijke titel2 een advies op te stellen over de
wijze waarop profilering van instellingen op gang gebracht kan worden. Meer specifiek
ging het om de vraag of en hoe kwaliteitsbekostiging, missiegebonden financiering en
capaciteitsbekostiging hierbij functioneel zouden kunnen zijn. Zij hebben daarop een
werkgroep Profilering en Bekostiging gevormd die in de periode januari tot en met april
2011 het onderhavige advies heeft opgesteld. De werkgroep heeft een groot aantal
gesprekken gevoerd met betrokkenen in en rond het hoger onderwijs (zie bijlage 3). Een
tussenrapportage is voor commentaar aan hen voorgelegd, waarna het advies medio mei
definitief is overhandigd aan de staatssecretaris van OCW.

1.1

Waarom is profilering van belang?
De commissie-Veerman schetste in haar rapport Differentiëren in drievoud een aantal
doelen voor het hoger onderwijs:
• verhogen van de kwaliteit van hoger onderwijs en onderzoek over de hele linie;
• tegemoetkomen aan de sterke groei van studentenaantallen en de toenemende
diversiteit van de studentenpopulatie;
• versterken van de internationale concurrentiepositie van het Nederlandse hoger
onderwijs en onderzoek;
• (mede) door middel van een sterke(re) verwevenheid van onderwijs, onderzoek en
innovatie Nederland een plaats in de top-vijf van kenniseconomieën bezorgen.
Uiteraard zijn er verschillende middelen die deze doelen helpen realiseren, maar de
werkgroep ziet profilering als een sleutelconcept om deze doelen te bereiken.
Specialisatie en taakverdeling (kiezen waar men goed in is) leiden tot een hogere
kwaliteit en grotere herkenbaarheid voor studenten, docenten en wetenschappelijk
personeel, en werkgevers. Het is ook van groot belang voor versterking van de
basiskwaliteit. Profilering is geen luxe of een interessant extraatje. Juist het maken van
scherpe keuzes – ook om dingen niet te doen – creëert ruimte en energie om dat waar
een instelling wel voor gaat, goed te doen. Bij opleidingen en instellingen met een
duidelijk profiel zien we dat gemeenschappelijke identiteit een sterk motiverende factor is
en zien we hogere rendementen en sterkere relaties met de omgeving. Een heldere
taakverdeling op systeemniveau en scherpe profilering bieden aanzienlijk meer kans
ergens in uit te blinken. Een geprofileerd onderzoekslandschap leidt tot zwaartepunten
met een betere uitgangspositie voor internationale concurrentie, een geprofileerd
onderwijsaanbod leidt tot een betere match tussen student en opleiding.

1.2 Typering van het benodigde proces
De werkgroep neemt de analyse van de commissie-Veerman als uitgangspunt, en richt
zich uitsluitend op een voorstel voor implementatie. Daarbij is het uitgangspunt dat
universiteiten en hogescholen, faculteiten en instituten, docenten en onderzoekers, zelf
het voortouw nemen. Zonder hun draagvlak en betrokkenheid zal het proces niet slagen.
1

Tweede Kamer, 7 februari 2011, 31288, nr.150.
Het gaat om Prof. dr. R.H. Dijkgraaf, J.F. Sistermans en Prof. dr. A.M.L. van Wieringen, zie bijlage 5. ‘Op
persoonlijke titel’ wil zeggen dat de leden niet vanuit hun functie als voorzitter van respectievelijk de AWT,
KNAW en Onderwijsraad zijn gevraagd.

2

6

Bovendien kent de wetenschap een groot zelforganiserend vermogen, waarop kan
worden voortgebouwd. De autonomie van instellingen is een van de belangrijke factoren
waardoor het Nederlandse hoger onderwijs en onderzoek internationaal gezien goed
presteert3. Dat moeten we koesteren; universiteiten en hogescholen kiezen zelf hun
strategie en profiel.
Maar profilering kan niet alleen een proces van onderop zijn. De overheid is
verantwoordelijk voor de regie op het proces (inclusief het tempo) en moet beoordelen of
de gewenste stelselopbrengsten leiden tot kwaliteitsverbetering en doelmatigheid. Een
optimale samenhang van onderwijsaanbod en onderzoeksprogrammering is ook een
nationale verantwoordelijkheid. Dat betekent dat het proces een effectieve combinatie
van bottom-up en top-down elementen moet bevatten. Het is onvermijdelijk – en het zal
zonder twijfel gewenningstijd kosten - dat de sturingsrelatie tussen overheid en
instellingen daarmee minder generiek van karakter wordt. Er komt meer nadruk te liggen
op arrangementen tussen de overheid en (groepen van) individuele instellingen.
De werkgroep onderstreept het belang van een krachtige regie. Na overleg met
betrokkenen zal een regisseur4 aangezocht moeten worden met gezag en kennis van
zaken. Verschillende vormen zijn hierbij denkbaar: een regeringscommissaris5 voor het
hoger onderwijs en onderzoek, een programma-DG bij de overheid of een onafhankelijke
procescoördinator.
1.3 Randvoorwaarden voor een succesvol profileringsproces
Wil het profileringsproces slagen, dan moet aan een aantal randvoorwaarden worden
voldaan:
• Partijen moeten vertrouwen in elkaar hebben, het proces gezamenlijk ingaan en
eraan vasthouden. Continuïteit is van groot belang, aangezien het proces langere tijd
(tenminste tien jaar) in beslag zal nemen. Instellingen moeten ervan op aan kunnen
dat het proces een duurzaam karakter heeft.
• Er is een vorm van vasthoudende regie nodig, bij voorkeur op enige afstand van de
politiek. Dat draagt bij aan de hierboven genoemde noodzakelijke continuïteit van en
consistentie in het proces.
• Het proces moet voldoende flexibel zijn om in te kunnen spelen op nieuwe
wetenschappelijke, economische en maatschappelijke ontwikkelingen. Daarom zal het
geen eenmalig proces kunnen zijn, maar is een cyclische aanpak gewenst.
• Profilering moet worden bezien vanuit een internationale context, met bijzondere
aandacht voor de ontwikkelingen in de European Higher Education Area en de
European Research Area.
• Een voortvarende start is cruciaal. Er moet met de uitvoering van deze voorstellen
dus niet worden gewacht, het huidige momentum bij instellingen moet benut worden.
1.4 Leeswijzer
Profilering in het hoger onderwijs en onderzoek kan gerealiseerd worden op sectorniveau
en op instellingsniveau. Op sectorniveau gaat het om landelijke taakverdeling en
zwaartepuntvorming. Op instellingsniveau gaat het om de wijze waarop een instelling
zich profileert ten opzichte van andere instellingen (nationaal en internationaal).
3
Uit internationaal vergelijkend onderzoek blijken twee factoren bepalend te zijn voor stelselprestaties:
autonomie en de omvang van het budget, waarbij autonomie om budget te besteden de effectiviteit van extra
investeringen vergroot (zie Aghion e.a., 2008).
4
Het is denkbaar, en gegeven de zwaarte van de functie misschien wel noodzakelijk, dat de regiefunctie door
twee of drie personen wordt uitgevoerd.
5
Een regeringscommissaris is een door de regering benoemde functionaris met een speciale taak. Dat kan zijn
de voorbereiding van wetgeving, het als deskundige bijstaan van bewindslieden bij parlementaire behandeling
van wetgeving, maar ook het vervullen van bijzondere opdrachten” (zie www.denederlandsegrondwet.nl). Een
eerdere regeringscommissaris in het hoger onderwijs was prof. dr. K. Posthumus, voor het wetenschappelijk
onderwijs (1967-1972).

7

Hoofdstuk 2 gaat in op profilering op sectorniveau en stelt een aanpak voor met
sectorplannen nieuwe stijl. Hoofdstuk 3 gaat in op profilering op instellingsniveau en
beschrijft een procesmatige aanpak gekoppeld aan instellingsplannen. Ook gaat
hoofdstuk 3 in op de benodigde aanpassingen in de bekostigingssystematiek, gericht op
profilering. In hoofdstuk 4 komen generieke kwaliteitsbekostiging en
capaciteitsbekostiging aan de orde en wordt aangegeven welke aanpassingen in
regelgeving nodig zijn. In het afsluitende hoofdstuk 5 wordt de urgentie van het proces
benadrukt en wordt het tijdpad aangegeven.

8

2.

Profilering op sectorniveau

2.1 Belang van sectoren
Voor taakverdeling en zwaartepuntvorming, de eerste vorm van profilering, is de sector
het meest geëigende niveau om de sterktes en zwaktes in het aanbod te analyseren. Met
een sector bedoelen we een verzameling van samenhangende disciplines of opleidingen
aan universiteiten en hogescholen, inclusief het eraan gekoppelde onderzoek. Daarbij is
het van belang dat sectoren niet te eng, op een te laag aggregatieniveau worden
gedefinieerd. Ten eerste omdat veel onderzoek rond interdisciplinaire thema’s is
georganiseerd en ten tweede omdat een minder versplinterd opleidingenaanbod gewenst
is.
Het doel van een sectorplan is om door taakverdeling te komen tot hogere kwaliteit,
excellentie, betere aansluiting bij de beroepspraktijk en versterking van de internationale
concurrentiepositie van onderzoek en onderwijs. Een grotere doelmatigheid legt hiervoor
de basis. Hiervoor moeten universiteiten en hogescholen onderdelen van hun portfolio
aan onderwijs en onderzoek afbouwen en uitruilen. Het sectorniveau is bovendien van
groot belang om de inbreng van onderzoekers, docenten en hoogleraren te benutten. Zij
kiezen namelijk doorgaans vanuit de inhoud positie en zijn veelal bereid samen te
werken los van institutionele belangen.
2.2 Er gebeurt al veel…
Zoals uit de voorbeelden in box 1 blijkt, maken hoger onderwijsinstellingen veel gebruik
van sectorplannen. Dit overzicht is lang niet uitputtend, maar laat al wel een grote
diversiteit zien.
Box 1:
•
•

•
•

•
•
•

•
•

enkele voorbeelden van sectorplannen

Het sectorplan wetenschap en technologie markeerde de start van de 3 TU’s. Er
wordt gewerkt aan een vervolg op dit sectorplan voor de komende jaren.
Het sectorplan hbo-techniek (commissie-De Boer), in combinatie met het
sectorplan mbo-techniek, heeft geleid tot drie Centres of Expertise in het hbo en
vier in het mbo. De Centres of Expertise zijn in concurrentie toegekend, via een
aanbesteding door het Platform Bèta Techniek. De centra worden niet alleen door
de overheid gefinancierd, maar ook door het bedrijfsleven en een voorwaarde is
dat ze na vijf jaar zelfvoorzienend zijn.
Het sectorplan natuur- en scheikunde wordt op dit moment uitgevoerd. Daartoe is
een implementatiecommissie ingesteld (commissie-Breimer) die OCW adviseert
over de verdeling van het beschikbare budget.
Naar aanleiding van de sectoranalyse van de geesteswetenschappen (commissieCohen) is een regieorgaan opgericht dat het beschikbaar gestelde budget verdeeld
heeft op basis van ingediende plannen. Instellingen geven daarin aan in hoeverre
ze bijdragen aan de doelen uit het sectorplan.
Het sectorplan wiskunde wordt nu uitgevoerd zonder extra budget.
In de sector biologie wordt gewerkt aan een sectorplan.
De aanbevelingen uit de sectoranalyse van het kunstvakonderwijs (commissieDijkgraaf) worden nu verder uitgewerkt als sectorplan, met behulp van een door
de HBO-raad ingestelde regievoerder. De ervaring leert dat dit geen eenvoudig
proces is waarbij een regisseur onontbeerlijk is.
Voor de onderwijswetenschappen is een analyse gemaakt (commissie-De Graaf),
die nog moet worden uitgewerkt in een concreet sectorplan.
Tot slot zijn er voorbeelden van regionale plannen zoals in Zeeland (commissieTaskforce Zeeland) en Noord-Nederland (sectorplan hbo Noord-Nederland).

9

2.3 …maar niet systematisch genoeg
De sectoren nemen vaak zelf het initiatief voor een sectorplan. Meestal zijn
sectorplannen erop gericht aanvullende financiering te verwerven. Er zijn goede
voorbeelden, maar er zijn ook plannen waar het bijvoorbeeld ontbreekt aan een kritische
doorlichting van bestaande voorzieningen. Ook blijkt uit de praktijk dat het veel moeite
kost om echte keuzes te maken, dat instellingen zelden activiteiten stopzetten, en dat
externe regie nodig is om voortgang te boeken. Dit onderstreept het belang van een
gemeenschappelijke methodiek, waarbij instellingen en sectoren ook systematisch
kunnen leren van elkaars ervaringen.
Sectorplannen zijn alleen effectief wanneer universiteiten en hogescholen, faculteiten en
instituten, docenten en onderzoekers, daadwerkelijk actief betrokken zijn bij het
opstellen ervan, en bereid zijn met de strategie en keuzes van de eigen instelling hierop
in te spelen. De instellingen moeten de sectorplannen dragen en de afgesproken
rolverdeling binnen een sector moet overeenkomen met de individuele profielen van de
instellingen; maar – afhankelijk van de sector – zullen ook onderzoeksinstituten, de
beroepsgroep, het bedrijfsleven of maatschappelijke organisaties hierbij betrokken zijn.
Om tot een betere afstemming van vraag en aanbod te komen, moeten sectorplannen
dan ook worden opgesteld door commissies met een gemengde samenstelling.
2.4 Inrichting van het proces: naar sectorplannen nieuwe stijl
Sectorplannen blijken ongelijksoortig van karakter te zijn. Ook is niet altijd duidelijk
waarom in de ene sector of regio wel een initiatief is genomen, en in andere sectoren
niet. De werkgroep vindt dat sectorplannen nu te veel ad-hoc worden geïnitieerd en dat
dit systematischer kan. De werkgroep stelt daarom voor dat de minister op korte termijn
het initiatief neemt voor een nieuwe aanpak van sectorplannen. Tevens zou een
sectorherzieningsbudget ingevoerd moeten worden voor het opvangen van frictiekosten
als gevolg van herstructurering van opleidingen en onderzoek.
De nieuwe aanpak van sectorplannen bevat de volgende onderdelen:
• het laten uitvoeren van een eerste sterkte-/zwakteanalyse van sectoren (zijn er
indicaties dat een sectorplan opportuun is?);
• het bepalen van de sectoren die met voorrang moeten worden aangepakt;
• de afstemming van sectorplannen op de door het kabinet geïdentificeerde
economische topsectoren6;
• het zo nodig laten opstellen van een sectorplan;
• de beoordeling van sectorplannen;
• de toekenning van geld uit het sectorherzieningsbudget voor zover nodig;
• de monitoring van de uitvoering van de plannen;
• het bewaken van de samenhang tussen de sectorplannen.

6
De definitie van een topsector is gekoppeld aan economische sterktes; sectorplannen hebben betrekking op
(een verzameling van) disciplines of opleidingen aan universiteiten en hogescholen.

10

Lopende sectorplannen of recente plannen waar nog niet op is gereageerd, zouden
aangepast kunnen worden aan de nieuwe eisen. Maar van belang zijn vooral nieuwe
sectorplannen. Tijdens de consultatiegesprekken is de werkgroep geattendeerd op
sectoren waar een nadere analyse met urgentie - volgens de nieuwe aanpak - gemaakt
zou moeten worden: gezondheidszorg, techniek, rechten, sociale wetenschappen7. Ook
kunnen de uitkomsten van de analyses van de ‘topteams’ (topsectoren EL&I)
aanknopingspunten bieden voor nieuwe sectorplannen en kunnen in bestaande plannen
verbindingen gelegd worden met de topsectoren. Tot slot is het nodig om te bezien of de
organisatie en slagkracht van sectoren die raakvlakken hebben met EU-prioriteiten
(Kaderprogramma, Grand Challenges) groot genoeg zijn. Dubbeling van activiteiten is
niet gewenst.
Strenge eisen aan sectorplannen
Sectorplannen moeten in de nieuwe opzet aan strenge(re) eisen voldoen. Deze moeten:
• scherpe voornemens bevatten over taakverdeling en concentratie van bestaande of
toekomstige voorzieningen;
• gericht zijn op de lange termijn en gebaseerd op empirische evidentie, onafhankelijke
en deskundige oordelen en internationale benchmarking;
• onderwijs en onderzoek, en waar relevant wo en hbo in samenhang behandelen;
• van buiten naar binnen redeneren; ze moeten worden afgestemd op de behoeftes van
maatschappij en werkveld;
• inspelen op ontwikkelingen in de European Higher Education Area en European
Research Area;
• aansluiting zoeken met buiten-universitaire instituten, in elk geval daar waar er
opleidingsconsequenties (voor doctoraat- of masteropleidingen) zijn.
Nog dit jaar een plan van aanpak
De werkgroep pleit voor actie op korte termijn. De minister zou daarom nog dit jaar in
overleg met hogescholen en universiteiten een plan van aanpak moeten opstellen. Daarin
wordt op basis van een vergelijking van sectoren onderbouwd welke sectoren in 2012 en
2013 aan bod komen en in welke volgorde. Hierbij kan ook deskundigheid uit
verschillende invalshoeken benut worden, waaronder in elk geval onderwijs (NederlandsVlaamse Accrediatie Organisatie, NVAO en Inspectie van het Onderwijs), onderzoek
(KNAW) en macrodoelmatigheid (Commissie Doelmatigheid Hoger Onderwijs, CDHO).
Daarbij zou de CDHO niet langer alleen moeten kijken naar de doelmatigheid van nieuwe
opleidingen, maar ook het bestaande aanbod kunnen bezien.
Regie sectorplannen
De minister legt de coördinatie van de sectorplannenaanpak in handen van een regisseur
(zie hoofdstuk 1.2). Deze heeft het overzicht over sectorplannen maar ook over de
instellingsplannen (zie hoofdstuk 3), en kan zo erop toezien dat de plannen op elkaar
worden afgestemd. De sectoren blijven zelf verantwoordelijk voor de analyse van de
sector en het opstellen van sectorplannen.

7
Gezondheid en techniek zijn sectoren waar de verwevenheid tussen het hbo en het wo groot is, en waar de
relatie tussen opleidingen en het werkveld relatief sterk is. Er bestaat al een sectorplan techniek voor het hbo
en er wordt gewerkt aan een nieuw wo-sectorplan (3 TU’s). Het zou nuttig zijn als daarbij wordt doorgedacht
over de verbinding van en het onderscheid tussen hbo en wo. Voor de sectoren economie en recht is
aangegeven dat de verwevenheid van onderzoek en onderwijs in het wo zou moeten toenemen. Deze
opleidingen kampen met een moeilijk te hanteren massaliteit. Daarnaast bestaan deze sectoren zowel in het
hbo als in het wo en is het wellicht een mogelijkheid om studentenstromen gezamenlijk op te vangen. Door
intensieve samenwerking tussen universiteiten en hogescholen kan de kwaliteit van hbo-opleidingen snel
verbeteren.

11

Financiering sectorherzieningsbudget
Op basis van gezamenlijke afspraken en prioriteiten in de sectorplannen worden
onderzoekseenheden en opleidingen herverkaveld. Het uitgangspunt is dat een dergelijke
beweging niet volledig afhankelijk kan zijn van extra geld. Het plan moet ook
doelmatigheidswinst opleveren. Dat neemt niet weg dat er tijdelijke, maar aanzienlijke
financiële gevolgen voor instellingen kunnen zijn wanneer zij opleidingen en onderzoek
reorganiseren en verplaatsen. Een separaat sectorherzieningsbudget – in aanvulling op
de reguliere bekostiging - moet deze frictiekosten opvangen. Zodra het proces volop
draait, verwacht de werkgroep dat voor het opvangen van frictiekosten een extra
structureel budget nodig is van ongeveer € 100 miljoen per jaar, waar instellingen in de
te herziene sectoren tijdelijk aanspraak op kunnen maken.

12

3.

Profilering op instellingsniveau

3.1 Belang van instellingen
Sectorplannen vormen een belangrijke basis voor profilering, maar zijn niet voldoende.
Daarom pleit de werkgroep ook voor een profileringsproces op instellingsniveau. Binnen
een instelling worden immers afwegingen gemaakt tussen sectoren, komen sectoren met
elkaar in aanraking en worden dwarsverbanden tussen opleidingen en
onderzoeksgebieden georganiseerd. Veel instellingen hebben interdisciplinaire thema’s
als zwaartepunten benoemd. Een universiteit of een hogeschool is beduidend meer dan
een samenvoeging van sectoraal onderwijs en onderzoek. Het geheel is meer dan de som
van de delen. Bovendien vormen instellingen een belangrijke schakel in het bestuurlijke
proces. Inhoudelijke taakverdeling op landelijk niveau zal in sectorverband plaatsvinden,
maar instellingen kunnen hier tegelijkertijd ook in regionale clusters al vergaande
afspraken over maken. Tot slot zorgen instellingen vaak voor internationale zichtbaarheid
en aantrekkingskracht. Dit geldt niet alleen voor individuele instellingen, maar ook op
stelselniveau verbeteren excellente instellingen de reputatie van het Nederlandse hoger
onderwijs en onderzoek.
3.2 Dimensies van profilering
Instellingen wordt gevraagd zich te profileren door nadere keuzes te maken over:
• De ambities die een instelling heeft ten aanzien van kwaliteit en niveau: welke graden
worden aangeboden? Op welk speelveld wil de instelling opereren? Heeft ze de
ambitie een heel goede, regionaal verankerde instelling te zijn of wil ze tot de
Europese, dan wel mondiale top behoren?
• Vakgebieden: streeft de instelling naar een brede of een gespecialiseerde
monosectorale instelling? Welke sectoren en/of specialisaties wil zij in huis hebben,
welke opleidingen of zwaartepunten?
• Onderwijs, primair gedifferentieerd naar aanbod8 en niveau: welke
niveaudifferentiatie wil de instelling hanteren in de bachelorfase?9
• De aard en intensiteit van het onderzoek, de aandacht voor valorisatie en de mate
van inbedding in de regionale kenniseconomie.
Het is van belang dat de instelling daarbij aangeeft hoe de keuze intern doorwerkt: gaat
het om een algemeen kenmerk van de hele instelling of gaat het bijvoorbeeld om een
bepaalde faculteit, een bepaalde groep opleidingen of een didactische oriëntatie in een
deel van de instelling?
Een eerste handvat voor de beschrijving van een instellingsprofiel is opgenomen in
bijlage 1A. Daar is een aantal aan de commissie-Veerman ontleende elementen genoemd
die van belang zijn voor profilering. Instellingen kunnen hier bij de invulling van het
profiel aan refereren.
Een tweede handvat voor de instelling bij de beschrijving van het profiel zijn de
internationale beschrijvingen en rangordeningen. Zo geeft het U-map-model10 een
multidimensionale beschrijving van Europese hogeronderwijsinstellingen om de
transparantie en vergelijkbaarheid van het Europese hoger onderwijs te vergroten (zie
bijlage 1B ). De U-map-classificatie is van belang omdat zij een eerste ordening geeft
van bestaande profielen. Instellingen kunnen hiermee op zoek naar andere instellingen

8

Differentiatie is mogelijk naar doelgroep, didactiek, inzet, inhoud, brede of smalle bachelors, mate van
internationalisering, etc.
9
Gewoonlijk wordt hier een onderscheid gemaakt tussen streaming (afzonderlijke stromen) en setting
(aanvullingen op één stroom).
10
Zie http://www.u-map.eu/

13

met een vergelijkbaar profiel waarmee zij zich nationaal en internationaal willen
vergelijken.
Twee dimensies moeten zwaar wegen in het profileringsproces op instellingsniveau:
• zwaartepuntvorming en taakverdeling, die anders kan uitpakken voor de bachelor en
de master (3.2.1);
• differentiatie in het onderwijsaanbod (3.2.2).
Dit zal de nodige effecten hebben op op schaalvergroting en –verkleining (3.2.3).
3.2.1. Zwaartepuntvorming en taakverdeling: onderscheid bachelor en master
Het proces van profilering heeft baat bij een onderscheid tussen de bachelor- en de
masterfase. Bij zwaartepuntvorming en taakverdeling ligt het accent op de masterfase.
Bij de universiteiten gaat het vooral om de combinatie van onderzoekszwaartepunten,
onderzoekscholen en graduate schools. Universiteiten zijn op dit moment al gezamenlijk
bezig met een proces waarin zij de verbinding leggen tussen onderzoekszwaartepunten
en het aanbod van masteropleidingen. Dit is een uitstekend vertrekpunt voor het door de
werkgroep beoogde profileringsproces. In het hbo gaat het om de combinatie van de
professionele master, toegepast onderzoek/ontwikkelingswerk en lectoren. Ook veel
hogescholen bereiden zich voor op zwaartepuntvorming langs deze lijnen. Bij een aan
onderzoekszwaartepunten gekoppeld masteraanbod hoort ook een aanmerkelijk
selectievere toegang tot elke masteropleiding. De verplichte doorstroommaster past niet
in een geprofileerd aanbod.
Voor het bacheloronderwijs is het belangrijk dat het aanbod van opleidingen regionaal
redelijk dekkend is, zowel in het hbo als het wo. Bachelorstudenten kiezen immers in
eerste instantie vooral regionaal voor een studie. Niettemin zou kritisch gekeken kunnen
worden naar onnodige overlap of versnippering van het aanbod binnen de regio.
Universiteiten zijn ook op dit punt al met elkaar in gesprek in regionale clusters. De
werkgroep roept ook hogescholen op om via een regionale clustering delen van het
bacheloraanbod te herkavelen. Het zou logisch zijn als hogescholen en universiteiten hier
de mogelijkheid onderzoeken van een gezamenlijk regionaal plan.11
3.2.2. Meer aandacht voor differentiatie in het onderwijs
Meer aandacht voor onderwijs
Bij het profileringsproces zijn herwaardering van onderwijs ten opzichte van onderzoek,
en meer differentiatie naar onderwijsvormen van groot belang. De commissie-Veerman
pleit hier ook voor. De werkgroep vindt dat universiteiten vooral het belang van
onderwijs in de bachelorfase meer moeten onderkennen. Doceren in de propedeuse en
de bachelorfase is van groot belang voor talentontwikkeling. Instellingen moeten
docenten en hoogleraren die dat goed doen, meer waarderen en juist ook in het
onderwijs van de bachelorfase de beste docenten en onderzoekers inzetten.
Bij hogescholen staat het versterken van de basiskwaliteit al hoog op de agenda. Er
wordt stevig beleid gevoerd ten aanzien van het opscholen van docenten. Daarnaast zou
overwogen kunnen worden een kwaliteitssprong te realiseren door inzet van de
groeiende aantallen gepromoveerden die de komende jaren beschikbaar komen. Ook de
opbouw van praktijkgericht onderzoek is essentieel voor de kwaliteit van het onderwijs,
mits onderzoek en onderwijs goed op elkaar worden afgestemd. Lectoren moeten

11

In Zeeland vindt een belangwekkende ontwikkeling plaats – weliswaar onder specifieke regionale
omstandigheden - die wellicht ook andere regio’s kan inspireren. In het advies van de commissie-Taskforce
Zeeland (2010) wordt gepleit voor een onderwijsautoriteit die gaat werken aan een duurzame, samenhangende
voorzieningeninfrastructuur voor beroeps- en hoger onderwijs. Deze autoriteit is in het voorjaar van 2010 door
de regiopartijen (overheid, bedrijfsleven en onderwijs) aangewezen en heeft met hen verregaande
werkafspraken gemaakt om stappen te zetten op het gebied van samenwerking, sturing, huisvesting en
bekostiging. De partijen maken ook afspraken over financiële bijdragen.

14

daarom meer ingezet worden in het onderwijs, niet alleen in de master maar ook in het
bacheloronderwijs.
Differentiatie in het hoger onderwijs
Door het onderwijsaanbod te differentiëren, sluit het onderwijs beter aan op de vraag
van studenten. Er zijn al ontwikkelingen die op de diversiteit inspelen: brede en smalle
bachelors, honoursprogramma’s, Colleges, Associate-degreeprogramma’s (hbo),
instroom op basis van erkenning van verworven competenties (evc), en bijspijkerklassen
voor studenten met een achterstand op een bepaald gebied.
Maar zowel in het hbo als het wo zouden opleidingen nog meer gedifferentieerd kunnen
worden naar aanbod en niveau. Om het onderwijs meer te differentiëren zouden
instellingen:
• meer brede opleidingen12 kunnen aanbieden om uitval tegen te gaan, eventueel met
een kerncurriculum om studenten op een betere manier te begeleiden tot de
eventuele specialisatie.
• honourstrajecten uitbreiden, niet alleen in de vorm van aanvulling op een programma
(setting), maar ook als afzonderlijke stroom (streaming). De ad-hoc eisen die
verschillende instellingen nu aan binnenkomende studenten stellen (zoals een
zomercursus, een toets wiskunde of Nederlands) kunnen meer gesystematiseerd
worden. Te denken valt aan een indeling in twee of drie niveaus van opleidingen in de
bachelorfase. Honoursprogramma’s kunnen worden uitgebouwd tot een van deze
niveaus van opleidingen (streaming). Op het bachelordiploma kan dan bijvoorbeeld
staan dat de student alle, meer dan de helft of minder dan de helft van de onderdelen
op het hoogste niveau heeft gevolgd (in alle gevallen met het behaalde cijfer).
Differentiatie in vwo, havo en mbo 4
Meer differentiatie in het hoger onderwijs vraagt ook om meer differentiatie aan het eind
van het voortgezet onderwijs en mbo 4. Een eerste stap kan zijn om bij de diploma’s van
havo, vwo en mbo 4 meer informatie op te nemen, bijvoorbeeld een aantekening op het
diploma wanneer een leerling in extra vakken examen heeft gedaan, heeft deelgenomen
aan een technasium of pre-university College, of de aantekening ‘cum laude’ (zie
Onderwijsraad, 2011). Een interessante optie is ook om leerlingen de mogelijkheid te
bieden vakken op verschillende niveaus te volgen. Universiteiten en hogescholen kunnen
deze informatie vervolgens gebruiken bij de intake van studenten en om het onderwijs
meer richten op de capaciteiten van studenten. Het stimuleert bovendien een meer
prestatiegerichte cultuur in het voortgezet onderwijs.
Differentiatie door samenwerking
Geografische ligging en demografische ontwikkelingen kunnen van invloed zijn op
profileringskeuzes: in krimpregio’s kiest een hogeschool bijvoorbeeld eerder voor
Associate-degreeprogramma’s en leven lang leren, bij grote hogescholen in het westen
hoeft groei niet langer het motief te zijn.13 Ook dat is differentiatie. Een aantal
hogescholen zal het accent leggen op samenwerking met het mbo, andere hogescholen
zullen juist een hoogwaardig aanbod voor de bovenkant van de studentenpopulatie willen
creëren. In het laatste geval zouden universiteiten en hogescholen intensief kunnen
samenwerken. Dat zou bijvoorbeeld bachelorprogramma’s mogelijk maken waarmee
studenten zonder schakelprogramma een wo-master kunnen volgen, met
doelmatigheidswinst tot gevolg. Ook kunnen universitair docenten in dergelijke trajecten
bij hogescholen doceren.

12

Dit laat onverlet de noodzaak van monodisciplinaire opleidingen voor studenten die al in een vroeg stadium
een dergelijke keuze willen maken. Ook de beroepsuitoefening kan substantiële diepgang in de vakinhoud
vereisen.
13
Hetgeen niet wil zeggen dat de vraag naar Associate-degreeprogramma’s daar niet beantwoord moet
worden. De behoefte van de arbeidsmarkt is leidend.

15

De werkgroep zou het toejuichen als universiteiten en hogescholen gezamenlijk hun
masteraanbod tegen het licht zouden houden. Hoe kunnen de masteropleidingen goed
aansluiten op de brede bacheloropleidingen zodat een soepele doorstroom mogelijk blijft?
Waar kan een bepaalde masteropleiding het beste worden ondergebracht? Omdat de
keuze voor het onderbrengen bij een hogeschool of universiteit niet altijd evident is,
zouden onderwijsinstellingen kunnen samenwerken op dit punt. Het doel is
complementair aanbod te creëren voor doorstroom van bachelors naar de diverse
masteropleidingen. Zo nodig moet de wet worden aangepast om de toekenning en
bekostiging van opleidingen aan een dergelijk samenwerkingsverband mogelijk te
maken.
3.2.3. Nieuwe balans tussen schaalvergroting en schaalverkleining
De werkgroep roept de instellingen op, en niet alleen de Colleges van Bestuur maar alle
geledingen, om actief en creatief de profilering vorm te geven. Onorthodoxe, op
profilering gerichte samenwerkingsverbanden moeten daarbij mogelijk zijn, ook als er
institutionele grenzen overschreden worden tussen universiteiten, hogescholen en
eventueel roc’s. Het kan daarbij bijvoorbeeld gaan om fusies tussen instellingen, maar
ook om defuseren. Onderdelen van universiteiten of hogescholen kunnen
‘verzelfstandigen’ en in bijzondere gevallen als eigen instelling verder gaan, al dan niet in
nauwe samenwerking of gefuseerd met onderdelen van andere universiteiten,
hogescholen of roc’s. Aanleiding kan een doorlopende leerlijn voor een bepaalde
beroepsgroep zijn of de behoefte aan een instituut, dat zich richt op en herkenbaar is
voor een bedrijfstak of maatschappelijke sector. Een voorbeeld is de organisatie van het
kennissysteem voor ‘voedsel en groen’ (box 2).
Box 2:

samenwerking in het ‘groen’ onderwijs en onderzoek

Het groen onderwijs (Wageningen Universiteit, de vier agrarische hogescholen en
agrarisch onderwijs binnen een brede hogeschool) onderscheidt zich door een
sectorale benadering waarin alle niveaus van beroepsonderwijs tot en met het
wetenschappelijk onderwijs en onderzoek samen een kennissysteem vormen voor de
sector voedsel en groen. Het groen onderwijs vormt een landelijke dekkend netwerk
waarbij de kleinschaligheid grootschalig wordt georganiseerd inclusief het vormgeven
van (internationaal) concurrerende 'groene pieken'. Via de Groene Kenniscoöperatie
werken de instellingen gezamenlijk aan kennisverspreiding en innovatie in het groen
onderwijs. De instellingen worden hierin gepositioneerd als regionaal kenniscentrum
en worden geacht te interacteren met kennisvragers. Hierbij sluit het onderwijs aan op
de op samenwerking en kennisdeling gerichte cultuur binnen deze sectoren. Historisch
heeft onderwijs een onlosmakelijke band met onderzoek- en
kennisverspreidingsbeleid. De minister van EL&I stimuleert de samenhang en
samenwerking binnen het groene kennissysteem en heeft meerjarenafspraken
gemaakt op het gebied van onderwijs (inclusief leven lang leren), kennisverspreiding
en educatie met het groen onderwijs, via de Groene Kenniscoöperatie.
Het groen hoger onderwijs kent een duidelijk inhoudelijk profiel met ruimte voor
institutionele profilering bijvoorbeeld gericht op samenwerking van het hbo met het
mbo of wo en samenwerking binnen het hbo, evenals samenwerking met het
bedrijfsleven. Met het sectorplan hoger agrarisch onderwijs werkt het groen hbo in
samenwerking met Wageningen UR aan versterking van de profilering (onder meer
samenhang en zwaartepuntvorming) van het groene kennissysteem (met name de
topgebieden agrofood en tuinbouw). Binnen dit sectorplan krijgen ook de
profileringsplannen van de instellingen vorm.

Ook de upgrading van delen van het hbo kan in nauwe samenwerking met universiteiten
gebeuren. Instellingen kunnen gezamenlijk in regionaal verband een plan indienen of
bijvoorbeeld het onderwijsaanbod in de bachelorfase in overleg reorganiseren. Bij dit

16

alles past echter geen vooropgezet stramien. Het inhoudelijke doel van profilering moet
leidend zijn, de bestuurlijke vormgeving volgend. Zonodig moet de wet worden
aangepast.
Daarbij moeten onderwijsinstellingen een balans vinden tussen schaalvergroting en verkleining. Het kan nuttig zijn om in grotere verbanden samen te werken of onderdelen
te integreren, maar dat hoeft niet te betekenen dat er mammoetinstellingen ontstaan en
kwaliteitsproblemen opdoemen. Profilering op bestaande en nieuw te vormen extern en
intern herkenbare entiteiten kan prima binnen grote instellingen. De nog dit jaar in te
voeren fusietoets ziet toe op het behoud van een minimale variatie en diversiteit in het
onderwijsaanbod (box 3).
Box 3:

fusietoets

De Eerste Kamer heeft in januari 2011 het Wetsvoorstel fusietoets in het onderwijs
aangenomen. De wet zal naar verwachting dit najaar in werking treden en houdt voor
het hoger onderwijs in dat voor instellings- of rechtspersonenfusies toestemming
nodig is van de minister van OCW. Instellingen moeten een aanvraag tot fusie
indienen, die vergezeld gaat van een ‘fusie-effect-rapportage’, en die de instemming
heeft van de medezeggenschapsraden of universiteitsraden. De minister kan
goedkeuring van de fusie onthouden als dit de variatie van het onderwijsaanbod
significant belemmert.

3.3 Inrichting van het profileringsproces: universiteiten en hogescholen als eerste
aan zet
Universiteiten en hogescholen zijn als eerste aan zet bij strategie- en profielkeuzes. Zij
worden uitgenodigd deze in het kader van het instellingsplan individueel of gezamenlijk
nader uit te werken. Veel instellingen hebben daar al een begin mee gemaakt.
Tegelijkertijd moet de overheid zich een totaalbeeld vormen van deze individuele
voornemens. Een regisseur zal daartoe – namens de overheid - een strategische dialoog
aangaan met universiteiten en hogescholen (3.3.1). Vervolgens zullen de beste
instellingsplannen beloond worden binnen een profielgebonden deel van de bekostiging
(3.3.2).
3.3.1. Strategische dialoog
Het proces van de strategische dialoog zoals de werkgroep dat voor zich ziet verloopt als
volgt:
1. Universiteiten en hogescholen worden uitgenodigd hun concept instellingsplannen
vóór 1 maart 2012 op te stellen. Het is aan de instellingen om hiervoor bestaande (en
eventueel aangevulde) plannen te benutten dan wel nieuwe te maken. Zij spelen
daarbij in op beschikbare of in ontwikkeling zijnde sectorplannen. In een strategische
dialoog tussen regisseur en instellingen wordt op basis van grondige informatieuitwisseling, argumenten en overtuiging gesproken over keuzes die instellingen
maken. Het is belangrijk om de ambities van alle instellingen gezamenlijk te bezien.
Zo kan een gemeenschappelijke discussie gevoerd worden over de prestaties die op
stelselniveau geambieerd worden, zoals die ook tot uitdrukking komen in de positie
van Nederlandse instellingen op internationale rankings.
2. Tijdens de dialoog bekijkt de regisseur of de instellingsplannen bij elkaar
tegemoetkomen aan het gewenste ontwikkelingsperspectief zoals dat geschetst wordt

17

in de Strategische Agenda Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap 2011.14 De
overheid moet immers het portfolio op stelselniveau bewaken.15 Diversiteit in
inhoudelijke focus, beleidsdoelen en prestaties van instellingen is daarbij van groot
belang. De regisseur raadpleegt hiertoe maatschappelijke organisaties, het
bedrijfsleven en experts. Hij beziet de ontwikkeling van het Nederlandse stelsel
nadrukkelijk in het licht van de internationale ontwikkelingen in het hoger onderwijs
en onderzoek.
3. Uitgangspunt is dat alle hogescholen en universiteiten actief in de dialoog
participeren. Tijdens de dialoog is sprake van een iteratief proces tussen instellingen
en regisseur. Deze benoemt sterke punten en tekortkomingen en vraagt instellingen
zo nodig de plannen bij te stellen, bijvoorbeeld bij lacunes in het bestel,
onevenwichtigheden, onbenutte mogelijkheden, ondoelmatige overlap. De criteria
voor instellingsplannen zijn opgenomen in box 4.
4. Het doel is een gezamenlijk proces, waarbij ieder zijn verantwoordelijkheid neemt.
Omdat overtuiging en overreding belangrijke instrumenten zijn in dit
dialooggestuurde proces zijn heldere informatievoorziening en participatie van alle
betrokkenen van groot belang. Zo kan de dialoog scherp en inzichtelijk gevoerd
worden. De planning van het proces moet tijdig bekend zijn.
5. De dialoog is geen eenmalige actie, maar wordt onderdeel van een cyclus van
vierjaarlijkse gesprekken tussen overheid en (clusters van) instellingen. Hiermee
wordt in feite het wettelijke proces van instellingsplannen en HOOP gerevitaliseerd.
De werkgroep beveelt aan de betreffende WHW-artikelen dienovereenkomstig bij te
stellen.16

14
Hierin worden het HOOP (hoger onderwijs- en onderzoekplan) en Wetenschapsbudget geïntegreerd. In juni
2011 wordt de Strategische Agenda aan de Tweede Kamer aangeboden.
15
Zie onder meer OESO (2008) over de rol van de overheid. De OESO geeft aan dat de overheid
verantwoordelijk is (in overleg met alle stakeholders) voor het formuleren van een brede en coherente visie op
het toekomstige hoger onderwijs. Het afsluiten van prestatiecontracten (op hoofdlijnen) met individuele
instellingen over hun bijdrage aan nationale doelen, is een passende sturingsrelatie, waarin
stelselverantwoordelijkheid van de overheid en de autonomie van de instellingen gecombineerd worden.
16
WHW: artikel 2.2, 2.3 en 2.4.

18

Box 4:

criteria voor instellingsplannen

Instellingen worden opgeroepen (gezamenlijk) plannen in te dienen die voldoen aan de
volgende criteria:
1. Het plan benoemt het profiel van de instelling op basis van bewezen sterktes in
onderwijs en onderzoek, de langetermijndoelstellingen en de daaruit afgeleide te
boeken voortgang tot en met 2016.
2. Het plan geeft aan hoe het bijdraagt aan het gewenste ontwikkelingsperspectief voor
het Nederlandse hoger onderwijs en onderzoek, zoals geschetst in de Strategische
Agenda Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap.
3. Elk plan bevat voorstellen voor differentiatie van het onderwijs naar (type) aanbod
en niveau, in elk geval in de bachelorfase.
4. De plannen laten zien waar doelmatigheidswinst wordt (of is) geboekt die de
kwaliteit en (internationale) aantrekkingskracht van onderwijs en onderzoek vergroot
door:
o aan te sluiten bij de conclusies van beschikbare sectorplannen;
o een sectoroverstijgende afweging op instellingsniveau te maken: duidelijke
prioriteiten stellen maar zo nodig ook delen van onderwijs en onderzoek
afbouwen of in overleg met andere instellingen elders onderbrengen.
Samenwerking is een pre, omdat het taakverdeling en zwaartepuntvorming
bevordert.

3.3.2.

Bekostiging: versterken van instellingsprofielen

De werkgroep pleit voor de introductie van een groeiend profielgebonden deel en
daardoor afnemend studentgebonden deel in het budget voor hoger onderwijs en
onderzoek.17 De eenzijdige focus op studentenaantallen wordt zo teruggedrongen. Zo
worden kwaliteit en diversiteit meer beloond in plaats van kwantiteit. De commissieVeerman beargumenteert vooral de noodzaak hiervan in het wo, maar de
kwaliteitsproblemen in het hbo zijn groot, en vragen juist daar om dergelijke incentives,
temeer daar de studentenaantallen in de bekostiging aanzienlijk zwaarder wegen in het
hbo dan in het wo. De werkgroep geeft in overweging het profieldeel voor het hbo sneller
te laten groeien dan in het wo.
Het profieldeel van het budget wordt als volgt toegekend:
1. Het profieldeel kent twee componenten: trekkingsrechten en competitieve verdeling.
Om de trekkingsrechten te kunnen verzilveren zullen instellingsplannen voldoende
aandacht moeten besteden aan de criteria voor instellingsplannen, zoals opgenomen
in box 4. De toets daarop vindt plaats in de strategische dialoog.
2. De instellingsplannen die op de vier criteria uit box 4 het hoogste scoren, zullen extra
worden beloond. De helft van deze bonus wordt direct na beoordeling van de plannen
uitgekeerd, de tweede helft volgt na vier jaar, en is mede afhankelijk van de
geboekte resultaten. De bonus wordt toegekend door de minister. Deze gaat hierbij
af op het oordeel van de regisseur die voorzitter is van een commissie van nationale
en internationale experts. Deze commissie kent twee subcommissies voor
respectievelijk hbo en wo.
17
Ook de SER (2011) pleit voor het wegnemen van de huidige gerichtheid op studentenaantallen en het
bevorderen van op kwaliteit en prestaties gerichte bekostiging die differentiatie mogelijk maakt.

19

De beoordeling na vier jaar is niet vrijblijvend. Instellingen die hun ambities niet
waarmaken, zullen geen of slechts een gedeelte van de middelen voor de tweede
tranche krijgen. Maar het gaat hierbij niet om een gedetailleerde bureaucratische
verantwoording. Centraal staat de vraag of men rond de cruciale doelen (mijlpalen)
de goede weg is ingeslagen en resultaten boekt.18 In navolging van de commissieVeerman noemt de werkgroep hier de aanpak van Platform Bèta Techniek als good
practice.
3. De ambities van de instelling moeten worden uitgedrukt in concrete doelen,
kwalitatief, scherp geformuleerd en overtuigend onderbouwd, en waar mogelijk
uitgedrukt in goed meetbare indicatoren. Welke prestaties worden beoogd? Op welke
gebieden wil men excelleren? Essentieel is dat universiteiten en hogescholen zelf een
voorstel doen voor de instellingen of opleidingen waarmee zij gebenchmarkt worden,
nationaal of internationaal. Excellentie moet worden opgevat als excellent in relatie
tot instellingen met een soortgelijk profiel.
Men kan daarbij gebruik maken van internationale rankings (bijlage 1B), of van
aanvullende performance-indicatoren die voor de eigen strategische doelen relevant
zijn. Ook accreditatie biedt aanknopingspunten voor profilering die benut kunnen
worden. Het gaat dan om de gedifferentieerde accreditatieoordelen (onvoldoende,
voldoende, goed, excellent) en de erkenning van een bijzondere kwaliteit van een
instelling en/of opleiding (bijvoorbeeld een specifiek soort internationalisering,
ondernemerschap).
4. Het profielgebonden deel van de bekostiging bestaat uit een afgezonderd deel,
ongeveer 10 - 15%, van het landelijke macrobudget.19 Het aandeel daarbinnen dat
competitief verdeeld wordt, loopt in stappen van vier jaar geleidelijk op. Het deel dat
verdeeld wordt op basis van trekkingsrechten neemt geleidelijk af. Als eerste stap
wordt een percentage van 2 - 3% van het macrobudget competitief verdeeld. Dit zal
extra (start)geld moeten zijn, om het beoogde proces onder de huidige moeilijke
omstandigheden van de grond te krijgen.
Het is moeilijk in te schatten welk percentage het optimale effect oplevert. Hier zou
enige flexibiliteit moeten worden gezocht, door na de eerste stap een tussenbalans op
te maken en het groeipad naar 10-15 % desgewenst naar boven of onder bij te
stellen. Maar zeker de eerste twee stappen moeten een stevig percentage betreffen
om de beoogde dynamiek op gang te brengen.
5. Op dit moment werkt de staatssecretaris aan vernieuwing van de meerjarenafspraken
over kwaliteit en studiesucces. De werkgroep pleit ervoor om deze
meerjarenafspraken te integreren in één bestuurlijk arrangement met de hier
geformuleerde aanpak voor profilering. Dit omdat er inhoudelijke raakvlakken zijn en
om onnodige bestuurlijke drukte en administratieve lasten te voorkomen.
6. In het instellingsplan kan men aangeven dat op grond van het gekozen profiel meer
ruimte nodig is om:
• studenten te selecteren;
• het opleidingenaanbod te reorganiseren (bijvoorbeeld door een tijdelijk lichter
profielgericht macro-doelmatigheidsregime);
• collegegelddifferentiatie te mogen toepassen (tot een bepaald maximum).
Deze randvoorwaarden moeten nader worden uitgewerkt (zie ook hoofdstuk 4) in
samenhang met de discussie over selectie, macrodoelmatigheid en
collegegelddifferentiatie in het kader van de Strategische Agenda Hoger Onderwijs,
Onderzoek en Wetenschap 2011.
18

“A principle is not to make the contracts and negotiations and assessment too detailed – covering numerous
aspects of the institution’s core business. The idea is to avoid detailed annual reporting requirements towards
tailor-made, more strategic forms of accountability” (OESO 2008).
19
Zowel het onderwijs- als onderzoeksdeel van het wo en hbo-budget. Met uitzondering van de component
voor toponderzoekscholen in het wo. RAAK is een subsidie buiten de lump-sum. Zie paragraaf 4.1

20

4.

Aandachtspunten voor bekostiging en wetgeving

4.1 Bekostiging
De werkgroep is nagegaan of en hoe bekostiging op basis van kwaliteit en capaciteit
mogelijk dan wel wenselijk zou zijn. De werkgroep ontraadt om nu volledig in te zetten
op een generieke vorm van kwaliteitsbekostiging (4.1.1). Ook pleit de werkgroep niet
voor de invoering van capaciteitsbekostiging over de volle breedte in het wo (4.1.2). Wel
pleit de werkgroep ervoor twee andere voor profilering relevante componenten in de
financiering van het hoger onderwijs en onderzoek te versterken: toponderzoekscholen in
het wo en RAAK20 in het hbo (4.1.3).
4.1.1. Generieke kwaliteitsbekostiging
De werkgroep heeft gekeken of het mogelijk is een systematiek van generieke
kwaliteitsbekostiging door te voeren. Hiervoor zijn indicatoren nodig die als parameter in
een bekostigingsmodel kunnen worden ingevoerd. De volgende indicatoren komen
daarvoor het meest in aanmerking: NVAO-oordelen uit de accreditatie21, kwaliteit van de
docenten, en leerwinst/toegevoegde waarde. De werkgroep steunt in principe het streven
om kwaliteit in de bekostiging een plaats te geven. Maar op dit moment is er
onvoldoende onderbouwing om dit type indicatoren zonder meer op te nemen in een
formulebekostiging, om de volgende redenen:
• Voor docentkwaliteit en toegevoegde waarde zijn (nog) onvoldoende betrouwbare
gegevens beschikbaar.
• Het gebruik van NVAO-oordelen zal tot grote druk leiden op het accreditatiestelsel en
de deskundigen die de beoordeling uitvoeren.21
• De commissie Sorgdrager heeft aangegeven dat er niet of nauwelijks empirie is (noch
nationaal, noch internationaal) over de daadwerkelijke effecten op
kwaliteitsverbetering.22
• Het risico is groot dat instellingen alleen aandacht besteden aan die indicatoren die
meetellen voor de bekostiging, terwijl andere aspecten van kwaliteit minder of geen
aandacht meer krijgen.
Gezien de mogelijk positieve effecten van kwaliteitsbekostiging, zijn niettemin een aantal
concrete stappen gewenst:
1. Laat kwaliteitsindicatoren een rol spelen, maar ingebed in een kwalitatief oordeel van
peers en onafhankelijke deskundigen, zoals voorgesteld in hoofdstuk 3.
2. Het is denkbaar dat op grond van de in dit proces opgedane ervaring enkele
indicatoren dusdanig kunnen worden geoperationaliseerd dat ze robuust genoeg
blijken te zijn om generiek te worden ingezet. Invoering van generieke
kwaliteitsbekostiging zal in ieder geval grondig gemonitord moeten worden, zodat het
model bijgesteld kan worden bij het optreden van ongewenste effecten.
3. De minister moet opdracht geven tot het opstarten van enkele ontwikkeltrajecten –
bijvoorbeeld in één of meer sectoren - om mogelijkheden voor kwaliteitsbekostiging
te onderzoeken en ervaring op te doen. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om het
ontwikkelen van een methodiek om ‘leerwinst’ of toegevoegde waarde te kunnen
beoordelen.

20

RAAK is een competitieve geldstroom voor praktijkgericht onderzoek aan hogescholen.
Zie ook het advies van de commissie Kwaliteit en Bekostiging Hoger Onderwijs (Sorgdrager), 2008.
22
Recent onderzoek van CHEPS (2011) bevestigt dit. Wel is Zweden recent gestart met een bescheiden vorm
van generieke kwaliteitsbekostiging. Instellingen met de hoogste scores in de kwaliteitsevaluatie krijgen extra
geld (het gaat om 1,5% van het budget). In 2012 zullen de eerste effecten zichtbaar zijn.
21

21

4.1.2. Capaciteitsbekostiging
Onder capaciteitsbekostiging verstaat de werkgroep het periodiek vaststellen van een
maximum aantal studenten per instelling (sector of opleiding) gekoppeld aan een
gefixeerd bedrag per student. Capaciteitsbekostiging creëert gunstige voorwaarden voor
een cultuuromslag waarbij kwaliteit en niet kwantiteit leidend is, omdat er sprake is van
een beheersbare instroom, stabiel budget, een vaste onderwijsbijdrage per student23 en
kwaliteitsgedreven selectie. Toch ontraadt de werkgroep op dit moment
capaciteitsbekostiging over de volle breedte van het wo om de volgende redenen:
• De werkgroep is van mening dat het studentgebonden deel kleiner moet worden,
maar aarzelt over het volledig laten verdwijnen van vraaggestuurde elementen in de
bekostiging. De vraag is of capaciteitsbekostiging het bestel voldoende laat reageren
op de veranderende vraag van studenten en werkgevers. Het is bovendien verstandig
om een zekere mate van gezonde concurrentie overeind te houden, gericht op
kwaliteit van het onderwijs en begeleiding van studenten. Naarmate profilering
succesvoller is en leidt tot meer verschillen, zal het vraaggestuurde element in de
bekostiging effectiever zijn omdat studenten bewuster gaan kiezen.
• In landen als het Verenigd Koninkrijk, waar men werkt met capaciteitsbekostiging,
kan jaarlijks een deel van de studenten niet terecht in het hoger onderwijs vanwege
budgettaire beperkingen. De werkgroep vindt dit onwenselijk.24
• Capaciteitsbeperking in het wo zal leiden tot een grotere deelname aan het hbo. Het
hbo is echter al relatief groot in Nederland. Twee derde van de studenten studeert in
het hbo. In ons omliggende landen met een binair stelsel is dat aandeel nergens
hoger dan de helft van de studenten.25
Bij massale opleidingen lijkt niet zozeer het bekostigingsniveau een belemmering maar
meer de tot nu toe beperkte mogelijkheden voor capaciteitsregulering en het stellen van
toelatings- en voortgangseisen. Ook de geringe mate van niveaudifferentiatie binnen de
bacheloropleidingen en daarbij passende diplomadifferentiatie is nadelig. Het
Wetsvoorstel ruim baan voor talent dat in april 2011 in de Tweede Kamer is behandeld,
neemt echter enkele belangrijke beperkingen weg. Selectie wordt mogelijk gemaakt bij
opleidingen die een fixus instellen en voor “kleinschalige, intensieve en residentiële
programma’s”. Ook zal het mogelijk worden aan de poort te selecteren voor speciale
programma’s binnen een opleiding die gericht zijn op een hoger niveau, zoals honours
classes. Daarnaast lijkt het de werkgroep reëel dat voor opleidingen met hoge kosten
(dure infrastructuur, kostbare werkvormen, kleine maar maatschappelijk zeer relevante
opleidingen) capaciteitsbekostiging wordt ingevoerd. In de huidige situatie wordt er al
gewerkt met vormen van capaciteitsbekostiging bij de geneeskundeopleidingen en
bepaalde kunstopleidingen. Capaciteitsbekostiging kan ingebracht worden als onderdeel
van de instellingsplannen. Dit geldt zowel voor wo- als hbo-opleidingen.
Tot slot wijst de werkgroep op het alom aanwezige besef dat het noodzakelijk is om het
niveau van de havo en vwo-eindexamens te verhogen en meer differentiatie aan te
brengen aan het eind van deze soorten voortgezet onderwijs (zie paragraaf 3.2.2). Dit
23
In de gesprekken die de werkgroep gevoerd heeft, is ook gewezen op het feit dat de gemiddelde
onderwijsbijdrage per student in het hoger onderwijs onder het niveau van die in het mbo ligt.
24
De werkgroep vindt het van het grootste belang dat de internationale aantrekkingskracht van het
Nederlandse hoger onderwijs en onderzoek wordt vergroot. Specifieke internationaliseringsdoeleinden,
kwaliteitsversterking en werving voor sectoren met tekorten moeten de leidende motieven zijn. Dat lijkt niet
altijd het geval; daarom zou kritisch gekeken moeten worden naar de onevenwichtige verdeling van
buitenlandse studenten (die publiek bekostigd worden). “Heeft Duitsland (5 maal Nederland) in totaal 30.000
studenten in haar Hoger Onderwijs die afkomstig zijn uit andere EU staten, Nederland heeft alleen al 25.000
Duitse studenten in het eigen onderwijs. Deze studentenaantallen drukken op de Nederlandse bekostiging van
het hoger onderwijs. Bijzonder in vergelijking met andere Europese landen is dat Nederland deze studenten
actief werft” (Mertens 2011). Buitenlandse studenten moeten niet binnengehaald worden louter vanwege de
aantallen. Dit begint te knellen als we toegaan naar een situatie waarin plaatsing in het hoger onderwijs voor
Nederlandse studenten niet langer een automatisme is.
25
Zie De Weert en Soo (2009): in Finland is het aandeel hbo studenten in het hoger onderwijs 46%, in Ierland
44%, in Denemarken 34%, in Duitsland 29%.

22

zal ook positieve kwalitatieve effecten hebben op de instroom in het wo en biedt
universiteiten de mogelijkheid om capaciteitsregulering te combineren met
niveaudifferentiatie en kwaliteitsgedreven selectie.
4.1.3. Overige voor profilering relevante componenten in de financiering
De huidige publieke financiering van hoger onderwijs en onderzoek kent enkele
componenten die zeer relevant zijn voor profilering. Het gaat om de toponderzoekscholen
in het wo en RAAK in het hbo. Deze staan op zichzelf, kennen een eigen aanpak die heeft
gewerkt en zijn daarom verder niet betrokken bij het proces dat in dit advies wordt
voorgesteld. De werkgroep beveelt nadrukkelijk uitbreiding van beide budgetten aan.
Toponderzoekscholen
De Dieptestrategie onderzoekscholen geeft de mogelijkheid om door gerichte financiering
met name clusters van excellent onderzoek te stimuleren, zodat zij belangrijke bijdragen
aan de fundamentele wetenschap kunnen leveren. Het instrument toponderzoekscholen
sluit zeer goed aan bij de gewenste vorming van zwaartepunten in het academisch
onderzoek, en verdient dan ook uitbreiding.
RAAK
RAAK biedt hogescholen een fonds26 waaruit zij gezamenlijk met het MKB of instellingen
uit de publieke sector een praktijkgericht onderzoek kunnen bekostigen. RAAK dient als
een tweede geldstroom voor praktijkgericht onderzoek door hogescholen, en werkt bij
uitstek positief uit op profilering en (maatschappelijk relevante) zwaartepuntvorming. De
nu begrote omvang van € 23 miljoen (2012) is te mager om deze functie over de volle
breedte te kunnen vervullen. De werkgroep vindt dat RAAK een belangrijke functie
vervult en in deze vorm voorlopig moet blijven bestaan. Op lange termijn zou serieus
moeten worden overwogen het arrangement om te zetten in een
verwevenheidscomponent onderwijs - onderzoek/ontwikkeling in het hbo, als onderdeel
van een gehonoreerd instellingsprofiel.
4.2 Wet- en regelgeving
De voorstellen in dit advies vragen om nadere wetgeving. Ten eerste zal de overheid
meer ruimte moeten bieden om instellingen in staat te stellen zich te profileren (4.2.1).
Ten tweede vindt de werkgroep dat het voorgestelde proces wettelijke verankering
vereist (4.2.2).
4.2.1. Meer ruimte voor de instellingen
Selectie
De werkgroep vindt dat instellingen de ruimte moeten krijgen om studenten te
selecteren, zoals door de commissie-Veerman bepleit en ook in de kabinetsreactie is
bevestigd. Daarbij moeten zij de voorwaarden in acht nemen die door de commissieVeerman zijn geformuleerd:
• Selectie moet aanvullend zijn op het diploma in het vo en de criteria moeten
voortvloeien uit het onderwijsconcept en de niveaudifferentiaties van de opleiding.
• Selectie mag op stelselniveau geen studenten uitsluiten.
• Selectie-instrumenten moeten voortdurend op hun effectiviteit worden getoetst.
De werkgroep pleit er in elk geval voor om de verplichte doorstroommaster af te schaffen
en voor elke masteropleiding te selecteren op basis van duidelijke (toetsbare)
toegangseisen. Zo wordt ruimte gecreëerd voor selectie in de voor profilering zo

26

Het beschikbare geld voor praktijkgericht onderzoek door hogescholen wordt in competitie verdeeld door de
Stichting Innovatie Alliantie (SIA) en co-financiering vanuit de betrokken bedrijven /instellingen is vereist. Het
bestuur van SIA bestaat uit vertegenwoordigers van MKB Nederland, VNO-NCW, HBO-raad, Syntens, TNO en
Novay.

23

belangrijke masterfase. Daarnaast zou er meer ruimte moeten zijn voor selectie naar en
tijdens de bachelorfase.
Vernieuwing opleidingenaanbod in kader van sector- en regioplannen
Het macrodoelmatigheidsbeleid moet taakverdeling en vernieuwing niet belemmeren. Als
duidelijk is dat er sprake is van het in onderling overleg afstoten van opleidingen en
serieuze concentratie, moet er ruimte zijn voor een herverkaveling waarbij instellingen
ook nieuwe opleidingen in hun aanbod kunnen opnemen – in ruil voor het afstoten van
bestaande opleidingen - zonder dat elke opleiding weer voorgelegd moet worden voor
een afzonderlijke macrodoelmatigheidstoets. In het kader van regionale of sectorplannen
zouden instellingen de ruimte moeten krijgen voor een gezamenlijke profielgerichte
doelmatigheidstoets. Daarnaast zou ‘het profiel van een instelling’ een grondslag voor
wijziging in het aanbod kunnen zijn en daarmee een nieuw element in de Beleidsregel
macrodoelmatigheid.
Meer ruimte voor samenwerking van instellingen
Vergaande vormen van samenwerking, of samenwerking tussen verschillende soorten
instellingen (zie paragraaf 3.2.3) zijn belangrijk voor profilering en zijn een toegevoegde
waarde bij profileringsplannen. De werkgroep is gewezen op bekostigingstechnische
en/of juridische aspecten die dit soort afspraken in de weg zouden kunnen staan. De
werkgroep adviseert de overheid in overleg met de instellingen na te gaan of hier meer
wettelijke ruimte nodig is.
Collegegelddifferentiatie
De commissie-Veerman acht de tijd niet rijp voor collegegelddifferentiatie. Wel ziet zij dit
als een reële mogelijkheid voor de langere termijn. De werkgroep vindt
collegegelddifferentiatie een logische stap in het profileringsproces. Instellingen kunnen
met collegegelddifferentiatie de variëteit binnen het aanbod verder vorm geven en met
het extra budget de kwaliteit van het onderwijs verbeteren. Collegegeldverhoging mag
echter onder geen beding leiden tot kortingen op de publieke bekostiging, maar moet
volledig worden ingezet om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren. Waar het
private rendement hoog is, kan van studenten een grotere eigen bijdrage verwacht
worden. Dit moet wel binnen zekere grenzen gebeuren door een maximum af te spreken.
Ervaringen in het buitenland laten zien dat instellingen niet altijd tot een genuanceerde
en gedifferentieerde prijsvorming komen, maar massaal voor het maximum (van een
toegestane bandbreedte) kiezen. Nadere invulling van randvoorwaarden en nadere
afspraken tussen overheid en instellingen zijn daarom noodzakelijk.
4.2.2 Wettelijke borging van de procesaanpak
Het proces naar een geprofileerd hoger onderwijs is een proces van lange adem, en zal
alleen succesvol zijn als het gedurende een langere tijd wordt volgehouden. Om de
duurzaamheid van de aanpak te garanderen acht de werkgroep wettelijke inbedding
noodzakelijk voor de volgende zaken:
•
•
•
•

De aanpak van de sectorplannen nieuwe stijl, inclusief de eisen op hoofdlijnen
waaraan sectorplannen moeten voldoen, en het instellen van een
sectorherzieningsbudget.
Het revitaliseren van de HOOP-cyclus. Het gaat hierbij om een herformulering van
termijnen, taken en verantwoordelijkheden (zie paragraaf 3.3.1).
Herziening van de eisen aan instellingsplannen en het aanbrengen van een profieldeel
in de bekostiging.
De regiefunctie over het gehele proces.

24

5.

Afsluiting
De werkgroep roept universiteiten en hogescholen op scherpe keuzes te maken en zich veel meer dan nu het geval is – van elkaar te onderscheiden. Dit leidt tot meer
commitment tussen instelling en student, een intensievere relatie met beroepenveld,
meer kwaliteit, betere prestaties en een hoger rendement. Dit advies spitst zich toe op
de vraag hoe overheid en instellingen het profileringsproces moeten vormgeven. Maar de
werkgroep wil er nadrukkelijk op wijzen dat ook de belangrijkste stakeholders (studenten
en werkgevers) groot belang hechten aan deze profilering.
Strategie-ontwikkeling door universiteiten en hogescholen is in eerste instantie een
decentraal proces, dat tot stand komt in een ingewikkeld samenspel van instellingen met
hun omgeving, elkaar en de overheid. Het is een illusie om deze complexiteit te willen
vangen in een simpele planningssystematiek. Vandaar dat de werkgroep een combinatie
van bottom-up- en top-downelementen voorstelt, met veel ruimte voor eigen keuzes
door de instelling. Ook kiest de werkgroep niet voor een mechanische
formulebekostiging, waarbij perverse effecten op de loer liggen. Aansluiten bij profiel
betekent aansluiten bij intrinsieke motivatie van onderzoekers, docenten en bestuurders.
Het streven is om het een gezamenlijke beweging te laten zijn vanuit een door alle
partijen gedeeld beeld van het gewenste toekomstige hoger onderwijslandschap.

5.1 Urgentie
De commissie-Veerman kwam tot de conclusie dat het huidige Nederlandse bestel niet
toekomstbestendig is. “Als we zo doorgaan, redden we het niet”, aldus de commissie.
Met zo’n grote urgentie, door vele partijen gedeeld, is snelle implementatie van het
advies gewenst.
Ook in veel andere landen is sprake van een intensieve discussie rond de vraag of
instellingen en het bestel als geheel voldoende zijn toegerust voor de toekomst (zie
onder meer CHEPS, 2011 en Europese Commissie, 2011). Het gaat daarbij om
vergelijkbare thema’s als in het rapport Veerman zijn aangesneden: meer diversiteit,
meer profilering, concentratie, nieuwe samenwerkingsverbanden of fusies om de
slagkracht te vergroten. Dit betreft niet alleen discussie; in ons omringende landen als
Duitsland, Noorwegen, Denemarken, Finland en Ierland zijn of worden gerichte acties
ondernomen. Daarbij zijn ook prestatiegerichte afspraken tussen overheid en instelling
nadrukkelijk aan de orde.

25

Box 5:
•

•

•

•

internationale voorbeelden

Naast de bekende voorbeelden in Duitsland (Excellenzinitiative) en Denemarken
(fusiebeweging / Globalisation Strategy) zijn bijvoorbeeld ook in Noorwegen, Finland
en Ierland interessante ontwikkelingen gaande. In Noorwegen is sprake van
upgrading van en fusie tussen university colleges. Met het oog op de strategische
dialoog tussen overheid en instellingen worden de belangrijkste prestaties en
beleidsgegevens per instelling jaarlijks gepubliceerd. Ook is er een ‘Cooperation,
Division of Labour, and Concentration’ initiatief, dat samenwerking, taakverdeling en
profilering beoogt. In Ierland (DES, 2011) wordt mede met het oog op clustering van
instellingen een strategische dialoog georganiseerd: ”At a system level, the strategic
dialogue will also enable consideration of the sum of the institutional plans to test for
overall system coherence and completeness, to ensure national needs are being met,
and to identify and address unnecessary duplication. Ook wordt gewerkt aan een
prestatie-element in de bekostiging ”which will incentivise good performance and
penalise institutions which fail to deliver”. In Finland is ’Mission, Profile and Focus
Areas of the HEI’ een expliciet onderdeel van de prestatie-afspraken 2010-2012. De
onderhandelingen tussen overheid en instellingen over financiering vinden mede
plaats op basis van een spider web, waarin prestaties en targets van een instelling
worden afgezet tegen het landelijk gemiddelde. Het streven is om van 25 naar 18
polytechnics te gaan en 5 strategische allianties te realiseren.
Buiten Europa kunnen voorbeelden genoemd worden als Australië (Mission based
compacts), Nieuw-Zeeland (meerjarenafspraken met instelling over profiel en
prestaties) en Hong Kong (waar 10% van de bekostiging is bestemd voor een
Performance and Role-related Funding Scheme).
Uit een studie in opdracht van de European University Association (Reichert, 2009)
blijkt een spanningsveld tussen horizontale (gelijkwaardigheid verschillende
dimensies) en verticale differentiatie (internationaal concurrerende
onderzoeksprestaties leidend). In de studie wordt een vergelijking gemaakt van
differentiatie in vijf Europese landen: Engeland, Frankrijk, Noorwegen, Slowakije en
Zwitserland. Op basis van de landenstudies wordt geconcludeerd dat de op verticale
differentiatie gerichte krachten de laatste jaren sterker zijn geworden. Daarnaast
wordt het belang onderstreept van interne differentiatie (binnen de instelling) ten
opzichte van externe differentiatie (tussen instellingen). ‘Internal diversity may not
only offer legitimate alternatives to the challenge of varying demands but may also
hold innovative potential for institutional development. Concentration only on
external diversity fails to take account of the complex cooperative arrangements
between institutions which may be effective and efficient responses to varying needs
but which blur the boundaries between institutions.’
In een recent advies van de Wissenschaftsrat (2010) wordt uitgebreid ingaan op de
noodzaak van een grotere diversiteit aan instellingen in het Duitse hoger onderwijs
en onderzoek. Niet door het oprichten van nieuwe instellingen, maar vooral door
ruimte te geven voor nieuwe instellingsvormen (professional schools,
netwerkinstellingen, etc). Excellenzinitiative worden gewaardeerd als onderdeel van
de diversificatie, maar in het advies wordt gewaarschuwd voor een eenzijdige focus
op onderzoekskwaliteit. Het belang van diversiteit in en waardering voor
verschillende type prestaties van instellingen wordt benadrukt. Deze diversiteit zou
ook terug moeten komen in een grotere variëteit aan parameters in een
prestatiegeoriënteerde financiering van hoger onderwijs en onderzoek.

26

5.2 Extra investeringen nodig
De werkgroep vindt net als de commissie Veerman dat extra investeringen nodig zijn in
het hoger onderwijs. De commissie voerde daar overtuigende argumenten voor aan.
Kennisuitgaven zijn geen consumptieve uitgaven, maar investeringen die lonen, zowel
voor het individu als voor de maatschappij. Welvaart en welzijn zijn afhankelijk van de
opbrengsten van onderzoek en onderwijs, van de creativiteit en innovatie die een
hoogopgeleide beroepsbevolking met zich meebrengt. Nederland kan het zich niet
permitteren dat kennisinvesteringen achterblijven. De investeringen van de overheid in
R&D in Nederland nemen naar verwachting de komende jaren af van 0,84% van het BBP
in 2009 tot 0,68% van het BBP in 2015 (Rathenau instituut, 2011). De werkgroep vindt
het juist absoluut nodig dat de kennisinvesteringsquote toeneemt. Dit punt is breed
gedeeld door de gesprekspartners die de werkgroep heeft geconsulteerd. Die ruimte zou
er ook moeten zijn de komende jaren, gegeven het relatief snelle herstel van de
overheidsfinanciën in Nederland (CPB, 2011). De SER (2011) citeert terecht uit de
Europe 2020 Strategy (Europese Commissie, 2010): het is noodzakelijk de
kennisinvesteringen op peil te houden “because these are pro-growth anti-crisis
investments.”
Het proces dat in dit advies wordt voorgesteld, zal een zware wissel trekken op de
instellingen. Zij zullen veel energie moeten stoppen in een heroriëntatie op hun positie en
bijbehorende reorganisaties. Het kan niet zo zijn dat zij dit moeten doen op basis van
een nieuwe ingreep bovenop de bezuinigingen die al op stapel staan, zoals de
langstudeerdersmaatregel en het afschaffen van de FES-middelen. Duidelijk is dat er op
dit moment geen nieuw structureel budget beschikbaar is om het advies Veerman te
implementeren. De werkgroep vindt dat draagvlak voor een voortvarende start cruciaal
is. Daarom zal de overheid – naast de frictiekosten voor de sectorplannen - in elk geval
voor de eerste tranche van vier jaar extra geld beschikbaar moeten stellen. De
werkgroep doet bovendien een dringend beroep op de overheid om ook in de jaren erna
blijvend extra te investeren. Een stabiel meerjarenperspectief is een belangrijke
succesfactor voor een ingrijpend profileringsproces zoals in dit advies bepleit.
5.3 Tijdpad
Het tijdpad voor het proces dat de werkgroep voorstelt, ziet er als volgt uit:
•
•

•

•

•

In oktober 2011 wordt een regisseur aangesteld die tevens voorzitter is van een
profielcommissie met twee subcommissies voor respectievelijk hbo en wo.
Sectorplannen:
o een eerste serie van sectoranalyses en sectorplannen nieuwe stijl wordt
opgestart in het najaar van 2011;
o alle belangrijke sectoren zullen binnen drie jaar aan bod komen.
Strategische dialoog:
o vanaf maart tot mei 2012 voert de regisseur met de instellingen een brede
strategische dialoog op basis van nieuwe (of bestaande en aangevulde)
concept instellingsplannen;
o definitieve instellingsplannen worden vóór 1 juni 2012 opgesteld.
Profieldeel in de bekostiging:
o een profielcommissie beoordeelt de plannen en selecteert de instellingen die
een bonus zullen ontvangen;
o begin 2013 krijgen deze instellingen extra geld met een looptijd van vier jaar
+ een eventuele verlenging.
Dit proces is niet eenmalig maar kent een vierjarige cyclus.

Uiteraard moeten het proces en de planning eerst met alle betrokken partijen grondig
worden doorgesproken.

27

BIJLAGE 1
Referentiepunten voor instellingsplannen
BIJLAGE 1A. Hoofdelementen van een ontwikkelingsperspectief voor het
Nederlandse hoger onderwijs en onderzoek
Versterkt academisch profiel universiteiten
Het versterken van de verwevenheid van universitair onderwijs met het wetenschappelijk
onderzoek over de volle breedte vergt een afname van de student/staf ratio, met name
in de huidige zeer grootschalige studierichtingen.27 Een adequate
onderzoeksinfrastructuur is hierbij een essentieel onderdeel. Bredere bacheloropleidingen
kunnen de studieuitval terugdringen van de groep studenten die nog niet goed kunnen of
willen kiezen.28 Een harde knip en het afschaffen van de doorstroommaster tussen
bachelor en master maakt dat studenten bewust kiezen en instellingen zich meer gaan
profileren. Na de bachelor kiezen studenten dan eerder voor een specialisatie aan een
andere universiteit, die beter aansluit bij de eigen ambities en interesses. Universiteiten
zijn al bezig met het verbinden van masteropleidingen aan onderzoekszwaartepunten, en
dat is bij uitstek een aanzet voor profilering.
Een kwalitatief sterker hbo, ook aantrekkelijk voor vwo’ers
De benodigde kwaliteitsversterking van het hbo kan op meerdere fronten tegelijk
plaatsvinden: basiskwaliteit in de bachelor, een herwonnen aantrekkingskracht op
vwo’ers29 door (verkorte) programma’s30 en doorstroommogelijkheid naar een hbomaster, en – in samenhang hiermee – een versterking van het praktijkgerichte
ontwikkelingswerk/onderzoek. Op al deze gebieden kunnen hogescholen profijt hebben
van samenwerking met universiteiten. Daarbij kan het gaan om het delen van
onderzoeksfaciliteiten. Lectoren moeten meer dan nu een directe rol spelen in het
onderwijs. Ook moeten zij contacten onderhouden met universiteiten teneinde op de
hoogte te blijven van de universitaire state-of-the-art ontwikkelingen binnen het eigen
vakgebied. Het is van belang dat universiteiten en hogescholen met elkaar in overleg
gaan om te bezien hoe het masteraanbod in het wo en hbo complementair aan elkaar
kan worden vormgegeven.
Een substantieel aanbod van kort hoger onderwijs
Nederland kent een lacune in het hoger onderwijsstelsel op het gebied van kort hoger
onderwijs.31 Het is van belang die lacune zorgvuldig in te vullen: bij de ontwikkeling van
Associate-degreeprogramma’s (Ad) is de behoefte vanuit de arbeidsmarkt leidend. Van
belang is een goed gespreid regionaal aanbod van Ad-opleidingen, gericht op mbo 4doorstromers en werkenden. De vormgeving van het aanbod kan divers zijn: trajecten
binnen brede hogescholen, maar ook samenwerkingsverbanden met roc’s en aparte Adcolleges.

27
De KNAW (2006) heeft eerder gepleit voor een normgetal voor de staf-studentenratio (met gemotiveerde
afwijkingen). Als voorbeeld werd genoemd: “aan de Amerikaanse topuniversiteiten [..] is op undergraduate
niveau 1:8 de goedbewaakte norm”. In de KIA (2011) is de ambitie opgenomen om de
student/wetenschappelijk personeel ratio te laten afnemen van 19 in 2010 naar 17 in 2020.
28 Zie ook KNAW (2009): “De KNAW is in het algemeen voorstander van brede opleidingen met op alle niveaus
van hoger onderwijs een evenwicht tussen specialistische vakkennis en algemene vaardigheden. Criteria hierbij
zijn: breed beginnen, niet te snel specialiseren, grote vrijheid voor studenten om een eigen pakket samen te
stellen, niet per se binnen één instelling.”
29
Het aantal vwo’ers in het hbo was 20% in 1995 en is gedaald tot 9% in 2010.
30
Bij de discussie over trajecten voor vwo’ers in het hbo zou het niet alleen over driejarige trajecten moeten
gaan. Een interessante optie is om ook vierjarige trajecten te maken met een hoger eindniveau.
31
Het aandeel kort hoger onderwijs in Nederland was 2% in 2010, het OESO-gemiddelde onder 25-34 jarigen
(isced 5B) is 10%. Het uitbreiden van de verscheidenheid van het hoger onderwijs door het invoeren van een
korte tweejarige opleiding past in Europese ontwikkelingen: zo kent het zogenoemde Europees
kwalificatiekader (EKK) een ‘niveau-5’ dat in Nederland eigenlijk afwezig is.

28

Leven lang leren neemt toe
Het is belangrijk en het zal steeds gebruikelijker worden dat werknemers een
vervolgopleiding op hogeronderwijsniveau willen doen, zeker nu er meer afstand gaat
ontstaan tussen bachelor- en masteropleiding. Voor deze groep is een flexibel aanbod in
tijd, plaats, en vorm noodzakelijk (modulair, combinaties van werken en leren, op
afstand, met gebruik making van evc tot een bepaald maximum). Onderwijs aan
werkenden kan voor een aantal hogeronderwijsinstellingen een belangrijke prioriteit
worden.32 Private financiering zal in het leven lang leren een steeds grotere rol spelen.
Op terreinen waar privaat aanbod sterk ontwikkeld is, ligt het voor de hand dat publieke
instellingen terughoudend opereren. Samenwerkingsverbanden tussen publieke en
private partijen zijn denkbaar, zodat zij elkaars sterke punten kunnen benutten.
Brede basis in het onderzoek
Een brede, kwalitatief hoogwaardige hoogvlakte is en blijft onmisbaar: geen toppen
zonder fundament. Uit eerste en tweede geldstroom gefinancierd ‘ongebonden’
onderzoek (fundamenteel, kennisgedreven) bij universiteiten en onderzoeksinstellingen
moet ook in de toekomst zorgen voor een kritisch volume op alle belangrijke
vakgebieden.
Zwaartepunten
Het Nederlands universitair onderzoek presteert in internationale vergelijking nu zeer
goed. Het zal een hele toer zijn om de positie te handhaven: veel andere landen maken
een inhaalslag. Nederland zal aantrekkelijker moeten worden voor buitenlandse
studenten en kenniswerkers. Om meer focus en massa en ruimte voor vernieuwing te
kunnen creëren, is een fundamentele doorlichting en heroverweging van bestaande
onderzoeksprogramma’s nodig. Zwaartepuntvorming is van belang, gericht op (1)
wetenschappelijke excellentie, (2) kansrijke economische gebieden, zoals de topsectoren
en (3) maatschappelijke uitdagingen. Daarbij gaat het niet alleen om samenwerking
tussen universiteiten en krachtbundeling van para-universitaire instituten. Ook nauwere
samenwerking van universiteiten - en waar relevant hogescholen - met de
onderzoeksinstituten van KNAW, NWO en met TNO en de GTI’s is wenselijk. Goede
prestaties op dit gebied kunnen ertoe leiden dat Nederland thuishaven wordt van grote
onderzoeksfaciliteiten of meer R&D-investeringen van buitenlandse bedrijven naar zich
toetrekt.
Krachtenbundeling van kennisinfrastructuur en bedrijfsleven rond de topsectoren is
cruciaal voor de concurrentiekracht van Nederland. Het groen onderwijs en onderzoek is
een aansprekend voorbeeld van een goed functionerende kennisdriehoek. Een goed
functionerende kennisdriehoek is niet alleen van belang voor de topsectoren maar ook
voor maatschappelijke terreinen als zorg, onderwijs en welzijn.
Europees beleid als hefboom voor zwaartepuntvorming
Binnen en buiten Europa neemt de concurrentie om onderzoekstalent sterk toe en steeds
meer onderzoek wordt gefinancierd uit internationale onderzoeksprogramma’s.
Het inbrengen van de eigen nationale sterktes op Europees niveau zorgt ervoor dat
Europees beleid als een hefboom werkt op nationale financiering. Op deze manier
versterkt Europees beleid het nationale beleid. De onderzoeksprofilering van de
Nederlandse instellingen zal zo nauw aansluiten bij de Europese ambities en prioriteiten
(zie AWT, 2007). Zo kan ook extra geld verworven worden om onderzoek en
onderzoeksinfrastructuur naar Nederland te kunnen halen. Waar mogelijk en relevant zal
profilering ook in Europese context moeten worden bezien, maar wel vanuit de eigen
sterktes.

32
Onderwijsraad, 2009. “De raad vindt het wenselijk dat er naast private aanbieders ten minste enkele,
regionaal gespreide, publieke instellingen zijn met een uitgebreid aanbod voor volwassenen. Hij stelt dan ook
voor een beperkt aantal instellingen (hogescholen en universiteiten), eventueel tijdelijk, extra te bekostigen als
zij zich willen specialiseren in volwassenenonderwijs, en vooral in deeltijdonderwijs.”

29

BIJLAGE 1B. Classificaties en rangordeningen
Dimensies en indicatoren van de U-Map-classificatie
In de afgelopen jaren is door het Center for Higher Education Policy Studies (CHEPS) van
de Universiteit Twente een model ontwikkeld voor een Europese classificatie van hogeronderwijsinstellingen. Dit U-Map-model (www.u-map.eu) zal de komende jaren worden
gevuld met Europese hogeronderwijsinstellingen. Het bevat de volgende dimensies met
bijbehorende indicatoren:

1) Teaching and learning profile
- ‘degree level focus’
- range of subjects
- expenditure on teaching

2) Student profile
- mature students, part time
students
- distance learning students
- size of student body
3) Research involvement
- peer reviewed publications
- doctorate production
- expenditure on research

4) Involvement in knowledge exchange
- start up firms, patent
applications
- cultural activities
- income from knowledge
exchange
5) International orientation
- foreign students
- incoming and outgoing
exchange students
- international academic staff
- international income
6) Regional engagement
- graduates working in the region
- first year students from the
region
- local /regional income

Internationale rangordeningen
Instellingen kunnen ook de bestaande internationale ranglijsten benutten bij het
vaststellen en concretiseren van ambities voor profilering, zoals de ‘ Shanghai ranking’,
de Leiden ranking (CWTS) en de ranking van de ‘Times Higher Education’. Deze
ranglijsten hebben hun beperkingen, maar zijn tegelijkertijd niet meer weg te denken.
In de toekomst kunnen ook de indicatoren van het U-multirank-project van de Europese
Commissie gebruikt worden bij de concretisering van ambities. In aanvulling op de UMap-classificatie die een beschrijvend karakter heeft, beoogt U-multirank de prestaties
van instellingen op verschillende dimensies in kaart te brengen. De classificatie van Umap is alleen op instellingen gericht, maar U-multirank is ook gericht op het niveau van
opleidingen/sectoren. De focus bij U-multirank ligt veel minder dan in de bestaande
rankings op het wetenschappelijk onderzoek, zodat bijvoorbeeld ook prestaties op het
gebied van onderwijs vergeleken kunnen worden. Dit project is nog niet afgerond
(http://www.u-multirank.eu/project).

30

BIJLAGE 2
Referenties
Aghion, Dewatripont, Hoxby, Mas-Colell & Sapir (2008). An agenda for reforming
European Universities. Brussels: Bruegel.
AWT (2007). Advies 71, Balanceren met Beleid. Wetenschaps- en innovatiebeleid op
Hoofdlijnen. Den Haag.
Centraal Planbureau (2011). Centraal Economisch Plan 2011, Den Haag: SDU.
CHEPS (2010). U-map, The European classifications of higher education
Institutions. Enschede: Universiteit Twente.
CHEPS (2011). Quality related funding, performance agreements and profiling in higher
education. Enschede: Universiteit Twente.
Commissie Kwaliteit en Bekostiging Hoger Onderwijs (2008). Kwaliteit en Bekostiging in
het hoger onderwijs. Den Haag.
Commissie Taskforce Zeeland (2010). Kerend tij. Adviesrapport in opdracht van het
Ministerie van OCW. Den Haag.
Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijsstelsel (2010). Differentiëren in drievoud,
omwille van kwaliteit en verscheidenheid in het hoger onderwijs. Den Haag.
DES (2011). National Strategy for Higher Education to 2030. Report of the Strategy
Group. Dublin: Department of Education and Skills.
Europese Commissie (2010). Europe 2020, a strategy for smart, sustainable and
inclusive growth. Brussels: European Commission.
Europese Commissie (2011). Summary report of Peer Learning Activity. Profiling of
higher education institutions in changing landscapes - diversity and governance in
light of recent mergers and other changes. Oslo, 30 March – 1 April 2011.
Brussels: European Commission.
KIA (2011). Kennis en Innovatie Foto 2011. Eerste voortgangsrapportage over de Kennis
en Innovatie Agenda 2011-2020. Amsterdam.
KNAW (2006). Onderzoekend onderwijs. Jaarrede 2006. Amsterdam.
KNAW (2009). Brief aan commissie-Veerman. Amsterdam.
Mertens, dr. F. (2011). Notitie, Ons aantrekkelijk hoger onderwijs….Internationalisering
op zijn Nederlands.
OESO (2008). Tertiary Education for the Knowledge Society, volume 1. Paris: OECDPublishing.
Onderwijsraad (2009). Middelbaar en hoger onderwijs voor volwassenen. Den Haag.
Onderwijsraad (2011). Naar hogere leerprestaties in het voortgezet onderwijs. Den Haag.
Rathenau Instituut (2011). Feiten en cijfers: Overzicht Totale Onderzoek Financiering
(TOF) 2009-2015. Den Haag.
Reichert, S. (2009). Institutional Diversity in European Higher Education, tensions
and challenges for policy makers and Institutional leaders. Brussels: European
University Association.
SER (2011). Advies Strategische Agenda Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap.
Den Haag.
Weert, E. de & M. Soo (2009). Research at Universities of Applied Sciences in Europe,
Conditions, Achievements and Perspectives. Den Haag/Enschede: HBOraad/CHEPS.
Wissenschaftsrat (2010). Empfehlungen zur Differenzierung der Hochschulen. Köln.

31

BIJLAGE 3
Gesprekspartners
CDHO
Dhr. drs. N.M. Verbraak

NWO
Dhr. prof. dr. J.J. Engelen

HBO-raad
Mw. dr. G. Ter Horst
Dhr. drs. A.B. de Graaf

Platform Beta en Techniek
Dhr. drs. ir. J. van der Veer
Dhr. drs. J.J.C.M. Corstjens

HvA/UvA
Dhr. drs. P.W. Doop

Promovendi Netwerk Nederland
Mw. drs. M. Willemars
Mw. drs. L.E. Klumpers

Hogeschool Arnhen/Nijmegen
Dhr. drs. M.J.G. Bormans

Universiteit Leiden
Dhr. drs. H.W. te Beest

Hogeschool Leiden
Dhr. drs. E.P. van Maanen

Universiteit Leiden
Dhr. prof. dr. D.D. Breimer

Hogeschool Utrecht
Mw. drs. G.T.C. Bonhof

Universiteit Maastricht
Dhr. prof. dr. L. Soete

ISO
Dhr. G.C.S.R. Hendricks

Voorzitter Commissie Toekomstbestendig
Hoger Onderwijs Stelsel
Dhr. prof. dr. C.P. Veerman

De Jonge Akademie
Mw. prof. E.A.M. Crone
Dhr. dr. W. van Westrenen
Dhr. prof. dr. ir. G.J.L. Wuite
Mw. drs. N.I. Koopmans
KNAW Commissie
Hoger Onderwijs
Dhr. prof. dr. M.R. Prak

Universiteit Twente
Dhr. prof. dr. F.A. van Vught
Universiteit Utrecht
Mw. mr. Y.C.M.T. van Rooy
VNO-NCW
Dhr. mr. B.E.M. Wientjes
Dhr. drs. T.R.A. Grosveld

LSVB
Dhr. P.A. Breur
Mw. M. Verhoek

VSNU
Mw. drs. J.H. Scholten
Dhr. dr. S.J. Noorda

Ministerie EL&I
Dhr. drs. C.P. Buijink
Dhr. drs. J. van der Linden
Dhr. drs. J.J. Geelhoed
Mw. drs. J.A. Hoekstra MSc

Oud-voorzitter Windesheim
Dhr. H. Dijkstra

NRTO
Dhr. prof. dr. E.J. Fischer
Mw. drs. M.H.J. van ’t Klooster MBA
Dhr. mr. M.J. Kuipers
NVAO
Dhr. dr. K.L.L.M. Dittrich

32

BIJLAGE 4
Leden werkgroep
Leden
Prof. dr. R.H. Dijkgraaf

President Koninklijke Nederlandse Akademie van
Wetenschappen, Universiteitshoogleraar
Mathematische fysica aan de Universiteit van
Amsterdam

J.F. Sistermans

Voorzitter van de Adviesraad voor Wetenschaps- en
Technologiebeleid

Prof. dr. A.M.L. van Wieringen

Oud-voorzitter Onderwijsraad

Ondersteuning
Dr. ir. S. de Bakker-Löhner

Coördinerend stafmedewerker / plaatsvervangend
secretaris Onderwijsraad

Drs. J.J. van den Heuvel

Senior beleidsmedewerker Koninklijke Nederlandse
Akademie van Wetenschappen

Dr. L.E.G Rietveld

Senior Raadsmedewerker Adviesraad Wetenschapsen Technologiebeleid

Drs. Y. Bernardt
secretaris

Senior beleidsmedewerker afdeling Beleid, Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Drs. W.A. van Niekerk
secretaris

Programmamanager Directie Hoger Onderwijs en
Studiefinanciering; Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap

33

34