Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2013–2014

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2412
Vragen van de leden Van Nispen en Van Gerven (beiden SP) aan de
Ministers van Veiligheid en Justitie en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
over het onderzoek naar het verband tussen medicijngebruik en agressie
(ingezonden 3 juni 2014).
Antwoord van Minister Opstelten (Veiligheid en Justitie), mede namens de
Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (ontvangen 2 juli 2014) Zie ook
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2013–2014, nr. 2345
Vraag 1
Bent u bekend met het debat in de wetenschap over een mogelijk verband
tussen agressie en bepaalde geneesmiddelen, alsook met het feit dat in
rechtszaken geregeld een verband wordt gelegd tussen agressie en medicijngebruik, waarbij het vooral gaat om geweldsdelicten die mede door het
slikken van antidepressiva zouden zijn veroorzaakt? Heeft u kennisgenomen
van het artikel «Medicijngebruik, agressie en strafrechtelijke verantwoordelijkheid»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2 en 5
Deelt u de mening dat het wenselijk is dat we meer te weten komen over
agressie als bijwerking van bepaalde medicijnen, niet alleen vanwege de
mogelijke gevolgen voor de strafrechtelijke verantwoordelijkheid van
individuen, maar ook vanwege de mogelijkheden om informatie in bijsluiters
te verbeteren en gebruikers te waarschuwen voor bepaalde bijwerkingen als
gevolg van medicijngebruik of juist het plotseling staken daarvan (zoals ook
Lareb eerder voorstelde?)2
Welke bijdrage kan de overheid leveren aan het bevorderen van kennis en
wetenschap over het verband tussen agressie en medicijngebruik?

1

David Roef en Robert-Jan Verkes, «Medicijngebruik, agressie en strafrechtelijke verantwoordelijkheid», Nederlands Juristenblad, 20-12-2013, afl. 45, p. 3137–3142
2
RTL Nieuws, 28 februari 2014 (http://www.rtlnieuws.nl/nieuws/binnenland/antidepressiva-enagressie#node_719926)

ah-tk-20132014-2412
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

1

Antwoord 2 en 5
Het is wenselijk dat informatie over bijwerkingen van medicijnen snel
beschikbaar komt en ook kenbaar is voor artsen en patiënten. De geneesmiddelenketen in Nederland is daar ook op ingericht. Geneesmiddelen worden,
voordat zij op de markt komen, in grote studies onderzocht op werkzaamheid
en op bijwerkingen, waaronder agressie, die tijdens het gebruik op kunnen
treden. In de registratieprocedure beoordeelt het College ter Beoordeling van
Geneesmiddelen (CBG) de balans tussen de werkzaamheid en risico’s van een
medicijn, en draagt het zorg voor de opname van deze risico’s in de
uitgebreide productinformatie en de bijsluiters.
De handelsvergunninghouders in de farmaceutische industrie zijn wettelijk
verplicht de bijwerkingen van geneesmiddelen die zij in de Europese Unie in
de handel brengen vast te leggen en bij het CBG zogenaamde periodieke
veiligheidsverslagen (PSUR’s) in te dienen. De vergunninghouders analyseren
meldingen, literatuur, alsmede klinisch en farmaco-epidemiologisch onderzoek. De verslagen bevatten de samenvatting en wetenschappelijke afweging
van voordelen en risico’s, en alle beschikbare gegevens van een geneesmiddel.
Nadat geneesmiddelen op de markt zijn gekomen, blijft aandacht voor
bijwerkingen nodig om de zeldzame en soms ernstige bijwerkingen op het
spoor te komen. Mogelijke bijwerkingen van een geneesmiddel kunnen door
zorgverleners en gebruikers worden gemeld via een meldsysteem. Dit
systeem wordt in Nederland onderhouden door het Nederlands Bijwerkingencentrum Lareb. Zorgverleners zijn verplicht om ernstige bijwerkingen, die niet
vermeld staan in de bijsluiter, bij Lareb te melden. Lareb analyseert meldingen en rapporteert hierover aan het CBG. Het CBG beoordeelt deze meldingen vervolgens. Hierbij neemt het de gegevens van de European Medicines
Agency (EMA), gegevens uit andere Europese lidstaten en gegevens uit de
Europese bijwerkingen databank Eudravigilance, mee.
Alle wetenschappelijke kennis over een geneesmiddel komt dus samen bij het
CBG. Dit bestuursorgaan beslist of, en zo ja welke maatregelen moeten
worden getroffen ten aanzien van individuele geneesmiddelen. Het beslist
onder andere over het al dan niet opnemen van bijwerkingen in de bijsluiter.
Hierbij wordt op Europees niveau nauw samengewerkt met de andere
registratieautoriteiten, en in nationaal verband met de universiteiten en Lareb.
In het antwoord op eerdere vragen van het lid Kuzu3 is reeds ingegaan op de
eventuele vermelding van waarschuwingen voor agressie in de productinformatie van antidepressiva. Daarbij is aangegeven dat het primair aan het CBG
is om onderzoeken te beoordelen en om aanvullende maatregelen te
overwegen.
Vraag 3
Wat is uw reactie op de conclusies in het artikel dat agressief gedrag kan
samenhangen met het gebruik of het staken van bepaalde geneesmiddelen,
maar dat de samenhang tussen gebruik van een middel en agressie in een
individueel geval moeilijk te bewijzen is?
Antwoord 3
Er zijn meerdere artikelen met tegenstrijdige uitkomsten verschenen over het
mogelijke verband tussen het gebruik van antidepressiva en agressie. Een
studie uit 2012 door Paul F. Bouvy & Marieke Liem («Antidepressants and
lethal violence in the Netherlands 1994–2008»; Psychopharmacology 2012)
toonde aan dat een toename van het voorschrijven van antidepressiva in
Nederland, tussen 1994 en 2008 gepaard is gegaan met een afname van het
aantal doden door zelfmoord of moord. Deze studie wijst juist op een
vermindering van agressie als bijwerking bij de behandeling met SSRI’s. Dit
is een bevestiging van de conclusies in de studies van Walsh en Dinan (2001),
George e.a. (2011), en Coccaro en Kavoussi (1997), die eveneens wijzen op
vermindering van agressie en gewelddadig gedrag bij SSRI-behandelingen.
Andere publicaties suggereren dat sommige antidepressieve middelen bij
sommige patiënten mogelijk een hoger risico kunnen geven, bijvoorbeeld bij
het begin of bij het stoppen van de behandeling. Dit komt met name naar

3

Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2013–2014, nr. 2209, antwoord 4 en 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

2

voren in de studie door David Healy e.a. (2006), maar ook in de studies van
Moore e.a (2010) en Rouve e.a (2011).
Wanneer uit onderzoek is gebleken dat het gebruik of het staken van
bepaalde geneesmiddelen tot agressief gedrag kan leiden, wordt voor die
geneesmiddelen een waarschuwing opgenomen in de bijsluiter.
In individuele gevallen is de samenhang tussen het gebruik van een
geneesmiddel en agressie overigens moeilijk vast te stellen omdat er in de
meeste gevallen sprake is van een combinatie van factoren. Bovendien is de
aard van de agressie niet altijd gespecificeerd. Dit kan dus zowel verbale als
fysieke agressie zijn, en meer of minder uitgesproken. Ook de omstandigheden en achtergronden zijn niet altijd bekend. Ook in het Nederlands Juristenblad wordt aangegeven dat het lastig is een uitspraak te doen over de
incidentie van de toename van agressief gedrag als bijwerking, omdat de
stoornissen waarvoor antidepressiva worden voorgeschreven op zichzelf al
gepaard gaan met een verhoogde kans op agressie.4
Vraag 4
Is bij u bekend of er reeds gevallen van ernstige agressie of geweld in
verband zijn gebracht met het gebruik van medicijnen, zonder dat dit
(publiekelijk) bekend is geworden? Wordt dit bijgehouden en zo ja, op welke
wijze?
Antwoord 4
Mij zijn geen gevallen bekend van ernstige agressie of geweld die in verband
gebracht zijn met medicijngebruik, anders dan de in vragen 1 en 2 aangehaalde artikelen over meldingen die Lareb heeft binnengekregen.
Voor zover bekend is in Nederland en Europa – naast de eerder genoemde
systemen die men kan gebruiken om bijwerkingen van geneesmiddelen te
melden – geen sprake van een specifieke registratie van ernstige vormen van
agressie of geweld die in verband zijn gebracht met het gebruik van
geneesmiddelen.
Vraag 6
Wat is uw reactie op de suggestie van de auteurs om kort na een (levens- of
gewelds)delict bloedmonsters af te nemen bij de verdachte zodat over
medicijngebruik meer duidelijkheid ontstaat (naar aanleiding van hun eerdere
tussenconclusie dat er over medicatiegebruik minder onzekerheid zou
bestaan indien het mogelijk zou zijn om kort na de feiten een meting te doen
van de aard en concentratie psychoactieve stoffen in het bloed van de
verdachte)? Deelt u de mening dat dit niet alleen van belang is voor de
concrete strafzaak, maar juist ook vanwege het bevorderen van de kennis en
wetenschap hierover, hetgeen een groot algemeen belang dient?
Antwoord 6
Op dit moment is er geen wettelijke grondslag om na een (levens- of
gewelds)delict bloedmonsters af te nemen bij verdachten om te achterhalen
of er sprake is van medicijngebruik. Ik acht het ook niet wenselijk om een
dergelijke grondslag te creëren. In tegenstelling tot het gebruik van alcohol of
drugs, geldt het gebruik van voorgeschreven medicatie namelijk niet als
strafverzwarende omstandigheid. Bovendien zou een onderzoek naar
medicijngebruik een grotere, en minder te rechtvaardigen, inbreuk maken op
de privacy van de verdachte, vergeleken met een onderzoek naar het gebruik
van alcohol of drugs in dergelijke omstandigheden.

4

David Roef en Robert-Jan Verkes, «Medicijngebruik, agressie en strafrechtelijke verantwoordelijkheid», Nederlands Juristenblad, 20-12-2013, afl. 45, p. 3139.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

3