VOORUITZIEND VERMOGEN
VOOR VREDE VEILIGHEID

&

De Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Beschermt wat ons dierbaar is
Openbaar jaarverslag 2019

VOORUITZIEND VERMOGEN
VOOR VREDE VEILIGHEID

&

De Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Beschermt wat ons dierbaar is
Openbaar jaarverslag 2019

2 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

INHOUD
VOORWOORD DIRECTEUR MIVD
1 | DREIGINGEN: HIER EN NU
2 | CAPACITEITEN EN KADERS

4
7
11

3 | RESULTATEN: DE WERKZAAMHEDEN VAN 2019

17

4 | TOEKOMST: PRIORITEITEN EN PERSPECTIEF

29

5 | VERANTWOORDING: KENGETALLEN

31

		 2.1 Juridische en politieke kaders
		 2.2 Medewerkers en middelen
		2.3 Samenwerking
		 2.4 Het inlichtingenproces

		 3.1 Russische Federatie
		 3.2 China
		3.3 Afghanistan
		 3.4 Afrika
		3.5 Midden-Oosten
		 3.6 Venezuela
		 3.7 Contraproliferatie
		 3.8 Contra-inlichtingen (CI): radicalisering en extremisme
		3.9 Industrieveiligheid
		 3.10 Veiligheidsonderzoeken
		 4.1 Prioriteiten 2020
		 4.2 Perspectief

11
12
13
15

17
19
20
21
21
23
24
25
27
27

29
30

3

4 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID
VOORWOORD DIRECTEUR MIVD

Het werk van de MIVD doet er iedere dag toe, voor de veiligheid van onze
militairen en ons land. Ik ben trots op onze mensen: professionele mensen
met een militair hart en een bijzondere en verantwoordelijke taak, die
thuis vaak niet kunnen vertellen wat ze doen.
In dit jaarverslag geven wij als inlichtingen- en veiligheidsdienst inzage in
wat we doen. Het biedt ook gelegenheid duidelijk te maken wat ons als
dienst bezig houdt. Er zijn daarbij twee punten waarop ik als directeur
MIVD de aandacht wil vestigen.
In de eerste plaats vergt de grote verscheidenheid en de groeiende
complexiteit van dreigingen in het schemergebied tussen vrede en oorlog
– de zogeheten ‘grey zone’ – steeds nadrukkelijker onze aandacht. Deze
dreigingen nemen steeds concretere vormen aan, maar blijven
tegelijkertijd vaak onzichtbaar. Het karakter van de internationale
verhoudingen en de verschijningsvormen van conflict en oorlog zijn
onmiskenbaar aan het veranderen. Conflicten tussen staten en de
wedijver over het mondiale of regionale leiderschap voltrekken zich steeds
meer in alle domeinen, ook niet-militaire.
Ook ons land heeft indringend te maken met onwenselijke en heimelijke
beïnvloeding, digitale spionage en sabotage, en de toenemende
verwevenheid tussen economie en veiligheid. Digitale spionage bij
overheden en bedrijven door statelijke actoren, zoals Rusland en China,
vormt, naast de mogelijkheid van digitale verstoring van onze vitale
infrastructuur, zelfs één van de grootste dreigingen voor Nederland en zijn

bondgenoten. Niet alleen de dreiging tegen onze belangen en waarden is
complexer geworden, degenen die het op onze belangen en waarden
hebben gemunt zijn bovendien steeds moeilijker te onderkennen. Als we
als land op deze dreigingen in de ‘grey zone’ onvoldoende zicht houden en
de weerbaarheid van de overheid en de samenleving daartegen niet
verhogen, dan dreigt onze vrijheid en welvaart te worden aangetast.
Een tweede punt van aandacht is of we als inlichtingen- en
veiligheidsdienst inderdaad voldoende zicht weten te houden op deze
dreigingen.
Dankzij de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017)
beschikt de MIVD evenals de AIVD over meer mogelijkheden om
dreigingen te onderkennen. Die mogelijkheden zijn onder meer van
belang omdat het wijdverbreide gebruik van moderne middelen en
nieuwe technieken op het gebied van informatietechnologie inlichtingendiensten voor forse uitdagingen plaatst. Het toepassen van deze
mogelijkheden in de wet is daarbij in de praktijk complex gebleken.
Onderdeel daarvan is dat de Wiv 2017 op sommige punten op meer
manieren kan worden uitgelegd. Dit jaar evalueert een onafhankelijke
commissie de wet. Gezamenlijk doel daarbij blijft wat mij betreft een wet
die zo effectief mogelijke waarborgen biedt, zowel voor de bescherming
van de persoonlijke levenssfeer van onze burgers als voor de
doeltreffende uitvoering van de taken van de diensten ter bescherming
van diezelfde burgers.

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

De komende evaluatie laat onverlet dat de implementatie van de wet voor
de dienst ook dit jaar de hoogste prioriteit blijft. Belangrijke voorwaarde
daarbij is modernisering van de IT-infrastructuur en het informatiemanagement. Het afgelopen jaar hebben we daarin geïnvesteerd en dat
zullen we ook de komende jaren blijven doen.
De belangrijkste waarborg voor betrouwbaar, integer en slagvaardig
handelen van de MIVD blijven onze medewerkers. Zij zijn zich bewust van
hun bijzondere verantwoordelijkheden en zijn tot het uiterste
gemotiveerd om de snel veranderende dreigingen steeds voor te blijven.
Ik ben trots op onze organisatie en heb alle vertrouwen dat onze mensen
zich ook aankomend jaar weer inzetten voor de veiligheid van de
krijgsmacht en Nederland. Vrijheid is geen zekerheid.
Directeur Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Generaal-majoor drs. Jan R. Swillens

MIVD-missie
Wij zijn de MIVD, de militaire ogen en oren van Nederland om te
beschermen wat ons dierbaar is. Wij ontdekken en ontmaskeren wat
anderen verborgen willen houden. Wij opereren wereldwijd, samen
met onze partners en bondgenoten. Zo kan onze krijgsmacht doen
wat nodig is, nu en in de toekomst. In een steeds veranderende
wereld maken onze inlichtingen het verschil. Wij kennen onze
tegenstanders. Wij voorspellen dreigingen, onderkennen kansen en
waken over onze militaire geheimen en kennis.
Onze inlichtingen helpen politieke en militaire beslissers bij het
maken van betere keuzes. Ons oordeel is onafhankelijk. Wij verhogen
de veiligheid en weerbaarheid van Nederland.
Onze mensen zijn onze kracht. Wij brengen het beste van onze
diverse achtergronden en ervaringen samen in ons team. Wij zijn
kundig, adaptief en volhardend. Vanuit de schaduw volbrengen wij
moeilijke taken in binnen-en buitenland, zowel in de fysieke als in de
digitale wereld. Wij zijn ons bewust van onze bijzondere positie en
gaan hier verantwoordelijk mee om. Wij zijn gewone mensen, met
een militair hart en een bijzondere taak.
De MIVD-missie is in september 2019 opgesteld door het personeel van de
MIVD, dat voor 40% uit militairen en 60% uit burgermedewerkers bestaat.

5

6 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

1

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

DREIGINGEN: HIER EN NU

Ook in 2019 stond de krijgsmacht voor de taak het hoofd te bieden aan
complexe en veelzijdige dreigingen. Dreigingen die het gevolg zijn van
verschuivende mondiale verhoudingen en soms assertief optredende
statelijke en niet-statelijke actoren die gebruikmaken van nieuwe
technieken met een grote impact. Middelen en technieken die vaak
onzichtbaar zijn, moeilijk tijdig zijn te onderkennen en lastig toe te
schrijven aan daders. Op de klassieke terreinen zien we dat Rusland en
China stevig inzetten op groei en modernisering van militaire capaciteiten
om met grotere snelheid over grotere afstanden effecten te bereiken. Met
moderne luchtafweersystemen en antischeepsraketten, die ook aan derde
landen worden verkocht, kunnen grote gebieden worden bedreigd en
afgegrendeld. Naast het klassieke optreden spelen conflicten zich voor
een steeds groter deel af in het grijze gebied tussen oorlog en vrede en op
verschillende fronten. Een cyberaanval kan grote politieke, militaire en
economische schade aanrichten. De potentiële digitale verstoring van
vitale infrastructuur en essentiële bedrijfsvoering vormt één van de
grootste cyberbedreigingen voor Nederland, zijn bondgenoten en de
gereedstelling van de krijgsmacht. Cyber is inmiddels een volwaardig
domein van militair optreden.
Staten maken zich bovendien niet alleen schuldig aan ongewenste
buitenlandse inmenging op politiek vlak, beïnvloeding van de media en de
publieke opinie door middel van desinformatie en fake news, maar ook aan
economische spionage, al dan niet in de cyberwereld. Dikwijls wordt in dit
verband gesproken over hybride conflictvoering. De belangrijkste hybride
speler met impact op de Europese veiligheid is Rusland, dat in staat is alle
middelen van staatsmacht geïntegreerd in Europa in te zetten. In de
Russische wijze van optreden staan beïnvloedingscampagnes centraal.
Een mondiale trend is dat de Russische Federatie met doelgerichte
informatieoperaties onderwerpen aangrijpt die bij de verschillende

doellanden of bondgenootschappelijke organisaties voor verdeeldheid
zorgen. Maatschappelijke polarisatie en de versplintering van het politieke
landschap in een groot aantal landen spelen Rusland hierbij in de kaart.
Een belangrijk aspect van de hybride strategie van Rusland is de inzet van
(militaire) middelen, waaronder ook de Russische inlichtingen- en
veiligheidsdiensten. Hierbij valt te denken aan cybereenheden (onder
meer gelieerd aan de Russische militaire inlichtingendienst GRU), milities
(waaronder de ‘groene mannetjes’ die bij de verovering van de Krim actief
waren) en proxies (waaronder niet-gouvernementele organisaties (NGO’s)
en Private Military Companies zoals het inmiddels bekende Wagner). De
inzet van dergelijke groepen ten oosten van Europa in de Oekraïne, in het
zuidoosten in Syrië en in het zuiden van Libië dragen bij aan de
geopolitieke doelen van de Russische Federatie zonder dat sprake is van
formele betrokkenheid.
Ook in de Chinese manier van optreden staan beïnvloedingcampagnes
centraal, met als doelstelling: het creëren van gunstige strategische
condities voor China’s bredere veiligheids- en defensiebeleid. China
beschikt over een groeiend instrumentarium aan middelen om dit te
realiseren. Deze middelen variëren van geavanceerde cybermiddelen voor
spionage en (des-) informatiecampagnes, gericht tegen bijvoorbeeld de
verkiezingen in Taiwan of het beïnvloeden van de wereldwijde perceptie
van de opstanden in Hong Kong, tot (para-) militaire eenheden om zijn
territoriale claims in de Zuid-Chinese Zee kracht bij te zetten.

7

8 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

De inzet van economische middelen en het creëren van strategische en
technologische afhankelijkheden zijn onderdeel van machtspolitiek. China
bijvoorbeeld kan handel, investeringen en toerisme gebruiken als
economische pressiemiddelen om bestaande bondgenootschappen te
ondermijnen en zijn invloed uit te oefenen in internationale fora in de
eigen regio, maar ook in Zuid-Amerika, Afrika, Europa en in Nederland.
Staten kunnen door overnames van, en investeringen in, vitale
infrastructuur of bedrijven die hoogwaardige technologie ontwikkelen,
ongewenste afhankelijkheden creëren met risico’s voor het functioneren
van de Nederlandse economie en de nationale veiligheid. Daarmee is de
continuïteit van onze vitale processen in het geding en dreigt het
weglekken van kennis en vertrouwelijke of gevoelige informatie. In dit
kader is ook de defensie-industrie kwetsbaar voor (economische)
spionage. Vooral ook omdat Defensie steeds afhankelijker wordt van
civiele marktpartijen. Het verhogen van de weerbaarheid van Defensie en
deze marktpartijen vraagt steeds meer aandacht en capaciteit.
Nieuwe technieken en middelen vormen ook een steeds grotere
bedreiging als ze in handen komen van vijandige groeperingen of
personen. Een voorbeeld daarvan is het gebruik van sociale media door
jihadistische groepen om aan te zetten tot het plegen van aanslagen door
zogenoemde lone wolves. Ook de inzet van drones door tegenstanders in
onze missiegebieden is de nieuwe realiteit geworden.
De MIVD staat voor de opgave met de beschikbare mensen en middelen
deze complexe, veelomvattende en vaak onzichtbare dreiging het hoofd
te bieden, binnen de bestuurlijke en juridische kaders. De resultaten staan
in dit jaarverslag.

9

10 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

2

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

CAPACITEITEN EN KADERS
2.1 Juridische en politieke kaders
Wettelijke kaders
Voor het verzamelen van (contra-) inlichtingen over militair relevante
intenties, capaciteiten en activiteiten van bepaalde landen, groeperingen
of in bepaalde regio’s dient de MIVD te beschikken over verschillende
bevoegdheden. De Wiv 2017 biedt de grondslag voor de inzet van die
bevoegdheden. Aan de rechtmatige inzet daarvan stelt de Wiv 2017
voorwaarden, zoals het vereiste van een zo gericht mogelijke gegevensverwerking en waarborgen voor de bescherming van persoonsgegevens.
Het voldoen aan de voorwaarden is voor de MIVD een gegeven. Een goede
uitvoering van de wet is bovendien van groot belang voor het vertrouwen
van de politiek en de samenleving in het werk van de dienst. Bovendien
vindt doorlopend onafhankelijk toezicht plaats door de Commissie van
Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD). Voorafgaand
aan de inzet van bepaalde bijzondere bevoegdheden toetst de
Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) op rechtmatigheid.
In 2019 had de implementatie van de Wiv 2017 de hoogste prioriteit.
Hiervoor werd nieuw personeel aangenomen en zittend personeel
vrijgemaakt. Inmiddels zijn belangrijke stappen gezet, maar zijn, zoals de
CTIVD in haar derde voortgangsrapportage constateerde, de risico’s op
onrechtmatig handelen niet volledig weggenomen. De modernisering van
de IT-infrastructuur en de datahuishouding zijn belangrijke voorwaarden
voor de verdere implementatie van de Wiv 2017. Momenteel worden
daartoe stappen gezet. De implementatie van de wet zal in 2020 wederom
de hoogste prioriteit krijgen met aandacht voor de zorgplicht, de kwaliteit
van gegevensverwerking en een verantwoorde datareductie. Tegelijkertijd
gaan de operationele werkzaamheden van de dienst door. Het vinden van
de juiste balans blijft een opgave.

11

12 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

Toezicht

2.2 Medewerkers en middelen

Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB)
De TIB toetst de rechtmatigheid bij de inzet van een aantal bijzondere
bevoegdheden waarvoor de minister toestemming heeft verleend. Het
oordeel van de TIB is bindend.

Werken bij de MIVD is geen reguliere baan. De dienst heeft medewerkers
die uitzendingen draaien, onderzoeken initiëren, digitaal wegwijs zijn,
heimelijk optreden, onregelmatige uren draaien, zich blootstellen aan
risico’s die bij andere werkgevers niet aanwezig zijn en vanwege de aard
van de werkzaamheden daar vaak thuis niets over kunnen vertellen. De
medewerkers zijn dan ook het belangrijkste kapitaal van de MIVD. De
MIVD investeert in het behoud van zittend personeel door onder andere
bindingspremies en het verbeteren van de werkomgeving. In 2019 is ook
een start gemaakt met de aanpassing van de hoofdstructuur om
slagvaardiger en wendbaar te kunnen optreden.

Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD)
De CTIVD is een onafhankelijke commissie die beoordeelt of de MIVD en
de AIVD rechtmatig opereren. Tevens behandelt de CTIVD klachten over
het optreden van de MIVD en de AIVD en meldingen van een vermoeden
van een misstand bij de MIVD of de AIVD.
Bestuur
De MIVD wordt aangestuurd door de secretaris-generaal (SG) van het
ministerie van Defensie. De minister van Defensie draagt de ministeriële
verantwoordelijkheid voor de MIVD. Besluitvorming over het
beleidsterrein van de MIVD en de AIVD wordt ambtelijk voorbereid in het
Commissie Veiligheids- en Inlichtingendiensten Nederland (CVIN). De
besluitvorming gaat vervolgens naar de Raad Veiligheid en Inlichtingen
(RVI). De RVI is een onderraad van de Ministerraad. Definitieve
besluitvorming vindt plaats in de Ministerraad.
Verantwoording
De minister van Defensie legt verantwoording af aan het parlement over
het werk van de MIVD. Wanneer dat in de openbaarheid kan, gebeurt dit
in de Vaste Kamercommissie Defensie. Wanneer dat achter gesloten
deuren moet, legt de minister verantwoording af aan de Commissie voor
de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD). De directeur MIVD is
aanwezig bij de vergaderingen van de CIVD als adviseur van de minister
van Defensie.

De MIVD is in 2019 gegroeid. Een aantal categorieën militair personeel en
specialismen zoals IT en cyber vereist een grotere wervingsinspanning. Dit
is defensiebreed een punt van aandacht. De personele uitbreiding van de
organisatie heeft gevolgen voor de huisvesting. In 2019 kon na een
verbouwing extra ruimte in gebruik worden genomen. Naar verwachting
zal in 2020 de volledige verbouwing zijn afgerond waardoor nog meer
ruimte beschikbaar komt. Voor de langere termijn is colocatie van de AIVD
en de MIVD op de Frederikkazerne (AMF) voorzien. Door middel van de
Kamerbrief op 1 juli 2019 (Kamerstuk 30 977, nr. 155) is het voornemen van
gezamenlijke huisvesting door de ministers van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) en Defensie herbevestigd. Volgens de huidige
planning wordt AMF in 2028 opgeleverd en in 2029 in gebruik genomen.
De bestaande huisvesting wordt tot de ingebruikname van AMF op norm
gebracht.

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

Informatietechnologie
Niet alleen mensen zijn belangrijk, maar ook de middelen waarover de
dienst de beschikking heeft. De MIVD ontwikkelt zich tot een
datagedreven organisatie. Data zijn onmisbaar voor het werk van de
MIVD. De MIVD kampte in 2019 met een inhaalslag op het gebied van
informatievoorziening en IT. Defensie investeert de komende jaren in de
IT bij de MIVD. Voor het wegwerken van de achterstand en het vormgeven
van een robuust informatiedomein is een meerjarig programma
ontwikkeld, dat stapsgewijs voorziet in de realisatie van een aantal
plateaus.

2.3 Samenwerking

De prioriteit ligt momenteel bij het versterken van de personele capaciteit.
Inhoudelijk staat daarbij een gegevenshuishouding voorop die voldoet
aan de eisen van de wet. Deze draagt ook bij aan de algehele verbetering
van bedrijfsprocessen. In 2019 vond een beperkte groei van de hiervoor
benodigde personele capaciteit plaats. Daarnaast worden technische,
operationele voorzieningen verbeterd. Dit betreft de IT-voorzieningen om
wereldwijd 24x7, in samenwerking met partners of zelfstandig, gegevens
te verzamelen, te verwerken en te verspreiden.

Defensie
Binnen het I&V-netwerk helpen de verschillende defensieonderdelen
elkaar Defensie weerbaar en veilig te houden. De MIVD en het Defensie
Cyber Commando (DCC) ondersteunen elkaar bij de militaire inzet in de
digitale wereld. De MIVD ondersteunt tevens de krijgsmachtonderdelen
en het Special Operations Command (SOCOM). Het Joint Intelligence,
Surveillance, Target Acquisition & Reconaissance Commando (JISTARC) is
operationeel-tactisch een belangrijke partner voor de MIVD in het
defensienetwerk. De MIVD levert tevens input voor het versterken van
Informatiegestuurd Optreden (IGO) van de krijgsmacht. Op het gebied van
inlichtingenopleidingen en innovatie werkt de MIVD binnen Defensie
nauw samen met het Defensie Inlichtingen- en Veiligheidsinstituut (DIVI)
en de Nederlandse Defensie Academie (NLDA).

De MIVD zoekt zowel nationaal als internationaal, zowel binnen als buiten
Defensie, samen met overheidsinstellingen en kennisorganisaties, steeds
naar mogelijkheden tot nieuwe of sterkere samenwerkingsverbanden.
Nationaal zijn, buiten het I&V-netwerk binnen de defensieorganisatie, de
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Nationaal
Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) belangrijke
partners.

IGO houdt in dat we in staat zijn alle relevante informatie op ieder
gewenst niveau tijdig te verwerven, te verwerken en te verspreiden
opdat we met de juiste middelen, op het juiste moment op de juiste
plaats kunnen zijn en de juiste effecten kunnen bereiken.1
1

1 Nederlandse Defensie Doctrine februari 2019, pagina 91.

13

14 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

AIVD
De MIVD werkt nauw samen met de AIVD. De samenwerking krijgt
gestalte in een aantal gezamenlijke teams: Unit Contraproliferatie (UCP);
Team Caribisch Gebied (TCG); Unit Veiligheidsonderzoeken (UVO) en de
Joint Sigint Cyber Unit (JSCU). Daarnaast komt de hechte samenwerking
ook tot uitdrukking in de frequente en constructieve overleggen op alle
niveaus van beide organisaties, zowel op de werkvloer als tussen de beide
dienstleidingen, zowel in het inlichtingenproces als in het (technische)
ondersteuningsdomein.
NCTV
De NCTV is verantwoordelijk voor beleid, maatregelen en coördinatie op
het gebied van terrorismebestrijding, cybersecurity, crisisbeheersing en
statelijke dreigingen. De MIVD levert hiertoe informatie en inlichtingenproducten aan de NCTV en participeert in overlegfora en werkgroepen van
de NCTV.

De onderwerpen waar MIVD samenwerkt met de NCTV zijn o.a. de
Aanpak aanslagmiddelen, de Agenda Risico en Crisisbeheersing, het
Alerteringssysteem terrorismebestrijding, Beveiliging
Burgerluchtvaart, Bewaken en Beveiligen, CBRN, de CT infobox, het
Cyber Security Beeld Nederland, Desinformatie, het Dreigingsbeeld
Terrorisme Nederland, Drones, Economische Veiligheid, de Integrale
Aanpak Terrorisme, de Nationale Contraterrorismestrategie, de
Nationale Veiligheidstrategie, de Nederlandse Cybersecurity Agenda,
Ongewenste Buitenlandse Inmenging Radicalisering, Statelijke
Dreigingen en de Vitale Infrastractuur.

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

Internationaal
De MIVD werkt samen met buitenlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten. De uitwisseling van informatie versterkt de inlichtingenpositie
van de samenwerkende diensten. Gemeenschappelijke opleidingen en de
uitwisseling van kennis over de ontwikkelingen in het vakgebied verhogen
de kwaliteit van inlichtingenproducten. Samenwerking helpt ook bij
lastige vraagstukken als gevolg van technologische vernieuwingen. Wat
betekenen Artificial Intelligence, informatiegericht optreden, cyber, sociale
media en de bijbehorende veiligheidsaspecten voor de werkwijze en de
inrichting van de dienst? De MIVD spreekt daarover met partnerdiensten
om te leren van elkaars ervaringen. Op deze wijze verrijken en versterken
diensten elkaar.
De kaders voor uitwisseling van informatie en andere vormen van
samenwerking met buitenlandse diensten staan beschreven in de Wiv
2017. Deze kaders worden sinds 2018 uitgewerkt in de zogeheten
wegingsnotities. In de wegingsnotitie wordt de samenwerking met
diensten getoetst aan de hand van vijf criteria: democratische inbedding;
eerbiediging van de mensenrechten; professionaliteit en
betrouwbaarheid; wettelijke bevoegdheden en mogelijkheden en
gegevensbescherming. Per criterium worden de risico’s van de
samenwerking geïdentificeerd om zodoende potentiele risico’s voor
(Nederlandse) burgers en de MIVD te voorkomen. Er vindt geen
samenwerking plaats met een buitenlandse dienst zonder wegingsnotitie.
Internationale samenwerking vindt ook plaats in bondgenootschappelijke
verbanden zoals de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) en de
Europese Unie (EU).

2.4 Het inlichtingenproces
In de Geïntegreerde Aanwijzing Inlichtingen- en Veiligheid (GA I&V) staan
specifieke afspraken over de aandachtsgebieden en diepgang van de
onderzoeken van de MIVD. De GA I&V wordt voor een periode van vier
jaar vastgesteld door de minister-president en de ministers van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Defensie, na overleg met de
ministers van Buitenlandse Zaken en Justitie en Veiligheid. Jaarlijks wordt
bezien of er aanpassingen nodig zijn. De onderzoeksopdrachten die zijn
weergegeven in de GA I&V vormen de basis voor het jaarplan en de
inlichtingencyclus van de MIVD.

Inlichtingencyclus
De inlichtingencyclus omschrijft het proces en de methoden om te
komen tot de dreigingsanalyses en (contra-) inlichtingenproducten
voor de behoeftesteller. De inlichtingencyclus kent vier fasen:
Requirements/
Direction
Initiëring

Collection
Verwerving

Dissemination
Verspreiding

Processing
Verwerking

15

16 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

3

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

RESULTATEN: DE WERKZAAMHEDEN VAN 2019
3.1 Russische Federatie
De Europese veiligheidsomgeving is het afgelopen decennium
fundamenteel gekanteld, waarbij sprake is van een substantiële toename
van Russische spionage, cyber, hybride en nadrukkelijk ook militaire
dreiging tegen Nederlandse, Europese en bondgenootschappelijke
belangen. Uiteindelijk streeft het Kremlin naar een ingrijpende wijziging
van de Europese veiligheidsarchitectuur, waarin de rol van de NAVO is
verzwakt of tenietgedaan. Dit past binnen het Russische wereldbeeld
waarin elke grootmacht recht heeft op een exclusieve bufferzone van
omliggende landen. Zorgelijk is dat de verhouding tussen Rusland en het
Westen door het Kremlin steeds meer als ideologische tegenstelling wordt
gepresenteerd, waarbij verschillende waardesystemen tegenover elkaar
staan.
Zorgwekkend is de toenemende militaire dreiging als gevolg van een sterk
groeiend militair vermogen. Regionaal, primair (maar niet uitsluitend) in
de Baltische Zee-regio, beschikt Rusland in ieder geval initieel over een
conventioneel en (tactisch) nucleair overwicht. Rusland is in staat vrijwel
zonder voorwaarschuwing een militaire operatie met beperkte
geografische doelstellingen tegen NAVO te initiëren en in eerste instantie
succesvol te beëindigen. Rusland beschikt over een razendsnel besluitvormingsproces, zeer snel inzetbare eenheden, offensieve lange-afstand
precisiegeleide dual capable wapensystemen (die zowel een conventionele
als nucleaire lading kunnen vervoeren) en het vermogen voor langere tijd
operatiegebieden af te sluiten (A2AD-environment). Rusland heeft in die
gebieden het militaire, en daarmee ook in het politieke, domein
strategisch initiatief doordat het beschikt over meer middelen en een
grotere variëteit aan inzetopties.

Een crisis met Rusland heeft altijd een nucleaire dimensie. De Russische
denkwijze over de rol van tactisch nucleaire wapens is wezenlijk anders
dan de onze. Tactisch nucleaire wapens zijn in de visie van het Russisch
leiderschap essentieel om politiek en militair druk uit te oefenen. Dit
betekent dat de (dreiging met) inzet daarvan ook in regionale crises en
militaire conflicten kan worden overwogen om politieke onderhandelingen af te dwingen.
Rusland moderniseert ook de strategisch nucleaire strijdkrachten. Zo
maakte de Russische minister van Defensie Shoygu op 27 december 2019
bekend dat de eerste Avangard Hypersonic Glide Vehicle (HGV) operationeel
gereed was gesteld bij de Strategische Rakettroepen. Een HGV is in staat
te manoeuvreren na binnenkomst in de atmosfeer. Er kunnen echter
gerede twijfels worden geplaatst bij zowel de inzetbaarheid op dit
moment als de door Rusland aan het wapensysteem toegeschreven
technische capaciteiten. Desalniettemin is dit niet alleen indicatief voor de
Russische dreigingsperceptie, maar ook voor het absolute belang dat
Rusland hecht aan zijn strategische afschrikking.
Een militair conflict tussen de NAVO en Rusland lijkt op korte termijn
onwaarschijnlijk. Het Kremlin beseft dat het NAVO vermogen uiteindelijk
groter is, maar ook dat de Verenigde Staten daarin een cruciale rol spelen.
In de visie van het Kremlin zijn de VS, het Amerikaans militair vermogen
en de Amerikaanse veiligheidsgarantie, de pijlers waarop het
bondgenootschap steunt. Rusland zal dan ook uitsluitend een militaire
operatie tegen NAVO starten als in de Russische perceptie een vitaal
veiligheidsbelang direct wordt bedreigd en een eensgezinde NAVO-reactie
in Russische perceptie zal uitblijven.

17

18 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

Als blijk van bondgenootschappelijke solidariteit, en in het licht van de
toenemende Russische dreiging, heeft de NAVO in 2017 een multinationale
Battle Group met een defensief karakter gestationeerd in de drie Baltische
staten en Polen onder de naam enhanced Forward Presence (eFP). Sinds 2017
draagt Nederland hier met een infanteriecompagnie in Litouwen
structureel aan bij. Deze bijdrage, de grootste inzet van de strijdkrachten
in het buitenland, loopt in ieder geval tot eind 2021 door.
De Russische bemoeienis beperkt zich niet uitsluitend tot de directe
omgeving. Er is sinds een aantal jaren sprake van een toenemende
Russische betrokkenheid bij conflicten en conflictoplossing buiten de
traditionele Russische aandachtsgebieden. Dit optreden is vooral gericht
op de ondersteuning van regimes maar ook partijen en stromingen die de
Russische agenda direct of indirect steunen.
Russische Federatie: Militaire techniek
De MIVD heeft in 2019 onderzoek verricht naar de ontwikkeling en
productie van wapensystemen, het wetenschappelijke onderzoek naar
relevante militaire technologieën en de proliferatie van wapensystemen
naar (potentiële) inzetgebieden van de Nederlandse krijgsmacht. De
Russische Federatie richt zich al geruime tijd op de (door-) ontwikkeling
van hoogwaardige wapensystemen op land, zee, lucht, ruimte en in het
cyberdomein. Vooral op het gebied van ballistische raketten,
kruisvluchtwapens, hypersone wapens, luchtverdedigingssystemen,
antisatellietwapens en elektronische oorlogvoering zetten de Russen forse
stappen. Genoemde wapensystemen worden ontwikkeld met het
specifieke oogmerk de westerse manier van oorlog voeren te verstoren en
zo de (gepercipieerde) westerse dreiging te mitigeren.
De hoogwaardige Russische wapensystemen worden niet alleen
ontwikkeld voor eigen gebruik, maar ook voor export naar andere landen
en (potentiële) conflictgebieden. Nederlandse eenheden kunnen, bij inzet
in die gebieden, met deze wapensystemen worden geconfronteerd.

Russische Federatie: (cyber-) spionage
Het Russische offensieve cyberprogramma bestaat uit capaciteiten om
digitale spionage, digitale sabotage en informatieoperaties uit te voeren
wereldwijd en ook met een korte planningscyclus. De Russische inlichtingenbehoefte is in belangrijke mate geopolitiek en militair gedreven en
Rusland vormt voor landen wereldwijd een geavanceerde opponent in het
digitale domein. Informatieoperaties en cybersabotage worden door
Rusland ingezet als instrument in hybride conflicten.
MIVD-inlichtingenonderzoek onderkende in 2019 diverse cyberspionageen sabotageactiviteiten alsmede informatieoperaties gericht tegen
Nederland, andere westerse landen en bondgenootschappelijke belangen.
Onderzoek naar (cyber-) spionage activiteiten zet de MIVD in 2020 door.
De MIVD beschouwt potentiële digitale verstoring van de vitale
infrastructuur en vitale sectoren/bedrijven als één van de grootste
cyberdreigingen voor Nederland en zijn bondgenoten.

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

3.2 China
De invloed van China zal in alle domeinen blijven toenemen, niet alleen in
Azië, maar wereldwijd. De Chinese handel, investeringen en toerisme, en
de daarmee gepaard gaande uitrol van investeringen in het kader van de
digitale zijderoute, zijn daarvan sprekende voorbeelden. Onduidelijk is
waar de Chinese (geo-) economische belangen eindigen en (geo-)
politieke of militaire overwegingen beginnen. Dit geldt ook voor Chinese
meerjarenprogramma’s zoals Made in China 2025, waarmee naast een
openlijk en evident economisch doel een minder evident maar wel
significante militair-technologische ambitie van de Chinese krijgsmacht
wordt gediend.
De groeiende Chinese invloed op mondiaal niveau kan gevolgen hebben
voor de Nederlandse en Westerse belangen op de langere termijn. China
positioneert zijn politieke systeem in toenemende mate als een alternatief
voor het Westerse, liberale democratische model en is hierdoor
aantrekkelijk voor autoritaire regimes. China hanteert primair
diplomatieke en economische instrumenten om zijn buitenlandbeleid
vorm te geven, maar met het toenemen van zijn militaire capaciteiten
groeit ook de regionale onzekerheid over China’s intenties en activiteiten.
Hoewel China op de korte tot middellange termijn geen directe militaire
bedreiging voor Nederland vormt, kan Nederland wel indirect negatieve
gevolgen ondervinden van de veranderende regionale en mondiale
machtsverhoudingen, als gevolg van China’s groeiende invloed op het
wereldtoneel. De MIVD volgt deze ontwikkelingen en rapporteert hierover
aan Defensie en de overige departementen.
China: (cyber-) spionage
In China zijn economische, politieke, militaire, cyber-, veiligheids- en
inlichtingenactiviteiten nauw met elkaar verweven. China zet daarbij in op
de verwerving en verdere ontwikkeling van innovatieve technologie.
Heimelijk gebeurt dit onder andere door de inzet van offensieve cyberprogramma’s en (economische) spionage. Chinese cyberactoren

kenmerken zich door het gebruik van een veelheid aan diverse soorten
malware om hun doel te behalen. Deze offensieve cyberprogramma’s
richten zich niet alleen op de toeleveranciers van Defensie of onze
ministeries, maar ook op onze vitale sectoren, het verkrijgen van
persoonsgegevens en gegevens van andere organisaties, zoals
telecomproviders, universiteiten, onderzoeksinstituten, biotechnologiebedrijven, hightech industrie, startups, handel en defensieorderbedrijven.
Ook middels klassieke spionageactiviteiten vergaren Chinese inlichtingendiensten actief militaire inlichtingen in Nederland. De MIVD heeft in 2019
diverse dreigingen onderzocht. Met het oog op het toenemende belang
van economische veiligheid zal het belang van onderzoek hiernaar in 2020
verder toenemen.
Economische veiligheid
Door middel van inlichtingenonderzoek draagt de MIVD bij aan een beter
begrip van de intenties, capaciteiten en activiteiten van staten zoals China
en Rusland, ook waar het de inzet van economische (machts-) middelen
betreft. Daarnaast draagt de MIVD bij aan economische veiligheid door
middel van activiteiten op het gebied van exportcontrole, industrieveiligheid, contraspionage en cyber, maar ook door middel van het
creëren van awareness. In 2019 is een pilot gestart met het opzetten van
capaciteit voor onderzoek in het kader van overnames en investeringen.
De inzet op economische veiligheid en bescherming tegen cybersabotage
en -spionage is voor het kabinet van groot belang. Met de toegenomen
aandacht voor economische veiligheid, en het toenemend besef dat in
moderne conflictvoering een staat, naast militaire middelen, steeds vaker
andere middelen inzet om politiek-strategische doelstellingen te bereiken,
is het de verwachting dat de inlichtingenbehoefte op dit gebied verder zal
toenemen.

19

20 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

3.3 Afghanistan
De MIVD ondersteunt de missie Resolute Support (RSM) in Afghanistan met
inlichtingenproducten. RSM ondersteunt de opbouw van een
professioneel veiligheidsapparaat in Afghanistan, waaronder de
krijgsmacht en de politie. Tevens leveren Nederlandse Special Forces een
bijdrage aan de opleiding en inzet van de speciale politie-eenheid ATF
888, die wordt aangestuurd door het Afghaanse ministerie van
Binnenlandse Zaken.
De politieke inlichtingenanalyses van de MIVD in het jaar 2019 gingen
onder meer over de vredesbesprekingen tussen de Verenigde Staten en de
Taliban in Doha, Qatar. Vooralsnog werd weinig vooruitgang geboekt. De
Taliban hebben in 2019 geen serieuze concessies gedaan en hielden vast
aan hun eis van een akkoord met de VS, voordat sprake kan zijn van een
staakt-het-vuren of directe gesprekken met de Afghaanse regering. Dit
jaar stond ook in het teken van de presidentsverkiezingen van 28
september 2019. De opkomst was met 5% van de totale bevolking zeer
laag. De MIVD zal ook in 2020 de politieke ontwikkelingen en de effecten
daarvan op de veiligheidssituatie volgen.
De MIVD schreef in 2019 tevens diverse dreigingsanalyses over de
veiligheidssituatie in Noord-Afghanistan. Daarbij werd ingegaan op de
invloed van de Taliban in de regio en de aanvallen op de Afghaanse
veiligheidstroepen (ANDSF). Ook zijn diverse inlichtingenproducten
gemaakt over de veiligheidssituatie in de stad en regio om Kabul en is
onderzoek gedaan naar de intenties, capaciteiten en activiteiten van de
Taliban, het Haqqani-netwerk en Islamic State in Khorasan Province (ISKP) in
deze regio.

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

3.4 Afrika

3.5 Midden-Oosten

Met het einde van de grootschalige Nederlandse militaire bijdrage aan de
Mission Multidimensionelle Intégrée des Nations Unies pour la Stabilisation au Mali
(MINUSMA) in mei 2019 is het landenonderzoek van de MIVD naar Mali
gewijzigd. De nadruk is komen te liggen op strategische inlichtingen,
terwijl het onderzoek geografisch werd uitgebreid naar de gehele
Sahel-regio. De Nederlandse militairen die in de Sahel regio aanwezig zijn
in het kader van capaciteitsopbouw en trainingsmissies werden voorzien
van dreigingsinformatie en geïnformeerd over relevante ontwikkelingen.

De primaire aandachtsgebieden voor de MIVD in het Midden-Oosten in
2019 waren Syrië en Irak vanwege de Nederlandse betrokkenheid bij de
strijd tegen ISIS. Nederland droeg ook afgelopen jaar bij aan Operation
Inherent Resolve (OIR) door Iraakse en Koerdische militairen te trainen. De
MIVD heeft aan nationale en internationale afnemers inlichtingenproducten verstrekt ter ondersteuning van de besluitvorming over de
militaire inzet en defensie-operaties.

In 2019 verslechterde de veiligheidssituatie in de regio. De toename van
het aantal complexe en gewelddadige aanvallen door jihadistische
groeperingen die banden hebben met zowel al’Qaida als Islamitische
Staat is zorgwekkend. Het operatiegebied van de jihadistische
groeperingen nam het afgelopen jaar in omvang toe, met name in het
grensgebied tussen Mali, Burkina Faso en Niger. Naast het jihadistische
geweld staat de veiligheidssituatie in de Sahel ook onder druk als gevolg
van voortdurende etnische spanningen tussen bevolkingsgroepen. In de
eerste helft van 2019 leidden de etnische spanningen in Centraal-Mali tot
gewelddadigheden met honderden burgerdoden. De verslechterde
veiligheidssituatie zet de reeds schrijnende humanitaire situatie en de
beperkte capaciteiten van de landsbesturen in de Sahel verder onder druk.
In het kader van de early warning-taak van de MIVD is in 2019 onder andere
gerapporteerd over de ontwikkelingen in diverse landen in Afrika, Jemen
en Oost-Europa (Balkan).

Early warning:
Het tijdig onderkennen en signaleren van ontwikkelingen in landen of
regio's die een potentiële dreiging ten aanzien van de nationale
veiligheid vormen.

Syrië en Irak
De focus van de MIVD lag in 2019 voornamelijk op Noordwest- en
Noordoost-Syrië vanwege de grondoperaties van het Syrische bewind
tegen de gewapende oppositie in Noordwest-Syrië en de Turkse
grondoperatie in het najaar van 2019 in Noordoost-Syrië. De regionale en
internationale bemoeienis met deze operatiegebieden zijn van grote
invloed. De uit de Turkse operatie voortvloeiende herschikking van de
verhoudingen heeft de totstandkoming van Syrisch-Koerdische
autonomie op losse schroeven gezet.
Hoewel de Coalitie aan ISIS in Syrië een ferme slag heeft toegebracht,
beschikt ISIS nog steeds over aanzienlijke capaciteiten en blijft er een
voedingsbodem voor radicalisering. In 2019 zette ISIS haar asymmetrische
aanvallen in Syrië voort, vooral ten oosten van de Eufraat. In
Noordwest-Syrië heeft ISIS slechts een kleine presentie, maar de
aanwezigheid van de inmiddels overleden ISIS-leider al-Baghdadi aldaar
heeft de perceptie van dit oppositiegebied als een terroristenbolwerk
waarschijnlijk versterkt.
De ontwikkelingen in Irak in 2019 stonden vooral in het teken van het
aftreden van premier al-Mahdi en de gevolgen daarvan voor de politieke
en veiligheidsontwikkelingen in de regio. Het aftreden van de premier was
een belangrijke eis van de demonstranten, maar leidde politiek gezien niet
tot een doorbraak. Een nieuwe regering en de beloofde vervroegde

21

22 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

verkiezingen zijn nog niet gerealiseerd, terwijl demonstranten ontevreden
bleven over aangekondigde hervormingen. ISIS was aanhoudend in staat
aanslagen te plegen in Irak en vormt nog steeds een bedreiging voor de
veiligheidssituatie.
Iran
De MIVD volgde in 2019 de betrokkenheid van Iran in Irak en Syrië met het
oog op de Nederlandse missieondersteuning van OIR. Iran zette de
militaire steun aan het bewind in Syrië in deze periode voort. De Iraanse
militaire steun richt zich op het bestrijden van ISIS in het kader van het
nationale Iraanse veiligheidsbeleid en het aan de macht houden van het
Syrische regime. Teheran continueerde bovendien de militaire steun aan
zijn zogenoemde 'strategische sjiitische bondgenoot’, Hezbollah. De
Iraanse betrokkenheid in Irak was ook in 2019 onverminderd hoog. De
intentie van Iran was daarbij invloed in het land te behouden en uit te
bouwen, waarbij Iran gebaat was bij een stabiel Irak ten behoeve van de
eigen nationale veiligheid.
Vanaf medio 2019 leverde de MIVD ondersteuning aan de politieke
besluitvorming over de Nederlandse deelname aan een missie in de
Perzische Golf. Deze ondersteuning betrof onder andere duiding van de
kortstondige periode van escalatie in de regio. Deze beperkte escalatie
bereikte een hoogtepunt na een beschieting op 27 december 2019 nabij
Kirkuk, waarbij een Amerikaanse contractor omkwam, met als
noemenswaardige incidenten de Amerikaanse luchtaanval waarbij twee
militaire (Iraanse en Iraakse) kopstukken Qasim Soleimani en Abu
Mahdi-al Muhandis om het leven kwamen, en de Iraanse lancering van
ballistische raketten richting twee Iraakse bases, waar Amerikaanse
militairen en de anti-ISIS Coalitie gelegerd waren. De MIVD ondersteunt in
2020 de Nederlandse maritieme missie in de Golfregio met actuele
dreigingsinformatie.

Voor missieondersteuning analyseert de MIVD ook de technologische
ontwikkelingen van geïmproviseerde wapensystemen zoals
geïmproviseerde bommen (Improvised Explosive Devices, IED’s), Home
Made Explosives (HME) en commercieel verkrijgbare radiografische
vliegtuigen & helikopters (Unmanned Aerial Vehicles, UAV’s). Dergelijke
wapensystemen spelen een steeds grotere rol, mede doordat ze
relatief makkelijk beschikbaar en goedkoop zijn. De MIVD verricht
samen met andere defensieonderdelen onderzoek naar de inzet van
deze nieuwe technische toepassingen, in missiegebieden en in
Nederland, zodat tijdig tegenmaatregelen kunnen worden
ontwikkeld. Het is hierbij ook belangrijk vast te stellen hoe deze
systemen tijdig kunnen worden gedetecteerd en geneutraliseerd.

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

3.6 Venezuela
De situatie in Venezuela is in 2019 verder verslechterd. Inmiddels hebben
naar schatting meer dan 4 van de 31 miljoen Venezolanen het land
verlaten. De economie staat er erg slecht voor. Basisbehoeften als
voedsel, medicijnen, elektriciteit en drinkwater zijn in toenemende mate
een luxe die slechts voor een kleine elite toegankelijk is. Deze elite
domineert de politieke macht.
De politieke crisis duurt voort als gevolg van de voortdurende confrontatie
tussen de oppositie en het Maduro regime. Dit draagt bij aan de politieke
instabiliteit. In dat licht is de steun van de krijgsmacht voor het regime
belangrijk. Grote delen van Venezuela zijn inmiddels verworden tot
wetteloze regio’s, waar irreguliere gewapende groeperingen zich verrijken
met illegale activiteiten. De Venezolaanse staatsinstellingen zijn
ondertussen steeds verder afgebrokkeld.
De verwachting is dat Venezuela ook in 2020 een bron van instabiliteit
blijft waardoor de veiligheidssituatie in de regio verslechtert. Dit zal ook
gevolgen hebben voor buurlanden, waaronder het Koninkrijk der
Nederlanden. Daarom blijven de MIVD en AIVD de ontwikkelingen in
Venezuela nauwgezet volgen.

Binnenkomst stationsschip
Zr.Ms. Groningen op Curaçao.

23

24 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

3.7 Contraproliferatie
Massavernietigingswapens vormen een grote bedreiging voor de
internationale vrede en veiligheid. Nederland heeft verdragen
ondertekend die gericht zijn op het tegengaan van de proliferatie van
dergelijke wapens. De MIVD en de AIVD deden in 2019 in de gezamenlijke
Unit Contra Proliferatie (UCP) onderzoek naar landen die worden verdacht
in strijd met die verdragen te handelen, massavernietigingswapens en
overbrengingsmiddelen te ontwikkelen, dan wel daarover al te
beschikken.
Iran
De afgelopen periode stond in het teken van de stapsgewijze
terugtrekking van Iran uit het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA).
Tegen de achtergrond van de oplopende spanningen tussen de Verenigde
Staten en Iran, heeft Iran de technische beperkingen uit het JCPOA naast
zich neergelegd. Iran zegt vooralsnog volledig te blijven samenwerken met
het International Atomic Energy Agency (IAEA) en inspecties toe te laten.
Iran blijft actief in het ontwikkelen van ballistische raketten. Iran heeft een
breed opgezet ballistisch-raketprogramma, waarbij het verbeteren van de
nauwkeurigheid en destructiviteit van bestaande ballistische raketten
speerpunten zijn. Het totaal aantal testlanceringen was in 2019
vergelijkbaar met het aantal in 2018. De MIVD en AIVD doen ook
onderzoek naar de ontwikkeling van massavernietigingswapens door Iran.

Noord-Korea
In 2019 zetten de Amerikaanse president Donald Trump en de
Noord-Koreaanse leider Kim Jong Un de onderhandelingen over
denuclearisatie van Noord-Korea voort, maar zonder succes. Het laatste
officiële overleg tussen de VS en Noord-Korea in september werd
voortijdig afgebroken. Sindsdien is Noord-Korea teruggevallen op zijn
vroegere, dreigende retoriek. Noord-Korea heeft in 2019 circa tien
testlanceringen uitgevoerd met verschillende nieuwe typen ballistische
raketten.
Syrië
De UCP deed ook in 2019 onderzoek naar de inzet van chemische
middelen door het Syrische regime. Het betrof onder meer onderzoek
naar de inzet van sarin tegen oppositiegroepen. De MIVD en AIVD blijven
zich ook in 2020 inzetten om de dreiging, de inzet en het onderzoek naar
massavernietingswapens in Syrië in kaart te brengen.
Rusland
UCP volgde in 2019 de ontwikkelingen rond de aanpassing van de Chemical
Weapon Convention (CWC)-lijsten. Dit behelsde het voorstel tot opname van
novichoks in de lijsten van chemische wapenverdragen, zoals
aangedragen door een consortium van Canada, de VS en Nederland, maar
ook door Rusland zelf. De UCP blijft Rusland ook in 2020 nauwgezet
volgen.
Verwerving door landen van zorg en exportcontrole
Landen als Rusland, China, Iran, Syrië, Pakistan en Noord-Korea blijven in
Nederland en andere westerse landen op zoek naar kennis en goederen
voor gebruik in hun eigen wapenprogramma’s. De MIVD en AIVD doen
onderzoek naar de wijze waarop deze landen proberen de benodigde
kennis en goederen te verkrijgen. Omdat deze kwestie vaak grensoverschrijdend is en er met tussenhandelaren wordt gewerkt, is intensieve
samenwerking -nationaal en internationaal- van fundamenteel belang.

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

3.8 Contra-inlichtingen (CI): radicalisering en extremisme
De MIVD levert contra-inlichtingen om de dreigingen tegen het
Nederlandse defensiepersoneel en de defensiebelangen te ontdekken en
onschadelijk te maken. De MIVD verricht onderzoek naar verschijnselen
van radicalisering en extremisme, in welke vorm dan ook, onder personeel
van Defensie. Feitelijke gedragingen zijn altijd leidend. Om de
operationele inzetbaarheid van de krijgsmacht zo goed mogelijk te
beschermen, kijkt de MIVD ook naar de ontwikkelingen in de samenleving
(zoals polarisering en antidemocratische sentimenten) en de invloed
hiervan op Defensie.
Radicalisering
Feitelijke gedragingen die hun oorsprong vinden in een salafistische
geloofsovertuiging kunnen een dreiging vormen voor Defensie en de
nationale veiligheid. De MIVD heeft in 2019 verschillende onderzoeken
gedaan naar gewelddadig jihadisme en salafisme. De activiteiten
concentreerden zich zowel op het onderkennen van mogelijke
radicalisering binnen Defensie als op het onderkennen van
jihadistisch-terroristische dreigingen tegen Defensie. In 2019 heeft de
MIVD enkele gevallen van mogelijke radicalisering binnen de krijgsmacht
onderzocht en het onderzoek naar salafisme geïntensiveerd. Dit heeft in
het afgelopen jaar geen concrete dreiging tegen de strijdkrachten aan het
licht gebracht.
Extremisme
De MIVD verricht onderzoek naar verschijnselen van rechts–extremisme
en de invloed hiervan op Defensie. Rechts-extremisme binnen de
defensieorganisatie kan de interne veiligheid van de krijgsmacht
ondermijnen. Het gaat bijvoorbeeld om interne onrust als gevolg van
discriminatie van militairen, waardoor zowel de hiërarchische structuur
binnen een eenheid als de onderlinge samenwerking onder druk komen te
staan. Het is daarom van belang personen of groepen binnen de defensieorganisatie, die het extremistische gedachtegoed aanhangen dan wel

(actief) steun verlenen aan extremistische partijen en organisaties, tijdig
te onderkennen.
In 2019 heeft de MIVD een tweetal gevallen onderzocht van mogelijk
rechts-extremisme. Dit heeft geen dreiging tegen de krijgsmacht aan het
licht gebracht. De MIVD heeft in 2019 geen aanwijzingen ontvangen dat
binnen Defensie een polariserend discours over de islam wordt gevoerd.
Hiervoor zijn binnen Defensie geen aanwijzingen. Onderzoek van de MIVD
heeft in 2019 ook geen indicaties opgeleverd dat binnen de krijgsmacht
sprake is van rechts-extremistische netwerken.
CI-ondersteuning in missiegebieden
De MIVD leverde in 2019 CI-ondersteuning aan Nederlandse eenheden die
actief zijn in missiegebieden. De MIVD-experts op de CI-dossiers gaven de
uit te zenden eenheden voorlichting over de (potentiele) CI-dreigingen in
de regio. Dit vergroot de weerbaarheid tegen bijvoorbeeld vijandige
inlichtingenactiviteiten en vergroot de operationele veiligheid. Daarnaast
draagt deze inspanning bij aan het mitigeren van de dreiging tegen
Nederlandse militairen in de uitzendgebieden zelf.

Om tot een zorgvuldige inschatting van een dreiging te komen (hetzij
statelijk, non-statelijk of individueel), hanteert de MIVD de volgende
drie criteria:
Intentions – Capabilities
– Activities
intentie – capaciteit/mogelijkheden – activiteiten

25

26 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

3.9 Industrieveiligheid

3.10 Veiligheidsonderzoeken

Bedrijven die zijn belast met de uitvoering van gerubriceerde of vitale
defensieopdrachten dienen te voldoen aan Algemene Beveiligingseisen
voor Defensieopdrachten (ABDO). Het Bureau Industrieveiligheid (BIV)
van de MIVD controleert of deze zogenoemde ABDO-bedrijven aan deze
eisen voldoen en adviseert hen daarover. Alleen geautoriseerde
ABDO-bedrijven mogen gerubriceerde opdrachten voor Defensie
uitvoeren.

Veiligheidsonderzoeken voor vertrouwensfuncties bij Defensie verricht de
MIVD samen met de AIVD in de gemeenschappelijke Unit
Veiligheidsonderzoeken (UVO). De aard van de vertrouwensfunctie, welke
is gebaseerd op de mogelijke schade die de (kandidaat-) vertrouwensfunctionaris kan toebrengen aan de nationale veiligheid, bepaalt de
diepgang van het veiligheidsonderzoek: A-, B-, of C-onderzoek. Een
A-onderzoek is het meest diepgaand en verricht de UVO voor de meest
kwetsbare vertrouwensfuncties. Een C-onderzoek is het minst diepgaande
onderzoek. In totaal zijn in 2019 63.386 onderzoeken uitgevoerd, waarbij
de MIVD 16.883 onderzoeken heeft verricht.

Ook 2019 stond voor BIV in het teken van het begeleiden en adviseren van
defensieorderbedrijven bij de overgang naar het voldoen aan de
beveiligingseisen van de ABDO-regeling 2017. Er werden bij defensieorderbedrijven afgelopen jaar herhaaldelijk risico’s geconstateerd, waardoor
het noodzakelijk was om ter plaatse maatregelen te treffen, tot aan het
daadwerkelijk opschorten van werkzaamheden, opdrachten en processen.
Naar aanleiding van het actuele dreigingsbeeld, de toename van het
aantal incidentmeldingen en te verwachten ontwikkelingen binnen de
defensie-industrie, is eind 2019 een nieuwe ABDO-regeling opgesteld, de
ABDO-regeling 2019. De uitbreiding van BIV droeg bij aan betere duiding
van (digitale) spionage-, beïnvloedings-, en sabotageactiviteiten en
maakte het mogelijk meer aandacht te schenken aan economische
veiligheid en internationale samenwerking.

Uitgangspunt voor de aangevraagde veiligheidsonderzoeken is dat 90%
binnen de maximale, wettelijke beslistermijn van acht weken moet zijn
afgerond. De samenvoeging tot de UVO in oktober 2018 heeft het
afgelopen jaar veel van de UVO gevergd, waardoor in de eerste helft van
2019 achterstanden in de werkvoorraden zijn ontstaan. Er zijn
maatregelen getroffen om deze achterstanden in te lopen, waaronder het
tijdelijk uitbreiden van de capaciteit van de UVO.

27

28 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

4

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

TOEKOMST: PRIORITEITEN EN PERSPECTIEF
4.1 Prioriteiten 2020
De implementatie van de Wiv 2017 heeft ook in 2020 de hoogste prioriteit.
Dat vraagt niet alleen om capaciteit, maar verplicht ook om stappen te
zetten om de technologische achterstand in te lopen en de informatiehuishouding op orde te brengen.
De tweede prioriteit voor 2020 is de verantwoorde groei en de
veranderopgave van de dienst. Werving, selectie en behoud van personeel
krijgen daarom extra aandacht. Ook zullen het komende jaar de eerste
effecten merkbaar worden van nieuwe medewerkers die instromen en al
zijn ingestroomd. Loopbaanontwikkeling, een goede infrastructuur en
goede arbeidsomstandigheden zijn belangrijke aandachtspunten, mede
vanwege het behoud en het welzijn van de medewerkers.
Tenslotte zal de MIVD zich in 2020 blijven richten op de uitvoering van de
behoeftestellingen. Onderstaand is een korte uiteenzetting van de
aandachtsgebieden voor de komende periode.
De MIVD blijft in 2020 onderzoek doen voor missieondersteuning in
Afghanistan, Afrika en het Midden-Oosten. De inzet van Nederlandse
militairen in het kader van enhanced Forward Presence (eFP) zal tot tenminste
2021 worden ondersteund. De MIVD zal ook het komende jaar in het kader
van de early warning-taak rapporteren. Vanwege de grote invloed van
Rusland en China op het mondiale veiligheidsklimaat, blijft de MIVD de
dreigingen vanuit beide landen, in alle verschillende verschijningsvormen,
volgen. Ook de politieke en sociaaleconomische ontwikkelingen in de
omgeving van de overzeese gebiedsdelen van het Koninkrijk zullen
worden gevolgd.

De MIVD en AIVD zullen ook in 2020 gezamenlijk onderzoek doen naar
landen die ervan worden verdacht dat zij, in strijd met die verdragen,
beschikken over massavernietingswapens en hun overbrengingsmiddelen
of werken aan de ontwikkeling daarvan. Militair-technologische
ontwikkelingen in andere landen en de proliferatie van hoogwaardige
militaire technologie en wapensystemen naar (potentiële) crisisgebieden,
behouden de aandacht in 2020. Op het gebied van contra-inlichtingen
wordt het onderzoek naar verschillende vormen van radicalisering en
extremisme onder personeel van Defensie in 2020 gecontinueerd.
De aandacht gaat tevens uit naar (cyber-) spionage, beïnvloeding en
sabotage. Economische veiligheid zal in het komende jaar meer aandacht
krijgen. Staten met grote geopolitieke ambities zijn op zoek naar
informatie om hun krijgsmacht te moderniseren, hun economie te
versterken of politieke besluitvorming te beïnvloeden. Ook door middel
van overnames of investeringen trachten staten informatie te
bemachtigen of strategische afhankelijkheden te creëren. In dit kader zal
de MIVD het komende jaar ook spionage- en cyberactiviteiten die
vreemde mogendheden mogelijk tegen de defensie-industrie ontplooien
onderzoeken. Naast het begeleiden en controleren van defensie-orderbedrijven bij veiligheidsbevorderende maatregelen, ligt de focus voor
2020 en daarop volgende jaren bij bedrijven die betrokken zijn bij de
aanschaf- en vervangingstrajecten van defensiematerieel (zoals F-35,
onderzeeboten, M-fregatten en Luchtverdedigings- en commandofregatten). Ten behoeve van de weerbaarheid van Defensie zal de UVO
zich ook in 2020 inspannen om de veiligheidsonderzoeken binnen de
vastgestelde termijn af te ronden.

29

30 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

4.2 Perspectief
Om ook op de lange termijn invulling te kunnen geven aan de wettelijke
taken die in het belang van de nationale veiligheid worden uitgevoerd,
heeft de MIVD een aantal uitgangspunten geformuleerd die centraal
zullen staan in de doorontwikkeling van de dienst:
In dat perspectief staat de mens centraal. De mens is ons belangrijkste
kapitaal en daarom bieden we uitstekende opleidingen, loopbaanmogelijkheden en arbeidsvoorwaarden. We trekken daardoor de slimste, beste
en creatiefste mensen aan en er is sprake van een divers
personeelsbestand dat over uiteenlopende (specialistische) kennis
beschikt.
Onze medewerkers werken in een toenemende datagedreven organisatie.
Teamwerken is vanzelfsprekend. De inlichtingenteams geven dagelijks
richting aan de verwerving en verwerking van datastromen en beschikken
daarvoor over de benodigde tooling. Hun producten exploiteren we
automatisch naar de behoeftestellers.
We kunnen vooruitzien in een complexe en veranderlijke omgeving. We
zijn in staat om verbanden te leggen voor strategische besluitvorming en
om tijdig tegenmaatregelen te nemen ten aanzien van potentiële
dreigingen, zowel nationaal als internationaal. We kunnen eigenstandig
functioneren maar zoeken, waar mogelijk, nationale en internationale
samenwerking.
Onze organisatie is wendbaar en in staat in te spelen op voortdurende
veranderingen. We werken actief aan verbinding en vertrouwen met
stakeholders. We zijn zichtbaar waar dat kan en laten zien wat we doen en
waarom. We voldoen in alle opzichten aan de eisen van de Wiv 2017. Het
informatiemanagement van de MIVD is up-to-date, ordentelijk en
transparant ingericht.

5

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

VERANTWOORDING: KENGETALLEN

Kengetallen Bureau Industrieveiligheid (BIV)
Bedrijven
Bedrijven in portefeuille:
703 Nederlandse bedrijven
161 Buitenlandse bedrijven

•
•

Autorisaties
Afgegeven autorisaties:
327 naar aanleiding van vraag door Defensie
62 naar aanleiding van vraag door buitenlandse Defensies
78 naar aanleiding van vraag door Defensie aan buitenlandse bedrijven
Geweigerde autorisaties: 46

•
•
•
•

Auditeren
Aantal geauditeerde bedrijven: 10
Aantal uitgevoerde audits: 18
Meldingen & Incidenten
Meldingen en incidenten: 115
Behandelde aanvragen Niet-Nederlanders op vertrouwensfuncties bij
ABDO-opdrachten:
Behandelde niet Nederlander-aanvragen: 33

Cijfers Facility Security Clearances
Met buitenlandse National en Designated Security Authorities (NSA/DSA) is
contact onderhouden om Facility Security Clearances (FSC) aan te vragen
en af te handelen. Op verzoek van het buitenland wordt in verband
met de eventuele gunning van een buitenlandse defensieorder aan een Nederlands bedrijf gevraagd een FSC af te geven.

53 aangevraagde FSC door buitenland
62 aan buitenland afgeven FSC
75 door Nederland aangevraagde FSC
78 door buitenland afgegeven FSC
Cijfers Request for Visit
De ABDO schrijft voor dat, naast medewerkers van Defensie, ook
bedrijven hun Request for Visit (RfV, voor Defensie gerelateerde reizen)
moeten indienen bij Bureau Industrieveiligheid. Hiermee is het
mogelijk om een vollediger beeld te krijgen van (trends in) reis- en
reizigersgedrag van defensiegerelateerde reizen.

Industrie

Defensie

355 uitgaande RfV
189 inkomende RfV

3287 uitgaande RfV
837 inkomende RfV

(bezoeken aan de industrie) (bezoeken aan NL of
		
buitenlands Defensie)

31

32 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

Kengetallen Unit Veiligheidsonderzoeken
(UVO) MIVD

Onderzoeken

Bezwaar en Beroep
Naar aanleiding van de besluiten tot weigering
of intrekking van de Verklaring van Geen
Bezwaar (VGB) hebben verschillende mensen
bezwaar aangetekend en/of zijn in (hoger)
beroep gegaan. Onderstaand in de tabel een
overzicht van de afhandeling van bezwaar- en
(hoger) beroepsprocedures naar aanleiding van
besluiten veiligheidsonderzoeken.

Positieve besluiten

Negatieve besluiten

Totaal aantal besluiten

A-Niveau screening

2358

7

2365

B-Niveau screening

9929

16

9945

C-Niveau screening

4568

4

4572

Ingediend
in 2019

Afgedaan Ongegrond Gegrond
in 2019			

2019

NietIngetrokken Afgewezen
ontvankelijk

Bezwaren

8

3

1

-

1

1

-

Beroepen

1

2

1

1

-

-

-

Hoger beroep

1

2

-

2

-

-

-

Voorlopige
voorziening

-

-

-

-

-

-

-

Totaal

10

7

2

3

1

1

-

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

Samenleving en media
De MIVD geeft zo snel en volledig mogelijk antwoord op vragen van de
samenleving en de pers, zonder geheime informatie vrij te geven. De
MIVD ontving in 2019 ruim 2000 publieksvragen en meldingen
rechtstreeks. In 2019 ontving de MIVD tegen de 100 vragen van de media.
Een groot deel van deze vragen ging over 5G, de Wiv, militaire veiligheid
en spionage.
Er is een spanningsveld tussen publieke rapportage en het werk van een
inlichtingen- en veiligheidsdienst. Het actuele kennisniveau, de bronnen
en de werkwijze mogen niet openbaar worden gemaakt. Dat beperkt de
mate van openbaarheid. De MIVD gaat evenmin in op individuele
rechtszaken die nog worden behandeld door een rechter, personeelsvertrouwelijk zijn of de privacy van de betrokkene kunnen schaden. Bij
overige vragen maakt de MIVD altijd een afweging of beantwoording van
de publieks- of persvraag:
de werkwijze of het actueel kennisniveau van de MIVD kan prijsgeven;
in strijd is met de wettelijk bepaalde bronbescherming;
militaire operaties in gevaar kan brengen.

Klachten en misstanden
Met een klacht over (vermeend) optreden van de MIVD kan een persoon
zich richten tot de klachtcoördinator van de MIVD. Indien de indiener van
een klacht zich niet kan vinden in de afhandeling van de klacht kan hij zich
vervolgens wenden tot de CTIVD. In 2019 kwamen bij de MIVD 15 klachten
binnen. Het merendeel van de bij de MIVD ingediende klachten richtte
zich op de looptijd van veiligheidsonderzoeken. Dit heeft geleid tot
concrete verbeteringen zoals het openstellen van een rechtstreeks
telefoonnummer bij de Unit Veiligheidsonderzoeken voor vragen over de
looptijd. Een van de klachten is voor afdoening voorgelegd aan de CTIVD.
De uitkomst hiervan heeft geleid tot verbeteringen in de afhandeling van
veiligheidsonderzoeken. Tussen de afdeling klachtbehandeling van de
CTIVD en de MIVD vindt regelmatig constructief overleg plaats.
Er zijn geen meldingen binnengekomen over misstanden in 2019.

•
•
•

Cijfers Klachten:

2019

Ingediend
in 2019

Klachten

15

Afgedaan
Ongegrond
Gegrond
Niet-ontvankelijk
Ingetrokken
in 2019					
12

1

1

-

5

Geen oordeel/
niet in behandeling
5

33

34 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

Aantal verzoeken

Afgedaan

Gehonoreerd**

Geweigerd

Nog lopend

Bezwaar

Beroep

Hoger beroep

Inzageverzoeken
Eenieder heeft de mogelijkheid een aanvraag te doen naar
eventueel bij de MIVD vastgelegde gegevens. Wanneer deze
gegevens niet langer actueel zijn voor de taakuitvoering van de
MIVD en in deze gegevens geen bronnen of werkwijze van de
dienst worden onthuld, kunnen deze in aanmerking komen voor
openbaarmaking. Tegen weigering tot openbaarmaking kan
achtereenvolgens bezwaar bij een onafhankelijke commissie en
beroep bij de rechtbank worden aangetekend.

35

Persoonsgegevens		

25

23

8

15

4

-

-

-

Naar overleden
familie			

39

35

-

35

17

-

-

-

Bestuurlijke
aangelegenheden		

8

45

17

28

4

4

1

-

Totaal			

72

103* 25

78

25

4

1

-

Inzageverzoeken 2019									

*
**

Deels verzoeken van jaren vóór 2019
Gehonoreerd betekent dat aan verzoeker één of meer documenten zijn verstrekt

36 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

Notificatie
Op grond van artikel 59 Wiv 2017 dient te worden onderzocht of vijf jaar
na het beëindigen van de uitoefening van bepaalde bijzondere
bevoegdheden hiervan melding gedaan kan worden aan degene jegens
wie de bijzondere bevoegdheid is ingezet. Het gaat om de bevoegdheid
tot:
het openen van brieven of andere postzendingen;
het gericht onderscheppen van communicatie, zoals door het tappen
van een telefoon, het plaatsen van een microfoon of een internettap;
het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner.

•
•
•

In 2019 zijn 2 personen geïnformeerd dat ten aanzien van hen bijzondere
bevoegdheden zijn ingezet.

Dreigingsanalyses personen
Als de MIVD over concrete en/of voorstelbare dreigingsinformatie
beschikt, die geduid kan worden, brengt de MIVD een dreigingsinschatting
uit. Naast de dreigingsinformatie wordt ook beoordeeld wat het effect is
wanneer de dreiging tot uitvoer wordt gebracht en of de bedreiger de wil
en mogelijkheden heeft. Afgelopen jaar heeft de MIVD nul keer een
dreigingsinschatting gemaakt.
De MIVD kan ook een dreigingsanalyse maken. Dat is een uitgebreide
analyse van concrete en voorstelbare dreigingen vanuit het perspectief
van de bedreigde, zoals een politicus of diplomaten. Afgelopen jaar heeft
de MIVD nul keer een dreigingsanalyse gemaakt.
Tapstatistieken
In 2019 zijn door de MIVD 879 taps geplaatst. Voorbeelden zijn een
telefoontap of het plaatsen van een microfoon. Eén target (persoon of
organisatie) kan op verschillende manieren en op meerdere apparaten
afgeluisterd worden. Die worden afzonderlijk meegeteld in de
statistieken.
Melding bijzondere voorvallen
Jaarlijks ontvangt de MIVD meldingen van bijzondere voorvallen. Dit zijn
voornamelijk voorvallen vanuit de defensieorganisatie en meldingen van
partnerorganisaties of burgers. Het aantal ingeboekte meldingen in 2019
was 1869. De meldingen die de MIVD ontvangt (zowel uit Nederland als de
missiegebieden) zijn zeer divers. Een deel van deze meldingen houdt een
mogelijke dreiging voor de veiligheid van de krijgsmacht in. Daarbij valt te
denken aan opvallende belangstelling voor kazernes, defensiepersoneel
of het thuisfront. Indien noodzakelijk kan de MIVD een derde partij over
de (mogelijke) dreiging informeren zodat passende maatregelen kunnen
worden genomen. Belangrijke partners binnen Defensie zijn de
Beveiligingsautoriteit Defensie en de Koninklijke Marechaussee, buiten
Defensie zijn dat de AIVD, NCTV en de Nationale Politie.

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

37

38 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

39

40 VOORUITZIEND VERMOGEN VOOR VREDE & VEILIGHEID

Dit openbaar jaarverslag 2019 is een uitgave van de
Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, april 2020
Layout: Crossmedia | MediaCentrum Defensie | Den Haag
Foto’s: MediaCentrum Defensie | Den Haag