norm

Kostenverrekening of
woonplaatsbeginsel
beschermd wonen

Datum
6 april 2020

Opdrachtgever
Gijs Adriaansens, VWS

Contact
Carmen van Schoubroeck

Afbeelding voorkant
Carmen van Schoubroeck

Referentie
GV571/Rapport kostenverrekening of woonplaatsbeginsel beschermd wonen

Inhoud
1 Inleiding

4

Context en historie .............................................................................................................. 4
Vraagstelling en werkwijze van het onderzoek .................................................................. 6
Leeswijzer ............................................................................................................................ 7

2 De hoofdscenario’s

8

Algemene keuzes ................................................................................................................ 8
Eerste hoofdscenario: woonplaatsbeginsel ..................................................................... 12
Tweede hoofdscenario: langdurende kostenverrekening tussen BW-gemeente en
herkomstgemeente ...................................................................................................................... 16
Samenvatting hoofdscenario’s ........................................................................................ 20

A Knoppen en opties met voor- en nadelen
A.1
A.2
A.3
A.4
A.5
A.6
A.7
A.8
A.9
A.10
A.11

22

Methode van kostentoerekening ..................................................................................... 25
Moment van overdracht (woonplaatsbeginsel) ............................................................... 32
Vorm van verrekening (kostenverrekening)..................................................................... 34
Definitie gemeente van herkomst .................................................................................... 35
Definitie van beschermd wonen ....................................................................................... 38
Reikwijdte van het vangnet .............................................................................................. 40
Vorm van het vangnet ....................................................................................................... 43
Duur en omvang van de verrekening (kostenverrekening) ............................................. 44
Verrekening van kosten na uitstroom .............................................................................. 47
Verantwoordelijkheid bij terugval na uitstroom uit BW .................................................. 50
Randvoorwaarden ............................................................................................................ 51

B Toelichting criteria afwegingskader

55

C Overzicht van de hoofdscenario’s

57

C.1
Gemaakte keuzes per hoofdscenario ............................................................................... 58
C.2
Afgevallen hoofdscenario: kortdurende kostenverrekening tussen BW gemeente en
herkomstgemeente ...................................................................................................................... 59
C.3
Afgevallen hoofdscenario: langdurige kostenverrekening tussen aanmeldgemeente en
herkomstgemeente ...................................................................................................................... 60
C.4
Samenvatting van de verhouding van hoofdscenario’s tot de criteria uit het
afwegingskader ............................................................................................................................ 62

D Inschatting omvang nieuwe regeling
D.1
D.2

Instroom vanuit andere gemeenten ................................................................................ 65
Landelijk vangnet.............................................................................................................. 65

E Gesprekspartners

GV571

65

66

3

1 Inleiding

Het onderwerp van dit onderzoek is een kostenverrekening of woonplaatsbeginsel
beschermd wonen. Dit vraagstuk hangt nauw samen met de bredere ontwikkelingen in
beschermd wonen. Daarom schetsen wij eerst kort de historie van het thema en de aanleiding
voor dit onderzoek.

Context en historie
Beschermd wonen (BW) is ooit als voorziening opgezet om de uitstroom vanuit de klinische
GGZ te vergemakkelijken. Door een beschermde woonomgeving te bieden, was voor
uitbehandelde GGZ-cliënten een goed alternatief beschikbaar, dat ook een eerste opstap kon
zijn naar zelfstandig wonen.
In de praktijk stroomden ook andere doelgroepen in, waaronder daklozen met
verslavingsproblematiek en cliënten vanuit het forensische kader. Daarnaast werd beschermd
wonen zeer ongelijk verdeeld over het land: voorzieningen werden – logischerwijs – vaak
opgezet in de buurt van grote GGZ-instellingen en werden relatief vaak in minder
dichtbevolkte delen van het land geplaatst. Daardoor ontstond gaandeweg een scheefheid in
het voorzieningenaanbod die ertoe leidde dat cliënten naar andere gemeenten verhuisden
om beschermd te wonen.
In eerste instantie werd beschermd wonen gefinancierd vanuit de Algemene Wet Bijzondere
Ziektekosten (AWBZ). Met de hervorming langdurige zorg is beschermd wonen de
verantwoordelijkheid geworden van gemeenten. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering
van beschermd wonen is in eerste instantie belegd bij de destijds al bestaande
centrumgemeenten maatschappelijke opvang (MO), die daardoor centrumgemeenten
MO/BW werden.
Commissie Dannenberg
In het onderzoek naar een objectief verdeelmodel beschermd wonen voor de
centrumgemeenten werd de eerdergenoemde scheefheid over het land expliciet. Dit was
aanleiding voor de VNG om in 2015 de commissie Dannenberg in te stellen, met als opdracht
om zich te buigen over een toekomstvisie voor beschermd wonen.
Commissie Dannenberg heeft het uitgangspunt ‘van beschermd wonen naar Beschermd
Thuis’ geformuleerd. Deze visie is opgezet vanuit een herstelbenadering en houdt in dat
mensen zoveel mogelijk in hun eigen wijk en bij voorkeur ambulant geholpen moeten
worden. Daarvoor is een transformatie nodig van de huidige voorzieningen beschermd wonen
naar een nieuw zorglandschap waarin het mogelijk is om mensen thuis een omgeving te
bieden waarin zij kunnen herstellen.

GV571

4

De visie van de commissie Dannenberg is breed omarmd en is de basis voor de transformatie
van beschermd wonen waar gemeenten al enige tijd mee bezig zijn.
Expertiseteam
Verbonden met de visie heeft de commissie Dannenberg al een aantal randvoorwaarden
geformuleerd die nodig zijn om deze visie te verwezenlijken. Een deel van deze
randvoorwaarden is inhoudelijk, bijvoorbeeld de ontwikkeling van nieuwe
ondersteuningsvormen, en beschikbaarheid van betaalbare woningen. Ook heeft de
commissie het belang van een doorlopende lijn met ambulante voorzieningen benadrukt, en
op basis daarvan geadviseerd om de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van beschermd
wonen bij alle gemeenten te beleggen in plaats van bij centrumgemeenten.
In het advies van de commissie Dannenberg is ook een aantal financiële randvoorwaarden
benoemd. Deze hebben in de uitwerking in eerste instantie echter minder aandacht gekregen
dan de inhoudelijke. Mede naar aanleiding van de uitkomsten van een nieuw onderzoek naar
een objectieve verdeling werd begin 2019 de vraag gesteld of de visie haalbaar was: de
herverdeeleffecten waren namelijk ook bij deze verdeling zeer groot.
In het voorjaar van 2019 heeft het expertiseteam BW/MO zich gebogen over de vraag op welke
manier beschermd wonen vormgegeven moet worden en welke randvoorwaarden daarbij
horen. Op hoofdlijnen komt het advies van het expertiseteam overeen met het advies van de
commissie Dannenberg.
Naast de algemene inhoudelijke visie en randvoorwaarden heeft het expertiseteam de
financiële randvoorwaarden bevestigd en geconcretiseerd, in het bijzonder:
- Een objectieve verdeling van middelen over gemeenten. Zoals eerder benoemd is
beschermd wonen op dit moment erg scheef verdeeld over het land. Dat geldt ook voor
de bijbehorende middelen. Om mensen te kunnen helpen in de eigen omgeving, moet
overal het benodigde aanbod opgebouwd worden. Dat is alleen mogelijk als de middelen
evenwichtiger verdeeld worden over het land. De objectieve verdeling is uitgewerkt als
onderdeel van het bredere onderzoek naar de herijking gemeentefonds.
- Lange overgangsperiode, en alleen nieuwe cliënten. Om de continuïteit voor
bestaande cliënten te borgen, is geadviseerd om alleen nieuwe cliënten onder de
objectieve verdeling te laten vallen en een nader te bepalen ingroeipad van 10 jaar te
hanteren. Dit ingroeipad is door AEF uitgewerkt in het eerder genoemde
herijkingsonderzoek.
- Een kostenverrekening of woonplaatsbeginsel voor cliënten die uit andere
gemeenten komen. In sommige gevallen kan het ook in de toekomst nodig zijn dat
cliënten voor passend aanbod verhuizen naar een andere gemeente. Zeker in de eerste
jaren zal het benodigde aanbod nog niet overal opgebouwd zijn. Om te borgen dat dit
mogelijk is en blijft, is landelijke toegankelijkheid voor beschermd wonen geborgd in de
wet. De kosten voor verhuizende cliënten kunnen niet volledig ten laste komen van de
gemeente waar de cliënt naartoe verhuist: dan zouden gemeenten immers geen
voorzieningen beschermd wonen meer op hun grondgebied willen. Daarom is een
kostenverrekening of woonplaatsbeginsel geadviseerd, zodat de gemeente van herkomst
gedurende een aantal jaren meebetaalt aan de kosten. Dit vormt ook een prikkel voor alle
gemeenten om verantwoordelijkheid te nemen voor goede preventie en een adequate
zorginfrastructuur.

GV571

5

Tussen VWS, BZK en VNG bestuurlijk is afgesproken dat landelijke toegankelijkheid van BW
tevens een randvoorwaarde is. Momenteel staat in de wet dat de gemeente waar een cliënt
zich meldt beschermd wonen dient te verstrekken, en is landelijke toegankelijkheid
vastgelegd in een convenant van de VNG. In hoofdstuk 2 beschrijven we hoe landelijke
toegankelijkheid in de mogelijke toekomstscenario’s geborgd is.

Vraagstelling en werkwijze van het onderzoek
De laatstgenoemde bouwsteen, een kostenverrekening of woonplaatsbeginsel voor
beschermd wonen, is in dit onderzoek uitgewerkt door AEF in opdracht van het ministerie van
VWS. Het uitgangspunt daarbij is het advies van het expertiseteam. Dat betekent bijvoorbeeld
dat een woonplaatsbeginsel of kostenverrekening alleen betrekking heeft op nieuwe cliënten.
Het doel van het onderzoek is om uit te werken op welke manieren een kostenverrekening of
woonplaatsbeginsel ingevuld kan worden, op basis waarvan bestuurlijke besluitvorming door
VWS, BZK en VNG kan plaatsvinden. Onderstaand beschrijven we kort hoe we dat gedaan
hebben.
Afwegingskader om te objectiveren
Om een geobjectiveerd bestuurlijk gesprek mogelijk te maken, worden de mogelijkheden
getoetst aan een afwegingskader. Dit is aan het begin van het onderzoek opgesteld in
samenspraak met de begeleidingscommissie en heeft als doel om inzichtelijk te maken wat
de voor- en nadelen van verschillende invullingen zijn. Zo proberen we bestuurlijke
besluitvorming te faciliteren. Het afwegingskader is opgenomen als bijlage.
Alle opties in kaart brengen
In het onderzoek hebben we ernaar gestreefd om alle opties in kaart te brengen. Een gedeelte
hiervan valt snel af, maar juist een verkenning in de breedte voorkomt dat minder voor de
hand liggende maar wel kansrijke opties over het hoofd worden gezien. Zo hebben we niet
vastgehouden aan de huidige juridische invulling van landelijke toegankelijkheid, maar het
begrip gedefinieerd vanuit de geest van de wet: het mogelijk maken dat cliënten daar
beschermd kunnen wonen waar ze het beste kunnen herstellen, rekening houdend met hun
eigen wensen. We hebben de breedte van de keuzemogelijkheden en bijbehorende
uitvoeringsconsequenties in beeld gebracht en van daaruit geconvergeerd. Een berekening
van de uitvoeringskosten was geen onderdeel van het onderzoek.
Relevante partijen betrekken
We hebben gedurende het onderzoek verschillende partijen betrokken, om hun perspectief
op het vraagstuk mee te nemen. Zo hebben we breed opgehaald wat mogelijke opties zijn, en
de voor- en nadelen daarvan vanuit het perspectief van cliënten, gemeenten, aanbieders en
het rijk meegenomen.
Geen perfecte oplossing
Op voorhand is het van belang om te benadrukken dat ‘de perfecte oplossing’ niet bestaat.
Ook de huidige situatie levert knelpunten op. Een kostenverrekening of woonplaatsbeginsel
heeft als doel om die knelpunten zoveel mogelijk op te lossen, maar aan iedere oplossing
zullen nadelen zitten. Het wegen van deze nadelen is onderdeel van de bestuurlijke afweging.

GV571

6

Leeswijzer
Aangezien deze rapportage input is voor bestuurlijke besluitvorming, zijn in de hoofdtekst
alleen realistische invullingen van het eindproduct (de hoofdscenario’s) beschreven en
afgezet tegen het afwegingskader. De achterliggende opties en de onderbouwing voor de
keuzes die gemaakt zijn om tot hoofdscenario’s te komen zijn voor de geïnteresseerde lezer
opgenomen in de bijlagen.

GV571

7

2 De hoofdscenario’s

We zien de volgende twee scenario’s van hoe een kostenverrekening of woonplaatsbeginsel
ingericht kan worden, waarvan er één twee varianten heeft:
- Een woonplaatsbeginsel
- Een langdurende kostenverrekening (twee varianten: 7 jaar en 5 jaar)
Gedurende het proces zijn er andere scenario’s gedefinieerd. In de begeleidingscommissie is
besloten dat deze te weinig aan het oorspronkelijke doel bijdragen, daarom zijn ze niet
opgenomen in de hoofdtekst. Voor de volledigheid zijn ze wel opgenomen in bijlage C. In dit
hoofdstuk staan de hoofdscenario’s beschreven, en zijn ze beoordeeld aan de hand van het
afwegingskader. Er is ook een aantal onderwerpen waarover een keuze gemaakt moet
worden, maar waarvan de invulling niet per scenario verschilt. Deze algemene keuzes zijn in
de eerste paragraaf beschreven.
Drie soorten gemeenten
Voordat we de mogelijke invullingen beschrijven, is het van belang om de verschillende
gemeenten die bij dit vraagstuk betrokken zijn helder te definiëren. Er kunnen drie typen
gemeenten betrokken zijn bij een BW-traject, we noemen die de herkomstgemeente, de
aanmeldgemeente, en de BW-gemeente. We zetten hieronder op een rij wat we onder deze
termen verstaan:
- Onder herkomstgemeente (of gemeente van herkomst) verstaan we de gemeente waar
de cliënt oorspronkelijk woonde. Deze exacte definitie is in de volgende paragraaf
opgenomen.
- Met aanmeldgemeente bedoelen we de gemeente waar de cliënt zich meldt om
beschermd wonen aan te vragen. Dat kan ook via een wijkteam of een zorgaanbieder zijn.
- Onder BW-gemeente verstaan we de gemeente waar de cliënt beschermd gaat wonen.
Dit kunnen drie verschillende gemeenten zijn, maar dat hoeft niet. De aanmeldgemeente kan
immers dezelfde gemeente zijn als de BW-gemeente en/of de gemeente van herkomst.

Algemene keuzes
Over de volgende onderwerpen hebben we met de betrokkenen gesproken om tot een
onderbouwd advies voor keuzes te komen. Elk van de volgende zes paragrafen beschrijft een
onderwerp waarop bestuurlijke besluitvorming nodig is. Meer informatie over alle opties en
een uitgebreidere onderbouwing van deze adviezen is te vinden in bijlage A. In bijlage C is een
overzicht gemaakt van alle keuzes die we adviseren. De uitvoeringsconsequenties van keuzes
worden beschreven in de hoofdscenario’s.

GV571

8

Definitie van beschermd wonen
Er worden steeds meer alternatieve, lichtere varianten van beschermd wonen ingericht,
waarbij een cliënt niet meer in een accommodatie van een instelling woont (definitie van BW
in de huidige wet), maar wel intensieve begeleiding krijgt. We hebben verkend of het
wenselijk is om dergelijke “Beschermd Thuis” constructies ook onder de kostenverrekening
of het woonplaatsbeginsel te laten vallen, en concluderen dat dat niet het geval is om drie
redenen:
- Het is te verwachten dat cliënten die lichtere vormen van beschermd wonen nodig
hebben, in de toekomst steeds vaker in hun eigen gemeente opgevangen kunnen worden.
- Een bredere vorm van beschermd wonen is moeilijker af te bakenen dan de huidige
wettelijke definitie, waardoor er discussie zou ontstaan over wie de kosten moet dragen
als een cliënt is verhuisd. De scheidslijn tussen een ambulante vorm van beschermd
wonen en reguliere ambulante ondersteuning is moeilijk te trekken.
- Gemeenten hebben nu zelf regie over de toegang voor dergelijke ondersteuningsvormen,
waardoor verrekening niet nodig is. Door vormen van Beschermd Thuis ook in de
verrekening te betrekken, wordt het principe van landelijke toegankelijkheid impliciet
verbreed naar ambulante ondersteuningsvormen, en verliezen gemeenten daarin een
deel van de regie over de toegang.
Definitie gemeente van herkomst
De gemeente van herkomst betaalt in beide scenario’s mee aan het BW-traject van de cliënt.
Het is daarom van belang om helder te definiëren wat de gemeente van herkomst is. Voor veel
cliënten is dit de laatste woonplaats voorafgaand aan de melding van een behoefte aan BW.
Het is echter niet wenselijk dat een gemeente waar een grote instelling staat waarvan veel
cliënten doorstromen naar BW (bijvoorbeeld een GGZ-kliniek) de herkomstgemeente van alle
cliënten uit die instelling wordt. Dat zou voor die gemeente immers een onevenredig zware
belasting opleveren.
Daarom adviseren we om de gemeente van herkomst te definiëren als de laatste woonplaats
vóórdat een cliënt in een instelling ging wonen. We sluiten daarbij zo goed mogelijk aan bij de
definitie die bij het woonplaatsbeginsel voor jeugd wordt gehanteerd. We stellen de volgende
definitie1 voor:
De laatste woonplaats voorafgaand aan de melding van een behoefte aan BW (woonadres
volgens het BRP), tenzij dat verblijf in een instelling of bij pleegouders betrof (Jeugdwet, zorg,
forensisch of anders). In dat geval de laatste woonplaats voorafgaand aan de melding van een
behoefte aan BW waar de persoon niet in een instelling verbleef.
Deze definitie sluit aan bij de wettelijke definitie van ‘woonplaats’ in het nieuwe
woonplaatsbeginsel voor de Jeugdwet. In sommige gevallen zal een cliënt slechts korte tijd in
een gemeente gewoond hebben. Daarom is overwogen een minimum tijdsduur voor
inschrijving te hanteren. Dit zou echter leiden tot problemen in de uitvoering, en nieuwe
discussies oproepen. Daarnaast is de verwachting dat het financiële risico van deze groep
beperkt is, omdat deze cliënten gespreid zijn over gemeenten.

Om de definitie van een instelling verder te specifiëren kan er gebruik worden gemaakt
van het feit dat een inwonende van een instelling niet huurplichtig is. Instellingen waar
mensen in het BRP alleen een postadres hebben (zoals COA-locaties) vallen sowieso buiten
de definitie van ‘woonplaats’, omdat het dan geen ‘woonadres’ betreft.
1

GV571

9

Het vangnet
Voor sommige cliënten is het niet mogelijk om de herkomstgemeente zoals eerder
beschreven te bepalen, of ligt de herkomstgemeente niet in Nederland. Het gaat bijvoorbeeld
om mensen die uit het buitenland komen, en na een eerste opvangperiode (waarin ze geen
herkomstgemeente in Nederland hebben) beschermd wonen nodig hebben. Deze cliënten
vallen onder het vangnet. We adviseren om ook cliënten die gedurende de 5 jaar voorafgaand
aan de melding van een behoefte aan BW dakloos waren, in een instelling woonden, of in het
buitenland verbleven onder het vangnet te laten vallen, zie voor meer informatie hierover
paragraaf A.6 in de bijlage.
Het is slechts beperkt mogelijk om een goede inschatting te maken van het aantal cliënten
dat onder het vangnet zal gaan vallen. Een (zeer) ruwe inschatting is dat ongeveer 5% van de
BW-cliënten onder het vangnet zullen vallen. Dit is het percentage van de instroom waarvan
in de analyse voor het verdeelmodel geen woonplaats voorafgaand aan het verblijf
vastgesteld kon worden. Over deze inschatting zijn twee kanttekeningen te plaatsen:
- In werkelijkheid zal het aantal mensen geen woonplaats vast te stellen is kleiner zijn,
aangezien op basis van een gesprek met een individuele cliënt meer informatie
beschikbaar is dan alleen uit registraties volgt, en in de analyse voor het verdeelmodel
slechts naar één peilmoment gekeken werd.
- Aan de andere kant zullen er ook mensen onder het vangnet vallen die in de analyse voor
het verdeelmodel wel toegerekend waren. In de analyse was het namelijk niet mogelijk
om te schonen voor al dan niet langdurig verblijf in een instelling. Het is dan ook niet
duidelijk hoe gevoelig de omvang van het vangnet is voor de lengte van de periode die
teruggekeken wordt.
Voor de cliënten in het vangnet worden de verantwoordelijkheden van de herkomstgemeente
(zoals in de volgende paragrafen per scenario beschreven) overgenomen door de
aanmeldgemeente, en worden de kosten die gewoonlijk de herkomstgemeente zou dragen
gecompenseerd uit het vangnet. In deze paragraaf beschrijven we hoe het vangnet uitgevoerd
kan worden.
Het ligt voor de hand om de betalingen van het vangnet uit te keren via een DU. Gemeenten
dienen in welke kosten ze hebben gemaakt die door het vangnet gecompenseerd dienen te
worden, en krijgen de middelen twee jaar later terug in een DU. 2 Het vangnet wordt
gefinancierd door een uitname uit het macrobudget voor BW. Dan is dus het ministerie van
BZK als een van de fondsbeheerders van het gemeentefonds verantwoordelijk voor de
uitbetaling van het vangnet.
Er is ook een partij nodig die het vangnet beheert, door de declaraties van gemeenten te
verzamelen en te controleren3, en te berekenen welke bedragen gemeenten krijgen uit het
vangnet. Het ligt het meest voor de hand dat dit wordt uitgevoerd door het ministerie van
VWS, omdat dit ministerie stelselverantwoordelijke is voor beschermd wonen, en ook het
Gemeenten weten pas na afloop van het jaar welke kosten ze hebben gemaakt, en deze
worden dan in de meicirculaire verwerkt voor het jaar daarop. Bij de keuze van een DU zal
nog een toets door de fondsbeheerders plaatsvinden of de uitwerking voldoet aan de
spelregels van het gemeentefonds.
2

Een manier om de controles uit te voeren is bijvoorbeeld steekproefsgewijs te controleren
of cliënten inderdaad in de vijf jaar voorafgaand aan de melding dakloos waren, in een
instelling woonden of in het buitenland woonden. De uitvoeringskosten hiervoor hangen
af van de gewenste omvang van de controle. Merk op dat alleen nieuwe cliënten
uitgebreider gecontroleerd moeten worden: als een cliënt eenmaal onder het vangnet valt,
blijft hij er immers onder vallen.
3

GV571

10

vangnet van het woonplaatsbeginsel voor de Jeugdwet beheert. Gezien de omvang van het
vangnet ligt daarbij voor de hand om te onderzoeken of de praktische uitvoering uitbesteed
kan worden aan een uitvoerende partij als het CAK of de SVB.
Over het vangnet moeten duidelijke afspraken worden vastgelegd. Het ligt voor de hand om
deze op te nemen bij de definitie van de herkomstgemeente; voor de cliënten uit het vangnet
wordt immers een uitzondering gemaakt op de definitie van herkomstgemeente.
We adviseren dat de duur van de compensatie uit het vangnet sluit aan bij de duur van de
verrekening in het gekozen scenario. Bij een woonplaatsbeginsel is dat dus het gehele BWtraject, en bij het andere scenario is het maximaal vijf of zeven jaar (maar nooit langer dan het
BW-traject zelf).
Maximale duur en omvang van de verrekening
Bij een woonplaatsbeginsel ligt het voor de hand om ervoor te kiezen dat de gemeente van
herkomst de kosten van het gehele BW-traject draagt. Bij de kostenverrekening kan er nog
gekozen worden om voor een maximaal aantal jaren te verrekenen (maar niet langer dan het
BW-traject), en om slechts een percentage van de kosten te verrekenen.
We adviseren om de duur van de verrekening te beperken, maar dan wel de werkelijke
jaarlijkse kosten van het BW-traject te verrekenen (de kosten die de instelling in rekening
brengt bij de gemeente die verantwoordelijk is voor het BW-traject). Als de
herkomstgemeente slechts een percentage van de kosten hoeft te dragen, levert dat namelijk
financieel voordeel op voor gemeenten die cliënten in andere gemeenten beschermd laten
wonen. Dat is een ongewenste prikkel. In de onderstaande scenario’s is een verschillende
maximale duur van de verrekening gekozen, namelijk 5 of 7 jaar lang. De duur bepaalt in grote
mate de prikkelwerking en de risico’s voor gemeenten. In de Bijlage C is een scenario
opgenomen van een verrekening van 3 jaar. Dat scenario is in overleg met de
begeleidingscommissie afgevallen omdat dat niet goed aansluit bij het objectieve
verdeelmodel.
Verrekening van kosten na uitstroom
Bij een woonplaatsbeginsel kan er gekozen worden om ook na uitstroom nog kosten te
verrekenen. Dat houdt in dat de gemeente van herkomst nog een bedrag betaalt aan de
gemeente waar iemand na uitstroom uit BW gaat wonen. Dit levert echter extra
administratieve lasten op, en het leidt tot discussie als een cliënt kort na uitstroom weer
verhuist. We adviseren daarom om de kosten na uitstroom niet te verrekenen. De
verschillende mogelijkheden en argumenten staan beschreven in paragraaf 0.
Verantwoordelijkheid bij terugval
Het komt voor dat cliënten uitstromen uit BW, maar kort daarna terugvallen en weer
beschermd wonen nodig hebben. In dat geval is het onwenselijk dat de gemeente waar ze
waren uitgestroomd de nieuwe herkomstgemeente is. Daarom adviseren we dat een cliënt
pas een jaar na uitstroom een nieuwe herkomstgemeente krijgt. Als een cliënt binnen een jaar
terugvalt, wordt het als het ware beschouwd als een doorlopend BW-traject en blijft de
oorspronkelijke herkomstgemeente verantwoordelijk(voor de beschikking en het contract bij
woonplaatsbeginsel, of voor het meebetalen bij kostenverrekening). Hierbij sluiten we aan bij
de definitie van een nieuwe cliënt die vastgesteld is door de commissie ZJO.4 De situatie bij
Doordecentralisatie Maatschappelijke Opvang en Beschermd Wonen, Procesplan
uitwerking bouwstenen Expertiseteam MO-BW-BG, VNG, 2019. Een nieuwe cliënt is een
inwoner die het afgelopen jaar (365 dagen teruggerekend vanaf de datum dat de client zich
meldt) geen aanvraag heeft gedaan en geen gebruik heeft gemaakt van voor een BW4

GV571

11

terugval in BW binnen een jaar kan als uitzondering worden opgenomen in de definitie van
gemeente van herkomst.
Bruikbaarheid voor maatschappelijke opvang
Mogelijk wordt in de toekomst ook de maatschappelijke opvang (MO) verder
doorgedecentraliseerd naar alle gemeenten. Het is denkbaar dat daarvoor een vergelijkbare
kostentoerekening wordt ingericht. Er wordt per scenario globaal getoetst of deze toegepast
zou kunnen worden op MO. Daarvoor zijn de volgende verschillen tussen BW en MO van
belang:
- MO is een voorziening voor acute nood en crisissituaties, namelijk dakloosheid. Het is de
bedoeling dat cliënten zo kort mogelijk in MO verblijven en zo snel mogelijk doorstromen
naar een woning (al dan niet met begeleiding), of naar een andere voorziening. In MO zijn
dan ook veel meer kortlopende trajecten dan in BW, soms maar één nacht. Ook zijn er
meer verschillen in vorm.5
- Sommige opvanglocaties hebben meer de vorm van een algemene voorziening in plaats
van een maatwerkvoorziening, bijvoorbeeld de winteropvang waarin iedereen wordt
toegelaten, ongeacht waar de client vandaan komt. In een aantal gemeenten geldt dat
ook voor de dagopvang. De gemaakte kosten per cliënt zijn in die gevallen MO moeilijk af
te bakenen. Vaak worden dergelijke instellingen lumpsum gefinancierd wordt in plaats
van via een prijs per product.
- De opvangvoorzieningen zijn veel minder verspreid over het land dan de BWvoorzieningen. MO-voorzieningen bevinden zich in de meeste regio’s vooral in de (grote)
steden met een relatief sterke concentratie in de G4. Aangezien de acute nood helderder
is dan bij BW, ligt het meer voor de hand dat de client zich wendt tot de gemeente die
beschikt over opvangvoorzieningen.
- Van de mensen in MO is het vaak moeilijk de herkomstgemeente vast te stellen. Ook de
factoren die van belang zijn om te bepalen in welke gemeente er de meeste kans is op
herstel, zoals het sociale netwerk, zijn voor deze doelgroep minder duidelijk.
Dat heeft gevolgen voor de mogelijkheden voor kostentoerekening, die gelden voor alle
scenario’s.
- Het aantal cliënten dat onder het vangnet valt, zal relatief veel groter zijn dan bij BW. Het
is immers voor meer cliënten niet mogelijk om een gemeente van herkomst te bepalen.
- Voor kortdurende trajecten is het niet wenselijk om een kostenverrekening of
woonplaatsbeginsel toe te passen. De administratieve lasten wegen niet op tegen de
betere verdeling van de kosten. Dit geldt zeker voor trajecten die korter duren dan acht
weken (de mogelijke doorlooptijd van de aanmelding plus onderzoeksperiode (zes
weken), maar ook voor trajecten van enkele maanden is de vraag of de baten opwegen
tegen de lasten. Dat betekent dat een woonplaatsbeginsel of kostenverrekening alleen
relevant is voor de meer structurele vormen van opvang.

Eerste hoofdscenario: woonplaatsbeginsel
Het scenario van een woonplaatsbeginsel sluit aan bij het principe dat ‘wie betaalt bepaalt’.
Als een cliënt in een andere gemeente beschermd gaat wonen, draagt de herkomstgemeente
de kosten en is deze (juridisch) verantwoordelijk voor het gehele proces, waaronder het
voorziening in de regio waar hij/zij zich meldt. Dit is vastgesteld is tijdens het Bestuurlijk
overleg VWS-VNG (december 2019).
5

Denk aan nachtopvang, winteropvang, stoelenproject, structurele opvang of dagopvang.

GV571

12

afgeven van de beschikking, het contract met de instelling, en het zorgen voor uitstroom naar
een passende plek.6 Deze verantwoordelijkheden gelden tot het moment dat de cliënt is
uitgestroomd, ongeacht hoe lang dat duurt. Voor uitstroom naar een passende plek is het
wenselijk dat de herkomstgemeente de BW-gemeente tijdig informeert over de cliënt die daar
woont. Gemeenten kunnen hier verdere afspraken over maken, bijvoorbeeld in het kader van
de Norm voor Opdrachtgeverschap die de VNG ontwikkelt. Uiteraard hebben ook de cliënt zelf
en de BW-aanbieder een verantwoordelijkheid voor de uitstroom van de cliënt.
Vanaf het moment dat een cliënt is uitgestroomd uit BW is de gemeente waar hij of zij dan
gaat wonen verantwoordelijk voor alle Wmo-ondersteuning. Dat zal in veel gevallen de
gemeente zijn waar iemand beschermd woonde, maar het kan ook een andere gemeente zijn.
In dit scenario heeft de gemeente van herkomst de meeste verantwoordelijkheid. Ten
opzichte van de huidige regelgeving is een belangrijke verandering dat de rol van de
gemeente waar iemand zich meldt beperkt is tot het achterhalen van de herkomstgemeente.
Hierna wordt de verantwoordelijkheid voor de aanmelding overgedragen naar de
herkomstgemeente.7 Het ligt voor de hand om bij de wettelijke bepalingen hierover aan te
sluiten bij de Jeugdwet.
Verhouding van dit scenario tot de criteria in het afwegingskader
Hieronder wordt voor dit scenario aan de hand van de criteria uit het afwegingskader
beschreven wat de dynamiek en uitvoeringsconsequenties zijn.
In dit scenario wordt de landelijke toegankelijkheid voor cliënten ingevuld door de
herkomstgemeente te verplichten om de kans op herstel en de wens van de cliënt mee te
nemen in het onderzoek naar een geschikte BW-plek, ook als dat buiten de gemeente is. De
cliënt kan zich nog steeds aanmelden in de gemeente waar hij of zij wil, maar die gemeente
speelt alleen een rol in het zoeken van de herkomstgemeente en daaraan overdragen. De
herkomstgemeente voert de regie over de melding en de stappen daarna, en zal in overleg
met de cliënt bepalen of die in beschermd wonen gaat, en welke plek het meest passend is. Er
bestaat op dit moment een beweging om te sturen op het beperken van het aantal
contracten. Als gemeenten sturen op een beperkt aantal aanbieders, wordt het mogelijk
lastiger om cliënten te plaatsen in de gemeente waar hun kans op herstel het grootst is. Om in
dit scenario landelijke toegankelijkheid te borgen, is het van belang dat gemeenten overal in
het land aanbod kunnen organiseren.
Er zijn verschillende beheersmaatregelen denkbaar om te voorkomen standaard alle
aanbieders in het land gecontracteerd moeten worden. Deze worden nader besproken bij de
uitvoeringsconsequenties voor aanbieders.
In dit scenario is het meer dan in andere scenario’s helder welke gemeente juridische
verantwoordelijkheid draagt: gedurende het gehele BW-traject is de gemeente van
herkomst verantwoordelijk. Ten opzichte van de huidige werkwijze zorgt dit voor minder
discussie over wie verantwoordelijk is voor een cliënt.

Andere verantwoordelijkheden zijn het onderzoek, het zoeken van een BW-plek, betaling
en bewaken van de voortgang van het BW-traject. Eventuele overbruggingszorg valt, net
als andere ambulante ondersteuning, onder de gemeente waar iemand op dat moment
woont.
6

Uiteraard is een warme overdracht van belang en kunnen gemeenten onderling afspraken
maken over de manier waarop het onderzoek op een cliëntvriendelijke manier uitgevoerd
wordt als een cliënt in een andere gemeente verblijft.
7

GV571

13

Het grootste nadeel van dit scenario zijn de uitvoeringsconsequenties voor aanbieders. Als
cliënten van een aanbieder uit verschillende gemeenten komen moet een aanbieder
contracten (of andere afspraken) hebben met al die gemeenten, met mogelijk verschillende
verantwoordingseisen en kwaliteitseisen. Dit speelt nu ook al voor sommige aanbieders, maar
in dit scenario zal dit voor meer aanbieders gaan spelen. Dit leidt tot een zware
administratieve last voor aanbieders.
Er zijn verschillende beheersmaatregelen denkbaar om de administratieve last voor
aanbieders te verlichten:
- Regionale afspraken te maken tussen gemeenten over de inkoop en de
verantwoordingseisen. Als gemeenten gezamenlijk als regio inkopen, hebben aanbieders
met een kleiner aantal verschillende contracten te maken. Veel gemeenten hebben hier al
plannen voor.
- Een landelijk raamcontract (vergelijkbaar met het Landelijk Transitiearrangement bij
Jeugd) voor bovenregionale cliënten zou de verantwoordingslast kunnen verminderen.
Daarbij is het naar verwachting niet mogelijk om een vast tarief op te nemen.
- Voor individuele gevallen kan mogelijk gebruik gemaakt worden van het contract
inclusief contractvoorwaarden van een andere gemeente.
- Cliënten kunnen met een PGB bij een aanbieder in een andere gemeente gaan wonen. Dit
zal echter niet voor alle cliënten een geschikte oplossing zijn.
De uitvoeringsconsequenties voor gemeenten zijn bij deze optie kleiner dan bij andere
opties, omdat er geen kostenverrekening tussen gemeenten plaatsvindt en ze daarom niet
per cliënt uit een andere gemeente hoeven bij te houden welke kosten ze maken. Ze moeten
echter wel contracten afsluiten met aanbieders op verschillende plekken in het land voor
cliënten die in andere gemeenten beschermd gaan wonen. Daarnaast is het voor gemeenten
moeilijk om te sturen op een aanbieder aan de andere kant van het land, zeker wanneer daar
maar één cliënt woont.
In de huidige situatie kan discussie tussen gemeenten ontstaan over wie verantwoordelijk is
voor een cliënt voor vertraging zorgen. Doordat in dit scenario duidelijk is afgesproken welke
gemeente verantwoordelijk is voor de cliënt, hebben cliënten mogelijk minder wachttijd
gedurende de aanmelding voor ze op een geschikte BW-plek kunnen instromen. Dit is een
positieve consequentie voor cliënten. Het is ook positief voor cliënten dat gemeenten
worden gestimuleerd om lokaal BW-voorzieningen op te bouwen.
Daarnaast is er nog een aandachtspunt voor cliënten. Als cliënten uitstromen uit beschermd
wonen, is dat vaak in de gemeente waar ze beschermd woonden8. Een andere consequentie
voor cliënten is dat op dat moment de verantwoordelijkheid voor hun zorg wordt
overgedragen van de herkomstgemeente naar de BW-gemeente. Met deze optie is er dus voor
meer cliënten een overdrachtsmoment aan het eind van het BW-traject dan bij de
kostenverrekening. Het is van belang dat dit via een warme overdracht verloopt.
In dit scenario zijn er juridische consequenties, de wet moet aangepast worden. In de
huidige wet is de aanmeldgemeente verantwoordelijk voor het verstrekken van een BW-plek.
Dat deel van de Wmo wordt vervangen door een versie waar de aanmeldgemeente verplicht is
om de herkomstgemeente te achterhalen, en de herkomstgemeente daarna verantwoordelijk

Niet alle cliënten stromen uit in de gemeente waar ze beschermd woonden. Zo is het
mogelijk dat een cliënt liever in een andere gemeente wil wonen, en speelt, net als voor
andere inwoners van Nederland, ook de beschikbaarheid van woningen mee.
8

GV571

14

is. In dit scenario zijn de verantwoordelijkheden beter juridisch verankerd dan bij een
kostenverrekening, waarvan de juridische verankering op een convenant gebaseerd is.
Dit scenario geeft voor gemeenten een prikkel om lokale ondersteuning op te bouwen
doordat ze voor het gehele BW-traject moeten betalen, ook als dat in een andere gemeente is.
Dit scenario sluit dus het meest aan bij de gedachte dat de gemeente waar het probleem
ontstaan is de kosten moet dragen. De financiële risico’s voor gemeenten waar cliënten
beschermd gaan wonen zijn het kleinst van beide scenario’s, doordat de gemeente van
herkomst het gehele BW-traject betaalt.
De moral hazard9 en negatieve prikkels voor gemeenten waar de cliënten beschermd
wonen zijn in dit scenario minimaal. Hier geldt namelijk ‘wie betaalt bepaalt’: de
herkomstgemeente betaalt de plek en heeft de mogelijkheid om te sturen op de inzet vanuit
de zorgaanbieder.
In dit scenario zijn de financiële risico’s voor gemeenten met veel instellingen beperkt. In
beide scenario’s is de definitie van herkomstgemeente zó gekozen dat een woonplaats in een
instelling niet meetelt.
Dit scenario verhoudt zich het beste van beide scenario’s tot het verdeelmodel en het
bijbehorende ingroeipad zoals ontwikkeld in het traject EVSD, doordat de herkomstgemeente
de volledige kosten van het BW-traject draagt. Daardoor hangen de gemaakte kosten voor
beschermd wonen in principe niet af van de verhuisbewegingen van cliënten als ze
beschermd gaan wonen. Een verdeelmodel houdt rekening met de samenstelling van de
bevolking in een gemeente, maar houdt geen rekening met kosten die gemaakt worden als
relatief veel mensen uit een specifieke doelgroep naar die gemeente verhuizen.
In aangepaste vorm is dit scenario tot op zekere hoogte bruikbaar voor MO. In aanvulling op
de algemene punten die eerder benoemd zijn, is wel nodig dat de aanmeldgemeente een rol
neemt in de zorg gedurende het uitzoeken van de herkomstgemeente en het bepalen wat de
vervolgstappen zijn. Daarnaast kan het gezien de aard van MO en de lumpsumfinanciering die
daar relatief vaker geldt lastiger zijn om een contract voor een individuele cliënt te sluiten.
Verder zijn de voor- en nadelen voor dit scenario voor MO vergelijkbaar met die van
beschermd wonen.
Samenvattend over het woonplaatsbeginsel
In dit scenario hoeven gemeenten geen kosten te verrekenen met elkaar, maar moeten ze wel
contracten sluiten met aanbieders verspreid door het land. Deze contracten leveren voor
aanbieders verhoogde administratieve lasten op. Er zijn verschillende manieren om deze
lasten te verlichten, bijvoorbeeld door regionale afspraken te maken tussen gemeenten over
de inkoop en de verantwoordingseisen.
De financiële risico’s voor de gemeenten waar veel mensen beschermd gaan wonen zijn het
kleinst van alle scenario’s, en er zijn geen negatieve prikkels voor de BW-gemeente. Er is in dit
scenario een prikkel voor gemeenten om in te zetten op preventie en om zelf voorzieningen
op te bouwen.

Moral hazard gaat over het risico dat een entiteit meer risico’s neemt wanneer ze de
consequenties van hun keuzes niet zelf dragen.
9

GV571

15

Tweede hoofdscenario: langdurende kostenverrekening tussen
BW-gemeente en herkomstgemeente
In het scenario van een langdurende kostenverrekening heeft de BW-gemeente (de gemeente
waar de instelling staat waar de cliënt beschermd gaat wonen) de verantwoordelijkheid voor
het beschermd wonen traject van de cliënt.10 De herkomstgemeente heeft een kleine rol: deze
betaalt de kosten van de eerste zeven jaar van het BW-traject (of van de duur van het traject
als deze korter is dan zeven jaar) terug aan de BW-gemeente, maar heeft geen zeggenschap
over het BW-traject als een cliënt in een andere gemeente beschermd gaat wonen.
Naar verwachting is het merendeel van de BW-trajecten binnen zeven jaar afgelopen,
waardoor de BW-gemeente een beperkt financieel risico draagt. De financiële onzekerheid
voor de herkomstgemeente is in dit scenario maximaal, omdat de BW-gemeente bepaalt welk
BW-traject er wordt ingezet (tegen welk tarief), en stuurt op voortgang, terwijl de
herkomstgemeente de volledige kosten draagt. Er wordt in dit scenario dus afgestapt van het
principe dat ‘wie betaalt, bepaalt’.
Een variant op dit scenario is dat de herkomstgemeente de eerste vijf jaar de kosten
terugbetaalt (in plaats van de eerste zeven). Dat verkleint het financiële risico van de
herkomstgemeente, en geeft een sterkere prikkel voor de BW-gemeente om te sturen op
uitstroom. In veel gevallen is het immers mogelijk om de cliënt binnen vijf jaar te laten
uitstromen.
In principe worden de kosten direct tussen de gemeenten onderling verrekend.
Verhouding van dit scenario tot de criteria in het afwegingskader
In deze paragraaf wordt aan de hand van de criteria uit het afwegingskader beschreven wat
de dynamiek en uitvoeringsconsequenties van dit scenario zijn.
In dit scenario is de landelijke toegankelijkheid voor cliënten goed geborgd. De
aanmeldgemeente heeft een rol aan de voorkant van het BW-traject, om te bepalen of de
cliënt beschermd wonen nodig heeft, en in welke gemeente en bij welke aanbieder de
grootste kans is op herstel. Als dat in een andere gemeente is, dan draagt de
aanmeldgemeente de verantwoordelijkheid voor het BW-traject over met een warme
overdracht; dat houdt in dat de BW-gemeente en de aanmeldgemeente afstemmen over het
onderzoek en de aanmeldgemeente de conclusies overneemt? Dit overdrachtsmoment is
vergelijkbaar met de huidige werkwijze. Als de aanmeldgemeente en de beoogde BWgemeente het niet eens zijn, blijft de aanmeldgemeente verantwoordelijk. Doordat de BWgemeente de eerste zeven (of vijf) jaar van het BW-traject vergoed krijgt, is de prikkel om
terughoudend te zijn met het plaatsen van cliënten echter veel kleiner dan op dit moment het
geval is.
In dit scenario is op elk moment helder welke gemeente juridische verantwoordelijkheid
draagt. Er is echter wel een overdrachtsmoment van de aanmeldgemeente naar de BWgemeente nadat er een BW-plek is gevonden voor de cliënt. De aanmeldgemeente blijft
verantwoordelijk tot de warme overdracht aan de BW-gemeente is gerealiseerd. Er kan
Hierop zijn uitzonderingen mogelijk: als de aanmeldgemeente en de beoogde BWgemeente het niet eens worden, blijft de aanmeldgemeente verantwoordelijk. Het
uitgangspunt is echter dat deze verantwoordelijkheid overgedragen wordt om integrale
ondersteuning (ook na uitstroom) te borgen.
10

GV571

16

echter, net als in de huidige situatie, discussie ontstaan tussen de aanmeldgemeente en de
BW-gemeente over de noodzaak van beschermd wonen in de BW-gemeente. Doordat er
duidelijke afspraken worden gemaakt, en door de vergoeding aan de BW-gemeente zal dit
minder problemen opleveren dan de huidige situatie 11.
Dit scenario is het scenario waarbij de uitvoeringsconsequenties voor aanbieders het
kleinst zijn. Aanbieders hoeven alleen nog contractrelaties te onderhouden met gemeenten
waarin ze locaties hebben staan, op een uitzondering na als de aanmeldgemeente en BWgemeente niet tot overeenstemming komen. De administratieve last voor aanbieders is
daardoor beperkt.
De uitvoeringsconsequenties voor gemeenten zijn in dit scenario groter dan bij een
woonplaatsbeginsel, doordat ze met (soms veel) andere gemeenten kosten moeten
verrekenen. Hier kunnen wel afspraken over gemaakt worden om de administratieve last te
verlichten, bijvoorbeeld door één maal per jaar te verrekenen, of door een
ondersteuningsstructuur te ontwikkelen voor de verrekening 12. De administratieve last van
contracten met aanbieders is in dit scenario wel kleiner dan bij een woonplaatsbeginsel.
De gemeente waar de cliënt beschermd gaat wonen geeft de beschikking af, maar is niet de
gemeente die de plek uiteindelijk (volledig) betaalt. Met andere woorden, de
herkomstgemeente draagt bij aan de kosten, maar kan hier niet op sturen. Het is dus niet zo
dat ‘wie betaalt bepaalt’. Dit nadeel is in strijd met het doel van de Algemene wet
bestuursrecht, in bijzonder met het uitgangspunt van de eigen gemeentelijke huishouding, en
daarmee met de autonomie en beleidsvrijheid van gemeenten en het budgetrecht van de
gemeenteraad. Alleen met zwaarwegende gronden kan van dit uitgangspunt afgeweken
worden, hier is dus een zorgvuldige bestuurlijke afweging voor nodig.
Een voordeel voor cliënten is dat zij terwijl zij beschermd wonen met slechts één gemeente te
maken hebben voor alle ondersteuning (BW, maar ook participatie of ambulante Wmo),
namelijk de gemeente waar ze beschermd wonen. Dit betekent ook dat bij uitstroom de
continuïteit van zorg gemakkelijker geborgd is dan bij een woonplaatsbeginsel: er is immers
alleen een overdrachtsmoment als de cliënt na het BW-traject naar een andere gemeente
verhuist. Een consequentie voor cliënten is in dit scenario echter wel dat het gedurende hun
BW-traject mogelijk lastiger is om te verhuizen naar een andere gemeente. Dan vallen ze
immers onder een andere gemeente en hebben ze van die gemeente een nieuwe beschikking
nodig (vergelijkbaar met de huidige situatie). Een voordeel voor cliënten is, net als bij een
woonplaatsbeginsel, dat gemeenten worden gestimuleerd om lokaal BW-voorzieningen op te
bouwen.
Ook voor dit scenario zijn er juridische consequenties. Er moet vastgelegd worden dat
gemeenten de kosten met elkaar verrekenen. Als het verrekenen van kosten in de wet
opgenomen wordt, staat daarin kort beschreven dat gemeenten kosten met elkaar
verrekenen, en ligt het voor de hand om in een AmvB of ministeriële regeling nader uit te
werken hoe de verrekening precies gaat. Zoals bij de uitvoeringconsequenties voor

In de Handreiking en beleidsregels Landelijke toegankelijkheid BW is vastgelegd: als uit
het onderzoek bij de gemeente van aanmelding volgt dat het beschermd wonen het beste
in een andere wens centrumgemeente kan plaatsvinden, dat die centrumgemeente mag
besluiten om zelf onderzoek te doen of om het onderzoek van de andere
centrumgemeente over te nemen. Daarbij is ook afgesproken dat gemeenten een warme
overdracht organiseren.
11

12

Hier zou de VNG een rol in kunnen spelen.

GV571

17

gemeenten is beschreven, is een dergelijke verplichting in strijd met het uitgangspunt van de
eigen gemeentelijke huishouding. Alleen met zwaarwegende gronden kan van dit
uitgangspunt afgeweken worden.
In theorie is het ook mogelijks om de afspraken over het verrekenen in een convenant op te
nemen. Als dat door alle gemeenten ondertekend wordt, is dat mogelijk een juridisch
bindende vorm. Een nadeel van een convenant is dat de democratische legitimatie beperkt is:
ook met een convenant wordt het budgetrecht van de raad beperkt. Daarnaast is het is de
vraag of een convenant volstaat. Gemeenten moeten namelijk gegevens uitwisselen over de
cliënten waarvoor ze kosten verrekenen. Om dit in overeenstemming met de AVG mogelijk te
maken is het waarschijnlijk nodig om een wettelijke grondslag vast te leggen, omdat het gaat
om bijzondere persoonsgegevens.
Een tweede juridische consequentie is dat de verantwoordelijkheden van de van de
verschillende gemeenten moeten worden vastgelegd. Het onderzoek naar waar de cliënt de
meeste kans op herstel heeft, wordt wel door de aanmeldgemeente gedaan, net als in de
huidige situatie. Als uit het onderzoek komt dat de cliënt het beste in een andere gemeente
beschermd kan wonen, draagt de aanmeldgemeente de cliënt warm over naar de BWgemeente. Vanaf dat moment is de BW-gemeente verantwoordelijk, die neemt bij voorkeur
het onderzoek van de aanmeldgemeente over en verstrekt de voorziening. Als er discussie
ontstaat tussen de aanmeldgemeente en de BW-gemeente, blijft de aanmeldgemeente
verantwoordelijk.
Deze verantwoordelijkheidsverdeling kan op twee manieren wettelijk verankerd worden.
- De aanmeldgemeente is juridisch verantwoordelijk om de BW-voorziening te verstrekken,
zoals nu in de wet staat. In dat geval moet worden vastgelegd dat de melding
overgedragen wordt aan een andere gemeente als een cliënt beter in een andere
gemeente beschermd kan wonen. Dit kan bijvoorbeeld door de onderzoeksplichten van
de aanmeldgemeente uit te breiden met een overlegbepaling tussen de
aanmeldgemeente en de BW-gemeente. In de toelichting daarbij kan dan staan dat het
doel van dit overleg een vruchtbare overdracht is. Dit lijkt veel op de huidige situatie,
behalve dat er in dit scenario ook nog kosten verrekend worden en de
verantwoordelijkheden rond de overdracht explicieter gemaakt worden.
- De tweede manier is om de definitie van de BW-gemeente en diens
verantwoordelijkheden expliciet op te nemen, waarbij ook beschreven staat dat de
aanmeldgemeente verantwoordelijk blijft als ze het niet eens kunnen worden. Juristen
van VWS en VNG geven aan dat het juridisch niet haalbaar en praktisch niet uitvoerbaar is
om de verantwoordelijkheidsverdeling op deze manier juridisch vast te leggen.
In dit scenario is de prikkel voor gemeenten om lokale ondersteuning vorm te geven zeker
aanwezig. Als een cliënt in een andere gemeente in BW gaat, betaalt de gemeente van
herkomst in bijna alle gevallen het gehele BW-traject13, maar heeft geen sturing op de kosten
en loopt daarmee een financieel risico. In de tweede variant, waarbij de eerste vijf jaar
verrekend worden, is er nog steeds een sterke prikkel voor gemeenten om lokale
ondersteuning op te bouwen, maar iets minder sterk dan als dat zeven jaar is. De financiële
risico’s voor de gemeenten waar iemand beschermd woont zijn hier beperkt doordat bijna
alle BW-trajecten die niet onder de WLZ vallen binnen zeven jaar afgelopen zullen zijn. Het

Er zijn uitzonderingen waarbij een cliënt langer dan 7 jaar in beschermd wonen zit, maar
de meeste daarvan zullen in de toekomst naar verwachting onder de WLZ vallen.
13

GV571

18

risico is wel iets groter dan bij een woonplaatsbeginsel, doordat de BW-gemeente vanaf het
achtste jaar wel zelf het BW-traject betaalt.
In dit scenario zijn de financiële risico’s voor gemeenten met veel instellingen beperkt. In
beide scenario’s is de definitie van herkomstgemeente zó gekozen dat een woonplaats in een
instelling niet meetelt.
Dit is het scenario met het grootste risico op moral hazard en met de grootste negatieve
prikkels voor gemeenten waar de cliënten beschermd wonen. Die gemeente heeft
namelijk de verantwoordelijkheid over de ondersteuning van de cliënt, maar draagt niet de
kosten en heeft geen financieel voordeel als de cliënt tijdig uitstroomt (in de eerste zeven jaar
van het BW-traject). Als een cliënt uitstroomt in de BW-gemeente zullen de kosten voor die
gemeente juist stijgen. Dit speelt ook voor de variant waarbij vijf jaar verrekend wordt, maar
dan is het risico kleiner. Doordat de BW-gemeente na vijf jaar de kosten zelf draagt is er eerder
een prikkel om cliënten uit te laten stromen.
Dit scenario verhoudt zich goed tot het verdeelmodel omdat het grootste deel van de
kosten voor het BW-traject vergoed wordt als een cliënt verhuist. Een verdeelmodel houdt
rekening met de samenstelling van de bevolking in een gemeente, maar houdt geen rekening
met kosten die gemaakt worden als relatief veel mensen uit een specifieke doelgroep naar die
gemeente verhuizen. In dit scenario dragen gemeenten in grote mate de kosten voor de BWtrajecten van hun eigen populatie, onafhankelijk van verhuisbewegingen.
In aangepaste vorm is dit scenario tot op zekere hoogte bruikbaar voor MO. In aanvulling op
de algemene punten die eerder benoemd zijn kan het gezien de aard van MO en de
lumpsumfinanciering die daar relatief vaker geldt lastiger zijn om de kosten voor een
individuele cliënt te achterhalen. Verder zijn de voor- en nadelen voor dit scenario voor MO
vergelijkbaar met die van beschermd wonen.
Samenvattend over de langdurende kostenverrekening
Voor gemeenten levert dit scenario een zware administratieve last op. Daarnaast lopen ze een
risico doordat ze kosten maken voor elke cliënt die in een andere gemeente beschermd gaat
wonen, terwijl ze hier geen sturingsmogelijkheden voor hebben. Tot slot spelen er juridische
vraagstukken rondom de vraag hoe afspraken vastgelegd kunnen worden.
Voor aanbieders zijn de administratieve lasten in dit scenario kleiner dan bij een
woonplaatsbeginsel: ze hoeven alleen contractrelaties te onderhouden met gemeenten waar
ze locaties hebben. Ook voor gemeenten is dat een voordeel qua contractrelaties en de
mogelijkheid om op integraal aanbod (inclusief aanbod bij uitstroom) te sturen.
Cliënten hebben terwijl ze beschermd wonen met slechts één gemeente te maken, namelijk
de gemeente waar hij of zij woont.

GV571

19

Samenvatting hoofdscenario’s
In de vorige paragrafen is voor de twee hoofdscenario’s weergegeven hoe ze zich verhouden
tot de criteria uit het afwegingskader. Om de scenario’s te kunnen vergelijken, is de score per
criterium in de volgende tabel weergegeven.
Voor alle scenario’s geldt als aandachtspunt dat een wetswijziging nodig is en dat hier over
het algemeen minimaal twee jaar voor gerekend wordt. Met dat tijdspad was tijdige invoering
al niet meer mogelijk toen dit onderzoek startte. Bij kleine wijzigingen is inwerkingtreding per
1 januari 2022 misschien wel haalbaar. Een vertraging heeft gevolgen voor de voorziene
gelijktijdige invoering van het nieuwe verdeelmodel BW per 1 januari 2022 voor nieuwe
cliënten en de andere bouwstenen van het Expertiseteam. Het is dan ook van belang dat VWS,
BZK en VNG op korte termijn de mogelijkheden en eventuele alternatieven verkennen gericht
op een zorgvuldige invoering per 1 januari 2022.

GV571

20

Criterium

Huidige situatie

Woonplaatsbeginsel

Langdurende kosten-verrekening

Borging van landelijke

In de praktijk niet altijd geborgd

Zeer goed, zolang gemeenten overal

Goed, beperkt financieel nadeel voor

toegankelijkheid voor

in het land aanbod kunnen

gemeente waar cliënt wil wonen

cliënten

organiseren. Duidelijk welke
gemeente verantwoordelijk is en
minimaal financieel nadeel voor
gemeente waar cliënt wil wonen

Heldere juridische

In de wet goed, in de praktijk

Goed

Mogelijk discussie bij overdracht van

verantwoordelijkheid

regelmatig onenigheid tussen

aanmeldgemeente naar de BW-

gemeenten over

gemeente, maar minder dan in

verantwoordelijkheid

huidige situatie vanwege financiële
verrekening

Uitvoeringsconsequenties

In de praktijk worden verschillende

Zware administratieve lasten

Minimaal: alleen contracten met

aanbieders

oplossingen gekozen

vanwege contractrelaties door het

gemeenten waar ze een locatie

hele land

hebben

Groter dan nu, maar kleiner dan

Administratieve financiële lasten

andere scenario’s: geen verrekening,

voor verrekening

Uitvoeringsconsequenties

Discussie over individuele cliënten

gemeenten

wel contracten met aanbieders door
het hele land en bijsturen op afstand
Consequenties voor cliënten

Discussies tussen gemeenten

Heldere verantwoordelijkheid bij

Terwijl ze beschermd wonen hebben

kunnen wachttijd doen toenemen,

instroom. Overdrachts-moment bij

cliënten met slechts één gemeente

verhuizen naar andere gemeente

uitstroom, aandachtspunt voor

te maken. Verhuizen naar andere

tijdens BW-traject kan lastig zijn

continuïteit van zorg

gemeente tijdens BW-traject kan
lastig zijn

Juridische consequenties:

Geen

Wet moet aangepast worden

Wet moet aangepast worden,

aanpassing in wet- en

kostenverrekening op gespannen

regelgeving

voet met gemeentelijke
beleidsvrijheid

Prikkel vormgeven lokale

Maximale prikkel vormgeven lokale

Grote prikkel vormgeven lokale

ondersteuning en financiële

Zeer beperkte prikkel

ondersteuning, minimale financiële

ondersteuning, weinig financieel

risico’s gemeente beschermd

risico’s BW-gemeenten

risico BW-gemeente

Beperkt financieel risico voor

Beperkt financieel risico voor

gemeenten met veel instellingen

gemeenten met veel instellingen

Geen moral hazard, geen negatieve

Moral hazard reëel risico: negatieve

prikkels

prikkel voor BW-gemeente om in

wonen
Financiële risico’s gemeenten

Zeer groot

met veel instellingen

Moral hazard / negatieve

Geen

prikkels voor gemeenten
beschermd wonen

cliënten van andere gemeenten te
investeren. Minder problematisch bij
5 jaar verrekenen.

Verhouding tot verdeelmodel

Slecht

Goed

Redelijk goed

Bruikbaar voor MO

N.v.t.

Voor langere MO-trajecten

Voor langere MO-trajecten

GV571

21

A Knoppen en opties met voor- en nadelen

Er zijn verschillende eigenschappen van een kostenverrekening of woonplaatsbeginsel waar
keuzes in gemaakt kunnen worden. In het onderzoek hebben we al deze keuzes op een
systematische manier in kaart gebracht. Dat hebben we gedaan in verschillende stappen,
zoals weergegeven in onderstaande figuur.

Allereerst hebben we beschreven op welke onderdelen (knoppen) een beslissing genomen
moet worden. We brengen in kaart welke opties er zijn voor de invulling van elke knop, dus
welke keuzes er allemaal mogelijk zijn. We hebben de mogelijkheden zo volledig mogelijk in
kaart gebracht. Elk van deze opties heeft voor- en nadelen. Deze hebben we zo volledig
mogelijk beschreven. We geven ook aan of voor de nadelen beheersmaatregelen mogelijk
zijn.
Op basis van de voor- en nadelen van de verschillende opties definiëren we hoofdscenario’s,
waarin voor alle knoppen een optie is gekozen. Deze hoofdscenario’s zetten we af tegen het
vooraf opgestelde afwegingskader.
In deze bijlage bespreken we de verschillende knoppen, opties, en hun voor- en nadelen.
Vooraf: welke gemeenten kunnen een rol spelen?
Alvorens we de knoppen en opties in detail bespreken, is het van belang om de verschillende
gemeenten die bij dit vraagstuk betrokken zijn helder te definiëren. Er zijn drie typen
gemeenten betrokken bij een BW-traject: de herkomstgemeente, de aanmeldgemeente en de
BW-gemeente. Omdat deze termen vaak terugkomen in deze bijlage zetten we hieronder op
een rij wat we onder deze termen verstaan:
- Onder herkomstgemeente (of gemeente van herkomst) verstaan we de gemeente waar
de cliënt oorspronkelijk woonde. Deze exacte definitie is in de volgende paragraaf
opgenomen.

GV571

22

- Met aanmeldgemeente bedoelen we de gemeente waar de cliënt zich meldt om

beschermd wonen aan te vragen. Dat kan ook via een wijkteam of een zorgaanbieder zijn.

- Onder BW-gemeente verstaan we de gemeente waar de cliënt beschermd gaat wonen.

Dit kunnen drie verschillende gemeenten zijn, maar dat hoeft niet. De aanmeldgemeente kan
immers dezelfde gemeente zijn als de BW-gemeente en/of de gemeente van herkomst.
Overzicht van de knoppen en opties
In onderstaande tabel staat een overzicht van de knoppen (links) en bijbehorende opties
(rechts).
Knoppen
Methode van
kostentoerekening

Moment van
overdracht
(woonplaatsbeginsel)

Vorm van verrekening
(kostenverrekening)

Keuzeopties

- Woonplaatsbeginsel: gemeente van herkomst geeft beschikking af en
heeft contract met instelling en betaalt direct aan de instelling. Geen
verrekeningen
- Kostenverrekening met aanmeldgemeente: aanmeldgemeente geeft
beschikking af, heeft contract met instelling en betaalt. De kosten
worden verrekend met de gemeente van herkomst
- Kostenverrekening met BW-gemeente: BW-gemeente geeft
beschikking af, heeft contract met instelling en betaalt. De kosten
worden verrekend met de gemeente van herkomst

- Direct na het uitzoeken van de herkomstgemeente
- Tussen het uitzoeken of BW nodig is en het uitzoeken welke gemeente
geschikt is voor de cliënt om in BW te gaan
- Na het uitzoeken welke gemeente geschikt is voor de cliënt om in BW te
gaan (en vóór het zoeken van een geschikte BW-plek)

- Gemeenten verrekenen onderling
- Gemeenten registreren verrekeningen in het jaar zelf, de bedragen
worden verrekend met de budgetten uit het gemeentefonds van één of
twee jaar later

Definitie gemeente van
herkomst

- Laatste woonplaats voorafgaand aan de aanvraag van het BW-traject
(woonadres volgens het BRP), ook als dat in een instelling was

- Laatste woonplaats voorafgaand aan de aanvraag van het BW-traject
(woonadres volgens het BRP), tenzij dat verblijf in een instelling of bij
pleegouders betrof (Jeugdwet, zorg, forensisch of anders). In dat geval
de laatste woonplaats voorafgaand aan het BW-traject waar de
persoon niet in een instelling verbleef
- Gemeente waar iemand geboren is

Definitie van
beschermd wonen

- Nauwe definitie zoals momenteel in de wet vastgelegd is (wonen in
accommodatie van instelling)

- Alle zorg die wordt geboden onder een beschikking voor beschermd
wonen

- Een bredere definitie die ook ondersteuningsvormen zoals “Beschermd
Thuis” omvat

GV571

23

Reikwijdte van het
vangnet

Vorm van het vangnet

- Alleen cliënten zonder herkomstgemeente: cliënten waarvan de
herkomstgemeente niet te bepalen is of die geen herkomstgemeente
in Nederland hebben
- Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan
het BW-traject minimaal 5 jaar ofwel in een instelling verbleven
(Jeugdwet, zorg, forensisch of anders) ofwel geen woonplaats in
Nederland hadden
- Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan
het BW-traject minimaal 3 jaar ofwel in een instelling verbleven ofwel
geen woonplaats in Nederland hadden
- Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan
het BW-traject minimaal 1 jaar ofwel in een instelling verbleven ofwel
geen woonplaats in Nederland hadden
- Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan
het BW-traject ofwel in een instelling verbleven ofwel geen woonplaats
in Nederland hadden

- Vast bedrag reserveren uit het gemeentefonds en daar gemeenten uit
compenseren

- Nacalculatie met na twee jaar een vergoeding uit het gemeentefonds
(benodigde macrobedrag komt op dat moment ten laste van het
budget beschermd wonen)
Duur en omvang van
de verrekening
(kostenverrekening)

- De volledige kosten van het gehele BW-traject (onbeperkte tijd)
- Een nader te bepalen percentage van de kosten van het gehele BWtraject (onbeperkte tijd)

- De volledige kosten, voor een gemaximeerd aantal jaar na start van het
BW-traject (3 jaar, 5 jaar of 7 jaar)
- Een nader te bepalen percentage van de kosten, voor een
gemaximeerd aantal jaar na start van het BW-traject (3 jaar, 5 jaar of 7
jaar)
- Vaste afkoopsom aan het begin van het BW-traject
- Afkoopsom aan het begin van het BW-traject, afhankelijk van
benodigde zorgzwaarte van cliënt

Verrekening van
kosten na uitstroom

- Geen verrekening
- Vaste afkoopsom voor ambulante ondersteuning na uitstroom
- De gemaakte kosten voor ambulante ondersteuning na uitstroom, voor
een nader te bepalen periode

- Herkomstgemeente houdt na uitstroom verantwoordelijkheid over alle
inzet vanuit de gemeente, waaronder ambulante ondersteuning,
participatie en wonen
Verantwoordelijkheid
bij terugval na
uitstroom uit BW

GV571

- Bij terugval binnen een jaar na uitstroom uit BW, telt het als een
doorlopend BW-traject en blijft de oorspronkelijke herkomstgemeente
verantwoordelijk (voor de beschikking en het contract bij
woonplaatsbeginsel, of voor het meebetalen bij kostenverrekening)
- Bij terugval binnen zes maanden na uitstroom uit BW, telt het als een
doorlopend BW-traject en blijft de oorspronkelijke herkomstgemeente
verantwoordelijk
- Bij terugval is de gemeente waar iemand op dat moment woont
verantwoordelijk, dat is de nieuwe gemeente van herkomst

24

Niet alle opties kunnen met elkaar gecombineerd worden. De voor- en nadelen van de
verschillende opties, en de mogelijkheden om ze met elkaar te combineren, zijn uitgewerkt in
deze bijlage. Waar de conclusie is dat een bepaalde optie niet haalbaar of wenselijk is, is dat
ook in deze bijlage toegelicht.
De opties die zijn gekozen in de hoofdscenario’s worden met een vinkje (
andere opties zijn op basis van de voor- en nadelen afgevallen.

) aangegeven. De

A.1 Methode van kostentoerekening
Methode van
kostentoerekening

Woonplaatsbeginsel: gemeente van herkomst geeft beschikking af en
heeft contract met instelling en betaalt direct aan de instelling. Geen
verrekeningen.
Kostenverrekening met BW-gemeente: BW-gemeente geeft beschikking
af, heeft contract met instelling en betaalt. De kosten worden verrekend
met de gemeente van herkomst.
- Kostenverrekening met aanmeldgemeente: aanmeldgemeente geeft
beschikking af, heeft contract met instelling en betaalt. De kosten
worden verrekend met de gemeente van herkomst.

Wanneer iemand zich meldt voor beschermd wonen, kan er discussie ontstaan over waar
deze persoon het beste kan gaan wonen. In de huidige situatie is de aanmeldgemeente
verantwoordelijk om de cliënt verder te helpen totdat er een besluit is genomen. Om te
voorkomen dat cliënten tussen wal en schip belanden, is het van belang dat ook in de nieuwe
situatie, op ieder moment duidelijk is welke gemeente verantwoordelijkheid draagt voor de
cliënt.
In onderstaande tabel staan de stappen weergegeven die doorlopen worden als een cliënt in
BW gaat. De gemeente die verantwoordelijk is voor een stap, hoeft de stap niet per se zelf uit
te voeren; daar kunnen afspraken over gemaakt worden met andere gemeenten. Ook moeten
sommige stappen in overleg met andere gemeenten gebeuren en is in alle gevallen een
warme overdracht van belang. Het is echter wel van belang dat de verantwoordelijkheid voor
het plaatsvinden van elke stap helder gedefinieerd is, zodat alle betrokkenen weten waar ze
aan toe zijn.
Merk op dat het proces in verschillende regio’s verschillend is ingericht, waardoor ook de
volgorde van de stappen net wat anders kan uitpakken. Ook zijn de wettelijke termijnen voor
de stappen in het proces een aandachtspunt.
Welke gemeente verantwoordelijk is voor welke stap in het proces, hangt af van de methode
van kostentoerekening (woonplaatsbeginsel, kostenverrekening met aanmeldgemeente of
kostenverrekening met BW-gemeente).
- Bij een kostenverrekening is de aanmeldgemeente verantwoordelijk voor het onderzoek
of BW nodig is, en het zoeken naar een geschikte plek (in samenspraak met de beoogde
BW-gemeente). De BW-gemeente is na een warme overdracht verantwoordelijk voor het
verstrekken van BW.
- Bij een woonplaatsbeginsel is de herkomstgemeente verantwoordelijk voor het
verstrekken van BW. In dat geval moet, wanneer iemand zich in een andere gemeente dan
de herkomstgemeente meldt, de verantwoordelijkheid voor de cliënt in een vroeg

GV571

25

stadium van het proces door de aanmeldgemeente overgedragen worden aan de
herkomstgemeente.
Processtap

Verantwoordelijke
gemeente bij
Woonplaatsbeginsel

Verantwoordelijke
gemeente bij
Kostenverrekening
met
aanmeldgemeente

Verantwoordelijke
gemeente bij
Kostenverrekening
met
BW-gemeente

Aanmelding bij
gemeente

Aanmeldgemeente

Aanmeldgemeente

Aanmeldgemeente

Herkomstgemeente
uitzoeken

Aanmeldgemeente

Aanmeldgemeente

Aanmeldgemeente

Onderzoek: is BW
nodig?

Aanmeldgemeente of
herkomstgemeente
(Knop: moment van
overdracht)

Aanmeldgemeente

Aanmeldgemeente

Onderzoek: beste
gemeente voor BW

Aanmeldgemeente of
herkomstgemeente
(Knop: moment van
overdracht)

Aanmeldgemeente
(overleg met BWgemeente)

Aanmeldgemeente
(overleg met BWgemeente)

Zoeken van BW-plek

Herkomstgemeente

Aanmeldgemeente
(overleg met BWgemeente)

Aanmeldgemeente
(overleg met BWgemeente)

Aanvraag

Herkomstgemeente

Aanmeldgemeente

BW-gemeente (warme
overdracht vanuit
aanmeldgemeente)

Evt.
Wachtlijstbeschikking

Herkomstgemeente

Aanmeldgemeente

BW-gemeente

Evt. Plaatsing op
wachtlijst

Herkomstgemeente

Aanmeldgemeente

BW-gemeente

Evt. Overbruggingszorg

Gemeente waar cliënt
op dat moment woont
(Wmo)

Gemeente waar cliënt
op dat moment woont
(Wmo)

Gemeente waar cliënt
op dat moment woont
(Wmo)

Beschikking

Herkomstgemeente

Aanmeldgemeente

BW-gemeente

Plan van aanpak

Herkomstgemeente

Aanmeldgemeente

BW-gemeente

Contract met aanbieder Herkomstgemeente
sluiten (indien nog niet
aanwezig)

Aanmeldgemeente

BW-gemeente

Start BW-traject

Aanmeldgemeente

BW-gemeente

GV571

Herkomstgemeente

26

Processtap

Verantwoordelijke
gemeente bij
Woonplaatsbeginsel

Verantwoordelijke
gemeente bij
Kostenverrekening
met
aanmeldgemeente

Verantwoordelijke
gemeente bij
Kostenverrekening
met
BW-gemeente

Voortgang bewaken

Herkomstgemeente

Aanmeldgemeente

BW-gemeente

Betaling aan aanbieder

Herkomstgemeente

Aanmeldgemeente

BW-gemeente

Eventueel:
kostenverrekening
tussen gemeenten

Geen
kostenverrekening
nodig

Herkomstgemeente
betaalt aan
aanmeldgemeente

Herkomstgemeente
betaalt aan BWgemeente

Eventuele her-indicaties Herkomstgemeente

Aanmeldgemeente

BW-gemeente

Uitstroom: warme
overdracht

Herkomstgemeente

Aanmeldgemeente

BW-gemeente

Continuering van zorg
na uitstroom

Gemeente waar cliënt
gaat wonen(vaak BWgemeente)

Gemeente waar cliënt
gaat wonen (vaak BWgemeente)

Gemeente waar cliënt
gaat wonen(vaak BWgemeente)

Woonplaatsbeginsel
Bij een woonplaatsbeginsel is de
herkomstgemeente verantwoordelijk voor
het gehele proces als een cliënt beschermd
gaat wonen, waaronder het afgeven van de
beschikking en het contract met de
instelling, het betalen van de instelling, het
bewaken van de voortgang, en het zorgen
voor uitstroom naar een passende plek.
Het is wenselijk dat de herkomstgemeente
de BW-gemeente hierover tijdig informeert.
Gemeenten kunnen hier verdere afspraken
over maken, bijvoorbeeld in het kader van
de Norm voor Opdrachtgeverschap die de
Figuur 1: Financieringsstromen voor beschermd
VNG ontwikkelt. Uiteraard hebben ook de cliënt
wonen bij een woonplaatsbeginsel
zelf en de BW-aanbieder een
verantwoordelijkheid voor de uitstroom van de cliënt.14
De verantwoordelijkheden van de herkomstgemeente gelden voor de gehele duur van het
BW-traject.15 In figuur rechts is de geldstroom tussen gemeenten en aanbieder weergegeven
zoals die zou lopen bij een woonplaatsbeginsel.
Eventuele overbruggingszorg vóórdat het BW-traject start valt, net als andere ambulante
ondersteuning, onder de gemeente waar iemand op dat moment woont.
14

In principe zou er bij een woonplaatsbeginsel een maximum duur van het
woonplaatsbeginsel kunnen worden afgesproken. Het grote nadeel daarvan is dat als de
cliënt niet binnen die termijn uitstroomt, de verantwoordelijkheid voor de cliënt na het
verstrijken van de termijn omklapt van de herkomstgemeente naar de BW-gemeente. Dit is
onwenselijk. Bij een woonplaatsbeginsel gaan we daarom uit van de gehele duur van het
BW-traject.
15

GV571

27

De voordelen van een woonplaatsbeginsel zijn:
- De herkomstgemeente die de financiële lasten draagt, heeft ook de regie op het
beschermd wonen BW-traject, dus het principe van ‘wie betaalt bepaalt’ blijft gelden.
- Er is geen verrekening tussen individuele gemeenten nodig, omdat de rekening voor
beschermd wonen direct wordt betaald door de herkomstgemeente.
- Doordat de herkomstgemeente financieel en inhoudelijk verantwoordelijk blijft voor een
cliënt, zijn er meer mogelijkheden om te analyseren wat er verbeterd kan worden in het
voorliggend veld.
- De optie sluit aan bij het woonplaatsbeginsel in de Jeugdwet, en zorgt daardoor voor
overeenkomstigheid tussen twee aanpalende wetten.
- Het gehele proces van onderzoek, beschikking en contracteren ligt bij één gemeente (de
herkomstgemeente).
De nadelen van een woonplaatsbeginsel zijn:
- Gemeenten moeten contracten aangaan met beschermd wonen aanbieders in het hele
land, en vice versa. Dit levert voor gemeenten en aanbieders een grote administratieve
last op. Als een cliënt ergens wil wonen waar de herkomstgemeente geen contract heeft
met een aanbieder, moet er een aparte afspraak gemaakt worden.
- Integrale sturing om te zorgen dat verschillende vormen van ondersteuning lokaal met
elkaar in lijn komen, wordt met deze optie lastiger: aanbieders moeten contracten sluiten
met veel verschillende gemeenten, en die gemeenten hebben bovendien geen
sturingsmogelijkheden op de rest van het zorglandschap in de gemeente waar de
aanbieder staat.
- Een cliënt die verhuist voor BW krijgt met twee gemeenten te maken. De
herkomstgemeente heeft een contract met de BW-instelling en geeft herindicaties af,
maar eventuele additionele voorzieningen (waaronder bijstand) lopen via de gemeente
waar hij of zij beschermd woont (de BW-gemeente).
- Wanneer een cliënt uitstroomt, wordt de verantwoordelijkheid voor hun zorg
overgedragen van de herkomstgemeente naar de gemeente waar de cliënt gaat wonen
(vaak, maar niet noodzakelijkerwijs, de BW-gemeente). Dit is een aandachtspunt voor de
continuïteit van zorg.
- In de huidige wet staat dat de aanmeldgemeente verantwoordelijk is voor het verstrekken
van BW. Met deze optie moet de wet op dit punt aangepast worden.
Voor de administratieve lasten en het sturen op het aanbod van aanbieders is een mogelijke
beheersmaatregel dat gemeenten in samenwerkingsverbanden werken die als geheel
contracten met aanbieders afsluiten, bijvoorbeeld in regionaal verband. Dan hoeven
aanbieders alleen met de samenwerkingsverbanden een contract af te sluiten. Een andere
optie is om een landelijk standaard raamcontract te maken waar gemeenten en aanbieders
op kunnen terugvallen als er maar één cliënt in een instelling zit. De prijs kan daarin niet
vastgelegd worden, maar door eenduidige kwaliteitseisen te hanteren, worden veel van de
administratieve lasten voorkomen. Daarnaast kan voor sommige cliënten een PGB een
oplossing zijn.
Om beter te kunnen sturen dat verschillende vormen van ondersteuning lokaal met elkaar in
lijn komen, kunnen gemeenten met elkaar afspraken maken over dat ze elkaar informeren als
een cliënt in een andere gemeente beschermd gaat wonen, bijvoorbeeld in het kader van de
Norm voor Opdrachtgeverschap die de VNG ontwikkelt.

GV571

28

De continuïteit van zorg bij uitstroom kan geborgd worden door een warme overdracht van
de herkomstgemeente naar de gemeente waar de client uitstroomt, dit is ook in de huidige
situatie vaak nodig. Ook de last van het feit dat de cliënt met twee gemeenten te maken krijgt
wordt opgelost als gemeenten met elkaar in contact blijven en zorgen dat de
ondersteuningsvormen op elkaar aansluiten.
Samenvattend zullen er bij deze optie veel meer gemeenten en aanbieders contracten met
elkaar moeten afsluiten, wat tot hoge administratieve lasten leidt. Het belangrijkste voordeel
van een woonplaatsbeginsel ten opzichte van een kostenverrekening is dat de
herkomstgemeente zowel inhoudelijk als financieel verantwoordelijk is (‘wie betaalt
bepaalt’). Daarnaast sluit deze optie het beste aan bij de manier waarop het
woonplaatsbeginsel in de Jeugdwet is vastgelegd.
Kostenverrekening met BW-gemeente
Een tweede methode van kostentoerekening is
een kostenverrekening met de BW-gemeente. In
deze optie sluit de BW-gemeente een contract af
met de zorgaanbieder, en draagt de
herkomstgemeente bij aan de kosten van het
BW-traject. In tegenstelling tot een
woonplaatsbeginsel, is de herkomstgemeente in
deze optie dus niet inhoudelijk verantwoordelijk
voor een cliënt die naar een andere gemeente
verhuist om beschermd te gaan wonen.
De geldstromen tussen gemeenten en aanbieder
zoals die zouden lopen bij een kostenverrekening
met de BW-gemeente, zijn weergegeven in figuur
rechts.

Figuur 2: Financieringsstromen voor
beschermd wonen bij een kostenverrekening
met BW-gemeente

De voordelen van een kostenverrekening met de BW-gemeente zijn:
- Dit is de optie met de minste administratieve lasten voor zorgaanbieders: zorginstellingen
sluiten contracten altijd af met de gemeente waarin de locatie.
- Andersom hoeven gemeenten alleen contracten af te sluiten met zorglocaties in hun
eigen gemeente. Dit heeft naast administratieve voordelen ook het voordeel dat de BWgemeente regie houdt op het zorglandschap in de eigen gemeente.
- De cliënt heeft wat zijn/haar zorg betreft met maar één gemeente te maken. Zowel het
BW-traject als eventuele additionele zorg worden geregeld door de gemeente waar de
cliënt woont (de BW-gemeente). De gemeente die verantwoordelijk is voor het bewaken
van de voortgang van het BW-traject is dus fysiek nabij.
- Als een cliënt uitstroomt in de BW-gemeente, blijft dezelfde gemeente verantwoordelijk
voor zijn/haar zorg.
De nadelen van deze optie zijn:
- De gemeente waar de cliënt beschermd gaat wonen geeft de beschikking af, maar is niet
de gemeente die de plek uiteindelijk (volledig) betaalt. Met andere woorden, de
herkomstgemeente draagt bij aan de kosten, maar kan hier niet op sturen. Het is dus niet
zo dat ‘wie betaalt bepaalt’. Dit nadeel staat op gespannen voet met het uitgangspunt van
de eigen gemeentelijke huishouding, en daarmee met de autonomie en beleidsvrijheid
van gemeenten.

GV571

29

- Een verrekening tussen gemeenten onderling leidt tot hoge administratieve lasten voor

gemeenten, omdat zij met veel andere gemeenten financiële transacties moeten
afwikkelen.
- De aanmeldgemeente doet het onderzoek, maar als daar uit komt dat de cliënt in een
andere gemeente beschermd gaat wonen moet de BW-gemeente uiteindelijk de
beschikking afgeven. Als de BW-gemeente het niet eens is met de aanmeldgemeente kan
hierover discussie ontstaan, net als in de huidige situatie. Let wel: de aanmeldgemeente
blijft verantwoordelijk tot er een warme overdracht heeft plaatsgevonden, dus als er geen
overeenstemming bereikt wordt blijft de aanmeldgemeente verantwoordelijk.
- Als de cliënt niet in BW gaat in de aanmeldgemeente, moet er een overdrachtsmoment
van de aanmeldgemeente naar de BW-gemeente plaatsvinden.
- Als de cliënt gedurende het BW-traject naar een andere gemeente verhuist, moet de
verantwoordelijkheid meeverhuizen.
- In de huidige wet staat dat de aanmeldgemeente verantwoordelijk is voor het verstrekken
van BW. Met deze optie moet de wet op dit punt aangepast worden.
- Voor de BW-gemeente (die kan sturen op het BW-traject) is de prikkel om de kosten voor
BW te beperken door te sturen op tijdige uitstroom beperkt.
- Een kostenverrekening leidt mogelijk tot problemen met betrekking tot de AVG, omdat
informatie over cliënten tussen gemeenten wordt gedeeld.
- Als er geen duidelijke grondslag is om betalingen aan andere gemeenten te doen krijgen
gemeenten mogelijk een probleem met accountantsverklaringen.
Voor het merendeel van deze nadelen zijn beheersmaatregelen te nemen. De
administratieve lasten kunnen beperkt worden door afspraken te maken, bijvoorbeeld door
één maal per jaar te verrekenen, of door een ondersteuningsstructuur te ontwikkelen voor de
verrekening. Hierin zou de VNG een rol kunnen spelen. De nadelen voor cliënten worden
beperkt als gemeenten zorgen voor een warme overdracht, dit is in de huidige situatie ook
vaak nodig.
Een mogelijke beheersmaatregel voor het nadeel dat de BW-gemeente wordt niet geprikkeld
om in te zetten op uitstroom is om de duur en/of omvang van de verrekening te beperken,
zodat de BW-gemeente toch financieel voordeel heeft als de cliënt uit beschermd wonen
stroomt. Deze keuzes staan in andere knoppen, in het thema “Duur en uitstroom”.
De uitwisseling van gegevens tussen gemeenten in overeenstemming met de AVG is mogelijk
te maken als er een wettelijke grondslag is vastgelegd (dit is nodig omdat het gaat om
bijzondere persoonsgegevens). Ook de problemen met accountantsverklaringen worden
opgelost door de betalingsafspraken vast te leggen.
De juristen van VWS en de VNG geven het volgende aan over een kostenverrekening met BWgemeente: Naar het ambtelijke oordeel van de juristen van VWS en de VNG is de invoering van
dit scenario juridisch niet haalbaar en praktisch niet uitvoerbaar. De oorzaak is allereerst de
mogelijk onduidelijke juridische en financiële verantwoordelijkheid voor het verstrekken van een
BW-traject als de aanmeld- en de BW-gemeente verschillend zijn. Als daarbij ook nog met
kostenverrekening wordt gewerkt, dan kunnen zelfs drie gemeenten (naast de aanmeld- en de
BW-gemeente ook de gemeente van herkomst) ten aanzien van één cliënt juridische en
financiële verantwoordelijkheid dragen. Deze ‘geknipte’ verantwoordelijkheden zijn in strijd met
de bedoeling van de Awb en de gemeentelijke autonomie (dat een gemeente wel de voorziening
moet betalen, maar niet zelf kan bepalen en ook niet kan sturen op effectiviteit van de BW plek).

GV571

30

Samenvattend is een kostenverrekening met de BW-gemeente de optie met de minste
administratieve lasten voor aanbieders, omdat aanbieders alleen contracten hoeven af te
sluiten met gemeente waar ze locaties hebben. Het belangrijkste knelpunt van deze optie is
dat het principe ‘wie betaalt bepaalt’ niet geldt. Daardoor is het niet op korte termijn mogelijk
om een dergelijke kostenverrekening wettelijk te regelen.
Kostenverrekening met aanmeldgemeente
Met een kostenverrekening met de
aanmeldgemeente heeft de aanmeldgemeente
een contract met de zorginstelling, en draagt de
herkomstgemeente bij aan de kosten van het
BW-traject.
In figuur rechts zijn de geldstromen tussen
gemeenten en aanbieder weergegeven zoals die
zouden lopen bij een kostenverrekening met de
aanmeldgemeente.
Figuur 3: Financieringsstromen voor
beschermd wonen bij een kostenverrekening
met de aanmeldgemeente

De voordelen van een kostenverrekening met de aanmeldgemeente zijn:
- Er is geen sprake van een overdrachtsmoment tussen de aanmelding en het einde van het
BW-traject. De cliënt heeft deze gehele periode alleen met de aanmeldgemeente te
maken.
- In de huidige wet staat dat de aanmeldgemeente verantwoordelijk is voor het verstrekken
van BW. In deze optie hoeft de wet op dit punt dus niet aangepast te worden.
- Het gehele proces van onderzoek, beschikking en contracteren ligt bij één gemeente (de
aanmeldgemeente).
De nadelen van deze optie zijn:
- De gemeente waar de cliënt zich aanmeldt geeft de beschikking af, maar is niet de
gemeente die de plek uiteindelijk (volledig) betaalt. Met andere woorden, de
herkomstgemeente draagt bij aan de kosten, maar kan hier niet op sturen. Het is dus niet
zo dat ‘wie betaalt bepaalt’. Dit nadeel staat op gespannen voet met het uitgangspunt van
de eigen gemeentelijke huishouding, en daarmee met de autonomie en beleidsvrijheid
van gemeenten.
- Het leidt tot zware administratieve lasten bij gemeenten, omdat zij met veel andere
gemeenten kosten moeten verrekenen.
- Gemeenten moeten contracten aangaan met beschermd wonen aanbieders in het hele
land, en vice versa. Dit levert voor gemeenten en aanbieders een grote administratieve
last op. Dit is waarschijnlijk wel minder dan bij een woonplaatsbeginsel, omdat cliënten
naar verwachting vaker in de buurt van de aanmeldgemeente beschermd gaan wonen.
- Integrale sturing om te zorgen dat verschillende vormen van ondersteuning lokaal met
elkaar in lijn komen, wordt met deze optie lastiger: aanbieders moeten contracten sluiten
met veel verschillende gemeenten, en die gemeenten hebben bovendien geen
sturingsmogelijkheden op de rest van het zorglandschap in de gemeente waar de
aanbieder staat.
- Voor cliënten kan het betekenen dat ze een beperktere keuze hebben bij welke aanbieder
ze beschermd gaan wonen: als een gemeente geen contract heeft met een zorgaanbieder

GV571

31

aan de andere kant van het land, kan het immers lastiger zijn om daar de ondersteuning
te organiseren.
- Een cliënt die niet in de aanmeldgemeente beschermd gaat wonen, krijgt met twee
gemeenten te maken. De aanmeldgemeente heeft een contract met de BW-instelling,
maar eventuele additionele voorzieningen (waaronder bijstand) lopen via de gemeente
waar hij of zij beschermd woont (de BW-gemeente).
- Als een cliënt uit beschermd wonen stroomt heeft de aanmeldgemeente hier financieel
voordeel van, terwijl de BW-gemeente juist een grotere (ambulante) zorgtaak krijgt. Dit
kan leiden tot onenigheid tussen gemeenten of een cliënt wel of niet uit beschermd
wonen kan stromen en de continuïteit van zorg is een aandachtspunt.
- Gemeenten die een laagdrempeligere toegangsprocedure hebben dan andere gemeenten
lopen het risico dat zij relatief vaak inhoudelijk verantwoordelijk worden voor BWcliënten afkomstig uit andere gemeenten. Dit geldt ook voor gemeenten met
zorginstellingen die tot aanmeldingen voor BW leiden.
- Mogelijk krijgen gemeenten een probleem met accountantsverklaringen, als er geen
duidelijke grondslag is om betalingen aan andere gemeenten te doen.
- Een kostenverrekening leidt mogelijk tot problemen met betrekking tot de AVG.
- Voor de aanmeldgemeente (die kan sturen op het BW-traject) is de prikkel om de kosten
voor BW te beperken door te sturen op tijdige uitstroom beperkt.
De beheersmaatregelen voor deze optie overlappen met die van een woonplaatsbeginsel en
die van een kostenverrekening met BW-gemeente, omdat de nadelen overlappen.
Samenvattend heeft een kostenverrekening met de aanmeldgemeente zowel de nadelen van
een woonplaatsbeginsel, als de nadelen van een kostenverrekening met de BW-gemeente.
Een voordeel is wel dat er geen overdracht van een cliënt plaats hoeft te vinden gedurende
het BW-traject van aanmelden.

A.2 Moment van overdracht (woonplaatsbeginsel)
Moment van
overdracht
(woonplaatsbeginsel)

Direct na het uitzoeken van de herkomstgemeente
- Tussen het uitzoeken of BW nodig is en het uitzoeken welke gemeente
geschikt is voor de cliënt om in BW te gaan
- Na het uitzoeken welke gemeente geschikt is voor de cliënt om in BW te
gaan (en vóór het zoeken van een geschikte BW-plek)

In het geval van een woonplaatsbeginsel meldt een cliënt zich bij een aanmeldgemeente,
maar moet de herkomstgemeente de beschikking afgeven. Ergens daar tussen vindt een
moment van overdracht plaats. Deze knop gaat over het precieze moment waarop de
overdracht plaatsvindt. De processtap zijn te vinden in de tabel in de vorige paragraaf. Deze
knop is dus alleen van toepassing op een scenario met een woonplaatsbeginsel.
Direct na het uitzoeken van de herkomstgemeente
In deze optie wordt de verantwoordelijkheid voor de cliënt direct na het vaststellen van
zijn/haar herkomstgemeente overgedragen.
De voordelen van een overdracht direct na het uitzoeken van de herkomstgemeente zijn:
- De gemeente die verantwoordelijk is voor het verstrekken van BW, voert ook het
onderzoek uit. Dit betekent dat de gemeente die betaalt, ook bepaalt.

GV571

32

- De aanmeldgemeente, die verder niet meer betrokken is bij het BW-traject als de cliënt in
een andere gemeente beschermd gaat wonen, wordt minimaal belast.

De nadelen van deze optie zijn:
- Praktisch gezien betekent het dat een persoon die zich meldt met een BW-verzoek, direct
onder zijn/haar herkomstgemeente valt, ook als deze zich aan de andere kant van het
land bevindt.
- De herkomstgemeente moet mogelijk op afstand bepalen of en waar een cliënt BW nodig
heeft.
Een beheersmaatregel voor het eerste nadeel is om vast te leggen dat een warme overdracht
moet plaatsvinden. Voor het tweede nadeel geldt dat gemeenten onderling afwijkende
afspraken kunnen maken over wie het onderzoek uitvoert, waarbij de herkomstgemeente de
uitkomst van het onderzoek overneemt. Dit gebeurt uiteraard wel onder
verantwoordelijkheid van de herkomstgemeente.
Tussen het uitzoeken of BW nodig is en het uitzoeken welke gemeente geschikt is voor de
cliënt om in BW te gaan
In deze optie onderzoekt de aanmeldgemeente of BW nodig is. Daarna wordt de cliënt
overgedragen aan de herkomstgemeente, die een geschikte BW-gemeente zoekt.
De voordelen van deze optie zijn:
- De herkomstgemeente, die uiteindelijk gaat betalen voor het BW-traject, is
verantwoordelijk om een passende BW-gemeente te vinden (wie betaalt bepaalt).
- De beschikbaarheid van BW-plekken kan meegenomen worden in het zoeken naar een
geschikte BW-gemeente, want de gemeente die het contract afsluit met de zorgaanbieder
voert ook het onderzoek uit naar een geschikte BW-gemeente.
De nadelen van deze optie zijn:
- De aanmeldgemeente onderzoekt of BW nodig is, maar de herkomstgemeente geeft de
beschikking af, zonder zelf onderzoek gedaan te hebben. Het is mogelijk dat het
onderzoek en de uitkomst daarvanvan de aanmeldgemeente niet in overeenstemming is
met de verordening/beleid van de herkomstgemeente.
- De herkomstgemeente moet mogelijk op afstand bepalen wat een geschikte BWgemeente is, als de cliënt in de aanmeldgemeente verblijft.
Na het uitzoeken welke gemeente geschikt is voor de cliënt om in BW te gaan (en vóór
het zoeken van een geschikte BW-plek)
In deze optie bepaalt de aanmeldgemeente een geschikte gemeente voor de cliënt om
beschermd te gaan wonen, waarna de verantwoordelijkheid overgedragen wordt aan de
herkomstgemeente.
De voordelen van deze optie zijn:
- In deze optie is de rol van de aanmeldgemeente het grootst vergeleken met de andere
twee opties. Omdat de cliënt deze gemeente kiest, kan dit een voordeel zijn voor de
cliënt. Deze optie lijkt daarmee ook het meeste op de huidige situatie.
De nadelen van deze optie zijn:
- De aanmeldgemeente bepaalt of BW nodig is, maar de herkomstgemeente geeft de
beschikking af, zonder zelf onderzoek gedaan te hebben. Het is mogelijk dat de beslissing

GV571

33

van de aanmeldgemeente niet in overeenstemming is met de verordening van de
herkomstgemeente.
- De aanmeldgemeente zoekt een geschikte BW-gemeente, maar heeft in beginsel geen
informatie over bestaande contractrelaties tussen de herkomstgemeente en aanbieders
in de gewenste BW-gemeente, en de beschikbaarheid van BW-plekken. Een
buurgemeente zal bijvoorbeeld vaak de voorkeur hebben boven een lange wachtlijst. In
deze optie worden deze twee aspecten gescheiden.
Samenvattend is het principe ‘wie betaalt bepaalt’ het beste verankerd in de eerste optie,
waarbij de gemeente van herkomst de verantwoordelijkheid overneemt zodra bekend is
welke gemeente dat is.

A.3 Vorm van verrekening (kostenverrekening)
Vorm van verrekening
(kostenverrekening)

Gemeenten verrekenen onderling
- Gemeenten registreren verrekeningen in het jaar zelf, de bedragen
worden verrekend met de budgetten uit het gemeentefonds van twee
jaar later

Deze knop is alleen van toepassing bij een kostenverrekening. Bij een woonplaatsbeginsel
sluit de herkomstgemeente een contract af met de zorgaanbieder, en vinden er dus geen
verrekeningen tussen gemeenten plaats.
Gemeenten verrekenen onderling
De voordelen van deze optie zijn:
- De financiële verantwoording is een kwestie tussen gemeenten, omdat er geen derde
partij bij betrokken is.
- Gemeenten kunnen de kosten in principe direct met elkaar verrekenen, zodat ze niet
hoeven te wachten op een vergoeding.
- Gemeenten hebben directer zicht op welke cliënten in andere gemeenten beschermd
wonen, en welke kosten ze daarvoor maken. Mogelijk extra prikkel om zelf voorzieningen
op te bouwen.
De nadelen van deze optie zijn:
- Het leidt tot een administratieve last voor gemeenten, omdat zij de kosten onderling met
elkaar moeten verrekenen.
Een beheersmaatregel om de administratieve lasten te beperken is om een
ondersteuningsstructuur te ontwikkelen voor de verrekening. Hier zou de VNG een rol in
kunnen spelen.
Samenvattend hebben gemeenten in deze optie directer zicht op welke cliënten in andere
gemeenten beschermd wonen, en welke kosten ze daarvoor maken.
Gemeenten registreren verrekeningen in het jaar zelf, de bedragen worden verrekend
met de budgetten uit het gemeentefonds van twee jaar later
In deze optie verloopt de kostenverrekening via het gemeentefonds. Dit is deels vergelijkbaar
met de systematiek voor het op dit moment nog historisch verdeelde budget voor voogdij en
18+ in het cluster jeugd. Een verschil is wel dat voor dat budget alle gemeenten naar rato

GV571

34

bijdragen, terwijl in het geval van BW het budget verschoven wordt van de gemeente van
herkomst naar de BW-gemeente.
De voordelen van deze optie zijn:
- In theorie kan deze optie leiden tot minder administratieve lasten voor gemeenten dan de
vorige optie, omdat de kosten in één keer worden verrekend. Ze moeten wel nog steeds
bijhouden welke cliënten ze uit welke gemeenten in beschermd wonen hebben.
De nadelen van deze optie zijn:
- In de praktijk blijkt het niet mogelijk om de verrekening via het gemeentefonds te laten
lopen, vanwege een aantal redenen. Allereerst zouden sommige gemeenten netto
moeten bijdragen, en anderen netto moeten ontvangen. Dit is wettelijk niet toegestaan in
een DU of SU, omdat alle uitgekeerde bedragen dan positief moeten zijn. Daarnaast
moeten DU’s vrij besteedbaar zijn, en mag er geen verantwoording gevraagd worden over
de uitgaven.
- Deze optie compliceert de berekeningen van het gemeentefonds, die al als complex
worden ervaren.
- Er komt een extra administratieve last bij het Rijk te liggen.
- Het is minder duidelijk wie de taak heeft om declaraties te controleren.
- Er zit een vertraging tussen uitgaven en verrekening. Hierdoor ontstaat er onduidelijkheid
over budgetten.
- Omdat er een vertraging tussen uitgaven en verrekening zit, moeten gemeenten
zorgkosten voor cliënten uit andere gemeenten twee jaar lang voorschieten. Dit is vooral
een probleem als gemeenten ineens te maken krijgen met veel BW-instroom uit andere
gemeenten, bijvoorbeeld als instellingen verhuizen. Dit is met name een risico voor kleine
gemeenten met een klein BW-budget. Een vergelijkbare situatie speelt in de jeugdzorg:
vanwege de sluiting van de Hoenderloo Groep is Pluryn van plan 200 jongeren te
verplaatsen naar een locatie in Renkum. Als gevolg hiervan zou Renkum de zorgkosten
voor deze jongeren twee jaar moeten voorschieten, wat tot grote budgetproblemen
leidt.16
Samenvattend is het in de praktijk niet mogelijk om de kostenverrekening via het
gemeentefonds te laten lopen.

A.4 Definitie gemeente van herkomst
Bij zowel een woonplaatsbeginsel als een kostenverrekening draagt de gemeente van
herkomst bij aan de kosten van een BW-traject. Het is daarom belangrijk dat de gemeente van
herkomst duidelijk gedefinieerd wordt.

https://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/nieuws/renkum-kan-rekening-jeugdzorgniet-betalen.12455119.lynkx
16

GV571

35

Definitie gemeente
van herkomst

- Laatste woonplaats voorafgaand aan de aanvraag van het BW-traject
(woonadres volgens het BRP), ook als dat in een instelling was.
Laatste woonplaats voorafgaand aan de aanvraag van het BW-traject
(woonadres volgens het BRP), tenzij dat verblijf in een instelling of bij
pleegouders betrof (Jeugdwet, zorg, forensisch of anders). In dat geval
de laatste woonplaats voorafgaand aan het BW-traject waar de persoon
niet in een instelling verbleef
- Gemeente waar iemand geboren is

Laatste woonplaats voorafgaand aan de aanvraag van het BW-traject (woonadres
volgens het BRP), ook als dat in een instelling was
In deze optie wordt de gemeente van herkomst gedefinieerd als de gemeente waar de cliënt
woonde voorafgaand aan zijn/haar BW-traject.
De voordelen van deze definitie zijn:
- Het is een duidelijke definitie en er is daardoor geen ruimte voor verschillende
interpretaties.
- Gemeenten hoeven niet na te gaan of het adres van een cliënt voorafgaand aan de BWaanvraag een woonadres of een adres van een zorginstelling is, dat scheelt
administratieve lasten.
De nadelen zijn:
- Gemeenten met landelijke instellingen uit andere kaders worden benadeeld in deze
optie, en lopen daarmee grote financiële risico’s. Er wordt geen rekening gehouden met
de scheve verdeling van landelijke instellingen over het land. Gemeenten met
bijvoorbeeld een GGZ-instelling of een forensische instelling op hun gebied hebben te
maken met onevenredig veel instroom in beschermd wonen vanuit deze instellingen.
- Deze optie sluit slecht aan bij de toekomstvisie van de commissie Dannenberg. De prikkel
voor gemeenten om aan preventie te werken is verminderd, want zodra inwoners elders
in een GGZ-instelling of vergelijkbare voorziening gaan wonen vervalt de
verantwoordelijkheid van de gemeente waar de cliënt eerst woonde.
- Deze optie past slecht bij het objectieve verdeelmodel voor BW, omdat de
verhuisbewegingen van cliënten naar instellingen bepalend is voor welke gemeente voor
elke cliënt kosten maakt voor BW.
Samenvattend doet deze definitie geen recht aan de scheve verdeling van instroom vanuit
landelijke instellingen uit andere kaders en is daardoor geen reële invulling van de definitie.
Laatste woonplaats voorafgaand aan de aanvraag van het BW-traject (woonadres
volgens het BRP), tenzij dat verblijf in een instelling of bij pleegouders betrof (Jeugdwet,
zorg, forensisch of anders). In dat geval de laatste woonplaats voorafgaand aan het BWtraject waar de persoon niet in een instelling verbleef
De voordelen van deze optie zijn:
- Deze optie sluit het beste aan bij de toekomstvisie van de commissie Dannenberg, met
een prikkel om aan preventie te werken: als gemeenten een opname weten te
voorkomen, hebben ze daar zelf een financieel voordeel van.
- Deze optie is een goede aanvulling op het verdeelmodel. De scheve verdeling van
instroom vanuit landelijke instellingen wordt net deze definitie grotendeels gecorrigeerd
door de verantwoordelijkheid bij de ‘oorspronkelijke’ woongemeente te leggen.
- Gemeenten met landelijke instellingen op hun gebied worden niet benadeeld.
- Deze optie sluit zo goed mogelijk aan bij de gehanteerde definitie in de Jeugdwet.

GV571

36

De nadelen zijn:
- De optie brengt een administratieve last met zich mee. Per cliënt moet nagegaan worden
wat het woonadres was voorafgaand aan een eerste verblijf in een instelling. Deze
informatie is op dit moment niet altijd direct te herleiden uit de basisregistratie personen,
omdat er geen onderscheid wordt gemaakt tussen woonadressen en adressen van
zorginstellingen. Daarnaast hebben BW-cliënten over het algemeen een grillige
woongeschiedenis.
- In sommige gevallen krijgen gemeenten verantwoordelijkheid voor een BW-cliënt, die al
lange tijd niet meer in hun gemeente woont, terwijl ze in de tussentijd geen zeggenschap
hadden over het intramurale zorgtraject.
- Ook als iemand slechts korte tijd in een gemeente woonde, wordt die gemeente in
principe de herkomstgemeente- zolang diegene daar stond ingeschreven op een
woonadres.
Er zijn verschillende beheersmaatregelen waarmee de nadelen van deze optie gemitigeerd
kunnen worden. Uiteraard kan de cliënt zelf in veel gevallen een toelichting geven op hun
woonhistorie, wat de administratieve complicaties verlicht. Daarnaast wordt er voor cliënten
voor wie het niet mogelijk is om de herkomstgemeente op deze manier vast te stellen, een
landelijk vangnet opgericht. Door daarin cliënten te laten vallen die al enkele/vele jaren niet
in hun herkomstgemeente woonden, wordt ook het tweede nadeel opgelost. Ten slotte kan
onduidelijkheid over verantwoordelijkheid tussen gemeenten worden voorkomen door
duidelijke regelgeving.
Samenvattend leidt deze optie tot enige administratieve lasten, maar sluit hij het beste aan
bij de toekomstvisie van de commissie Dannenberg, en het bijbehorende objectieve
verdeelmodel.
Gemeente waar iemand geboren is
De voordelen van deze definitie zijn:
- Het is een duidelijke definitie, er is daardoor geen ruimte voor verschillende
interpretaties.
De nadelen zijn:
- Deze optie sluit slecht aan bij de toekomstvisie van de commissie Dannenberg. De prikkel
voor gemeenten om aan preventie te werken is verminderd, want ze zullen veel inwoners
hebben die in andere gemeenten geboren zijn. Zodra die in beschermd wonen draagt dan
die andere gemeente de kosten.
- Er moet voor veel meer cliënten verrekend worden, want veel mensen wonen niet meer in
de gemeente waar ze zijn geboren. Er moet in veel gevallen dus ook verrekend worden
voor cliënten die wél lokaal in hun eigen woonplaats in beschermd wonen gaan.
- Een cliënt kan al geruime tijd niet meer in zijn/haar geboorteplaats wonen, en hoeft hier
dan ook geen binding meer mee te hebben.
- Gemeenten met relatief veel ziekenhuizen zullen ook relatief vaak geboorteplaats zijn,
terwijl dit niet overeenkomt met hun populatie. Het is dus nadelig voor gemeenten waar
relatief veel geboorten plaatsvinden.
Samenvattend sluit deze definitie slecht aan bij de toekomstvisie van de commissie
Dannenberg, en geeft hij onvoldoende prikkels voor gemeenten om aan preventie te werken.

GV571

37

A.5 Definitie van beschermd wonen
Om af te bakenen welke ondersteuningsvormen onder de kostentoerekening vallen, is een
definitie van beschermd wonen nodig. In de huidige Wet maatschappelijke ondersteuning
(Wmo 2015) is beschermd wonen als volgt gedefinieerd:
‘Wonen in een accommodatie van een instelling met daarbij behorende toezicht en begeleiding,
gericht op het bevorderen van zelfredzaamheid en participatie, het psychisch en psychosociaal
functioneren, stabilisatie van een psychiatrisch ziektebeeld, het voorkomen van verwaarlozing
of maatschappelijke overlast of het afwenden van gevaar voor de cliënt of anderen, bestemd
voor personen met psychische of psychosociale problemen, die niet in staat zijn zich op eigen
kracht te handhaven in de samenleving.’
Er worden voor de huidige doelgroep van BW echter steeds meer alternatieve
ondersteuningsvormen opgezet waarbij de cliënt in een eigen woning woont, maar intensieve
ambulante ondersteuning krijgt. Zulke ondersteuningsvormen vallen niet onder de
kostentoerekening als de definitie in de huidige wet aangehouden wordt. Om de
kostentoerekening niet alleen voor cliënten die wonen in een accommodatie van een
instelling te laten gelden, maar ook voor cliënten van “Beschermd Thuis”-achtige
constructies, zou de wettelijke definitie uitgebreid moeten worden.
Definitie van
Beschermd wonen

Nauwe definitie zoals momenteel in de wet vastgelegd is (wonen in
accommodatie van instelling)
- Alle ondersteuning die wordt geboden onder een beschikking voor
beschermd wonen
- Een bredere definitie die ook lichtere ondersteuningsvormen zoals
“Beschermd Thuis” omvat

Nauwe definitie zoals momenteel in de wet vastgelegd is
De voordelen van het aanhouden van bovenstaande definitie zijn:
- De definitie van beschermd wonen in de wet hoeft niet te worden aangepast.
- Deze definitie is helder en goed afgebakend.
- De zorg die onder deze definitie valt is duurder dan lichtere ondersteuningsvormen zoals
“Beschermd Thuis”. De kostentoerekening is daarom vooral van belang voor de zorg die
onder de nauwe definitie valt.
- Gemeenten hebben bij deze definitie zeggenschap over hun eigen toegang voor lichtere
ondersteuningsvormen zoals “Beschermd Thuis”.
- Er hoeft voor een kleinere groep cliënten verrekend te worden.
De nadelen zijn:
- Voor de BW-gemeenten geeft deze definitie een verminderde prikkel om cliënten door te
laten stromen in een lichtere vorm zoals Beschermd Thuis, wat een doel was in de
toekomstvisie van de commissie Dannenberg. Die zorgvorm moet de BW-gemeente ze
immers zelf betalen, terwijl ze de kosten voor beschermd wonen wel vergoed kregen.
Een beheersmaatregel voor dit nadeel is om een woonplaatsbeginsel te hanteren, waarbij de
gemeente van herkomst kan sturen op afschaling op het juiste moment.
Samenvattend is deze optie het beste af te bakenen, en geeft het gemeenten zeggenschap
over hun toegang voor lichtere ondersteuningsvormen.

GV571

38

Alle ondersteuning die wordt geboden onder een beschikking voor beschermd wonen
De voordelen van deze optie zijn:
- Het sluit aan bij de diversiteit van BW die in de praktijk bestaat.
De nadelen van deze optie zijn:
- Iedere gemeente stelt haar eigen verordening op met regels over besluitvorming met
betrekking tot BW. In de praktijk leidt deze optie dus tot verschillende definities van
beschermd wonen, waardoor er onduidelijkheid en onenigheid kan ontstaan tussen
gemeenten.
- De definitie in de wet moet aangepast worden.
Samenvattend is in deze optie de definitie van beschermd wonen afhankelijk van de
verordening van de gemeente, wat tot onredelijke verschillen en discussies tussen gemeenten
zou leiden.
Een bredere definitie die ook ondersteuningsvormen zoals Beschermd Thuis omvat
De voordelen van deze optie zijn:
- Een nieuwe definitie kan afgestemd worden op de toekomstvisie van de commissie
Dannenberg, zodat de kostenregeling goed aansluit bij de gewenste ontwikkelingen en de
diversiteit van beschermd wonen beschrijft.
De nadelen van deze optie zijn:
- Gemeenten met een sterk ambulant aanbod kunnen verzoeken vanuit het hele land
krijgen, terwijl ze dit voor hun eigen inwoners opzetten. Impliciet wordt het idee van
landelijke toegankelijkheid uitgebreid, en gemeente verliezen zeggenschap over de
toegang voor ondersteuningsvormen zoals “Beschermd Thuis”.
- Het zorgt daardoor niet voor een prikkel voor gemeenten om voor hun eigen inwoners
voldoende aanbod aan lichtere ondersteuningsvormen te realiseren.
- Vanwege de grote variëteit aan ondersteuningsvormen is een definitie moeilijk af te
bakenen. De grens tussen beschermde woonvormen en ambulante zorg is moeilijk te
trekken.
- De definitie in de wet moet aangepast worden.
- Het aantal cliënten waarvoor verrekening plaats moet vinden is groter dan bij een nauwe
definitie.
Samenvattend is deze definitie moeilijk af te bakenen, en verliezen gemeente hiermee
zeggenschap over de toegang voor lichtere vormen van BW. Daardoor leidt deze definitie niet
tot een prikkel om voor gemeenten om tussenvormen van BW op te bouwen voor hun eigen
inwoners.

GV571

39

A.6 Reikwijdte van het vangnet
Reikwijdte van het
vangnet

- Alleen cliënten zonder herkomstgemeente: cliënten waarvan de
herkomstgemeente niet te bepalen is of die geen herkomstgemeente
in Nederland hebben
Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan
het BW-traject minimaal 5 jaar ofwel in een instelling verbleven
(Jeugdwet, zorg, forensisch of anders) ofwel geen woonplaats in
Nederland hadden
- Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan
het BW-traject minimaal 3 jaar ofwel in een instelling verbleven ofwel
geen woonplaats in Nederland hadden
- Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan
het BW-traject minimaal 1 jaar ofwel in een instelling verbleven ofwel
geen woonplaats in Nederland hadden
- Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan
het BW-traject ofwel in een instelling verbleven ofwel geen woonplaats
in Nederland hadden

Van een deel van de populatie in beschermd wonen zal de herkomstgemeente niet te
achterhalen zijn. Het gaat dan bijvoorbeeld om migranten met een status, of mensen die al
langere tijd in instellingen hebben gezeten. Een zeer ruwe inschatting leert dat dit voor
ongeveer 5% van de groep geldt (zie bijlage D.2). Het Expertiseteam MO-BW-BG heeft
geadviseerd om voor deze mensen een landelijk vangnet op te zetten, waaraan alle
gemeenten bijdragen.
Er kan voor gekozen worden om het vangnet te verbreden, en ook cliënten onder het vangnet
te laten vallen als ze al een bepaalde tijd niet meer in hun herkomstgemeente wonen
(vanwege verblijf in een instelling of in het buitenland). Er wordt dan een uitzondering
gemaakt op de definitie van herkomstgemeente: als een cliënt langer dan een bepaalde tijd
niet meer in een eigen woning in hun gemeente van herkomst woont, krijgt die gemeente niet
meer de verantwoordelijkheden van een herkomstgemeente. De afspraken hierover worden
vastgelegd bij de definitie van de gemeente van herkomst. De meest extreme optie is om alle
cliënten die uit een ander kader instromen onder het vangnet te laten vallen.
In de verdeling van verantwoordelijkheden (zoals beschreven in paragraaf A.2) neemt de
aanmeldgemeente in het geval een cliënt onder het vangnet valt, alle verantwoordelijkheden
van de herkomstgemeente over. De aanmeldgemeente krijgt de kosten voor de betreffende
BW-plek vergoed uit het vangnet.
Alleen cliënten zonder herkomstgemeente: cliënten waarvan de herkomstgemeente niet
te bepalen is of die geen herkomstgemeente in Nederland hebben
De voordelen van deze optie zijn:
- Dit is de optie waarbij de minste mensen onder het vangnet zullen vallen.

GV571

40

De nadelen van deze optie zijn:
- Gemeenten zijn verantwoordelijk voor oud-inwoners die mogelijk al lange tijd niet meer
daar wonen. Dit kan een nadeel zijn, want het is denkbaar dat de binding tussen cliënt en
herkomstgemeente17 na een bepaalde tijd vervaagt.
- Het is mogelijk lastig aan te tonen dat een cliënt onder het vangnet valt, te meer omdat
de administratie mogelijk incompleet is in de periode rondom de decentralisatie in 2015.
Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan het BW-traject
minimaal 5 jaar ofwel in een instelling verbleven (Jeugdwet, zorg, forensisch of anders)
ofwel geen woonplaats in Nederland hadden
De voordelen van deze optie zijn:
- Met deze optie is het beter aan te tonen dat een cliënt onder het vangnet moet vallen. Als
aangetoond kan worden dat iemand de 5 jaar voorafgaand aan het BW-traject in een
instelling of in het buitenland verbleef, valt de cliënt onder het vangnet en hoeft er niet
nog verder terug gezocht te worden. Hierdoor hoeft er nooit verder dan 5 jaar terug
gekeken te worden.
- Met deze optie zijn gemeenten niet meer verantwoordelijk voor ex-inwoners die al
geruime tijd buiten de gemeente wonen. Dit kan een voordeel zijn met het oog op de
binding tussen cliënt en herkomstgemeente.
- Ten opzichte van de onderstaande twee opties (met een termijn 3 jaar of 1 jaar), is deze
optie rechtvaardiger met betrekking tot instroom vanuit forensisch BW of een
penitentiaire inrichting, omdat zulke BW-trajecten typisch 1 à 3 jaar duren. Met deze optie
blijft de herkomstgemeente in deze gevallen verantwoordelijk voor de vervolgzorg in de
vorm van beschermd wonen.
Met deze optie vallen er meer cliënten onder het vangnet dan in de vorige optie. De nadelen
hiervan zijn:
- Gemeenten die een laagdrempelige Wmo-toegang hebben zullen relatief vaak
verantwoordelijk zijn voor cliënten in het vangnet, en worden met deze optie dus
benadeeld.
- Hoe groter de groep cliënten in het vangnet, hoe lastiger het wordt om het vangnet goed
te beheersen en controleren.
Een beheersmaatregel voor het risico van gemeenten met een laagdrempelige toegang is om
voor een langdurende kostenverrekening of een woonplaatsbeginsel te kiezen, waardoor in
de meeste gevallen het gehele BW-traject worden vergoed. Het controleren van de vangnet
zal in de praktijk steekproefsgewijs gaan. Daarnaast is het vangnet hier kleiner dan in de
volgende opties.
Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan het BW-traject
minimaal 3 jaar ofwel in een instelling verbleven (Jeugdwet, zorg, forensisch of anders)
ofwel geen woonplaats in Nederland hadden
De voordelen van deze optie zijn:
- Met deze optie is het beter aan te tonen dat een cliënt onder het vangnet moet vallen, er
hoeft immers nooit langer dan 3 jaar teruggekeken te worden.
- Met deze optie zijn gemeenten na een kortere tijd dan in bovenstaande optie, niet meer
verantwoordelijk voor ex-inwoners. Hierdoor is de kans groter dat gemeenten binding
Het gaat hier zowel om het sociale netwerk dat een cliënt nog heeft in zijn/haar
herkomstgemeente, als het zicht dat de herkomstgemeente heeft op de zorggeschiedenis
van de cliënt.
17

GV571

41

hebben met de BW-cliënten voor wie ze verantwoordelijk zijn.
De nadelen van deze optie zijn:
- Er vallen relatief veel cliënten onder het vangnet (nog meer dan in bovenstaande optie),
met de bijbehorende nadelen van dien.
Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan het BW-traject
minimaal 1 jaar ofwel in een instelling verbleven (Jeugdwet, zorg, forensisch of anders)
ofwel geen woonplaats in Nederland hadden
De voordelen van deze optie zijn:
- Met deze optie is het beter aan te tonen dat een cliënt onder het vangnet moet vallen, er
hoeft immers nooit langer dan 1 jaar teruggekeken te worden.
- Met deze optie zijn gemeenten na een kortere tijd dan in bovenstaande optie, niet meer
verantwoordelijk voor ex-inwoners. Hierdoor is de kans groter dat gemeenten binding
hebben met de BW-cliënten voor wie ze verantwoordelijk zijn.
De nadelen van deze optie zijn:
- Er vallen relatief veel cliënten onder het vangnet (nog meer dan in bovenstaande optie),
met de bijbehorende nadelen van dien.
- Het hanteren van een korte termijn waarna een cliënt die in een instelling verblijft onder
het vangnet valt, prikkelt gemeenten niet tot inzetten op preventie.
- Het hanteren van een korte termijn waarna een cliënt die in een instelling verblijft onder
het vangnet valt, kan voordelig uitpakken voor gemeenten waarvan veel cliënten
verblijven in een instelling uit een ander wettelijk kader, omdat ze na een korte termijn
niet meer verantwoordelijk zijn voor de cliënt.
Cliënten zonder herkomstgemeente, en cliënten die voorafgaand aan het BW-traject
ofwel in een instelling verbleven ofwel geen woonplaats in Nederland hadden
De voordelen van deze optie zijn:
- Van alle opties is het met deze optie het gemakkelijkst om aan te tonen dat een cliënt
onder het vangnet moet vallen, omdat er alleen naar de woonplaats voorafgaand aan de
aanvraag van het BW-traject gekeken hoeft te worden.
De nadelen van deze optie zijn:
- Dit is de optie met de meeste cliënten in het vangnet (nog meer dan in bovenstaande
optie), met de bijbehorende nadelen van dien.
- Zodra een cliënt in een instelling komt te wonen (behalve BW), valt hij of zij onder het
vangnet. Daardoor loont het minder voor gemeenten om te investeren in preventie.
Daardoor sluit de kostentoerekening minder goed aansluit bij de toekomstvisie van de
commissie Dannenberg.
Samenvattend kunnen we stellen dat een vangnetregeling waarin niet alleen cliënten van
wie de herkomstgemeente niet vast te stellen is, maar ook cliënten die langer dan 5 jaar in
een instelling verblijven uit een ander wettelijk kader onder het vangnet vallen, de voorkeur
geniet. Op deze manier blijft de omvang van het vangnet beperkt, maar wordt er wel rekening
gehouden met de binding tussen cliënt en herkomstgemeente.

GV571

42

A.7 Vorm van het vangnet
Vorm van het vangnet

- Vast bedrag reserveren uit het gemeentefonds en daar gemeenten uit
compenseren
Nacalculatie met na twee jaar een vergoeding uit het gemeentefonds
(benodigde macrobedrag komt op dat moment ten laste van het
budget beschermd wonen)

Het ligt voor de hand om de bedragen uit het vangnet uit te keren via een DU, waarbij het
totale budget wordt ingehouden van het macrobudget voor BW. Dat kan door een vast bedrag
in te houden, of door de bedragen twee jaar na de uitgaven uit te keren.
Vast bedrag reserveren uit het gemeentefonds en daar gemeenten uit compenseren
De voordelen van deze optie zijn:
- Gemeenten kunnen kosten voor cliënten in het vangnet direct declareren, en hoeven dus
minder lang te wachten op compensatie.
- Dit sluit aan bij de werkwijze bij het vangnet voor het woonplaatsbeginsel bij jeugd. Daar
gaat het echter om veel kleinere aantallen.
De nadelen van deze optie zijn:
- Er moet vooraf een vast bedrag gereserveerd worden, en het is lastig om de hoogte van
dit bedrag te bepalen. Als het te laag is, leidt dit tot problemen, en ook als het te hoog is,
moet het overschot alsnog verrekend worden met budget beschermd wonen.
- De administratieve last is hoger, omdat er het hele jaar door declaraties gecontroleerd
moeten worden. Er is een beheerorganisatie nodig die de compensaties uitkeert.
Een beheersmaatregel om de onzekerheid over het vaste bedrag te verkleinen is om uit te
gaan van de omvang van het vangnet in eerdere jaren.
Nacalculatie met na twee jaar een vergoeding uit het gemeentefonds (benodigde
macrobedrag komt op dat moment ten laste van het budget beschermd wonen)
De voordelen van deze optie zijn:
- Gemeenten krijgen tijdig inzicht in de bedragen die ze ontvangen
- De optie sluit aan bij de compensatieregeling in de Jeugdwet.
De nadelen van deze optie zijn:
- Gemeenten moeten langer wachten op compensatie, en moeten de kosten tot die tijd
voorschieten. Dit is met name een risico voor kleine gemeenten.
Een beheersmaatregel voor dit nadeel is om de reikwijdte van het vangnet klein
te houden (zie reikwijdte van het vangnet). Daarnaast zou er een hardheidsclause
opgenomen kunnen worden in de vangnetregeling, waardoor gemeenten die plotseling te
maken krijgen met veel instroom van cliënten die onder het vangnet vallen, deze kosten
eerder dan na 2 jaar vergoed kunnen krijgen.
Samenvattend is een nacalculatie na twee jaar te prefereren boven compensatie uit een
vooraf gereserveerd bedrag. Bij nacalculatie hoeft er namelijk geen aparte beheerorganisatie
te worden opgesteld voor het uitkeren van de bedragen door het jaar heen, en gemeenten
meer zekerheid over hun budgetten hebben.

GV571

43

A.8 Duur en omvang van de verrekening (kostenverrekening)
Duur en omvang van
de verrekening
(kostenverrekening)

- De volledige kosten van het gehele BW-traject (onbeperkte tijd)
- Een nader te bepalen percentage van de kosten van het gehele BWtraject (onbeperkte tijd)
De volledige kosten, voor een gemaximeerd aantal jaar na start van het
BW-traject (3 jaar, 5 jaar of 7 jaar)
- Een nader te bepalen percentage van de kosten, voor een
gemaximeerd aantal jaar na start van het BW-traject (3 jaar, 5 jaar of 7
jaar)
- Vaste afkoopsom aan het begin van het BW-traject
- Afkoopsom aan het begin van het BW-traject, afhankelijk van
benodigde zorgzwaarte van cliënt

Bij een kostenverrekening bepaalt de duur en omvang van de verrekening in grote mate de
prikkelwerking en de risico’s voor gemeenten.
Er kan gekozen worden voor een afkoopsom, al dan niet afhankelijk van de benodigde
zorgzwaarte van de cliënt. Dit legt het risico voor lange en/of dure BW-trajecten bij de BWgemeente (of de aanmeldgemeente, afhankelijk van de methode van kostenverrekening).
Een alternatief is om de daadwerkelijke kosten van het BW-traject, of een percentage daarvan
te verrekenen. De BW-gemeente (of aanmeldgemeente) moet dan bijhouden welke kosten ze
per cliënt uit een andere herkomstgemeente maken.
In dat geval moet er ook gekozen worden wat de duur van de kostenverrekening is. Als dit
voor onbeperkte tijd is, betaalt de herkomstgemeente gedurende het gehele BW-traject (een
deel van) de kosten. Deze gemeente heeft echter weinig sturingsmogelijkheden, en er is er
een verminderde prikkel voor de BW-gemeente (of aanmeldgemeente) om de cliënt uit te
laten stromen. Als een cliënt uitstroomt in de BW-gemeente, krijgt de BW-gemeente immers
te maken met kosten voor ambulante ondersteuning.
Mogelijke opties zijn bijvoorbeeld om tot de eerste 3 jaar, 5 jaar of 7 jaar van het BW-traject te
verrekenen. Als een cliënt eerder uitstroomt dan houdt de verrekening uiteraard ook op. Als
de duur te kort is, draagt de BW-gemeente (of aanmeldgemeente) een groot risico: voor veel
cliënten zullen ze immers het laatste deel van het BW-traject moeten betalen. Als de duur te
lang is, is er een langere periode waarin degene die betaalt niet bepaalt, wat vanuit
prikkelwerking negatieve effecten kan hebben.
Deze knop is alleen van toepassing bij een kostenverrekening. In theorie zou er ook bij een
woonplaatsbeginsel een maximum duur van het woonplaatsbeginsel kunnen worden
afgesproken. Het grote nadeel daarvan is dat als de cliënt niet binnen die termijn uitstroomt,
de verantwoordelijkheid voor de cliënt na het verstrijken van de termijn omklapt van de
herkomstgemeente naar de BW-gemeente. Dit is onwenselijk. Bij een woonplaatsbeginsel
gaan we daarom uit van de gehele duur van het BW-traject.

De volledige kosten van het gehele BW-traject (onbeperkte tijd)
De voordelen van deze optie zijn:
- Alle gemeenten worden geprikkeld om verantwoordelijkheid te nemen voor hun
inwoners, en in te zetten op preventie en de ontwikkeling van alternatief zorgaanbod. Als
ze dat niet doen, lopen ze immers het risico om BW-trajecten elders te moeten
bekostigen, waar ze geen invloed op kunnen uitoefenen.

GV571

44

- Dit is de optie met het minste risico voor de BW-gemeente, want deze gemeente loopt
geen extra financieel risico bij langdurige BW-trajecten.

- De optie biedt geen prikkel voor “afschuifgedrag” onder gemeenten.
De nadelen zijn:
- Er is geen financiële prikkel voor de BW-gemeente om de cliënt tijdig te laten uitstromen.
Als de cliënt uitstroomt in de BW-gemeente zal die immers meer kosten moeten maken
voor ambulante ondersteuning van de cliënt dan hij voor BW maakte.
- Gemeenten moeten langdurig kosten met elkaar verrekenen, wat leidt tot
administratieve lasten.
- De herkomstgemeente betaalt alles, maar heeft geen zeggenschap over de duur van het
BW-traject.
Een beheersmaatregel om de administratieve lasten te verlicht worden is om een
ondersteuningsstructuur te ontwikkelen voor de verrekening. Hier zou de VNG een rol in
kunnen spelen. De nadelige prikkel voor BW-gemeenten kan beperkt worden door
herkomstgemeenten ook bij te laten dragen aan de kosten voor ambulante zorg na uitstroom.
Dit wordt besproken in A.9, maar heeft grote nadelen.
Samenvattend zorgt deze optie voor een prikkel voor alle gemeenten om lokaal BW-aanbod
te realiseren voor hun eigen inwoners, maar leidt het ook tot langdurige verrekeningen en
wordt de BW-gemeente niet geprikkeld om te sturen op tijdige uitstroom van de cliënt.
Een nader te bepalen uniform percentage van de kosten van het gehele BW-traject
(onbeperkte tijd)
De voordelen van deze optie zijn:
- Omdat BW-gemeenten zelf ook een deel van de kosten dragen, worden zij geprikkeld om
te sturen op tijdige uitstroom van cliënten.
De nadelen van deze optie zijn:
- Het zorgt voor een risico voor gemeenten met veel BW-plekken, vooral bij lage
percentages.
- De optie past niet goed bij het objectieve verdeelmodel, want hier hangen de kosten die
gemeenten maken sterker dan bij de andere opties af van verhuisbewegingen van
specifieke doelgroepen, en het effect daarvan kan niet goed gevangen worden door een
objectief verdeelmodel.
- Het leidt mogelijk tot “afschuifgedrag” onder gemeenten, vooral bij lage percentages.
- Het bepalen van het percentage is arbitrair.
Samenvattend zorgt deze optie wel voor een prikkel voor BW-gemeenten om te sturen op
tijdige uitstroom van de cliënt, maar worden gemeenten met veel BW-plekken hiervoor
benadeeld.
De volledige kosten, voor een gemaximeerd aantal jaar na start van het BW-traject (3
jaar, 5 jaar of 7 jaar)
De voordelen van deze optie zijn:
- Alle gemeenten worden geprikkeld om verantwoordelijkheid te nemen voor hun
inwoners, en in te zetten op preventie en de ontwikkeling van alternatief zorgaanbod.
- De gemeente waarin de cliënt beschermd gaat wonen wordt geprikkeld om actief in te
zetten op herstel en uitstroom. Deze gemeente krijgt immers voor een gemaximeerd
aantal jaar een financiële vergoeding van de herkomstgemeente.

GV571

45

- De herkomstgemeente weet beter waar zij aan toe is dan bij een verrekening voor
onbepaalde tijd.

De nadelen zijn:
- Als een cliënt langer dan het gemaximeerde aantal jaar in BW zit, draagt de BW-gemeente
(of de aanmeldgemeente in het geval van een kostenverrekening met aanmeldgemeente)
vanaf dat moment de kosten. Dit leidt tot een risico voor gemeenten met veel BW-plekken
maar weinig mogelijkheden tot uitstroom, bijvoorbeeld door een krappe woningmarkt.
- In de eerste paar jaar is er geen directe financiële prikkel voor de BW-gemeente om de
cliënt tijdig te laten uitstromen, want de BW-gemeente (of de aanmeldgemeente in het
geval van een kostenverrekening met aanmeldgemeente) bepaalt de inzet en stuurt op de
voortgang, maar de herkomstgemeente betaalt de kosten.
- De optie houdt geen rekening met het feit dat sommige cliënten langer in beschermd
wonen zitten dan andere. De optie is daarom nadelig voor gemeenten met BWinstellingen voor doelgroepen die de langste zorgtrajecten nodig hebben. Mogelijk zou
het wenselijk worden om de definitie van de landelijk specialistische instellingen(zie
paragraaf A.11) uit te breiden in dit scenario. Dit geldt het sterkst bij een kortdurende
verrekening.
Een beheersmaatregel om de risico’s voor BW-gemeenten met lange zorgtrajecten te
beperken, is om de maximale duur van de verrekening lang genoeg te maken, zodat
gemeenten erop kunnen sturen dat het merendeel van de cliënten is uitgestroomd voordat de
kostenverrekening eindigt. Aan de andere kant is het ook nuttig om de maximale duur te
beperken, als prikkel voor gemeenten om cliënten tijdig uit te laten stromen. Dan maakt de
BW-gemeenten immers kosten voor cliënten die langer dan nodig beschermd wonen.
Samenvattend worden met deze optie alle gemeenten geprikkeld om verantwoordelijkheid
te nemen voor hun eigen inwoners. Door een geschikte maximale duur te kiezen, wordt een
balans gevonden tussen het creëren van een prikkel om cliënten tijdig uit te laten stromen en
het beperken van het risico voor BW-gemeenten (of aanmeldgemeenten in het geval van een
kostenverrekening met aanmeldgemeente) .
Een nader te bepalen percentage van de kosten, voor een gemaximeerd aantal jaar na
start van het BW-traject (3 jaar, 5 jaar of 7 jaar)
Deze optie is een combinatie van de voorgaande twee opties, de voor- en nadelen zijn daarom
ook een combinatie van de voor- en nadelen van de voorgaande twee opties.
Vaste afkoopsom aan het begin van het BW-traject
De voordelen van deze optie zijn:
- Het leidt tot minimale administratieve lasten voor gemeenten. Er is namelijk geen
kostenregistratie nodig, alleen de aantallen cliënten per herkomstgemeente hoeven te
worden geregistreerd.
- De optie leidt niet tot discussie tussen gemeenten over tarieven.
- De BW-gemeente (of aanmeldgemeente in het geval van een kostenverrekening met
aanmeldgemeente) wordt geprikkeld tot tijdige uitstroom van de cliënt.
De nadelen van deze optie zijn:
- De optie is nadelig voor gemeenten met BW-instellingen voor de moeilijkste doelgroepen,
die de duurste zorgtrajecten nodig hebben.

GV571

46

- Bij deze optie draagt de BW-gemeente (of de aanmeldgemeente in het geval van

aanmeldgemeente in het geval van een kostenverrekening met aanmeldgemeente) het
risico voor als het BW-traject duur uitvalt.
- De optie is nadelig voor gemeenten met relatief hoge tarieven.
- Gemeenten moeten in één keer een groot bedrag betalen, en krijgen geen
verantwoording waaraan dat geld precies is uitgegeven.
- Deze optie levert discussie op als de cliënt tijdens BW verhuist, of instroomt in een andere
(mogelijk zwaarder) voorziening.
Samenvattend is dit administratief de lichtste optie, maar legt deze het risico voor dure BWtrajecten bij de BW-gemeente (of de aanmeldgemeente in het geval van aanmeldgemeente in
het geval van een kostenverrekening met aanmeldgemeente). In het bijzonder is het nadelig
voor gemeenten die BW-aanbod hebben dat geschikt is voor de moeilijkste doelgroepen.
Afkoopsom aan het begin van het BW-traject, afhankelijk van benodigde zorgzwaarte
van cliënt
De voordelen van deze optie zijn:
- Deze optie sluit beter aan op de werkelijke kosten dan een vaste afkoopsom.
- De BW-gemeente (of aanmeldgemeente in het geval van een kostenverrekening met
aanmeldgemeente) wordt geprikkeld tot tijdige uitstroom van de cliënt.
De nadelen van deze optie zijn:
- De BW-gemeente (of de aanmeldgemeente in het geval van aanmeldgemeente in het
geval van een kostenverrekening met aanmeldgemeente) draagt nog steeds een risico
voor BW-trajecten die duurder uitvallen dan voorzien.
- Er moet een uniforme categorie-indeling van zorgzwaarte voor BW worden ontwikkeld,
met bijbehorende tarieven. Dat vraagt echter een hoge mate van uniformering van de
toegang over het land en grijpt daarmee in op de beleidsvrijheid van gemeenten.
- Het leidt mogelijk tot discussie tussen gemeenten over de benodigde zorgzwaarte.
- Gemeenten moeten in één keer een groot bedrag betalen, en krijgen geen
verantwoording waaraan dat geld precies is uitgegeven.
- Deze optie levert discussie op als de cliënt tijdens BW verhuist, of instroomt in een andere
(mogelijk zwaarder) voorziening.
Samenvattend moet voor deze optie nodig om een uniforme categorie-indeling van
zorgzwaarte voor BW worden ontwikkeld, en leidt de benodigde zorgzwaarte van cliënten
waarschijnlijk tot discussie tussen gemeenten.

A.9 Verrekening van kosten na uitstroom
Verrekening van
kosten na uitstroom

Geen verrekening

- Vaste afkoopsom voor ambulante ondersteuning na uitstroom
- De gemaakte kosten voor ambulante ondersteuning na uitstroom,
voor een nader te bepalen periode

- Herkomstgemeente houdt na uitstroom verantwoordelijkheid over
alle inzet vanuit de gemeente, waaronder ambulante
ondersteuning, participatie en wonen

De herkomstgemeente is verantwoordelijk voor de het gehele BW traject totdat de client klaar
is om uit te stromen naar een reguliere woning. De uitstroom kan plaatsvinden in de

GV571

47

gemeente waar de BW instelling zich bevindt, in de herkomstgemeente of in een andere
gemeente. Gelet op het grote tekort aan sociale huurwoningen, kan uitstroom in de praktijk
weerbarstig zijn. Enerzijds moet worden voorkomen dat de client na de beëindiging van het
BW traject nog lang op de BW plek blijft hangen, anderzijds is het evenmin wenselijk dat de
client na afloop van het BW traject bij gebrek aan een woning in de maatschappelijke opvang
terecht komt. Voor de realisatie van uitstroom hebben de cliënt, de aanbieder en de
herkomstgemeente een verantwoordelijkheid.
Nadat cliënten uitstromen uit BW hebben ze bijna altijd nog ambulante ondersteuning nodig.
De plek van uitstroom hangt ook af van waar de cliënt een geschikte woning vindt. Vanaf het
moment dat een cliënt uitstroomt is de gemeente waar hij of zij gaat wonen verantwoordelijk
voor de verdere ambulante ondersteuning. Dat zal in veel gevallen de BW-gemeente zijn,
maar niet altijd. Ook in de huidige situatie kan een cliënt in een andere gemeente uitstromen
dan waar hij of zij beschermd woonde.
In principe gaat de kostentoerekening over de kosten van het BW-traject, maar er kan voor
gekozen worden om ook een deel van de kosten na uitstroom te verrekenen met de gemeente
waar iemand uitstroomt.
Er kan voor een vaste afkoopsom gekozen worden, of de daadwerkelijk gemaakte kosten. In
het tweede geval moet er duidelijk afgesproken worden welke kosten meetellen, en hoe lang
dit geldt. De meest extreme optie is dat de herkomstgemeente na uitstroom
verantwoordelijkheid houdt over alle inzet vanuit de gemeente, inclusief participatie en
wonen. Deze optie vraagt echter meer uitwerking, het is bijvoorbeeld niet mogelijk voor een
gemeente om direct in te grijpen in het woningenbeleid van een andere gemeente. In de
praktijk zou deze optie waarschijnlijk betekenen dat een cliënt moet terugverhuizen naar de
gemeente van herkomst.
Als er wordt gekozen voor een kostenverrekening met een maximale tijdsduur, is het niet
logisch om de kosten na uitstroom te verrekenen. In dat geval beperk je namelijk de financiële
verplichting van de herkomstgemeente tot enkele jaren. Voor cliënten die langer dan die
periode beschermd wonen draagt de BW-gemeente de rest van de kosten. Dan ligt het niet
voor de hand om bij uitstroom toch nog een financiële bijdrage van de herkomstgemeente te
vragen. Deze knop is daarom alleen van toepassing bij een woonplaatsbeginsel.

Geen verrekening
De voordelen van deze optie zijn:
- Dit is de administratief lichtste optie.
- De kostentoerekening beperkt zich tot beschermd wonen, en is daarmee overzichtelijk.
- Cliënten die uit BW stromen worden in deze optie gezien als inwoner van hun gemeente,
die vanuit die gemeente recht hebben op ondersteuning.
De nadelen van deze optie zijn:
- Gemeenten met veel BW-aanbod lopen financieel risico, omdat cliënten in hun
gemeenten kunnen uitstromen en ze dan kosten maken voor ambulante zorg.
Het financiële risico voor BW-gemeenten wat betreft kosten voor ambulante zorg na
uitstroom wordt beheerst doordat gemeenten zelf een rol spelen in het toewijzen van
woningen aan cliënten uitstromen uit BW. Daarnaast is dit risico niet groter dan in de huidige
situatie.

GV571

48

Vaste afkoopsom voor ambulante ondersteuning na uitstroom
De voordelen van deze optie zijn:
- Van de opties waarin de herkomstgemeente bijdraagt aan kosten na uitstroom, is dit de
administratief lichtste optie.
- De afkoopsom kan een prikkel zijn voor de BW-gemeente om de cliënt uit te laten
stromen in een lichtere ondersteuningsvorm
De nadelen van deze optie zijn:
- Het levert administratieve last op wanneer een cliënt in een andere gemeente uitstroomt
dan de BW-gemeente, omdat de afkoopsom dan mee moet verhuizen.
- Het levert administratieve last en mogelijke discussie tussen gemeenten op wanneer een
cliënt kort ná uitstroom naar een andere gemeente verhuist, of terugvalt.
- De optie houdt geen rekening met de variatie in zorgtrajecten na uitstroom uit BW.
Afhankelijk van de zorgbehoefte van de cliënt na uitstroom, worden niet alle kosten of
teveel kosten gedekt.
- Het is waarschijnlijk niet mogelijk om de verrekening wettelijk vast te leggen, dus het zou
in een convenant tussen gemeenten geregeld moeten worden. Daardoor is de betaling
niet afdwingbaar.
De gemaakte kosten voor ambulante ondersteuning na uitstroom, voor een nader te
bepalen periode
De voordelen van deze optie zijn:
- Vergeleken met de bovenstaande twee opties leidt deze optie tot minder risico voor de
BW-gemeente wat betreft zorgkosten na uitstroom.
De nadelen van deze optie zijn:
- Het brengt veel extra administratieve lasten voor gemeenten met zich mee, want die
moeten ook na afloop van het BW-traject nog kosten met elkaar verrekenen, en kosten
bijhouden die voor verschillende ondersteuningsvormen gemaakt worden.
- Net als bij de bovenstaande optie, levert het administratieve last en mogelijke discussie
tussen gemeenten op wanneer een cliënt in een andere gemeente uitstroomt of kort na
uitstroom naar een andere gemeente verhuist.
- Het is waarschijnlijk niet mogelijk om de verrekening wettelijk vast te leggen, dus het zou
in een convenant geregeld moeten worden. Daardoor is de betaling niet afdwingbaar
Herkomstgemeente houdt na uitstroom verantwoordelijkheid over alle inzet vanuit de
gemeente, waaronder ambulante ondersteuning, participatie en wonen
De voordelen van deze optie zijn:
- BW-gemeenten lopen geen financieel risico, omdat alle kosten na afloop van het BWtraject worden vergoed door de herkomstgemeente.
De nadelen van deze optie zijn:
- Het is juridisch niet in te passen, omdat het op verschillende terreinen tegen de
autonomie van gemeenten in gaat: de herkomstgemeente kan geen zeggenschap hebben
over bijvoorbeeld de inzet van ambulante ondersteuning of het toekennen van een
woning door een andere gemeente.
- Het zorgt voor langdurige en hoge administratieve lasten bij gemeenten omdat ze
verschillende vormen van ondersteuning moeten organiseren in andere gemeenten.
- Net als bij de bovenstaande twee opties, levert het administratieve last en mogelijke
discussie tussen gemeenten op wanneer een cliënt in een andere gemeente uitstroomt of
kort na uitstroom naar een andere gemeente verhuist.

GV571

49

Samenvattend adviseren we om te kiezen voor geen verrekening van kosten na uitstroom.
De enige reële manier om kosten bij uitstroom te verrekenen is met een vaste afkoopsom,
maar ook die optie brengt administratieveen discussies met zich mee, terwijl er weinig mee
opgelost wordt.

A.10 Verantwoordelijkheid bij terugval na uitstroom uit BW
Verantwoordelijkheid
bij terugval na
uitstroom uit BW

Bij terugval binnen een jaar na uitstroom uit BW, telt het als een
doorlopend BW-traject en blijft de oorspronkelijke herkomstgemeente
verantwoordelijk (voor de beschikking en het contract bij
woonplaatsbeginsel, of voor het meebetalen bij kostenverrekening)
- Bij terugval binnen zes maanden na uitstroom uit BW, telt het als een
doorlopend BW-traject en blijft de oorspronkelijke herkomstgemeente
verantwoordelijk
- Bij terugval is de gemeente waar iemand op dat moment woont
verantwoordelijk, dat is de nieuwe gemeente van herkomst

Het komt voor dat cliënten uitstromen uit BW, maar kort daarna terugvallen en weer
beschermd wonen nodig hebben. In dat geval moet opnieuw bepaald worden wie de
herkomstgemeente is, om te bepalen welke gemeente waarvoor verantwoordelijk is. Strikt
genomen is de herkomstgemeente dan de gemeente waar iemand woonde voor ze terug
instroomden in BW. Een andere optie is dat een nieuw BW-traject pas na een bepaalde tijd na
uitstroom als nieuw BW-traject wordt aangemerkt. Als een cliënt binnen die termijn terugvalt,
blijft de oorspronkelijke herkomstgemeente verantwoordelijk. Het gaat om de
verantwoordelijkheden die de herkomstgemeente oorspronkelijk had, dus bij een
woonplaatsbeginsel is het de verantwoordelijkheid voor de beschikking en het contract, en
bij een kostenverrekening alleen voor het meebetalen aan het BW-traject.
Bij terugval binnen een jaar na uitstroom uit BW, telt het als een doorlopend BWtraject en blijft de oorspronkelijke herkomstgemeente verantwoordelijk
De voordelen van deze optie zijn:
- Dit is de optie met het minste risico voor gemeenten met veel BW-plekken. In het
bijzonder wordt tijdig uitstromen gestimuleerd, want de BW-gemeente loopt geen extra
financieel risico bij terugval.
- De optie sluit aan bij de definitie van nieuwe cliënt van het expertiseteam.
- De cliënt valt onder dezelfde gemeente als tijdens het eerdere BW-traject (met mogelijk
een uitzondering als hij of zij in de tussentijd verhuisd is en bij teruval ergens anders
beschermd wilt wonen).
- De herkomstgemeente wordt geprikkeld om een geschikte uitstroomplek te zoeken (bij
een woonplaatsbeginsel waarin de herkomstgemeente hier verantwoordelijk voor is).
De nadelen van deze optie zijn:
- Er moet teruggezocht moet worden welke gemeente de herkomstgemeente was tijdens
het vorige BW-traject. Dit is naar verwachting niet moeilijk, die gemeente heeft immers
minder dan een jaar terug nog het BW-traject betaald (direct aan de aanbieder, of aan een
andere gemeente).

GV571

50

Bij terugval binnen zes maanden na uitstroom uit BW, telt het als een doorlopend BWtraject en blijft de oorspronkelijke herkomstgemeente verantwoordelijk
Deze optie is een tussenvorm van de bovenstaande en onderstaande optie. Dit geldt ook voor
de voor- en nadelen (behalve dat deze optie niet aansluit bij de definitie van nieuwe cliënt van
het expertiseteam).
Bij terugval is de gemeente waar iemand op dat moment woont verantwoordelijk, dat is
de nieuwe gemeente van herkomst
De voordelen van deze optie zijn:
- In deze optie wordt er geen uitzondering wordt gemaakt op de definitie van
herkomstgemeente.
- Uitgestroomde cliënten vallen direct onder de verantwoordelijkheid van de BWgemeente, net als de andere inwoners. Er wordt dus geen onderscheid gemaakt tussen
cliënten die uitstromen in de BW-gemeente en overige inwoners van de BW-gemeente.
De nadelen van deze optie zijn:
- Het levert een risico op voor gemeenten waar relatief veel cliënten gaan wonen na een
BW-traject. Wanneer cliënten terugvallen, draagt de nieuwe woongemeente namelijk de
kosten van het nieuwe BW-traject. In het bijzonder is dit een risico voor gemeenten die
veel geschikte woonplekken hebben voor mensen die uit BW stromen, en voor
gemeenten met veel BW-plekken.
- Als de BW-gemeente stuurt op tijdige uitstroom van een cliënt, is er meer kans op terugval
dan als een cliënt lang beschermd blijft wonen. Omdat de BW-gemeente de kosten van
het nieuwe BW-traject draagt als de cliënt daar uitstroomt en terugvalt, wordt de prikkel
om cliënten tijdig uit te laten stromen verminderd.
- Als er voor een woonplaatsbeginsel wordt gekozen, is in deze optie bij terugval een
andere gemeente verantwoordelijk voor het nieuwe BW-traject dan voor het voorgaande
BW-traject. Dit kan nadelig zijn voor de cliënt.
- In combinatie met een woonplaatsbeginsel kan het leiden tot een prikkel voor
herkomstgemeenten om te sturen op mogelijk te snelle uitstroom van een cliënt:
wanneer deze cliënt terugvalt in BW, wordt dit immers niet automatisch teruggekoppeld
naar de gemeente van herkomst.
Een beheersmaatregel voor het tweede nadeel is om een kostenverrekening met een kortere
duur. Op die manier wordt de BW-gemeente wel geprikkeld om te sturen op tijdige uitstroom
van een cliënt.
Samenvattend is de optie waarin de oorspronkelijke herkomstgemeente verantwoordelijk
blijft bij terugval binnen een jaar, het meest wenselijk. Deze creëert de minste perverse
prikkels en sluit aan bij de definitie van nieuwe cliënt van het expertiseteam.

A.11 Randvoorwaarden
Er is een aantal randvoorwaarden waarover nagedacht moet worden bij het organiseren van
een kostentoerekening, bijvoorbeeld hoe het eindresultaat wordt vastgelegd of wie het
vangnet beheert. In de onderstaande tabel staan globaal de mogelijkheden weergegeven,
daaronder is per randvoorwaarde uitgewerkt wat er in de praktijk mogelijk en wenselijk is.

GV571

51

Randvoorwaarden

Keuzeopties

Verankering van
eindresultaat

- Wet- en regelgeving
- Convenant

Verhouding tot de
regeling voor landelijk
specialistische
instellingen
Uitvoering vangnet

- Cliënten in landelijk specialistische instellingen vallen onder de
kostenverrekening

- Cliënten in landelijk specialistische instellingen vallen niet onder de
kostenverrekening

- BZK verzamelt gegevens en verwerkt het in de circulaires
- VWS verzamelt gegevens en levert bedragen aan bij BZK, die ze
verwerkt in de circulaires (vergelijkbaar met voogdij/18+ jeugd op
dit moment)
- VNG verzamelt gegevens en levert bedragen aan bij BZK, die ze
verwerkt in de circulaires (vergelijkbaar met voogdij/18+ jeugd op
dit moment)
- VWS verzamelt gegevens en beheert het budget voor het vangnet

Looptijd van de
verrekening/ het
Woonplaatsbeginsel

- Structureel
- Vooraf vastgesteld aantal jaar

Verankering van eindresultaat: wet- en regelgeving of convenant.
Bij alle scenario’s moeten afspraken worden vastgelegd. Deze afspraken kunnen worden
vastgelegd via wet- en regelgeving of via een convenant.
Afspraken die in de wet worden vastgelegd, zijn uiteraard juridisch bindend, en geven
gemeenten helderheid over hun verantwoordelijkheid. Daarmee is dus te verwachten dat er
minder discussie ontstaat tussen gemeenten. Het kost echter tijd om de wet te wijzigen, naar
verwachting twee jaar of langer.
Het ook mogelijks om de afspraken in een convenant op te nemen. Als dat door alle
gemeenten ondertekend wordt, is dat mogelijk een juridisch bindende vorm. Een nadeel van
een convenant is dat de democratische legitimatie beperkt is als het om financiële afspraken
gaat. Het is de raad die de financiële kaders voor de gemeente vaststelt, maar het is het
college dat deze convenanten vaststelt.
In beide hoofdscenario’s moet het volgende worden afgesproken, in een wet of anders:
- De definities van aanmeldgemeente, en herkomstgemeente
- De definitie van beschermd wonen (staat al in de wet en kan ongewijzigd blijven)
- Momenteel staat in de wet dat de aanmeldgemeente de BW-voorziening moet
verstrekken. Dat moet worden gewijzigd.
- De afbakening van welke cliënten onder het vangnet vallen (zie knop Reikwijdte van het
vangnet), specifieke afspraken over het vangnet verschillen per scenario (zie onder).
- Er moet een grondslag zijn op basis waarvan gemeenten gegevens over cliënten in het
vangnet kunnen opgeven aan de uitvoerder van het vangnet.
- Welke gemeente verantwoordelijk is bij terugval (zie knop Verantwoordelijkheid bij
terugval na uitstroom)
- Afspraken over landelijke toegankelijkheid: de wens van een cliënt speelt mee in het
onderzoek en bij het bepalen van wat een geschikte plek is voor hem of haar om

GV571

52

beschermd te gaan wonen. Dit is nu ook al vastgelegd, maar moet mogelijk worden
aangepast aan de hand van de andere wijzigingen in afspraken 18.
In het scenario van een woonplaatsbeginsel moet daarnaast het volgende worden
vastgelegd:
- De aanmeldgemeente is verantwoordelijk is voor een cliënt tot de herkomstgemeente is
uitgezocht, en draagt de cliënt warm over aan de herkomstgemeente.
- Als een cliënt onder het vangnet valt, neemt de aanmeldgemeente de rol van de
herkomstgemeente over, dit kan worden opgenomen als uitzondering op de definitie van
herkomstgemeente.
- Voor de cliënten uit het vangnet krijgt de aanmeldgemeente wel het volledige BW-traject
vergoed uit het vangnet (zie knop Vorm van het vangnet en de algemene keuzes over het
vangnet in paragraaf 2.1).
- De herkomstgemeente is verantwoordelijk voor alle stappen van het onderzoek tot en
met de warme overdracht bij uitstroom (zie de tabel bij de knop Vorm van verrekening)
In het scenario van een kostenverrekening met BW-gemeente moet worden vastgelegd:
- De definitie van BW-gemeente
- De aanmeldgemeente is verantwoordelijk voor het uitzoeken wat de herkomstgemeente
is, het onderzoek en het zoeken van een BW-plek (zie de tabel bij de knop Vorm van
verrekening). Dit doet de aanmeldgemeente in overleg met de beoogde BW-gemeente.
- De aanmeldgemeente draagt de cliënt warm over aan de BW-gemeente. Als er geen
overeenstemming is tussen de aanmeldgemeente en de BW-gemeente, blijft de
aanmeldgemeente verantwoordelijk om een geschikte oplossing te zoeken.
- Na de warme overdracht is de BW-gemeente verantwoordelijk, die geeft de beschikking af
en heeft het contract met de aanbieder. De verantwoordelijkheid loopt tot aan uitstroom
van de cliënt.
- De herkomstgemeente betaalt aan de BW-gemeente de gemaakte kosten van het BWtraject terug, voor de eerste 7 jaar (of 5 jaar in de kortere variant) van het BW-traject, maar
niet langer dan het BW-traject zelf duurt. (Zie knop Duur en omvang van de verrekening).
- Het is van belang dat de betaling voldoende verankerd is om de benodigde uitwisseling
van gegevens over de cliënt tussen gemeenten te rechtvaardigen, en om de betalingen te
onderbouwen voor een accountantsverklaring (indien van toepassing).
- Als de cliënt in het vangnet valt, krijgt de BW-gemeente deze kosten niet van de
herkomstgemeente maar uit het vangnet vergoed. Het verdere proces loopt hetzelfde als
bij cliënten die niet in het vangnet vallen.
- Er moet een grondslag zijn op basis waarvan gemeenten gegevens over cliënten kunnen
uitwisselen waarvoor ze de kosten verrekenen.
Verhouding tot de regeling voor landelijk specialistische instellingen
Er is naast het objectieve verdeelmodel voor beschermd wonen een aparte geldstroom voor
cliënten in landelijk specialistische instellingen. Deze geldstroom is bedoeld om te zorgen dat
de gemeenten waar een dergelijke instelling staat, daar geen financieel nadeel van
ondervinden. Het is uiteraard niet de bedoeling gemeenten de gemaakte kosten voor cliënten
in deze instellingen dubbel gefinancierd krijgen, daarom moeten de afspraken voor deze

In artikel 2.3.2 Wmo 2015 staat dat het college de voorkeuren van de cliënt moet
onderzoeken. In artikel 2.3.5 lid 4 Wmo 2015 staat dat bij het verstrekken van een
maatwerkvoorziening het college rekening moet houden met de uitkomsten van het
onderzoek.
18

GV571

53

groep cliënten in dit BW-traject goed afgesteld worden met de afspraken over de aparte
geldstroom.
Als er wordt gekozen voor het scenario met een woonplaatsbeginsel, dragen de gemeenten
waar de landelijk specialistische instellingen staan zelf geen kosten voor de cliënten die daar
wonen. De aparte geldstroom voor cliënten in landelijk specialistische instellingen is dan niet
meer noodzakelijk, omdat die cliënten onder het woonplaatsbeginsel vallen. De
wenselijkheid hiervan vanuit het oog van continuïteit wordt verder uitgewerkt in een aparte
bouwsteen die hierover gaat.
Als er voor een kostenverrekening wordt gekozen, blijft de aparte geldstroom wel bestaan
omdat de gemeenten waar de landelijke specialistische instellingen staan anders de kosten
moet dragen voor alle cliënten die er langer dan de maximale duur van de verrekening
wonen. Op dat moment bestaat het risico van een dubbeltelling: cliënten in een landelijke
specialistische instelling zouden immers ook onder de kostenverrekening kunnen vallen. We
adviseren daarom om de cliënten in landelijke specialistische instellingen niet onder de
kostenverrekening te laten vallen. De gemeenten waar deze cliënten wonen krijgen de BWtrajectkosten dan uit de aparte geldstroom vergoed, en niet via de kostenverrekening.
Uitvoering vangnet
In paragraaf 2.1 is uitgelegd hoe we adviseren dat het vangnet wordt uitgevoerd. In theorie
zou ook het ministerie van BZK of de VNG het vangnet kunnen beheren. Gezien het
inhoudelijke karakter van het vraagstuk en het belang van het vangnet voor het functioneren
ligt dit echter niet voor de hand.
Looptijd van de verrekening/woonplaatsbeginsel
Het is te verwachten dat naar verloop van tijd minder cliënten gaan verhuizen om beschermd
te gaan wonen, omdat gemeenten steeds meer lokale voorzieningen aanbieden. Er zal echter
altijd een groep cliënten zijn die nog wel verhuist om elders beschermd te gaan wonen,
bijvoorbeeld als er in de gemeente van herkomst een negatief netwerk aanwezig is. Om die
reden is het onwenselijk om de afgesproken kostenverrekening of woonplaatsbeginsel na een
vastgestelde tijd stop te zetten. Daarnaast moeten er voor alle scenario’s elementen in de wet
gewijzigd worden, en ligt het niet voor de hand omdat voor beperkte duur te doen.
Het is dus wenselijk om de gemaakte afspraken voor onbepaalde duur te hanteren. Uiteraard
is het wel nuttig om na verloop van tijd te evalueren of de afspraken de gewenste effecten
hebben, en ze zo nodig aan te scherpen.

GV571

54

B Toelichting criteria afwegingskader

Onderstaand afwegingskader is bedoeld om de voor- en nadelen van de hoofdscenario’s in
kaart te brengen op een manier dat ze goed met elkaar te vergelijken zijn. Er staan criteria in,
en per scenario wordt beoordeeld hoe goed het scenario op dat criterium scoort. De criteria
zijn geen harde eisen, en geen enkel scenario zal op alle criteria perfect scoren.

Criterium

Toelichting

Borging van landelijke
toegankelijkheid voor cliënten

De optimale herstelmogelijkheden van de cliënt met
betrekking tot de plaats van de voorziening (rekening
houdend met diens voorkeur) is geborgd in
regelgeving en praktijk19.

Heldere juridische
verantwoordelijkheid

Het is per cliënt duidelijk welke gemeente
verantwoordelijk is voor het beschermd wonen BWtraject (juridisch, financieel en inhoudelijk).

Uitvoeringsconsequenties
aanbieders

Het eindresultaat moet (eenvoudig) uitvoerbaar zijn
voor aanbieders en niet tot te hoge administratieve
lasten leiden. Ook moet het mogelijk zijn de
benodigde gegevensuitwisseling in te regelen.

Uitvoeringsconsequenties
gemeenten

Het eindresultaat moet (eenvoudig) uitvoerbaar zijn
voor gemeenten en niet tot te hoge administratieve
lasten leiden. Ook moet het mogelijk zijn de
benodigde gegevensuitwisseling in te regelen.

Consequenties voor cliënten

Het eindresultaat heeft zo min mogelijk nadelige
gevolgen en zo veel mogelijk positieve effecten voor
cliënten.

Juridische consequenties:
aanpassing in wet- en regelgeving

Aanpassing in wet- en regelgeving moet mogelijk en
haalbaar zijn voor 2022.

Deze definitie is gebaseerd op de bedoeling van landelijke toegankelijkheid BW en niet
op de huidige juridische verankering in de wet.
19

GV571

55

Criterium

Toelichting

Prikkel vormgeven lokale
ondersteuning en financiële
risico’s gemeente beschermd
wonen

Bij gemeenten van herkomst ligt een opgave om hun
inwoners meer in de eigen omgeving te helpen en
daar aanbod voor te creëren. De financiële prikkels
moeten dusdanig staan dat dit proces gefaciliteerd
en versterkt wordt. Gemeenten die dit op een goede
manier doen, moeten daar dus niet voor bestraft
worden. De spiegel hiervan is dat gemeenten waar
veel mensen naartoe verhuizen om beschermd te
gaan wonen hier zo min mogelijk financieel nadeel
van hebben.

Financiële risico’s gemeenten met
veel instellingen

Gemeenten met veel instellingen (ook uit andere
kaders) hebben hier zo min mogelijk nadeel van.

Moral hazard / negatieve prikkels
voor gemeenten beschermd wonen

Cliënten stromen over het algemeen uit bij de
gemeenten waar ze beschermd wonen. De financiële
prikkels moeten dusdanig staan dat dit proces
gefaciliteerd en versterkt wordt. Gemeenten die dit
op een goede manier doen, moeten daar dus niet
voor bestraft worden. De spiegel hiervan is dat moral
hazard20 voorkomen wordt en dat de
herkomstgemeente voldoende (financiële) zekerheid
moet hebben over de inzet van de BW-gemeente met
betrekking tot uitstroom.

Verhouding tot het verdeelmodel

Het eindresultaat maakt invoering van het nieuw
ontwikkelde verdeelmodel met het voorgestelde
ingroeipad mogelijk.

Bruikbaar voor MO

Het eindresultaat is zonder grote aanpassingen in de
toekomst bruikbaar als kostenregeling voor
Maatschappelijke Opvang.

Moral hazard gaat over het risico dat een entiteit meer risico’s neemt wanneer ze de
consequenties van hun keuzes niet zelf dragen.
20

GV571

56

C Overzicht van de hoofdscenario’s

Na de inventarisatie van de voor- en nadelen hebben we vier hoofdscenario’s in kaart
gebracht:
- Een woonplaatsbeginsel
- Een kortdurende kostenverrekening
- Een langdurende kostenverrekening (twee varianten: 7 jaar en 5 jaar)
- Een kostenverrekening met de aanmeldgemeente
Daarnaast is in de begeleidingscommissie uitgebreid aandacht besteed aan de optie dat er
ook na uitstroom nog een verrekening of andersoortige verantwoordelijkheid voor de
gemeente van herkomst van toepassing blijft. Omdat dit niet uitvoerbaar bleek, is dit niet in
één van de scenario’s opgenomen.
De begeleidingscommissie heeft aangegeven dat het tweede en vierde hoofdscenario geen
wenselijke oplossingen zijn. De kortdurende kostenverrekening voldoet te weinig aan het
oorspronkelijke doel, doordat deze zich slecht verhoudt tot een objectief verdeelmodel en de
prikkel om zelf voorzieningen op te bouwen daar beperkt is. De kostenverrekening met de
aanmeldgemeente lijkt het meest op wat er momenteel in de wet staat, maar combineert de
nadelen van een woonplaatsbeginsel en een kostenverrekening met de BW-gemeente.
In de eerste paragraaf van dit hoofdstuk is een tabel opgenomen met de gemaakte keuzes per
knop voor elk hoofdscenario. In de tweede en derde paragraaf zijn de afgevallen
hoofdscenario’s afgezet tegen het afwegingskader. In de vijfde paragraaf is een samenvatting
weergegeven van hoe alle hoofdscenario’s zich verhouden tot de criteria van de
afwegingskader.

GV571

57

C.1 Geadviseerde keuzes per hoofdscenario
Knop

Woonplaatsbeginsel

Kostenverrekening

Kortdurende
kostenverrekening
(afgevallen scenario)

Kostenverrekening
met
aanmeldgemeente
(afgevallen scenario)

Methode van
kostentoerekening

Woonplaatsbeginsel

Kostenverrekening met Kostenverrekening met Kostenverrekening met
BW-gemeente
BW-gemeente
aanmeld-gemeente

Moment van
overdracht

Direct na uitzoeken
herkomstgemeente

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

Vorm van verrekening

N.v.t.

Gemeenten onderling

Gemeenten onderling

Gemeenten onderling

Definitie gemeente
van herkomst

Laatste woonplaats
voorafgaand aan
verblijf in instellingen

Laatste woonplaats
voorafgaand aan
verblijf in instellingen

Laatste woonplaats
voorafgaand aan
verblijf in instellingen

Laatste woonplaats
voorafgaand aan
verblijf in instellingen

Definitie van
beschermd wonen

Huidige wettelijke
definitie

Huidige wettelijke
definitie

Huidige wettelijke
definitie

Huidige wettelijke
definitie

Reikwijdte van het
vangnet

Tot 5 jaar terugzoeken

Tot 5 jaar terugzoeken

Tot 5 jaar terugzoeken

Tot 5 jaar terugzoeken

Vorm van het
vangnet

Nacalculatie t-2

Nacalculatie t-2

Nacalculatie t-2

Nacalculatie t-2

Duur en omvang van
de verrekening

Onbeperkte duur

Versie A: 100% 7 jaar
Versie B: 100% 5 jaar

100% 3 jaar

100% 7 jaar

Verrekening van
kosten na uitstroom

Geen

Geen

Geen

Geen

Verantwoordelijkheid
bij terugval na
uitstroom uit BW

Bij terugval binnen 1
jaar blijft dezelfde
herkomstgemeente
verantwoordelijk

Bij terugval binnen 1
jaar blijft dezelfde
herkomstgemeente
verantwoordelijk

Bij terugval binnen 1
jaar blijft dezelfde
herkomstgemeente
verantwoordelijk

Bij terugval binnen 1
jaar blijft dezelfde
herkomstgemeente
verantwoordelijk

Verankering van
eindresultaat

Wet

Wet en convenant

Wet en convenant

Convenant

Verhouding tot de
regeling voor landelijk
specialistische
instellingen

Cliënten landelijke
specialistische
instellingen vallen hier
wel onder

Cliënten landelijke
specialistische
instellingen vallen hier
niet onder

Cliënten landelijke
specialistische
instellingen vallen hier
niet onder

Cliënten landelijke
specialistische
instellingen vallen hier
niet onder

Uitvoering vangnet

VWS beheert
declaraties, BZK keert
bedrag uit

VWS beheert
declaraties, BZK keert
bedrag uit

VWS beheert
declaraties, BZK keert
bedrag uit

VWS beheert
declaraties, BZK keert
bedrag uit

Looptijd van de
verrekening/ het
Woonplaatsbeginsel

Onbeperkt

Onbeperkt

Onbeperkt

Onbeperkt

GV571

58

C.2 Afgevallen hoofdscenario: kortdurende kostenverrekening
tussen BW gemeente en herkomstgemeente
In het scenario van een kortdurende kostenverrekening heeft de BW-gemeente (de gemeente
waar de instelling staat waar de cliënt beschermd gaat wonen) de juridische
verantwoordelijkheid voor het beschermd wonen van de cliënt en sluit een contract af met de
BW-instelling. De herkomstgemeente heeft een minimale rol: deze betaalt de kosten van de
eerste drie jaar van het BW-traject (of korter als het BW-traject korter duurt) terug aan de BWgemeente, maar heeft geen zeggenschap over het BW-traject. Daarna draagt de BW-gemeente
zelf de kosten, vanaf dan geldt dus weer dat ‘wie betaalt bepaalt’. Deze korte duur geeft de
BW-gemeente een prikkel om te sturen op goede zorg en tijdige uitstroom.
In principe worden de kosten direct tussen de gemeenten onderling verrekend.
Verhouding van dit scenario tot de criteria in het afwegingskader
Onderstaand wordt voor dit scenario aan de hand van de criteria uit het afwegingskader
beschreven wat de dynamiek en uitvoeringsconsequenties zijn.
In dit scenario is de landelijke toegankelijkheid voor cliënten beter geborgd dan in de
huidige situatie, maar minder goed dan in de andere scenario’s. De aanmeldgemeente heeft
een rol aan de voorkant van het BW-traject, om te bepalen of de cliënt beschermd wonen
nodig heeft, en wat een geschikte gemeente en aanbieder zou zijn. Als dat in een andere
gemeente is, dan draagt de aanmeldgemeente de verantwoordelijkheid voor het BW-traject
in goed overleg over. Er is echter wel mogelijk dat gemeenten, net als in de huidige situatie,
terughoudend zijn met het opnemen van cliënten omdat ze na drie jaar de kosten van het BWtraject zelf dragen.
Voor de criteria heldere juridische verantwoordelijkheid, uitvoeringsconsequenties voor
aanbieders, uitvoeringsconsequenties voor gemeenten, consequenties voor cliënten,
juridische consequenties, en bruikbaarheid boor MO is dit scenario hetzelfde als het de
langdurende kostenverrekening.
In dit scenario hebben gemeenten een beperkte prikkel voor het vormgeven van lokale
ondersteuning, want als een cliënt elders beschermd gaat wonen moet de gemeente van
herkomst meebetalen maar mag niet mee bepalen over wat er nodig is. De prikkel is echter
klein doordat de verplichting om mee te betalen slechts drie jaar duurt, waardoor een BWtraject in de eigen gemeente meestal duurder zal uitvallen. De financiële risico’s voor de
gemeente waar de cliënt beschermd gaat wonen is in dit scenario het grootst van alle
scenario’s, doordat ze na drie jaar de rest van het BW-traject moeten betalen.
In gemeenten met veel instellingen (ook uit andere kaders) gaan mogelijk relatief veel
mensen beschermd wonen, ook uit andere gemeenten. Doordat de financiële risico’s voor
gemeenten waar een cliënt beschermd gaat wonen in dit scenario groter zijn dan in andere
scenario’s, geldt dat ook voor de financiële risico’s voor gemeenten met veel instellingen.
De risico’s voor deze gemeenten zijn wel beperkt door dat in alle scenario’s is de definitie van
herkomstgemeente zó gekozen dat een woonplaats in een instelling niet meetelt.
Dit scenario heeft een beperkt risico op moral hazard en negatieve prikkels voor
gemeenten waar de cliënten beschermd wonen. De BW-gemeente die het contract met de
aanbieder heeft, heeft de eerste drie jaar geen direct financieel voordeel als de cliënt
uitstroomt. Daarna komen de kosten voor beschermd wonen echter voor rekening van de

GV571

59

BW-gemeente, waardoor er een sterke prikkel is om te sturen op tijdige uitstroom. Ook de
eerste jaren in beschermd wonen zijn bepalend voor wanneer een cliënt uitstroomt, dus ook
in de eerste drie jaar heeft de gemeente een prikkel om te sturen op goede ondersteuning
voor de cliënt.
Deze optie verhoudt zich minder goed tot het verdeelmodel dan de andere opties, doordat
de verrekening maar van beperkte duur is. Daardoor hangen de kosten die gemeenten maken
sterker af van verhuisbewegingen van specifieke doelgroepen, en het effect daarvan kan niet
goed gevangen worden door een objectief verdeelmodel.
Samenvattend over de kortdurende kostenverrekening
Dit scenario is vergelijkbaar met het scenario langdurende kostenverrekening dat in paragraaf
2.3 is beschreven. Hier is echter een groter risico voor gemeenten waar veel cliënten
beschermd gaan wonen doordat die gemeenten na drie jaar de kosten van het BW-traject zelf
moeten dragen.

C.3 Afgevallen hoofdscenario: langdurige kostenverrekening
tussen aanmeldgemeente en herkomstgemeente
Dit scenario is een alternatieve manier om de kostenverrekening in te vullen, namelijk dat de
aanmeldgemeente conform de huidige situatie de juridische verantwoordelijkheid over het
beschermd wonen BW-traject van de cliënt heeft, ook als de cliënt uiteindelijk in een andere
gemeente beschermd gaat wonen. De herkomstgemeente betaalt de kosten van de eerste
zeven jaar van het BW-traject terug aan de aanmeldgemeente, maar heeft geen zeggenschap
over het BW-traject als een cliënt elders gaat wonen. Als een cliënt na zeven jaar nog
beschermd woont, draagt de aanmeldgemeente zelf de kosten.
In principe worden de kosten direct tussen de gemeenten onderling verrekend. Net als bij de
andere scenario’s over kostenverrekening is een wettelijke verankering juridisch
gecompliceerd, wat betekent dat dit mogelijk in een convenant moet worden vastgelegd.
In principe worden de kosten direct tussen de gemeenten onderling verrekend.
Verhouding van dit scenario tot de criteria in het afwegingskader
In deze paragraaf wordt aan de hand van de criteria uit het afwegingskader beschreven wat
de dynamiek en uitvoeringsconsequenties van dit scenario zijn.
In dit scenario blijft de landelijke toegankelijkheid voor cliënten zoals die nu in de wet staat
bestaan: cliënten kunnen zich melden bij elke gemeente, en die is vervolgens
verantwoordelijk voor het verstrekken van een BW-traject (als uit hun onderzoek blijkt dat BW
nodig is). Net als in de huidige situatie kan dit nadelig zijn voor gemeenten met een
laagdrempelige toegang.
In dit scenario is helder welke gemeente juridisch verantwoordelijk is voor het BW-traject.
De uitvoeringsconsequenties voor aanbieders zijn in dit scenario een nadeel, om dezelfde
reden als bij een woonplaatsbeginsel. Het zal regelmatig voorkomen dat een cliënt
beschermd gaat wonen in een andere gemeente dan waar hij of zij zich heeft aangemeld. Dat
betekent dat aanbieders contracten moeten hebben met meerdere gemeenten, met mogelijk
verschillende verantwoordingseisen en kwaliteitseisen. Dit leidt tot een verhoogde
administratieve last voor aanbieders. Het zal om minder contracten gaan dan bij een

GV571

60

woonplaatsbeginsel, maar het zal regelmatig voorkomen dat een aanbieder voor een enkele
cliënt een aparte afspraak of contractrelatie moet hebben.
Net als bij een woonplaatsbeginsel kan de administratieve last voor aanbieders verlicht
worden met regionale of landelijke afspraken tussen gemeenten over de inkoop en de
verantwoordingseisen (paragraaf 2.2).
Dit is het scenario met de zwaarste negatieve uitvoeringsconsequenties voor gemeenten,
doordat ze met veel gemeenten kosten moeten verrekenen én ook nog met aanbieders in
andere gemeenten contracten moeten afsluiten. Net als bij het woonplaatsbeginsel is de
administratieve last van de verrekening enigszins te verlichten door afspraken te maken over
hoe vaak ze factureren, of door een hulpmiddel te ontwikkelen.
Als cliënten uitstromen uit beschermd wonen, is dat vaak in de gemeente zijn waar ze
beschermd woonden. Dat is niet in alle gevallen de aanmeldgemeente. Een consequentie
voor cliënten is dat op dat moment de verantwoordelijkheid voor hun zorg wordt
overgedragen van de aanmeldgemeente naar de BW-gemeente, wat een aandachtspunt is
voor de continuïteit van zorg. Een warme overdracht is van belang.
Dit scenario heeft minder juridische consequenties dan de andere twee kostenverrekening
scenario’s. Om vast te stellen welke gemeente verantwoordelijk is voor het BW-traject is geen
aanpassing in de wet nodig. Voor de kostenverrekening moeten echter wel afspraken
gemaakt worden, zie daarover de juridische consequenties bij de andere kostenverrekening
scenario’s.
In dit scenario is de prikkel voor gemeenten om lokale ondersteuning vorm te geven
groot. Als een cliënt in een andere gemeente in BW gaat, betaalt de gemeente van herkomst in
bijna alle gevallen het gehele BW-traject21, maar heeft geen sturing op de kosten en loopt
daarmee een financieel risico. In de tweede variant waarbij de eerste vijf jaar verrekend
worden is er nog steeds een sterke prikkel voor gemeenten om lokale ondersteuning op te
bouwen, maar iets minder sterk dan als dat zeven jaar is.
De financiële risico’s voor de gemeenten waar iemand beschermd woont zijn hier
minimaal, omdat de aanmeldgemeente alle verantwoordelijkheid draagt. Daar staat
tegenover dat gemeenten met een laagdrempelige toegang een risico lopen dat ze daarmee
voor veel cliënten de aanmeldgemeenten worden, en verantwoordelijk zijn voor het BWtraject. De eerste zeven jaar van het BW-traject krijgen ze dan terugbetaald door de
herkomstgemeente, waardoor ze qua kosten van het BW-traject zelf een beperkt risico
dragen.
In dit scenario zijn de financiële risico’s voor gemeenten met veel instellingen beperkt. In
alle scenario’s is de definitie van herkomstgemeente zó gekozen dat een woonplaats in een
instelling niet meetelt.
In dit scenario is er een risico op moral hazard en zijn er negatieve prikkels voor gemeenten
waar cliënten zich aanmelden. Die gemeente heeft namelijk de verantwoordelijkheid over de
ondersteuning van de cliënt, maar draagt niet de kosten en heeft geen financieel voordeel als
de cliënt tijdig uitstroomt. In gevallen dat een cliënt in een andere gemeente woont dan de

Er zijn uitzonderingen waarbij een cliënt langer dan 7 jaar in beschermd wonen zit, maar
de meeste daarvan zullen in de toekomst naar verwachting onder de WLZ vallen.
21

GV571

61

aanmeldgemeente, dan zijn de verantwoordelijkheden gedurende het BW-traject over drie
gemeenten verdeeld: de aanmeldgemeente heeft de verantwoordelijkheid over het BWtraject, maar de cliënt woont in een andere gemeente, en de kosten van het BW-traject
worden gedragen door weer een derde gemeente.
Dit scenario verhoudt zich goed tot het verdeelmodel omdat het grootste deel van de
kosten voor het BW-traject vergoed wordt als een cliënt verhuist.
In aangepaste vorm is dit scenario tot op zekere hoogte bruikbaar voor MO. In aanvulling op
de algemene punten die eerder benoemd zijn kan het gezien de aard van MO en de
lumpsumfinanciering die daar relatief vaker geldt lastiger zijn om de kosten voor een
individuele cliënt te achterhalen. Verder zijn de voor- en nadelen voor dit scenario voor MO
vergelijkbaar met die van beschermd wonen.
Samenvattend over de kostenverrekening met aanmeldgemeente
Dit scenario sluit het beste aan op de huidige wetgeving, maar heeft nadelen van zowel een
woonplaatsbeginsel als van een kostenverrekening.
De administratieve lasten zijn hoog voor zowel aanbieders als gemeenten. Aanbieders
moeten met verschillende gemeenten contracten sluiten, doordat sommige cliënten in een
andere gemeente gaan wonen dan de aanmeldgemeente. Gemeenten moeten daarnaast
alsnog kosten met elkaar verrekenen.
Ten slotte lopen gemeenten een risico doordat ze kosten maken voor hun inwoners die in een
andere gemeente beschermd gaan wonen, terwijl ze hier geen sturingsmogelijkheden voor
hebben.

C.4 Samenvatting van de verhouding van hoofdscenario’s tot de
criteria uit het afwegingskader
In de volgende tabel is voor alle hoofdscenario’s weergegeven hoe ze zich verhouden tot de
criteria van het afwegingskader.

GV571

62

Criterium

Huidige situatie

Woonplaatsbeginsel

Langdurende
kostenverrekening

Kortdurende
kostenverrekening

Kostenverrekening met
aanmeldgemeente

Borging van
landelijke
toegankelijkheid
voor cliënten

In de praktijk niet
altijd geborgd

Zeer goed, zolang
gemeenten overal
in het land aanbod
kunnen
contracteren.
Duidelijk welke
gemeente
verantwoordelijk is
en minimaal
financieel nadeel
voor gemeente
waar cliënt wil
wonen

Goed, beperkt
financieel nadeel
voor gemeente
waar cliënt wil
wonen

Cliënten mogelijk
afgehouden
vanwege risico voor
BW-gemeente

Goed, beperkt
financieel nadeel
voor gemeente
waar cliënt wil
wonen

Heldere juridische
verantwoordelijkheid

In de wet goed, in
de praktijk
regelmatig
onenigheid tussen
gemeenten over
verantwoordelijkheid

Goed

Mogelijk discussie
bij overdracht van
aanmeldgemeente
naar de BWgemeente, maar
minder dan in
huidige situatie
vanwege financiële
verrekening

Mogelijk discussie
bij overdracht van
aanmeldgemeente
naar de BWgemeente, maar
minder dan in
huidige situatie
vanwege financiële
verrekening

Minder discussie
dan in huidige
situatie vanwege
financiële
verrekening

Uitvoeringsconsequenties aanbieders

In de praktijk
worden
verschillende
oplossingen
gekozen

Zware
administratieve
lasten vanwege
contractrelaties
door het hele land

Minimaal: alleen
contracten met
gemeenten waar ze
een locatie hebben

Minimaal: alleen
contracten met
gemeenten waar ze
een locatie hebben

Administratieve
lasten vanwege
contracten met
verschillende
gemeenten

Uitvoeringsconsequenties gemeenten

Discussie over
individuele cliënten

Groter dan nu,
maar kleiner dan
andere scenario’s:
geen verrekening,
wel contracten met
aanbieders door
het hele land en
bijsturen op
afstand

Administratieve
financiële lasten
voor verrekening

Administratieve
financiële lasten
voor verrekening

Administratieve
financiële lasten
voor verrekening.
Contracten met
aanbieders door
het hele land, en
bijsturen op
afstand.

GV571

63

Criterium

Huidige situatie

Woonplaatsbeginsel

Langdurende
kostenverrekening

Kortdurende
kostenverrekening

Kostenverrekening met
aanmeldgemeente

Consequenties voor
cliënten

Discussies tussen
gemeenten kunnen
wachttijd doen
toenemen,
verhuizen naar
andere gemeente
tijdens BW-traject
kan lastig zijn

Heldere
verantwoordelijkheid bij instroom.
Overdrachtsmoment bij
uitstroom,
aandachtspunt
voor continuïteit
van zorg

Terwijl ze
beschermd wonen
hebben cliënten
met slechts één
gemeente te
maken. Verhuizen
naar andere
gemeente tijdens
BW-traject kan
lastig zijn

Terwijl ze
beschermd wonen
hebben cliënten met
slechts één
gemeente te maken.
Verhuizen naar
andere gemeente
tijdens BW-traject
kan lastig zijn

Overdrachtsmoment bij
uitstroom,
aandachtspunt
voor continuïteit
van zorg

Juridische
consequenties:
aanpassing in weten regelgeving

Geen

Wet moet
aangepast worden

Wet moet
aangepast worden,
kostenverrekening
op gespannen voet
met gemeentelijke
beleidsvrijheid

Wet moet
aangepast worden,
kostenverrekening
op gespannen voet
met gemeentelijke
beleidsvrijheid

Wet moet
aangepast worden,
kostenverrekening
op gespannen voet
met gemeentelijke
beleidsvrijheid

Prikkel vormgeven
lokale
ondersteuning en
financiële risico’s
gemeente
beschermd wonen

Zeer beperkte
prikkel

Maximale prikkel
vormgeven lokale
ondersteuning,
minimale financiële
risico’s BWgemeenten

Grote prikkel
vormgeven lokale
ondersteuning,
weinig financieel
risico BW-gemeente

Beperkte prikkel
vormgeven lokale
ondersteuning,
financiële risico’s
BW-gemeenten
maximaal

Grote prikkel
vormgeven lokale
ondersteuning,
minimaal financieel
risico gemeente
beschermd wonen

Financiële risico’s
gemeenten met veel
instellingen

Zeer groot

Beperkt financieel
risico voor
gemeenten met
veel instellingen

Beperkt financieel
risico voor
gemeenten met
veel instellingen

Groot financieel
risico voor
gemeenten met
veel instellingen

Relatief groot
financieel risico
voor gemeenten
met veel
instellingen

Moral hazard /
negatieve prikkels
voor gemeenten
beschermd wonen

Geen

Geen moral hazard,
geen negatieve
prikkels

Moral hazard reëel
risico: negatieve
prikkel voor BWgemeente om in
cliënten van andere
gemeenten te
investeren. Minder
problematisch bij 5
jaar verrekenen.

Beperkte moral
hazard, beperkte
negatieve prikkels

Beperkte moral
hazard, veel
negatieve prikkels

Verhouding tot het
verdeelmodel

Slecht

Goed

Redelijk goed

Slecht

Redelijk goed

Bruikbaar voor MO

N.v.t.

Voor langere MOtrajecten

Voor langere MOtrajecten

Voor langere MOtrajecten

Voor langere MOtrajecten

GV571

64

D Inschatting omvang nieuwe regeling

D.1 Instroom vanuit andere gemeenten
Om een inschatting te krijgen van de grootte van de kostenverrekening of
woonplaatsbeginsel, hebben we gekeken naar het percentage beschermd wonen cliënten dat
verhuisd is om beschermd te gaan wonen. Dit is immers de groep die onder de
kostenverrekening of woonplaatsbeginsel zou vallen.
Voor de herijking van het gemeentefonds sociaal domein (Evaluatie Verdeelmodel Sociaal
Domein) heeft AEF een analyse uitgevoerd van CBS-microdata over beschermd wonen.
Hieruit bleek dat in de drie jaar vóór de peildatum van 31 december 2017, in totaal 9.989
mensen in beschermd wonen waren ingestroomd. Van dit aantal kwamen 1.793 mensen uit
een ander kader zoals GGZ of jeugdzorg (in werkelijkheid ligt dit getal hoger, omdat niet naar
alle kaders is gekeken en de GGZ-data incompleet was). Van de overige 8.196 (in werkelijkheid
dus een lager aantal) waren 3.096 mensen (38%) uit een andere gemeente ingestroomd, en
5.100 (62%) uit dezelfde centrumgemeente. Op regioniveau kwam 14% van de instroom uit
een andere regio. Deze herkomstanalyse was gedaan aan de hand van het GBA-adres een half
jaar voorafgaand aan een BW-traject.

D.2 Landelijk vangnet
Het landelijk vangnet is bedoeld om in de kosten te voorzien van de BW-trajecten van mensen
van wie geen herkomstgemeente bekend is, of voor mensen die al lange tijd in een instelling
wonen of dakloos zijn. Dit kan het geval zijn bij asielzoekers, of bij mensen voor wie te ver
terug moet worden gekeken om de herkomstgemeente te achterhalen (bijvoorbeeld vanwege
langdurige verblijven in andere instellingen voorafgaand aan het BW-traject).
Op 31 december 2017 zaten er in totaal 24.057 mensen in beschermd wonen (op basis van
gegevens van het Centraal Administratie Kantoor). Van 1.200 mensen, wat overeenkomt met
ongeveer 5% van de totale groep, was zes maanden voorafgaand aan hun BW-traject geen
woonadres bekend. Dit geeft een (zeer) ruwe inschatting van het percentage BW-cliënten dat
onder een landelijk vangnet moet gaan vallen. Deze inschatting is ruw omdat er een aantal
kanttekeningen bij moet worden geplaatst:
- Daklozen staan soms ingeschreven op een MO-adres, die worden nu niet meegenomen in
de inschatting.
- De GBA-data was niet altijd compleet.
- Het gaat over de totale populatie in BW; niet over de groep die recent is ingestroomd.
Binnen de recent ingestroomde groep (en voor nieuwe cliënten) kan het aantal mensen
van wie geen adres bekend is, anders zijn.
- Mensen die meer dan 5 jaar in een instelling verbleven hebben, kunnen in deze dataset
juist wel een woonadres hebben, terwijl ze in werkelijkheid onder het vangnet zouden
vallen.

GV571

65

E Gesprekspartners

Leden van de begeleidingscommissie
De volgende mensen namen deel in de begeleidingscommissie.

Persoon

Organisatie

Gijs Adriaansens

VWS

Hans van Rooij

VWS (jurist)

Marten Heikoop

VWS (financieel specialist)

Meltem Kaya

VNG

Miriam Kettani

VNG

Linda Hazenkamp (agendalid)

VNG (jurist)

Hans Nieuwland

BZK

Daniëlle van Bilzen

Gemeente Roermond

Christine Reitzema

Gemeente Amsterdam

Marion Hes (agendalid)

Gemeente Zeist

Gemeenten die zich aanmeldde voor de themabijeenkomsten
De onderstaande gemeenten hebben zich aangemeld voor één van de themabijeenkomsten.

Gemeenten
Alphen aan den Rijn

Groningen

Oirschot

ABG Gemeenten

Haarlem

Oldambt

Breda

Haarlemmermeer

Oldebroek

Alkmaar

Halderberge

Oostgelre

Almelo

Harderwijk

Overbetuwe

GV571

66

Almere

Heerenveen

Rijswijk

Amersfoort

Heerhugowaard

Rotterdam

Apeldoorn

Heerlen

Stadskanaal

Arnhem

Hellendoorn

Tilburg

Assen

Helmond

Tytsjerkseradiel

Baarn

Hengelo

Utrecht

Bergen op Zoom

Hilvarenbeek

Veenendaal

Bunschoten

Hollands Kroon

Vlaardingen

Coevorden

Katwijk

Weststellingwerf

De Kompanjie

Landsmeer

Woudenberg

Den Bosch

Leeuwarden

Zaltbommel

Den Haag

Leiden

Zoetermeer

Den Helder

Lelystad

Zundert

Deventer

Maassluis

Zutphen

Doetinchem

Maastricht

Zwolle

Ede

Meppel

Meerinzicht

Eindhoven

Moerdijk

Peelgemeenten

Enschede

Nijkerk

Sociaal Domein Fryslân

Gooise Meren

Nijmegen

Werkorganisatie HLTsamen

Gouda

Noordoostpolder

Werkorganisatie Langedijk en
Heerhugowaard

Deelnemers aan werksessie met aanbieders en cliënten
Van de onderstaande aanbieders en verenigingen van aanbieders was een vertegenwoordiger
aanwezig bij de werksessie. Daarnaast was er een vertegenwoordiger van cliënten aanwezig
vanuit COMO.
- GGZ Nederland
- Valente
- Parnassiagroep
- Dimence
- RIBW groep Overijssel
- Stichting Kwintes
- Terwille Verslavingszorg

GV571

67

Interviews met experts en gremia
Voor een aantal onderwerpen hebben we interviews gehouden met experts.
- Over het woonplaatsbeginsel bij Jeugd hebben we gesproken met Hesther Heringa (VNG)
en Ronnie den Os (VWS)
- Over juridische vragen hebben we gesproken met Hans van Rooij (VWS), Tom Wijnands
(VWS) en Linda Hazenkamp (VNG)
- Over de relatie met het gemeentefonds hebben we gesproken met Hans Nieuwland (BZK)
Daarnaast hebben we input opgehaald bij de werkgroep GGZ van de VNG en de werkgroep
landelijke toegankelijkheid van de VNG .

GV571

68