ADVIES 10/02 | Maart 2010

ARIE-regeling

BRIEFADVIES 10/02 | Maart 2010

ARIE-regeling

UITGEBRACHT AAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
NR.2 - MAART 2010

SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD

Sociaal-Economische Raad
De Sociaal-Economische Raad (SER) adviseert het kabinet en
het parlement over de hoofdlijnen van het te voeren sociaal
en economisch beleid en over belangrijke wetgeving op
sociaal-economisch terrein. Daarnaast heeft de SER bestuurlijke taken met betrekking tot de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie (PBO), waaronder het toezicht op de product- en
bedrijfschappen. Ook is de SER betrokken bij de uitvoering
van enkele wetten.
De SER is in 1950 ingesteld bij de Wet op de bedrijfsorganisatie (Wbo). Zitting in de SER hebben vertegenwoordigers van ondernemers en van werknemers, en kroonleden
(onafhankelijke deskundigen). De raad is een onafhankelijk
orgaan dat door het gezamenlijke Nederlandse bedrijfsleven
wordt gefinancierd.
De SER wordt bij de uitvoering van zijn functies bijgestaan
door een aantal vaste en tijdelijke commissies. Enkele vaste
commissies zijn onder bepaalde voorwaarden ook zelfstandig
werkzaam.
Op www.ser.nl vindt u actuele informatie over de samenstelling en de werkzaamheden van de SER en zijn commissies.
Ook alle circa 1000 adviezen die sinds 1950 zijn verschenen,
zijn daar op te zoeken. Adviezen van de laatste jaren zijn
bovendien in gedrukte vorm verkrijgbaar.
Het SERmagazine brengt maandelijks nieuws en achtergrondinformatie over de SER, de overlegeconomie en belangrijke
sociaal-economische ontwikkelingen.

Inhoudsopgave
1.

Voorwoord

5

2.

Briefadvies

7

Bijlagen
1.
2.

Adviesaanvraag
Samenstelling van de commissie

17
25

3

4

VOORWOORD

Voorwoord
De SER-Commissie Arbeidsomstandigheden heeft op 12 maart 2010 per brief advies
uitgebracht over de regeling voor Aanvullende Risico Inventarisatie en -Evaluatie
(ARIE-regeling). Aanleiding was een adviesaanvraag van minister Donner van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 19 december 2008.
De commissie is van mening dat de ARIE-regeling op dit moment niet hoeft te
worden gewijzigd. Wel kan de regeling verbeterd worden waardoor deze gebruikersvriendelijker en eenvoudiger wordt voor ondernemers. De commissie noemt in dat
verband een uitzondering voor wegvervoerders, een betere afstemming van terminologie, de ontwikkeling van een digitaal rekeninstrument en bijscholing over de
ARIE-verplichtingen. Ook doet de commissie de suggestie maatwerk toe te passen
bij handhaving, waarbij rekening wordt gehouden met de mate van risico’s die
bedrijven lopen. Tot slot bepleit zij een integraal beleid met een integrale handhaving, samen met andere inspectiediensten.

5

6

Briefadvies
Commissie Arbeidsomstandigheden
Aan de minister van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid
de heer mr. J.P.H. Donner
Postbus 90801
2509 LV DEN HAAG

BETREFT

ARIE-regeling

DEN HAAG

12 maart 2010
10.00758/jjb/ipw

ONS KENMERK

E-MAIL
TOESTELNUMMER

j. brokamp@ser.nl
070 3499 558

BIJLAGE(N)

Mijnheer de Minister,

Bij brief van 19 december 2008, kenmerk ARBO/M&A/2008/34422 heeft u de SociaalEconomische Raad verzocht te adviseren over:
■ de wijze waarop de ARIE-regeling op dit moment is opgenomen in de Arboweten regelgeving en met name over de verantwoordelijkheidsverdeling bij het
werken met grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen, en
■ de wijze waarop de verantwoordelijkheid van bedrijven voor het voeren van een
goed veiligheidsbeleid het best vormgegeven kan worden.
U legt de raad daarbij drie concrete vragen voor. U stelt de ontvangst van een advies
in mei 2009 op prijs.
Het dagelijks bestuur van de raad heeft op 18 december 2009 besloten de afhandeling van de adviesaanvraag te delegeren aan de Commissie Arbeidsomstandigheden
vanwege het overwegend technisch karakter van de adviesaanvraag.

7

1. Voorbereiding advisering
De voorbereiding van een (unaniem) standpunt heeft meer tijd gekost dan was ingeschat. Deels zijn de tegenstrijdige signalen uit de respectieve achterbannen daarvan
de oorzaak; deels is dat het gevolg van de discussie over grenswaarden voor doelvoorschriften en over de beleidsregels, en de interpretatie van het redelijkerwijsbegrip in relatie tot het al dan niet voldoen aan de wet.
Teneinde meer duidelijkheid te verkrijgen over de knelpunten van de ARIE-regeling
in de praktijk, is de betrokken brancheorganisaties verzocht om schriftelijk commentaar en om daarbij met name in te gaan op de ervaren knelpunten in de toepassing
van de ARIE-regeling. Vervolgens zijn de (branche)organisaties die hebben gereageerd,
in de gelegenheid gesteld hun commentaar mondeling toe te lichten en zijn aanvullende vragen aan deze organisaties voorgelegd.
Op grond van de verzamelde informatie is een aantal brancheorganisaties die niet
eerder hadden gereageerd, alsnog schriftelijk een aantal vragen voorgelegd.
Ten slotte zijn in de verschillende fasen van de discussie aan de betrokken beleidsafdeling van het ministerie van SZW en aan de Arbeidsinspectie (directie Major
Hazards Control) schriftelijk vragen gesteld en is over de antwoorden mondeling
gediscussieerd met vertegenwoordigers van SZW en de Arbeidsinspectie. In deze
gesprekken is ook de overschrijding van de adviestermijn aan de orde geweest.
Daartegen zijn geen bezwaren geuit.
De commissie heeft haar advies via een schriftelijke procedure vastgesteld
op 12 maart 2010.

2. Uitgangspunt van advisering
De raad heeft op 17 juni 2005 aan de toenmalige staatssecretaris van SZW een
advies uitgebracht over de evaluatie van de Arbowet 1998.1 Hij schetst daarin een
nieuw model voor een arbostructuur en de consequenties daarvan voor de inhoud
van regelgeving: een scheiding tussen het publieke en het private domein.
Het publieke domein bevat heldere en concrete doelvoorschriften waaraan duidelijke wetenschappelijk onderbouwde gezondheids- of veiligheidskundige (grens)waarden zijn gekoppeld. Doelvoorschriften omschrijven daarbij het te bereiken
beschermingsniveau van werknemers tijdens de arbeid.

1

8

SER (2005) Advies Evaluatie Arbowet 1998, publicatienr. 05/09, Den Haag : Sociaal-Economische Raad, 17 juni 2005.

In het private domein stellen werkgever(s) en werknemers – op sectoraal of nationaal niveau – manieren vast waarop aan de doelvoorschriften kan worden voldaan.
Zij leggen dat vast in arbocatalogi. Op het niveau van de individuele onderneming
kunnen werkgever en werknemers afspraken maken via het plan van aanpak behorend bij de risico-inventarisatie en -evaluatie.
De sociale partners geven daarbij invulling aan de (huidige) middelvoorschriften
om te voldoen aan de wettelijke doelvoorschriften.
In het voornoemde advies onderscheidt de raad in het proces naar invoering van
de voorgestane arbostructuur ten aanzien van het publieke domein, de volgende
stappen:
■ De bestaande globale doelvoorschriften moeten worden geherformuleerd tot
heldere, concrete en handhaafbare doelvoorschriften, waaraan duidelijke,
wetenschappelijk onderbouwde gezondheids- of veiligheidskundige grenswaarden zijn gekoppeld.
■ Waar dergelijke heldere en concrete, handhaafbare doelvoorschriften al zijn
geformuleerd in bijvoorbeeld beleidsregels of normalisatienormen, worden die
voorschriften opgenomen in het publieke domein van regelgeving.
■ Zodra de globale doelvoorschriften zijn geherformuleerd als hiervoor aangegeven, kunnen de corresponderende middelvoorschriften uit de regelgeving in
het publieke domein worden geschrapt.
■ Voor een aantal doelvoorschriften zal het herformuleren in concrete en heldere,
handhaafbare doelvoorschriften (nog) niet mogelijk zijn. In dergelijke gevallen
kan worden voorzien door het formuleren van een procesnorm.
Het advies van de raad heeft zijn weerslag gevonden in de nieuwe Arbeidsomstandighedenwet, zoals deze van kracht is geworden per 1 januari 2007.

3. Beantwoording vragen
De commissie heeft de adviesaanvraag over de ARIE-regeling vanuit de hiervoor
geschetste nieuwe arbostructuur beoordeeld.
Vraag 1: Hoe moeten de verantwoordelijkheden bij het garanderen van de veiligheid in bedrijven die werken met grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen worden
verdeeld, uitgaande van de ernstige risico's, en de eigen verantwoordelijkheid van
werkgevers en werknemers zoals het uitgangspunt is van de nieuwe Arbowet van
l januari 2007?

9

Standpunt commissie

Uitgangspunt voor de commissie vormt het onderscheid tussen doelvoorschriften
en middelvoorschriften en het daarmee verband houdende onderscheid in het
publieke en het private domein.
De commissie is van mening dat, gezien de ernstige risico’s waarvoor de ARIE-regeling van toepassing is, in het algemeen de huidige (meer gedetailleerde) regelgeving
zou moeten worden gehandhaafd. Zij verwijst hierbij kortheidshalve naar de discussie zoals gevoerd met de toenmalige staatssecretaris van SZW en diens ambtenaren over de zogenoemde nationale kop in regelgeving (boven op de EG-regelgeving)
en handhaving daarvan voor specifieke (zeer) ernstige risico’s.
Gezien de aard van de risico’s ligt volgens de commissie een regeling in het publieke
domein in de rede.
De eigen verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers is volgens de commissie met name daarin gelegen dat bedrijven hun verantwoordelijkheid nemen
door kritisch te onderzoeken (met behulp van de verstrekte berekeningswijze) of zij
onder de ARIE-regeling vallen. Of daarbij vervolgens meer ruimte is om invulling te
geven aan de zogenoemde middelvoorschriften zal in ieder geval op bedrijfsniveau
moeten worden beoordeeld. De vraag of een arbocatalogus tot stand moet en/of kan
worden gebracht, zal op sectorniveau moeten worden beantwoord.
Vraag 2: Wat is in dit licht, en gegeven de overwegingen en opties die in de adviesaanvraag zijn geschetst, het advies met betrekking tot de wettelijke regeling van de
ARIE, de operationele doelbepalingen, de middelbepalingen en de beleidsregel?
Standpunt commissie

Deze beleidsregel bevat informatie en data die nodig zijn om te bepalen of een
bedrijf onder de ARIE-verplichting valt en geeft daarmee invulling aan afdeling 2
van hoofdstuk 2 van het Arbeidsomstandighedenbesluit.
De commissie neemt voor de beantwoording van de vraag van de minister op dit
moment nog geen standpunt in en wacht daarvoor het resultaat af van de discussie
in de Stichting van de Arbeid over de analyse díe door de minister bij brief van
30 november 2009 aan de stichting is toegezegd per norm en beleidsregel voor
overname in de arboregelgeving.
Vraag 3: Hoe kunnen de ARIE- instrumenten in alle ARIE-plichtige bedrijven
optimaal functioneren zodat het beoogde effect – bijdragen aan het beheersen van
de risico's op zware ongevallen – maximaal is? Wat zouden de sociale partners
eraan kunnen doen om dat te bereiken?

10

Standpunt commissie

De commissie concludeert op basis van het evaluatieonderzoek dat een grote groep
bedrijven al serieus met de ARIE-verplichting aan de slag is gegaan, zij het dat de
tijd tussen de implementatie van de ARIE-verplichting en het evaluatieonderzoek
van het beleid nogal kort is te noemen. De betreffende bedrijven staan in algemene
zin positief tegenover de regeling.
Verder kan worden geconcludeerd dat niet altijd goede en ervaren deskundigen
betrokken worden bij het vaststellen of sprake is van een ARIE-verplichting en vervolgens bij de implementatie daarvan in het bedrijf. Het aanwijzingssysteem wordt
daarom in een aantal gevallen als ondoorzichtig dan wel moeilijk hanteerbaar
ervaren. Met name tegen de formule om de ARIE-plicht vast te stellen bestaan dan
bezwaren.
Een andere constatering is dat er weinig ongevallen voorkomen die gerelateerd zijn
aan de risico’s waarop de ARIE-regeling toeziet. In dat opzicht mag de voorzichtige
conclusie worden getrokken dat de ARIE-regeling een goed effect heeft.
De commissie is evenwel van mening dat verbetering van de regeling op een aantal
punten mogelijk is. Van diverse zijden zijn daartoe aan de commissie suggesties
aangereikt. In de hiernavolgende paragraaf zal de commissie daarop verder ingaan.
Bij de vraag wat de sociale partners zouden kunnen bijdragen aan een maximaal
effect van de ARIE-regeling in de praktijk, is de commissie van mening dat sociale
partners meer dan in het verleden aandacht zouden moeten besteden aan voorlichting over risico’s en risicobeheersing.

4. Verbetersuggesties
De commissie is van mening dat verbetering van de ARIE-regeling op een aantal
punten mogelijk is, vooral wat de toepassing van de regeling in de praktijk betreft.
De commissie reikt daartoe de volgende suggesties aan.
Aanwijzing vervoersgebonden inrichtingen

De vervoersgebonden inrichtingen zijn categoraal aangewezen in de regeling, in
die zin dat deze bedrijven die op basis van de Wet milieubeheer een vergunning
hebben voor de opslag van gevaarlijke stoffen, onder de ARIE-regeling vallen, tenzij
met behulp van berekeningen kan worden aangetoond dat ze niet onder de verplichting vallen.

11

De commissie wijst erop dat, anders dan in het normale aanwijssysteem het geval
is, vervoersgebonden inrichtingen niet kunnen aangeven hoeveel stoffen zij in huis
hebben. Deze hoeveelheden kunnen sterk fluctueren en daardoor kan de ARIE-verplichting dan weer wel en dan weer niet van toepassing zijn.
De commissie vraagt zich dan ook af of het in principe mogelijk is om binnen
de vervoersgebonden inrichtingen bepaalde categorieën aan te wijzen die ARIEplichtig zijn.
Gezien de reeds bestaande wettelijke voorschriften vraagt zij zich eveneens af wat
de toegevoegde waarde van de ARIE-regeling is voor het transport en de op- en overslag van gevaarlijke stoffen in gesloten verpakkingen.
De commissie beveelt aan dat uw ministerie onderzoekt, uiteraard onder de voorwaarde van handhaving van het huidige beschermingsniveau, of een categorale
aanwijzing, dan wel een categorale uitsluiting van de aanwijzing, binnen de vervoersgebonden inrichtingen mogelijk is.
De commissie heeft van vervoersgebonden inrichtingen de klacht ontvangen dat zij
verplicht worden een bedrijfsbrandweer aan zich te verbinden omdat zij onder de
ARIE-regeling vallen. Zij wijst erop dat in de betrokken BZK-regelgeving geen sprake
is van een automatisme voor het hebben van een bedrijfsbrandweer door ARIEbedrijven, maar dat die eis door de vergunningverlenende instantie kan worden
overwogen.
Afstemming ARIE-regeling en milieuregelgeving

De commissie pleit voor het hanteren van dezelfde definities en indeling van gevaarlijke stoffen in de ARIE-regeling als in de Wet milieubeheer. Daarbij lijkt het van
belang eveneens te bezien hoe bedoelde definities en indeling zich verhouden tot
de definities en indeling van stoffen conform de CLP-verordening van de EU. Mogelijk kan een en ander op elkaar worden afgestemd. Hierdoor kan naar haar oordeel
een vereenvoudiging in de arboregelgeving en de ARIE-regeling worden bereikt.
Ontwikkeling digitaal rekeninstrument

De commissie pleit voor de ontwikkeling door of in opdracht van het ministerie,
van een faciliterend digitaal rekeninstrument om te bepalen of de ARIE-verplichting van toepassing is. Op deze wijze wordt naar haar oordeel de ARIE-regeling meer
gebruikersvriendelijk gemaakt zonder dat dit ten koste van het beschermingsniveau gaat.
De commissie gaat er daarbij van uit dat de gegevens en informatie die in de beleidsregel 2.2 worden vermeld om vast te stellen of sprake is van een ARIE-verplichting,
in dit digitale instrument worden verwerkt.

12

VOORWOORD

Het digitale instrument zou via het Arboportaal beschikbaar moeten worden
gesteld.
Toetsing ARIE-verplichting

De commissie wijst erop dat uit het evaluatieonderzoek blijkt dat een groot aantal
kleinere bedrijven moeite heeft met het vaststellen of zij onder de ARIE-verplichting
vallen. Deze bedrijven moeten naar haar mening het resultaat van de berekeningen
die zij hebben gemaakt en op grond waarvan de toepasselijkheid van de ARIE-regeling wordt bepaald, ter controle kunnen voorleggen aan de Arbeidsinspectie in het
verlengde van diens normale handhavingstaak. Het gaat hierbij uitdrukkelijk niet
om een eventuele adviesrol.
Opleiding/bijscholing

De commissie geeft de minister in overweging nader overleg te plegen met Delft
Toptech van de TU Delft over een meer gerichte benadering van bedrijven en
deskundigen voor een (al dan niet aangepaste) opleiding/bijscholing over de
ARIE-verplichtingen.
Dit instituut heeft voor de invoering van de ARIE-regeling op verzoek en met subsidie van het ministerie een opleidingscursus ontwikkeld over de ARIE-regeling.
In de periode 2002 t/m 2005 zijn in totaal 5 cursussen verzorgd voor bedrijven
en deskundigen (Arbodiensten en consultants). Verder heeft een cursus plaatsgevonden in 2007, met name gericht op medewerkers van Defensie.
Het instituut overweegt thans de cursus op een ietwat andere leest te schoeien.
De commissie acht het wenselijk dat vanuit het ministerie/Arbeidsinspectie daarin
wordt geparticipeerd en dat de Arbeidsinspectie actief betrokken wordt bij het
gericht benaderen van bedrijven en attenderen op deze cursus.
Criteria vaststelling ARIE-verplichting

De commissie stelt de minister voor dat het ministerie vaststelt of de volgende
punten kunnen leiden tot aanpassing van de verplichtstelling tot het van kracht
zijn van de ARIE-regeling.
In de eerste plaats de bevindingen van het ‘Eindrapport consequentieonderzoek
wijziging ARIE-grenswaarden’ van het Centrum voor Externe Veiligheid RIVM van
30 juni 2006, opgesteld in opdracht van uw ministerie.
Het rapport stelt een aantal wijzigingen voor in de indeling van toxische en brandbare stoffen, hetgeen ook consequenties heeft voor de ARIE-grenswaarden. Het rapport schat in dat een beperkt aantal bedrijven als gevolg daarvan niet meer onder
de ARIE-regeling valt.

13

De commissie stelt voor de ARIE-regeling aan te passen aan het RIVM-voorstel en in
het verlengde daarvan uiteraard dit voorstel te betrekken bij de ontwikkeling van het
geadviseerde digitale rekeninstrument voor het bepalen of de ARIE-regeling van toepassing is. Daarnaast stelt zij voor te onderzoeken in hoeverre de CLP-verordening van
de EU als uitgangspunt kan dienen voor een herindeling van gevaarlijke stoffen.
In de tweede plaats de toepassing van de ARIE-regeling bij het thermisch verzinken/
beitsbaden.
De commissie stelt voor dat nader wordt uitgezocht of – met behoud van de huidige
beschermingsniveaus – van de ARIE-regeling kunnen worden uitgezonderd:
3
■ de thermische baden van maximaal 200 m beitszuur met een concentratie lager
dan 15 procent bij een temperatuur van maximaal 30° Celsius;
■ geautomatiseerde beitsbaden, in een voor werknemers afgesloten omgeving, met
een procesconcentratie van circa 15 procent beitszuur, die tot een tempe-ratuur
van maximaal 45° Celsius kunnen worden verwarmd.
Handhaving

Ook voor de handhaving ziet de commissie mogelijkheden om maatwerk te leveren
en daarmee ook de ARIE-regeling optimaal in te voeren.
Zij denkt hierbij aan:
■ Handhaving op maat waarbij rekening wordt gehouden met specifieke categorieën bedrijven, bijvoorbeeld vanwege de geringe risico’s.
■ Aanpassing van het inspectieregime qua frequentie en intensiteit van de inspecties. De commissie denkt hierbij concreet aan bedrijven die voorlopers zijn op
gebieden als milieu, arbo en kwaliteitszorg en daarvoor over een gecertificeerd
managementsysteem beschikken.
■ Een integraal beleid (‘one system fits all’) en in lijn daarmee een meer integrale
handhaving, samen met andere inspectiediensten.
De commissie erkent dat daarover afstemming zal moeten plaatsvinden met
andere ministeries. Zij pleit voor een initiatief vanuit het ministerie van SZW tot
een dergelijk afstemmingsoverleg en, in het verlengde daarvan, voor gezamenlijke inspecties.
Met hoogachting,

F.B.J. Grapperhaus
voorzitter

14

J.J. Brokamp
secretaris

Bijlagen

BIJLAGE 1

17

18

BIJLAGE 1

19

20

BIJLAGE 1

21

22

BIJLAGE 1

23

24

BIJLAGE 2

Samenstelling Commissie Arbeidsomstandigheden (Arbo)

Leden

Plaatsvervangende leden

Onafhankelijke leden
prof.mr. F.B.J. Grapperhaus (wnd. voorzitter)
G. van der Laan M.D.
ir. W.K. Raes
Ondernemersleden
drs. A.W. Hokken (LTO Nederland)
G.O.H. Meijer (RCO)
mr. W.M.J.M. van Mierlo (MKB-Nederland)

P.A. Schoormans (VNO-NCW)

J.A. van de Werken (MKB-Nederland)
Vacature (RCO)
Vacature (VNO-NCW)
Werknemersleden
mw. S. Baljeu-Veenstra (CNV)
mw. mr. C.C. de Boer (MHP)
drs. W. van Veelen (FNV)
mw. mr. M. Wildekamp (CNV)
Vacature (FNV)
Vacature (FNV)

mr. E.E.F.H.M. van Sark
mr. H. van Steenbergen
mw. H. Konijnenburg
mw. J.F.J. Waage

Adviserende leden uit de kring van overheidswerkgevers
mw. N. Piekaar (VSO)
Ministeriële vertegenwoordigers
mr. R.D. Blinker (BZK)
L. Klokkenburg (EZ)
Mw. drs. S.C.M. Bleuland van Oordt-Dröge (SZW)
E.G. ten Oever (Jus)
ir. C.R.M. Oudshoorn (V&W)
J.H. van de Ruit (Def)
mw. dr. J.W. Tas (VWS)
ir. P. van Veen (VROM)

W. Pietersma

25

mw. drs. A.C.C.M. van Zoelen (SZW)
Vacature (OCW)
Secretariaat
mr. J.J.A.M. Brokamp
mw. mr. B.P.F.D. Hendrikx

26

Publicatieoverzicht
Algemeen
De belangrijkste adviezen en rapporten van de SER komen in boekvorm uit.
Een jaarabonnement op deze publicaties kost  90,50. Losse exemplaren kosten
 7,50, tenzij anders aangegeven.
Van de meeste adviezen wordt een aparte samenvatting gemaakt. Deze samenvattingen kunt u raadplegen op onze website. Sommige samenvattingen zijn ook
beschikbaar in boekvorm. In het publicatieoverzicht is dat aangegeven met een
N (Nederlands), E (Engels), D (Duits), F (Frans) en S (Spaans). De bibliografische
gegevens vindt u op onze website. De samenvattingen in boekvorm zijn gratis.
Het SERmagazine, met nieuws en opinies over de SER, de Stichting van de Arbeid
en de overlegeconomie, verschijnt maandelijks. Een jaarabonnement is gratis.
Een overzicht van alle SER-uitgaven vindt u op onze website (www.ser.nl).

Adviezen
Samenvatting
ARIE-regeling
2010, 24 pp., ISBN 978-94-6134-002-3, bestelnr: 10/02
Advies Overheid én Markt: het resultaat telt! Voorbereiding bepalend voor succes
2010, 234 pp. ISBN 978-94-6134-001-6, bestelnr: 10/01
Aanpak inhaleerbare allergene stoffen op de werkplek
2009, 72 pp., ISBN 90-6587-991-9, bestelnr. 09/06
Consumentenrechten in de interne markt
2009, 120 pp., ISBN 90-6587-990-0, bestelnr. 09/05
Europa 2020: de nieuwe Lissabon-strategie
2009, 178 pp., ISBN 90-6587-989-7, bestelnr. 09/04

E

Diversiteit in het personeelsbestand
2009, 94 pp., ISBN 90-6587-988-9, bestelnr. 09/03
Een kwestie van gezond verstand
2009, 184 pp., ISBN 90-6587-986-2, bestelnr. 09/02
Veilig omgaan met nanodeeltjes op de werkplek
2009, 156 pp., ISBN 90-6587-984-6, bestelnr. 09/01
Duurzame globalisering: een wereld te winnen
2008, 334 pp., ISBN 90-6587-973-0, bestelnr. 08/06

27

Waarden van de Landbouw
2008, 106 pp., ISBN 90-6587-971-4, bestelnr. 08/05
Zuinig op de Randstad
2008, 82 pp., ISBN 90-6587-969-2, bestelnr. 08/04
Langdurige zorg verzekerd: toekomst van de AWBZ
2008, 288 pp., ISBN 90-6587-970-6, bestelnr. 08/03
Naar een kansrijk en duurzaam energiebeleid
2008, 106 pp., ISBN 90-6587-968-4, bestelnr. 08/02
Evenwichtig Ondernemingsbestuur
2008, 100 pp., ISBN 90-6587-966-8, bestelnr. 08/01
Evenwichtig Ondernemingsbestuur: bijlage met consultatie en onderzoeksrapportages
2008, 215 pp., ISBN 90-6587-967-6, bestelnr. 08/01A
Benoemingsrecht Sociaal-Economische Raad 1 april 2008 – 1 april 2010
2007, 28 pp., ISBN 90-6587-965-X, bestelnr. 07/07
Meedoen zonder beperkingen
2007, 212 pp., ISBN 90-6587-958-7, bestelnr. 07/06
Groenboek Herziening consumentenacquis
2007, 54 pp., ISBN 90-6587-957-9, bestelnr. 07/05
Lissabon in de wijk: het grotestedenbeleid in een nieuwe fase
2007, 58 pp., ISBN 90-6587-953-6, bestelnr. 07/04
Eenvoudige procedure voor eenvoudige civiele zaken
2007, 86 pp., ISBN 90-6587-951-x, bestelnr. 07/03
Arbeidsmigratiebeleid
2007, 212 pp., ISBN 90-6587-948-x, bestelnr. 07/02
Niet de afkomst maar de toekomst
2007, 122 pp., ISBN 90-6587-947-1, bestelnr. 07/01
Naar een kansrijk en duurzaam energiebeleid
2006, 120 pp., ISBN 90-6587-943-9, bestelnr. 06/10
Mobiliteitsmanagement
2006, 44 pp., ISBN 90-6587-942-0, bestelnr. 06/09
Welvaartsgroei door en voor iedereen
2006, 150 pp., ISBN 90-6587-937-4, bestelnr. 06/08
Welvaartsgroei door en voor iedereen: Themadocument Sociale innovatie
2006, 66 pp., ISBN 90-6587-938-2, bestelnr. 06/08 I
Welvaartsgroei door en voor iedereen: Themadocument Arbeidsverhoudingen
2006, 90 pp., ISBN 90-6587-939-0, bestelnr. 06/08 II
Welvaartsgroei door en voor iedereen: Themadocument Arbeidsmarktperspectieven
laaggeschoolden en ontwikkeling kwalificatiestructuur beroepsbevolking
2006, 58 pp., ISBN 90-6587-940-4, bestelnr. 06/08 III
Personenkring werknemersverzekeringen
2006, 154 pp., ISBN 90-6587-926-9, bestelnr. 06/07

28

E

Rapporten
Nieuwe EU-voorstellen Regulering en toezicht financiële sector
2010, 64 pp., ISBN 978-94-6134-006-1
CSED-rapport: Met Europa meer groei
2004, 210 pp., ISBN 90-6587-880-7

N, E, F

Samenvattingen (gratis; in boekvorm)
CSED-rapport: Met Europa meer groei
2004, 46 pp., ISBN 90-6587-879-3

Vertaalde samenvattingen (gratis; in boekvorm)
Increasing prosperity by and for everyone
2006, 38 pp., ISBN 90-6587-955-2, orderno. 06/08e
Accroissement de la prosperité par et pour chacun
2006, 40 pp., ISBN 90-6587-952-8, numéro de commande 06/08f
Crecimiento del bienestar por y para todo el mundo
2006, 40 pp., ISBN 90-6587-954-4, número 06/08s
Gemeinsam Wohlstandswachstum für alle schaffen
2006, 40 pp., ISBN 90-6587-956-0, Bestellnummer 06/08d
Co-financing of the Common Agricultural Policy
2006, 32 pp., ISBN 90-6587-927-7, orderno. 06/05e

Overige publicaties
Industrial relations and the adaptability of the Dutch economy
2007, 88 pp., ISBN 90-6587-961-7
Verklaring 50 jaar Verdrag van Rome
2007, 10 pp., vertalingen in Engels, Duits, Frans en Spaans

Alle uitgaven zijn te bestellen:
■
telefonisch bij de afdeling Verkoop (070 3499 505);
■
via de website (www.ser.nl);
■
door overmaking van de vermelde prijs op gironummer 333281 ten name van de
SER te Den Haag, onder vermelding van het bestelnummer en de titel.

29

Colofon
Uitgave
Sociaal-Economische Raad
Bezuidenhoutseweg 60
Postbus 90405
2509 LK Den Haag
T 070 3499 499
E communicatie@ser.nl
www.ser.nl

Teksten
Commissie Arbeidsomstandigheden (Arbo)
Fotografie
omslag: Marco Okhuizen/HH
Vormgeving en druk
2D3D, Den Haag (basisontwerp); Huisdrukkerij SER
© 2010, Sociaal-Economische Raad
Alle rechten voorbehouden
Overname van teksten is toegestaan onder bronvermelding.
ISBN 978-94-6134-002-3

30

Sociaal-Economische Raad
Bezuidenhoutseweg 60
Postbus 90405
2509 LK Den Haag
T 070 3499 499
E communicatie@ser.nl
www.ser.nl
© 2010, Sociaal-Economische Raad
ISBN 978-94-6134-002-3