Taal- en interactievaardigheden
in de kinderopvang

Tussentijds verslag
van de trainingen
in het kader van de
subsidieregeling ‘taal- en
interactievaardigheden
kinderopvang’

19 mei 2016

inhoud

Voorwoord 2
Samenvatting 4
1. Inleiding 6
2. Kenmerken getrainde personen 10
3. Beoordeling trainingen pedagogisch medewerkers

1

15

voorwoord

Kinderopvang is een jonge professie. In toenemende mate worden overheden maar
ook ouders en partners in de jeugdketen zich bewust van het belang van het bieden van een veilige en vertrouwde omgeving, waar kinderen zich optimaal kunnen
ontwikkelen. Voor jonge kinderen, als hun ouders werken en er dagopvang nodig is.
Voor peuters, die in aanvulling op het eerste opvoedkundige milieu gebaat zijn bij een
speelse leeromgeving. Voor kinderen in de schoolleeftijd, die naast het onderwijs veel
kunnen hebben aan een buitenschoolse voorziening waar ze in een veilige, sportieve
en uitdagende omgeving met elkaar kunnen spelen.
De kwaliteit van deze voorzieningen staat of valt bij de kwaliteit van de interactie tussen de professionele opvoeders, de pedagogisch medewerkers, en de kinderen. Daar,
op dat ‘lijntje’ gebeurt het. Het jonge kind ervaart er liefde en veiligheid. Het leert er
de taal. De peuter leert er de regels van het samenspelen, de namen van andere kinderen. En in de buitenschoolse opvang (BSO) leer je hoe je kunt winnen en hoe je kunt
verliezen, doordat de pedagogisch medewerker je steunt, aanmoedigt en troost.
Wereldwijd is er daarom veel belangstelling voor de kwaliteit van die interacties. En
voor het verbeteren er van. Want, hoewel er veel ‘vanzelf’ goed is, blijkt dat de kwaliteit van die interacties verbetert als er op een professionele manier getraind wordt.
Door kennis, maar vooral, door zelfreflectie. Door – letterlijk – naar jezelf te kijken,
bijvoorbeeld door middel van gemaakte videobeelden in de groep. En dan samen
bespreken wat er beter had gekund. Door bewuster je taal maar ook je non-verbale
signalen op een goede manier over te brengen, zodat kinderen daar veel van kunnen
leren.
Vanaf eind 2014 is er in Nederland sprake van een toegankelijke subsidieregeling
voor kinderopvangaanbieders met dit doel. Zowel bij de toelating van het aanbod
van trainingen als bij de monitoring van de uitvoeringspraktijk was en is stichting BKK
betrokken. Middels een dataverzameling op het niveau van de trainingsaanbieders,
trainers en de cursisten zelf, wordt er een beeld gevormd van de uitvoeringspraktijk
van deze subsidieregeling. Dit rapport kan gezien worden als een eerste tussentijds
verslag daarvan.
Het bestuur van stichting BKK heeft in samenwerking met Bureau Bartels dit verslag
gemaakt. Het dient als een markering ‘onderweg’, gaande deze subsidieregeling ‘Taalen Interactievaardigheden’. Inmiddels zijn er in het tweede tijdvak (van 2016), net als
in 2015, aanvragen ingediend voor het volledig beschikbare budget. Dat is bemoedigend, zeker na enkele magere jaren in de kinderopvang.
In een beweeglijke sector, in een jonge professie, is niet altijd het einddoel, maar juist
‘de weg erheen’ een belangrijke waarneming. Het BKK bestuur ziet in de grote belangstelling voor deze subsidieregeling een signaal dat veel organisaties (480 aanvragen in het eerste tijdvak) en hun betrokken medewerkers de weg naar ‘leren door te
reflecteren’, zoeken en vinden.

2

Blijkens dit rapport bereikt deze regeling een grote groep die nog niet eerder getraind
is op het gebied van taal- en interactievaardigheden. Er zijn ruim 400 interne trainers
die in huis teams kunnen opleiden en begeleiden en er zijn in het vrije veld ongeveer
160 trainers met een licentie beschikbaar voor organisaties die een trainer van buiten
willen inhuren. Dat is een positief resultaat. Er valt wel op dat buitenschoolse opvang
en gastouderopvang ondervertegenwoordigd zijn.
Verbeterpunten zijn er ook: BKK zal in de komende tijdvakken de respons op de
vragenlijsten trachten te verhogen en enkele verbeteringen in de vragenlijsten doorvoeren. Bovendien is vanaf nu het bereik vergroot naar de peuterspeelzalen en VVE
geschoolde medewerkers. Ook voor de ontwikkelaars en aanbieders van de trainingen
kan dit rapport enkele suggesties opleveren, zoals over de verwachtingen die gewekt
worden en de informatie die vooraf gegeven wordt. Een vijfde deel van de respondenten ziet daar nog verbetering. Tot slot zien we meerwaarde in het onderzoeken van de
effecten van de trainingen.
Wij bedanken degenen die bijgedragen hebben aan de totstandkoming van dit
tussentijds verslag.

Namens het bestuur van stichting BKK,
Drs. Nienke Willering, voorzitter

3

SAMENVATTING

Taal- en interactievaardigheden vormen een belangrijke indicator voor kwaliteit van
kinderopvang. Uit eerder onderzoek bleek enerzijds dat het niveau van de taal- en
interactievaardigheden in de Nederlandse kinderopvang nog te wensen overliet, maar
anderzijds dat dit type vaardigheden te trainen is. Hierin ligt de motivatie voor een
meerjarige kwaliteitsimpuls voor bevordering van de taal- en interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers en gastouders in de kinderopvang. Daartoe is in
december 2014 de tijdelijke subsidieregeling ‘Taal- en interactievaardigheden kinderopvang’ van start gegaan. Deze regeling wordt uitgevoerd door het Agentschap SZW.
In het kader van bovenstaande regeling zijn twee trainingsprogramma’s geselecteerd waarvoor subsidie wordt verstrekt, namelijk het TINK-programma van Sardes
en het programma ‘Oog voor Interactie’ van het Nederlands Jeugdinstituut (NJi). Beide
instituten bieden zowel de trainingen voor pedagogisch medewerkers als trainerstrainingen aan. In 2015 hebben 480 houders van kinderopvang met succes een beroep
op de subsidieregeling gedaan. In dit eerste tijdvak is subsidie verstrekt voor de
training van ruim 3.500 pedagogisch medewerkers, ruim 400 interne trainers en bijna
160 externe trainers (licentiehouders).
Stichting BKK heeft als taak om gedurende de uitvoering van de regeling te monitoren hoe de trainingen aangeboden worden en wat de ervaringen van de deelnemers
aan de trainingen zijn. Hiervoor is een digitaal monitoringsysteem opgezet, waarin
gegevens en ervaringen van de verschillende typen deelnemers vastgelegd worden.
Aan de hand van deze monitoringgegevens is in dit verslag een beeld geschetst van de
kenmerken van deelnemers in de eerste tranche alsmede hun ervaringen met de trainingen. Daartoe zijn de gegevens van 1.666 pedagogische medewerkers, 52 interne
trainers en 83 licentiehouders geanalyseerd.
De analyse van monitoringgegevens heeft tot de volgende inzichten over de kenmerken en de motivatie van de deelnemers aan de bovenstaande trainingsprogramma’s geleid:
• qua leeftijd vormen de deelnemende pedagogisch medewerkers een afspiegeling
van de totale populatie pedagogisch medewerkers in de kinderopvang;
• aan de trainingen nemen vooral pedagogisch medewerkers op MBO3- en MBO4-niveau deel. Ook hoger opgeleiden blijken deel te nemen: 15% van de deelnemende
pedagogisch medewerkers heeft HBO of universiteit als hoogst genoten opleiding;
• driekwart van de pedagogisch medewerkers die aan de trainingen deelnemen is
werkzaam in de dagopvang, bijna een kwart in de BSO;
• met de subsidieregeling blijken zowel minder ervaren als ervaren pedagogisch medewerkers te worden bereikt. 40% van de respondenten heeft bij aanvang van de
training 5 tot 10 jaar ervaring in de kinderopvang, eenzelfde aandeel meer dan 10
jaar;
• voor een derde van de deelnemende pedagogisch medewerkers was dit de eerste
training, de overige twee derde had eerder aan trainingen deelgenomen;

4

• 85% van de deelnemers heeft Nederlandse als moedertaal, de overige 15% een
andere taal. Het meest genoemd werden dialecten, Turks en Arabisch;
• de pedagogisch medewerkers zijn vooral intrinsiek gemotiveerd om aan de training
deel te nemen (nieuwe dingen willen leren, training belangrijk voor hun werk). Vier
op de tien deelnemende pedagogisch medewerkers heeft de training daarnaast in
meer of mindere mate als ‘verplicht’ ervaren;
• de interne trainers blijken vooral afkomstig van de dagopvang, in mindere mate de
gastouderopvang en niet van de BSO;
• de meeste interne trainers en licentiehouders hebben voor aanvang van de training
al wel de nodige kennis over taal- en interactievaardigheden;
• onder de interne trainers is een categorie ‘minder ervaren trainers’: een vijfde heeft
naar eigen zeggen weinig kennis van trainingsvaardigheden.
Over de ervaringen met de trainingen zijn de volgende uitkomsten verkregen met
de monitoring:
• bijna twee derde van de deelnemende pedagogisch medewerkers is naar eigen zeggen vooraf tijdig en goed geïnformeerd over de training, bij één vijfde van de respondenten was dit niet het geval. Waarin de informatievoorziening tekort schoot
kan niet met de beschikbare gegevens worden achterhaald;
• bij de door de pedagogisch medewerkers ingevulde sterke punten van het trainingsprogramma voeren de volgende zaken de boventoon: gebruik videomateriaal,
interactie/feedback en praktijkgerichte gehalte van het programma;
• bij gemiste zaken is het beeld meer diffuus. Het gemis aan diepgang tijdens de
training werd door de pedagogisch medewerkers het meest genoemd;
• wat betreft de opzet en invulling van de trainingsprogramma’s bestaat veel waardering voor de locatie en verzorging van de training en de aansluiting op het taalniveau en werksituatie van de cursist. Duidelijk minder pedagogisch medewerkers
(maar nog wel een ruime meerderheid) zijn positief over de duur van de bijeenkomsten;
• qua inhoud van de training waarderen de deelnemende pedagogisch medewerkers
vooral de gevraagde actieve participatie en de goede aansluiting bij de praktijk;
• dat de training in de optiek van bijna een vijfde van de respondenten niet aansloot bij de verwachtingen heeft mogelijk te maken met de informatievoorziening
vooraf;
• het gebruik van videomateriaal, de verschillende vormen van (zelf)reflectie en het
gebruik van praktijkopdrachten zijn door veel deelnemende pedagogisch medewerkers als leerzame werkvormen ervaren. Over huiswerkopdrachten en rollenspelen
lopen de meningen uiteen;
• qua inbedding valt op dat de trainingsprogramma’s goed passen bij het pedagogisch beleid van de organisaties waarvan de pedagogisch medewerkers afkomstig
zijn. Zij krijgen doorgaans dan ook tijd en ruimte om het geleerde in de praktijk toe
te passen. Drie op de tien deelnemende pedagogisch medewerkers kreeg echter
geen gelegenheid om opdrachten binnen werktijd uit te voeren. Bij een vijfde van
de deelnemers was de leidinggevende niet betrokken bij de training;
• de opzet en inhoud van trainerstraining blijkt te worden gewaardeerd door de
interne trainers. Een groot deel van hen is dan ook enthousiast en heeft er vertrouwen in om zelf de training te gaan geven binnen de eigen organisatie;
• een vergelijkbare waardering volgt uit de antwoorden van de licentiehouders.
Vrijwel alle getrainde externe trainers zijn enthousiast om de training bij kinderopvangorganisaties te gaan verzorgen.

5

1

Inleiding

1.1 Achtergrond en inhoud regeling
Goede interactievaardigheden vormen een belangrijke kerncompetentie van
pedagogisch medewerkers in de kinderopvang. Dergelijke vaardigheden dragen bij
aan een optimale ontwikkeling van jonge kinderen. Voor een goede interactie is
het nodig dat het taalgebruik van de pedagogisch medewerker rijk, interactief en
correct is. Taal- en interactievaardigheden vormen dan ook een belangrijke indicator
voor kwaliteit van kinderopvang. In de landelijke metingen van de kwaliteit van de
Nederlandse kinderopvang heeft het Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek (NCKO) vastgesteld dat het niveau van de taal- en interactievaardigheden nog te
wensen overliet. Uit ander onderzoek blijkt dat de taal- en interactievaardigheden te
trainen zijn.
Vanuit deze context is op initiatief van het ministerie van SZW in december 2014 de
tijdelijke subsidieregeling ‘Taal- en interactievaardigheden kinderopvang’ van start
gegaan. Het doel van deze meerjarige subsidieregeling is om de taal- en interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers en gastouders in de kinderopvang te
bevorderen. In verschillende tijdvakken kunnen kinderopvangorganisaties subsidie
aanvragen voor integrale trainingen van hun pedagogisch medewerkers. Daarnaast
wordt vanuit de regeling ook subsidie verstrekt voor trainingen waarmee leidinggevenden/stafmedewerkers en bemiddelingsmedewerkers worden geëquipeerd om zelf
intern trainingen aan pedagogisch medewerkers respectievelijk gastouders te verzorgen. Via dit ‘train-de-trainer’ principe wordt beoogd om het bereik van de regeling –
in aantal getrainde pedagogisch medewerkers – zo groot mogelijk te maken. Dit geldt
ook voor de laatste categorie deelnemers, namelijk externe trainers die (ongesubsidieerd) een licentie kunnen verwerven om de training bij gesubsidieerde kinderopvangorganisaties te mogen verzorgen.
Om subsidie vanuit bovenstaande regeling te verkrijgen kan gekozen worden uit twee
trainingsprogramma’s, namelijk het TINK-programma van Sardes en het programma
‘Oog voor Interactie’ van het Nederlands Jeugdinstituut (NJi). Beide instituten bieden
zowel de trainingen voor pedagogisch medewerkers als trainerstrainingen aan. Voor
het eerste tijdvak in 2015 was een subsidiebedrag van 3,3 miljoen euro beschikbaar. In
totaal hebben in dit tijdvak 480 houders van kinderopvang subsidie toegekend gekregen. Deze subsidie is besteed aan de training van ruim 3.500 pedagogisch medewerkers, ruim 400 interne trainers (gegevens aangeleverd door het ministerie van SZW) en
bijna 160 licentiehouders.
De tijdelijke subsidieregeling ‘Taal- en interactievaardigheden kinderopvang’ wordt
uitgevoerd door het Agentschap SZW. Deze uitvoeringsorganisatie van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is verantwoordelijk voor onder meer de informatievoorziening over de regeling, de behandeling van de subsidieaanvragen en de
uitkering van de subsidies. Stichting BKK is op twee manieren bij deze subsidieregeling
betrokken. In de voorbereiding van deze subsidieregeling heeft BKK het ministerie

6

geadviseerd over de toelating van de speciaal voor dit doel ontwikkelde trainingen.
Mede op basis van dit advies is de keuze voor de trainingen TINK en ‘Oog voor interactie’ voortgekomen. Gedurende de uitvoering van de regeling heeft BKK als taak om
te monitoren hoe de trainingen worden aangeboden en wat de ervaringen met de
gevolgde trainingen zijn.
Dit onderhavige verslag is, conform subsidiebeschikking, een eerste tussentijds verslag
van deze ervaringen uit de praktijk van deze subsidieregeling.

1.2 Monitoring trainingen
Voor de monitoring van de subsidieregeling ‘Taal- en interactievaardigheden kinderopvang’ is een systeem ontwikkeld waarbij trainers van Sardes en NJi gegevens over
hun cursisten invoeren in het digitale systeem Trajectplanner. Naast de administratie
van de groepen worden in Trajectplanner ook door deelnemende cursisten vragenlijsten ingevuld. Deze vragenlijsten zijn door BKK, in overleg met Sardes en NJi, ontwikkeld.
Voor de pedagogisch medewerkers geldt dat op twee momenten een vragenlijst ingevuld kan worden, namelijk voorafgaande aan de training en na afloop van de training.
Deze vragenlijsten werden enkel aan door licentiehouders getrainde pedagogisch
medewerkers voorgelegd. De trainingen die door interne trainers verzorgd worden,
zijn niet gemonitord door BKK. Interne trainers kunnen hetgeen ze in hun opleiding
geleerd hebben naar eigen behoefte, eventueel in aangepaste vorm, inzetten in hun
organisatie.
De beide typen trainers – interne trainers en licentiehouders – vullen alleen na afloop
van de trainerstraining een vragenlijst in. Ook de gegevens die aldus door de verschillende typen deelnemers aan de trainingsprogramma’s aangereikt worden, zijn in
Trajectplanner vastgelegd.
Deelnemende pedagogisch medewerkers en trainers kregen door middel van e-mail
bericht over het klaar staan van de vragenlijst in de digitale omgeving van Trajectplanner. Het niet invullen van deze vragenlijsten was geen blokkade om de trainingen
verder te geven of te volgen.
In schema 1.1 is weergegeven hoeveel ingevulde vragenlijsten Trajectplanner bevatte
op peildatum 1 april 2016. De genoemde aantallen in kolom ‘respons absoluut’ zijn
de aantallen waarop de uitkomsten in de volgende hoofdstukken gebaseerd zijn. Uit
onderstaand schema blijkt dat ongeveer de helft van de deelnemende pedagogisch
medewerkers één of meerdere vragenlijsten heeft ingevuld. Dat niet alle deelnemers
in Trajectplanner vragenlijsten hebben ingevuld, heeft onder meer te maken met het
moment waarop Trajectplanner werd geïmplementeerd. Een aantal groepen was al
begonnen met de training voordat de trainers toegang tot Trajectplanner kregen.
Voor de interne trainers gelden veel lagere responspercentages dan voor de pedagogisch medewerkers en de licentiehouders.

7

Schema 1.1
Totaal aantal deelnemers en respons, naar type deelnemer
Type deelnemer
Pedagogisch medewerkers

Totaal aantal
deelnemers

Respons
absoluut

Respons
relatief

3.505

1.666

48%

Interne trainers

411

52

13%

Licentiehouders

160

83

52%

In schema 1.2 is weergegeven hoe de respons is verdeeld over de beide trainingsprogramma’s waarvoor subsidie vanuit de regeling wordt verstrekt. Uit dit schema
blijkt dat de deelnemers aan het TINK-programma verreweg het grootste deel van de
respons uitmaakt. Bij de pedagogisch medewerkers bestond 85% van de respondenten
uit TINK-cursisten, bij de trainers ongeveer 70%. De resterende 15% van de pedagogisch medewerkers en bijna 30% van de trainers hebben deelgenomen aan ‘Oog voor
Interactie’. Deze verdeling van de respons over beide trainingsprogramma’s is nagenoeg gelijk aan de verhouding in totale deelname aan TINK respectievelijk ‘Oog voor
Interactie’.
Schema 1.2
Verdeling respons naar trainingsprogramma/aanbieder
Deelnemersgroep

TINK
(Sardes)

Oog voor
Interactie (NJi)

Niet
ingevuld

Totaal

1.400

257

9

1.666

Interne trainers

39

13

-

52

Licentiehouders

58

25

-

83

Pedagogisch medewerkers

In het onderstaande kader staan enkele kenmerken van beide trainingsprogramma’s,
waarvoor subsidie uit de tijdelijke subsidieregeling ‘Taal- en interactievaardigheden
kinderopvang’ wordt verstrekt.
Aspect

TINK (Sardes)

Oog voor Interactie (NJi)

Duur programma

Ca. 70 uur, namelijk:
• 8 bijeenkomsten à 3,5 uur
• 7 praktijkopdrachten à 4 uur
• 8 teambijeenkomsten à 2 uur

Ca. 40 uur, namelijk:
• 6 bijeenkomsten à 3,5 uur
• 6 praktijkopdrachten à 3 uur
• 2 feedbackmomenten à 1 uur

Inhoud

Zes NCKO-interactievaardigheden
staan centraal

Zes NCKO-interactievaardigheden
staan centraal

Kosten

Pedagogisch medewerker: € 650
Interne trainer: € 2.000
Licentiehouder: € 495 plus
bijkomende (licentie)kosten

Pedagogisch medew.: ca. € 650 - 850
Interne trainer: € 2.000
Licentiehouder: € 1.100 plus
bijkomende (licentie)kosten

1.3	Leeswijzer
Dit rapport geeft inzicht in de kenmerken en de ervaringen van de verschillende typen
deelnemers aan de trainingsprogramma’s waarvoor in het eerste tijdvak subsidie
vanuit de subsidieregeling ‘Taal- en interactievaardigheden kinderopvang’ wordt verstrekt. De inhoud van de navolgende hoofdstukken is gebaseerd op de gegevens zoals

8

die tot 1 april 2016 waren ingevoerd in het monitoringsysteem Trajectplanner. Zoals
uit de vorige paragraaf blijkt was dit systeem niet volledig gevuld.
De navolgende uitkomsten hebben uitsluitend betrekking op de kenmerken van de
deelnemers die met de subsidieregeling zijn bereikt en hun ervaringen met de gevolgde trainingsprogramma’s. Het betreft geen evaluatie van de subsidieregeling zelf.
Over de meerwaarde van de trainingen en de mogelijke bijdrage aan de verbetering
van de taal- en interactievaardigheden van deelnemers, zijn op grond van de inhoud
van dit rapport geen uitspraken te doen.
Zoals gezegd, werden de pedagogisch medewerkers op twee meetmomenten gevraagd om de vragenlijst in te vullen, namelijk voorafgaande aan de training en
naderhand. Van de 1.666 ‘unieke’ deelnemers hebben er:
• 1.139 de vragenlijst alleen vooraf ingevuld;
• 497 zowel de vragenlijst vooraf als achteraf ingevuld;
• 30 de vragenlijst alleen achteraf ingevuld.
De kenmerken van de ‘bereikte’ pedagogisch medewerkers (zie hoofdstuk 2) zijn gebaseerd op alle 1.666 waarnemingen voor dit type deelnemers. De ervaringen met de
trainingen (zie hoofdstuk 3) zijn vanzelfsprekend achteraf gemeten. Deze uitkomsten
zijn dus gebaseerd op 527 ingevulde vragenlijsten. Bij de tabellen en figuren merken
we overigens wel op dat sommige respondenten niet alle vragen hebben ingevuld.
De consequentie hiervan is dat het aantal waarnemingen per vraag of item kan verschillen.
Daar waar we percentages presenteren kan het voorkomen dat deze door afrondingsverschillen niet precies tot 100% optellen.
In de hoofdstukken 3 en 4 zijn – ter illustratie van uitkomsten – enkele citaten van respondenten opgenomen. Deze citaten zijn ‘gedestilleerd’ uit de ingevulde antwoorden
op de open vragen over sterke punten van de trainingsprogramma’s en over zaken die
deelnemers gemist hebben in deze programma’s. Ook zijn enkele pedagogisch medewerkers en trainers aanvullend telefonisch geïnterviewd door stichting BKK.

9

2

KENMERKEN GETRAINDE PERSONEN

2.1	Inleiding
Uit het voorgaande hoofdstuk blijkt al dat met ondersteuning vanuit de subsidieregeling ‘Taal- en interactievaardigheden kinderopvang’ drie typen personen getraind
zijn, namelijk pedagogisch medewerkers, interne trainers en licentiehouders. In dit
hoofdstuk staan de kenmerken van deze personen die met de eerste tranche van de
regeling bereikt zijn (tot peildatum 1 april 2016). Achtereenvolgens presenteren we
de kenmerken van de pedagogisch medewerkers (paragraaf 2.2) en die van de beide
typen trainers (paragraaf 2.3).

2.2 Kenmerken pedagogisch medewerkers
In de vragenlijst voor pedagogisch medewerkers zijn enkele vragen over hun achtergrond opgenomen. In deze paragraaf presenteren we de uitkomsten hiervan. Hieronder besteden we achtereenvolgens aandacht aan de volgende kenmerken van de
getrainde pedagogisch medewerkers:
• leeftijdsklasse;
• opleidingsniveau;
• type kinderopvang waarin men werkzaam is;
• aantal jaren werkervaring in de kinderopvang;
• (on)ervarenheid met trainingen;
• moedertaal.

Leeftijdsklasse
Het eerste kenmerk is de leeftijd van de pedagogisch medewerkers op het moment
dat zij met de training starten. De ingevulde leeftijden zijn verdeeld in drie leeftijdsklassen, namelijk jonger dan 35 jaar, van 35 tot 55 jaar en 55 jaar en ouder. Deze verdeling wordt ook gehanteerd in het AZW-onderzoek naar de arbeidsmarkt in de zorg
en welzijn.
Schema 2.1
Verdeling getrainde pedagogisch medewerkers naar leeftijdsklasse en vergelijking
kinderopvang totaal
Leeftijdsklasse

Verdeling absoluut

Verdeling relatief

Totaal kinderopvang 2014*

Tot 35 jaar

888

53%

54%

35 tot 55 jaar

637

38%

37%

55 jaar of ouder

98

6%

9%

Niet ingevuld

43

3%

-

1.666

100%

100%

Totaal

* Bron: AZWinfo.nl, Arbeidsmarkt zorg en welzijn 2014

In schema 2.1 is weergegeven hoe de verdeling over deze leeftijdsklassen is van de
pedagogisch medewerkers die de vragenlijst bij aanvang van de training hebben

10

ingevuld. Ruim de helft van de getrainde pedagogisch medewerkers behoorde tot de
jongste leeftijdscategorie. Bijna vier op de tien deelnemers blijkt tussen 35 en 55 jaar
oud te zijn.
De verdeling naar leeftijdscategorie blijkt nagenoeg gelijk te zijn als de leeftijdsverdeling in de gehele kinderopvang. Dit betekent dat de populatie pedagogisch medewerkers die met de subsidieregeling is bereikt, op dit punt een goede afspiegeling van de
gehele sector kindervang vormt.

Opleidingsniveau
Over het opleidingsniveau van de deelnemende pedagogisch medewerkers zijn verschillende vragen in de vragenlijst opgenomen. In de eerste plaats is gevraagd naar
de hoogst behaalde diploma. In schema 2.2 zijn de uitkomsten op deze vraag weergegeven. Daaruit blijkt dat bijna driekwart van de getrainde pedagogisch medewerkers
over een MBO diploma beschikt. Verder blijkt dat ook hoger opgeleiden aan de trainingen hebben deelgenomen: 15% van de getrainde pedagogisch medewerkers heeft
een HBO of universitaire opleiding gevolgd.
Schema 2.2
Verdeling getrainde pedagogisch medewerkers naar hoogst behaalde diploma
Diploma

Verdeling absoluut

Voortgezet onderwijs/LBO

Verdeling relatief

162

10%

1.203

72%

Hoger onderwijs (HBO, universiteit)

252

15%

Niet ingevuld

49

3%

1.666

100%

MBO

Totaal

In de tweede plaats is gevraagd op welk niveau de respondenten een opleiding hebben gevolgd om pedagogisch medewerker te worden. Voor de pedagogisch medewerkers met een MBO opleiding blijkt ruim de helft (53%) op niveau 3 te zijn geschoold,
de overige 47% hebben een MBO 4 opleiding gevolgd.

Type kinderopvang
De doelgroep van de eerste tranche van de subsidieregeling bestond uit pedagogisch
medewerkers van kindercentra. In de vragenlijst was een vraag opgenomen bij welke
organisatie de respondent werkzaam is. Daaruit kon worden afgeleid uit welk type
kinderopvang de getrainde pedagogisch medewerkers afkomstig waren. Uit figuur 2.1
blijkt dat driekwart van de medewerkers in een kinderdagverblijf werken, bijna een
kwart was afkomstig van de BSO.
Figuur 2.1
Verdeling getrainde pedagogisch medewerkers naar deelsegment kinderopvang (N=1.666)
Bso

Kinderdagverblijf

22%

75%

Niet ingevuld
3%

Gastouderbureaus kunnen alleen de subsidie aanvragen voor een ‘train-de-trainer’
training. Daarom is deze groep niet terug te vinden in het bovenstaande figuur.

11

Aantal jaren werkervaring in de kinderopvang
Met de subsidieregeling blijken zowel minder ervaren als ervaren pedagogisch medewerkers te zijn bereikt. Toch blijkt uit de verdeling van de respondenten naar aantal
jaar werkervaring in de kinderopvang, dat pedagogisch medewerkers met weinig
werkervaring het minst vertegenwoordigd zijn in de trainingen. In schema 2.3 is
onderscheid gemaakt in drie categorieën van jaren werkervaring. Bijna vier op de tien
getrainde pedagogisch medewerkers bleek bij de start van de training meer dan tien
jaar in de sector te werken. Hetzelfde geldt voor pedagogisch medewerkers met vijf
tot tien jaar werkervaring. Slechts 17% van de getrainde pedagogisch medewerkers
had minder dan vijf jaar werkervaring.
Schema 2.3
Verdeling getrainde pedagogisch medewerkers naar mate werkervaring in de kinderopvang
Werkervaring

Verdeling absoluut

Verdeling relatief

Tot 5 jaar

284

17%

5 tot 10 jaar

667

40%

10 jaar of meer

648

39%

Niet ingevuld

67

4%

1.666

100%

Totaal

Eerdere ervaringen met trainingen
Aan de respondenten is verder de vraag voorgelegd of zij eerder een training hebben
gevolgd voor het verbeteren van vaardigheden voor pedagogisch medewerkers. Uit
figuur 2.2 blijkt dat een derde van de pedagogisch medewerkers hiermee nog geen
ervaring had. De overige bijna twee derde van de respondenten had hiermee al wel
eerder te maken gehad.
Figuur 2.2
Mate waarin respondenten eerder trainingen hebben gevolgd (N=1.666)
Geen ervaring

Wel ervaring

33%

63%

Niet ingevuld
4%

Op het punt van de (on)ervarenheid met eerdere trainingen bestaat een relatie met
het aantal jaren werkervaring. Van de groep die minder dan vijf jaar in de kinderopvang werkt, bleek 30% voorafgaande aan de training al eerder een training te hebben
gevolgd. Voor de groep ‘ervaren’ pedagogisch medewerkers (met meer dan tien jaar
werkervaring in de sector) bedroeg dit aantal bijna 80%.

Moedertaal van de pedagogisch medewerkers
In de beide trainingsprogramma’s wordt ook aandacht besteed aan de taalvaardigheid
van de cursisten. Het taalgebruik is immers medebepalend voor de interactievaardigheden van de pedagogisch medewerkers. Bij de intake is gevraagd naar de moedertaal
die de cursisten spreken. Uit de beantwoording van deze vraag blijkt dat bijna 85%
van de pedagogisch medewerkers Nederlands als moedertaal heeft (zie schema 2.4).

12

Schema 2.4
Verdeling getrainde pedagogisch medewerkers naar moedertaal
Moedertaal

Verdeling absoluut

Verdeling relatief

Nederlands

1.412

84%

Anders

196

15%

Niet ingevuld

58

1%

1.666

100%

Totaal

De resterende 15% van de deelnemers spreekt weliswaar Nederlands, maar heeft een
andere taal als moedertaal opgegeven. De meest genoemde voorbeelden van een
andere moedertaal zijn een Nederlands dialect zoals Fries of Limburgs (75 keer genoemd), Turks (29 keer genoemd) en Arabisch (12 keer genoemd).

2.3 Kenmerken trainers
De twee typen trainers die getraind zijn via de subsidieregeling – de interne trainers
van kinderopvangorganisaties en de (externe) licentiehouders – zijn ook gevraagd
naar enkele kenmerken. In het onderstaande zijn de uitkomsten op deze vragen weergegeven.

Interne trainers
Aan de interne trainers – die werkzaam zijn bij kinderopvangorganisaties – is de vraag
voorgelegd in welk deelsegment van de kinderopvang zij actief zijn (zie schema 2.5).
Schema 2.5
Verdeling getrainde interne trainers, naar deelsegment
Deelsegment

Respons absoluut

Respons relatief

Kinderdagverblijf

40

77%

Gastouderbureau

12

23%

Totaal

52

100%

Uit schema 2.5 blijkt dat ruim drie kwart trainingen in kinderdagverblijven verzorgd.
De resterende kwart is afkomstig van de gastouderopvang. Dit type kinderopvang
ontbrak hiervoor bij de trainingen van medewerkers omdat gastouders geen aanspraak konden maken op die subsidie. De gastouderopvang wordt via de scholing van
interne trainers bereikt. Opvallend is verder dat geen enkele interne trainer, van de
groep respondenten, in de BSO werkzaam is.
In de vragenlijst voor de interne trainers (en ook de licentiehouders, zie verderop) is
gevraagd of zij voorafgaande aan de training weinig kennis hadden van taalvaardigheden, interactievaardigheden en trainingsvaardigheden. De uitkomsten op deze drie
vragen zijn samengevoegd in figuur 2.3. Omdat de vraagstelling negatief geformuleerd was, betekent ‘(helemaal) oneens’ dat de interne trainers naar eigen zeggen wel
over de betreffende vaardigheden beschikken.

13

Figuur 2.3
Vaardigheden van de interne trainers, voorafgaand aan de training (N=52)
10%
13%

Vooraf weinig kennis
taalvaardigheden
Vooraf weinig kennis
interactievaardigheden

17%
13%

Vooraf weinig kennis
trainingsvaardigheden

19%
13%
(Helemaal) mee oneens

77%

69%

67%
Neutraal

(Helemaal) mee eens

Slechts een klein aandeel van de interne trainers – vijf tot tien respondenten – is naar
eigen zeggen onervaren op het gebied van taal, interactie en het verzorgen van
trainingen. Verreweg het grootste deel van de respondenten weerlegt de betreffende
stellingen. Hieruit kan de conclusie getrokken worden dat de interne trainers doorgaans kennis hebben van en ervaren zijn in het centrale onderwerp van de trainingsprogramma’s – taal- en interactievaardigheden – en het verzorgen van trainingen zelf.

Licentiehouders
Op een vergelijkbare wijze als hierboven bij de interne trainers, zijn de drie stellingen
over taal-, interactie- en trainingsvaardigheden ook voorgelegd aan de getrainde
licentiehouders. Uit onderstaande figuur blijkt dat het aantal respondenten dat de
stellingen niet onderschrijft, bij de licentiehouders veel groter is dan bij de interne
trainers. De licentiehouders hebben dus, naar hun oordeel, al een goede kennisbasis
op het moment dat zij de training aanvangen.
Figuur 2.4
Vaardigheden van de licentiehouders, voorafgaand aan de training (N=82)
Vooraf weinig kennis
taalvaardigheden
Vooraf weinig kennis
interactievaardigheden
Vooraf weinig kennis
trainingsvaardigheden

1%

99%

5%
1%

94%

7%
10%
(Helemaal) mee eens

83%
Neutraal

(Helemaal) mee oneens

Voor alle bovenstaande kenmerken van de respondenten geldt dat we geen noemenswaardige verschillen aantroffen tussen de deelnemers aan TINK en die aan ‘Oog voor
Interactie’.

14

3

BEOORDELING TRAININGEN
PEDAGOGISCH MEDEWERKERS

3.1	Inleiding
In de monitor zijn verschillende vragen opgenomen waarin de deelnemers hun oordeel konden geven over verschillende aspecten van de training die zij hebben gevolgd.
De oordelen van de deelnemende pedagogisch medewerkers staan in dit hoofdstuk
centraal. Alvorens daartoe over te gaan, geven we in de volgende paragraaf (3.2) eerst
inzicht in de motivatie van de pedagogisch medewerkers voorafgaande aan en tijdens
de training. Vervolgens gaan we nader in op de beoordeling door de respondenten
van de informatievoorziening (paragraaf 3.3), de inhoud van het trainingsprogramma
(paragraaf 3.4) en de inbedding van het trainingsprogramma in de organisatie van de
pedagogisch medewerkers (paragraaf 3.5).

3.2 Motivatie
Kinderopvangorganisaties hebben voor hun medewerkers subsidie aangevraagd voor
deelname aan één van de twee trainingsprogramma’s die vanuit de subsidieregeling
‘Taal- en interactievaardigheden kinderopvang’ ondersteund worden. Dit gegeven
roept de vraag op in hoeverre de deelnemende pedagogisch medewerkers zelf ook
gemotiveerd waren om de training te volgen. Op twee manieren is het thema ‘motivatie’ aan de orde gesteld in de monitor. In de eerste plaats is voorafgaande aan de
training gevraagd naar de motivatie voor het volgen van het trainingsprogramma. In
de tweede plaats is na afloop van de training gevraagd in hoeverre de motivatie gedurende het volgen van het trainingsprogramma ‘op peil bleef’. Voor beide invalshoeken
presenteren we hieronder de uitkomsten.

Motivatie voor deelname
De respondenten kregen een achttal stellingen voorgelegd aan de hand waarvan getoetst werd wat hun motivatie was voor het volgen van het trainingsprogramma van
Sardes respectievelijk NJi. Deze stellingen bestonden uit vier mogelijke interne drijfveren (hierna aangeduid met ‘intrinsieke motivatie’ ) en eveneens vier externe drijfveren
(‘extrinsieke motivatie’). In figuur 3.1 is voor de vier elementen van de intrinsieke motivatie weergegeven in hoeverre de respondenten de betreffende stellingen onderschreven. Uit de figuur blijkt dat (bijna) negen op de tien pedagogisch medewerkers
is gaan deelnemen om nieuwe dingen te leren en omdat de training als belangrijk en
waardevol wordt ervaren.
Ook de andere aspecten van de intrinsieke motivatie – training lijkt interessant en leuk
– werd door het overgrote deel van de respondenten onderschreven.

15

Figuur 3.1
Intrinsieke motivatie van pedagogisch medewerkers om aan de training deel te nemen
Ik wil nieuwe dingen
bijleren (N=1.616)

2%

89%
9%
86%

Ik vind de training belangrijk
en waardevol (N=1.612)

5%
9%

De training lijkt mij
interessant (N=1.616)

7%
9%

De training lijkt mij leuk
(N=1.611)

13%
9%

84%

(Helemaal) mee eens

78%

Neutraal

(Helemaal) mee oneens

In figuur 3.2 is weergegeven welke vier aspecten van de extrinsieke motivatie aan de
respondenten zijn voorgelegd. Daaruit blijkt dat de helft van hen door het volgen
van de training (ook) wil ‘aantonen’ dat ze een goede pedagogisch medewerker zijn.
Vier op de tien deelnemende pedagogisch medewerkers hebben de deelname aan de
training als min of meer ‘verplichtend’ ervaren. Dit blijkt uit de twee laatste stellingen
in onderstaand figuur. Van mogelijke schuldgevoelens bij niet-deelname zou bij ongeveer een kwart van de respondenten sprake zijn.
Figuur 3.2
Extrinsieke motivatie van pedagogisch medewerkers om aan de training deel te nemen
Ik wil de indruk geven dat ik een goede
pedagogisch medewerker ben (N=1.605)

51%

26%
23%

Ik word verondersteld de training
te volgen (N=1.603)

27%
31%

Anderen verwachten van mij dat ik
de training volg (N=1.611)

25%
24%

Ik zou me schuldig voelen als ik
het niet zou doen (N=1.610)

42%

42%
33%
33%

(Helemaal) mee eens

43%
Neutraal

(Helemaal) mee oneens

In de bovenstaande uitkomsten troffen we overigens geen noemenswaardige verschillen aan naar leeftijdsklasse, opleidingsniveau of mate van werkervaring van de
pedagogisch medewerkers. Dit geldt ook voor het type kinderopvang waarin deze
medewerkers actief zijn.

Motivatie gedurende de training
In de vragenlijst die na afloop van de training is ingevuld, zijn twee vragen gesteld
over de motivatie gedurende de training (zie figuur 3.3). De eerste stelling (over
motivatie gedurende training) is positief geformuleerd, de tweede stelling (over vermindering van de motivatie) daarentegen negatief. De vragen zijn niet zo gesteld dat
ze elkaar uitsluiten: beide stellingen kunnen door één en dezelfde respondent onderschreven worden. Zoals in het inleidende hoofdstuk is aangegeven, is de vragenlijst na
afloop van de training veel minder vaak ingevuld dan voorafgaande aan de training.
Vandaar dat het aantal waarnemingen hier veel lager is dan in de twee vorige figuren.

16

Figuur 3.3
Motivatie deelnemende pedagogisch medewerkers gedurende de training
Ik was gemotiveerd gedurende de
training (N=517)
Gedurende de training verminderde
mijn motivatie (N=515)

5%

79%

16%

21%

32%

(Helemaal) mee eens

47%
Neutraal

(Helemaal) mee oneens

Uit de bovenstaande figuur blijkt dat vier op de vijf pedagogisch medewerkers naar
eigen zeggen (ook) nog steeds gemotiveerd was tijdens het volgen van het trainingsprogramma. Bij een derde van de respondenten nam de motivatie gedurende het trainingsprogramma (wel) af. Op dit punt zagen we een verschil tussen TINK-deelnemers
en deelnemers aan ‘Oog voor Interactie’. Het aandeel respondenten dat bij TINK zijn
of haar motivatie verminderd zag, was drie maal zo groot als bij de Oog voor Interactie-deelnemers (namelijk 35% versus 11%). Mogelijk heeft dit met het verschil in duur
(en tijdsbelasting) van beide programma’s te maken (zie ook verderop het verschil in
beoordeling van het aantal en de duur van de bijeenkomsten).

3.3	Informatievoorziening over de training
Na afloop van de training zijn de deelnemende pedagogisch medewerkers gevraagd
om de informatievoorziening over de training te beoordelen. Hierbij zijn twee aspecten aan de orde gesteld, namelijk de verstrekte informatie over (de inhoud van) het
programma en over de doelstelling van de training. In figuur 3.4 is weergegeven hoe
de deelnemers oordelen over de informatievoorziening van de training.
Figuur 3.4
Beoordeling informatievoorziening over training, door pedagogisch medewerkers
Ik ben tijdig en goed geïnformeerd
over de doelstelling (N=520)

19%
19%

Ik ben tijdig en goed geïnformeerd
over het programma (N=525)

20%
19%
(Helemaal) mee eens

62%

61%

Neutraal

(Helemaal) mee oneens

Uit de figuur blijkt dat zes op de tien pedagogisch medewerkers naar eigen zeggen tijdig en goed zijn geïnformeerd over het programma en de doelstelling van de training.
Reactie uit open vragen pedagogisch medewerker:
“Een sterk punt van de training vond ik de duidelijke opzet en informatie
over de doelstellingen.”
Eén vijfde van de respondenten was van oordeel dat de informatievoorziening over
het programma en de doelstellingen van de training tekortschoot. Mogelijk dat
onderstaande opmerking van een respondent bij de vraag naar ‘gemiste punten’ (zie
verderop) een aangrijpingspunt kan vormen voor het doorvoeren van verbeteringen
in de informatievoorziening.

17

Reactie pedagogisch medewerker:
“Vooral bij aanvang van de training was het prettig geweest als meer naar
voren was gekomen wat nu het doel van de training is. Waar gaan we aan
werken? Wat willen we hiermee bereiken? Uiteindelijk werd dat pas in de
vierde of vijfde bijeenkomst duidelijk.”
Voor beide stellingen in figuur 3.4 geldt dat de deelnemers aan ‘Oog voor Interactie’
relatief vaker positief oordelen over de informatievoorziening dan de TINK-deelnemers. Van de eerste groep respondenten was 79% respectievelijk 77% van mening dat
ze tijdig en goed geïnformeerd waren over de doelstelling en het programma. Onder
TINK-respondenten bedroegen deze aandelen 59% respectievelijk 58%.

3.4 Beoordeling trainingsprogramma
Vanuit verschillende invalshoeken zijn de getrainde pedagogisch medewerkers in de
monitor in de gelegenheid gesteld om het trainingsprogramma te beoordelen. Naast
open vragen over sterke punten en zaken die in de training ontbraken, zijn stellingen
over verschillende aspecten van de training voorgelegd. Zo konden de respondenten
verschillende facetten over de opzet en invulling van de training, de inhoud van het
programma en de gebruikte werkvormen beoordelen. De uitkomsten hiervan staan
centraal in deze paragraaf.

Sterke en gemiste punten
De vragenlijst van de monitor bevatte een open vraag over de sterke punten van de
training. Van de 527 pedagogisch medewerkers die de vragenlijst na afloop van de
training ingevuld hebben, hebben 389 respondenten één of meerdere sterke punten
aangegeven. Uit de analyse en clustering van de gegeven antwoorden blijkt dat de
volgende sterke punten het meest genoemd zijn:
• het gebruik van videomateriaal tijdens de training (107 keer genoemd);
• de interactie en feedback van de trainer en/of collega’s (84 keer genoemd);
• de training is praktijkgericht, doelgericht en/of direct toepasbaar in de praktijk (57
keer genoemd);
• meer bewust geworden van het belang van taal- en interactievaardigheden en de
rol van de pedagogisch medewerker daarin (49 keer genoemd).
Reactie pedagogisch medewerker:
“Ik vond de aansluiting met de praktijk een sterk punt. Tijdens de training werd
goed getoond hoe het anders kan. Hierdoor kun je wat je hebt geleerd direct
toepassen in de praktijk.”
Het aantal pedagogisch medewerkers dat gemiste punten heeft ingevuld, was beduidend lager dan het aantal respondenten dat sterke punten heeft aangereikt. Uit de
antwoorden van de 112 pedagogisch medewerkers die iets in de training gemist hebben, blijken vijf zaken de boventoon te voeren, namelijk:
• onvoldoende diepgang in het vraagstuk van de taal- en interactievaardigheden (24
keer genoemd);
• onvoldoende aandacht voor de praktijk(voorbeelden) (21 keer genoemd);
• een goede uitleg over het doel van de training ontbrak (19 keer genoemd);
• het missen van theorie (11 keer genoemd);
• onvoldoende afwisseling in doelgroepen kinderen, de training is vooral op jonge
kinderen gericht (9 keer genoemd).
18

Reactie pedagogisch medewerker:
“Tijdens de trainingen zelf miste ik de inhoudelijke opdrachten, ik was graag
dieper ingegaan op de interactievaardigheden (meer uitdaging voor mezelf).
Gaandeweg in de cursus is dit gelukkig wel gegroeid.”

Beoordeling opzet en inhoud trainingsprogramma
Zoals hiervoor opgemerkt, kregen de pedagogisch medewerkers na afloop van de training de mogelijkheid om de opzet en inhoud van het trainingsprogramma te beoordelen. Daartoe werden acht stellingen over de opzet respectievelijk zes stellingen over
de inhoud voorgelegd. Elk van de stellingen was positief geformuleerd. De respondenten konden aan de hand van een vijfpuntschaal aangeven of zij de betreffende stelling
onderschreven of niet. In figuur 3.5 zijn de uitkomsten voor de opzet van de training
weergegeven.
Figuur 3.5
Beoordeling opzet en invulling training door pedagogisch medewerker
De locatie was goed (N=515)

Trainingsmateriaal sloot aan op
mijn taalniveau (N=514)
De verzorging van de training
was goed (N=504)
Trainingsmateriaal sloot aan op
mijn werksituatie (N=513)
Er was overeenkomst tussen
training en werksituatie (N=513)

90%

6%
4%

87%

9%
4%

4%

5%

85%

11%

6%

78%

16%

Tevreden over hoeveelheid
huiswerk (N=514)

17%
14%

Ik ben tevreden over het aantal
bijeenkomsten (N=512)

16%
16%

Ik ben tevreden over de duur van
de bijeenkomsten (N=509)

83%

12%

69%

67%

58%

23%
19%
(Helemaal) mee eens

Neutraal

(Helemaal) mee oneens

De eerste conclusie die aan de hand van bovenstaand schema getrokken kan worden
is dat elk van de stellingen door een overgrote meerderheid van de deelnemende
pedagogisch medewerkers wordt onderschreven. Het meest gewaardeerd werden de
aspecten die betrekking hadden op de locatie en verzorging van de training en de
aansluiting op het taalniveau en werksituatie van de cursist. Ruim vier op de vijf respondenten was positief over deze aspecten van de training. Als ‘spiegel’: slechts circa
5% van de respondenten was het niet eens met de betreffende stellingen en waren
dus negatief over deze punten.
Reactie pedagogisch medewerker:
“De manier van communiceren was prettig. Daarnaast vond ik ook de opzet van
de training goed, waarbij we elke bijeenkomst één vaardigheid behandelden.”

19

De hoeveelheid huiswerk en het aantal bijeenkomsten werden door ruim twee derde
van de deelnemende pedagogisch medewerkers positief beoordeeld. Het aandeel
respondenten dat over deze aspecten niet tevreden is, bedroeg ongeveer 15%.
Hoewel meer dan de helft hierover positief oordeelde, zijn de deelnemende pedagogisch medewerkers het minst tevreden over de duur van de bijeenkomsten. Bijna een
vijfde van de respondenten was hierover niet tevreden.
Bij de eerste zes stellingen uit figuur 3.5 doen zich geen noemenswaardige verschillen
tussen de beide trainingsprogramma’s voor. Het aandeel respondenten dat tevreden is
over het aantal bijeenkomsten is bij ‘Oog voor Interactie’ duidelijk groter dan bij het
TINK-programma (86% versus 65%). Bij de duur van de bijeenkomsten was het verschil tussen beide programma’s nog groter: 86% versus 53% van de respondenten die
hierover tevreden waren.
De inhoud van de training kon door de pedagogisch medewerkers worden beoordeeld aan de hand van zes stellingen. Uit figuur 3.6 kan worden opgemaakt dat ook
de inhoud op veel draagvlak onder de deelnemers kan rekenen. Met name de actieve
participatie die van de deelnemers wordt gevraagd en aansluiting bij de praktijk blijken goed gewaardeerd te worden.
Figuur 3.6
Beoordeling van de inhoud van de training
Er waren voldoende mogelijkheden
voor actieve participatie (N=524)
De inhoud van de training sloot
aan bij de praktijk (N=523)
Ik heb nieuwe vaardigheden geleerd die
ik kan toepassen in de praktijk (N=522)
Ik ben tevreden over de training
in het algemeen (N=523)
De inhoud van de training sloot
aan bij mijn leerwensen (N=522)
De training sloot aan bij mijn
verwachtingen (N=523)

90%

5%
5%

84%

10%
6%

8%

78%

14%

74%

16%
10%
61%

23%
16%

56%

26%
18%
(Helemaal) mee eens

Neutraal

(Helemaal) mee oneens

Twee elementen worden relatief iets minder gewaardeerd, namelijk de aansluiting bij
de leerwensen en de aansluiting bij de verwachtingen. Dat de training volgens bijna
een vijfde van de respondenten niet aansloot bij de verwachtingen heeft mogelijk te
maken met de informatievoorziening vooraf. Hiervoor hebben we al gezien dat een
deel van de respondenten aangaf vooraf niet goed geïnformeerd te zijn over (het doel
van) de training.
Reactie pedagogisch medewerker:
“De ruimte die er gelaten werd voor discussies en vragen vond ik erg goed.
Elkaar wijzen op sterke en zwakke punten. Ook complimenteerden we elkaar.
Dit versterkt het teamgevoel.”

20

Gebruikte werkvormen
Voor beide trainingsprogramma’s geldt dat verschillende interactieve werkvormen
worden gehanteerd om reflectie en feedback te krijgen op praktijksituaties en taal- en
interactievaardigheden van cursisten. Voorbeelden daarvan zijn individuele en teamgerichte praktijkopdrachten en video coaching/reflectie op eigen video-opnames. Aan
de deelnemende pedagogisch medewerkers is gevraagd in hoeverre zij de gebruikte
werkvormen als leerzaam hebben ervaren. De respondenten konden aangeven of
zij het ‘leerzaam’ of ‘minder leerzaam’ vonden. Als zij de betreffende werkvorm niet
hadden ervaren of niet als zodanig hadden herkend, kon ‘niet van toepassing’ worden
ingevuld. In figuur 3.7 zijn de uitkomsten weergegeven.
Figuur 3.7
Beoordeling werkvormen training door pedagogisch medewerkers
Gebruik van videomateriaal
(N=516)

4%
2%

Toepassen van zelfreflectie
(N=513)

6%
2%

Gebruik van reflectie op elkaar
(N=516)
Gebruik van praktijkopdrachten
(N=516)

2%

94%

93%

80%

18%

2%

Toepassen van ‘Coaching on
the job’ (N=511)

91%

7%

12%

Gebruik van huiswerk (N=509)
2%

66%

23%

28%
29%

Gebruik van rollenspel (N=506)
Leerzaam

63%

34%

44%

Minder leerzaam

Niet van toepassing

Dat het gebruik van videomateriaal door nagenoeg alle deelnemers als leerzaam is
aangemerkt, strookt met de eerdere uitkomst dat dit (spontaan) als sterk punt van de
training werd aangemerkt. Iets soortgelijks geldt ook voor de verschillende vormen
van (zelf)reflectie. Ook deze werkvormen werden door ruim negen op de tien deelnemers als leerzaam gekwalificeerd. Het gebruik van praktijkopdrachten blijkt ook
door een ruime meerderheid van de respondenten als leerzaam te worden ervaren.
Reactie pedagogisch medewerker:
“Casussen beschrijven, zodat je hier bewust van wordt, en filmpjes maken, zijn
sterke punten. Bij de filmpjes vond ik het erg goed dat we terugkeken wat goed
ging en beter kon, zodat we elkaar hier feedback op konden geven.”
Over het gebruik van huiswerk als werkvorm lopen de meningen sterker uiteen. Twee
derde van de respondenten heeft het doen van huiswerkopdrachten als leerzaam
ervaren, de overige een derde daarentegen was van mening dat dit minder leerzaam
was. Opvallend was dat we hier een groot verschil tussen TINK- en Oog voor Interactiedeelnemers aantroffen. Van de deelnemers van het eerste trainingsprogramma oordeelde 59% dat de huiswerkopdrachten leerzaam waren, bij het tweede programma
was dit aandeel 90%.
21

Reactie pedagogisch medewerker:
“Wanneer je je huiswerk inlevert wil je graag weten of je het goed hebt gedaan
en hoe je het de volgende keer beter kan doen. En niet bij de laatste opdracht
te horen krijgen dat je het niet goed begrepen hebt.”
Voor zover de respondenten hiermee te maken hebben gehad (dit onderdeel is optioneel), blijkt het gebruik van rollenspelen het minst gewaardeerd. De aandelen respondenten die deze werkvorm als ‘leerzaam’ respectievelijk ‘minder leerzaam’ hebben
aangemerkt, blijken in evenwicht te zijn.

3.5	Inbedding training in de eigen organisatie
In de vragenlijst van de monitor werden de respondenten gevraagd ook een blik op
hun eigen organisatie te werpen. Zij kregen een aantal stellingen voorgelegd om vast
te stellen in hoeverre binnen hun eigen werksituatie omstandigheden zijn gecreëerd
om de training volledig tot zijn recht te laten komen. Met andere woorden: de respondenten konden aan de hand van stellingen de inbedding van de training binnen de
eigen organisatie beoordelen (zie figuur 3.8).
Figuur 3.8
Inbedding training in de organisatie van de pedagogisch medewerkers
De doelen van mijn training passen bij het
pedagogische beleid van de organisatie (N=509)
Er was tijd en ruimte het geleerde toe
te passen (N=508)

8%

Het is binnen de organisatie gewoon elkaar
feedback te geven (N=504)

73%

17%

11%

Ik voelde mij gesteund de training te volgen
(N=508)

75%

17%

10%

Mijn team en collega’s waren betrokken
(N=507)

Mijn leidinggevende was betrokken
(N=506)

86%

9%
5%

10%

69%

20%

67%

23%
55%

26%
20%
43%

Er was tijd beschikbaar om opdrachten in
werktijd uit te voeren (N=506)

27%
30%

De training is vaak agendapunt geweest in
pedagogisch teamoverleg (N=503)

30%
31%
39%
(Helemaal) mee eens

Neutraal

(Helemaal) mee oneens

Om te beginnen blijkt de gevolgde training in bijna negen op de tien gevallen te passen in het pedagogisch beleid van de organisatie. Daarnaast wordt volgens driekwart
van de respondenten tijd en ruimte gegeven door de organisatie om het geleerde in
de praktijk toe te passen. Dit geldt overigens in veel mindere mate voor het uitvoeren
van opdrachten binnen werktijd. Drie op de tien deelnemende pedagogisch medewerkers kreeg deze gelegenheid naar eigen zeggen niet.

22

Over het algemeen waren collega’s (binnen het team) ook betrokken bij de training
(waarschijnlijk omdat de training in groepsverband werd georganiseerd). Voor leidinggevenden gold dit in iets mindere mate: een vijfde van de respondenten had ervaren
dat hun leidinggevende niet betrokken was.
Het meest negatief is gereageerd op de stelling over het pedagogisch teamoverleg.
De training moest ‘vaak’ agendapunt zijn geweest om hier positief te scoren.

Leoni Meijer
Pedagogisch medewerker kinderopvang Berend Botje
Volgde de training Oog voor Interactie
Wat heeft de training jou gebracht?
“De training was echt een eyeopener, vooral op het gebied van communicatie
met kinderen. Sommige dingen deed ik al, in het contact met kinderen, maar
ik ben me er nu meer van bewust en ik weet waarom ik het zo doe. Ik voel
mij gesteund door de organisatie dat ik deze opleiding mag en kan volgen.
Zo kunnen pedagogisch medewerkers zich blijven ontwikkelen in
het werk.”

Stefanie Ligtvoet
Pedagogisch medewerker kinderopvang Miniversum
Volgde de TINK training
Wat vond je van de werkvormen binnen de training?
“De werkvormen zorgen voor afwisseling. Het opnemen van
videofragmenten was voor onze opvang erg belangrijk. Veel collega’s vonden
dit spannend en waren onzeker. Door middel van het analyseren van de
beelden kregen ze steeds meer vertrouwen. In de cursus hebben we ook een
keer een opdracht gedaan waarbij we elkaar een hand moesten geven en in
de knoop zaten, dit moesten we uit elkaar halen zonder elkaar los te laten.
Dit was een goede oefening.”

23

4

ERVARINGEN TRAINERS

4.1	Inleiding
In dit hoofdstuk verleggen we de aandacht naar de ervaringen van de beide typen
trainers die getraind zijn door Sardes en het NJi. In tegenstelling tot de vragenlijst van
de pedagogisch medewerkers bevat de vragenlijst voor interne trainers en licentiehouders een beperkt aantal vragen over hun oordeel over de gevolgde training. In de
volgende paragrafen gaan we achtereenvolgens in op de ervaringen van de interne
trainers (paragraaf 4.2) en die van de licentiehouders (paragraaf 4.3).

4.2 Beoordeling training door interne trainers
Uit hoofdstuk 2 blijkt dat de interne trainers met name afkomstig zijn uit de dagopvang en in mindere mate uit de gastouderopvang. Aan de hand van een zevental stellingen uit de monitor geven we inzicht in hoe de interne trainers hun ‘eigen’ training
hebben beoordeeld (zie figuur 4.1). De interne trainers worden immers geschoold om
de training TINK dan wel Oog voor Interactie aan te bieden aan pedagogisch medewerkers binnen hun eigen organisatie. Uit de onderstaande figuur blijkt dat de stellingen door het overgrote deel van de interne trainers worden onderschreven.
Figuur 4.1
Beoordeling van de training door interne trainers (N=52)
Ik was gemotiveerd gedurende de
training (train-de-trainer)
Ik ben enthousiast om met het geven
van de training aan de slag te gaan
Ik heb er vertrouwen in dat ik de training
op een goede manier kan geven
Ik ga de training in door mij aangepaste
vorm aanbieden binnen mijn organisatie
Ik ben door de ontwikkelaar goed
geïnformeerd over de voorwaarden
Ik ben tevreden over de training in
het algemeen
De trainersopleiding heeft in positieve
zin voldaan aan mijn verwachtingen

92%

6%
2%

88%

10%

2%

86%

12%

2%

83%

10%
8%

4%

8%

77%

19%

75%

17%
66%

20%
14%
(Helemaal) mee eens

Neutraal

(Helemaal) mee oneens

Dat het programma van de training op een aantrekkelijke wijze is aangeboden,
kan worden afgeleid uit de stelling dat nagenoeg alle respondenten gedurende de

24

training gemotiveerd zijn gebleven. Een vergelijkbaar aandeel interne trainers bleek
enthousiast te zijn om met het geven van de training aan de slag te gaan en dit ook op
een goede wijze te kunnen doen. Opmerkelijk is dat vier op de vijf trainers met ‘eens’
reageert op de stelling dat zij ‘de training in aangepaste vorm binnen de eigen organisatie zal aanbieden’. Dit sluit aan bij de opzet van de training om deze om te vormen
tot maatwerk binnen de eigen organisatie. Helaas geeft deze monitor geen inzicht in
deze ‘uitvoeringspraktijk’ binnen de eigen organisatie van de ’train-de-trainers’.
Reactie uit open vragen interne trainer:
“Praktische, positieve training die goed aansluit bij het pedagogisch beleid
van de organisatie.”
Reactie interne trainer:
“Er werd op een leuke manier les gegeven waardoor je nog meer werd
gemotiveerd. Het was zeer informatief!”
Twee stellingen werden door driekwart van de interne trainers bevestigd, namelijk
de informatievoorziening over de voorwaarden of eisen die gelden om de training op
een goede wijze te kunnen geven en de algemene tevredenheid over de training.
Twee derde van de respondenten is van mening dat de trainingsopleiding in positieve
zin heeft voldaan aan hun verwachtingen. Voor één op de zeven interne trainers geldt
dit echter niet. De monitor biedt geen mogelijkheid om precies te achterhalen wat de
achterliggende redenen hiervoor zijn.
Reactie interne trainer:
“Ik had de training op een wat hoger niveau verwacht. Gehoopt en gedacht
dat ik echt nog nieuwe dingen zou leren. De dingen waar het om ging, zoals
oefenen met het geven van trainen voor een groep, is heel summier aan de orde
gekomen, terwijl er mensen in de groep waren die nog nooit een groep hadden
getraind.”

Jacqueline Rietbroek
Kindercentrum De Kunstenmakers Almere
Volgde de training ‘Oog voor interactie’ voor interne trainers
Merk je binnen jouw organisatie een verandering na het volgen van
de training?
“Zeker. Overgedragen kennis wordt gebruikt, collega’s spreken elkaar
bijvoorbeeld aan op onderwerpen die in de training aan de orde zijn
geweest. Elkaar een pluim geven gebeurt vaker en dat is leuk om te zien.”
Heb je de training aan pedagogisch medewerkers al gegeven? Hoe was dat?
“Dat beviel goed, al was er wel veel voorbereidend werk. Ongeveer een halve
dag om de training klaar te maken voor gebruik in mijn eigen organisatie.
Wat een minpuntje was: sommige filmpjes waren onduidelijk, daarom heb ik
zelf op YouTube materiaal erbij gezocht.”

25

Marieke Struis
SKS Alles Kids Spijkenisse
Volgde de TINK training voor interne trainers
Heeft de training voldaan aan je verwachtingen?
“Boven verwachting, omdat het heel duidelijk ging over wat pedagogisch
medewerkers dagelijks doen, de rol van taal, en het belang daarbij van de
interactievaardigheden. Ook managers en andere medewerkers zien dat nu
beter. Je zag gelijk dingen in werking gesteld worden. Vanuit HR was het ook
nuttig, om inkijkje te krijgen in de dagelijkse praktijk.”
Wat viel je verder op of wat zou je mee willen geven?
“Ik zie wel een mogelijkheid om de onderwerpen van de training onderdeel
te laten worden van de jaarlijkse functioneringsgesprekken.”

4.3 Beoordeling training door licentiehouders
Op een vergelijkbare wijze als hiervoor bij de interne trainers geven we in deze paragraaf inzicht in de ervaringen van de licentiehouders. Deze licentiehouders hebben
nagenoeg dezelfde set aan stellingen als hiervoor bij de interne trainers voorgelegd
gekregen. Eén stelling is niet op dit type trainers van toepassing, namelijk dat ze de
training in aangepaste vorm gaan aanbieden binnen de eigen organisatie. De licentiehouders zijn externe trainers die niet in dienst zijn bij een kinderopvangorganisatie.
Bovendien zijn zij gehouden aan de inhoud en vorm van de training die binnen de
licentie vastligt.
In figuur 4.2 zijn de uitkomsten voor de licentiehouders weergegeven. Doordat één
van de licentiehouders de vragenlijst maar gedeeltelijk had ingevuld, zijn de uitkomsten in deze figuur gebaseerd op 82 waarnemingen.
Figuur 4.2
Beoordeling training door licentiehouders (N=82)
Ik was gemotiveerd gedurende de
training (train-de-trainer)
Ik ben enthousiast om met het geven
van de training aan de slag te gaan
Ik heb er vertrouwen in dat ik de training
op een goede manier kan geven
Ik ben door de ontwikkelaar goed
geïnformeerd over de voorwaarden
Ik ben tevreden over de training in
het algemeen
De trainersopleiding heeft in positieve
zin voldaan aan mijn verwachtingen

2%

90%

7%

89%

11%

89%

7%
4%

83%

11%
6%

9%

10%

62%

28%

(Helemaal) mee eens

26

64%

27%

Neutraal

(Helemaal) mee oneens

Een eerste blik op de figuur leert dat de licentiehouders een vergelijkbaar positief
beeld van de trainerstraining geven als de interne trainers. Het patroon van reacties
op de stellingen is in grote mate vergelijkbaar met dat in figuur 4.1.
Reactie uit open vragen licentiehouder:
“Het was een hele prettige training. Het tempo lag hoog en de bijeenkomsten
volgden heel vlot op elkaar, dat was prettig. Ook waren de trainers ontzettend
enthousiast!”

Maureen Mols
Van Groenewegen en Mols, Opleiders in Beeld
Licentiehouder Oog voor Interactie
Wat vond je van de training?
“In onze training was niet veel ruimte voor uitwisseling over de inhoud. Het is
wel belangrijk deze inhoud te kennen om de training goed te kunnen geven.’
Wat is je indruk van de deelnemers?
“De deelnemers zijn enthousiast en ze horen veel nieuwe dingen. Wel
ervaren ze dat het om heel veel huiswerk gaat. Maar ze vinden het wel
leerzaam.”

Judith Lang
Continue Coaching & Training
Licentiehouder Tink
Hoe was het om de training te geven?
“Ik merkte dat je ook in taalgebruik moet opletten hoe toegankelijk en
makkelijk je het maakt. Er zit verschil tussen de deelnemers, bijvoorbeeld
Nederlands als tweede taal en cultuurverschillen. Dit maakt het echter ook
veelzijdig. Het is geen programma dat je zomaar even afdraait. Je blijft als
trainer maatwerk leveren.
Wat ik vooral terugkrijg is dat de pedagogisch medewerkers het in eerste
instantie een vreselijk idee vinden dat er video opnames worden gemaakt.
Maar daarna krijgen ze de smaak te pakken. Dan komen ze met veel filmpjes
en gaan ze daar helemaal in op. Soms vergeten ze dan bijna de casus uit te
werken en in te leveren.”

27

COLOFON
In opdracht van stichting BKK, mei 2016
Analyse en verslaglegging
Bureau Bartels, Amersfoort
Eindredactie		
Stichting BKK, Utrecht
Vormgeving		
OptimaForma, Nijmegen

28

Varrolaan 62
3584 BW Utrecht
+31 30 256 72 30
info@stichtingbkk.nl
www.stichtingbkk.nl