Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 071

Wijziging van de Algemene wet bestuursrecht,
de Wet griffierechten burgerlijke zaken en enige
andere wetten in verband met de verhoging van
griffierechten

Nr. 7

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 16 februari 2012
ALGEMEEN
1. Inleiding
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van het verslag van de vragen
en opmerkingen die zijn gemaakt door de in het verslag aan het woord
zijnde fracties. Ik ben mij bewust van de kritiek die er van veel kanten op
dit wetsvoorstel is en ik zal dan ook uitgebreid ingaan op de vragen die in
het verslag zijn gesteld. Ik doe dat in de volgorde waarin ze gesteld zijn.
De leden van de VVD-fractie vinden dat de samenleving hoort bij te
dragen aan de rechtspraak.Zij vragen of de samenleving ook na verhoging
van de griffierechten voor meer dan 50% blijft bijdragen aan de kosten
van de rechtsstaat.
De samenleving draagt ook na de verhoging van de griffierechten meer
dan 50% bij aan de kosten van de rechtspraak, dat wil zeggen de kosten
van de gerechten die vallen onder de Raad voor de rechtspraak, de Hoge
Raad en het rechtsprekende deel van de Raad van State. De griffierechtontvangsten dekken niet de kosten in civiele en bestuursrechtelijke zaken
door de matiging van de tarieven in bijvoorbeeld bestuursrecht en hoger
beroep, door de compensatieregeling voor on- en minvermogenden en
middeninkomens en doordat in een aantal zaakscategorieën geen
griffierecht wordt geheven, zoals in asielzaken, jeugdbeschermingsmaatregelen en bopz-zaken. Bovendien wordt in strafzaken geen griffierecht
geheven.
De leden van de VVD-fractie zijn voorts van mening dat een extra heffing
van het griffierecht gerechtvaardigd zou kunnen zijn indien na de
inleidende dagvaarding, de conclusie van antwoord en de comparitie van
partijen na antwoord besloten wordt tot een vervolg van de procedure,
met bijvoorbeeld een conclusie van repliek en conclusie van dupliek.
Eveneens kunnen hogere griffierechten worden geheven op het moment
dat de rechter, in het kader van de bewijsvoering, besluit tot een
(voorlopig) getuigenverhoor, deskundigenverhoor, een exhibitieplicht,
rogatoire commissie en pleidooi. Door het eventueel invoeren hiervan kan

kst-33071-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

1

de verhoging van de griffierechten van natuurlijke personen en dan met
name van on- en minvermogenden, verminderd worden. Graag vernemen
de leden van de VVD-fractie hierop een reactie.
Het lijkt aantrekkelijk om een verband te leggen tussen de hoeveelheid
proceshandelingen of processtappen – en dus de daadwerkelijke kostprijs
– en het griffierecht. Toch heb ik gekozen voor het bestaande systeem,
waarbij voorafgaand aan de procedure voor procespartijen duidelijk is
welke kosten aan de procedure zijn verbonden en zij niet meer
gaandeweg worden geconfronteerd met een oplopende rekening.
Naarmate het mogelijke aantal betaalmomenten toeneemt, neemt dit
bezwaar toe. Daarbij komt dat een systeem waarbij (extra) griffierecht
wordt verschuldigd indien in de loop van de procedure bepaalde
proceshandelingen of processtappen worden verricht, ertoe zou kunnen
leiden dat er tussen partijen geschillen ontstaan over de noodzaak of
wenselijkheid van vervolgstappen die tot extra griffierechten leiden: de
ene partij kan proberen de zaak zodanig te compliceren dat een deskundigenbericht nodig wordt, of proberen aan te sturen op re- en dupliek na
een comparitie van partijen, terwijl de andere partij dat niet wenst. Zulke
geschillen compliceren de gerechtelijke procedure onnodig. Daarbij kan
zulk gedrag ontaarden in manipulatie om een financieel zwakkere
wederpartij uit te schakelen.
Een laatste reden is dat het lastiger uitvoerbaar is. Er komt een tweede
betaalmoment (en mogelijk nog volgende) dat vertraging van de
procedure tot gevolg heeft als er moet worden betaald «aan de poort», of
met een incassoproblematiek voor de gerechten als niet «aan de poort»
behoeft te worden betaald. Het zou onverstandig zijn om binnen een jaar
na inwerkingtreding van de Wgbz waarbij inning aan de poort is
ingevoerd, opnieuw een heel ander systeem van griffierechtenheffing in
te voeren.
Voornoemde leden hebben bij de begrotingsbehandeling 2011 al de
toezegging verkregen dat de regering aandacht zou schenken aan no cure
no pay of no win no fee. Deze systematiek waarbij advocaten aanvankelijk
zelf de kosten dragen, kan helpen – zeker in letselschadezaken – om de
toegang tot de rechter te garanderen. Zij verzoeken in de nota naar
aanleiding van het verslag bij dit wetsvoorstel de beleidsvoornemens op
dit punt te presenteren.
Thans is een verbod op de resultaatgerelateerde beloningsvorm no cure
no pay neergelegd in de Verordening op de praktijkuitoefening (onderdeel
Resultaatgerelateerde Beloning). Deze verordening is vastgesteld door de
Nederlandse orde van advocaten. Het is de bedoeling dat de Orde een
experiment aanvangt om te bekijken op welke wijze kan worden gewerkt
met een vorm van no cure no pay. Daarbij is van belang dat het
experiment zodanig wordt ingericht dat de onafhankelijkheid van de
advocaat niet in het geding komt. Dit houdt in dat het noodzakelijk is
randvoorwaarden te formuleren waarbinnen een dergelijk experiment kan
worden uitgevoerd. Deze worden door de Orde ontwikkeld. Met het oog
op het experiment zal voornoemde verordening daarop moeten worden
aangepast. Gelet op de ingewikkeldheid van de materie kost de voorbereiding van een dergelijk experiment enige tijd. Naar verwachting zal het
College van Afgevaardigden van de Orde in het voorjaar van 2012 over
een voorstel met betrekking tot resultaatgerelateerde beloning spreken.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat het voornemen om de griffierechten te verhogen ertoe zal leiden dat 60% van de bevolking voor een
gereduceerd tarief in aanmerking komt, terwijl dat nu 40% is. Deze leden
vragen of dit betekent dat ondanks het feit dat meer mensen dan
voorheen in aanmerking komen voor een gereduceerd tarief, ook mensen
met een lager inkomen in absolute zin (uitgedrukt in euro’s) meer moeten
gaan betalen voor griffierechten. Zo ja, dan dient dat volgens deze leden
gewoon gezegd, uitgelegd en voor de verschillende zaakscategorieën en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

2

inkomensgroepen te worden beschreven. Zo nee, dan willen de leden
weten hoe het dan mogelijk is dat de regering € 172 miljoen meer aan
griffierechten wil binnenhalen terwijl dat voor 60% van de bevolking geen
negatieve financiële gevolgen zou opbrengen. Of wil de regering het geld
alleen binnenhalen door alleen voor de meer welgestelde 40% van
burgers en rechtspersonen de griffierechten te verhogen?
Het wetsvoorstel verhoging griffierechten is erop gericht om voor de
procedures waarvoor nu griffierecht verschuldigd is in de toekomst een
zodanig hoger griffierecht te vragen dat hiermee een ombuiging van
€ 240 miljoen wordt gerealiseerd. De tarieven gaan dus omhoog, maar
voor bepaalde groepen burgers worden de verhoogde tarieven gematigd.
Voor on- en minvermogenden en burgers met een middeninkomen is het
mogelijk om voor verlaging van de griffierechten in aanmerking te komen.
Het is inderdaad zo dat ook zij volgens het wetsvoorstel in de toekomst
meer gaan betalen dan de thans verschuldigde griffierechten. In het
wetsvoorstel is deze systematiek beschreven.
In dit verband willen de leden van de PvdA-fractie erop wijzen dat er voor
middeninkomens boven modaal geen enkele sprake is van matiging. Deze
groepen moeten volgens deze leden daarom wel het volle pond van de
drastisch hogere griffierechten voor hun rekening nemen. Tot welke
vraaguitval leidt dit bij deze groepen, bijvoorbeeld in WOZ- of belastinggeschillen?
In de Impactanalyse Verhoging Griffierechten is de vraaguitval geschat
voor diverse zaakstypen en inkomensgroepen. Deze vraaguitval is
weergegeven in de volgende tabel.

De zaaksuitval voor meer specifieke zaakstypen per inkomensgroep, zoals
in WOZ- of belastinggeschillen, is niet onderzocht in de impactanalyse
wegens het ontbreken van meer gedetailleerde gegevens, die daarvoor
nodig zijn.
De aan het woord zijnde leden willen vervolgens weten of er bij de
vraaguitval in het bestuursrecht ook rekening mee is gehouden dat
bestuursorganen daardoor ook minder zaken verliezen en dus minder
uitgaven zullen hebben? Zo ja, hoe hoog wordt dit effect ingeschat? Zo
nee, waarom niet?
Bij de berekening van de vraaguitval is er geen rekening mee gehouden
dat bestuursorganen daardoor minder zaken zullen verliezen en minder
uitgaven hebben. Daarmee is echter wel rekening gehouden bij de
berekening van de kosten die bestuursorganen maken ten gevolge van
het wetsvoorstel. Tegenover € 30 miljoen extra kosten voor griffierechten
bij verlies van zaken staat ongeveer eenzelfde bedrag aan besparingen.
Immers, de vraaguitval in bestuurszaken leidt tot een vermindering van
zaken. Voor zaken die uitvallen geldt dat er niet alleen geen griffierecht
hoeft te worden betaald bij eventueel verlies, maar dat er evenmin kosten
hoeven te worden gemaakt voor het voeren van de procedures en dat er
geen risico bestaat op een proceskostenveroordeling. Daarnaast wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

3

verwacht dat bestuursorganen meer procedures zullen voorkomen door
meer contact met de burger en door de inzet van mediationvaardigheden
in het voortraject.
De leden van de PvdA-fractie betwijfelen overigens of de voorgenomen
verhoging van de griffierechten wel een bezuiniging is. Zij vrezen dat
lokale overheden mogelijk zullen trachten die lasten door te schuiven naar
hun burgers, bijvoorbeeld door lokale lasten of belastingen te verhogen.
Is met dat effect ook rekening gehouden in het econometrische rekenmodel ten aanzien van de impact van de verhoogde griffierechten op de
vraag? Zo ja, hoe wordt dit effect ingeschat? Zo nee, waarom niet?
Het effect van eventuele doorbelasting door bestuursorganen van
griffierechtkosten via lokale lasten of belastingen is niet meegenomen in
de modellen die de vraaguitval berekenen. Ook indien er in de berekeningen sprake zou zijn geweest van (per saldo) meerkosten voor de
bestuursorganen die via lokale lasten worden doorbelast, dan zou dit niet
zijn meegenomen in de berekeningen van de impact op de vraag. Er is
immers geen direct verband tussen de hoogte van lokale belastingen en
de keuze van een individuele burger of bedrijf om wel of niet voor een
gang naar de rechter te kiezen.
De leden van de PvdA-fractie vragen waarom in het geval van een
proceskostenveroordeling niet ook voorzien is in gereduceerde tarieven
voor de lagere inkomens. Deze leden menen dat de drempel om een
rechtszaak aan te spannen voor iemand met een lager inkomen veel hoger
is als het risico bestaat op het betalen van de volledige betaling van de
griffierechten van de andere partij. Deelt de regering deze mening? Zo ja,
waarom houdt zij daar dan geen rekening mee? Zo nee, waarom niet?
Ik ben het met deze leden eens dat het procesrisico voor een procespartij
die behoort tot een van de categorieën waarvoor een gereduceerd tarief
geldt, groter is, omdat hij geconfronteerd kan worden met een proceskostenveroordeling voor een griffierecht van de in het gelijk gestelde partij,
dat hoger ligt dan dat van hemzelf. Daarom is er in het wetsvoorstel voor
de gevallen waarin deze proceskostenveroordeling, gelet op de
proceshouding van de in het gelijk gestelde partij, tot een onbillijkheid van
overwegende aard zou leiden, een hardheidsclausule opgenomen (artikel
237, vijfde lid, Rv). Die houdt in dat degene die in het ongelijk is gesteld
het griffierecht van de in het gelijk gestelde partij slechts hoeft te
vergoeden tot de hoogte van zijn eigen griffierecht dat hij heeft betaald of
zou hebben moeten betalen als hij eiser zou zijn geweest (dit laatste geldt
in de kantonprocedure). Het resterende bedrag blijft voor rekening van de
in het gelijk gestelde partij. Maar dat is alleen gerechtvaardigd als deze
laatste het aan zijn eigen proceshouding te wijten heeft dat hij niet zijn
volledige proceskosten vergoed krijgt. Het uitgangspunt dient te blijven
dat een in het gelijk gestelde partij de volledige griffierechten vergoed
krijgt, ook als hij een wederpartij treft die minder griffierechten hoefde te
betalen dan hijzelf. Alle partijen die in het gelijk gesteld worden, dienen in
beginsel bij de proceskostenvergoeding gelijk behandeld te worden,
ongeacht wat de financiële positie van hun wederpartij is. Dat vind ik een
belangrijk uitgangspunt in ons procesrecht.
Bovendien vragen de aan het woord zijnde leden of er wel rekening
gehouden is met het effect van het risico op het moeten terugbetalen van
de griffierechten van de andere partij, in de berekeningen die ten
grondslag liggen aan de impactanalyse die door Significant is uitgevoerd.
Zo ja, waar blijkt dat uit en hoe groot wordt dit effect ingeschat, met name
voor de groepen on- en minvermogenden? Is hier ook rekening mee
gehouden bij het berekenen van de prijselasticiteit?
In de Impactanalyse Verhoging Griffierechten is rekening gehouden met
het risico van een proceskostenveroordeling. Voor het bepalen van de
uitval van rechtszaken is aangenomen dat een rechtzoekende alleen een
rechtszaak aanspant als deze naar verwachting «winst» oplevert. In de
verwachte opbrengsten en kosten is de proceskostenveroordeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

4

opgenomen. Het effect hiervan is niet afzonderlijk naar inkomenscategorie
bepaald. Ook in de prijselasticiteit is impliciet met het risico op een
proceskostenveroordeling rekening gehouden.
De leden van de PvdA-fractie vrezen dat kapitaalkrachtige partijen zoals
bedrijven en bestuursorganen er baat bij zouden kunnen hebben om in
hoger beroep te gaan. Daarbij kunnen zij volgens deze leden speculeren
op de angst van de minder kapitaalkrachtige burger die het risico loopt te
worden veroordeeld in het betalen van de dan zeer hoge griffierechten
van zijn wederpartij. Is met dit effect enige rekening gehouden bij het
inschatten van de vraaguitval? Zo ja, hoe dan en hoe groot was dit effect?
Zo nee, waarom niet?
Uit de berekeningen met de prijselasticiteit vloeit voort hoeveel minder
zaken door eisers worden aangebracht als gevolg van de hogere
griffierechten. Daarmee wordt niet in beeld gebracht wat de gedragsreactie van verweerders is op eenmaal aangebrachte zaken. In de impactanalyse van Significant is dit evenmin meegenomen: onderzocht is de
vraaguitval die kan optreden als eisers minder zaken aanbrengen. Als
verweerders in hoger beroep minder vaak verschijnen vanwege de hoogte
van het griffierecht, betekent dat niet dat er uitval is van rechtszaken, maar
dat een verschuiving plaatsvindt van zaken op tegenspraak naar verstekzaken. Voor bestuurszaken hoeft de verweerder in hoger beroep overigens
geen griffierecht te betalen. Een bestuursorgaan dat de zaak wint, betaalt
geen griffierecht, zodat de proceskostenveroordeling voor griffierechten in
bestuurszaken niet van belang is.
De leden van de PvdA-fractie vragen in welke gevallen waarin de
wetgever heeft bepaald dat de burger voor het wijzigen van een rechtsverhouding is aangewezen op een gerechtelijke procedure, er geen gematigd
tarief in rekening wordt gebracht.
Wijziging van rechtsverhoudingen waarbij rechterlijke tussenkomst
verplicht is, komt vooral voor in het kader van het familierecht. De
echtscheiding en voogdijwijziging zijn de bekendste voorbeelden. Mede
daarom is in familierechtelijke zaken gekozen voor een gematigd tarief.
Voor het overige is voor veel wijzigingen in civielrechtelijke rechtsverhoudingen waarbij bepaalde waarborgen, onpartijdig toezicht of zorgvuldige
controles noodzakelijk zijn, inschakeling van de notaris voorgeschreven.
Een belangrijk voorbeeld is de overdracht van een huis. In het wetsvoorstel is uitgegaan van een transparant systeem waarin alle zaken die
voortvloeien uit boek 1 BW en aanverwante wetten op het gebied van het
familierecht, onder het gematigde tarief vallen. Het benoemen van alle
zaken waarbij de rechter de exclusieve bevoegdheid heeft voor het
wijzigen van een rechtsverhouding, past niet in deze aanpak.
De leden van de PvdA-fractie zijn niet van mening dat mensen lichtzinnig
besluiten naar de rechter te gaan en vrezen dat de verhoging van de
griffierechten eerder tot eigenrichting zal leiden dan tot het zoeken van
alternatieve geschilbeslechting. Hoe kijkt de regering hier tegenaan? Kan
eigenrichting in een geschil tussen burgers niet al snel escaleren in een
wijze van geschiloplossing waarbij het strafrecht in het zicht dreigt te
komen?
Burgers en bedrijven lossen veel conflicten zelf op; van alle geschillen
komt thans slechts circa 5% bij de rechter. Daaruit kan niet worden
geconcludeerd dat die procedures terecht en noodzakelijkerwijs bij de
rechter worden aangespannen. Het oordeel of een zaak terecht en
noodzakelijkerwijs bij de rechter wordt aangespannen, is alleen aan de
rechtzoekende. Daarom wordt in dit wetsvoorstel de eigen verantwoordelijkheid benadrukt, de rechtzoekende moet zelf de afweging maken tussen
het griffierecht en andere kosten enerzijds en het belang van de zaak
anderzijds. Zaken kunnen soms ook, of zelfs beter, op een andere wijze
dan via de rechter worden opgelost. Er is geen enkele aanwijzing voor dat
zaken die niet voor de rechter worden gebracht in de toekomst meer tot
eigenrichting zullen leiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

5

Hoewel de leden van de PvdA-fractie allerlei vormen van alternatieve
geschilbeslechting prefereren als daarmee de gang naar de rechter kan
worden voorkomen, is alternatieve geschilbeslechting daarmee nog geen
vervanger van rechtspraak. Naar de mening van deze leden is alternatieve
geschilbeslechting slechts dan mogelijk als de betrokken partijen in het
geval zij er zelf niet uitkomen alsnog naar de rechter kunnen gaan. Deelt
de regering deze mening? Zo nee, waarom niet?
Burgers en bedrijven zijn heel goed in staat geschillen anders dan via een
gerechtelijke procedure op te lossen. Zij doen dat al in bijna 95% van de
gevallen. Dergelijke oplossingen zijn niet per se minder goed of minder
duurzaam dan een uitspraak van de rechter. Ze kunnen zelfs beter en
duurzamer zijn een rechterlijke uitspraak. In die zin is alternatieve
geschilbeslechting wel degelijk een vervanger van de rechtspraak.
Alternatieve geschilbeslechting levert echter niet direct een executoriale
titel op, waarmee nakoming kan worden afgedwongen. In die zin is
alternatieve geschilbeslechting geen vervanger van rechtspraak en dienen
partijen naar de rechter te kunnen stappen als zij er zelf niet uitkomen.
Ook de procedurele waarborgen waarmee de rechtspraak is omgeven,
plaatst de rechtspraak in een unieke positie. De toegang tot de rechter
dient om die reden dan ook te worden gewaarborgd.
De leden van de PvdA-fractie willen er ook op wijzen dat rechterlijke
uitspraken in individuele gevallen, anders dan bij andere vormen van
geschilbeslechting, wel degelijk ook gevolgen kunnen hebben voor
andere geschillen. Dit behoort tot de voordelen van jurisprudentie. Erkent
de regering dit verschil in waarde tussen alternatieve geschillenbeslechting en rechtspraak? Zo ja, waarom wil de regering dan toch de gang
naar de rechter afremmen? Zo nee, waarom niet?
Niet alleen de publicatie van rechterlijke uitspraken draagt bij aan de
rechtsvorming. Ook bijvoorbeeld de Stichting Geschillencommissies voor
Consumentenzaken (de SGC) en de Raad van Arbitrage voor de Bouw
(RvA) publiceren uitspraken die gevolgen kunnen hebben voor andere
geschillen. Het is derhalve niet uniek voor de rechtspraak dat jurisprudentie gevolgen kan hebben voor andere geschillen. Overigens is het ook
geen doel van het wetsvoorstel de gang naar de rechter af te remmen. Het
doel is dat gebruikers van de rechtspraak een hogere bijdrage leveren in
de kosten van deze procedures in het kader van het streven van dit
kabinet om de overheidsfinanciën op orde te brengen. Het effect daarvan
zal zijn dat gebruikers een scherpere afweging maken en meer zaken
buiten de rechter om tot een oplossing brengen.
De leden van de SP-fractie vinden het niet meer dan logisch dat een
drempel wordt opgeworpen voor individuen om te voorkomen dat elke
kleinigheid voor de rechter wordt gebracht. Waarom werkt de huidige
Wgbz onvoldoende om dit te voorkomen?
De Wgbz is met name gericht op vereenvoudiging van het griffierechtenstelsel en heeft niet als doel om te voorkomen dat elke kleinigheid voor de
rechter wordt gebracht. Door de verhoging van de griffierechten moeten
rechtzoekenden een scherpere afweging maken of zij een conflict aan de
rechter willen voorleggen. Het blijft aan de rechtzoekenden zelf om te
bepalen of zij een conflict aan de rechter moeten en willen voorleggen.
De aan het woord zijnde leden vragen vervolgens hoe de regering denkt
dat het vertrouwen van de burger zal toenemen, als het alleen maar
moeilijker wordt om via een gerechtelijke procedure een geschil voor te
leggen, helemaal wanneer alternatieven niet toegankelijk of van
toepassing zijn of niets hebben uitgehaald.
Gegeven het feit dat een ombuiging van € 240 miljoen noodzakelijk is om
de overheidsfinanciën op orde te brengen, zijn keuzen noodzakelijk. Als de
griffierechten op hetzelfde niveau worden gehouden en er bezuinigd zou
worden op de rechtspraak, zou de kwaliteit van de rechtspraak
verschralen en zouden de werkvoorraden en doorlooptijden oplopen. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

6

vertrouwen van burgers en ondernemingen wordt er, meer dan door de
hoogte van het griffierecht, vooral mee gediend als de rechtspraak
kwalitatief hoogwaardig is en dat er binnen redelijke termijn recht wordt
gesproken. Daarbij geldt dat de burger uiteindelijk is gebaat bij een
oplossing van zijn geschil. Het naar tevredenheid oplossen van een
geschil hoeft niet altijd te betekenen dat een rechter hier direct of indirect
bij betrokken wordt. Er zijn andere wegen, zoals het inschakelen van een
geschillencommissie, die leiden tot het effectief oplossen van een geschil
zonder tussenkomst van de rechter.
De leden van de SP-fractie merken op dat in de memorie van toelichting
wordt verwezen naar de Geschilbeslechtingsdelta 2009 (Kamerstukken
31 753, nr. 19 bijlage). Slechts 5% eindigt uiteindelijk voor de rechter. Van
de overige 95% wordt 40% van de zaken niet opgelost. Waar denkt de
regering dat deze 40% zaken toe zullen leiden?
In de Geschilbeslechtingsdelta is onderzocht welke juridische problemen
mensen ervaren en welke wegen zij bewandelen om die problemen op te
lossen. 52% van degenen die problemen ervaren, wordt aangeduid als
rechtshulpgebruikers: zij roepen advies of hulp in van deskundige
personen of organisaties. 42% wordt aangeduid als doe-het-zelvers: zij
nemen het probleem zelf ter hand. 6% blijft passief, zoekt geen contact
met de wederpartij en schakelt geen hulp in. Zowel de rechtshulpgebruikers als de doe-het-zelvers boeken bij 60% van de problemen
resultaat. In 40% van de gevallen wordt geen actie ondernomen of wordt
de actie op enig moment gestaakt. In deze 40% beschouwen rechtzoekenden een actie, of de voortzetting daarvan, kennelijk niet als zinvol.
De aan het woord zijnde leden vragen welk probleem de regering dan nog
wil oplossen.
Het probleem dat de regering moet oplossen betreft de noodzaak om de
overheidsfinanciën op orde te brengen. Burgers en bedrijven die
juridische problemen ervaren, moeten om die reden niet alleen de
verantwoordelijkheid nemen om die op te lossen, maar uit de eigen
verantwoordelijkheid vloeit tevens voort dat gebruikers een hogere
bijdrage moeten betalen voor de rechtspraak.
De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze innovatie zal toenemen
wanneer dit wetsvoorstel slechts gaat over een andere verdeling van
kosten tussen staat en rechtzoekenden.
Het wetsvoorstel gaat over een andere verdeling van kosten tussen staat
en rechtszoekende, maar bevestigt tevens het uitgangspunt dat een
rechtsstaat kwalitatief hoogstaande rechtspraak nodig heeft waarin snel
wordt beslist over de voorliggende geschillen. Door een sterkere
financiële prikkel worden rechtzoekende, rechtspraak en overheid meer
dan thans het geval is uitgedaagd om innovaties toe te passen, besparingen te realiseren of alternatieven te beproeven die anders ter zijde
zouden worden geschoven.
Voornoemde leden merken op dat in de memorie van toelichting wordt
gesteld dat hogere griffiekosten tot een beter functioneel rechtsbestel
leiden. Volgens de regering wordt er een directe relatie gelegd tussen de
rechtzoekende en de rechtspraak, zodat het innovatieve vermogen van de
rechtspraak en ketenpartners nog verder wordt geprikkeld. Kan de
regering toelichten hoe dit causale verband tot stand is gekomen?
In de memorie van toelichting is aangegeven dat hogere griffierechten
een prikkel geven tot innovatie van juridische procedures, niet alleen
omdat het beleidsmatig uitdaagt hogere kosten zoveel mogelijk te
reduceren, maar ook omdat rechtzoekenden hogere eisen aan de kwaliteit
van procedures zullen stellen als zij hogere griffierechten moeten betalen.
Om die reden is gelijktijdig met het wetsvoorstel een innovatieagenda aan
de Tweede Kamer gezonden. Deze innovatieagenda is tot stand gekomen
in samenspraak met de rechtspraak, de advocatuur, de gerechtsdeurwaarders en andere organisaties uit het rechtsbestel. Zij hebben zich

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

7

bereid getoond samen te werken aan de doelstelling van de innovatieagenda.
De leden van de SP-fractie herinneren eraan dat de opbrengst van de
griffiekosten direct de staatskas ingaat. Het is hen niet duidelijk hoe het
innovatieve vermogen zou worden ontwikkeld. Het is goed dat de
regering zelf komt met een agenda om alternatieven te bevorderen, maar
niet duidelijk wordt of ook wordt aangesloten bij de huidige initiatieven
van de rechtspraak om te komen tot snellere en doelmatiger procesvoering.
Zoals u heeft kunnen lezen in de innovatieagenda, wordt daarin direct
aangesloten bij de initiatieven van de rechtspraak zelf om te komen tot
snellere en doelmatiger procesvoering. Het onderdeel «Verbetering
gerechtelijke procedures» bevat in de onderdelen (2.1) en (2.2) acties die
de Raad voor de rechtspraak voor zijn rekening neemt, indien nodig
ondersteund door het ministerie van Veiligheid en Justitie. De hogere
griffiekosten zullen die acties niet inperken, omdat die voorkomen dat er
moet worden bezuinigen op de rechtspraak.
De aan het woord zijnde leden vragen met hoeveel euro het budget van
de rechtspraak zal worden verminderd nu een substantiële daling van het
aantal zaken wordt verwacht.
In het regeerakkoord is een netto ombuiging van € 240 miljoen voor de
Rechtspraak opgenomen. Het voorgestelde tarievenstelsel realiseert deze
ombuiging. De netto opbrengst is in totaal € 240 miljoen, berekend op
basis van cijfers over de aantallen zaken in de verschillende rechtsgebieden, de verschillende rechtscolleges en de onderscheiden categorieën
financieel belang uit 2008. De vermindering van de uitgaven van de
Rechtspraak als gevolg van de verwachte daling van het aantal zaken is
geschat op € 68 miljoen. De stijging van de ontvangsten is geschat op
€ 172 miljoen. Jaarlijks worden ten behoeve van het opstellen van de
begroting de instroomontwikkelingen geactualiseerd aan de hand van
voor de afzonderlijke sectoren geldende (ketenbrede) prognosemodellen.
In deze prognosemodellen worden ook de effecten van de verhoging van
de griffierechten meegenomen en – indien nodig – geactualiseerd.
De leden van de D66-fractie noemen de eigen verantwoordelijkheid die
ten grondslag ligt aan de substantiële verhoging van de griffierechten.
Meent de regering dat mensen die niet direct bij een zaak zijn betrokken
geen belang hebben bij een goede rechtspraak? Hoe beoordeelt de
regering de precedentwerking van rechterlijke uitspraken dan? Hoe wordt
het profijt dat ondernemingen en burgers ondervinden van procedures
van anderen verdisconteerd?
De regering meent dat alle Nederlanders belang hebben bij een goede
rechtspraak. Dat betekent echter niet dat de overheid de kosten van de
rechtspraak volledig uit de algemene middelen zou moeten betalen. Dat is
ook nu niet het geval, omdat er sinds 1 843 al griffierechten worden
geheven. De in het onderhavige wetsvoorstel gehanteerde tarieven geven
een goede balans tussen de verscheidene verantwoordelijkheden.
Deze leden vragen verder hoe de regering de verantwoordelijkheid van de
rechtszoekende beoordeelt als hij geen andere keuze heeft dan naar de
rechter te stappen, bijvoorbeeld bij een echtscheiding. Iemand kan
immers niet scheiden zonder tussenkomst van een rechter. Of als iemand
ondanks zijn welwillende opstelling om een conflict buiten de rechter om
op te lossen toch in procedure wordt betrokken?
Achter deze vragen gaat kennelijk de gedachte schuil dat wanneer een
rechtzoekende geen andere keuze heeft dan naar de rechter te stappen, of
ondanks een welwillende opstelling om een conflict buiten de rechter om
op te lossen toch in een procedure wordt betrokken, dat het dan de
overheid zou moeten zijn die de kosten daarvan draagt. Het wettelijk
voorschrift dat burgers zich tot de rechter moeten wenden om zaken te
regelen is erop gericht het maatschappelijk verkeer ordentelijk te laten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

8

functioneren. In de praktijk is het in individuele gevallen de verantwoordelijkheid van de rechtzoekende om een rechterlijke tussenkomst in te
roepen. Voor die rechterlijke tussenkomst mag van de rechtzoekenden een
redelijke prijs worden gevraagd.
De beoordeling of de verweerder in een bepaald geval zich al dan niet
welwillend heeft opgesteld in het voortraject is bijzonder lastig te maken
op het moment dat de procedure aanhangig wordt gemaakt. Om aan die
opstelling toch consequenties te verbinden kan de rechter gebruikmaken
van het bepaalde in artikel 237 Rv, waarin de rechter de bevoegdheid is
toegekend bij zijn vonnis, als hij over alle benodigde informatie in de zaak
beschikt, af te wijken van de regel dat de verliezer in de proceskosten
wordt veroordeeld als deze «nodeloos zijn aangewend». In het
wetsvoorstel wordt aan artikel 237 Rv een vijfde lid toegevoegd dat de
rechter meer ruimte geeft af te wijken van de regel dat de verliezer in de
proceskosten wordt veroordeeld, waarbij de proceshouding van de in het
gelijk gestelde partij een rol speelt.
Volgens de leden van de D66-fractie stijgt het aantal zaken trendmatig
door de toenemende complexiteit van regelgeving. Deze leden vragen
welke maatregelen de regering neemt om via versimpeling van de
regelgeving de stroom procedures tegen te gaan.
Voorstellen voor beleid en regelgeving worden op alle ministeries
voorbereid met behulp van het integraal afwegingskader voor beleid en
regelgeving (zie www.naarhetiak.nl). Hierin zijn alle verplichte kwaliteitseisen opgenomen, zoals de aanwijzingen voor de regelgeving, de toetsen
voor administratieve lasten, de bedrijfseffectentoets en de milieueffectentoets. Dit zorgt ervoor dat goed nagedacht wordt over de vraag of er
wetgeving moet komen, of deze wetgeving van goede kwaliteit is en geen
onnodige lasten veroorzaakt. Ik ben verantwoordelijk voor het wetgevingskwaliteitsbeleid en op mijn ministerie worden de voorstellen voor
wet- en regelgeving van al mijn ambtgenoten en van mijzelf getoetst op
zaken als nut en noodzaak, doeltreffendheid, begrijpelijkheid, uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en ook op de gevolgen voor de rechterlijke
macht. Daarnaast worden voorstellen met grote gevolgen voor de
samenleving getoetst door de ambtelijke commissie voor effecttoetsing
die in september 2011 van start is gegaan. Bij de voorbereiding van
wetgeving wordt ook gebruikt gemaakt van diverse consultatievormen
zodat burgers, bedrijven en organisaties kennis en ideeën kunnen
inbrengen en een beter zicht ontstaat op mogelijkheden voor eenvoudige
regels. Zie bijvoorbeeld de openbaar toegankelijke internetsite
www.internetconsultatie.nl.
De leden van de ChristenUnie-fractie verwijzen naar de innovatieagenda.
Het gaat daarin niet alleen om de toegang tot de rechter, maar ook
nadrukkelijk om toegang tot de oplossing van een geschil. Dit streven
wordt door deze leden van harte ondersteund. Ziet de regering nog
andere mogelijkheden om alternatieven voor de rechtsgang te stimuleren,
bijvoorbeeld door uitkomsten van alternatieve manieren van geschilbeslechting van dezelfde rechtskracht te voorzien als een vonnis van de
rechter? Wat is daartoe nog nodig en wat is daartoe mogelijk?
In de brief van 23 juni 2011 aan de voorzitter van uw Kamer (TK
2010–2011, 29 279, nr. 122) heeft de staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie u erover geïnformeerd dat een verkenning wordt uitgevoerd naar
alternatieven voor het verkrijgen van een executoriale titel in incassozaken. Deze verkenning is thans nog gaande.
De leden van de SGP-fractie constateren dat de regering voortbouwt op
het bestaande stelsel van griffierechten met hogere tarieven. Graag
vernemen voornoemde leden of overwogen is om ook in strafzaken
griffierechten te betalen. Waarom is hier niet voor gekozen? Past het
vragen van griffierechten in strafzaken niet bij het uitgangspunt dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

9

burgers en ondernemingen hun eigen verantwoordelijkheid hebben voor
de juridische procedure?
Bij de bepaling van de uitgangspunten van het wetsvoorstel is aandacht
besteed aan de ratio van de zaakscategorieën waarvoor in het huidige
stelsel geen griffierecht verschuldigd is. Er is besloten niet te tornen aan
het strafrecht, omdat het niet past in een rechtsstaat om de burger of
onderneming griffierecht te laten betalen om zich te kunnen verdedigen
tegen de met (vrijheidsbenemende) straffen of maatregelen dreigende
overheid. Het gaat hier meer dan in elk ander rechtsgebied om de
uitoefening van het machtsmonopolie van de overheid. In de afweging
tussen de eigen verantwoordelijkheid van de burger voor juridische
procedures en de bescherming van de burger tegen de macht van de
overheid is aan dit laatste aspect meer gewicht gegeven.
De aan het woord zijnde leden vragen in hoeverre nog steeds een deel
van de kosten uit de algemene middelen wordt betaald, zoals de regering
stelt.
Ik verwijs de leden naar het antwoord op de eerste vraag in paragraaf 1
van dit verslag.
De leden van de SGP-fractie vragen de regering aan te geven welk deel
van de civiele zaken en welk deel van de bestuurszaken uit algemene
middelen wordt betaald.
Voor civiele zaken is er sprake van een bijdrage uit de algemene middelen
van ongeveer 20%. Bij bestuurszaken is er sprake van een bijdrage uit de
algemene middelen van ongeveer 63%. De strafsector wordt volledig uit
de algemene middelen gefinancierd.
De aan het woord zijnde leden vragen om voor een aantal veel voorkomende zaken aan te geven hoeveel zulke zaken kosten en hoe dit bedrag
zich verhoudt tot de hoogte van de gevraagde griffierechten.
In de tabel in de memorie van toelichting is per hoofdcategorie aangegeven wat de gemiddelde werklast, uitgedrukt in euro’s, van de Rechtspraak is. Veel voorkomende zaken zijn bijvoorbeeld handelszaken bij de
kantonrechter. Deze kosten gemiddeld € 209. Afhankelijk van het
financieel belang en de draagkracht van de rechtzoekende wordt een tarief
tussen de € 125 en de € 500 geheven. Met de huidige mix aan zaken
binnen deze categorie zijn de griffierechtontvangsten ongeveer even hoog
als de kosten. Ook binnen deze categorie is er uiteraard sprake van een
breed palet aan zaken met een diverse werklast. Zoals de Raad voor de
rechtspraak in eerdere publicaties heeft aangegeven is de werklast van
een zaak waarbij er geen verweerder optreedt aanzienlijk minder (kosten:
enkele tientjes) dan een zaak waarbij er sprake is van verzet (kosten: meer
dan € 1 000). Een ander voorbeeld is een belastingzaak bij de bestuursrechter. De gemiddelde kosten hiervan bedragen ruim € 1 500 per zaak,
het griffierecht in een dergelijke zaak bedraagt tussen € 125 en € 250.
De leden vragen welk deel van het totaal aan griffierechten naar
verwachting door de bestuursorganen zal worden betaald in de vorm van
griffierechten.
De bestuursorganen betalen naar verwachting circa € 30 miljoen aan
griffierechten. Daartegenover staat ongeveer eenzelfde bedrag aan
besparingen. Immers, de vraaguitval in bestuurszaken leidt tot een
vermindering van zaken. Voor zaken die uitvallen geldt dat er niet alleen
geen griffierecht hoeft te worden betaald voor eventueel verlies van
zaken, maar dat er evenmin kosten hoeven te worden gemaakt voor het
voeren van de procedures en dat er geen risico is op een proceskostenveroordeling. Daarnaast wordt verwacht dat bestuursorganen meer
procedures zullen voorkomen door meer contact met de burger en door
de inzet van mediationvaardigheden in het voortraject.
Voorafgaand aan de vraag naar de hoogte van griffierechten vragen de
leden van de SGP-fractie of de regering ook overwogen heeft om kritisch
te kijken naar de mate waarin zaken lichtvaardig aan de rechter worden
voorgelegd, zonder dat er sprake is van een wezenlijk belang. Is er bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

10

verhoging van de griffierechten ook gekeken naar de mate waarin
lichtvaardig of zonder redelijk doel een rechtszaak wordt aangespannen?
Is ook overwogen om in plaats van verhoging van de griffierechten te
bezien of bij zaken die betrekkelijk lichtvaardig aan de rechter worden
voorgelegd beter gekozen zou kunnen worden voor wijziging van de
wetgeving om onnodig beroep op de rechter te voorkomen?
Het is in de eerste plaats aan rechtzoekenden zelf om te bepalen of zij een
conflict aan de rechter moeten en willen voorleggen. Ik acht het niet
doenlijk om in zijn algemeenheid te omschrijven in welke gevallen zaken
lichtvaardig, of zonder wezenlijk doel zijn en niet aan de rechter in eerste
instantie zouden mogen worden voorgelegd. Rechtzoekenden mogen niet
van de rechter afgehouden worden. Om die reden is ook niet gekozen
voor wetgeving ter voorkoming van onnodig beroep op de rechter in
eerste instantie, zo dergelijke wetgeving mogelijk zou zijn. Wel wordt
gestreefd naar wetgeving die van goede kwaliteit is en die geen onnodige
lasten veroorzaakt. Hiertoe is een integraal afwegingskader voor
wetgeving opgesteld. Ik verwijs naar hetgeen hierover is opgemerkt naar
aanleiding van vragen over versimpeling van wetgeving van leden van de
D66-fractie.
Grondslagen voor aanpassing van het stelsel
De leden van de PvdA-fractie proeven dat de regering rechtspraak als een
markt ziet waar de wetten van vraag en aanbod gelden en waarbij een
prijs dient te worden vastgesteld die uit vraag en aanbod voortvloeit. Deze
leden menen dat er weliswaar een kleine financiële drempel dient te zijn
om te voorkomen dat mensen bij iedere bagatel naar de rechter willen,
maar menen juist niet dat die drempel zo hoog moet zijn dat daarmee
moet worden afgezien van het voorleggen van een serieus geschil aan de
rechter. Wat is daarover de mening van de regering?
Ik zie de rechtspraak geenszins als een markt, waarbij de prijs een
uitkomst is die uit de krachten van vraag en aanbod voortvloeit. Prijzen
worden met dit wetsvoorstel niet overgelaten aan de vrije krachten van
vraag en aanbod, waardoor bijvoorbeeld de prijs van een veel gevraagde
kantonzaak zou worden opgedreven en schaarse specifieke specialismen
zeer duur zouden worden. Met dit wetsvoorstel wordt de bestendige
praktijk van overheidsregulering van de tarieven van de rechtspraak
voortgezet.
Ik ben het eens met de stelling dat het griffierecht niet zo hoog zou
moeten zijn dat een serieus geschil niet aan de rechter zou kunnen
worden voorgelegd. Dat gebeurt met dit wetsvoorstel ook niet.
De leden van de PvdA-fractie delen de redenering dat een tekort aan
financiële middelen de kwaliteit van de rechtspraak onder druk zet. Zij
delen echter niet de opvatting dat daarom het prijskaartje van de rechters
omhoog moet. Zij zijn van mening dat een fatsoenlijke, goed georganiseerde en toegankelijke rechtspraak een publieke dienst is die uit de
algemene middelen dient te worden gefinancierd en niet voor een
bovenmatig groot deel door de rechtzoekenden. Wat is hierover de
mening van de regering?
Het kabinet deelt deze mening niet, zoals uit de financiële bijlage bij het
regeerakkoord en de toelichting op het wetsvoorstel blijkt. Het kabinet
vindt het gerechtvaardigd dat gebruikers van de rechtspraak een hogere
bijdrage gaan leveren in de kosten van procedures.
Voornoemde leden lezen dat de regering van mening is dat een goede
rechtspraak ook van groot economisch belang is. Die mening delen deze
leden, maar zij vragen hoe de regering enerzijds van mening kan zijn dat
een goede rechtspraak van economisch belang is terwijl het anderzijds
probeert de vraag naar het product te beperken door de prijs daarvan te
verhogen. Naar de mening van voornoemde leden vormen zeker in het
civiele recht uitspraken van een rechter een smeermiddel die bijdraagt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

11

aan het draaiende houden van de economie. Als rechtzoekenden vanwege
een hogere beprijzing afzien van de gang naar de rechter zal dit naar de
mening van deze leden er toe leiden dat de rechtszekerheid wordt
aangetast en daarmee ook de economische activiteit. Kan de regering hier
uitgebreid op ingaan? Heeft de regering rekening gehouden met dit
effect? Zo ja, waar blijkt dat uit en hoe groot wordt dit effect ingeschat? Zo
nee, waarom is de vraaguitval wel doorgerekend maar niet de economische effecten daarvan?
Ik ben het met de fractie van de PvdA eens dat een goede rechtspraak niet
alleen van groot maatschappelijk, maar ook groot economisch belang is.
Als rechtzoekenden massaal zouden moeten afzien van een gang naar de
rechter, zou dat de economie schaden. Naar de inschatting van het kabinet
zal dat echter niet het effect zijn van de maatregelen die in het wetsvoorstel worden voorgesteld. De impactanalyse die de regering heeft
laten uitvoeren, bevestigt dat beeld. Met een verwachte, gemiddelde
vraaguitval tussen de zes en acht procent wordt het niveau bereikt van het
aantal rechtszaken dat in 2006 in Nederland nog gebruikelijk was. De
toegankelijkheid en kwaliteit van de Nederlandse rechtspraak worden
door de verhoging van de griffierechten niet aangetast.
Overigens is het eveneens van groot maatschappelijk en economisch
belang dat de rechtspraak kwalitatief hoogwaardig is en dat er binnen
redelijke termijn recht wordt gesproken. Zou de regering niet overgaan tot
het verhogen van de griffierechten, dan zou de kwaliteit van de rechtspraak verschralen en zouden de werkvoorraden en doorlooptijden
oplopen. Dergelijke gevolgen acht de regering schadelijk voor de
economie en derhalve onverantwoord.
De leden van de SP-fractie vragen of bij de in de memorie van toelichting
voorspelde uitval van zaken ook rekening gehouden is met de vraaguitval
die zich voordoet als gevolg van de op 1 november 2010 in werking
getreden Wgbz.
Binnenkort komen de definitieve cijfers beschikbaar over de instroom van
zaken in de rechtspraak in 2011. Op basis van de tot nu toe beschikbare
cijfers lijkt het erop dat de instroom van zaken op het terrein van
civielrecht en bestuursrecht gestabiliseerd is ten opzichte van 2010. Dat
kan zijn omdat er (dus) geen vraaguitval is door de Wgbz, maar het kan
ook zijn dat vraaguitval is gecompenseerd door autonome ontwikkelingen. Dat laatste verwacht ik overigens niet. Ook 2010 gaf ten opzichte
van 2009 een stabiel beeld. Mijn interpretatie op basis van de nu
beschikbare cijfers is dat er geen zichtbare vraaguitval heeft plaatsgevonden.
De aan het woord zijnde leden vragen hoe de regering verklaart dat vooral
burgers met de hoogste en de laagste inkomens zaken voorleggen aan de
rechter? Leggen middeninkomens zich sneller neer bij een juridisch
geschil of werpen de huidige griffiekosten al de benodigde drempel op?
Een verklaring voor het fenomeen dat vooral burgers met de hoogste en
de laagste inkomens zaken voorleggen aan de rechter is dat het totaal aan
proceskosten voor burgers met de hoogste inkomens geen belemmering
is en dat burgers met de laagste inkomens door gesubsidieerde rechtsbijstand de kosten van een geschil kunnen dragen. Middeninkomens maken
ook nu al scherper de afweging of een gang naar de rechter opportuun is.
De leden van de SP-fractie vragen aan te geven hoe dat komt dat het
aantal rechtszaken alleen maar toeneemt, maar ook waarom zij vindt dat
dit voornamelijk door rechtzoekenden komt. Welke rol spelen de overheid
en de wetgever hierin?
Het toenemend aantal rechtszaken is een gegeven. In de memorie van
toelichting is aangegeven dat het aantal zaken trendmatig stijgt door
toenemende complexiteit van regelgeving en door verandering van de
maatschappelijke verhoudingen. Het aantal civiele zaken stijgt daarbij
onder andere door productinnovatie in de financiële sector, agressievere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

12

verkoopmethoden in diverse branches en de emancipatie van burgers. De
economische crisis heeft, bovenop die trend, geleid tot meer ontslagzaken, faillissementen en incasso’s. Dit genuanceerde beeld over de
achtergrond van de stijging van het aantal zaken neemt echter niet weg
dat in elke zaak een rechtzoekende de afweging maakt om de zaak aan de
rechter voor te leggen.
Het verbeteren van de huidige alternatieven vinden de leden van de
SP-fractie uiteraard een positief punt. Maar zij vinden dat de regering niet
mag vergeten dat het niet geoorloofd is dat er wordt aangestuurd op
concurrentie tussen rechtspraak en buitengerechtelijke geschillenbeslechting. De rechtspraak heeft in feite een monopoliepositie, waardoor
prijsmechanismes niet werken. Is zij het hiermee eens?
Concurrentie tussen de rechtspraak en buitengerechtelijke geschillenbeslechting is niet aan de orde. De positie van de rechtspraak in de
democratische rechtsstaat is uniek en verdraagt zich niet met concurrentie. Dat wil echter niet zeggen dat elk geschil aan de rechter zou
moeten worden voorgelegd. Zaken die zich lenen voor buitengerechtelijke
geschiloplossing hoeven niet voor de rechter te komen.
De leden van de SP-fractie achten niet alle geschillen geschikt voor
buitengerechtelijke geschillenbeslechting. In hoeverre denkt de regering
dat voor elk rechtsgebied een geschikt alternatief is dat voor elke
rechtzoekende toegankelijk is? Kan er een overzicht worden gegeven van
zaken waarbij een andere methode bij voorbaat niet mogelijk is? Welke
consequenties voorziet de regering hierdoor?
In beginsel is elk geschil geschikt om buiten de rechter om tot een
oplossing te komen. Daarvoor is niet per se het rechtsgebied bepalend,
zoals in consumentenzaken waar bepaalde branches zijn aangesloten bij
de Stichting Geschillencommissies voor Consumentenzaken (SGC).
Belangrijker is of partijen gezamenlijk de wil hebben om onderling hun
geschil op te lossen zonder rechterlijke tussenkomst. Indien zij die wens
hebben, kunnen zij gebruik maken van hun contractsvrijheid om het
geschil tot een oplossing te brengen. Dat is alleen anders wanneer
rechten niet ter vrije beschikking van partijen staan.
Uitzondering daarop vormen aangelegenheden waarbij rechterlijke
tussenkomst noodzakelijk is om een bepaald rechtsgevolg te verkrijgen.
Dat is het geval bij de benoeming van een bewindvoerder of een curator,
het verkrijgen van een echtscheidingsvonnis of van een executoriale titel.
Daarbij is niet altijd sprake van een geschil. En in die situaties waarin wel
sprake is van een geschil kunnen partijen zelf vaak al veel doen om de
kosten te reduceren. Indien partijen de gevolgen van een echtscheiding
door middel van mediation regelen, zijn zij, indien zij onvermogend zijn,
een lagere eigen bijdrage ingevolge de Wet op de rechtsbijstand
verschuldigd en behoeven ze voor een gemeenschappelijk verzoekschrift
slechts het griffierecht voor de eisende partij te betalen. Indien zij
vermogend zijn en zelf volledig de kosten moeten dragen, kunnen ze
dubbele kosten voor twee advocaten vermijden en zijn zij voor een
gemeenschappelijk verzoekschrift ook alleen de griffierechten voor de
eisende partij verschuldigd.
Tevens willen voornoemde leden weten in hoeverre de regering het een
eigen verantwoordelijkheid van de rechtzoekende acht, wanneer een
wettelijke bepaling hem of haar verplicht zich te wenden tot de rechter.
Ik verwijs naar mijn antwoord op eenzelfde vraag van leden van de
D66-fractie, hierboven in deze paragraaf.
Voorts zijn de leden van de SP-fractie benieuwd hoe rechtzoekenden op
de hoogte worden gebracht van alle mogelijke alternatieven voor zijn of
haar specifieke zaak.
Rechtzoekenden die een juridisch conflict ervaren, kunnen desgewenst
een beroep doen op het Juridisch Loket om te worden geadviseerd over
oplossingsstrategieën. Zij kunnen ook gebruikmaken van de Rechtwijzer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

13

die door de raad voor rechtsbijstand wordt aangeboden op
www.rechtwijzer.nl.
De leden van de SP-fractie vragen waarom in de memorie van toelichting
wordt gesteld dat dit wetsvoorstel niet de verantwoordelijkheid bij de
rechtzoekenden wil neerleggen, terwijl een doel van dit voorstel toch echt
de eigen verantwoordelijkheid van de rechtzoekende is.
Eén van de redenen voor het verhogen van de griffierechten is om de
eigen verantwoordelijkheid van de rechtszoekende te benadrukken door
een hogere bijdrage te vragen in de kosten van gerechtelijke procedures.
Effect daarvan zal zijn dat rechtzoekenden scherper dan thans het geval is
de afweging maken of er alternatieven zijn voor een gang naar de rechter.
Tegelijkertijd wordt ook na de verhoging van de griffierechten meer dan
de helft van de kosten van de rechtspraak bekostigd uit de algemene
middelen. Het is dus niet zo dat de gehele verantwoordelijkheid voor de
bekostiging van de rechtspraak bij de rechtzoekenden wordt gelegd.
De aan het woord zijnde leden vragen of bekend is hoeveel zogenaamde
bagatelzaken er per jaar zijn. Hoeveel procent van de zaken betekent een
ongeoorloofd gebruik van de rechtsstaat? Aan welke voorwaarden moet
een zaak voldoen om weggezet te worden als bagatelzaak? Uiteraard
moet worden voorkomen dat over elk kleinigheidje de gang naar de
rechter wordt gezocht. Toch vragen deze leden waarop de regering haar
stellingname heeft gebaseerd dat dergelijke zaken dusdanig veel
voorkomen dat een flinke verhoging van de griffierechten benodigd is. Is
de regering niet bang dat een dusdanige verhoging van de griffierechten
net zo veel effect heeft op belangwekkende zaken?
De stelling dat bagatelzaken dusdanig veel voorkomen dat een flinke
verhoging van de griffierechten benodigd is, heeft de regering nergens
betrokken en zal zij ook niet verdedigen. Het is onbekend hoeveel zaken
als bagatelzaken zouden kunnen worden aangemerkt, zo dergelijke zaken
te definiëren zijn. Misbruik van recht (ofwel misbruik van bevoegdheid,
artikel 3:13 Burgerlijk Wetboek) kan door de rechter gesanctioneerd
worden door de desbetreffende vordering af te wijzen. Hierover zijn
evenmin cijfers beschikbaar. Het effect dat van de voorgestelde verhoging
van de griffierechten uitgaat op het zaaksvolume is in de memorie van
toelichting uitgebreid toegelicht.
Het wetsvoorstel
De leden van de VVD-fractie lezen in de memorie van toelichting dat
wordt afgezien van een «pay as you go» systeem, waarbij toegang wordt
verkregen op basis van een basistarief en bijbetaling plaatsvindt voor
extra proceshandelingen. Deze leden vragen om een meer uitgebreide
toelichting, met name als er sprake zou zijn van één of hooguit twee extra
betaalmomenten zoals hierboven is beschreven.
Ik verwijs naar het antwoord op een van de eerste vragen van dit verslag
van de aan het woord zijnde leden. Daar wordt uiteengezet waarom in het
wetsvoorstel is gekozen voor een systeem waarbij voorafgaande aan de
procedure voor procespartijen duidelijk is welke kosten aan de procedure
zijn verbonden en zij niet meer gaandeweg worden geconfronteerd met
een oplopende rekening.
De leden van de VVD-fractie verwijzen naar een reactie van de NVvR,
waarin is aangegeven dat de regering niet zou zijn nagegaan in welke
gevallen en/of welke proceshandelingen wel en geen griffierechten
worden gevraagd. Zo wordt geen griffierecht gevraagd voor de toezichthoudende taken van de bij de sector civiel/kanton werkzame medewerkers
van het bewindsbureau of het team insolventies. Ook wees de NVvR er op
dat voor aangevraagde, maar voor de zitting ingetrokken kort gedingen
geen griffierechten wordt betaald, terwijl wel naar deze zaak gekeken is.
Een passend tarief is volgens de NVvR in dit soort gevallen op zijn plaats.
Voornoemde leden delen die mening en verzoeken de regering dit te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

14

inventariseren en aan te vullen, zodat de effecten van de verhoging verder
kunnen worden verzacht.
In het wetsvoorstel is niet getornd aan bestaande vrijstellingen, noch
wordt griffierecht voorgesteld voor proceshandelingen of activiteiten van
rechtbankmedewerkers waarvoor die momenteel niet geheven wordt. De
Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak stelt in haar brief van 30 mei jl.
(p. 8) dat een passend tarief onder omstandigheden op zijn plaats kan zijn
voor taken die door medewerkers van het bewindsbureau of het team
insolventies bij de sector civiel/kanton worden verricht. Ik waardeer het
dat de NVvR meedenkt over alternatieve heffingsbronnen, maar het gaat
hier om taken in het kader van schuldsanering en insolventies, waarbij de
bestaande heffingen al lastig te verhalen zijn op de boedel. Hoe meer
griffierechten hier geheven worden, des te minder blijft er over voor
andere schuldeisers. Het toevoegen van heffingen voor dergelijke
handelingen lijkt mij dan ook niet opportuun. Het wetsvoorstel is beperkt
tot een ophoging van de bijzondere griffierechten in faillissementen en
schuldsaneringen in de artikelen 17 en 18 Wgbz in lijn met de verhoging
van alle andere bijzondere griffierechten. Ook overigens zie ik hier geen
openingen voor verdere heffingen van handelingen waarvoor nu geen
griffierechten geheven zouden worden.
Wat betreft de taken van medewerkers van het bewindsbureau het
volgende. Indien daarvoor griffierecht zou worden gevraagd, zou dit
moeten worden opgebracht door de onder curatele gestelde, degene
wiens goederen onder bewind zijn gesteld en de onder mentorschap
gestelde. Voor hen zou dit geen verzachting van de effecten van de
verhoging betekenen, integendeel. Bij uw Kamer is een wetsvoorstel
wijziging curatele, beschermingsbewind en mentorschap (Kamerstukken II
2011/12, 33 054, nrs. 1–3) aanhangig. Dit wetsvoorstel beoogt o.a.
verbetering van de kwaliteit van professionele curatoren, bewindvoerders
en mentoren. Daartoe wordt onder meer voorgesteld dat een accountant
controleert of bewindvoerders, curatoren en mentoren die tien of meer
personen onder hun hoede hebben, aan de gestelde kwaliteitseisen
voldoen. Dit zal naar verwachting de toezichthoudende taken van de
rechtbank verlichten. Het lijkt daarom weinig zinvol om thans een
inventarisatie te doen. Indien dit wetsvoorstel in werking zal zijn getreden,
kan worden bezien of er substantiële taken door de griffie worden verricht
die voor heffing van griffierechten in aanmerking zouden kunnen komen.
De suggestie om voor een voor de zitting ingetrokken kort geding
griffierecht te heffen, neem ik evenmin over. Bij een kort geding is er
sprake van spoed, de eisende partij moet vaak op korte termijn beslissen
een zaak aanhangig te maken en is intussen vaak ook nog bezig om een
schikking te bereiken. Het succes van dit laatste is mij veel waard, omdat
het voor alles de voorkeur verdient dat partijen er samen uitkomen en een
schikking treffen. De dreiging van een procedure en van de daarbij
behorende kosten, waaronder griffierechten, kan het bereiken van een
schikking bevorderen. Daar wil ik graag aan bijdragen. Die dreiging zal
verminderen als voor elk aangevraagd kort geding betaald moet worden,
ongeacht of de procedure op de zitting komt.
Overigens zal een griffierecht voor een ingetrokken kort geding niet
substantieel bijdragen in de inkomsten voor de rechtspraak. Het aantal
ingetrokken kort gedingen is circa 7 500 per jaar op een totaal van
ongeveer 23 000 kort gedingen, waarvan 10 000 bij de sector kanton en
13 000 bij de rechtbank. Dit aantal ingetrokken kort gedingen is naar mijn
oordeel niet dermate groot dat de daaruit voortvloeiende inkomsten uit
griffierechten dan wel besparingen in de werklast opwegen tegen de
geschetste maatschappelijke voordelen van het (ingetrokken) kort geding.
De leden van de VVD-fractie merken op dat op 1 juli 2010 de Wet
deelgeschillen voor letsel en overlijdensschade in werking is getreden.
Hierdoor bestaat de mogelijkheid deelgeschillen kosteloos voor te leggen
aan de rechter. Deze leden vragen of het juist is te veronderstellen dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

15

deelgeschillen in letselschadezaken de gewone regels van het griffierecht
in civiele zaken zullen volgen, overeenkomstig de gehanteerde staffel
financieel belang. Doorkruist onderhavig wetsvoorstel dan niet het doel
van de Wet deelgeschillen voor letsel en overlijdensschade, namelijk om
te zorgen voor een laagdrempelige deeloplossing? Deelt de regering de
zorgen van deze leden op dit punt en is zij bereid tot aanpassing van de
griffierechten voor deze geschillen of is de regering van oordeel dat nu de
uiteindelijke kosten veelal gedragen worden door de aansprakelijke partij,
van een rechtzoekende deze investering mag worden verwacht?
Ik deel de zorgen van de leden van de VVD-fractie niet. Er moet weliswaar
griffierecht betaald worden voor het indienen van het verzoekschrift
waarmee het deelgeschil aan de rechter wordt voorgelegd, maar de
aansprakelijke partij zal die kosten inderdaad volledig moeten vergoeden.
Het is vooral van belang te constateren dat het wetsvoorstel de bestaande
deelgeschillenprocedure op geen enkele wijze zal doorkruisen, afgezien
van verhoging van het griffierecht, dat zoals gezegd aan het slachtoffer
vergoed zal worden. Ik zie dan ook geen enkele reden voor aanpassing
van het griffierecht.
Genoemde leden herinneren eraan dat bij de behandeling in de Eerste
Kamer van het wetsvoorstel Wgbz de regering heeft toegezegd dat er een
registratie wordt bijgehouden van eventueel niet betaalde griffierechten
die hebben geleid tot een niet-ontvankelijkverklaring in civiele zaken. Kan
de regering aangeven hoe het hier mee staat en wil de regering de
monitoring ook bij onderliggend wetsvoorstel betrekken?
Tijdens de behandeling van de Wgbz in de Eerste Kamer op 28 september
2010 is door mijn ambtsvoorganger toegezegd dat de effecten van de
inning van het griffierecht aan het begin van de procedure gedurende
enige tijd na de inwerkingtreding van de wet worden bijgehouden
(Handelingen I 2010/11, 28 september 2010, p. 1–29). Na enige invoeringsproblemen zijn inmiddels in alle gerechten de systemen en de organisatie
rond heffing en inning op orde. Het betalen aan de poort inzake de Wgbz
wordt door alle gerechten in zijn volle omvang toegepast sinds
1 december 2011. De Raad voor de rechtspraak is verzocht om in april
2012 een geactualiseerd beeld te schetsen van de effecten van de inning
van het griffierecht aan het begin van de procedure.
De leden van de VVD-fractie vragen of na invoering van dit wetsvoorstel
een jaarlijks overzicht kan worden verstrekt hoeveel de griffierechten voor
de specifieke bestuursorganen bedroegen naar orgaan en naar gemeente?
Het financiële systeem van de Rechtspraak registreert alleen het totaal van
het door bestuursorganen in bestuursrechtelijke zaken betaalde griffierechten, niet die in civiele zaken. Bestuursorganen betalen in het nieuwe
stelsel griffierechten in bestuurszaken als ze een rechtszaak hebben
verloren. Dit betekent dat het enige tijd zal duren voordat de effecten van
het nieuwe systeem optreden nadat het eindvonnis in laatste instantie is
gewezen. Bij de evaluatie van het wetsvoorstel in 2015 zullen deze
effecten in beeld worden gebracht.
De leden van de VVD-fractie verwijzen naar een brief van de Raad voor de
rechtspraak van 25 november 2011, waarin de Raad opmerkt dat het tot
strategisch gedrag van bestuursorganen zou kunnen leiden als bestuursorganen niet in alle zaken griffierecht dienen te betalen maar alleen als zij
in een uitspraak van de rechter in het ongelijk zijn gesteld. Graag
vernemen deze leden een reactie van de regering. Dit temeer nu de Rvdr
opmerkt dat als het bestuursorgaan aan een nieuw besluit de voorwaarde
verbindt dat dit leidt tot intrekking van het beroep, zonder een beroep te
doen op artikel 8:73a Awb, de rechtzoekende blijft zitten met de kosten die
hij heeft gemaakt en dat het bestuursorgaan zelf weinig tot geen
procesrisico loopt.
De gedachte achter de verplichting voor bestuursorganen om bij verlies
na afloop van de procedure griffierecht te betalen is dat bestuursorganen,
meer dan nu het geval is, worden geprikkeld om bij geschillen met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

16

burgers naar minnelijke oplossingen te zoeken. Indien het beroep wordt
ingetrokken omdat het bestuursorgaan geheel of gedeeltelijk aan de
indiener van het beroep is tegemoetgekomen, vergoedt het bestuursorgaan aan de indiener het door hem betaalde griffierecht. Teruggave van
het griffierecht volgt rechtstreeks uit artikel 8:41 Awb. Artikel 8:73a ziet op
eventuele andere schade. Burgers en bestuursorganen zijn vrij om af te
spreken dat er geen beroep op het artikel wordt gedaan. Wil de burger
daarmee om hem moverende redenen niet instemmen, dan trekt hij het
beroep niet in.
De leden van de VVD-fractie verwijzen naar de hardheidsclausule
waarmee de rechter de mogelijkheid krijgt om in uitzonderlijke gevallen
de hoogte van het verschuldigde griffierecht naar beneden bij te stellen of
zelfs de heffing geheel achterwege te laten. Kan een opsomming worden
gegeven van gevallen die onder de uitzonderlijke gevallen kunnen worden
gerekend of de criteria die daarop van toepassing zouden moeten zijn?
In de artikelen 127a (dagvaarding), en 282a Rv (verzoekschrift) en de
artikelen 8:41a en 8:109 Awb zijn nieuwe leden ingevoegd waardoor de
rechter inderdaad de mogelijkheid krijgt van een onvermogende
natuurlijke persoon of rechtspersoon minder dan het verlaagde tarief voor
onvermogenden, of helemaal geen griffierecht te heffen. Het criterium dat
de rechter hierbij hanteert, is dat wegens het ontbreken van financiële
draagkracht, heffing van (volledig) griffierecht, gelet op het belang van
één of meer partijen bij toegang tot de rechter, zal leiden tot een onbillijkheid van overwegende aard. Hier wordt dus uitdrukkelijk de toegang
tot de rechter bewaakt. Aanleiding voor deze bepaling was mede een
recente uitspraak van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van
State (ABRvS 4 juli 2011, BR 1257), waarin een gedetineerde procespartij
was, die niet over meer inkomsten beschikte dan enkele euro’s per week
uit werkzaamheden in de werkplaats van de gevangenis. Een uitputtende
opsomming is niet mogelijk, de rechter zal hier een afweging moeten
maken aan de hand van de omstandigheden van het geval. Zo zal ook de
mogelijkheid meegewogen moeten worden of bijzondere bijstand
aangevraagd had kunnen worden om de griffierechten te betalen.
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat verdubbeling of
verdrievoudiging van de griffierechten in het bestuursrecht, zelfs met een
matiging van de tarieven voor lagere inkomens, ertoe kan leiden dat er
geen laagdrempelige toegang meer is tot de rechter in dit soort zaken.
Een dergelijke vraaguitval zal volgens deze leden het vertrouwen in de
overheid ondergraven. Deelt de regering deze mening? Zo ja, dan nemen
deze leden aan dat de regering terugkomt op het voornemen om de
tarieven zo drastisch te verhogen. Zo nee, waarom niet?
Ik deel deze mening van de aan het woord zijnde fractie niet. Gegeven het
feit dat een ombuiging van € 240 miljoen noodzakelijk is om de
overheidsfinanciën op orde te brengen, moeten keuzen gemaakt worden.
Als de griffierechten op hetzelfde niveau worden gehouden zou de
kwaliteit van de rechtspraak verschralen en zouden de werkvoorraden en
doorlooptijden oplopen. Het vertrouwen van justitiabelen wordt er, meer
dan door de hoogte van het griffierecht, vooral mee gediend als de
rechtspraak kwalitatief hoogwaardig is en dat er binnen redelijke termijn
recht wordt gesproken. Ook van rechtzoekenden in bestuurszaken mag
worden verwacht dat zij een groter gedeelte van de kostprijs voor hun
rekening nemen dan thans het geval is. Overigens blijft 63% van de totale
kosten van bestuurszaken ten laste komen van de algemene middelen. Ik
acht de verhoging van de griffierechten proportioneel.
Verder vrezen voornoemde leden dat de vraaguitval in het bestuursrecht
ertoe leidt dat bestuursorganen minder het risico lopen dat zij via de
rechter door de burger worden gecorrigeerd. Hierdoor bestaat volgens
deze leden het risico dat bestuursorganen nog minder dan zij nu soms al
doen geneigd zullen zijn uitleg te geven aan de burger. Deze leden vrezen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

17

voor de arrogantie van de toegenomen macht. Kan de regering hierop
ingaan?
Ik deel niet de vrees van deze leden voor arrogantie van bestuursorganen.
Zij weten immers vooraf niet welke beschikkingen zullen worden
aangevochten en zij lopen in elke zaak het risico achteraf in hoge
griffierechten te worden veroordeeld. Ik verwacht daarom dat bestuursorganen juist meer zullen trachten procedures te voorkomen door goede
beslissingen te nemen en daarover goed met burgers te communiceren.
De verhogingen in het civiele recht kunnen naar de mening van de leden
van de PvdA-fractie eveneens ontoelaatbare gevolgen hebben. Bijvoorbeeld bij civiele vorderingen bij letselschadezaken kunnen burgers die hun
recht willen zoeken tegen andere, vaak kapitaalkrachtigere partijen
(verzekeraars), worden gedwongen om af te zien van de gang naar de
rechter. Dit betreft niet bepaald bagatelzaken. Waarom wil de regering
deze drempel zo hoog maken?
In letselschadezaken is al eerder onderkend dat de positie van het
slachtoffer tegenover de verzekeraar onevenwichtig is. Daarom is de Wet
deelgeschilprodedure voor letsel- en overlijdensschade opgesteld (Stb.
2010, 221), die de buitengerechtelijke afhandeling van letsel- en overlijdensschade zal bevorderen. Zoals ik hiervoor al heb uitgelegd in het kader
van een vraag in deze paragraaf over de deelgeschillenprocedure van
leden van de VVD-fractie, krijgt het slachtoffer de proceskosten voor deze
procedure vergoed door de aansprakelijke partij. Verder wil ik in dit
verband niet onvermeld laten dat de kosten voor gemachtigden in
letselschadezaken altijd nog veel hoger zijn dan de griffierechten.
Bovendien is er niet altijd een burger betrokken bij letselschadezaken,
omdat die ook tussen de verzekeraars van het slachtoffer en die van de
aansprakelijke partij gevoerd kunnen worden. De differentiatie in
griffierecht naar gelang het financieel belang van de zaak is juist bedoeld
om de sterkste schouders de zwaarste lasten te laten dragen.
De leden van de PvdA-fractie vragen waarom arbeidszaken als gedifferentieerde zaakscategorie niet in aanmerking komen voor komen lagere
griffierechten? Er is bij arbeidszaken immers, net zoals bij bestuurszaken,
vaak sprake van ongelijke partijen, aldus deze leden.
De betrokkenheid van ongelijke partijen is niet het criterium voor het
toekennen van een gematigd griffierecht. Het is ook niet logisch een laag
griffierecht in rekening te brengen bij ongelijke partijen, omdat dan ook de
sterke partij voor dat lage tarief in aanmerking komt als hij als eiser
optreedt in een kantonzaak, dan wel het voordeel van dat lage tarief
behaalt bij een proceskostenveroordeling bij verlies. Het is doorgaans
geheel van de zaak afhankelijk of er sprake is van ongelijke partijen en wie
van beide partijen welke positie heeft. Ten slotte is niet voor een lager
griffierecht in arbeidszaken gekozen omdat in zijn algemeenheid de
differentiatie van zaakstypen zo gering mogelijk is gehouden. Tegenover
elke categorie met een lager griffierecht staat immers een hoger griffierecht voor andere categorieën, opdat de totale ombuiging € 240 miljoen
blijft.
De leden van de SP-fractie vragen waarom de regering het doet voorkomen alsof de rechtspraak een individuele dienst is en geen collectieve
voorziening waar een ieder profijt van kan hebben indien nodig.
De rechtspraak is een collectieve voorziening en geen individuele dienst.
Daarom wordt meer dan de helft van de financiële middelen die nodig zijn
om de capaciteit en kwaliteit van de rechtspraak in stand te houden ook in
de toekomst gefinancierd uit de algemene middelen. Maar de rechtspraak
is niet een collectief goed zoals het leger of een dijk dat is. Bij het leger of
een dijk is het onmogelijk om alleen burgers die daar gebruik van maken
of er bescherming door genieten, daarvoor te laten betalen. Het is echter
goed mogelijk om rechtzoekenden alleen tegen betaling toegang te geven
tot de rechter en in bepaalde zaken burgers die niet betalen die toegang te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

18

ontzeggen. Van oudsher wordt voor een daadwerkelijk beroep op de
rechter een bijdrage gevraagd aan de rechtszoekende in de vorm van
griffierecht. Het groeiend beroep op de rechter in combinatie met een
slecht economisch tij maakt het onmogelijk om tijdige en kwalitatief
hoogstaande rechtspraak te verzekeren, zonder daarvoor aan de rechtzoekende burger een hogere bijdrage te vragen.
De leden van de SGP-fractie merken op dat de regering in hoger beroep
en cassatiezaken kiest voor een hoger griffierecht. De leden van de
SGP-fractie vragen in hoeverre dit hogere griffierecht wordt gedragen
door een evenredige last in tijd en/of kosten in hoger beroepzaken. Kan er
inzicht gegeven worden in de factoren die ervoor zorgen dat hoger
beroepszaken (veel) meer kosten dan zaken in eerste instantie?
Zaken in hoger beroep en cassatie zijn over het algemeen complexere en
daardoor tijdrovender zaken en worden veelal door de meervoudige
kamer behandeld. Voorts is het salaris van een raadsheer hoger dan van
een rechter. Tezamen zorgt dit ervoor dat een zaak in hoger beroep
duurder is dan een zaak bij de rechtbank. De hogere kosten zijn echter niet
de reden voor een hoger griffierecht in hoger beroep; kostendekkendheid
van het griffierecht is immers als uitgangspunt verlaten. De reden is
vooral dat de rechter al een beslissing heeft gegeven, de toegang tot het
recht is voor justitiabelen reeds in eerste aanleg gewaarborgd. Het is
redelijk dat voor een extra toetsing meer wordt betaald.
De leden van de SGP-fractie stellen dat kortgedingzaken zaken vaak
worden ingetrokken wanneer de andere partij toch besluit om mee te
werken aan een alternatieve oplossing van geschillen of om andere
redenen. Zij vragen in hoeverre het niet gewenst is om reeds in een zo
vroeg mogelijk stadium griffierechten te vragen, zodat er ook een zekere
compensatie is voor de kosten die reeds zijn gemaakt voor de voorbereiding van het kort geding.
Ik verwijs voor het antwoord op deze vraag naar het antwoord hiervoor op
de gelijke suggestie die door de leden van de VVD-fractie is gedaan.
2. Toegang tot het recht
Algemeen
De leden van de VVD-fractie merken op dat de indruk wordt gewekt, onder
andere door de inbreng van de NOvA, dat de toegang tot de rechter alleen
afhangt van de griffierechten. Deze leden menen dat ook de advocaatkosten hier een rol spelen en een niet geringe. Hoe kijkt de regering hier
tegenaan?
De kosten van een procedure hangen inderdaad niet alleen samen met de
hoogte van de griffierechten, maar ook met de kosten van verplichte of
vrijwillig ingeschakelde procesvertegenwoordiging. On- en minvermogenden kunnen daarbij aanspraak maken op gesubsidieerde rechtsbijstand op grond van de Wet op de rechtsbijstand. Middeninkomens en
hogere inkomens moeten de advocaatkosten zelf betalen, tenzij zij een
rechtsbijstandverzekering hebben afgesloten. Advocaatkosten kunnen een
vast bedrag betreffen, maar ook een uurvergoeding met een vooraf
onbekend aantal uren. Afhankelijk van dat arrangement kunnen de
advocaatkosten in specifieke procedures hoger zijn dan de griffierechten.
De leden van de VVD-fractie hebben nog steeds zorgen over de oplossingen voor de kosten van rechtsbijstand, zoals het sluiten van een
rechtsbijstandsverzekering, het aansluiten bij een brancheorganisatie
en/of het vormen van reserves. Naar hun mening kan het zijn dat deze
oplossingen in veel gevallen niet, niet tijdig of niet volledig de kwetsbare
positie van zelfstandigen zonder personeel (zzp-ers) opheffen. Kan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

19

regering, hier nog eens nader op ingaan? Wederom pleiten deze leden om
nadrukkelijk te kijken naar enige vorm van no cure no pay of no win no
fee.
Over de kwetsbaarheid van zzp-ers voor de kosten van rechtsbijstand
heeft mijn ambtsvoorganger zich in augustus 2010 reeds uitgelaten naar
aanleiding van Kamervragen van het lid Van der Steur (Aanhangsel
Handelingen II 2009/10, 3027 en 3035). Mijn ambtsvoorganger heeft zich
op het standpunt gesteld dat deze kosten tot de reguliere ondernemersrisico’s van zzp-ers behoren. Zij kunnen zich op verschillende manieren
tegen deze risico’s wapenen, waarbij de leden van de VVD-fractie terecht
verwijzen naar de mogelijkheid tot het sluiten van een rechtsbijstandsverzekering, het hebben van een lidmaatschap van een brancheorganisatie of
de vorming van reserves. Deze oplossingen vormen geen garantie dat de
zzp-er die het gelijk aan zijn zijde weet, volledig wordt gecompenseerd
voor de door hem of haar te maken kosten. In dat opzicht bevinden
zzp-ers zich niet in een andere positie dan burgers die rechtsbijstand
nodig hebben voor een niet-zakelijk geschil. De Wet op de rechtsbijstand
(Wrb) biedt ondernemers een vangnet, door te bepalen dat gesubsidieerde rechtsbijstand in beginsel ook kan worden verstrekt indien
voortzetting van het beroep of bedrijf afhankelijk is van het resultaat van
de aangevraagde rechtsbijstand (artikel 12, tweede lid, sub e Wrb). In het
antwoord op een van de eerste vragen van de VVD-fractie in deze nota
naar aanleiding van het verslag is aangegeven dat de Verordening op de
praktijkuitoefening (onderdeel resultaatgerelateerde beloning) van de
Nederlandse orde van advocaten toestaat dat ondernemers binnen zekere
grenzen een resultaatgerelateerde beloning afspreken ten aanzien van
incassovorderingen. De Orde bereidt thans een verdergaand experiment
met resultaatgerelateerde beloning voor.
De leden van de D66-fractie merken op dat de regering ten volle erkent dat
de rechtspraak een van de constitutionele waarden van de democratie is
en dat rechtspraak een breder belang dient dan het geven van een
beslissing in een individuele zaak. Ook wordt gemeld dat de schaduwwerking van het recht veel ruimer is. Deze leden vragen waarom hier dan
niet de logische consequentie aan wordt verbonden dat de kosten van de
rechtspraak grotendeels uit de algemene middelen worden betaald.
Ook volgens het wetsvoorstel blijft het zo dat een substantieel gedeelte
van de kosten van de rechtspraak uit de algemene middelen wordt
betaald. Gezien de belangen die in gerechtelijke procedures voor
rechtzoekenden spelen en de staat waarin de overheidsfinanciën zich
bevinden, is een gemiddelde van 41% van de kosten voor rekening van
rechtzoekenden een redelijke balans in de verdeling van de kosten van de
rechtspraak tussen rechtzoekenden en de overheid.
De leden van de SGP-fractie vernemen graag in hoeverre er van het
behoud van de toegang tot het recht sprake blijft als er in individuele
rechtszaken een hoger griffierecht wordt geheven dan de kosten in die
zaak. Kan in het algemeen gesteld worden dat hogere griffierechten dan
de kosten van een zaak niet gerechtvaardigd zijn?
De vraag naar de toegang tot het recht moet naar mijn mening worden
onderscheiden van de verhouding tussen het griffierecht en de kostprijs
van een zaak. In het wetsvoorstel is geen relatie gelegd tussen de
gemiddelde kostprijs van een zaak en de hoogte van het griffierecht. De
tarieven zijn zodanig bepaald dat de beoogde ombuiging van € 240
miljoen op zo rechtvaardig mogelijke wijze over de zaakstypen en
inkomenscategorieën wordt verdeeld. Bij die verdeling is ervoor gezorgd
dat de toegang tot de rechter wordt gewaarborgd.
Volgens de leden van de SGP-fractie noodzaakt bescherming van de
burger tegen willekeur door de overheid in het bijzonder bij het bestuursrecht tot terughoudendheid bij de hoogte van de griffierechten. Zij vragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

20

in het licht van de hoogte van de tarieven in bestuurszaken in zowel eerste
als hogere instantie in te gaan op dit principe bij bijvoorbeeld de afwijzing
van een parkeervergunning of het plaatsen van een schutting, waarbij
deze vergunning op oneigenlijke gronden geweigerd wordt.
In het kader van de zgn. parkeerregulering heffen veel gemeenten
belasting voor het parkeren van voertuigen. Een van de vormen waarin
deze belasting wordt geheven is de parkeervergunning. Degene aan wie
een parkeervergunning wordt geweigerd, kan tegen deze weigering
opkomen door eerst een bezwaarschrift in te dienen. Dit is kosteloos. Voor
een eventueel beroep geldt na de inwerkingtreding van dit wetsvoorstel
een griffierecht van € 250. Het tarief voor hoger beroep bedraagt € 625.
Erf- en perceelafscheidingen (zoals tuinmuren, schuttingen e.d.) zijn
bouwwerken die vergunningplichtig kunnen zijn; zij zijn dus niet altijd
vergunningplichtig. Indien er een vergunningplicht geldt, kunnen
belanghebbenden tegen het besluit tot afwijzing of verlening opkomen.
Allereerst zullen zij een bezwaarschrift moeten indienen. De bezwaarfase
is kosteloos. Indien tijdens de bezwaarfase blijkt dat de vergunning op
oneigenlijke gronden is geweigerd, zal het niet tot een beroep komen. De
gemeente zal de vergunning in de beslissing op bezwaar alsnog verlenen.
Voor een bespreking van andere en vergelijkbare casus, zoals gepresenteerd door de Raad voor de rechtspraak, verwijs ik naar mijn reactie in een
tabel in paragraaf 6 van deze nota naar aanleiding van een vraag van de
leden van de PvdA-fractie.
De aan het woord zijnde leden vragen of er meer inzicht is te geven in de
verwachte afname van het aantal zaken, omdat burgers het risico niet
willen lopen dat zij hoge griffierechten verschuldigd zijn. Vindt de regering
dit een gewenste ontwikkeling?
Over de afname van het aantal zaken als gevolg van hogere griffierechten
is gerapporteerd in de impactanalyse van onderzoeksbureau Significant
dat tezamen met het wetsvoorstel en de memorie van toelichting aan de
Kamer is aangeboden. Ik vind het verantwoord dat rechtzoekenden een
groter aandeel leveren in de kosten van de rechtspraak en daarbij een
scherpere afweging maken of zij een geschil onderwerp willen maken van
een gerechtelijke procedure. De omvang van de verwachte vraaguitval die
daarvan het gevolg is, vind ik aanvaardbaar.
Artikel 6 EVRM en 47 EU-Handvest
De leden van de CDA-fractie merken op dat de consultatie over het
wetsvoorstel aan diverse zijden heeft geleid tot de vrees dat de verhoging
van de griffierechten kan leiden tot strijd met artikel 6 EVRM en artikel 47
van het Handvest van de grondrechten van de EU. Deze leden hebben
geluiden gehoord dat rechters in den lande het verhoogde griffierecht
mogelijk in strijd zullen achten met genoemde artikelen. Zij verwachten
voorts dat rechters (in eerste aanleg of hoger beroep) prejudiciële vragen
zullen stellen aan het Hof van Justitie van de EU. Welke verwachting heeft
de regering op dit punt? Heeft zij met dit soort procedures en met alle
vertragingen en rechtsonzekerheid van dien rekening gehouden?
Oordelen over de griffierechtverhogingen in het licht van artikel 6 van het
EVRM en artikel 47 van het Handvest zijn uiteindelijk aan de bevoegde
rechter: het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en het Hof van
Justitie van de EU. De regering heeft in de memorie van toelichting
gemotiveerd aangegeven van mening te zijn dat dit wetsvoorstel het recht
op toegang tot de rechter eerbiedigt. De regering verwacht dat het
uiteindelijke oordeel van de rechter dienovereenkomstig zal zijn.
Het is voornoemde leden opgevallen dat in de memorie van toelichting
uitgebreid wordt ingegaan op de vraag of het heffen van griffierechten bij
rechtzoekenden verenigbaar is met het EVRM. Er is echter niet stilgestaan
bij de vraag in hoeverre het heffen van forse tarieven bij gedaagden
daarmee verenigbaar is. Deze leden vragen daartoe alsnog over te gaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

21

en daarbij de daadwerkelijke hoogte van de voorgestelde tarieven te
betrekken.
Het heffen van griffierecht van gedaagden in civiele zaken geschiedt al
sinds jaar en dag en is, voor zover mij bekend, nooit ter discussie gesteld.
De vraag wie in een conflict als eerste als eiser een zaak aanhangig maakt,
staat niet altijd van het begin van een conflict af aan vast. En als
verweerder een tegenvordering instelt, wordt ook hij eiser. Eisers en
gedaagden worden daarom steeds gelijk behandeld. Zij betalen hetzelfde
griffierecht, de drie verlaagde categorieën griffierechten voor onvermogenden, minvermogenden en middeninkomens gelden voor hen beiden,
en ook gedaagden kunnen aanspraak maken op rechtsbijstand. Ook de
hardheidsclausules voor het betalen van griffierecht en voor de proceskostenveroordeling gelden steeds zowel voor eisers als voor gedaagden.
Als laatste, maar zeker niet onbelangrijkste punt zij hier vermeld dat de
vrijstelling van betaling van griffierecht voor gedaagden bij de kantonrechter is gehandhaafd. Ik ben dan ook van mening dat beide partijen
gelijk behandeld worden en er geen sprake is van onverenigbaarheid met
het EVRM. En de concrete bedragen die voorkomen in de EHRM-jurisprudentie over de hoogte van griffierechten die door eisers betaald
moeten worden, liggen dermate ver van de griffierechten die nu in dit
wetsvoorstel worden voorgesteld (in de memorie van toelichting wordt er
in paragraaf 2.2 op ingegaan), dat er geen reden is nader in te gaan op de
hoogte van die voorgestelde tarieven.
De leden van de CDA-fractie vragen voorts duidelijk te maken of er
uitspraken van het Hof van Justitie zijn over de omstandigheid dat
gedaagden moeten betalen vooraleer zij verweer kunnen voeren.
Voor zover mij bekend is er geen jurisprudentie van het EHRM over het
griffierecht van gedaagden.
De voornoemde leden vragen of er landen in Europa zijn waar een
soortgelijk systeem geldt.
Schotland hanteert – evenals Nederland – een tarief voor de gedaagde.
De aan het woord zijnde leden zouden verder graag vernemen of de
regering hun vrees deelt dat het feit dat gedaagden forse tarieven
verschuldigd zijn, bij sommige bedrijven – al dan niet onwillekeurig – tot
calculerend gedrag zal leiden. Zij stellen dat de tarieven de gemiddelde
burger meer raken dan de gemiddelde onderneming. Houden de hoge
tarieven voor gedaagden niet een prikkel in voor bijvoorbeeld verzekeraars die een uitgekeerd schadebedrag willen verhalen op een derde
partij, om de procedure zo lang mogelijk te rekken, door waar mogelijk
hoger beroep aan te tekenen, ook als de kans op succes niet al te groot is?
De gedaagde burger, die om verweer te voeren telkens zijn portemonnee
zal moeten trekken, krijgt op deze wijze financieel steeds minder kans om
zich te verweren. Ziet de regering dit ook als een risico?
In ieder systeem waarin griffierechten geheven worden, proceskosten van
de in het gelijk gestelde partij door de in het ongelijk gestelde partij
gedragen worden en advocaten ingeschakeld worden, dreigt het gevaar
dat de financieel sterkere partij een langere procesadem heeft. Ik besef
ook dat met iedere verhoging van griffierechten die dreiging kan
toenemen. Maar ook ben ik ervan overtuigd dat we ten algemene een
systeem hebben waarin de verhoudingen tussen financieel sterkere en
zwakkere partijen zoveel mogelijk in evenwicht gehouden worden. De
verlaagde griffierechten voor de drie lagere inkomenscategorieën, de
gesubsidieerde rechtsbijstand, de mogelijkheid van bijzondere bijstand
voor griffierechten, de verschillende hardheidsclausules (artikelen 127a,
237 en 282a Rv), het ontbreken van griffierechten voor gedaagden bij de
kantonrechter, het ontbreken van een verplichting tot inschakeling van
een advocaat in bestuurs- en kantonzaken, waarbij de competentiegrens
voor de kantonrechter recentelijk is verhoogd van € 5 000 tot € 25 000,
het ontbreken van griffierechten voor verweerders in hoger beroep
bestuurszaken, het ontbreken van een proceskostenveroordeling voor in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

22

het ongelijk gestelde burgers in het bestuursrecht, zijn allemaal maatregelen die het systeem in evenwicht houden.
De leden van de SP-fractie vinden het nog steeds onduidelijk hoe de
regering kan verklaren dat de daling van zaken door dit wetsvoorstel niet
in strijd is met artikel 17 Grondwet, artikel 6, eerste lid, EVRM en artikel 47
EU-Handvest. De toegang tot de onafhankelijke en onpartijdige rechter is
volgens deze leden niet voor iedereen weggelegd, ook niet met de
inkomensafhankelijke griffierechten. Dit laat de impactanalyse zien, die
overigens volgens deze leden onvoldoende rekening heeft kunnen
houden met de inkomenspositie van rechtzoekenden. Zij vragen in
hoeverre deze analyse een volledig beeld geeft van de gevolgen. Komt er
nog aanvullend onderzoek waar wel rekening is gehouden met dit
belangrijke onderdeel?
De impactanalyse geeft een zo volledig mogelijk beeld van de invloed van
de verhoging van de griffierechten op het aantal rechtszaken voor de
diverse inkomenscategorieën van rechtzoekenden.De vraaguitval die
volgens de impactanalyse wordt verwacht, vind ik niet van een zodanige
omvang dat dat de stellingen van deze leden rechtvaardigt. Aanvullend
onderzoek acht ik niet noodzakelijk, omdat niet nauwkeuriger in beeld is te
brengen wat de te verwachten vraaguitval zal zijn.
Een aantal rechtszaken zal volgens de leden van de SP-fractie leiden tot
griffierechten die meer dan kostendekkend zijn. In hoeverre is dit in lijn
met het arrest Stankov tegen Bulgarije (EHRM 12 juli 2007, nr. 68490/01)?
Heffing van griffierecht heeft als doel de burger een afweging te laten
maken over de noodzaak om zich tot de rechter te wenden en ook als doel
het in beperkte mate financieren van de rechtspraak. Dit zijn, zoals
uiteengezet in de memorie van toelichting, legitieme doelen die ook
worden erkend in de jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten
van de Mens. In het arrest waarnaar deze leden verwijzen, was sprake van
griffierecht dat achteraf werd vastgesteld op basis van het niet toegewezen deel van een vordering. Deze systematiek kent het Nederlandse
recht niet; het griffierecht staat in ons land vooraf vast.
3. Adviezen
De leden van de VVD-fractie vragen een reactie van de regering op de
brief van de Raad voor de rechtspraak d.d. 25 november 2011, de
gezamenlijke brief van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de
Unie van Waterschappen en het Inter Provinciaal Overleg d.d. 7 december
2011 en van de brief van de NOvA d.d. 8 december 2011. Ik ga hier in op
de punten uit de brieven die niet al door een van de aan het woord zijnde
fracties in het verslag aan de orde zijn gesteld.
De Raad voor de rechtspraak stelt in zijn brief van 25 november 2011 dat
er slechts sprake is van een besparing van € 220 miljoen in plaats van
€ 240 miljoen, gelet op de toename van de zwaarte van de resterende
zaken. Dat binnen de verschillende zaakscategorieën de vraaguitval
verschillend zal uitpakken, zoals de Raad in zijn advies stelt, is niet
ondenkbaar. Er zijn echter ook effecten denkbaar waarbij juist de
arbeidsintensieve zaken zullen uitvallen of minder arbeidsintensief
worden, bijvoorbeeld omdat er geen verweer (meer) zal worden gevoerd.
De omvang en de richting van het prijseffect zijn dus zeer onzeker. De
effecten op de ontwikkelingen van de zaaksaantallen zullen na invoering
dan ook nauwkeurig worden gevolgd. De Raad schat in dat de implementatiekosten circa € 4 miljoen bedragen. Over de exacte hoogte van de
implementatiekosten zal nader overleg worden gevoerd met de Raad.
Ook vermeldt de Raad een kostenpost van bestuursorganen van ongeveer
€ 50 miljoen, waar in het wetsvoorstel wordt uitgegaan van € 30 miljoen
Het verschil wordt met name veroorzaakt door een andere inschatting van
het percentage zaken dat bestuursorganen verliezen. Wat bestuursor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

23

ganen uiteindelijk aan griffierechten zullen betalen, zal pas na geruime tijd
duidelijk worden als de desbetreffende bestuurszaken definitief zijn
afgerond. Dan zal bekend zijn in hoeveel zaken bestuursorganen hebben
verloren en griffierecht hebben betaald. De door bestuursorganen
betaalde griffierechten zullen worden betrokken bij de toegezegde
wetsevaluatie in 2015.
De Vereniging Nederlandse Gemeenten, de Unie van Waterschappen en
het Interprovinciaal Overleg stellen in hun gezamenlijke brief van
7 december 2011 dat er sprake is van een lastenverschuiving, waarbij de
burger niet via het Rijk, maar via de lokale overheden zal gaan bijdragen
aan de instandhouding van de rechtspraak. Van een dergelijke lastenverschuiving is geen sprake. Meer dan nu het geval is, zullen de partijen die
de gang naar de rechter maken, burgers, bedrijven en bestuursorganen,
moeten bijdragen aan de kosten die gemoeid zijn met een gerechtelijke
procedure. De burger die in beroep komt tegen een beslissing van een
bestuursorgaan betaalt aan het begin van de procedure («aan de poort»)
rechtstreeks griffierecht aan het Rijk. De bestuursorganen hoeven bij
aanvang van het proces geen griffierecht te betalen aan het Rijk, dat zijn
ze pas verschuldigd op het moment dat de rechter het bestuursorgaan in
het ongelijk heeft gesteld. Tegenover de extra kosten voor bestuursorganen staat ongeveer eenzelfde bedrag aan besparingen, zoals ik
hierboven in paragraaf 1 naar aanleiding van een vraag van de SGP heb
aangegeven.
De NOvA stelt in haar brief van 8 december 2011 ten onrechte dat er een
relatie bestaat tussen de kostprijs van een procedure en het griffierecht.
De kostprijs van een zaak kan hoger of lager zijn dan het griffierecht. Dat is
nu het geval en wordt na invoering van de verhoging van de griffierechten
niet anders. De Raad voor de rechtspraak heeft bijvoorbeeld becijferd dat
de kostprijs van verstekzaken bij de kantonrechter € 10 bedraagt, terwijl
het griffierecht nu € 71 en straks € 125 bedraagt. Dat dit principieel
onjuist zou zijn, wordt gesteld, maar niet aannemelijk gemaakt. Overigens
is volgens de huidige financieringssystematiek de kostprijs van een
verstekzaak € 42.
De leden van de VVD-fractie merken op dat de Raad voor de rechtspraak
in haar brief van 25 november 2011 de volgende opmerkingen heeft. Ten
eerste zal naar verwachting van de Raad het wetsvoorstel leiden tot 7,5%
minder civiele en bestuurszaken. Ten tweede zouden deze raming en de
opbrengst met veel onzekerheid zijn omgeven. Ten derde zou het ook
gaan om een nooit eerder vertoonde mate van griffierechtverhoging, die
op zichzelf zal leiden tot grote onzekerheid over de prognose. Ten vierde
zouden de gedragseffecten van overheidsorganen op het voorgestelde
hoge griffierecht bij verlies en die van bedrijven op de extra staffels voor
handelszaken uiterst onzeker zijn. Voornoemde leden verzoeken een
reactie op deze punten.
Naar aanleiding van deze opmerkingen kan het volgende gezegd worden.
De Raad geeft naast de verwachte vraaguitval van 7,5%, een overzicht van
de verwachte sterkste dalingen bij zes zaakstypen. De Raad komt tot deze
berekening met behulp van de methodiek van de prijselasticiteiten. De
berekeningen waarvan in het wetsvoorstel is uitgegaan, zijn een combinatie van verschillende methodieken. Hoewel beide berekeningen her en
der van elkaar afwijken en de vraaguitval van de specifieke zaakstypen
van elkaar verschilt, wijzen de berekende effecten grofweg in dezelfde
richting. Het combineren van inzichten van de twee benaderingen leidt tot
een geschatte totale vraaguitval tussen de 6 en 8%. De memorie van
toelichting vermeldt uitdrukkelijk dat het wetsvoorstel een forse verhoging
van griffierechten betreft, waardoor de prognoses van de vraaguitval met
veel onzekerheid zijn omgeven. Ook dat geldt voor beide berekeningen.
(Zie voor meer informatie over de gevolgde berekeningsmethodieken in
de impactanalyse hierna in paragraaf 6 naar aanleiding van vragen van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

24

PvdA-fractie). Het presenteren van een schatting met een marge doet
meer recht aan de onzekerheid waarmee deze berekeningen zijn
opgesteld dan het presenteren van schijnexacte cijfers tot achter de
komma. Het effect op de te verwachten financiële opbrengst is overigens
eenduidiger. Indien er minder vraaguitval is dan verwacht, dan worden de
inkomsten uit griffierechten hoger. Zou er meer vraaguitval optreden dan
verwacht, dan wordt er bespaard op de uitgaven voor de rechtspraak.
Op de gedragseffecten van bestuursorganen ben ik hierboven (zie in
paragraaf 1 de subparagraaf over het wetsvoorstel) al ingegaan naar
aanleiding van vragen van de fractie van de PvdA en van de VVD. Die
effecten kunnen eveneens niet met zekerheid worden voorspeld. Ten
aanzien van de gedragseffecten van de extra staffels op bedrijven merk ik
het volgende op. De Raad voor de rechtspraak waarschuwt dat een groot
deel van de handelszaken boven de € 5 miljoen zou kunnen uitvallen.
Deze verwachting is met grote onzekerheid omgeven en is niet gebaseerd
op prijselasticiteiten of op de impactanalyse. Bij de keuze van bedrijven
voor de uiteenlopende modaliteiten voor geschiloplossing blijkt dat de
snelheid, integriteit en deskundigheid van de rechtspraak een zeer
belangrijke rol spelen. Dat zijn punten waarop de Nederlandse rechtspraak
internationaal gezien uitstekend scoort. In het in opdracht van de Raad
voor de rechtspraak verrichte onderzoek naar de ervaringen van grote
bedrijven met een aantal gespecialiseerde rechterlijke voorzieningen
wordt in dit verband geconcludeerd: «Noch arbitrage, noch bindend
advies of mediation bleken in de praktijk daadwerkelijk een alternatief te
vormen. Ook de gedachte dat het gras bij de buurman groener is en
voorzieningen in het buitenland als beter worden beschouwd, wordt
ontzenuwd.» (A. Böcker et al, Specialisatie loont?! Ervaringen van grote
ondernemingen met specialistische rechtspraakvoorzieningen, Den Haag
2010, p. 17).
De leden van de VVD-fractie merken op dat diverse organisaties naar
aanleiding van de consultatie specifieke voorstellen hebben gedaan voor
wijzigingen van procedures of regelgeving om procedures effectiever te
maken. De reactie van de regering hierop is dat bezien zal worden of die
voorstellen zullen worden betrokken bij de uitvoering van de innovatieagenda. Deze leden vragen om hier voortvarend mee aan de slag te gaan,
gezien het belang van goede efficiënte rechtspraak. Kan de regering dit
toezeggen en per wanneer zal de Kamer hierover bericht worden?
De voorstellen die organisaties hebben gedaan om procedures effectiever
te maken, zijn al zo veel mogelijk betrokken bij de totstandkoming van de
innovatieagenda. Diverse organisaties hebben aangegeven het belangrijk
te vinden dat procedures minder formeel, eenvoudiger en sneller
verlopen en dat vaker gebruik wordt gemaakt van digitale middelen. Deze
elementen komen terug in de innovatieagenda en daar ga ik voortvarend
mee aan de slag. Dat geldt ook voor voorstellen die nu nog worden
ingediend. Om het indienen van voorstellen gemakkelijker te maken, zal ik
begin 2012 een innovatieportaal openen waarop iedereen kan zien wat de
voortgang is van de diverse onderdelen van de innovatieagenda en
waarop nieuwe voorstellen kunnen worden ingediend.
De tijdstippen waarop maatregelen worden gerealiseerd en wetgeving in
werking treedt, varieert per onderdeel. Als uw Kamer dat op prijs stelt, kan
ik u daarover jaarlijks berichten.
De leden van de SP-fractie merken op dat de regering stelt dat onder
bewind gestelde rechtzoekenden een beroep kunnen doen op de
bijzondere bijstand en dat de gemeenten hierop een doelmatig beleid
dienen te voeren. Herkent de regering de klachten aangedragen door de
Branchevereniging Professionele Bewindvoerders en Inkomensbeheerders (BPBI)? Zal de regering de gemeentes hier ook op aanspreken
om te voorkomen dat rechtzoekenden tussen wal en schip vallen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

25

Rechtzoekenden die door de kantonrechter onder bewind zijn gesteld
kunnen bij de gemeente een beroep doen op de Wet werk en bijstand ter
verkrijging van bijzondere bijstand, bijvoorbeeld als gehele of gedeeltelijke tegemoetkoming in de kosten van het griffierecht. Volgens vaste
rechtspraak van de Centrale Raad van Beroep is met de rechterlijke
beslissing tot instelling van een beschermingsbewind de noodzaak van
dat bijzondere regime een gegeven. Dit uitgangspunt waarborgt dat bij de
aanvraag van bijzondere bijstand de maatregel van het beschermingsbewind als zodanig niet meer ter discussie kan staan. Dit betekent niet dat
er een onbeperkte aanspraak bestaat op bijzondere bijstand. Gemeenten
hebben bij de toekenning van de bijzondere bijstand een discretionaire
beoordelingsvrijheid. Gegeven het bijzondere uitzonderingskarakter van
deze specifieke bijstandsuitkering – een noodvoorziening voor het geval
passende en voorliggende voorzieningen aantoonbaar ontbreken – is het
begrijpelijk dat gemeenten in het algemeen terughoudend zijn bij de
toekenning, en dat zij de doelmatigheid van de verstrekkingen kritisch in
ogenschouw nemen. Tegen deze achtergrond ligt het niet in de rede dat
de regering gemeenten gaat aanspreken op de wijze waarop ze hun
discretionaire bevoegdheid toepassen.
De aan het woord zijnde leden vragen voorts of ook bekend is wat de
consequenties zijn voor de rechtshandelingen die niet alleen voor de
notaris moeten worden verleden, maar ook door de rechter gecontroleerd
dienen te worden. Hoeveel uitval verwacht de regering daar en welke
gevolgen heeft dit voor het notariaat en de burgers?
De notaris dient soms namens cliënten verzoekschriften in, bijvoorbeeld
strekkend tot of goedkeuring van een onderhandse executieverkoop van
een registergoed, of strekkend tot machtiging van een ouder of bewindvoerder om een bepaalde rechtshandeling te verrichten. Het betreft een
wettelijk voorgeschreven rechterlijke toets. De desbetreffende aantallen
verzoekschriften worden op dit detailniveau niet geregistreerd. De
vraaguitval is op dit detailniveau niet goed te berekenen. De verhoging
van de griffierechten heeft tot gevolg dat bij rechtzoekende en notaris iets
scherper wordt afgewogen of genoemde rechtshandelingen wel noodzakelijk zijn. Daarbij dient tevens in ogenschouw te worden genomen dat
voor een notariële akte voor dit type zaken gemiddeld circa € 500 wordt
gerekend.
De leden van de SP-fractie vragen wat de regering vindt van het voorstel
van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) om rechterlijke
toetsing af te schaffen en belangafweging puur op artikel 17 Wet op het
notarisambt af te laten hangen?
Dat zal steeds per onderwerp bezien moeten worden. In het kader van de
Wet aanpassing wettelijke gemeenschap van goederen (Stb. 2011, 205) is
die rechterlijke toets bijvoorbeeld afgeschaft. Dit wetsvoorstel is niet de
gelegenheid om hierover ten algemene besluiten te nemen enkel met het
oog op het voorkomen van de betaling van griffierechten.
Volgens de leden van de SP-fractie blijkt uit onderzoek van de Consumentenautoriteit dat consumenten jaarlijks een schade van minimaal € 579
miljoen lijden, alleen al als gevolg van overtredingen van de Wet
oneerlijke handelspraktijken. Hoe denkt de regering te voorkomen dat de
verhoging van de griffiekosten zal leiden tot meer berusting onder
mensen en toename van dergelijke oneerlijke handelspraktijken?
In 2008 heeft de Consumentenautoriteit onderzoek gedaan naar oneerlijke
handelspraktijken in Nederland. Dit onderzoek kwam voort uit de nieuwe
taak die de Consumentenautoriteit kreeg ter handhaving van de naleving
van de bepalingen over oneerlijke handelspraktijken. De handhaving van
de Wet oneerlijke handelspraktijken door de CA geschiedt op bestuursrechtelijke gronden: de CA kan zelf optreden tegen oneerlijke handelspraktijken door het opleggen van een last onder dwangsom of een bestuurlijke
boete. Op deze wijze tracht de CA overtreding van de voorschriften van de
Wet oneerlijke handelspraktijken en daaruit voortvloeiende schade voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

26

consumenten terug te dringen c.q. te voorkomen. Het griffierecht is
daarbij alleen verschuldigd door de onderneming die in beroep gaat tegen
het optreden van de CA. De CA heeft ook de mogelijkheid tot civielrechtelijk optreden. De minister van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie en ik hebben u op 28 oktober 2011 een brief gestuurd over ons
voornemen om de CA nog enkel bestuursrechtelijke bevoegdheden te
geven (Kamerstukken II, 2011/12, 33 070, nr. 1). Consumenten kunnen
natuurlijk ook zelf optreden tegen oneerlijke handelspraktijken op basis
van de bepalingen over de onrechtmatige daad. Het is mij niet bekend dat
hiervan ruim gebruik gemaakt wordt. Ik zie dan ook geen reden dat er
berusting onder mensen en toename van oneerlijke handelspraktijken zou
voortvloeien uit de voorgestelde verhoging van de griffierechten.
Volgens de leden van de SP-fractie stelt een aantal organisaties dat dit
wetsvoorstel een negatief effect heeft op de economie. Deze leden vragen
naar de gevolgen voor de Nederlandse economie, nu handelsactiviteiten
mede gestimuleerd worden door de beschikbaarheid van toegankelijke
rechtspraak.
In de impactanalyse is nagegaan wat de uitval van zaken naar
verwachting zal zijn na invoering van de verhoogde griffierechten. Voor
het bedrijfsleven zal die zeer bescheiden zijn. Een belangrijk aspect voor
de economie is de betalingsmoraal. Die zou volgens een aantal organisaties onder de verhoging van de griffierechten te lijden kunnen hebben.
Ik deel die vrees niet, omdat ik niet bang ben voor vermindering van
incassozaken. Uit onderzoek van de Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Gerechtsdeurwaarders is gebleken dat in 90% van de
incassozaken de onderneming de griffierechten via de proceskostenveroordeling vergoed krijgt door de wanbetalende en in het ongelijk gestelde
burger (zie Handelingen EK 28 september 2010, p. 1–31). Ik ben er niet zo
bang voor dat ondernemers wegens dat risico van 10% de incasso zullen
verminderen wegens verhoging van de griffierechten. Wanneer er geen
twijfel over bestaat dat iemand zijn rekening zonder rechtvaardiging
onbetaald laat, dan kan de schuldeiser zonder procesrisico de incasso aan
de rechter voorleggen, als betalingsaanmaningen niet het gewenste effect
hebben. Als daarentegen het niet betalen het gevolg is van slechte
communicatie, slechte administratie, ondoorzichtige facturen of het op de
markt brengen van risicovolle producten, dan is het terecht dat de rechter
naar aanleiding van verweer van de gedaagde daarnaar kijkt en tot de
conclusie komt dat de schuldeiser de betalingsonwil van de consument
aan zichzelf te wijten heeft. Als dergelijke incassoprocedures verminderen
wegens hogere griffierechtendruk, dan lijkt mij dat een gewenste
uitkomst. Ik verwacht daarom niet dat dit wetsvoorstel negatieve
gevolgen zal hebben voor de economie.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering een belangenorganisatie
kan noemen die enthousiast is over dit specifieke wetsvoorstel.
Zoals ik in de memorie van toelichting heb verwoord, hebben alle
organisaties die zijn geconsulteerd forse kritiek geuit op de uitgangspunten van het wetsvoorstel en op de motivering. De regering had ook
geen enthousiasme voor dit wetsvoorstel verwacht, aangezien hiermee
een forse ombuiging is gemoeid.
De leden van de D66-fractie merken op dat er ook alternatieven zijn
aangedragen voor de substantiële verhoging van de griffierechten.
Waarom wordt een aantal van de alternatieven gebruikt om nog verder
bezuinigingen door te voeren op de gesubsidieerde rechtsbijstand?
Door de Nederlandse orde van advocaten en de raad voor rechtsbijstand
zijn alternatieven aangedragen om een besparing van € 50 miljoen te
kunnen realiseren op het gebied van de gesubsidieerde rechtsbijstand. In
de brief van 31 oktober 2011 (Kamerstukken II 2011/12, 31 753, nr. 39, p. 6
e.v.) heeft de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie uiteengezet welke
van de aangedragen alternatieven zijn overgenomen en welke niet. Voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

27

de onderbouwing van deze keuzes wordt naar deze brief verwezen.
Daarbij wordt aangetekend dat het om maatregelen gaat die een
besparing binnen het domein van de gesubsidieerde rechtsbijstand moet
opleveren. Deze besparingen staan los van de ombuiging die binnen het
domein van de griffierechten moet worden bewerkstelligd.
De leden van de D66-fractie vragen verder of daadwerkelijk ieder mogelijk
alternatief is onderzocht. Wat waren hier de uitkomsten van?
Gelijktijdig met het wetsvoorstel is een innovatieagenda aan de Tweede
Kamer gezonden. Voor alle duidelijkheid zij opgemerkt dat deze innovatieagenda geen alternatieven bevat voor de verhoging van de griffierechten.
Er is namelijk geen enkele maatregel die op de korte termijn, per 1 juli
2012, voldoende kan opleveren om als redelijk alternatief voor de
verhoging van de griffierechten te kunnen dienen.
De innovatieagenda is tot stand gekomen in samenspraak met de
Rechtspraak, de advocatuur, de gerechtsdeurwaarders en andere
organisaties uit het rechtsbestel. Die brede betrokkenheid kan niet
garanderen dat álle mogelijke maatregelen om geschillen sneller,
goedkoper of effectiever tot een oplossing te brengen in beeld zijn
gekomen. Het rechtvaardigt wel de verwachting dat de belangrijkste
maatregelen zijn meegenomen in de innovatieagenda. Mochten er nog
ideeën opkomen die kunnen bijdragen aan het genoemde doel, dan
kunnen deze nog aan de innovatieagenda worden toegevoegd. Begin
2012 zal ik een innovatieportaal openen waarop nieuwe voorstellen
kunnen worden ingediend.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of het risico van een hoge
proceskostenveroordeling niet een onevenredige drempel vormt op om
een geschil aan de rechter voor te leggen.
De verhoging van de griffierechten kan er in civiele zaken inderdaad toe
leiden dat de eiser meer nog dan nu het geval is de mogelijkheid in
ogenschouw neemt dat hij de zaak verliest en dan ook de verhoogde
griffierechten van de in het gelijk gestelde gedaagde moet betalen. Die
afweging is een gerechtvaardigde afweging en kan ertoe leiden dat
partijen eerder tot een schikking komen, zeker in zaken waarin de kansen
van de eiser en gedaagde om in het gelijk gesteld te worden ongeveer
gelijk liggen. Dat is een gewenst gevolg van de verhoging van de
griffierechten. In het bestuursrecht bestaat geen proceskostenveroordeling waarbij de burger in de kosten van het overheidsorgaan veroordeeld kan worden, zodat deze geen rol speelt voor de afweging of beroep
tegen een besluit van een overheidsorgaan zal worden ingesteld. Verder
verwijs ik naar mijn antwoord op vragen van de VVD-fractie in de
volgende paragraaf, waarin een reactie is gevraagd op de brief van de
Raad voor de rechtspraak op het punt van de proceskostenveroordeling.
De leden van de ChristenUnie-fractie halen het rapport Brede heroverwegingen aan, waarin wordt gesteld dat het verhogen van de griffierechten
wellicht voor het midden- en kleinbedrijf (MKB) zou betekenen dat de
toegang tot de rechter ernstig bemoeilijkt wordt. De leden verzoeken toe
te lichten op welke wijze dit risico voor het MKB in het onderhavige
wetsvoorstel wordt ondervangen.
In het rapport van de Brede heroverwegingen werd er nog van uitgegaan
dat het bestaande onderscheid tussen natuurlijke personen en rechtspersonen zou worden gehandhaafd en dat de griffierechten over de hele linie
zouden stijgen. Bij de uitwerking van de opdracht uit het regeerakkoord
heb ik er echter voor gekozen om het onderscheid tussen natuurlijke en
rechtspersonen te laten vervallen. Dat heeft geleid tot een relatief lager
tarief voor rechtspersonen, waarmee het bedrijfsleven, met name het
midden- en kleinbedrijf, wordt ontzien. In handelszaken wordt het
griffierecht gedifferentieerd naar het financieel belang van een zaak. Dit
bevordert dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

28

1
Brief van de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, d.d. 31 mei 2011,
Kamerstukken II, 32 802, nr. 1.

In het kader van alternatieve bezuinigingsmaatregelen vragen de leden
van de SGP-fractie in hoeverre het belang van kosteloze openbaarheid bij
verzoeken op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob)
belangrijker is dan het belang van zo laag mogelijke griffierechten.
Het kabinet onderkent het belang van zowel de toegang tot overheidsinformatie als de toegang tot de rechter, maar meent dat een vergelijking
tussen beide onderwerpen op het punt van de kosten die aan burgers in
rekening worden gebracht zich niet goed laat denken. Openbaarheid van
en toegang tot overheidsinformatie is van belang voor de democratie en
de democratische rechtsstaat. Democratie veronderstelt een overheidshandelen in overeenstemming met de wet. Om die reden moet de burger
toegang hebben tot de wet, maar ook tot het beleid dat van belang is voor
diens rechtspositie; hij moet toegang tot overheidsinformatie hebben om
het bestuur adequaat te kunnen controleren en eventuele misstanden aan
de kaak te kunnen stellen. Voorts moet hij over voldoende informatie
beschikken om mee te kunnen denken met de overheid en te kunnen
participeren aan het werk van de overheid. Het in rekening brengen van
kosten anders dan kopieerkosten staat hiermee op gespannen voet.1 In de
praktijk is wel gebleken dat er regelmatig Wob-verzoeken worden
ingediend waarvan men zich kan afvragen of deze passen bij het doel van
de Wob (ook wel oneigenlijke Wob-verzoeken genoemd) of waarvan de
capaciteit die openbaarmaking van de gevraagde informatie vergt
onevenredig is ten opzichte van het belang van openbaarheid. Mijn
ambtgenote van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties werkt thans
aan een regeling die oneigenlijke Wob-verzoeken moet tegengaan en die
de omvang van het Wob-verzoek kan reduceren als de inspanning van het
onverkort in behandeling nemen van het verzoek niet in verhouding staat
tot het met de Wob te dienen doel van openbaarheid.
Rechtspraak draagt bij aan de instandhouding van de rechtsstaat en het
vertrouwen van de burger in het recht. Zoals ook in de memorie van
toelichting is uiteengezet, geeft rechtspraak richting aan de wijze waarop
burgers, bedrijven en overheid met elkaar moeten omgaan. Zij biedt
gedragsnormen voor het maatschappelijk en economisch verkeer en de
zgn. schaduwwerking van het recht bevordert ook de bereidheid van
partijen om zelf tot een oplossing te komen, in de wetenschap dat zij zich
uiteindelijk altijd tot een rechter kunnen wenden om hun probleem voor te
leggen. Heffing van griffierecht heeft als doel het tegengaan van kansloze
zaken en bagatelzaken en ook het in beperkte mate financieren van de
rechtspraak. Dit zijn legitieme doelen die ook worden erkend in de
jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. Aan
de gang naar de rechter dient een belangenafweging door de burger
vooraf te gaan; hij zal afwegen of de kosten van de procedure opwegen
tegen het met de procedure te behalen resultaat. Tussen de hoogte van
het voorgestelde griffierecht en de reële kosten van een procedure bestaat
echter geen directe relatie. Hoewel de tarieven door het onderhavige
wetsvoorstel inderdaad fors stijgen, gaan de kosten van procedures voor
de gemeenschap na de inwerkingtreding van dit wetsvoorstel nog steeds
uit boven de bijdragen die in de vorm van griffierechten daarvoor worden
betaald.
De leden van de SGP-fractie constateren met de Afdeling advisering van
de Raad van State dat juist open normen in wetgeving veel ruimte
overlaten aan interpretatie door de rechter. De rechter heeft daarmee een
belangrijke rechtsuitleggende taak. Zij vragen mede in het licht van dit
gegeven nog in te gaan op de vraag in hoeverre het gewenst is om veel
ruimte te laten bij wetgeving aan interpretatie door de rechter. Komt
daarmee de rechtszekerheid voor de burger niet teveel in de knel als hij in
verband met de hoogte van de griffierechten afziet van het voorleggen
van zijn geschil aan de rechter?
Open normen in wetgeving kunnen niet worden vermeden. Immers, het is
niet altijd mogelijk het rechtsverkeer vooraf sluitend te normeren, omdat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

29

niet alle in de toekomst mogelijke concrete situaties van tevoren kunnen
worden bedacht en ingeschat. De regering is van mening dat in het
wetsvoorstel de tarieven dusdanig zijn vastgesteld dat de griffierechten
voor burgers geen onoverkomelijke drempel vormen. Zoals ik hiervoor in
de eerste paragraaf naar aanleiding van vragen van de leden van de
D66-fractie heb opgemerkt, wordt er op alle departementen gewerkt met
een integraal afwegingskader, waarbij voorgenomen wetgeving wordt
getoetst op zaken als nut en noodzaak, doeltreffendheid, begrijpelijkheid,
uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en de gevolgen voor de rechterlijke
macht.
De leden van de SGP-fractie vinden de ruime compensatiemaatregelen
van 60% van de bevolking een opmerkelijk hoog percentage. Zou in het
licht van dit gegeven niet gesteld moeten worden dat er sprake is van veel
bureaucratie als zoveel mensen in aanmerking komen voor een lager
tarief met de bijbehorende bewijslast voor deze groep? Is er dan nog wel
sprake van laagdrempeligheid in de rechtspraak?
Ik heb ervoor gekozen om de 40% van de bevolking die thans in
aanmerking komt voor een verlaagd tarief (de on- en minvermogenden)
uit te breiden met middeninkomens tot 60% van de bevolking om mede
daarmee de toegang tot de rechter voor alle inkomensgroepen te
waarborgen. De beoordeling of men in aanmerking komt voor een
verlaagd tarief is betrekkelijk eenvoudig ingericht en overeenkomstig de
bestaande werkwijze voor de on- en minvermogenden. De raad voor
rechtsbijstand geeft daarbij op verzoek van de rechtzoekende een
verklaring af, waarvan de inhoud is gebaseerd op gegevens uit de
gemeentelijke basisadministratie en van de Belastingdienst. De aanvraag
van een verklaring is een eenvoudige handeling waarvoor de aanvrager
geen bewijzen hoeft over te leggen. Indien de rechtzoekende meent dat er
moet worden afgeweken van het door de Belastingdienst vastgestelde
inkomen omdat er sprake is van een terugval in inkomen of vermogen,
kan de aanvrager om peiljaarverlegging vragen. Dit verzoek dient
inderdaad met bewijs te worden gestaafd. Gelet op het doel van de
verlaging van het griffierecht voor de middeninkomens, de on- en de
minvermogenden acht ik deze geringe administratieve last aanvaardbaar.
4. Structuur van het stelsel
Griffierecht voor bestuursorganen
De leden van de VVD-fractie lezen in de memorie van toelichting over
griffierechten voor bestuursorganen in geval er beroep in cassatie kan
worden ingesteld bij de Hoge Raad. Deze leden merken op dat in het
bestuursrecht cassatie nauwelijks voorkomt, alleen in belastingzaken
conform artikel 28 Algemene wet inzake rijksbelastingen en tegen
uitspraken van de Centrale Raad van Beroep over de interpretatie van
bijvoorbeeld het loonbegrip. De leden vragen een nadere toelichting. Kan
voorts worden aangegeven aan de hand van welke criteria dit door de
Hoge Raad wordt vastgesteld? Zij vragen een reactie op de stelling dat
vanuit het oogpunt van overzichtelijkheid en herkenbaarheid het beter is
om dit niet afhankelijk te stellen van de Hoge Raad.
Cassatie komt in het bestuursrecht inderdaad weinig voor. De belangrijkste rol speelt de cassatierechter op fiscaal terrein. Buiten het fiscale
recht is in het bestuursrecht sporadisch cassatieberoep opengesteld;
cassatie is opengesteld tegen uitspraken van de Centrale Raad van Beroep
en het College van Beroep voor het bedrijfsleven over begrippen als loon,
verzekerde, dienstbetrekking, onderneming, ondernemer, ingezetene etc.
Binnen zijn competentie treedt de Hoge Raad alleen in de uitleg van
bepalingen waarop die competentie betrekking heeft. De Hoge Raad
vernietigt (casseert) een rechterlijke uitspraak indien in deze uitspraak het
recht is geschonden of met nietigheid bedreigde vormvoorschriften zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

30

verzuimd. Vervolgens kan de Hoge Raad de zaak zelf afdoen, maar ook
verwijzen naar een gerechtshof voor een nieuwe uitspraak met inachtneming van het arrest. Er zal geen bijdrage in de kosten van de rechtspraak worden geheven door de Hoge Raad indien het cassatieberoep van
een bestuursorgaan gegrond is en de bestreden uitspraak wordt
vernietigd. Van het bestuursorgaan wordt wel een bijdrage in de kosten
van de rechtspraak geheven door de Hoge Raad indien het in cassatie in
het ongelijk wordt gesteld. De criteria aan de hand waarvan de Hoge Raad
zal beoordelen of het bestuursorgaan een bijdrage in de kosten van de
rechtspraak moet betalen, zijn niet anders dan de criteria die voor andere
bestuursrechters gelden. Een criterium is bijvoorbeeld of het oorspronkelijke besluit dat inzet was van de beroepsprocedure, na beroep, hoger
beroep en cassatie nog in stand is.
De leden van de VVD-fractie vragen ten aanzien van de aanpassing van de
civielrechtelijke regeling inzake proceskosten in artikel 237 Rv een reactie
op de brief van de Raad voor de rechtspraak van 25 november 2011, die
dit punt adresseert.
De Raad voor de rechtspraak wijst erop dat de voorgestelde inkomensdifferentiatie in vier categorieën (onvermogend, minvermogend, middeninkomen en hogere inkomens) ertoe zal leiden dat een onvermogende
procespartij die procedeert tegen een wederpartij die niet voor een
verlaagd griffierecht in aanmerking komt en die verliest, wordt veroordeeld de wederpartij de hoge griffierechten te vergoeden. De hardheidsclausule van artikel 237, vijfde lid, Rv biedt volgens de Raad te beperkte
mogelijkheden om op dit punt de toegang tot de rechter te waarborgen,
omdat de proceshouding van de in het gelijk gestelde partij aanleiding
moet geven tot toepassing ervan. Het door de Raad ingenomen standpunt
heeft echter een keerzijde die onrechtvaardig is. Als de rechter ruime
bevoegdheid krijgt om een in het ongelijk gestelde procespartij niet te
veroordelen tot betaling van de volledige griffierechten van de wederpartij, wanneer deze laatste een hoger griffierecht heeft betaald, blijft de in
het gelijk gestelde partij met een restant aan griffierechten zitten die hij
wel vergoed zou hebben gekregen als zijn wederpartij hetzelfde of een
hoger griffierecht zou hebben moeten betalen. Alle partijen die in het
gelijk gesteld worden, dienen ten aanzien van de vergoeding van
proceskosten gelijk behandeld te worden, ongeacht wat de financiële
positie van hun wederpartij is. Dat is een belangrijk uitgangspunt in ons
procesrecht. Daarom is alleen voorzien in een hardheidsclausule in die
gevallen waarin de in het gelijk gestelde partij het aan zichzelf te danken
heeft – namelijk aan zijn proceshouding – dat hij niet zijn volledige
proceskosten vergoed krijgt.
De leden van de SGP-fractie vragen naar aanleiding van het griffierecht
voor bestuursorganen in hoeverre dit griffierecht weer gecompenseerd
dient te worden via de uitkering van het Gemeente- en Provinciefonds. Is
er in dat geval geen sprake van het rondpompen van geld?
Er zal geen sprake zijn van compensatie van de bijdragen in de kosten van
de rechtspraak via het Gemeente- en Provinciefonds.
Ook vernemen deze leden graag of van burgers of ondernemingen op
enigerlei wijze kan worden gevraagd om vergoeding van de betaalde
griffierechten.
Op grond van artikel 8:74 Awb vergoedt het bestuursorgaan het griffierecht aan de indiener van het beroepschrift indien diens beroep gegrond
is verklaard. Daarnaast betaalt het bestuursorgaan in dat geval een
griffierecht aan de griffier. Het ligt niet in de rede dat de partij die het
beroep instelde op enigerlei wijze kan worden gevraagd om vergoeding
van het door het bestuursorgaan betaalde griffierecht. Strekt de uitspraak
tot onbevoegdheid van de rechtbank, niet-ontvankelijkheid of ongegrondverklaring van het beroep, dan zal er in de meeste gevallen geen
griffierecht hoeven te worden betaald door het bestuursorgaan. Het is dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

31

immers niet als de in het ongelijk gestelde partij te beschouwen. In
uitzonderingsgevallen biedt artikel 8:74, tweede lid, Awb aan de bestuursrechter de mogelijkheid om het bestuur tot vergoeding van het griffierecht
van de indiener van het beroep te verplichten en om € 5 000 griffierecht
aan de griffier te betalen. Dit laatste kan alleen indien het bestuursorgaan
een verwijt kan worden gemaakt dat toepassing is gegeven aan deze
bepaling. In de praktijk komt dit weinig voor. In hoger beroep ligt het
evenmin in de rede dat de wederpartij van het bestuursorgaan op
enigerlei wijze kan worden gevraagd om vergoeding van de door het
bestuur betaalde griffierechten omdat van het bestuur slechts griffierecht
wordt geheven indien het in het ongelijk is gesteld.
Compensatie
De leden van de CDA-fractie vragen om een toelichting op de tarieven
voor on- en minvermogenden en middeninkomens in belastingzaken. De
hoogte van het inkomen is in veel gevallen juist onderwerp van discussie
in fiscale zaken. Zij vragen uit te leggen op welke wijze het griffierecht
moet worden bepaald in zaken waar de hoogte van het inkomen ter
discussie staat.
In de meeste belastinggeschillen geldt het verlaagde griffierecht van
€ 250. Indien er een inkomensverklaring van de raad voor rechtsbijstand
wordt overgelegd, betalen on- en minvermogenden € 125 en mensen met
een middeninkomen € 188. Het basistarief van € 400 wordt geheven in
belastinggeschillen die betrekking hebben op besluiten op grond van de
Wet op de dividendbelasting 1965, de Wet op de omzetbelasting 1968, de
Wet op de belasting van personenauto’s en motorrijwielen 1992, de Wet
op de accijns, de Wet op de verbruiksbelastingen van alcoholvrije dranken
en van enkele andere produkten en de Wet belastingen op milieugrondslag. In zaken waarin de hoogte van het inkomen van een partij ter
discussie staat, kan dit inderdaad ook gevolgen hebben voor de hoogte
van het griffierecht. Deze partij zal in dat geval geen verklaring van de
raad voor rechtsbijstand aanvragen omdat het haar op voorhand duidelijk
is dat zij het met het in de verklaring genoemde inkomen niet eens zal zijn.
De verklaring van de raad voor rechtsbijstand is immers rechtstreeks
gebaseerd op gegevens van de Belastingdienst, waarover nu juist
geprocedeerd wordt. Degene die beroep instelt zal, zo volgt uit het
voorgestelde artikel 8:41a Awb in eerste instantie het griffierecht van
€ 250 of € 400 moeten betalen. Bij gegrondverklaring van het beroep
houdt de uitspraak tevens in dat het griffierecht wordt vergoed door het
bestuursorgaan. Indien het beroep ongegrond wordt verklaard, was het
ter discussie staande inkomen juist en is er niet teveel griffierecht betaald.
De leden van de D66-fractie merken op dat het wettelijk stelsel inhoudt dat
de verliezende partij de griffierechten van de winnende partij moet
vergoeden. De minder vermogende verliezende partij die een gereduceerd
griffierecht heeft betaald, zal het (veel) hogere griffierecht van een
vermogende winnende wederpartij moeten vergoeden. Is de regering het
met deze leden eens dat door het wetsvoorstel, ondanks de inkomensdifferentiatie, de drempel naar de rechter vanwege de deze omstandigheid
nog altijd te hoog is voor de groepen die aanspraak maken op een lager
tarief?
Naar aanleiding van eenzelfde vraag van leden van de PvdA-fractie heb ik
in de eerste paragraaf van deze nota geantwoord dat het uitgangspunt
dient te zijn dat een in het gelijk gestelde partij niet blijft zitten met een
deel van de griffierechten als hij een wederpartij treft die minder
griffierechten hoefde te betalen dan hijzelf. Ik verwijs de leden van de
D66-fractie naar dat antwoord.
Voornoemde leden merken op dat het nieuwe tarievensysteem tot andere
processtrategieën zal leiden. Zij vragen of hier onderzoek naar is gedaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

32

en met advocaten over is gesproken. Welke effecten zal dit kunnen
hebben?
Ten behoeve van de impactanalyse is met experts, waaronder vertegenwoordigers van de Nederlandse Orde van Advocaten, gesproken over de
gedragsveranderingen die kunnen optreden naar aanleiding van de
tariefsverhogingen. Daarbij zijn mogelijke andere processtrategieën van
advocaten niet aan de orde gekomen. De gedragsreacties komen in beeld
via de rechtzoekenden.
Opheffing onderscheid natuurlijke en rechtspersonen
De leden van de VVD-fractie vragen of het denkbaar is dat in de tabel voor
rechtspersonen andere tarieven worden gehanteerd dan voor natuurlijke
personen? Zou dan het door een gedaagde of verweerder te betalen
griffierecht kunnen worden verlaagd?
Het is denkbaar hogere tarieven voor rechtspersonen in rekening te
brengen dan voor natuurlijke personen. Momenteel is dat het geval in de
Wet griffierechten burgerlijke zaken (Wgbz): voor rechtspersonen geldt nu
ongeveer het dubbele van het tarief voor natuurlijke personen. Mijn
ambtsvoorganger heeft bij de behandeling van het wetsvoorstel voor de
Wgbz in de Eerste Kamer toegezegd nogmaals te kijken naar het onderscheid tussen natuurlijke personen en rechtspersonen. In het wetsvoorstel
is dit onderscheid geschrapt teneinde te komen tot een rechtvaardiger
verdeling van griffierechten. In de eerste plaats wordt met een relatief
lager tarief voor rechtspersonen het bedrijfsleven, met name het middenen kleinbedrijf ontzien. In de tweede plaats beschikken niet alle rechtspersonen over veel meer financiële armslag dan natuurlijke personen.
Rechtspersonen zijn een heterogeen gezelschap, waar bijvoorbeeld ook
kleine stichtingen zonder winstoogmerk onder vallen. Maar er worden ook
veel beroeps- en bedrijfsmatige activiteiten ontplooid door zzp’ers en in
vof’s en dus niet als rechtspersoon. In de derde plaats kunnen rechtspersonen weliswaar de kosten van een juridische procedure voor de
belastingen aftrekken, maar daarmee is niet gezegd dat zij een groot
fiscaal voordeel genieten. Dat voordeel kan, als er onvoldoende winst
wordt gemaakt, zelfs nihil zijn. In de vierde plaats kunnen de hogere
griffierechten voor rechtspersonen weer op natuurlijke personen worden
verhaald in het kader van een proceskostenveroordeling. Eerder wezen
gerechtsdeurwaarders de Eerste Kamer erop dat ca. 90% van de hoge
griffierechten voor rechtspersonen in incassozaken langs de weg van de
proceskostenveroordeling wordt verhaald op natuurlijke personen (zie
Handelingen EK 28 september 2010, p. 1–31). Dat kan onmogelijk worden
opgevat als een aanbeveling om het onderscheid te laten voortbestaan.
Het draagt slechts bij aan de schuldenproblematiek van degenen die
wegens opeenstapeling van schulden hun rekeningen niet meer kunnen
betalen.
Alleen in zaken met een zeer omvangrijk financieel belang van meer dan
€ 5 miljoen, waarbij alleen rechtspersonen tegenover elkaar staan, wordt
het onderscheid nog gehanteerd, deze griffierechten gelden alleen voor
rechtspersonen. In dergelijke procedures is gezien het grote financiële
belang een hoog griffierecht gerechtvaardigd, mits er geen natuurlijke
personen bij betrokken zijn.
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat indien meerdere eisers
dan wel verzoekers zich tot de rechter wenden het niet logisch zou zijn als
het te betalen griffierecht dan ook hoger is. Dit zou dan ook weer kunnen
worden gedifferentieerd als de eiser, verweerder of verzoekers rechtspersonen zijn.
Verschillende eisers of verzoekers betalen in het civiele recht en in het
bestuursrecht gezamenlijk het standaard griffierecht teneinde te bevorderen dat eisers en verzoekers zich voegen als zij eenzelfde belang in een
zaak hebben. Dit is efficiënter dan wanneer iedere eiser of verzoeker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

33

afzonderlijk een zaak aanhangig maakt en de rechter alle zaken ook
afzonderlijk moet afdoen. Collectieve afdoening is efficiënter dan
individuele afdoening. Bovendien is in sommige zaken juist het feit dat de
kosten gedeeld kunnen worden de reden dat de zaak aangespannen
wordt. Vooral in het kader van toegang tot het recht acht ik dit een juiste
gang van zaken die ik niet wil verstoren.
Voorts merken de leden van de VVD-fractie op dat onder andere de Raad
voor de rechtspraak uitvoerig is ingegaan op het opheffen van het
onderscheid tussen natuurlijke en rechtspersonen en dat de regering hier
summier op heeft gereageerd. Kan de regering alsnog een uitgebreide
reactie geven? Temeer daar de Raad voor de rechtspraak opmerkte dat
onderscheid tussen rechtspersonen als «repeat player» en doorgaans
eenmalig procederende natuurlijke personen gerechtvaardigd is in die
veelvoorkomende gevallen waarin de rechtspersoon in het voortraject niet
of niet adequaat heeft gecommuniceerd met de (voormalige) contractspartij. Ook merkte de Raad voor de rechtspraak op dat sommige repeat
players een relatief groot aantal gerechtelijke procedures kennen.
Onder verwijzing naar hetgeen ik aan het begin van deze paragraaf al heb
opgemerkt naar aanleiding van de eerste vraag van de leden van de
VVD-fractie over het afschaffen van het onderscheid tussen natuurlijke
personen en rechtspersonen, ga ik graag in op de door de Raad voor de
rechtspraak in zijn brief van 1 juni jl. naar voren gebrachte overwegingen.
De Raad stelt dat de rechtspraktijk gewend is te werken met dit onderscheid. Dit moge wellicht gelden voor de Rechtspraak en advocatuur,
maar uit de hiervoor al aangehaalde discussie tussen de Eerste Kamer en
mijn ambtsvoorganger is mij gebleken dat er maatschappelijk geen
consensus bestaat. Naar aanleiding van de consultatie schaarden de
Koninklijke Beroepsvereniging van Gerechtsdeurwaarders en het Verbond
van Verzekeraars zich achter het afschaffen van het onderscheid. Zoals de
Raad opmerkt, levert het schrappen van het onderscheid in een aantal
tariefgroepen een voordeel op voor rechtspersonen. Ik acht dit gerechtvaardigd om het bedrijfsleven, met name het MKB, te ontzien en indirect
ook burgers te ontzien die anders indirect, langs de weg van de proceskostenveroordeling, de hogere griffierechten voor rechtspersonen vaak
voor hun rekening nemen.
Ik heb mij rekenschap gegeven van de omstandigheid dat rechtspersonen
de kosten voor griffierecht tot de (bruto) bedrijfskosten kunnen rekenen en
natuurlijke personen deze uit hun netto-inkomsten voldoen (ik verwijs
overigens naar de kanttekeningen die daarbij geplaatst kunnen worden,
zie mijn overwegingen naar aanleiding van de eerste vraag in deze
subparagraaf over rechtspersonen), maar dit enkele feit was voor mij niet
voldoende om het onderscheid te handhaven. Zo lang in ca. 90% van de
incasso’s de hogere griffierechten van de rechtspersonen in de proceskostenveroordeling toch weer bij de natuurlijke personen terechtkomen,
speelt de fiscale aftrekbaarheid van de kosten voor het bedrijfsleven geen
rol van betekenis. Er is dan uiteindelijk nog steeds geen sprake van het
door de Raad gewenste «level playing field» tussen natuurlijke personen
en rechtspersonen bij het aanhangig maken van een procedure.
Ook de door de Raad geschetste problematiek van de «repeat players»
onder de rechtspersonen die een relatief groot aantal gerechtelijke
procedures aanhangig maken, bijvoorbeeld omdat de eigen administratie
onvoldoende op orde is, omdat facturen voor de burger ondoorzichtig
zijn, omdat niet adequaat wordt gereageerd op klachten, of omdat zij
risicovolle producten op onverantwoorde wijze in de markt hebben gezet,
heeft mij niet overtuigd van de noodzaak om het onderscheid tussen
rechtspersonen en natuurlijke personen te handhaven. Griffierecht is geen
sanctie op verondersteld slecht gedrag. Voor dergelijke situaties bestaat
een andere, efficiëntere oplossing dan het handhaven van hogere
griffierechten voor het hele bedrijfsleven. Wanneer de «repeat player» de
incassoprocedure aan zichzelf te danken heeft, is het aan de gedaagde om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

34

dat in zijn verweer aan te voeren. Voor de kantonrechter hoeft hiervoor
geen griffierecht betaald te worden en geen advocaat ingeschakeld te
worden. Gaat het om zaken met een groter financieel belang, dan zal de
vermeende wanbetaler die door de rechter in het gelijk wordt gesteld, de
proceskosten vergoed krijgen. Dat is de wijze waarop omgegaan dient te
worden met dergelijke zaken. Het door de Raad aangehaalde beginsel dat
«de veroorzaker» betaalt, geldt zeker niet voor het hele Nederlandse
bedrijfsleven. De door de Raad voorgestelde aanpassing van de griffierechten bij handhaving van het onderscheid, kan ik dan ook niet
overnemen.
In reactie op de consultatieversie van het wetsvoorstel stelde de Raad dat
de argumenten die naar zijn oordeel kunnen worden gegeven tegen de
afschaffing van het onderscheid tussen natuurlijke personen en rechtspersonen ook gelden voor bestuursorganen. Sommige bestuursorganen
zouden veel meer gerechtelijke procedures genereren dan andere,
vergelijkbare bestuursorganen. Een verhoging van het in de beroepsfase
van het bestuursorgaan te heffen griffierecht zou kunnen bijdragen aan
versterking en verdieping van het onderzoek in de bezwaarfase en
daarmee aan het terugdringen van het beroep op de rechtspraak. In het bij
de Tweede Kamer ingediende wetsvoorstel is de griffierechtensystematiek
voor bestuursorganen aangepast, in die zin dat zij bij gegrondverklaring
van het beroep of bij verlies in hoger beroep een bijdrage in de kosten van
de rechtspraak dienen te betalen.
De leden van de VVD-fractie vragen of het opheffen van het onderscheid
tussen natuurlijke en rechtspersonen ook geldt voor bestuursorganen die
een gang naar de civiele rechter (moeten) volgen.
Bestuursorganen hebben ingevolge artikel 1 van boek 2 van het Burgerlijk
Wetboek rechtspersoonlijkheid. Voor hen geldt daarom momenteel het
rechtspersonentarief in een civiele procedure. Na inwerkingtreding van
het wetsvoorstel zal dus ook voor hen het onderscheid vervallen.
De leden van de PVV-fractie merken op dat het onderscheid tussen
rechtspersonen en natuurlijke personen is vervallen. Hier is een uitzondering op geformuleerd, inhoudende dat natuurlijke personen voor civiele
zaken met een financieel belang van € 5 miljoen tot € 50 miljoen en meer
dan € 50 miljoen geen hoger griffierecht in rekening kan worden gebracht
dan dat van de op twee na hoogste categorieën. Deze leden vragen of dit
betekent dat dit ook geldt voor grote letselschadezaken waar de burger
een vordering heeft met een financiële omvang van de hierboven
genoemde twee categorieën. Mocht dit inderdaad het geval zijn, dan
vragen zij of het griffierecht ter hoogte van € 1 miljoen, welke in een
dergelijk geval van toepassing, niet alsnog veel te hoog is.
Indien er een letselschadezaak denkbaar zou zijn waarbij de schade meer
dan € 5 miljoen bedraagt en waarbij een natuurlijke persoon betrokken is,
dan is deze persoon daarvoor geen € 50 000 griffierecht verschuldigd,
maar € 7 500. Is eiser of gedaagde een natuurlijke persoon en de
wederpartij een rechtspersoon (verzekeringsmaatschappij), dan geldt
eveneens het tarief van € 7 500, omdat anders het procesrisico van de
natuurlijke persoon om de zaak te verliezen en in de proceskosten van de
rechtspersoon veroordeeld te worden te groot is. Het door de leden van
de PVV-fractie genoemde griffierecht van € 1 miljoen euro staat niet in het
wetsvoorstel.
De leden van de SP-fractie vragen waarom ervoor is gekozen om
rechtspersonen gelijk te stellen aan natuurlijke personen, aangezien
rechtspersonen veel meer gebruik maken van de rechtspraak dan
natuurlijke personen. Zij vragen in dit licht te verklaren waarom natuurlijke personen zoveel meer moeten gaan betalen en daarmee gestraft
worden voor het aantal procedures dat door rechtspersonen worden
aangespannen. Erkent de regering dat een dergelijke financiële drempel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

35

meer impact heeft voor een natuurlijke persoon dan voor een rechtspersoon? Is er, mede gezien de uitkomsten van de impactanalyse, geen
mogelijkheid om de griffierechten niet meer gelijk te stellen, maar meer
griffiekosten in rekening te brengen bij rechtspersonen dan bij natuurlijke
personen?
De griffierechten van rechtspersonen en natuurlijke personen zijn in dit
wetsvoorstel gelijkgesteld, omdat de praktijk uitwees dat in de proceskostenveroordeling die in het civiele recht plaatsvindt, de natuurlijke persoon
vaak de hogere proceskosten van de rechtspersoon moest vergoeden. In
90% van de incassozaken is dit het geval. Ik verwijs de vragenstellers naar
mijn uitgebreide antwoord op de eerste vraag van de leden van de
VVD-fractie aan het begin van deze paragraaf over het griffierecht voor
rechtspersonen.
De hoogte van het griffierecht heeft geen relatie tot de mate waarin een
bepaalde groep rechtzoekenden gebruik maakt van de rechtspraak.

Uit bovenstaande cijfers van de Raad voor de rechtspraak over het
aandeel van rechtspersonen in de verschillende soorten zaken blijkt
inderdaad dat er globaal gesproken meer zaken worden aangespannen
door rechtspersonen. Maar ook blijkt dat dat vooral komt door het grote
aantal incassozaken, dat door ondernemingen aanhangig wordt gemaakt.
Er is geen sprake van dat natuurlijke personen zouden moeten betalen of
zelfs zouden worden gestraft voor de hoeveelheid procedures die door
rechtspersonen aanhangig worden gemaakt. In het wetsvoorstel is
getracht de lasten van de griffierechten zo rechtvaardig mogelijk te
verdelen en het gelijktrekken van het griffierecht van rechtspersonen en
natuurlijke personen maakt daarvan onderdeel uit met het oog op de
civielrechtelijke proceskostenveroordeling. Het is niet alleen zaak te kijken
naar de heffing van de griffierechten aan de poort, maar ook naar de
einduitkomst bij de proceskostenveroordeling. De voordeliger fiscale
verwerking van griffierechten voor rechtspersonen verliest haar betekenis
als na de proceskostenveroordeling de hogere griffierechten alsnog bij
een natuurlijke persoon terechtkomen. Ik ben dan ook van mening dat het
wetsvoorstel op dit punt geen aanpassing behoeft.
De leden van de SP-fractie stellen dat in de memorie van toelichting staat
dat rechtspersonen geen hoger griffierecht opgelegd zullen krijgen, omdat
dat erop neer zou komen dat de goeden onder de kwaden zouden lijden
en dat griffierechten zouden moeten worden gezien als sanctie op
verondersteld slecht gedrag. Waarom geldt dit niet voor de particulieren
in onderliggend wetsvoorstel voor wie de griffierechten soms wel worden
vervijfvoudigd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

36

De redenering over de goeden die onder de kwaden te lijden hebben was
gebruikt in reactie op een pleidooi om rechtspersonen een hoger
griffierecht op te leggen, omdat een deel van de incassozaken te wijten
zou zijn aan slechte communicatie, slechte administratie, ondoorzichtige
facturen of het op de markt brengen van risicovolle producten. Hierin zag
het kabinet geen reden om voor alle rechtspersonen een hoger griffierecht
op te leggen, omdat dan de goeden onder de kwaden zouden lijden.
Griffierecht is voor niemand een sanctie, het is een bijdrage in de kosten
voor de rechtspraak.
Volgens de leden van de aan het woord zijnde fractie komt het voor dat
rechtspersonen een particulier aansprakelijk stellen voor niet reële
bedragen. De gedaagde is dan verplicht om op tijd griffierechten te
betalen van soms wel € 2 500 of € 7 500 om te voorkomen dat hij bij
verstek wordt veroordeeld. Is dit niet voor de gemiddelde Nederlander
een exorbitant hoog bedrag? Hoe gaat de regering om met dergelijke
gevallen? Kan ook dan gebruik worden gemaakt van de hardheidsclausule?
Het is niet altijd gemakkelijk voorafgaand aan de inhoudelijke beoordeling
van de zaak vast te stellen of een vordering op reële gronden berust of
een vorm van machtsmisbruik is. Indien er sprake is van een niet-reële
vordering, waardoor het griffierecht voor de onvermogende gedaagde
dermate hoog uitvalt dat er, gelet op zijn belang bij toegang tot de rechter,
sprake is van een onbillijkheid van overwegende aard, dan heeft de
rechter de mogelijkheid om met toepassing van artikel 127a, derde lid Rv
(verzoekschrift) of artikel 282a, vierde lid Rv (dagvaarding) het griffierecht
niet «aan de poort» te doen betalen. Daarnaast heeft de rechter de
mogelijkheid op grond van artikel 127a,vierde lid Rv (dagvaarding) of
artikel 282a, vijfde lid Rv (verzoekschrift) van een onvermogende
natuurlijke persoon of rechtspersoon minder dan het verlaagde tarief voor
onvermogenden, of helemaal geen griffierecht te heffen.
Bovendien moet opgemerkt worden dat als eiser een veel te hoge
vordering instelt, hij het risico loopt dat als zijn vordering slechts voor een
gering bedrag wordt toegewezen, de rechter bij de proceskostenveroordeling stelt dat eiser voor een deel in het ongelijk is gesteld en dat hij een
groter aandeel in zijn eigen proceskosten en mogelijk ook in die van
gedaagde moet dragen dan wanneer hij geheel in het gelijk zou zijn
gesteld. Juist door het koppelen van hogere griffierechten aan hogere
vorderingen wordt voorkomen dat dergelijke ongerechtvaardigd hoge
vorderingen worden ingesteld, omdat het procesrisico groter wordt.
De leden van de D66-fractie merken op dat artikel 237, vijfde lid, Rv de
rechter een beperkte mogelijkheid biedt om de proceskosten over de
partijen te verdelen. De proceshouding van de in het gelijk gestelde moet
daarvoor aanleiding bieden. Zij vragen een reactie op de stelling van de
Raad voor de rechtspraak dat men mag verwachten dat dit in de meeste
zaken niet het geval zal zijn.
Artikel 237, vijfde lid, is een hardheidsclausule die alleen bedoeld is voor
die gevallen waarin een volledige proceskostenveroordeling gelet op
bedoelde proceshouding tot een onbillijkheid van overwegende aard zou
leiden. Daarmee zijn inderdaad uitzonderingsgevallen beoogd. Het kabinet
is van mening dat het stelsel van griffierechten in dit wetsvoorstel
ondanks de verhogingen van de bedragen een rechtvaardig stelsel is,
waarin de toegang tot de rechter wordt gewaarborgd.
De leden van de SGP-fractie begrijpen dat het onderscheid tussen
natuurlijke personen en rechtspersonen is vervallen. Deze leden begrijpen
heel goed dat het MKB wordt ontzien, maar vragen of er geen andere
mogelijkheden zijn dan de gelijkstelling van de griffierechten om dit doel
te bereiken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

37

Een van de redenen voor het gelijkstellen van het griffierecht voor
natuurlijke personen en rechtspersonen was inderdaad het ontzien van
het midden- en kleinbedrijf. Maar een belangrijke reden was ook het feit
dat in het merendeel van de gevallen waarin een rechtspersoon tegen een
natuurlijke persoon procedeert, de griffierechten van de rechtspersoon via
de proceskostenveroordeling bij de natuurlijke persoon terecht komen.
Daarvoor bestaat geen redelijk alternatief. Ik verwijs de leden van de
SGP-fractie naar mijn antwoord op vragen over het onderscheid tussen
rechtspersonen en natuurlijke personen van de VVD-fractie aan het begin
van deze paragraaf over dit onderscheid.
De leden van de SGP-fractie vragen wat in dit verband de mogelijkheid is
van het voorgestelde artikel 8:41a, vijfde lid, Awb om het griffierecht te
verlagen voor het MKB.
In bestuurszaken betalen anderen dan natuurlijke personen in beginsel
altijd het basisgriffierecht van € 400. Het pleidooi van deze leden is zo
opgevat als was het erop gericht het onderscheid tussen natuurlijke
personen en niet-natuurlijke personen juist niet te laten vervallen. Dit zou
betekenen dat voor niet-natuurlijke personen in een basisgriffierecht zou
moeten worden voorzien dat hoger is dan € 400. Artikel 8:41a, vijfde lid,
Awb kan in dezen geen soelaas bieden. Het artikel voorziet erin dat een
niet-natuurlijke persoon die – op basis van de verklaring van de raad voor
rechtsbijstand – niet in staat kan worden geacht om het thans voorgestelde basisgriffierecht van € 400 te betalen, in plaats daarvan € 200
griffierecht dient te betalen.
Voornoemde leden vragen of de regering mogelijkheden ziet om bij de
proceskostenveroordeling in principe uit te gaan van het normale tarief,
zodat de in het ongelijk gestelde partij geen voordeel heeft van het feit dat
hij procedeert tegen een on- of minvermogende persoon.
Het door de leden van de SGP-fractie beoogde resultaat zou betekenen
dat een burger die niet in aanmerking komt voor verlaagd griffierecht en
die bijvoorbeeld in een familiezaak procedeert tegen een onvermogende
wederpartij en die in het ongelijk wordt gesteld, aan de onvermogende
een vergoeding betaalt van € 500, terwijl deze laatste zelf slechts € 125
heeft hoeven betalen. Dat is niet de bedoeling van een proceskostenveroordeling, die slechts daadwerkelijk betaalde bedragen of een daarvoor
vastgesteld liquidatietarief beoogt te vergoeden.
5. De tarieven
Tariefopbouw civiele zaken
Financieel belang in handelszaken en bijbehorende griffierechten
Zien de leden van de CDA-fractie het goed dat met een tarief van € 50 000
voor een zaaksbelang meer dan € 5 miljoen en zelfs een tarief van
€ 100 000 voor zaken met een belang van meer dan € 50 miljoen er
eerder sprake is van kostenoverstijgende dan van kostendekkende
griffierechten?
In het conceptwetsvoorstel waarover geconsulteerd is, was sprake van
kostendekkendheid op systeemniveau, niet op het niveau van categorieën
zaken of individuele zaken. In het wetsvoorstel zoals dat bij Uw Kamer is
ingediend, is deze kostendekkendheid verlaten. Uit de consultatie bleek
dat daarover onduidelijkheid en verwarring bestond. In het wetsvoorstel is
bij het bepalen van de hoogte van het griffierecht leidend geweest een zo
rechtvaardig mogelijke verdeling van de in het regeerakkoord opgenomen
€ 240 miljoen over de zaakstypen en inkomenscategorieën, zonder dat
daarbij een relatie wordt gelegd met de kostprijs.
De leden van de CDA-fractie vragen of er meer landen zijn waar dergelijke
tarieven gelden.
Uit een quick scan onder zeventien EU-lidstaten blijkt dat ook in
Denemarken, Duitsland, Oostenrijk, Estland en Letland het griffierecht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

38

gekoppeld is een percentage van het financieel belang van een zaak,
hetgeen leidt tot hoge griffierechten voor zaken met een groot financieel
belang (Faure, M.G., Moerland, C.A.R., Griffierechten. Een vergelijkende
beschrijving van griffierechten en vergelijkbare stelsels in een aantal
landen van de Europese Unie, 2006, pp. 41–54).
De leden vragen of de regering in kaart heeft gebracht welke consequenties de voorgestelde tarieven (kunnen) hebben voor het vestigingsklimaat in Nederland.
De regering heeft niet in kaart gebracht welke consequenties de voorgestelde tarieven (kunnen) hebben voor het vestigingsklimaat. Bij het
vestigingklimaat spelen vele factoren een rol, zoals het belastingklimaat
en stabiele arbeidsverhoudingen. Het is onwaarschijnlijk dat de hoogte
van de griffierechten op de vestigingskeuze van een onderneming
zwaarwegende invloed zou hebben. Ik acht het voor het vestigingsklimaat
van groter belang dat we een systeem van snelle en kwalitatief
hoogstaande rechtspraak hebben. En juist om dat te garanderen is er
gekozen voor verhoging van de griffierechten en niet voor bezuinigingen
op de rechtspraak.
Voornoemde leden hebben verder vragen bij de voorgestelde tarieven
voor handelszaken waar een financieel belang speelt van tussen € 1
miljoen en € 5 miljoen. Er zijn volgens hen wel degelijk situaties denkbaar
waarin burgers met deze tarieven geconfronteerd worden, bijvoorbeeld
als zij gedaagd worden door ondernemingen. Hierbij kan worden gedacht
aan een verzekeraar die een uitgekeerde schade wil verhalen op een derde
partij. Als het hier gaat om een natuurlijke persoon, dan zal deze om
verweer te kunnen voeren € 7 500 aan griffierechten moeten betalen.
Betaalt hij niet dan is de kans groot dat de rechter de vordering toewijst.
Betaalt hij wel en wijst de rechter de vordering af, dan kan de verzekeraar
in hoger beroep en moet betrokkene € 18 750 aan griffierechten betalen.
Zij vragen een oordeel over de wenselijkheid hiervan.
Wanneer er € 7 500 griffierecht verschuldigd is, gaat de zaak om een
vordering tussen de € 1 en € 5 miljoen euro. Voor een dergelijke
omvangrijke vordering moet er heel wat aan de hand zijn, daarmee zal
een burger niet snel geconfronteerd worden. Er zijn ongetwijfeld voor
ieder rechtsstelsel casus te bedenken die schrijnend kunnen zijn, maar een
stelsel kan niet op een enkele uitzondering gebaseerd worden. Vanuit het
zeer verdedigbare principe dat de sterkste schouders de zwaarste lasten
moeten dragen, volgt dat een systeem waarbij griffierechten gekoppeld
zijn aan de hoogte van de vordering, het meest voor de hand ligt. Zaken
met een hoog financieel belang zijn vaak bewerkelijk, ook voor de
betrokken advocaten, zodat de griffierechten in verhouding tot de
advocaatkosten nog steeds bescheiden zullen zijn. Het gaat hier vaak om
zakelijke belangen tussen ondernemingen. En hoewel ik niet wil bagatelliseren dat burgers betrokken kunnen worden in een procedure waarbij de
vordering leidt tot een griffierecht van de voor een burger hoogste
categorie en dat dit tot hoge griffierechten kan leiden, meen ik dat in dit
wetsvoorstel in het algemeen een rechtvaardige griffierechtenheffing
wordt bereikt die de toegang tot de rechter niet in de weg staat. Hiertoe
draagt in bepaalde gevallen ook de mogelijkheid bij dat de rechter op de
verplichte betaling van griffierechten aan de poort de hardheidsclausule
kan toepassen van de artikelen 127a, vierde lid, en 282a, vijfde lid, Rv.
De leden van de CDA-fractie vragen of een rechter in dergelijke gevallen
waarin burgers worden gedaagd (ook als zij meer verdienen dan een
modaal inkomen) de voorgestelde hardheidsclausule kan gebruiken. Zij
vragen te verduidelijken wanneer sprake is van een onbillijkheid van
overwegende aard. Welke mate van beleidsvrijheid hebben rechters hier?
De hardheidsclausule van artikelen 127a, vierde lid, en 282a, vijfde lid, Rv
(het buiten toepassing laten van griffierechtenheffing) is niet bedoeld voor
minvermogenden, middeninkomens en burgers met een inkomen
daarboven. Die artikelen zijn alleen van toepassing in de gevallen dat een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

39

griffierecht in de categorie onvermogenden zou moeten worden geheven.
Wel kunnen de huidige artikelen 127a, derde lid, en 282a, vierde lid, ertoe
leiden dat de rechter de zaak niet aanhoudt of de gedaagde niet van
instantie ontslaat, ondanks dat de griffierechten niet zijn voldaan, omdat
dat zou leiden tot een onbillijkheid van overwegende aard, gelet op het
belang van die partij bij toegang tot de rechter.
Het gaat hier in feite om een toets door de rechter of griffierechtheffing in
de desbetreffende casus leidt tot een ongeoorloofde beperking van het
recht op toegang tot de rechter (artikelen 6, eerste lid, EVRM en artikel 47
van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie). Van een
onbillijkheid van overwegende aard is sprake wanneer de rechter van
oordeel is dat de hoogte van het griffierecht, de verhouding van het
griffierecht tot het zaaksbelang en de draagkracht van de rechtzoekende in
de desbetreffende casus in onderling verband bezien, ertoe leiden dat de
toegang tot het recht wordt verhinderd. De rechter zal hierbij alle
omstandigheden van het geval in ogenschouw nemen. Binnen de
hiervoor genoemde, in het artikel opgenomen criteria, heeft de rechter de
vrijheid zijn oordeel te geven over de griffierechtheffing.
De leden van de CDA-fractie merken op dat de regering bij handelszaken
waar een financieel belang speelt vanaf € 500, griffierechten voorstelt van
€ 300. Deze leden zijn van oordeel dat het bedrag dat een rechtzoekende
burger aan griffierechten kwijt is, in redelijke verhouding moet staan tot
het zaaksbelang. Zij vragen of daarvan in dit geval nog kan worden
gesproken. De leden vragen of het op peil houden van de betalingsmoraal
is gediend met het voorgestelde griffietarief voor zaken waarin een
dergelijk relatief laag financieel belang speelt.
Een griffierecht dat in alle gevallen in een redelijke verhouding staat tot de
omvang van de vordering, is alleen mogelijk als het griffierecht een
percentage van de vordering bedraagt. Voor een dergelijk systeem is niet
gekozen om uitvoeringsproblemen te voorkomen. Dat kan bovendien juist
bij omvangrijke financiële belangen tot buitensporig hoge griffierechten
leiden. Voor de vraag over de betalingsmoraal verwijs ik naar hetgeen ik
daarover heb opgemerkt naar aanleiding van vragen van de SP-fractie
over dat onderwerp in paragraaf 3 van deze nota.
De aan het woord zijnde leden vragen of er, gelet op het vorenstaande,
nog mogelijkheden zijn om in de hoogte van het griffierecht ten opzichte
van het belang iets meer te differentiëren.
Ik ben van mening dat met dit wetsvoorstel de meest gerechtvaardigde
verdeling van de lasten van € 240 miljoen is bereikt. Juist de koppeling
van de hoogte van griffierechten aan de hoogte van het financieel belang
van de zaak draagt hieraan bij. Daardoor kan voor on- of minvermogenden en middeninkomens een verlaagd griffierecht en voor zaken in het
bestuursrecht en het familierecht een gematigd griffierecht ingezet
worden. Verdere differentiatie van griffierechten zal leiden tot afname van
transparantie, eenvoud en uitvoerbaarheid van het systeem.
De leden van de SP-fractie maken zich grote zorgen om de letselschadeclaims. Deze leden vragen daarom hoe zal worden voorkomen dat
letselzaken om financiële redenen niet tot een procedure kunnen leiden en
alternatieven niet tot een oplossing leiden. Moet een rechter in het
vervolg per geval kijken of de hardheidsclausule toegepast dient te
worden of komt er structureel beleid voor letselschadeclaims?
In letselschadezaken is al eerder onderkend dat de positie van het
slachtoffer tegenover de verzekeraar onevenwichtig is en is daarvoor een
structurele oplossing gevonden. Ik doel hier op de deelgeschilprodedure
voor letsel- en overlijdensschade (Stb. 2010, 221). Deze zal de buitengerechtelijke afhandeling van letsel- en overlijdensschade bevorderen,
doordat vraagstukken die partijen bij het zoeken naar een minnelijke
schikking verdeeld houden, op eenvoudige wijze aan de rechter
voorgelegd kunnen worden. Overigens zijn deze deelgeschillen naar hun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

40

aard doorgaans vorderingen van onbepaalde waarde, zodat de griffierechten hiervoor beperkt zijn. En de kosten zullen bovendien uiteindelijk
door de aansprakelijke gedragen worden. Toepassing van een hardheidsclausule lijkt hier dan ook niet nodig.
De leden van de D66-fractie merken op dat voor zaken met een kleiner
financieel belang de drempel aanzienlijk is verhoogd. VNO-NCW en MKB
Nederland vrezen dat dit calculerend gedrag in de hand kan werken en dat
dit een ongewenst effect heeft op het vertrouwen en de wijze waarop men
in het handelsverkeer met elkaar omgaat. Wat is de reactie van de
regering hierop?
De vrees dat ondernemingen niet meer de inning van kleinere vorderingen via de rechter zullen afdwingen deel ik niet. Zoals ik hiervoor op
een vraag van de CDA-fractie heb geantwoord, kan de schuldeiser zonder
procesrisico de incasso aan de rechter voorleggen wanneer er geen twijfel
over bestaat dat iemand zijn rekening zonder rechtvaardiging onbetaald
laat.
Verder vragen deze leden een reactie op de stelling dat de griffierechten
voor curatoren in insolventiezaken op het huidige niveau moeten worden
gehandhaafd. Dit voorkomt dat de boedel vanwege de te betalen
griffierechten onnodig wordt verkleind.
Ik besef dat hogere griffierechten in faillissementen ten koste van de
boedel gaan. Echter, ik heb gemeend dat ook deze zaken niet door de
verhoging ongemoeid kunnen worden gelaten. De verhoging bedraagt
per faillissement € 198. Dat is gezien het aantal schuldeisers dat er in een
gemiddeld faillissement zal zijn, geen substantieel bedrag, waaruit een
hoger percentage per schuldeiser betaald had kunnen worden.
De leden van de D66-fractie stellen dat in tijden van recessie de nadelige
effecten die het handelsverkeer ondervindt van het economische klimaat
nog eens worden versterkt door de extra kosten van de griffierechten. Zij
vragen of hiermee bij de totstandkoming van het wetsvoorstel rekening is
gehouden.
In de impactanalyse is nagegaan wat naar verwachting de uitval van
zaken zal zijn na invoering van de verhoogde griffierechten. Voor het
bedrijfsleven wordt een bescheiden vraaguitval verwacht van tussen de
zes en acht procent. Voor een uitgebreidere uiteenzetting over de
gevolgen van het wetsvoorstel voor de economie verwijs ik naar mijn
antwoord op vragen daarover van de SP-fractie in paragraaf 3 van deze
nota.
Voornoemde leden wijzen op de buitengewoon verstrekkende gevolgen
voor particulieren die zich in rechte moeten verdedigen tegen een zeer
hoge vordering. De hoge griffierechten moeten voorafgaand aan de
procedure betaald worden. Op die manier kan het volgens deze leden
mensen onmogelijk gemaakt worden om zich nog in rechte te verdedigen.
Zij vrezen dat dit voor calculerend gedrag bij grote vermogende partijen
zoals multinationals, banken en verzekeringen zal leiden. Hoe wordt
mogelijk machtsmisbruik voorkomen?
Met de leden van de fractie van D66 ben ik het eens dat machtsmisbruik,
waarbij uitsluitend om de mogelijkheid van het voeren van verweer te
frustreren grote vorderingen aanhangig worden gemaakt, moet worden
voorkomen. Ik verwijs naar mijn antwoord op vragen van de SP-fractie in
de vorige paragraaf (in de subparagraaf over rechtspersonen) over
niet-reële vorderingen. Belangrijk is dat de huidige artikelen 127a, derde
lid, en 282a, vierde lid, Rv ertoe kunnen leiden dat de rechter de zaak niet
aanhoudt of de gedaagde niet van instantie ontslaat, ondanks dat de
griffierechten niet zijn voldaan, omdat dat zou leiden tot een onbillijkheid
van overwegende aard, gelet op het belang van die partij bij toegang tot
de rechter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

41

Handelszaken met een onbepaald financieel belang
De leden van de VVD-fractie vragen ten aanzien van handelszaken met
een onbepaald financieel belang hoe het strategisch gedrag van partijen
kan worden tegengegaan. Hierbij denken deze leden aan de latere
vermeerdering na eis of het vragen van een verklaring voor recht.
Strategisch gedrag bestaat in alle systemen waarin sprake is van enige
mate van differentiatie. Ook onder de huidige Wgbz is het mogelijk dat
eiser probeert onder het laagste tarief te vallen door in een zaak met een
hoog financieel belang een verklaring voor recht te vragen (die nu nog
onder het laagste tarief valt) om zeker te zijn van zijn zaak alvorens een
financiële vordering in te stellen. Ook in het onderhavige wetsvoorstel
bestaat daarvoor geen oplossing. Wel leidt vermeerdering van eis tot
hogere griffierechten indien de vermeerdering ertoe leidt dat het
gevorderde of gevraagde bedrag in een hogere griffierechtencategorie
valt.
Tariefopbouw bestuurszaken
Het is de leden van de CDA-fractie nog niet geheel duidelijk welke
bestuursrechtelijke rechtbankzaken nu vallen onder het lage tarief van
€ 250 en welke onder het hoge tarief van € 400. Deze leden vinden geen
duidelijk antwoord op de vraag of bijvoorbeeld beroep tegen de afwijzing
van een WOZ-bezwaarschrift nu valt onder het hoge of onder het lage
tarief. Zij vragen een compleet overzicht.
Een compleet overzicht van de bestuurszaken die onder het lage griffierecht vallen is als bijlage bij deze nota naar aanleiding van het verslag
gevoegd. Voor alle andere bestuurszaken geldt het basistarief van € 400.
De Algemene wet bestuursrecht kent het onderscheid tussen een laag en
een hoog griffierecht ook thans reeds. In die zin brengt dit wetsvoorstel
geen verandering. Wel is het afzonderlijke tarief voor rechtspersonen
komen te vervallen. Rechtspersonen betalen voortaan het basistarief van
€ 400.
De leden van de CDA-fractie vragen een oordeel over de door verschillende partijen geuite vrees dat de voorgestelde tarieven een risico
meebrengen van calculerend gedrag bij bestuursorganen. In de memorie
van toelichting wordt gewezen op de bezwaarfase en wordt gesteld dat
het zo’n vaart niet zal lopen. Deze leden vragen die verwachting nader te
beargumenteren en daarbij de omstandigheid te betrekken dat de
beschikking in bezwaar door hetzelfde bestuursorgaan wordt genomen als
de beschikking in eerste aanleg.
Zoals hiervoor al werd aangegeven, hangt de beslissing om beroep in te
stellen tegen een overheidsbesluit van meer factoren af dan de hoogte
van het griffierecht. Bovendien gaat aan een beroep altijd een bezwaarschriftprocedure vooraf. Deze procedure heeft verschillende doelen. In de
eerste plaats is zij een middel voor buitengerechtelijke conflictbeslechting,
maar daarnaast ook een vorm van verlengde besluitvorming. Bestuursorganen streven in hun besluitvorming naar zorgvuldigheid. Een zorgvuldige besluitvorming leidt tot minder bezwaarschriften. Aangezien de
afhandeling van bezwaarschriften ook met kosten aan de zijde van de
overheid gemoeid gaat, is het uit een oogpunt van zorgvuldige omgang
met financiële middelen, relevant dat de besluitvorming zorgvuldig
geschiedt. Bestuursorganen zien dit in. Als het toch komt tot een
bezwaarschriftprocedure, zullen zij deze in het algemeen pogen zo
zorgvuldig mogelijk af te handelen. Dit is ook van belang voor het geval
het komt tot een beroepsprocedure; indien het bestuursorgaan in het
ongelijk wordt gesteld, wordt het immers veroordeeld tot het betalen van
een hoog griffierecht. Ca. 200 overheidsinstanties zijn thans reeds
betrokken bij het project «Prettig contact met de overheid». Dit door het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties geïnitieerde
project stimuleert en ondersteunt bestuursorganen bij de behandeling van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

42

aanvragen, klachten en bezwaren op een informele manier. Deze
organisaties nemen snel en persoonlijk (telefonisch) contact op met
burgers, wanneer zij een bezwaar of klacht ontvangen of voordat zij een
voor een burger negatieve beslissing nemen. De betrokken ambtenaar
bespreekt dan met de burger wat er speelt en op welke wijze de aanvraag,
klacht, zienswijze of het bezwaar het best behandeld kan worden. Deze
aanpak bespaart tijd en kosten en leidt tot grotere tevredenheid van de
burger en minder procedures. Het gegeven dat de beschikking in bezwaar
door hetzelfde bestuursorgaan wordt genomen als de beschikking in
eerste aanleg, bevordert naar het oordeel van de regering een dergelijke
aanpak.
Overigens wijzen de leden van de CDA-fractie erop dat een bestuursorgaan de bevoegdheid heeft om een beschikking in te trekken als blijkt
dat een burger daartegen in rechte opkomt. Het bestuursorgaan is alsdan
geen griffierechten verschuldigd. Met andere woorden: een bestuursorgaan kan een besluit nemen en afwachten of de burger naar de rechter
stapt, ook als het redelijkerwijze kan vermoeden dat het besluit bij de
rechter geen stand zal houden, aldus de aan het woord zijnde leden. Gaat
die daartoe over, dan kan het bestuursorgaan de beschikking op het
laatste moment intrekken. De leden zijn ermee bekend dat ook onder
huidig recht beschikkingen kunnen worden ingetrokken, maar vragen er
aandacht voor dat hun zorgen op dit punt met name voortvloeien uit de
voorgestelde forse verhoging van de griffietarieven. Zij vragen hierop een
reactie.
Zoals deze leden terecht opmerken, bestaat deze mogelijkheid ook thans
reeds. Ik deel echter niet hun zorg dat dit vaker zal gebeuren na de
verhoging van de griffierechten. Op grond van artikel 8:41, vierde lid, Awb
moet het bestuursorgaan de reeds betaalde griffierechten aan de burger
vergoeden indien het beroep wordt ingetrokken omdat het bestuursorgaan geheel of gedeeltelijk aan de indiener van het beroepschrift is
tegemoetgekomen. Vergoeding zou immers ook verplicht zijn geweest als
het tot een gegrondverklaring van het beroep zou zijn gekomen.
De leden van de CDA-fractie vragen cijfers te verstrekken over het aantal
gegrond verklaarde beroepen in bestuursrechtelijke zaken.
In eerste aanleg wordt circa 30% van de bestuurszaken (excl. vreemdelingenzaken) gegrond verklaard (aantal gegrondverklaringen afgezet tegen
totaal aantal rechterlijke uitspraken in bestuurszaken; bron: B.J. Diephuis,
R.J.J. Eshuis en N.E. Heer – de Lange (2010), Rechtspleging Civiel en
Bestuur 2008; ontwikkelingen en samenhang, Den Haag: WODC, tabel 6.1)
De aan het woord zijnde leden vragen verder duidelijk te maken waarom
de regering er niet bang voor is dat een stijging van de griffierechten in
het bestuursrecht van het lage tarief met ruim 600% respectievelijk met
ruim 250% voor het hoge tarief veel burgers kopschuw zal maken om zich
te wenden tot een rechter.
Na inwerkingtreding van het wetsvoorstel zal het voor burgers en
bedrijven niet relevant zijn met hoeveel procent ten opzichte van de
voorgaande regeling het griffierecht is verhoogd, maar zal het gaan om de
nominale hoogte van het tarief zelf. Tarieven van € 250 en € 400, voor het
verkrijgen van een rechterlijk oordeel acht de regering redelijk en
gerechtvaardigd, mede gezien de gereduceerde tarieven voor on- en
minvermogenden en mensen met een middeninkomen.
De leden van de CDA-fractie vragen of er nog ruimte is voor een enigszins
neerwaartse aanpassing van de voorgestelde tarieven voor bestuursrechtelijke rechtbankzaken, bijvoorbeeld door de invoering van een apart tarief
voor zaken met een belang van minder dan € 500.
Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel is inderdaad bezien of dit
mogelijk was. Bij veel bestuurszaken was het echter niet goed mogelijk
om het financiële belang te bepalen. Van sommige bestuurszaken kan op
het eerste gezicht eenvoudig worden bepaald wat het financiële belang is.
Omdat het in het bestreden besluit genoemde bedrag echter doorwerkt in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

43

andere besluiten, zou evengoed kunnen worden gesteld dat het financiële
belang groter is. Wie bijvoorbeeld meent dat de WOZ-waarde van zijn
huis te hoog is vastgesteld, zal immers ook menen dat hij teveel waterschapsbelasting en rioolheffing betaalt. Ook zal hij vinden dat het
huurwaardeforfait te hoog is. Voorts zal bij dergelijke zaken pas na de
einduitspraak definitief kunnen worden vastgesteld wat de hoogte van het
griffierecht had moeten zijn. Dit strookt niet met het uitgangspunt in het
bestuursrecht dat het griffierecht vooraf dient te worden betaald op straffe
van niet-ontvankelijkheid van het beroep. Daarnaast is er bij veel andere
bestuurszaken geen sprake van een financieel belang. Dit doet zich
bijvoorbeeld voor bij veel beroepen tegen ruimtelijke besluiten en tegen
milieubesluiten. Dit alles afwegende is ervoor gekozen de bestuursrechtelijke systematiek met betrekking tot de heffing van griffierechten te
handhaven, met dien verstande dat wel het onderscheid tussen natuurlijke personen en niet-natuurlijke personen is komen te vervallen. De
verantwoordelijkheid van burgers brengt met zich mee dat zij zelf de
afweging moeten maken of zij een zaak met een gering financieel belang
aan de rechter willen voorleggen.
De leden van de CDA-fractie vragen in kaart te brengen welke mogelijkheden er zijn om over te gaan tot een (extra) verhoging van het griffierecht voor de verliezende partij, zulks ten gunste van de tarieven voor
gedaagden.
Van verschillende zijden zijn er vragen gesteld over de hoogte van de
proceskostenveroordeling, met name indien de verliezende partij als
onvermogende, minvermogende of middeninkomen in aanmerking komt
voor een verlaagd tarief en wordt veroordeeld tot betaling van de
griffierechten van de wederpartij die het volledige griffierecht heeft
moeten betalen. Daarop heb ik in deze nota geantwoord dat ik het niet
gerechtvaardigd vindt dat de partij die een zaak wint desalniettemin een
deel van de betaalde griffierechten voor eigen rekening moet nemen,
omdat hij procedeerde tegen iemand die onvermogend of minvermogend
is of een middeninkomen heeft (zie mijn antwoord op vragen hierover van
de leden van de PvdA-fractie in de eerste paragraaf van deze nota). Ik
handhaaf dus mijn in het wetsvoorstel neergelegde standpunt dat de
verliezende partij de gehele griffierechten van de wederpartij moet
betalen. Het is daarmee moeilijk te rijmen de verliezende partij te
veroordelen tot betaling van nog hogere griffierechten, die uitgaan boven
de griffierechten die door de wederpartij zijn betaald en ook niet aan hem,
maar aan het gerecht moeten worden betaald. Daardoor zouden onvermogenden, minvermogenden en middeninkomens bovenop de werkelijke
griffierechten van hun wederpartij nog een extra procesrisico lopen.
Een extra verhoging van het griffierecht in civiele procedures voor de in
het ongelijk gestelde partij ten gunste van het tarief voor gedaagden is
uitvoeringstechnisch bovendien een complexe variant, die extra uitvoeringskosten met zich meebrengt. Naast de griffierechtenheffing aan de
poort zou dan een deel van kosten na afloop van de procedure moeten
worden geïncasseerd, met het bijbehorende incassorisico. Het innen van
de proceskostenveroordeling is immers sinds de invoering van de Wet
griffierechten burgerlijke zaken geen taak meer van de griffie, het innen
van een extra griffierecht bij elke in het ongelijk gestelde partij na afloop
van de procedure zou dat wel zijn. Een lager griffierecht voor gedaagden
zou er bovendien toe kunnen leiden dat degene die als eerste een geschil
aan de rechter voorlegt, meer griffierecht moet betalen dan de gedaagde
die afwacht en die vervolgens tegen een lager tarief in de procedure zijn
vorderingen in reconventie kan indienen.
De leden van de CDA-fractie vragen in kaart te brengen welke mogelijkheden er zijn om over te gaan tot een (extra) verhoging van het griffierecht voor partijen die buitensporig veel gebruik maken van hun procesrecht. Is het mogelijk om aan natuurlijke personen of rechtspersonen die
vele malen per jaar naar de rechter stappen, procedure op procedure

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

44

stapelen en kennelijk niet in staat zijn om hun geschillen op andere wijze
op te lossen extra griffierecht in rekening te brengen? Is daarvoor niet
temeer reden als partijen misbruik maken van hun procesrecht door, ook
als de kans op succes gering is, toch procedures aan te spannen in de
hoop dat de gedaagde de griffietarieven te hoog vindt om verweer te
voeren?
Ik heb geen aanwijzingen dat er veel partijen zijn die dit verweten zou
kunnen worden. Het is bovendien bijzonder moeilijk in wetgeving neer te
leggen wat het criterium zou zijn voor dergelijke extra verhoogde
griffierechten. Grote ondernemingen die met veel wanbetalers te maken
hebben (zonder dat dat aan het gedrag van die ondernemingen toegerekend kan worden), kan moeilijk verweten worden dat zij die wanbetalers
in rechte aanspreken. Zo het nog voorkomt, zal lichtzinnig beroep op de
rechter door de in het wetsvoorstel voorgestelde verhoging van de
griffierechten worden ontmoedigd. De mogelijkheid dat de rechter op de
verplichte betaling van griffierechten aan de poort de hardheidsclausule
toepast van de artikelen 127a, vierde lid, en 282a, vijfde lid, Rv zal
bovendien het risico doen afnemen dat eisers gokken op gedaagden die
zich door de hoogte van de griffierechten laten weerhouden van het
voeren van verweer.
De leden van de CDA-fractie wijzen erop dat het voorkomt dat een kort
geding kort vóór de mondelinge behandeling wordt ingetrokken,
bijvoorbeeld omdat partijen – al dan niet onder druk van het aankomende
kort geding – een regeling hebben bereikt of mogelijkheden zien om die te
kunnen bereiken. Ook kan het voorkomen dat om uiteenlopende redenen
om verplaatsing van de behandeling wordt verzocht. De zaak wordt dan
niet uitgeroepen. Klopt het dat de eiser dan ook geen griffierecht is
verschuldigd? Is de regering bereid griffierechten in rekening te brengen
bij de aanvrager van een kort geding indien dat vervolgens wordt
ingetrokken?
In de door de aan het woord zijnde leden geschetste casus wordt
inderdaad geen griffierecht geheven voor het kort geding. Het heffen van
griffierecht voor een kort geding dat is aangevraagd en vervolgens wordt
ingetrokken is niet bevorderlijk voor het bereiken van een schikking.
Dreigen met een kort geding kan daar immers aan bijdragen. Daarom ben
ik daar geen voorstander van. Ik verwijs naar hetgeen ik hiervoor over de
kortgedingprocedure heb opgemerkt naar aanleiding van soortgelijke
vragen van de leden van de VVD-fractie in de paragraaf 1, in het
onderdeel over het wetsvoorstel.
Voornoemde leden merken op dat in dagvaardingsprocedures oproepingen plaatsvinden door partijen die daarvoor zelf de kosten dragen. In
verzoekschriftprocedures is het uitgangspunt dat de oproeping door de
griffier geschiedt op grond van artikel 271 e.v. Rv. Alle kosten die daarmee
gemoeid zijn, zoals de kosten van adresonderzoek, het aangetekend
verzenden, het uitbrengen van exploten en het plaatsen van advertenties,
worden door de staat gedragen. Zij vragen of een algemene regeling kan
worden opgenomen voor het verhalen van de kosten van oproepingen die
door de griffier zijn verzorgd.
Verzoekschriftprocedures komen vooral voor in familierechtelijke zaken,
zodat het voorstel van de leden van de CDA-fractie ertoe zou leiden dat
juist familierechtelijke procedures, die onder het gematigde tarief zijn
gebracht, duurder zullen worden. Handelszaken worden doorgaans bij
dagvaarding aangebracht. Het verder belasten van familierechtelijke zaken
lijkt mij een ongewenst gevolg van de voorgestelde maatregel.
De leden van de CDA-fractie vragen een oordeel over het in rekening
brengen van griffierechten aan een asielzoeker die een herhaalde
aanvraag heeft ingediend en die vervolgens voor de rechter opkomt tegen
de beschikkingen – zowel in eerste aanleg als in bezwaar – om geen
asielvergunning te verstrekken. Zij vragen hierbij tevens eventuele
internationaalrechtelijke consequenties in kaart te brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

45

Het kabinet deelt de inzet van de CDA-fractie om het onnodig doen van
vervolgaanvragen te ontmoedigen. Daarbij heeft het kabinet geconstateerd dat het feit dat beroep kan worden gedaan op gesubsidieerde
rechtsbijstand door asielzoekers die hun tweede of volgende asielaanvraag indienen, doorprocederen in de hand kan werken. Met het oog
daarop worden in het programma Stroomlijning toelatingsprocedures
onder meer voorstellen gedaan tot het invoeren van een gedifferentieerd
vergoedingensysteem voor de advocatuur, teneinde het stapelen van
kansloze vervolgprocedures tegen te gaan. Essentieel is daarbij vanzelfsprekend dat de toegang tot het recht niet wordt belemmerd en dat de
eisen die internationale rechtsbeginselen (zoals neergelegd in de
EU-Procedurerichtlijn) en algemene rechtsbeginselen stellen aan een
eerlijke rechtsgang het kader bieden. Het voorstel van de CDA-fractie om
de griffierechten in rekening te brengen aan de asielzoeker die beroep
instelt tegen de afwijzing van een tweede of volgende asielaanvraag, leent
zich minder voor de hier beschreven gedifferentieerde uitwerking waarbij
wordt gekeken naar de inhoud van de vervolgaanvraag. Om die reden
acht het kabinet dat als instrument om onnodige vervolgaanvragen tegen
te gaan op dit moment niet opportuun.
De leden van de CDA-fractie wijzen op de hardheidsclausule voor de
proceskostenveroordeling. Zij merken op dat het kan voorkomen dat een
winnaar die op toevoeging procedeert, in aanmerking komt voor een
verlaagd tarief. Zij vragen of in dat geval de verliezer ook slechts dat
verlaagde tarief aan de winnaar hoeft te vergoeden en dat de verliezer
derhalve profiteert van de gesubsidieerde rechtsbijstand die aan de
winnaar is verstrekt Zo ja, kan de regering duidelijk maken hoe zij denkt
over de wenselijkheid hiervan?
Indien de in het gelijk gestelde partij een lager griffierecht verschuldigd is
dan de in het ongelijk gestelde partij, dan moet laatstgenoemde inderdaad
het lagere griffierecht vergoeden. Wat betreft de rechtsbijstand zij hier
opgemerkt dat de hoogte van de advocaatkosten in de proceskostenveroordeling wordt bepaald aan de hand van een liquidatietarief. Afhankelijk
van de werkzaamheden en het belang van de zaak wordt via een
puntensysteem de hoogte bepaald, die dus in feite losstaat van de
werkelijke kosten en van de rechtsbijstand. Ik zie dan ook geen reden om
een relatie te leggen tussen de eventuele rechtsbijstand en de hoogte van
de proceskostenveroordeling.
De leden van de CDA-fractie zouden graag beschikken over één tabel met
daarin zowel de huidige als de voorgestelde griffierechttarieven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

46

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

47

De leden van de D66-fractie verwijzen naar de brief van de Vereniging van
Hogere ambtenaren bij het Ministerie van Financiën en naar de stelling in
die brief dat de fiscale wetgeving het vaak aan de rechter overlaat om
invulling te geven aan het vertrouwens- en gelijkheidsbeginsel. Met de
vereniging vragen ook deze leden of de burger die een fiscaal probleem
voorlegt aan de rechter, eerst een hoog griffierecht moet betalen om van
de rechter te horen wat de wetgever heeft nagelaten.
Het is onmogelijk om wetgeving te maken die nooit tot enig verschil van
mening over interpretatie zal leiden of die geen open normen bevat. Op
alle departementen wordt aan de hand van het integraal afwegingskader
gewerkt, ten einde wetgeving te ontwerpen die van goede kwaliteit is en
die geen onnodige lasten veroorzaak. Ik verwijs naar hetgeen in paragraaf
1 hierover is opgemerkt naar aanleiding van vragen over versimpeling
van wetgeving van leden van de D66-fractie. Evenals bij andere rechtsgebieden valt het ook bij belastingzaken onder de eigen verantwoordelijkheid van de belastingbetaler om te bepalen of het griffierecht opweegt
tegen het belang van de zaak.
Verder bestaat bij de leden van de D66-fractie de vrees dat hogere
griffierechten leiden tot onzorgvuldig handelen van Belastingdienstmedewerkers. De kans dat een burger in beroep gaat, is volgens hen toch niet
groot. De verwachting van bovengenoemde vereniging is dat het aantal
belastingzaken door deze bezuinigingsmaatregel met 45% afneemt.
Onderschrijft de regering deze punten? Zo ja, wat gaat de regering hier
aan doen?
In de impactanalyse is de vraaguitval op het niveau van bestuurszaken als
geheel ingeschat. Een gedetailleerdere berekening van de vraaguitval
voor belastingzaken is daarin niet in opgenomen, omdat er geen
gegevens bestaan op grond waarvan voor specifieke zaakstypen
gedetailleerder berekeningen mogelijk zijn. Op de gedragseffecten van
bestuursorganen ben ik hierboven (zie in paragraaf 1 de subparagraaf
over het wetsvoorstel) al ingegaan naar aanleiding van vragen van de
fractie van de PvdA en van de VVD.
De leden van de D66-fractie merken op dat het Interprovinciaal Overleg,
de Unie van Waterschappen en de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten hebben berekend dat de lasten voor gemeenten en provincies
met € 30 tot € 35 miljoen zullen stijgen. Ze wijzen erop dat er sprake is
van een lastenverschuiving en stellen dat er in strijd met artikel 2
Financiële-verhoudingswet geen toelichting is opgenomen in het
wetsvoorstel over de gevolgen van het wetsvoorstel voor de gemeentes
en provincies. Deze leden vragen alsnog een toelichting hierop.
In artikel 2 van de Financiële Verhoudingswet is bepaald dat indien
beleidsvoornemens van het Rijk leiden tot een wijziging van de uitoefening van taken of activiteiten door provincies of gemeenten, in een
afzonderlijk onderdeel van de bijbehorende toelichting met redenen wordt
omkleed en met kwantitatieve gegevens wordt gestaafd, welke de
financiële gevolgen zijn van deze wijziging voor de provincies of
gemeenten. De verhoging van griffierechten leidt niet tot een wijziging
van de uitoefening van taken of activiteiten door provincies of gemeenten.
De kosten van procederen in bestuurszaken kunnen wel wijzigen omdat
bestuursorganen bij verlies van een dergelijke zaak, een bijdrage in de
kosten van de rechtspraak moeten betalen.
Zoals ook is uiteengezet in de memorie van toelichting, maken bestuursorganen zoals gemeenten en provincies extra kosten door de verhoging van
de griffierechten. Daartegenover staat echter ongeveer eenzelfde bedrag
aan besparingen. Immers, de vraaguitval in bestuurszaken leidt tot een
vermindering van zaken. Voor zaken die uitvallen geldt dat er niet alleen
geen griffierecht hoeft te worden betaald bij eventueel verlies, maar dat er
evenmin kosten hoeven te worden gemaakt voor het voeren van de
procedures en dat er geen risico bestaat op een proceskostenveroordeling. Daarnaast wordt verwacht dat bestuursorganen meer procedures

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

48

zullen voorkomen door proactief handelen, door meer contact met de
burger en door de inzet van mediationvaardigheden in het voortraject.
De leden van de SGP-fractie vernemen graag in hoeverre overwogen is
om voor bestuurszaken met een klein financieel belang voor een lager
tarief te kiezen, om voor zulke zaken de drempel niet onnodig hoog te
maken.
Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel is overwogen het griffierecht in
bestuursrechtelijke zaken mede afhankelijk te stellen van het financieel
belang. Daarvan is afgezien omdat het financieel belang in dergelijke
zaken meestal niet goed is te bepalen en vaak geen goede maatstaf is
voor het belang van de zaak. Ik verwijs verder naar het antwoord op
eenzelfde vraag van de leden van de CDA-fractie hiervoor in deze
paragraaf.
6. Impactanalyse
De leden van de VVD-fractie vragen dat als bij bestuurszaken bij rechtbanken een omvangrijke daling wordt verwacht van 17%, hoe zich dat dan
verhoudt tot de toegang tot het recht. Deze leden uiten hun zorgen over
de uitval van zaken. Zij merken op dat de angst bestaat dat door de
verhoging sommige geschillen niet meer bij de rechter zullen uitkomen.
Graag vernemen zij hierop een reactie.
De afweging om al dan niet naar de civiele of bestuursrechter te gaan,
behoort tot de eigen verantwoordelijkheid van de rechtzoekende. De
verhoging van de griffierechten leidt ertoe dat de rechtzoekende op een
indringender wijze zal afwegen hoe het belang van een zaak zich verhoudt
tot de kosten die met een procedure zijn gemoeid. De toegankelijkheid en
kwaliteit van de Nederlandse rechtspraak zijn ook met deze zaaksaantallen
nog afdoende gewaarborgd. Een vraaguitval van 17% in bestuurszaken
acht de regering niet prohibitief voor de voorgestelde verhoging van het
griffierecht, gezien het huidige relatief lage niveau van griffierechten voor
bestuurszaken en de algemene noodzaak tot ombuigingen.
De leden van de PvdA-fractie vragen of de wijze waarop de impactanalyse
is gedaan wel geschikt is voor het doen van voorspellingen ten aanzien
van de daadwerkelijke vraaguitval.
De methodiek van Group Modelbuilding zoals in de impactanalyse door
Significant is toegepast, is met name geschikt om de werking van een
systeem in kaart te brengen en te begrijpen. Daartoe is in het modelbouwproces gebruik gemaakt van experts van de bij het beleid meest betrokken
organisaties. De methodiek is erop gericht om via deze experts de
bestaande enquêtes en ander relevant onderzoek te verwerven en te
incorporeren in het model. Daar waar empirisch onderzoek niet
voorhanden is, wordt aan de experts gevraagd om zelf een inschatting
van een bepaald effect te maken. Op grond van deze gegevens wordt een
rekenmodel opgesteld dat in de eerste plaats de interne verbanden en
werking van het griffierechtenstelsel weergeeft. Het kan ook gebruikt
worden om prognoses te berekenen, maar dat is in wezen niet het
hoofddoel.
Zowel de methodiek van de prijselasticiteiten, die door de Raad van de
rechtspraak is toegepast in zijn berekeningen van de zaaksuitval ten
gevolge van het wetsvoorstel, als de methodiek van Group modelbuilding, kennen beperkingen om de gevolgen van een forse verhoging
van de griffierechten met zekerheid in beeld te brengen. De onzekerheid
van de effecten van verhoogde griffierechten is gegeven de bestaande
kennis maximaal gereduceerd door het gecombineerde gebruik van een
dynamisch simulatiemodel, een externe review én berekeningen met
prijselasticiteiten. Uit de review van het WODC van de impactanalyse blijkt
dat een dergelijke uitgebreide en gekwantificeerde ex ante analyse van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

49

te verwachten effecten van voorgenomen beleid – ook internationaal –
relatief zeldzaam is.
De leden van de PvdA-fractie lezen in de Verkenning Impact Eigen
Bijdrage Wrb en Griffierechten (Kamerstukken II 2011/12, 33 071, nr. 5,
bijlage) dat de onderzoekers als centrale aanname hanteren dat rechtzoekenden een rechtszaak beginnen wanneer deze financieel meer oplevert
dan het voeren van een rechtszaak zelf kost. Naar de mening van deze
leden gaan de onderzoekers daarbij volledig voorbij aan het feit dat veel
burgers geen keuze hebben om de gang naar de rechter te maken
vanwege het simpele feit dat zij gedaagd worden of vanwege het feit dat
zij voor een geschiloplossing door de wetgever verplicht zijn de rechter in
te schakelen. Deelt de regering deze mening? Zo ja, wat zegt dat over de
waarde van die Verkenning? Zo nee, waarom niet? In hoeverre is er bij de
berekening van de prijselasticiteit met dit effect rekening gehouden?
In de Verkenning Impact Eigen Bijdrage Wrb en Griffierechten wordt er
rekening mee gehouden dat bij sommige geschillen burgers geen keuze
hebben om de gang naar de rechter te maken. Voor echtscheidingszaken –
waar een wettelijke verplichting geldt – wordt bijvoorbeeld in de impactanalyse om die reden verondersteld dat er geen uitval is als gevolg van
hogere griffierechten. Een geringe uitval wordt overigens wel mogelijk
geacht bij vervolgzaken op het gebied van alimentatiekwesties waarbij op
toevoeging wordt geprocedeerd.
De leden van de PvdA-fractie lezen niet dat er in de bovengenoemde
Verkenning rekening mee is gehouden dat veel gemeenten geen
bijzondere bijstand meer verlenen voor de kosten van de eigen bijdrage
voor de rechtsbijstand. Is dit inderdaad over het hoofd gezien? Zo ja,
waarom? Zo nee, waar kunnen de gevolgen van deze maatregel in de
Verkenning gevonden worden?
Bij het berekenen van de effecten van de bijzondere bijstand op het
gebruik van gesubsidieerde rechtsbijstand is er in de verkenning van
uitgegaan dat burgers géén bijzondere bijstand ontvangen van de
gemeenten voor de eigen bijdrage in het kader van de Wet op de
rechtsbijstand. Dit uitgangspunt wordt in het rapport niet expliciet
afzonderlijk vermeld, maar wordt wel verwoord in de toelichting op de
tabel (alineanummer 35, p.13). Daar waar gemeenten wel bijzondere
bijstand verlenen, leidt dat dus tot minder vraaguitval. Als gemeenten het
beleid inzake bijzondere bijstand voor de eigen bijdrage voor gesubsidieerde rechtsbijstand wijzigen door geen bijzondere bijstand meer te
verstrekken, dan heeft dat dus geen invloed op de gepresenteerde
onderzoeksresultaten.
Naar de mening van de leden van de PvdA-fractie blijkt uit de onderzoeksverantwoording van deze Verkenning dat de waarde daarvan zeer beperkt
is en dat daarom de inschatting van de gevolgen van de stapeling van de
verhoging van de griffierechten en de verlaging van de gesubsidieerde
rechtsbijstand met een flinke korrel zout dient te worden genomen. Deelt
de regering deze mening? Zo ja, wat zegt dit over de uitkomst van die
Verkenning? Zo nee, waarom niet? Kan de regering op al deze vragen en
opmerkingen ten aanzien van de Impactanalyse ingaan?
De inleiding van het rapport geeft de beperkingen van het onderzoek weer
en stipuleert – gegeven het tijdsbestek waarbinnen het onderzoek
uitgevoerd werd – het verkennende karakter van de bevindingen. In de
impactanalyse verhoging griffierechten is verondersteld dat gemeenten
de griffierechten op een rechtmatige en doelmatige wijze vergoeden via
de bijzondere bijstand. De uitkomsten van de impactanalyse zijn met
onzekerheid omgeven, maar reflecteren de huidige beschikbare kennis en
gegevens omtrent de verhoging van griffierechten. Het rapport is tot
stand gekomen via in een uitgebreid proces van Group Modelbuilding,
gereviewd door het WODC en door wetenschappers besproken tijdens
een symposium.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

50

Tevens willen de leden van de PvdA-fractie graag weten of het bekend is
welke vraaguitval er wordt voorzien bij geschillen over belastingzaken of
de WOZ. Zij lezen dat de Raad voor de rechtspraak bij sommige zaakstypen zeer hoge vraaguitval inschat. Zo zou het aantal belastingzaken in
eerste aanleg met 44% afnemen, bij lokale belastingzaken zelfs tot 62%.
Reguliere bestuursrechtelijke zaken kennen volgens de Raad een
vraaguitval van 22%. Kloppen deze cijfers? Zo ja, zijn dergelijke uitvalcijfers dan nog wel proportioneel ten opzichte van de bezuinigingen? Wat
zijn de gevolgen voor het vertrouwen van de burger in de overheid?
In de impactanalyse is de vraaguitval op het niveau van bestuurszaken als
geheel ingeschat. Een gedetailleerdere berekening van de vraaguitval
voor belastingzaken en WOZ-zaken is daarin niet in opgenomen, omdat er
geen gegevens bestaan op grond waarvan voor specifieke zaakstypen
gedetailleerder berekeningen mogelijk zijn. De Raad heeft met behulp van
algemene prijselasticiteiten de vraaguitval van deze specifieke zaakstypen
wel berekend. De uitkomsten daarvan zijn echter zeer onzeker. Ik verwijs
naar hetgeen ik hierover eerder heb geantwoord naar aanleiding van
soortgelijke vragen van de leden van de VVD-fractie in paragraaf 3. Ik acht
een vraaguitval van 17% in bestuurszaken proportioneel ten opzichte van
de bezuinigingen. De tarieven in bestuurszaken zijn zo laag mogelijk
gehouden en zijn relatief laag ten opzichte van de meeste tarieven in het
civiele recht. Door de lage huidige tarieven van bestuurszaken stijgen de
griffierechten voor bestuurszaken desondanks noodzakelijkerwijze relatief
sterk. De tarieven van € 250 en € 400 voor bestuurszaken in eerste aanleg,
met de mogelijkheid voor on- en minvermogenden en mensen met een
middeninkomen, om tegen een lager griffierecht te procederen, acht ik
echter geen belemmering voor de toegang tot de rechter.
De leden van de PvdA-fractie herinneren eraan dat ook bij handelszaken,
zeker die met een belang van boven de € 5 miljoen, er volgens de Raad
voor de rechtspraak sprake is van zeer hoge vraaguitval. Wat zegt dit over
de gevolgen voor de rechtszekerheid van het handelsverkeer en daarmee
de economische ontwikkeling?
De Raad voor de rechtspraak waarschuwt dat een groot deel van de
handelszaken met een belang van boven de € 5 miljoen zou kunnen
uitvallen. Deze verwachting is met grote onzekerheid omgeven en is niet
gebaseerd op prijselasticiteiten of op de impactanalyse. Bij de keuze van
modaliteiten voor geschiloplossing blijkt dat de snelheid, integriteit en
deskundigheid van de rechtspraak een zeer belangrijke rol spelen. Dat zijn
punten waarop de Nederlandse rechtspraak internationaal gezien
uitstekend scoort. Ik verwijs naar hetgeen hier ik hiervoor heb opgemerkt
naar aanleiding van soortgelijke opmerkingen van de leden van de
VVD-fractie in paragraaf 3.
De leden van de PvdA-fractie verwijzen naar de bijlage bij de brief van de
Raad voor de rechtspraak van 25 november 2011, waarin tien casus
worden geschetst die een illustratie geven van de gevolgen van de
effecten van de verhoging van de griffierechten. Zij vragen of deze casus
kloppen en wat dat zegt en zij vragen daarop een reactie.
De tien casus van de Raad voor de rechtspraak bevatten twee onjuistheden. In casus 1, waarin in het kader van een echtscheidingsprocedure
tevens een voorlopige voorziening, een straatverbod, een hoger beroep
op de vaststelling van de alimentatie en ten slotte een aparte procedure
voor boedelscheiding op elkaar gestapeld worden, worden voor de vijf
genoemde procedures griffierechten van in totaal € 10 500 berekend. De
griffierechten bedragen echter € 4 750 (voorlopige voorziening € 0, want
inbegrepen bij de echtscheiding, kort geding € 1 500, echtscheiding
€ 500, hoger beroep terzake alimentatievaststelling € 1 250 en procedure
boedelscheiding € 1 500). In casus 4, waarin een bouwvakker op het werk
gewond raakt en de werkgever zijn ziektegeld weigert uit te betalen, is een
huidig griffierecht genoemd van € 142. Dit moet € 202 zijn. Voor het
overige kloppen deze casus.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

51

Een viertal kanttekeningen en nuances ten aanzien van deze casus is op
haar plaats. In de eerste plaats zijn griffierechten doorgaans verhaalbaar
op de wederpartij als de procedure wordt gewonnen. In vrijwel alle casus
moet het griffierecht aan de poort worden betaald, maar kan het, na in het
gelijk te zijn gesteld, worden verhaald op de wederpartij. Alleen in casus 1
en 3 is dit anders. Casus 1 (zie hiervoor) betreft een familiezaak, waarin de
rechter doorgaans geen proceskostenveroordeling uitspreekt. In casus 3,
waarin een echtpaar voor een schade van € 1,1 miljoen aansprakelijk
wordt gesteld door een verkoper van financiële producten, die zij in een
consumentenprogramma op televisie hebben bekritiseerd, is de aanname
dat de wederpartij failliet gaat gedurende de procedure, nadat het
griffierecht is betaald, en kunnen de proceskosten derhalve niet worden
verhaald op de wederpartij. In de tweede plaats wordt niet in de casus
betrokken dat de rechter instrumenten heeft om evidente onbillijkheden te
voorkomen. Met name in casus 3 zou dat kunnen worden toegepast.
Indien het griffierecht zodanig is dat er voor gedaagde, gelet op zijn
belang bij toegang tot de rechter, sprake is van een onbillijkheid van
overwegende aard, dan heeft de rechter de mogelijkheid om met
toepassing van artikel 127a, derde lid Rv (verzoekschrift) of artikel 282a,
vierde lid Rv (dagvaarding) het griffierecht niet «aan de poort» te doen
betalen. Zou hij dat in dit geval hebben gedaan, dan zou het faillissement
geen financieel nadeel hoeven berokkenen aan de gedaagden. Daarnaast
heeft de rechter de mogelijkheid op grond van artikel 127a, vierde lid Rv
(dagvaarding) of artikel 282a, vijfde lid Rv (verzoekschrift) van een
onvermogende natuurlijke persoon of rechtspersoon minder dan het
verlaagde tarief voor onvermogenden, of helemaal geen griffierecht te
heffen. In de derde plaats is in een aantal gevallen een alternatief
voorhanden, waarmee de kosten soms zelfs aanzienlijk kunnen worden
gereduceerd. In casus 1 zouden de echtelieden met behulp van mediation
escalatie moeten zien te voorkomen, in de casus 5, 6, 7, 8 en 10 kan het
bestuursorgaan met behulp van de inzet van mediationvaardigheden
procedures voorkomen. In de vierde plaats wordt niet het effect vermeld
van de gedeeltelijke verlaging van het tarief voor onvermogenden,
minvermogen en middeninkomens.
Mijn conclusie uit de casus is, dat de verhoging van de griffierechten niet
van dien aard is dat in deze casus kan worden gezegd dat de toegang tot
de rechter in gevaar komt.
De leden van de SP-fractie merken op dat uit de impactanalyse blijkt dat
men zich na inwerkingtreding van dit wetsvoorstel niet meer tot alternatieven zal wenden dan nu. Haalt deze bevinding niet de doelstelling van
dit wetsvoorstel onderuit?
Uit punt 223 van de impactanalyse blijkt dat de impact op alternatieve
vormen van geschilbeslechting beperkt zal zijn. Dat is ook niet verwonderlijk, omdat uit de Geschilbeslechtingsdelta 2003 en 2009 bekend is dat
slechts ongeveer 5% van alle geschillen bij de rechter komt, terwijl in
ongeveer de helft van alle geschillen een beroep op een hulpverlener
wordt gedaan en het geschil mogelijk via een alternatieve geschiloplosser
wordt opgelost. Als een klein deel van de 5% geschillen bij de rechter
door de verhoging van de griffierechten uitvalt en wordt toegevoegd aan
het grote aantal zaken dat aan een hulpverlener wordt voorgelegd en
mogelijk op alternatieve wijze wordt opgelost, dan is de impact daarvan
per definitie beperkt. Dat wil niet zeggen dat rechtzoekenden die besluiten
in de toekomst niet naar de rechter te stappen, ook geen beroep zullen
doen op hulpverleners.
De leden van de SP-fractie verwijzen naar de impactanalyse waaruit blijkt
dat bestuursorganen niet minder procedures zullen starten door
verhoging van de griffiekosten. Veel overheidsbeslissingen zijn immers
geautomatiseerd en de strikte termijnen van de Awb bieden geen ruimte
om te kijken naar alternatieve geschillenbeslechting. Hoe wordt bevorderd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

52

dat overheden meer in gesprek gaan met burgers en rechtspersonen om
een procedure te voorkomen? Volgens de toelichting is dit de verwachting
en de aan het woord zijnde leden vragen uit te leggen waarop de
verwachting is gebaseerd.
Ik verwijs naar hetgeen ik hiervoor heb opgemerkt naar aanleiding van
soortgelijke opmerkingen van de leden van de VVD-fractie in paragraaf 3
en naar aanleiding van vragen van de CDA-fractie over het gedrag van
bestuursorganen in paragraaf 5 in het onderdeel over tariefopbouw in
bestuurszaken.
De leden van de SP-fractie vragen hoe de regering denkt over de
oplossing van de VNG, om te komen tot een wettelijk erkende opschorting
van de afdoeningstermijn bij de inzet van alternatieven.
De snelheid van bestuursrechtelijke procedures is van groot belang. Dat is
de reden om de afdoeningstermijn wettelijk te regelen. Ik vind de inzet
van alternatieven eveneens van groot belang, maar vind dat deze
alternatieven dienen te worden ingezet binnen de geldende wettelijke
afdoeningstermijn.
De aan het woord zijnde leden vragen of het klopt dat besluiten door
bestuursorganen op bezwaarschriften kwalitatief steeds meer te wensen
overlaten.
Er is mij geen informatie bekend waaruit dit naar voren komt. Voor zover
het aantal gegronde beroepen bij de bestuursrechter hiervoor al een
indicatie zou kunnen zijn, vormen de daarover beschikbare cijfers over de
afgelopen jaren een redelijk constante factor. Met de derde evaluatie van
de Awb is wel duidelijk geworden, dat de reguliere (formele) behandeling
van bezwaren in veel gevallen niet aansluit bij het perspectief en de
behoeften van burgers. Als gevolg daarvan is een nader onderzoek
uitgevoerd naar de ervaringen van burgers met de reguliere bezwaarprocedure (B.W.N. de Waard e.a., Ervaringen met bezwaar: onderzoek naar de
ervaringen van burgers met de bezwaarprocedure uit de Awb, Den Haag
2011) en is door de VNG en Waarderingskamer onderzoek gedaan naar
knelpunten rondom de behandeling van WOZ-bezwaren (W.G. van den
Ban e.a. Vertrouwen omhoog, bezwaren omlaag. Den Haag 2011). Voorts
is in 2008 een pionierstraject opgezet en daaraan gekoppeld nader
onderzoek uitgevoerd ten behoeve van de zgn. informele aanpak van de
bezwaarprocedures (L. van der Velden e.a., Prettig contact met de
overheid 2, Den Haag 2010). Tot slot is er een meta-analyse verricht naar
deze onderzoeken (M. Herweijer & J.R. Lunsing, Hoe beleven burgers de
bezwaarprocedure? Meta-evaluatie beleving door burgers van bezwaar,
Den Haag: ministerie van BZK 2011). Uit alle onderzoeken blijkt dat een
informele aanpak van de bezwaarschriftprocedure belangrijke voordelen
heeft: de doorlooptijden zijn korter, de kosten zijn lager, de administratieve
lasten voor zowel bestuur als burger zijn minder, het sluit beter aan op de
verwachtingen van de burger en de uitkomst is vaker bevredigend voor
alle betrokkenen. Dit geldt met name in de vele gevallen waarin het
bezwaar in feite betrekking heeft op een bejegeningskwestie of een
administratieve fout of wanneer in eerste aanleg onvoldoende rekening is
gehouden met de bijzondere situatie waarin de burger verkeert. In de
kabinetsreactie op de onderzoeksresultaten en ervaringen uit het project
«Prettig contact met de overheid» is aangegeven dat de informele aanpak
landelijk in verschillende overheidsdomeinen zal worden geïmplementeerd. Waar een meer uitgebreide en dus ook meer formele aanpak wel de
aangewezen weg is, zal deze worden gevolgd. Voorts is uit de praktijk
gebleken dat er dringend behoefte is aan een nieuwe Handreiking
Bezwaar. De huidige Handreiking dateert van 2004 en gaat onvoldoende in
op de mogelijkheden van een informele aanpak. Aan deze nieuwe
Handreiking Bezwaar wordt thans gewerkt.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering niet vreest dat rechtsbijstandsverzekeraars sneller over zullen gaan tot afkoop door de verhoging
van de griffierechten. Rechtzoekenden hebben dan alsnog de mogelijk-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

53

heid om zelf hun recht te halen. Rechtsbijstandverzekeraars gaan
bovendien ook minder snel over tot procederen dan andere rechtsbijstandverleners, omdat zij de zaak zullen stopzetten indien een zaak in hun
ogen niet haalbaar is, aldus de aan het woord zijnde leden. Volgens deze
leden is opvallend dat rechtsbijstandverzekeraars slechts een klein
percentage van alle geschillen tot een gerechtelijke procedure laten leiden
en een oplossing voor het juridisch geschil niet is gevonden. Dit terwijl
vaak nog wel wat te halen valt voor de verzekerde of antwoord op een
rechtsvraag het algemeen belang dient. Zij vragen of dit wenselijk is.
Het is wenselijk dat juridische conflicten op een effectieve en efficiënte
manier tot een oplossing komen. Een gerechtelijke procedure is daarvoor
niet altijd noodzakelijk. De snelheid en de zekerheid van een schikking of
het door de verzekeraar laten afkopen van het geschil kunnen een grote
meerwaarde hebben, waartegen procederen niet altijd opweegt. Ook is
het niet noodzakelijk dat een zaak aan een rechter wordt voorgelegd als er
een rechtsvraag speelt die van betekenis is voor anderen dan de rechtzoekende. De afweging zal steeds in een individuele zaak moeten worden
gemaakt. Als partijen zelf besluiten een rechtsvraag die het algemeen
belang dient niet voor te leggen aan de rechter, dan dient dat besluit te
worden gerespecteerd.
De leden van de SP-fractie vragen in hoeverre de regering een groter
beslag op de raad voor rechtsbijstand voorziet, indien verzekeraars
besluiten om de griffierechten te drukken door het opvragen van een
inkomensverklaring.
Rechtzoekenden hebben het recht en de mogelijkheid een inkomensverklaring aan te vragen, ook wanneer zij verzekerd zijn. Zij moeten dat wel
zelf doen en kunnen dat niet aan een rechtsbijstandsverzekeraar
overlaten. Op de vraag of en zo ja, in welke mate dat gebeurt en in de
toekomst kan gebeuren, is geen antwoord te geven. Er wordt niet
geregistreerd of een aanvrager van een inkomensverklaring al dan niet
beschikt over een rechtsbijstandverzekering.
De aan het woord zijnde leden merken op dat de impactanalyse stelt dat
de Hoge Raad rekening moet houden met een daling van maximaal
15,5%. Zij vragen of het wenselijk is dat het op dit rechtsgebied moeilijker
wordt gemaakt om zijn of haar recht te halen of zelfs een belangrijke
rechtsvraag voor te leggen om toekomstige geschillen te voorkomen?
Ik verwacht niet dat er geen belangrijke rechtsvragen meer aan de orde
zullen worden gesteld. Wel zal de verhoging van de tarieven ertoe leiden
dat burgers steeds goed zullen afwegen of de kosten van de procedure
wel opwegen tegen het met de procedure te behalen resultaat.
De leden van de D66-fractie lezen in impactanalyse dat uitdrukkelijk wordt
aangegeven dat de gevolgen van de bezuinigingen op de gefinancierde
rechtsbijstand niet zijn meegenomen in de analyse. Deze leden vragen
nader in kaart te brengen wat het stapelingseffect is van de verhoging van
de griffierechten en de bezuinigingen op de rechtsbijstand. Wordt de
rechter hierdoor nog ontoegankelijker voor bepaalde groepen mensen?
Tegelijk met het wetsvoorstel verhoging griffierechten heb ik op
31 oktober 2011 het rapport Verkenning Impact eigen bijdrage WRB en
griffierechten verzonden naar de Tweede Kamer. Daarin is het effect van
de stapeling in beeld gebracht. Voor handelszaken is geconstateerd dat de
stapeling in relatief beperkte mate leidt tot extra vraaguitval. De maatregelen hebben slechts een beperkte invloed op elkaar in de zin dat ze elkaar
niet versterken. Met betrekking tot familiezaken was de vraaguitval
moeilijk in beeld te brengen.
De leden van de D66-fractie vragen of bagatelzaken door de verhoging
van de griffierechten ook daadwerkelijk worden uitgesloten. Of zijn de
zaken die niet meer aan de rechter worden voorgelegd volstrekt willekeurig?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

54

Het wetsvoorstel voorziet in een verhoging voor zaken waarvoor nu ook
griffierechten verschuldigd zijn. Door die verhoging zullen rechtzoekenden
scherper dan nu het geval is de afweging maken of voor de beslechting
van hun geschil de gang naar de rechter het meest geëigend is of dat
hiervoor ook bruikbare alternatieven voorhanden zijn. De keuze of een
zaak van zoveel belang is dat deze aan de rechter moet worden voorgelegd, wordt gemaakt door de rechtzoekende.
7. Gesubsidieerde rechtsbijstand
De leden van de VVD-fractie merken op dat de NOvA en de raad voor
rechtsbijstand een aantal alternatieve voorstellen hebben gedaan. De
regering meldt dat zij thans worden uitgewerkt en worden bezien op hun
consequenties. Graag vernemen voornoemde leden hoe deze voorstellen
zich verhouden tot onderhavig wetsvoorstel en of dit eventueel kan leiden
tot aanpassing van onderhavig wetsvoorstel. Overigens zijn deze leden
zeer geïnteresseerd in het leenstelsel zoals dat in Duitsland geldt. Zij
verzoeken daarom ook de resultaten van dit onderzoek bij dit wetsvoorstel
te betrekken.
In de brief van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie van
31 oktober 2011 (Kamerstukken II 2011/12, 31 753, nr. 39) zijn de
voorstellen voor besparingen op het gebied van de gesubsidieerde
rechtsbijstand uiteengezet. In die brief is tevens ingegaan op de
voorstellen van de Orde en raad voor rechtsbijstand die zijn overgenomen. Het gaat daarbij om voorstellen die rechtstreeks betrekking
hebben op de gesubsidieerde rechtsbijstand. Zo is het de bedoeling om
van rechtzoekenden met een toevoeging die een meer dan gemiddeld
beroep doen op de gesubsidieerde rechtsbijstand, in zowel een zaak als in
meer algemene zin een hogere eigen bijdrage te gaan vragen. Ook wordt
de vergoeding van de advocaat verlaagd bij een kennelijke nietontvankelijkheid van de zaak. Deze voorstellen raken niet het onderhavige
wetsvoorstel. Wel wordt van rechtzoekenden verwacht zich serieus te
beraden op het doen van beroep op het stelsel van gesubsidieerde
rechtsbijstand.
In het kader van het Duitse leenstelsel is van belang dat recentelijk de
Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie een consultatiedocument,
waarin contouren van een nieuw stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand zijn neergelegd, heeft verzonden naar verschillende stakeholders
met een verzoek om schriftelijk commentaar. Onderdeel van dit stelsel
vormt het invoeren van een (gedeeltelijk) leenstelsel. In het eerste
kwartaal van 2012 zal een expertmeeting plaatsvinden waarin – mede aan
de hand van de commentaren – nader wordt gesproken over een nieuw
stelsel. Ook daar zal het leenstelsel aan de orde komen. Naar aanleiding
van al deze inbrengen zal het nieuwe stelsel nader worden uitgewerkt.
Gelet op deze procedure is het niet mogelijk om nu al meer inzicht in een
mogelijk in te voeren leenstelsel te geven.
8. Internationaal perspectief
De leden van de SP-fractie vragen duidelijk toe te lichten waarom het
rechtvaardig zou zijn dat de rechtzoekenden gemiddeld 41% van de kosten
voor hun rekening moeten nemen door middel van griffierechten, terwijl
zij door onduidelijkheid in de wetgeving of door maatschappelijke
veranderingen vaak tot procederen genoodzaakt zijn.
Een ieder die deelneemt aan het maatschappelijk en economisch verkeer
loopt voortdurend risico’s, die tot ongewenste kosten kunnen leiden. De
overheid kan die risico’s of de consequenties daarvan onmogelijk allemaal
volledig overnemen. Het vinden van de balans tussen wat de overheid
voor zijn rekening neemt en wat voor rekening van justitiabelen wordt
gelaten is, wanneer niet principieel wordt gekozen voor het toedelen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

55

het volledige risico voor één van beide partijen, altijd arbitrair. Gezien de
belangen die in gerechtelijke procedures voor rechtzoekenden spelen en
de staat waarin de overheidsfinanciën zich bevinden, is een gemiddelde
van 41% van de kosten voor rekening van rechtzoekenden een redelijke
balans.
De leden van de SP-fractie vragen waarom niet is vastgehouden aan het
Europees gemiddelde van 25,9%? Is dit omdat is vastgehouden aan de
€ 240 miljoen, waardoor de bezuiniging hoofdzakelijk is bedoeld om de
financiën van de staat op orde te krijgen?
Het gemiddelde dat de Commission Européenne pour l’Efficacité de la
Justice (CEPEJ) voor alle onderzochte landen heeft berekend, is
gebaseerd op griffierechten of specifieke belastingen die variëren tussen
0,9% voor Zweden en 110.9% voor Oostenrijk. De variatie tussen de 36
verschillende landen, die mede wordt veroorzaakt door het verschillende
takenpakket van de gerechten in de verscheidene landen, kon nauwelijks
groter zijn. Het zou willekeurig zijn om het rekenkundig gemiddelde van
deze cijfers als beleidsdoelstelling te kiezen.
De leden van de D66-fractie vragen naar de gevolgen voor de gang naar
de rechter in die landen waarin een systeem van kostendekkende
griffierechten wordt gehanteerd. Is hier sprake van een terugval van het
aantal procedures? Zo ja, leidt dit tot een verdere verhoging van de
griffierechten? Is hier sprake van een vicieuze spiraal waarbij het
verminderde aantal procedures (als gevolg van hogere griffierechten)
heeft geleid tot hogere griffierechten, teneinde het systeem kostendekkend te houden? Hoe gaan deze landen om met de negatieve effecten
die door de vele maatschappelijke organisaties en beroepsgroepen in
Nederland zijn aangedragen? Kan de regering hier nader op ingaan?
Het systeem van kostendekkende griffierechten in Engeland, Wales en
Schotland is historisch gegroeid. Van oudsher geldt daar het uitgangspunt
dat de kosten van de rechtspraak volledig door de te betalen rechten en
andere opbrengsten moeten worden gedekt (Faure, Moerland, 2006,
Griffierechten, Een vergelijkende beschrijving van griffierechten- en
vergelijkbare stelsels in een aantal landen van de Europese Unie, 2006,
WODC, p. 97). In Schotland zijn in 2002 verhogingen doorgevoerd. Het
algemeen gevoelen was dat de verhoogde griffierechten geen werkelijke
invloed hadden op het aantal zaken dat jaarlijks werd aangebracht (Faure,
Moerland, 2006, p. 124). In algemene zin hebben de (relatief geringe)
wijzigingen in de tarieven van het griffierechten in de diverse Europese
landen niet geleid tot een positief of negatief effect voor het aantal zaken
(Faure, Moerland, 2006, p. 137).
Tijdens het consultatieproces van de hervorming in Engeland en Wales in
2004 uitten de rechterlijke macht, balie en burgerrechtenorganisaties
kritiek op de negatieve gevolgen voor de toegankelijkheid en de kerntaken
van de overheid op de spiraal van minder zaken, hogere griffierechten en
ten slotte op de kruissubsidiëring (Faure, Moerland, 2006, p. 109). Deze
kritiek heeft in Engeland en Wales niet geleid tot een substantiële
wijziging van het beleid.
De leden van de D66-fractie vragen of er in Nederland in verhouding tot
andere landen veel wordt geprocedeerd. Zo ja, welk soort zaken springen
er dan uit? In Engeland hanteert men sinds 1998 een kostendekkend
systeem van griffierechten. Daar is besloten om de griffierechten voor
administratiefrechtelijke zaken buiten het stelsel te houden. In hoeverre
speelden die argumenten in dit wetsvoorstel? De leden vragen
voorbeelden te noemen van landen waar wel kostendekkende griffierechten worden gehanteerd in administratiefrechtelijke zaken.
De belangrijkste internationale statistische bron voor de civiele en
bestuursrechtspleging is het rapport European judicial systems van de
Raad van Europa uit 2010 (gebaseerd op data uit 2008). In de
WODC-rapportage Rechtspleging Civiel en Bestuur 2008 (WODC 2010, p.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

56

199) worden de cijfers van het eerstbedoelde rapport nader geanalyseerd.
Nederland behoort voor de civiele rechtspleging tot de vijf landen in
Europa waar het minst wordt geprocedeerd. Zo heeft Nederland méér
contentieuze civiele procedures per hoofd van de bevolking dan de
Scandinavische landen en Oostenrijk, maar minder dan landen als
Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje. Voor het bestuursrecht is het beeld
anders, zo blijkt uit het rapport. Hier staat Nederland in de top van
Europese landen wat betreft het aantal bestuursrechtelijke geschillen per
hoofd van de bevolking (CEPEJ 2010, p. 156). In Nederland zijn er in
internationaal perspectief relatief veel bestuurszaken, zij het dat hierbij
moet worden aangetekend dat het bereik van het bestuursrecht per land
verschilt: wat in het ene land door de civiele rechter wordt afgedaan,
wordt in het andere land door de bestuursrechter afgedaan. Dat geldt
voor het bestuursrecht overigens ook voor Finland en Zweden, landen
waarin ten algemene relatief weinig wordt geprocedeerd. Aangezien de
CEPEJ-rapportage de zaakscategorieën niet verder opsplitst, is het beeld
voor meer specifieke zaken niet bekend.
In Engeland en Wales vallen de bestuursrechtelijke tribunals niet onder
het systeem van griffierechten. In Schotland geldt voor bestuursrechtelijke
zaken het uitgangspunt van kostendekkendheid.
De Britse discussie over het al dan niet meer kostendekkend maken van
de bestuursrechtspraak heeft geen rol gespeeld in de Nederlandse
beleidsontwikkeling.
9. Gevolgen van het wetsvoorstel
Lasten voor justitiabelen
De leden van de D66-fractie vragen de regering of de raad voor rechtsbijstand wel voldoende middelen en capaciteit heeft, mede gezien de
aangekondigde bezuinigen, om de administratieve lasten van een
toename van aanvragen van inkomensverklaringen op te vangen.
Aangezien de raad voor rechtsbijstand meer aanvragen moet gaan
afgeven dan nu het geval is, zal dit een extra belasting voor de raad zijn.
De aanvragen worden zoveel mogelijk geautomatiseerd verwerkt. De ICT
zal op dit punt worden aangepast. Indien het verzamelinkomen van de
rechtzoekende vaststaat, is de benodigde extra capaciteit minimaal omdat
de aanvraag en afgifte van de inkomensverklaring geautomatiseerd
verlopen. Naar verwachting van de raad zal dit maximaal drie fte’s extra
vergen. Wordt frequent gebruik gemaakt van peiljaarverlegging, dan zal
meer capaciteit nodig zijn. Dit is op dit moment nog niet goed te overzien.
Verder vragen de leden van de D66-fractie aandacht voor de octrooizaken.
De vrees bestaat volgens hen dat de voorgestelde maatregel een rem zal
zetten op de innovatie in het Nederlandse bedrijfsleven. Met name zal de
maatregel volgens deze leden een afschrikwekkende werking hebben op
het innovatieve MKB dat geconfronteerd wordt met exorbitant hoge
griffierechten bij de handhaving van een octrooi tegen bijvoorbeeld een
grote tegenspeler voor wie de belangen groot zijn. Wat is de reactie van
de regering hierop?
Juist inbreuken op intellectuele-eigendomsrechten lenen zich voor
behandeling als zaken van onbepaalde waarde, wanneer er een verbod op
de inbreuk, de vaststelling van de inbreuk of nietigheid van een octrooi
wordt gevraagd en de eventuele schadevergoeding nader zal worden
opgemaakt bij staat. De rechthebbende hoeft dan niet bij voorbaat zowel
de inbreukvraag als de schadeloosstellingsvordering aanhangig te maken
via een procedure waarvoor dan mogelijk een hoog griffierecht
verschuldigd zal zijn, met het risico dat de rechter van oordeel is dat er
géén sprake is van een inbreuk. Gaat het om een rechtspersoon als
bedoeld in artikel 16, vierde lid, Wgbz, waarvan redelijkerwijs niet kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

57

worden verwacht dat deze het griffierecht zelf betaalt, dan kan de rechter
op het betalen van griffierecht de hardheidsclausule toepassen van artikel
127a.
De leden van de D66-fractie willen nog wijzen op de brief van de Raad
voor de rechtspraak aan de Tweede Kamer. Hierin is een aantal praktijkvoorbeelden uitgewerkt. Zij vragen een reactie op de afzonderlijke
voorbeelden en zij vragen of de gevolgen in alle genoemde voorbeelden
acceptabel zijn.
Voor een reactie op de afzonderlijk casus verwijs ik naar hetgeen ik
hierover heb opgemerkt in de tabel in paragraaf 6 naar aanleiding van
vragen van leden van de PvdA-fractie over de casus. Wanneer de bredere
context van de totale proceskosten, de kostenveroordeling, mogelijke
gedragsalternatieven en de hardheidsclausule in de beschouwing worden
betrokken, zijn de griffierechten in de voorbeelden naar mijn oordeel
acceptabel. Ze leiden tot een scherpere afweging bij de burger inzake het
beroep op de rechter.
Financiële gevolgen
De leden van de VVD-fractie lezen dat de regering opmerkt dat de indeling
in categorieën grof is en dat dit alleen bij het afrekenen per zaak en per
gerechtshandeling te vermijden is. De regering kiest hier niet voor
vanwege de administratieve lasten en de financiële ondoorzichtigheid van
het financiële risico. Zij vragen aan te geven hoe hoog die administratieve
lasten zijn en nader te specificeren wat wordt bedoeld met de ondoorzichtigheid van het financiële risico dat procespartijen lopen.
Vanuit het perspectief voor de administratieve lasten is het te verkiezen
het aantal heffingsmomenten en dus inningmomenten met daaraan
gekoppelde administratieve handelingen zoveel mogelijk te beperken. Het
wetsvoorstel verhoging griffierechten bouwt voort op recent ingevoerde
vereenvoudigingen in het kader van de Wgbz. Het loslaten van deze
uitgangspunten zou betekenen dat de invoeringstermijn voor het
verhogen van de griffierechten per 1 juli 2012 niet haalbaar zou zijn. De
uitvoeringskosten zouden – afhankelijk van de mate van detail van de
afzonderlijke vervolgprocedures waarover griffierechten geheven dienen
te worden – naar schatting minimaal € 10 miljoen extra bedragen. In een
systeem waarbij wordt afgerekend per gerechtshandeling is het financiële
risico dat procespartijen lopen ondoorzichtig, omdat dan voorafgaand aan
de procedure voor procespartijen niet duidelijk is welke kosten aan de
procedure zullen zijn verbonden. Ik verwijs naar het antwoord op een van
de eerste vragen van de leden van de VVD-fractie aan het begin van deze
nota over dit onderwerp.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe en door wie wordt bepaald wat
de hoogte is van het te betalen griffierecht voor on-, minvermogenden en
mensen met een middeninkomen. Welke informatie moet door wie aan
wie hiertoe worden verstrekt? Wie controleert de juistheid van de
informatie en welke lasten zijn hiermee gemoeid?
Om een beter inzicht te geven in de wijze waarop het griffierecht tot stand
komt, wordt hier de procedure geschetst. De rechtzoekende die wil
procederen, vraagt een inkomensverklaring aan bij de raad voor rechtsbijstand. Indien de rechtzoekende ook een toevoeging wenst op grond
waarvan hij met een gesubsidieerde advocaat mag procederen, zullen
beide aanvragen gezamenlijk worden gedaan, aangezien de raad ook met
het oog op de inwilliging van de aanvraag om een toevoeging de
inkomensgegevens bij de Belastingdienst moet opvragen. Daarbij ligt het
in de rede dat het toevoegbewijs waarop de inkomens- en vermogensgegevens staan, tevens geldt als inkomensverklaring. Voor de middeninkomens zal een aparte inkomensverklaring worden afgegeven, aangezien
deze groep niet gerechtigd is voor een toevoeging. Nadat de aanvraag bij
de raad is binnengekomen, worden allereerst de persoonsgegevens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

58

geverifieerd bij de gemeentelijke basisadministratie. Dat gaat via een
automatische koppeling op elektronische wijze. Stemmen de gegevens
met die in de gemeentelijke basisadministratie overeen, dan worden
vervolgens – eveneens langs elektronische weg – de inkomensgegevens
bij de Belastingdienst opgevraagd. Daartoe gaat het om de gegevens die
inzicht geven in het verzamelinkomen en het vermogen in het jaar van
aanvraag, minus twee jaar, «T – 2». Dus indien in 2012 een inkomensverklaring wordt gevraagd, wordt deze afgegeven over het inkomen in 2010.
Indien het verzamelinkomen in het jaar T – 2 nog niet bekend of vastgesteld is, stelt de raad voor rechtsbijstand het inkomen vast dat zoveel
mogelijk het verzamelinkomen in het jaar T – 2 benadert. De raad gaat dan
uit van het inkomen zoals dat is vermeld in de belastingaangifte. Is er nog
geen belastingaangifte gedaan of zijn deze gegevens nog onbekend bij de
Belastingdienst, dan worden bij de burger nadere gegevens opgevraagd.
De inkomensgegevens die alsdan bij de raad voor rechtsbijstand bekend
zijn, worden op de inkomensverklaring aangegeven. De rechtzoekende
kan met deze verklaring naar de griffie gaan. Op basis van de gegevens in
deze verklaring wordt door de griffie de hoogte van het griffierecht
bepaald. Is de rechtzoekende van mening dat de definitieve vaststelling
van het inkomen tot een lager bedrag zal leiden dan op de inkomensverklaring staat, dan kan hij ervoor kiezen nog geen verklaring over te leggen
aan de griffie, maar dit pas te doen als zijn inkomen definitief is vastgesteld door de Belastingdienst. In dat laatste geval betaalt hij het hoogste
griffierecht en vindt naderhand, indien voor de uitspraak blijkt dat het
inkomen daadwerkelijk lager is, restitutie plaats door de griffie.
Een rechtzoekende kan op voorhand weten dat zijn inkomen in het jaar
T – 2 hoger is dan in het jaar T. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn indien
hij in de tussentijd werkeloos is geworden. In dat geval kan hij peiljaarverlegging aanvragen bij de raad voor rechtsbijstand. De raad zal dan
beoordelen of het inkomen met ten minste 15% is teruggevallen overeenkomstig artikel 34c, tweede lid, van de Wet op de rechtsbijstand. De
rechtszoekende kan ervoor kiezen om de verklaring waarin het inkomen
uit T – 2 is neergelegd, aan de griffie over te leggen en het griffierecht te
betalen dat bij die inkomensgroep hoort. Hij kan ook wachten tot de
beslissing op de peiljaarverlegging is genomen, maar dan zal hij eerst het
hoogste griffierechtentarief moeten betalen. Nadat hij de beslissing op de
peiljaarverlegging heeft gekregen, kan hij de daarop gebaseerde
inkomensverklaring overleggen aan de griffie en mogelijk voor een lager
griffierecht in aanmerking komen, met als gevolg dat de griffie het eerder
teveel betaalde moet restitueren.
De Belastingdienst verstrekt aan de raad voor rechtsbijstand tegelijkertijd
met de inkomensgegevens ook de gegevens inzake het heffingvrij
vermogen. Immers, indien het vermogen meer bedraagt dan het
heffingvrij vermogen, wordt geen verlaging van griffierecht gegeven.
Overigens is dit gegeven ook van belang met het oog op het beoordelen
van de toegang tot het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand (artikel
34, tweede lid, van de Wet op de rechtsbijstand). De rechtzoekende kan
tegen de vaststelling van het verzamelinkomen door de Belastingdienst
bezwaar maken bij de Belastingdienst. Indien dit bezwaar wordt
ingediend, wordt er nog geen definitief verzamelinkomen vastgesteld. Dat
is pas het geval na afronding van de eventuele rechterlijke procedures
over dat bezwaar.
Daarmee is een antwoord gegeven op de vraag van de aan het woord
zijnde leden wie de juistheid van het inkomen controleert. De controle op
de juistheid van het verzamelinkomen vindt door de belastingdienst plaats
en door de rechtzoekende zelf, namelijk door de mogelijkheid bezwaar bij
de Belastingdienst te maken en beroep in te stellen tegen de beslissing
daarover van de Belastingdienst bij de rechter.
Wat betreft de vraag naar de lasten die gemoeid zijn met het vaststellen
van het inkomensgegeven, zij opgemerkt dat de raad voor rechtsbijstand

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

59

een eenmalige investering moet doen voor het aanpassen van de
ICT-mogelijkheden en beperkte middelen moet vrijmaken voor beheer en
onderhoud daarvan. Vervolgens zal het merendeel van de aanvragen om
een inkomensverklaring geautomatiseerd verlopen. De raad verwacht
maximaal drie fte’s extra nodig te hebben om dit proces goed te kunnen
afronden. Indien in veel gevallen het definitieve verzamelinkomen nog
niet bekend is, zal extra inzet van personeel nodig zijn. De omvang
daarvan is op dit moment nog niet te voorzien.
De leden van de CDA-fractie verzoeken om een toelichting op de kosten
die met de invoering van het wetsvoorstel zijn gemoeid. De Raad voor de
rechtspraak heeft een inschatting gemaakt van de implementatiekosten
van circa € 3 miljoen, aldus deze leden. Over de exacte hoogte en dekking
hiervan zal nader worden overlegd met de Raad voor de rechtspraak. De
leden vragen hierover meer duidelijkheid te verschaffen. Worden de
implementatiekosten afgewenteld op de rechtspraak of wordt er elders in
de begroting van het ministerie van Veiligheid & Justitie naar dekking
gezocht?
De Raad voor de rechtspraak heeft de implementatiekosten geschat op
circa € 4 miljoen en over de exacte hoogte van de implementatiekosten
zal nader overleg worden gevoerd met de Raad. Een deel van deze kosten
is in 2011 gemaakt en een deel zal in 2012 worden gemaakt. Voor 2011
heb ik inmiddels een bedrag van € 1,5 miljoen beschikbaar gesteld voor
de Raad voor de rechtspraak. Voor de overige kosten zal de Raad een
nadere inschatting maken. Op basis van deze nadere inschatting zal ik ook
in 2012 een financiële bijdrage leveren aan de Raad. Deze implementatiekosten wentel ik dus niet af op de Rechtspraak, maar worden opgelost
binnen de begroting van mijn ministerie.
De leden van de SP-fractie vragen of er al meer duidelijkheid kan worden
gegeven over welke tarieven worden gehanteerd voor welke akten en
verklaringen op grond van de Wgbz. Welke handelingen zullen worden
onderworpen aan het reguliere griffierecht?
De tarieven voor akten en verklaringen staan vermeld in artikel III (Wgbz),
onderdelen D-G van het wetsvoorstel. De tarieven zijn als volgt:
• € 600 in faillissement in geval van deponering van de eerste uitdelingslijst of zodra uitspraak tot homologatie van akkoord in kracht van
gewijsde gaat (artikelen 17 en 18 Wgbz);
• € 600 voor rangregelingen (artikel 19 Wgbz);
• € 175 voor iedere andere akte, pv, beschikking of beslissing, gedaan,
gegeven of opgemaakt door een rechter of een griffier (artikel 22
Wgbz);
• € 175 voor inschrijving in huwelijksgoederenregister (artikel 23 lid 1
Wgbz);
• € 50 voor legalisatie van handtekening (artikel 23 lid 2 Wgbz);
• € 25 voor een apostille in het kader van het Verdrag legalisatie
buitenlandse openbare akten (artikel 23 lid 3 Wgbz);
• € 175 voor legalisatie van akte van een niet-verdragsland (artikel 23 lid
3 Wgbz);
• € 300 voor beëdiging advocaten, gerechtsdeurwaarders en tolken/
vertalers (artikel 25 lid 1 onder a Wgbz).
In de bij deze nota naar aanleiding van het verslag gevoegde nota van
wijziging zal nog artikel 22 worden aangepast, die is in het wetsvoorstel
ten onrechte buiten de verhoging gelaten. Andere wijzigingen zijn niet
beoogd. Alle overige rechtshandelingen, namelijk het uitbrengen van een
dagvaarding of verzoekschrift, vallen onder het reguliere griffierecht.
De leden van de SP-fractie vragen een reactie op de stelling dat in de
cassatierechtspraak zaken niet meer voorgelegd zullen worden door het
financiële belang, terwijl vaak wel een belangrijke rechtsvraag beantwoording behoeft omdat zij frequent voorkomt of anderszins van belang

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

60

is. In hoeverre is de verhoging van de griffiekosten in lijn met de
aanbevelingen van de Commissie versterking cassatierechtspraak?
Ik verwacht niet dat er geen belangrijke rechtsvragen meer aan de orde
zullen worden gesteld. Wel zal de verhoging van de tarieven ertoe leiden
dat burgers steeds goed zullen afwegen of de kosten van de procedure
wel opwegen tegen het met de procedure beoogde resultaat. In het advies
van de Commissie normstellende rol Hoge Raad (voorzitter mr. A.
Hammerstein), getiteld Versterking van de cassatierechtspraak uit februari
2008 (zie Kamerstukken II 2007/08, 29 279, nr. 69, bijlage) zijn griffierechten
niet aan de orde geweest.
Voornoemde leden lezen in de memorie van toelichting dat het redelijk is
dat voor een extra toetsing in hoger beroep of cassatie meer wordt
betaald. Wordt hiermee dan ook gedoeld op de partij die in de vorige
instantie door de rechter in het gelijk was gesteld?
In het huidige stelsel van de Wgbz is zowel de eiser als de gedaagde
griffierecht verschuldigd in eerste aanleg, hoger beroep en cassatie. Het
wetsvoorstel laat dit uitgangspunt ongewijzigd. In het wetsvoorstel wordt
de vuistregel gehanteerd dat de tarieven voor het instellen van hoger
beroep en cassatie tweeënhalf keer hoger zijn dan de tarieven in eerste
aanleg. In hoger beroep vindt opnieuw een feitelijke behandeling van het
geschil plaats en in cassatie wordt beoordeeld of het recht door de
feitenrechters op juiste wijze is toegepast. Bij deze nieuwe behandelingen
staat, net als in eerste aanleg, niet vooraf vast wie het gelijk aan zijn zijde
heeft. Daarmee in overeenstemming is dat beide partijen griffierecht
betalen.
De leden van de SP-fractie vragen waarom de regering het wetsvoorstel
Wijziging van de Advocatenwet, de Wet op de rechterlijke organisatie en
enige andere wetten ter versterking van de cassatierechtspraak
(versterking cassatierechtspraak) (Kamerstukken 32 576) naar aanleiding
van het voornoemd rapport onvoldoende acht om bagatelzaken te
voorkomen?
Het wetsvoorstel versterking cassatierechtspraak (Kamerstukken II,
2010/11, 32 576, nrs. 1–3) heeft tot doel ervoor te zorgen dat de Hoge Raad
meer tijd en capaciteit kan besteden aan de zaken die er toe doen. Dit
wetsvoorstel kan niet voorkomen dat zaken die zich niet lenen voor
beoordeling in cassatie of die in cassatie kansloos zijn aan de Hoge Raad
worden voorgelegd. Het wetsvoorstel introduceert een nieuw artikel,
artikel 80a RO, waarmee de Hoge Raad dergelijke zaken eenvoudiger en
sneller kan afdoen. Het wetsvoorstel verhoging griffierechten versterkt de
werking van het wetsvoorstel versterking cassatierechtspraak. Door
hogere griffierechten te heffen in geval van een beroep in cassatie, wordt
een scherpere afweging gevraagd van de rechtzoekende of een zaak wel
moet worden voorgelegd aan de Hoge Raad. Indien toch wordt besloten
tot het instellen van cassatie in een daarvoor ongeschikte zaak, dan
beschikt de Hoge Raad als het voorstel versterking cassatierechtspraak
wordt aangenomen door de EK, in de toekomst over een instrument om
deze zaken sneller en met inzet van minder capaciteit af te doen.
10. Evaluatie Wgbz en verhoging van de griffierechten
De leden van de D66-fractie zouden nog de volgende onderzoekspunten
willen toevoegen. Hoe vaak lukt het de in het gelijkgestelde partij niet om
de proceskosten ook echt op de wederpartij te verhalen? In welke mate
neemt eigenrichting toe door de verhoging van de griffierechten? Wat zijn
de gevolgen van het wetsvoorstel voor het vertrouwen van mensen in de
rechtsstaat? Wat zijn de effecten van het wetsvoorstel op de economische
groei en de aantrekkelijkheid van Nederland als vestigingsland voor
buitenlandse bedrijven? Wat zijn de effecten voor consumenten? De leden
vragen een reactie op de voorgaande punten tot op heden. Verder vragen
deze leden om duidelijke nullijnen, zodat er over drie jaar bij de evaluatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

61

een goed beeld gegeven kan worden van de effecten van het
wetsvoorstel. Zij vragen de Tweede Kamer te informeren over de nullijnen
die gehanteerd worden.
De evaluatie van de Wet verhoging griffierechten in 2015 zal met name
betrekking hebben op de doelstellingen van deze wet, waarbij ook de
doelstellingen van de Wgbz betrokken zullen worden. Dit is een gerichte
en empirische wetsevaluatie. Ik vind het niet zinvol om in het kader
daarvan uitgebreid aandacht te besteden aan moeilijk te onderzoeken
mogelijke neveneffecten op grote, overkoepelende thema’s en vraagstukken zoals eigenrichting, vertrouwen in de rechtstaat, economische
groei en internationale aantrekkelijkheid voor Nederland als vestigingsplaats. Het standpunt en de bevindingen van de regering op de
voorgaande punten is dat de verwachte gemiddelde totale vraaguitval
tussen de zes en acht procent niet van die orde is dat het een grote
invloed heeft op de genoemde aspecten. Voor de gevolgen van het
wetsvoorstel voor de economie verwijs ik naar mijn antwoord op vragen
daarover van de SP-fractie in paragraaf 3 van deze nota. De nog te
ontwikkelen onderzoeksopzet van de evaluatie zal als nullijnen de waardes
anno juni 2012 bevatten, zodat de effecten van de verhoging griffierechten
systematisch in beeld gebracht kunnen worden.
11. Innovatie in de geschilbeslechting
De leden van de VVD-fractie lezen dat de Raad voor de rechtspraak
opmerkt dat dit wetsvoorstel de innovatieagenda zal dwarsbomen gezien
de ontregelende effecten daarvan op de organisatie en dat in ieder geval
omvangrijke kostenbesparingen door innovatie – zeker op de korte termijn
– niet mogen worden verwacht. De leden vragen hierop een reactie.
De Raad stelt dat de kans groot is dat het wetsvoorstel de innovatievoornemens van de Rechtspraak zal doorkruisen vanwege ontregelende
effecten daarvan op de organisatie. Gelet op de betrokkenheid van de
Raad bij het opstellen van de innovatieagenda en de uitwerking en
uitvoering van de daarin opgenomen maatregelen, ben ik verrast door het
gebruik van de term»ontregelend». Ik laat die term voor rekening van de
Raad. Aangezien het onderhavige wetsvoorstel voortbouwt op het
systeem van de Wgbz en de Awb, valt lastig in te zien dat hiervan de
gestelde ontregelende effecten uitgaan op de organisatie van de
Rechtspraak. Ik deel echter wel de opvatting van de Raad dat omvangrijke
kostenbesparingen door innovatie – zeker op de korte termijn – niet
mogen worden verwacht. De innovatieagenda is dan ook niet in eerste
instantie gericht op kostenbesparingen, maar op betere geschiloplossing
voor de burger.
De leden van de D66-fractie vragen of te verwachten is dat met de
Innovatieagenda rechtsbestel op de korte termijn bezuinigingen zijn te
realiseren en dat met deze innovaties de negatieve effecten van het
wetsvoorstel worden tegengegaan. Wat zijn de effecten van de vergaande
veranderingen in de organisatiestructuur zoals de herziening van de
gerechtelijke kaart op de lopende innovatie projecten en voorgenomen
innovaties?
Het valt niet te verwachten dat met de innovatieagenda rechtsbestel op
korte termijn bezuinigingen zijn te realiseren en dat daarmee de negatieve
effecten van het wetsvoorstel worden tegengegaan. Vanzelfsprekend is bij
het opstellen van de innovatieagenda rekening gehouden met de
veranderingen in de organisatiestructuur. Ik ben mij ervan bewust dat,
hoezeer ik er ook naar streef innovaties zo snel mogelijk in te voeren, niet
alles tegelijk kan en dat de verandercapaciteit van organisaties uit het
rechtsbestel niet onbeperkt is. De genoemde innovaties zal ik samen met
de organisaties uit het rechtsbestel uitvoeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

62

De leden van de D66-fractie vragen verder hoe de kwaliteit van de
alternatieven voor rechtspraak zal worden gewaarborgd.
Arbitrage kent een uitgebreide wettelijke regeling. Zoals in de innovatieagenda is aangekondigd, wordt de wetgeving op dit punt gemoderniseerd. Ook het bindend advies kent een wettelijke regeling. Geschilbeslechting in consumentenzaken vindt meestal plaats op basis van bindend
advies. De Geschillencommissie voor Consumentenzaken (SGC) is de
grootste geschilbeslechter op dit gebied. De meeste sectoren die actief
zijn op de consumentenmarkt hebben zelf een geschillencommissie onder
de SGC in het leven geroepen. Een aantal commissies is opgericht op
basis van een wettelijke regeling (telecom, energie, taxibranche). Mijn
ministerie heeft een structurele subsidierelatie met de SGC. Aan deze
relatie zijn voorwaarden verbonden. Zo bestaat er een toezichtarrangement waaraan de SGC moet voldoen. Daarnaast wordt de werking van
de SGC eens in de vijf jaar door mijn ministerie geëvalueerd. Hierbij wordt
ondermeer ingegaan op de voorwaarden van laagdrempeligheid,
toegankelijkheid, transparantie, tijdigheid, hoor en wederhoor, etc. Door
middel van de ministeriële erkenningsregeling zie ik erop toe dat de
geschilbeslechtende personen binnen de verschillende geschillencommissies voldoen aan eisen van onafhankelijkheid en deskundigheid. Naast
de SGC is er het Klachteninstituut voor de Financiële dienstverlening, het
Kifid. Deze buitengerechtelijke geschilbeslechter is wettelijk ingesteld en
staat onder toezicht van het ministerie van Financiën. De samenstelling
van de beslechtende commissies wordt via een ministeriële erkenningsregeling van de Minister van Financiën gewaarborgd.
Naast bovengenoemde vormen van geschilbeslechting kent Nederland
ook goede mogelijkheden voor mediation. In de afgelopen vijftien jaar
heeft mijn ministerie met veel zorg mediation binnen en buiten het
rechtsbestel gestimuleerd. Dit beleid is tot op heden gebaseerd geweest
op zelfregulering. Ik het kader van de implementatie van de EU-Richtlijn
mediation/bemiddeling in burgerlijke- en handelszaken heb ik bij brief van
23 december 2011 (Kamerstukken II 2011/12, 29 528, nr. 7) aan uw Kamer
laten weten hoe ik de kwaliteit van mediation zal borgen. Deze wettelijke
maatregel behelst vooral de borging van de professie van mediator en zal
dit jaar worden uitgewerkt.
ARTIKELEN
Artikel I – Algemene wet bestuursrecht
Artikel I, onderdeel C (Artikel 8:41)
Het wordt de leden van de SGP-fractie niet helemaal duidelijk hoe artikel
8:41 komt te luiden. Blijven de zaken met lagere griffierechten die in het
derde lid genoemd worden wel bestaan? Hoe verhouden deze bedragen
zich precies tot de bedragen uit het nieuwe artikel 8:41a? Of worden die
zaken opgenomen in lagere regelgeving op basis van de Awb?
Artikel 8:41 Awb ondergaat tweemaal wijziging. De eerste wijziging vloeit
voort uit de Wet aanpassing bestuursprocesrecht (Kamerstukken II
2009/10, 32 450, nrs. 1–3). De tweede wijziging vloeit voort uit het
onderhavige wetsvoorstel. Bij het opstellen van het onderhavige
wetsvoorstel is ervan uitgegaan dat de Wet aanpassing bestuursprocesrecht reeds in werking zou zijn getreden op het tijdstip dat dit voorstel tot
wet is verheven en in werking treedt (overigens is in artikel VI van het
wetsvoorstel zekerheidshalve ook rekening gehouden met de
mogelijkheid dat de Wet aanpassing bestuursprocesrecht dan nog niet in
werking is getreden). De griffierechttarieven worden ingevolge het
onderhavige wetsvoorstel overgeheveld naar een nieuw artikel: artikel
8:41a Awb. Artikel 8:41 Awb bevat dan derhalve geen griffierechttarieven
meer. Ook in het nieuwe artikel 8:41a Awb blijft een laag griffierecht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

63

bestaan. Dit lage griffierecht is van toepassing op dezelfde zaken als
waarop ook thans het lage tarief van toepassing is. Het nieuwe lage tarief
is bedraagt € 250. Het basistarief bedraagt voortaan € 400.
Artikel I, onderdeel D (Artikel 8:41a, vierde lid)
De leden van de SGP-fractie vragen of de voorgestelde vermogensgrens
voor een gezamenlijke huishouding het dubbele bedraagt van het
heffingsvrije vermogen voor alleenstaanden.
Het heffingvrij vermogen is vastgelegd in de artikelen 5.5 en 5.6 van de
Wet inkomstenbelasting 2001. Het heffingvrij vermogen voor een burger
is met ingang van 2012 vastgesteld op € 21 139,-. Op grond van artikel 34,
derde lid, van de Wet op de rechtsbijstand wordt bij de vaststelling van
het inkomen en vermogen van de rechtzoekende mede in aanmerking
genomen het inkomen en vermogen van de partner. Het maakt daarbij
niet uit of de rechtzoekende een fiscaal partner heeft of een partner met
wie uitsluitend een gemeenschappelijke huishouding wordt gevoerd. In
beide gevallen wordt de raad voor rechtsbijstand op de hoogte gesteld
van het vermogen van beide partners. Deze worden op de inkomensverklaring vermeld.
Artikel III – Wet griffierechten burgerlijke zaken III
Artikel III onderdeel A (Artikel 3)
De leden van de VVD-fractie vragen de regering uitgebreid aan te geven
waarom er expliciet niet voor is gekozen om een lager griffierecht bij
erfrechtzaken van toepassing te laten verklaren. Kan de regering eveneens
aangeven hoe de voorgestelde griffierechten zich verhouden tot de
erkenning van kinderen en het afstand doen van een erfenis? Gelden er
voor deze categorieën lagere griffierechten?
Het gematigde tarief is in het wetsvoorstel opgenomen voor familiezaken
en bestuurszaken. Reden hiervoor is dat dit zaken betreft waarvoor de
weg naar de rechter vaak de enige mogelijkheid is of zelfs is voorgeschreven. Wie wil scheiden, moet daarvoor naar de rechter, evenals voor
het regelen of wijzigen van voogdij en het treffen van kinderbeschermingsmaatregelen. En bescherming tegen de macht van de overheid als
bestuursorgaan moet eveneens gevraagd kunnen worden bij de rechter.
In het erfrecht is hiervan minder sprake dan bij het familierecht en bij het
bestuursrecht. Daar heeft de rechter doorgaans een additionele functie
voor het geval betrokkenen er onderling niet uitkomen. Zijn tussenkomst
is niet bij voorbaat noodzakelijk om een rechtsbetrekking te regelen of te
wijzigen. Er is geen reden om daarvoor van het reguliere griffierechtentarief af te wijken.
Erkenning van kinderen valt onder boek 1 BW en daarmee onder het
lagere tarief voor familiezaken. Afleggen van een verklaring van aanvaarding of verwerping van een nalatenschap of legaat valt onder het tarief
van artikel 22 Wgbz (in het wetsvoorstel € 175).
Artikel IV – Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
Artikel IV onderdelen A, C, en E
De leden van de D66-fractie vragen wat de gevolgen zijn voor een eiser of
een gedaagde indien zij het verkeerde griffierechtbedrag betalen voor de
procedure, omdat zij denken in een andere categorie te vallen. Is dit nog
te herstellen?
Deze casus is niet goed denkbaar omdat de eiser en gedaagde een
acceptgiro van de griffie toegestuurd krijgen, waarin staat welk bedrag
aan griffierecht zij moeten betalen. Het is niet de eiser of gedaagde zelf die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

64

moet uitzoeken welk griffierecht betaald moet worden, dat gebeurt door
de griffie. Mocht er door de griffie een fout zijn gemaakt bij het bepalen
van de hoogte van het griffierecht, dan zal dat blijken uit de inkomensverklaring die de desbetreffende rechtzoekende heeft aangevraagd, waarop
namelijk een toelichting zal komen te staan wat de inkomenscategorieën
zijn voor on- of minvermogenden en middeninkomens. Als het griffierecht
daarmee niet overeenstemt, kan de rechtzoekende de griffie daarop wijzen
en zo nodig een klacht indienen. Is het verkeerde griffierecht een gevolg
van een vermeende fout van de Belastingdienst, dan zal daar bezwaar
aangetekend moeten worden tegen het door de Belastingdienst vastgestelde vermogen. Ik verwijs naar mijn uiteenzetting over de procedure
voor de wijze waarop het griffierecht tot stand komt in paragraaf 9, onder
het subkopje «Financiële gevolgen», naar aanleiding van vragen van de
VVD-fractie hierover.
Artikel IV, onderdeel D
De leden van de SGP-fractie vinden het een goede zaak dat er een
hardheidsclausule is opgenomen. Wel vragen zij waarom de zinsnede
«gelet op de proceshouding van de in het gelijk gestelde partij» is
opgenomen. Is een dergelijk criterium niet dermate onbepaald dat er door
de verschillende rechters een heel andere conclusie aan wordt
verbonden? Is er ook overwogen om een algemene hardheidsclausule op
te nemen?
Een hardheidsclausule is bedoeld om apert onbillijke gevallen te
voorkomen. Dat betekent dat de toepassing ervan beperkt is. De in het
gelijk gestelde partij heeft nadeel van toepassing van artikel 237, vijfde lid,
zodat het in de rede ligt als voorwaarde te stellen dat zijn eigen gedrag
heeft bijgedragen tot de vermindering van de vergoeding van het
griffierecht ten opzichte van wat hij betaald heeft. In de memorie van
toelichting zijn als voorbeelden gegeven het rauwelijks dagvaarden
zonder eerst geprobeerd te hebben op een minnelijke wijze uit het geschil
te komen, of het enkel procederen ter verkrijging van een executoriale titel
bij voorbaat voor het geval een al overeengekomen betalingsregeling niet
zal worden nagekomen. Het is inherent aan dergelijke open normen die
door de omstandigheden van het geval ingevuld kunnen worden, dat
rechters deze kunnen toepassen wanneer dat hen gerade voorkomt. Dat
behoort tot de rechterlijke vrijheid die ik hoog acht.
Verder vragen de leden van de SGP-fractie of de voorgestelde regeling in
artikel 237 Rv door de rechter alleen op verzoek of ook ambtshalve kan
worden toegepast.
De proceskostenveroordeling van artikel 237 Rv kan volgens jurisprudentie van de Hoge Raad zo nodig ambtshalve worden uitgesproken (HR
28 november 1986, NJ 1987, 380). Het ligt daarom in de rede dat ook de
hardheidsclausule, die immers deel uitmaakt van de proceskostenveroordeling van artikel 237, niet alleen op verzoek, maar ook ambtshalve kan
worden toegepast.
Artikel IX – Inwerkingtreding
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de beoogde invoering van
dit wetsvoorstel wordt vervroegd van 1 januari 2013 naar 1 juli 2012. Deze
leden verzoeken nader toe te lichten hoe de toegankelijkheid van het
rechtsbestel blijft gewaarborgd, nu gekozen wordt voor een vervroegde
inwerkingtreding, terwijl de innovatieagenda rechtsbestel stelt dat de
geschiloplossing voor de burger pas in 2014 merkbaar beter dient te
verlopen, na aanvaarding door de Eerste Kamer en implementatie van de
herziening van de gerechtelijke kaart die de komende tijd plaats zal vinden
en nu er bespaard wordt op de gesubsidieerde rechtsbijstand.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

65

Weliswaar wordt de innovatieagenda parallel aan de verhoging van de
griffierechten ontwikkeld, maar er bestaat niet een zodanige samenhang
tussen deze voorstellen dat gelijktijdige inwerkingtreding nodig zou zijn.
In het antwoord op de eerste vraag van de leden van de VVD-fractie in
paragraaf 3 heb ik, met instemming, gewezen op de opvatting van de
Raad voor de rechtspraak dat omvangrijke kostenbesparingen door
innovatie – zeker op korte termijn – niet mogen worden verwacht. De
innovatieagenda is ook niet in eerste instantie gericht op kostenbesparingen, maar op betere geschiloplossing voor de rechtzoekende. Dat de
resultaten van de digitalisering van werkprocessen pas in 2014 hun beslag
krijgen, betekent niet dat de verhoging van de griffierechten de toegankelijkheid in de weg staat. Ook hoeft het onderhavige wetsvoorstel niet te
wachten op de herziening van de gerechtelijke kaart. Dit wetsvoorstel
dient wat de effecten op de toegankelijkheid betreft op zijn eigen merites
te worden beoordeeld. Wat betreft de samenloop met de voorstellen op
het gebied van de gesubsidieerde rechtsbijstand heb ik een aanvullende
impactanalyse laten uitvoeren die ik gelijktijdig met het wetsvoorstel aan
uw Kamer heb toegezonden. De resultaten hiervan geven geen aanleiding
tot een andersluidende conclusie.
De minister van Veiligheid en Justitie,
I. W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

66

BIJLAGE

Overzicht van besluiten/wetten waarop het verlaagd griffierechttarief bedoeld in artikel 8:41a, eerste lid, onder b, van de
Algemene wet bestuursrecht van toepassing is
–

–

–
–
–
–
–
–
–

–

–
–

–

–

–

–
–
–
–

Een besluit inzake een uitkering bij werkloosheid of ziekte, genomen
ten aanzien van een ambtenaar als bedoeld in artikel 1 van de
Ambtenarenwet als zodanig, een militair ambtenaar als bedoeld in
artikel 1 van de Militaire Ambtenarenwet 1931 als zodanig, of een
dienstplichtige als bedoeld in hoofdstuk 2 van de Kaderwet dienstplicht als zodanig, hun nagelaten betrekkingen of hun rechtverkrijgenden;
een besluit inzake een uitkering op grond van blijvende arbeidsongeschiktheid op grond van een wettelijk voorschrift waarbij de natuurlijke
persoon ter zake van zijn arbeidsongeschiktheid vanwege het Rijk
invaliditeitspensioen is verzekerd, of een besluit, genomen op grond
van artikel P9 van de Algemene burgerlijke pensioenwet;
een bestuurlijke boete van ten hoogste € 340;
een besluit waarbij de kosten van bestuursdwang op ten hoogste
€ 340 zijn vastgesteld.
Algemene bijstandswet
Algemene Kinderbijslagwet
Algemene nabestaandenwet
Algemene Ouderdomswet
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten, met uitzondering van een
besluit van Onze Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport of
van het College zorgverzekeringen
Algemene wet inzake rijksbelastingen, tenzij het beroep of hoger
beroep door een natuurlijke persoon is ingesteld tegen een uitspraak
inzake een besluit met betrekking tot de toepassing van:
a. de Wet op de dividendbelasting 1965
b. de Wet op de omzetbelasting 1968
c. de Wet op de belasting van personenauto’s en motorrijwielen
1992
d. de Wet op de accijns
e. de Wet op de verbruiksbelastingen van alcoholvrije dranken en
van enkele andere produkten
f.
de Wet belastingen op milieugrondslag
Besluit administratieve bepalingen inzake het wegverkeer: hoofdstuk
IV
Besluit bovenwettelijke werkloosheidsregeling voor onderwijspersoneel primair onderwijs, voor zover het betreft besluiten van Onze
Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dan wel Onze
Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Besluit van 20 juni 1984, houdende vaststelling van een algemene
maatregel van bestuur regelende de vergoeding van motorrijtuigenbelasting voor oorlogsgetroffenen (Stb. 1984, 364)
Besluit Werkloosheid onderwijs- en onderzoekpersoneel, voor zover
het betreft besluiten van Onze Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, dan wel Onze Minister van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie
Besluit ziekte en arbeidsongeschiktheid voor onderwijspersoneel
primair onderwijs, voor zover het betreft besluiten van Onze Minister
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dan wel Onze Minister van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Garantiewet Burgerlijk Overheidspersoneel Indonesië, met inbegrip
van een besluit op grond van de Algemene oorlogsongevallenregeling
Garantiewet Militairen K.N.I.L.
Garantiewet Surinaamse pensioenen
Kaderwet SZW-subsidies, voor zover het betreft een ministeriële
regeling op grond van artikel 9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

67

–
–
–

–

–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–

–
–
–
–
–
–

–

–
–
–
–

–
–
–
–
–
–
–
–
–
–

–

Liquidatiewet Ongevallenwetten
Mijnbouwwet: de afdelingen 5.1.1, 5.1.2, 5.3, 5.4 en 5.5
Reglement eenmalige uitkering silicose-vergoeding oud-mijnwerkers,
vastgesteld bij besluit van het bestuur van de Stichting Silicose
Oud-Mijnwerkers van 18 april 1994
de reglementen van de Stichting Maror-gelden Overheid, de Stichting
Joods Humanitair Fonds, de Stichting Rechtsherstel Sinti en Roma en
de Stichting Het Gebaar
Samenloopregeling Indonesische pensioenen 1960
Tijdelijke vergoedingsregeling psychotherapie na-oorlogse generatie
Tijdelijke wet beperking inkomensgevolgen arbeidsongeschiktheidscriteria
Tijdelijke wet pilot loondispensatie
Toeslagenwet
Toeslagregeling pensioenen Suriname en Nederlandse Antillen
Toeslagwet Indonesische pensioenen 1956
Uitkeringswet tegemoetkoming twee tot vijfjarige diensttijd veteranen
Werkloosheidswet
Wet arbeid en zorg: hoofdstuk 3, afdeling 2
Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening militairen
Wet arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandigen
Wet buitengewoon pensioen 1940–1945
Wet buitengewoon pensioen Indisch verzet
Wet buitengewoon pensioen zeelieden-oorlogsslachtoffers
Wet financiering sociale verzekeringen, voor zover het betreft een
besluit van de Sociale verzekeringsbank of het Uitvoeringsinstituut
werknemersverzekeringen
Wet gevolgen brutering uitkeringsregelingen
Wet inburgering
Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte
gewezen zelfstandigen
Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte
werkloze werknemers
Wet inkomensvoorziening oudere werklozen
Wet investeren in jongeren, met uitzondering van de artikelen 37, 57 en
artikel 91, voor zover het besluiten betreft van de voorzitter van
gedeputeerde staten
Wet Invoering en financiering Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen: een besluit van het Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen op grond van artikel 2.3
Wet maatschappelijke ondersteuning
Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering
Wet op de huurtoeslag
Wet op de rechtsbijstand: een besluit van de Raad voor rechtsbijstand,
indien het beroep dan wel hoger beroep wordt ingesteld door een
rechtzoekende als bedoeld in artikel 1, eerste lid
Wet overheidspersoneel onder de werknemersverzekeringen
Wet pensioenvoorzieningen K.N.I.L.
Wet sociale werkvoorziening
Wet structuur uitvoeringsorganisatie werk en inkomen
Wet studiefinanciering 2000
Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten
Wet terugdringing beroep op de arbeidsongeschiktheidsregelingen
Wet uitkeringen burger-oorlogsslachtoffers 1940–1945
Wet uitkeringen vervolgingsslachtoffers 1940–1945
Wet van 21 december 1951, houdende een onderstandsregeling
ingevolge artikel 2 Garantiewet Burgerlijk Overheidspersoneel
Indonesië (Stb. 1951, 592)
Wet van 16 juli 2001 tot het stellen van nadere regels in verband met
de introductie van een toeslagregeling ter compensatie van het gemis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

68

–
–
–
–
–
–

aan overhevelingstoeslag per 1 januari 2001 ten aanzien van de
Toeslagwet Indonesische pensioenen 1956 en enkele andere overzeese
pensioenwetten alsmede het actualiseren van die wetten in verband
met de inwerkingtreding van de Algemene nabestaandenwet
(Stb. 2001, 377)
Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten
Wet werk en bijstand, met uitzondering van de artikelen 52 en 81 en
paragraaf 6.5
Wet werk en inkomen kunstenaars, met uitzondering van artikel 14
Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen
Ziektewet
Zorgverzekeringswet: de artikelen 9b, 9c, 18f, 18g, 69, 70 en 118a

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 071, nr. 7

69