Rapportage

De kwaliteit van
het drinkwater in
Nederland in 2010

Inhoud
		Samenvatting

03

1		Inleiding
1.1 		 VROM-Inspectie
1.2		 Wet- en regelgeving
1.3		 Waterkwaliteitsgegevens

04
04
04
05

2 		
2.1
2.2		
2.3		
2.4		

06
06
06
07
08

Toetsing van gegevens
Inleiding
Grondstof
Uitvoering van de meetprogramma’s
Normoverschrijdingen

2.4.1 Ruwwater
2.4.2 Reinwater
2.4.3 Distributiewater
2.4.4 Inkoopwater
2.4.5 Ingrepen in het distributienet

08
09
14
18
18

2.5 Collectieve voorzieningen
2.6 Conclusies

20
20

2.6.1 Meetprogramma’s
2.6.2 Normoverschrijdingen
2.6.3 Kwaliteit drinkwater in relatie tot de volksgezondheid

20
20
21

3		 Literatuur

22

		Afkortingen

24

		Bijlagen
1 		 Drinkwaterbedrijven in Nederland in 2010
2 		 Overzicht vergunde en onttrokken hoeveelheden grondwater in 2010
3 		 Overschrijdingen in drinkwater en ruwwater (oppervlaktewater)

25
25
26
27

2 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Samenvatting
Voor u ligt het jaarlijkse rapport in de reeks ‘De drinkwaterkwaliteit
in Nederland’. Het rapport is gebaseerd op de resultaten van de
meetprogramma’s over 2010, die de drinkwaterbedrijven uitvoeren
ter controle van de drinkwaterkwaliteit en de gebruikte grondstof.
De meetgegevens worden jaarlijks op grond van de Waterleidingwet
(sinds juli Drinkwaterwet) aan de VROM-Inspectie (VI) gerapporteerd. De VI publiceert de resultaten van het toezicht op de
(zelfstandige) collectieve voorzieningen in separate rapporten.
De gegevens van de drinkwaterbedrijven zijn verwerkt tot een
rapport dat wordt aangeboden aan de Staatssecretaris van het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) en de Tweede Kamer.
Uit de gegevens blijkt dat in 2010 de wettelijke voorschriften voor de
controle van het drinkwater goed zijn nageleefd. De kwaliteitsgegevens zijn getoetst aan de normen van het Waterleidingbesluit (Wlb;
sinds juli Drinkwaterbesluit). De meetprogramma’s zijn volgens de
eisen van dit besluit uitgevoerd. Het totale aantal analyseresultaten
is ten opzichte van 2009 nagenoeg gelijk gebleven. De metalen
koper, lood, nikkel en chroom zijn ‘aan de tap’ bepaald volgens een
steekproefmethode, waarmee de weekgemiddelde inname kan
worden vastgesteld.
Het aantal pompstations (33 = 16%) waarvoor in 2010 een normoverschrijding is vastgesteld, is ten opzichte van het vorige jaar gelijk
gebleven. Dit aantal varieerde in de afgelopen periode (1992-2009)
van circa 33 tot 90 pompstations. De parameters Saturatie Index en
Legionella zijn in deze telling niet meegenomen omdat ze niet in de
EU drinkwaterrichtlijn zijn opgenomen. Een groot deel van de
normoverschrijdingen is eenmalig. De meeste normoverschrijdingen betreffen de bedrijfstechnische parameters zoals troebeling, ijzer
en mangaan (Wlb, Tabel III).

De parameters E. coli en enterococcen (Wlb, Tabel I) zijn indicatoren
voor de aanwezigheid van pathogene micro-organismen. In het
distributienet zijn deze parameters in totaal tien keer aangetoond, de
herhalingsmonsters waren in bijna alle gevallen in orde. Er zijn in het
drinkwater ‘af pompstation’ en in het distributienet enkele kortdurende besmettingen geweest met de bedrijfstechnische parameters
bacteriën van de coligroep en sporen van sulfiet reducerende
clostridia (Wlb, Tabel III) . De betreffende bedrijven hebben in
overleg met de VI de problemen adequaat opgelost.
De drinkwaterbedrijven controleren het drinkwater op Legionella
zowel op het punt waar dit het pompstation verlaat als voor de
watermeter in het distributiegebied. Legionella is in het afgeleverde
water niet aangetoond. In de monsters genomen in het distributienet
werden op 28 locaties legionellabacteriën boven de norm aangetoond. De meeste normoverschrijdingen waren beperkt.
De drinkwaterbedrijven informeren de VI als de resultaten van
microbiologische monsters na een ingreep in het distributienet
positief zijn. De drinkwaterbedrijven hebben 101 meldingen gedaan.
In 91 gevallen is aan de bewoners van de nabijgelegen woningen een
kookadvies gegeven.
De kwaliteit van het drinkwater is goed. Geen van de normoverschrijdingen van de wettelijke parameters gaf aanleiding tot een bedreiging van de volksgezondheid.
Het blijkt dat de kwaliteit van de bronnen voor drinkwater blijvende
aandacht vereist. De aandacht zal daarom gericht dienen te blijven
op bescherming van de bronnen, bijvoorbeeld door het terugdringen van (diffuse) emissies, zoals MTBE, ETBE en (dier)geneesmiddelen, en het saneren van emissies vanuit de rioolwaterzuivering.

Voor de chemische parameters (Wlb, Tabel II) is het aantal normoverschrijdingen beperkt tot eenmalige normoverschrijdingen voor
enkele zware metalen (nikkel, lood en arseen) en nitriet. De norm
voor de parameter bestrijdingsmiddelen (Wlb, Tabel II) is in het
drinkwater voor één bestrijdingsmiddel op één locatie overschreden. Bij deze grondwaterwinning waar het middel bromacil in het
grondwater voorkomt worden structurele maatregelen voorbereid.
Bij vier innamepunten van oppervlaktewater voor de productie van
drinkwater is de concentratie in dit oppervlaktewater van één of
meer bestrijdingsmiddelen hoger dan de drinkwaternorm. Het
aantal aangetoonde bestrijdingsmiddelen bij de innamepunten is
gelijk aan dat van vorig jaar.
Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 3

1. Inleiding
1.1 VROM-Inspectie
Eén van de taken van de VROM-Inspectie (VI) is het toezicht op
grond van de Waterleidingwet (Wlw). Deze wet bepaalt onder meer
dat de drinkwaterbedrijven zorg moeten dragen voor de levering
van deugdelijk leidingwater in voldoende hoeveelheid en met een
grote mate van leveringszekerheid zoals dat voor de volksgezondheid is vereist. In het Waterleidingbesluit (Wlb) worden de
kwaliteitseisen beschreven waaraan het leidingwater dient te
voldoen.
Doelstellingen van dit rapport zijn:
• Het geven van een beeld van, en een oordeel over, de kwaliteit van
het drinkwa­ter in rela­tie tot de volksgezondheid en het milieu.
• Het geven van een beeld van, en een oordeel over, de wijze
waarop bewa­king van deze kwaliteit door de drinkwaterbedrijven
plaatsvindt.

1.2 Wet- en regelgeving
Het Waterleidingbesluit
Het Waterleidingbesluit (Wlb) is, op de hiertoe relevante onderdelen, gebaseerd op de EG-richtlijn 98/83 betreffende de kwaliteit van
voor menselijke consumptie bestemd drinkwater (EG, 1998).
Drinkwaterbedrijven, de eigenaren van collectieve leidingnetten en
eigenaren van collectieve (zelfstandige) watervoorzieningen dienen
te voldoen aan de eisen van het Wlb.
Legionellapreventie
Hoofdstuk IIIC (legionellapreventie) van het Waterleidingbesluit is
sinds 28 december 2004 van kracht. Deze regelgeving heeft
betrekking op collectieve installaties in gebouwen (met een
verblijfsaccommodatie) en op zwembaden. De eigenaren hiervan
dienen onder meer tweemaal per jaar leidingwatermonsters te laten
nemen om het aantal legionellabacteriën te toetsen aan de norm.
De drinkwaterbedrijven dienen tweemaal per jaar het geleverde
leidingwater te monitoren op legionellabacteriën.
Kwaliteitseisen
Het leidingwater dient aan de kwaliteitseisen te voldoen op het
punt waar het water ter beschikking komt van de klant. In een
gebouw of perceel zijn dit de tappunten. Het drinkwaterbedrijf is
verantwoordelijk voor het distributienetwerk tot aan de watermeter.
4 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

De eigenaar van een gebouw of woning is verantwoordelijk voor het
functioneren van de binneninstallatie. De kwaliteitseisen waaraan
het drinkwater dient te voldoen zijn onderverdeeld in:
• Microbiologische parameters (Tabel I),
• Chemische parameters (Tabel II),
• Indicatorparameters (Tabel III).
De vereiste prestatiekenmerken van de analysemethoden voor een
aantal chemische parameters zijn in het Wlb vastgelegd. Voor de
microbiologische parameters zijn eveneens meetmethoden
voorgeschreven.
Indien het water niet voldoet aan de kwaliteitseisen uit Tabel I en/of
II dient de eigenaar het volgende te doen:
• Het direct doen van onderzoek naar de oorzaak en de mogelijk
nadelige gevolgen voor de volksgezondheid.
• Het treffen van herstelmaatregelen.
• De toezichthouder (VI) informeren over de afwijkingen en de
genomen maatregelen.
Voor normoverschrijdingen van de indicatorparameters in Tabel III
dient de eigenaar de toezichthouder (VI) te informeren. De oorzaak en
de mogelijke effecten voor de volksgezondheid worden onderzocht.
Ontheffingen voor normoverschrijdingen
De Staatssecretaris van IenM kan op verzoek van de eigenaar een
ontheffing verlenen voor parameters uit Tabel II, indien er geen
nadelige gevolgen voor de volksgezondheid zijn en er geen
alternatieve voorziening in het betreffende gebied is. Voor de
microbiologische parameters (Tabel I) worden geen ontheffingen
gegeven. De eigenaar dient een herstelplan op te stellen en dit zo
snel mogelijk uit te voeren. De ontheffing wordt verleend voor
maximaal drie jaar en kan indien nodig met maximaal drie jaar
worden verlengd. In uitzonderlijke gevallen kan de Staatssecretaris
een verzoek indienen bij de Europese Commissie voor een derde
ontheffingsperiode van maximaal drie jaar. De Europese Commissie
dient binnen drie maanden een besluit over een degelijk verzoek te
nemen (EG, 1998). Elke ontheffing die wordt afgegeven wordt
gemeld aan de Europese Commissie.
De toezichthouder (VI) kan voor parameters uit Tabel II een
ontheffing verlenen voor kortdurende overschrijdingen (mits
binnen 30 dagen hersteld) indien deze geen nadelige effecten op de
volksgezondheid hebben. In Nederland zijn geen actuele ontheffingen voor parameters van Tabel II van kracht.

Drinkwaterwet en -besluit
De Waterleidingwet is geheel herzien en vervangen door de
Drinkwaterwet (Dww). Het Waterleidingbesluit is vervangen door
het Drinkwaterbesluit. De Drinkwaterwet, het Drinkwaterbesluit en
de volgende ministeriële regelingen zijn in juli 2011 van kracht
geworden:
• Drinkwaterregeling;
• Regeling legionellapreventie in drinkwater en warm tapwater;
• Regeling materialen en chemicaliën drink- en warm
tapwatervoorziening.
In 2010 zijn de meetgegevens nog getoetst aan het
Waterleidingbesluit. Op 10 oktober 2010 is de Wet drinkwater BES in
werking getreden. Sinds die tijd zijn Bonaire, Sint- Eustatius en Saba
een deel van Nederland. De drinkwaterkwaliteit op deze eilanden
wordt in dit rapport niet behandeld.
Inspectierichtlijnen
De VI heeft in 2005 de Inspectierichtlijnen ‘Harmonisatie
Meetprogramma Drinkwaterkwaliteit’ en ‘Meldingen van
Normoverschrijdingen Drinkwaterkwaliteit’ gepubliceerd. In deze
richtlijnen zijn de afspraken met de drinkwaterbedrijven vastgelegd.
Informatieverplichtingen
De eigenaar heeft een informatieplicht. Dit betreft publicatie van
gegeven ontheffingen en het informeren en adviseren van de klant
indien een normoverschrijding is opgetreden. Adviseren is van
toepassing als de normoverschrijding in verband gebracht kan
worden met de binneninstallatie (bijvoorbeeld voor de parameters
lood, koper en Legionella). De eigenaar dient tevens de aangesloten
klanten periodiek te informeren over de drinkwaterkwaliteit.
Hiertoe dienen de kwaliteitsgegevens, vier weken nadat ze voor de
eigenaar beschikbaar zijn, voor een ieder toegankelijk te zijn.
Bovendien dienen deze gegevens in een openbaar jaarverslag
gepubliceerd te worden. Tevens dienen de kwaliteitsgegevens
binnen drie maanden na afloop van het kalenderjaar ter beschikking van de VI gesteld te worden. De Staatssecretaris van IenM
informeert de Tweede Kamer binnen twaalf maanden na afloop van
het kalenderjaar. Tevens is er een rapportageplicht voor de lidstaten
naar de Europese Commissie voor de kwaliteit van drinkwater van
voorzieningen groter dan 1000 m3 per dag of een levering aan meer
dan 5000 personen. Mogelijk wordt deze verplichting uitgebreid
naar kleinere drinkwatervoorzieningen.

Regeling chemicaliën en materialen
Voor chemicaliën en materialen die in contact komen met
drinkwater zijn in het Wlb enkele voorschriften opgenomen. Deze
voorschriften zijn uitgewerkt in de Regeling chemicaliën en
materialen leidingwatervoorziening. Het huidige Attest
Toxicologische Aspecten (ATA)-systeem, dat is gebaseerd op
toxicologische aspecten, wordt uitgebreid met microbiologische en
organoleptische aspecten. Daartoe zullen testen worden geïntroduceerd om de organoleptische eigenschappen en microbiologische
nagroei te beoordelen. Het systeem beperkt zich in de toekomst
niet alleen tot kunststoffen maar zal worden uitgebreid met
metalen en cementhoudende materialen. Deze aspecten zijn
geregeld in de ministeriële regeling Materialen en chemicaliën
drink- en warm tapwatervoorziening die in juli 2011 is vastgesteld.

1.3 Waterkwaliteitsgegevens
De drinkwatervoorziening in Nederland wordt vanaf juli 2010 door
10 drinkwaterbedrijven verzorgd. Bronwaterleiding Doorn,
jarenlang het enige particuliere drinkwaterbedrijf, is per 1 juli 2010
voor wat betreft de technische bedrijfsvoering overgenomen door
Vitens. In januari 2011 heeft Vitens het bedrijf formeel overgenomen. Bijlage 1 geeft een overzicht van de bedrijven in 2010.
De drinkwaterbedrijven voeren meetprogramma’s uit gericht op de
kwaliteitsbewaking en controle van de grondstof, het productieproces en het eindproduct. De drinkwaterbedrijven rapporteren de
resultaten van deze meetprogramma’s aan de VROM-Inspectie. Voor
de registratie en verwerking van deze gegevens is het REWABprogramma (registratie opgaven van drinkwaterbedrijven)
ontwikkeld.
De rapportages die met behulp van het REWAB-programma worden
aangeleverd bestaan uit de data van de monitoringsinspanning, de
kwaliteit van de grondstof, het geproduceerde en geleverde
drinkwater in het betreffende jaar.

Risicoanalyse microbiologische veiligheid
In Tabel I (microbiologische parameters) van het Wlb zijn de
pathogene protozoa en (entero)virussen opgenomen. Hiertoe dient
het drinkwaterbedrijf een risicoanalyse op te stellen waarin wordt
aangetoond dat voldaan wordt aan het infectierisico van één
infectie per 10.000 inwoners per jaar. In de Inspectierichtlijn
‘Analyse microbiologische veiligheid drinkwater’ (VROM 2006a)
wordt aangegeven op welke wijze de risicoanalyse uitgevoerd dient
te worden.

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 5

2. Toetsing van de gegevens
2.1		 Inleiding
In dit hoofdstuk wordt de controle van de drinkwaterkwaliteit
beschreven. Deze controle wordt uitgevoerd en gerapporteerd door
de drinkwaterbedrijven en is wettelijk geregeld in het
Waterleidingbesluit. De relevante gegevens over de drinkwatervoorziening worden in de paragraaf grondstof beschreven. De uitvoering
van de meetprogramma’s en de normoverschrijdingen voor de
verschillende onderdelen van het drinkwaterproductieproces (ruw,
rein, distributie en inkoop) worden beschreven in volgende
paragrafen. Er wordt kort stilgestaan bij de collectieve drinkwatervoorzieningen. Het hoofdstuk wordt afgesloten met de conclusies.

2.2		 Grondstof
De grondstof waaruit drinkwater wordt bereid is (oever)grondwater
of oppervlaktewater; (duin)infiltratiewater wordt als oppervlaktewater beschouwd.
In tabel 2.1 wordt een verdeling gegeven van het aantal pompstations/winningen per soort grondstof. In 2010 zijn 209 pompstations
ofwel productielocaties in gebruik. Op twee hiervan wordt zowel
oppervlaktewater als grondwater gewonnen waardoor het aantal
winningen in tabel 2.1 op 211 komt. In 2010 zijn geen pompstations
gesloten of nieuwe in bedrijf genomen. Er zijn minstens drie pompstations voor een groot deel van 2010 (tijdelijk) buiten bedrijf geweest. In
figuur 2.1 worden de transportleiding­en voor ruwwater, de locaties van
innamepunten van oppervlaktewater, kunstmatige infiltratie,
spaarbekkens en daarmee verbonden pompstations aangegeven.

De drinkwaterbedrijven in Nederland produceren de laatste jaren
circa 1200 miljoen m3 drinkwater per jaar. Figuur 2.3 geeft een
overzicht van de hoeveelheid geproduceerd drinkwater voor de
openbare drinkwatervoorziening. Uit de figuur blijkt dat de
productie de laatste jaren nagenoeg constant blijft. Ten opzichte
van 2009 is de productie van leidingwater in 2010 (1195 miljoen m3 )
ongeveer gelijk gebleven (Vewin, 2011). Het verschil ten opzichte
van 2009 is veroorzaakt door een administratieve verandering.
De Vewin laat driejaarlijks onderzoek uitvoeren naar het huishoudelijk waterverbruik. Hieruit blijkt dat het huishoudelijk waterverbruik per inwoner in 2010, ten opzichte van 2007, met 7,4 liter is
afgenomen tot 120,1 liter per dag. De toiletspoeling levert de
belangrijkste bijdrage aan deze afname als gevolg van de penetratie
en het gebruik van de spoelonderbrekers. Sinds 2004 is het
waterverbruik onder de douche mede door gebruik van comfortdouches toegenomen. Deze verbruiken twee keer meer water dan
een waterbesparende douchekop (respectievelijk 14,4 en 7,4 liter
per minuut. (TNS NIPO, 2011).
Figuur 2.1 Hoofdinfrastructuur drinkwatervoorziening
Winningstypen en transportleidingen 2010

• Freatische grondwater
• Geinfiltreerd oppervlaktewater
• Oevergrondwater
• Oppervlaktewater direct of via spaarbekken
• Semi-spanningswater
Transportleidingen

•

•

Freatisch grondwater

108

Semi-spanningswater

78

Oevergrondwater

10

Geïnfiltreerd oppervlaktewater

8

Oppervlaktewater direct of via spaarbekken

7

6 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

•

•

• •••
•
• •
• •• •
•
•
••
• • •• •

•
•
•• •
• •• ••
• •• •
•
• • • •
•• • •
••
•
• •• • • • • •••
•
• • • •••• •• • • • • • • •• •
• •
•
•
• •• • • •• •• •
•
• ••• • • • • • • • •
•• ••
••
• ••• • • • • •
••
•
• ••
•
•
••
••
• • •
••• • •• • •• • • • • •
••
• • •
••
••
•• •
• •• • •
•••
• •
•• •
• •
•

Tabel 2.1 Verdeling van de pompstations naar grondstofsoort

Aantal pompstations/
winningen

•

• •

•

Een inzicht in ligging en omvang van de voorzieningsgebieden per
bedrijf geeft figuur 2.2. Hierbij is gebruik gemaakt van de gegevens
over de per bedrijf aangesloten gemeenten, zoals aangegeven in het
‘Waterboek 2010’ van Waternetwerk.

Grondstof

•

•

•

•

Bron RIVM/Vewin

•

schrijdingen van de vergunde hoeveelheden voorkomen. Het
aandeel van de bron oppervlaktewater is 40% en het aandeel (oever)
grondwater is 60%.

Figuur 2.2 Voorzieningsgebieden drinkwaterbedrijven in 2010

2.3		 Uitvoering van de meetprogramma’s

Waterbedrijf
Groningen

In het Wlb zijn voor de parameters minimale meetfrequenties
voorgeschreven voor ruwwater, reinwater en in het distributienet of
‘af tap’. Er zijn twee type meetfreqenties te weten de bewakingsfrequentie en de auditfrequentie. Bewaking heeft tot doel regelmatig
informatie te verstrekken over de organoleptische en microbiologische kwaliteit van het drinkwater alsmede informatie te genereren
over de behandeling van het water (met name de desinfectie). De
auditfrequentie is bedoeld voor het controleren van de kwaliteitsnormen voor drinkwater. In bijlage B van het Wlb zijn tabellen
opgenomen waarin is aangegeven op welke monsterplaatsen en
volgens welk type frequentie (bewaking of audit) de parameters
gemeten dienen te worden. De grondstof (oppervlaktewater en
grondwater) dient tevens volgens bijlage B, tabel III van het Wlb
gemeten te worden.

WMD

PWN

Waternet
Vitens
Dunea
Oasen

Brabant Water
Evides

WML

Bron RIVM/Vewin

Figuur 2.3 Kwantiteitsgegevens van de openbare drinkwatervoorziening.
Drinkwaterproductie

De meetfrequenties volgens het Wlb zijn gekoppeld aan de
dagelijkse drinkwaterproductie binnen een leveringsgebied. De
VROM-Inspectie heeft in samenwerking met de bedrijfstak en het
RIVM het ‘Basisdocument Harmonisatie-afspraken Meetfrequenties
Waterleidingbesluit’ opgesteld (Vewin, 2001). De systematiek in dit
document kan worden gebruikt om het meetprogramma op te
stellen. Aanvullende afspraken zijn vastgelegd in de
Inspectierichtlijn Harmonisatie Meetprogramma
Drinkwaterkwaliteit (VROM, 2005b).

1400

Mm3/jaar

1200
1000
800
600
400
200
0
1960

1970

1980

1990

2000

2010

Jaar

Bron data: Vewin

Een overzicht van de vergunde en onttrokken hoeveelheden
grondstof is opgenomen in bijlage 2. De totaal vergunde hoeveelheid voor de onttrekking van grondwater, inclusief de winning van
het geïnfiltreerde oppervlaktewater, was in 2010 1197 miljoen m3.
Dit getal is gebaseerd op de gegevens van de drinkwaterbedrijven.
Uit dezelfde gegevens blijkt dat de totaal onttrokken hoeveelheid
grondwater en geïnfiltreerd oppervlaktewater 949 miljoen m3
bedroeg. In 2010 is dus minder grond- en infiltratiewater gewonnen
dan vergund was. Ten opzichte van 2009 is deze hoeveelheid met
ruim 10 miljoen m3 afgenomen. De Vewin-data in figuur 2.3 zijn
inclusief het direct ingenomen oppervlaktewater. Incidenteel
kunnen regionaal, of gedurende een kortere periode, wel over-

De VI kan een reductie van de meetfrequentie toestaan maar kan
eveneens een verhoging van de meetfrequentie eisen als daartoe
aanleiding is. Op basis van het voorgaande stelt het drinkwaterbedrijf het meet­programma op. Het programma behoeft de goedkeuring van de VI.
Volgens het Wlb dienen de eigenaren van collectieve watervoorzieningen en zelfstandige collectieve watervoorzieningen (eigen
winningen) een meetprogramma op te stellen. Hiertoe heeft VROM
(nu IenM) een informatieblad opgesteld (VROM, 2001; VROM,
2004).
De VROM-Inspectie controleert als toezichthouder de kwaliteit van
het drinkwater dat bij zelfstandige collectieve watervoorzieningen
wordt gewonnen.
Grondstof
Op een aantal meetpunten van het meetprogramma voor de
grondstof is een afwijkend aantal metingen gedaan. Meestal betreft
het parameters als individuele bestrijdingsmiddelen en organische
microverontreiningen die minder vaak dan de wettelijke frequentie
voorschrijft worden gemeten. De parameters worden in voorkomende gevallen minstens éénmaal per jaar gemeten. De VI kan
verlaging van de meetfrequentie toestaan als dit geen risico’s voor
de kwaliteitsbewaking oplevert.
Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 7

Reinwater en distributiewater
De bedrijven stellen de meetprogramma’s voor het water na de
zuivering (reinwater) en voor het drinkwater in het distributienet (af
tap) op volgens de uitgangspunten in het Wlb. Een aantal parameters wordt alleen aan het tappunt in het distributiegebied gemeten,
anderen na de zuivering (af pompstation) en aan het tappunt. In
REWAB is een rekenmodule opgenomen waarmee de verdeling van
het aantal metingen per parameter over ‘af pompstation’ en het
distributiegebied aan het tappunt kan worden berekend. De
indeling van de distributiegebieden wordt op verschillende
manieren gedaan. Sommige bedrijven delen het gebied in sectoren
in, andere baseren de indeling op de aanwezige pompstations.
Enkele bedrijven maken gebruik van vaste monsterpunten ‘af tap’
aangevuld met wisselende ‘ad random’ geselecteerde tappunten,
andere gebruiken alleen vaste tappunten. In het landelijk gebied
worden soms aanvullende meetprogramma’s uitgevoerd voor
technische werken als kelders en torens. Er zijn geen afwijkingen in
de uitvoering van de voorgenomen meetprogramma’s aangetoond.
Inkoopwater
Bedrijven verkopen onderling drinkwater ‘en gros’. Dit water wordt
op een bepaald punt in het distributienet ‘overgedragen’. Het water
wordt bij de verkoper op het pompstation en bij de inkoper in het
distriebutienet gecontroleerd volgens de daarvoor geldende
meetprogramma’s. Meestal wordt op de inkooppunten volstaan
met het meten van een beperkt aantal parameters zoals bacteriologische parameters en parameters die tijdens het transport kunnen
worden beïnvloed (temperatuur, pH, geleidingsvermogen, zuurstof,
troebe­ling, hardheid). Het ingekochte drinkwater uit Duitsland en
België wordt gecontroleerd volgens een compleet meetprogramma
zoals voor reinwater.
Aanvullende monitoring
De drinkwaterbedrijven hebben een verplichting aangaande het meten
van de parameter Legionella in het afgeleverde drinkwater. In 2010
hebben de bedrijven bij 173 pompstations in het uitgaande drinkwater
(reinwater) 531 analyses voor de parameter Legionella uitgevoerd. In
155 distributiegebieden zijn in totaal 1017 analyses uitgevoerd.
Analyseresultaten van Cryptosporidium, Giardia, (entero)virussen
en bacteriofagen worden meestal niet via de jaarlijkse REWABrapportage aangeleverd. De gegevens worden aangeleverd in het
kader van het project ‘risicoanalyse microbiologische veiligheid’
waarin ze worden gebruikt voor het bepalen van het infectierisico.
Analyseresultaten voor F-specifieke colifagen en somatische
colifagen zijn voor 105 respectievelijk 90 winningen aangeleverd.

MTBE is een goed wateroplosbare stof die als additief (loodvervanger) aan benzine wordt toegevoegd en regelmatig als verontreiniging in de bronnen voor drinkwater aanwezig is. MTBE is geanalyseerd in ruwwater van 171 winningen, in reinwater van 163
pompstations en in 136 distributiegebieden, in totaal betreffen dit
3193 waarnemingen. Het aantal metingen voor de stof MTBE is ruim
twintig procent hoger dan in 2009.
Bij geen enkele grondwaterwinning of innamepunt was de
maximum concentratie in ruwwater hoger dan 1 µg/l (signaleringswaarde; Swartjes, 2004). In voorgaande jaren was dit wel het geval.
Inmiddels wordt een soortgelijke stof, ETBE, gemeten bij 41
winningen, 50 pompstations en 32 distributiegebieden: in totaal
zijn 632 metingen gerapporteerd. Bij twee innamepunten is ETBE
aangetoond.
Evaluatie meetprogramma’s
In tabel 2.2 is het aantal gerapporteerde meetresultaten per
onderdeel ruw, rein en distributie (af tap) weergegeven. Hieruit
blijkt dat het aantal meetresultaten in 2010 ongeveer gelijk is aan
het aantal in 2009.
De VI concludeert dat de meetprogramma’s correct en in over­
eenstemming met de vereisten van het Waterleidingbesluit en de
aanvullende afspraken worden uitgevoerd. Deze meetprogramma’s
geven in het algemeen voldoende inzicht in de (drink)waterkwaliteit en zijn toereikend voor een adequate bewaking hiervan.

2.4		 Normoverschrijdingen
In deze paragraaf worden de normoverschrijdingen beschreven en
zo mogelijk verklaard voor de onderdelen ruw-, rein-, distributie- en
inkoopwater. Een controle op de aangeleverde gegevens leverde
enkele normoverschrijdingen op welke zijn toegevoegd aan de
betreffende tabellen. De meetgegevens zijn getoetst aan de normen
uit het Wlb.

2.4.1 Ruwwater
De EG-richtlijn ‘Drinkwater bestemd voor menselijke consumptie’
heeft uitsluitend betrekking op de kwaliteit van drinkwater. Voor
het ingenomen oppervlaktewater zijn de kwaliteitseisen uit het Wlb
uit 1984 van kracht. Het oppervlaktewater dat wordt onttrokken
voor de bereiding van drinkwater wordt in kwaliteitsklassen
ingedeeld. Hiertoe worden drie klassen gedefinieerd waaraan
normen (kolom B) en richtwaarden (kolom A) zijn gekoppeld. Er

Tabel 2.2 Vergelijking van het aantal meetresultaten in de periode 2004-2010 zoals aangegeven door de drinkwaterbedrijven

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Af pompstation

304334

301949

318483

317538

325461

326605

334396

Distributie

353447

335246

350610

372529

357558

370702

344160

Ruwwater

258284

206444

208457

212050

204900

211063

229026

Totaal

916065

843639

877550

902117

887919

908370

907582

-7,9

+4,0

+2,8

-1,6

+2,3

-0,1

Afname (-) toename (+) t.o.v. voorgaand jaar
8 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

zijn geen normen voor gewonnen ruw grondwater. De drinkwaterbedrijven dienen normoverschrijdingen (kolom B van de bijbehorende klasse) in ruw oppervlaktewater te rapporteren aan de VI en
bij normoverschrijding van klasse III de inname te staken danwel
een ministeriële ontheffing te vragen. Er zijn op basis van deze
normen geen overschrijdingen gerapporteerd.
Bestrijdingsmiddelen worden regelmatig in oppervlaktewater,
bestemd voor de productie van drinkwater, aangetroffen. Een
overzicht hiervan is weergegeven in bijlage 3, tabel 2. Het aantal
locaties waar de stoffen zijn aangetoond is ten opzichte van 2009
met één afgenomen (Drentsche Aa). Het aantal aangetoonde
middelen is in 2010 gelijk gebleven namelijk 20, waaronder
viermaal de metaboliet AMPA (van glyfosaat). AMPA is op één
locatie in een concentratie hoger dan 1 mg/l aangetoond (jaargemiddelde op deze locatie is 1,0 mg/l). In de Maas (Keizersveer) is het
aantal middelen ten opzichte van 2009 toegenomen van drie naar
vijf. Voor het innamepunt Amsterdam Rijnkanaal zijn zes bestrijdingsmiddelen gerapporteerd met een concentratie hoger dan 0,1
mg/l. In 2010 is deze bron niet ingezet voor de drinkwaterproductie
op de locatie Weesperkarspel. Bij het innamepunt (Ir. C. Biemond)
aan het Lekkanaal zijn zes bestrijdingsmiddelen gerapporteerd
boven de drinkwaternorm van 0,1 mg/l. Hier wordt water afkomstig
van de Rijn ingenomen, voorgezuiverd en getransporteerd naar de
infiltratiegebieden in de duinen. De stof butoxycarboxim komt voor
het eerst in deze tabel voor.
De metaboliet 2,6-dichloorbenzamide (BAM) wordt op 15 (grondwater)winningen (ruw en/of reinwater) en één innamepunt aangetroffen in concentraties hoger dan 0,1 mg/l. De metaboliet AMPA wordt
bij zeven innamepunten van oppervlaktewater aangetroffen in
concentraties hoger dan 0,1 mg/l. Bij drie innamepunten was de
maximumconcentratie hoger dan 1 mg/l. Natrium-dikegulac is bij
acht winningen aangetoond. Dikegulac is een stof met meerdere
functies waaronder die van bestrijdingsmiddel, het komt ook vrij als
nevenproduct bij de vitamine C-productie. Het natriumzout van
dikegulac is goed in water oplosbaar en wordt vooral aangetroffen
bij oevergrondwaterwinningen. Dit is een gevolg van het voorkomen van de stof in de Rijn in het begin van de negentiger jaren. De
stof wordt beschouwd als humaan-toxicologisch niet relevant
evenals de metabolieten AMPA en BAM. Dit betekent dat voor deze
metabolieten de voorzorgsnorm van 0,1 mg/l niet geldt, maar dat
een concentratie van 1 mg/l wordt toegestaan. De betreffende
stoffen leveren in drinkwater tot een relatief hoge concentratie geen
risico voor de volksgezondheid op.

2.4.2 Reinwater
De bedrijven hebben voor het onderdeel reinwater (af pompstation)
normoverschrijdingen voor een aantal parameters gerapporteerd. In
bijlage 3 (tabel 3) zijn de normoverschrijdingen weergegeven.
In deze paragraaf worden de oorzaken van de normoverschrijdingen
en eventueel genomen acties samengevat. De parameters zijn
gegroepeerd volgens de tabellen uit het Wlb. De tabelen I en II
betreffen parameters die een directe relatie hebben met de volksgezondheid. Tabel III bevat de zogenoemde indicatorparameters die zijn
opgenomen op bedrijfstechnische of organoleptische gronden.

TABEL I: microbiologische parameters
In het Wlb zijn de microbiologische parameters opgenomen. Dit
betreffen zowel indicatoren (E.coli en enterococcen) als pathogenen (Cryptosporidium, Giardia en (entero)virussen). In 2010 zijn
voor de parameters E. coli, enterococcen en Legionella geen
normoverschrijding gerapporteerd.
Voor de pathogenen geldt dat het niet zinvol is om deze in het
afgeleverde drinkwater te meten, vanwege het zeer grote volume dat
daarvoor nodig is. In plaats daarvan dient het drinkwaterbedrijf een
kwantitatieve risicoanalyse op te stellen en voor te leggen aan de VI.
Het theoretisch infectierisico wordt berekend met behulp van
meetgegevens voor deze pathogenen, in ruwwater waarin de
concentratie hoger is, en de gegevens over de verwijderingscapaciteit bij de verschillende zuiveringsprocessen. De grenswaarde voor
het infectierisico is het optreden van één infectie per 10.000
personen per jaar veroorzaakt door micro-organismen in drinkwater. De werkwijze voor het vaststellen van het infectierisico is
vastgelegd in een Inspectierichtlijn (VROM, 2006a). In 2006 zijn de
drinkwaterbedrijven gestart met de uitvoering hiervan voor
oppervlaktewaterwinningen en kwetsbare grondwaterwinningen.
Dit is een voortschrijdend proces waarvan de resultaten leiden tot
verbetering van kwetsbare punten in het productieproces van
drinkwater van bron tot kraan. Het RIVM beoordeelt, in opdracht
van de VI, de opgestelde dossiers en koppelt de resultaten terug met
de VI en de drinkwaterbedrijven. Inmiddels zijn de dossiers van de
betreffende winningen beoordeeld (Schijven en De Roda Husman,
2009). Dit proces wordt voortgezet met de beoordeling van de
geupdate dossiers waarin de uitgevoerde verbeterpunten en de
recente meetresultaten zijn opgenomen. In 2010 zijn vier van deze
geupdate dossiers beoordeeld en teruggekoppeld met de VI en de
drinkwaterbedrijven.
In de huidige EG-drinkwaterrichtlijn is nog niet gekozen voor deze
benadering.
TABEL II: chemische parameters
De normen van de parameters in deze tabel zijn gebaseerd op een
gezondheidskundige grondslag. De normoverschrijdingen voor de
parameters uit Tabel II van het Wlb zijn samengevat in tabel 2.3. Uit
deze tabel blijkt dat voor vier parameters overschrijdingen van de
norm zijn gerapporteerd. Op één locatie is een normoverschrijding
voor de parameter nitriet gemeld.
Voor de parameters arseen en nikkel is voor elk op één pompstation
een normoverschrijding gemeld. De normoverschrijding voor
arseen is veroorzaakt door het winnen van grondwater uit een diep
grondwaterpakket in een duingebied. De onttrekking uit de diepe
winning is gestopt en het debiet van de ondiepe winning is
verhoogd. De concentratie arseen in het herhalingsmonster was
lager dan de norm. Voor nikkel betreft dit het pompstation waar
een zuivering aanwezig is om nikkel uit de grondstof te verwijderen.
Tweemaal was de concentratie hoger dan de norm; in verband met
de bewaking van de zuivering wordt er wekelijks gemonitord.
Een verhoogde concentratie van bestrijdingsmiddelen (hoger dan
0,1 mg/l) komt incidenteel voor in het drinkwater van een grondwaRapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 9

terpompstation. Het betreft bromacil een stof die in het verleden in
het gebied is gebruikt. Het drinkwaterbedrijf is bezig de winning en
de zuivering aan te passen; volgens de huidige planning is dit in
2012 gereed. De metaboliet BAM wordt op acht locaties in drinkwater aangetoond in concentraties hoger dan 0,1 mg/l maar lager dan 1
mg/l. Voor AMPA betreft dit drie locaties. Formeel zijn dit geen
normoverschrijdingen omdat deze metabolieten niet humaan- toxicologisch relevant zijn. In tabel 2.3 zijn deze waarnemingen dan ook
niet vermeld.

TABEL III: indicatorparameters
Tabel III van het Wlb bevat de indicatorparameters. Deze parameters
hebben geen directe gezondheidskundige achtergrond, maar zijn
bedoeld voor controle van het productieproces van bron tot tap. De
parameters zijn onderverdeeld in:
• Organoleptische parameters (Tabel IIIa);
• Bedrijfstechnische parameters (Tabel IIIb);
• Signaleringsparameters (Tabel IIIc).

Tabel 2.3 Oorzaken en maatregelen met betrekking tot normoverschrijdingen in het drinkwater ‘af pompstation’ voor Tabel II van het Wlb

Parameter Tabel II

Aantal pompstations Oorzaak (N)*

Maatregel (N)*

Arseen

1

Diepe winning bijgezet

Diepe winning gestopt/ herhaling goed

Nikkel

1

Grondstof/ storing zuivering

Optimalisatie zuivering

Nitriet

1

Bedrijfstechnisch (incidenteel)

Geen

1

Grondstof

Verdieping winputten en aanpassen
zuivering

Pesticiden
Bromacil
*

N = aantal pompstations (zie ook bijlage 3, tabel 3).

Tabel 2.4 Oorzaken en maatregelen met betrekking tot normoverschrijdingen in het drinkwater ‘af pompstation’ voor Tabel III van het Wlb

Parameter Tabel III

Aantal pompstations

Oorzaak (N)*

Maatregel (N)*

Ammonium

5

Eenmalig (4)
Koude periode (1)

Geen (4)
Bedrijfstechnisch (1)

Bacteriën van de coligroep

1

Besmetting reinwaterkelder

Reinwaterkelder uit bedrijf/ schoonmaken

Saturatie Index

46

Grondstof (structureel)

Melden VI; geen actie; samenhang met
kalkoplossend vermogen

Waterstofcarbonaat

3

Grondstof

Geen

Hardheid

2

Afregelen ontharding op ondergrens

Bedrijfstechnisch

Sporen van sulfiet-reducerende
clostridia

5

Storing zuivering

Bedrijfstechnisch

Zuurgraad

2

Eenmalig geringe afwijking

Geen

Geur

4

Eenmalig

Geen

Mangaan

2

Bedrijfstechnisch meestal eenmalig,
filterstoring

Geen

Smaak

3

Eenmalig

Geen

Troebelingsgraad

8

Bedrijfstechnisch meestal eenmalig,
filterstoring

Geen

IJzer

4

Bedrijfstechnisch meestal eenmalig,
filterstoring

Geen

Dimethylbenzeen

1

Mogelijk gecontamineerde monsterfles

Geen

Cis-1,2 dichlooretheen

1

Eenmalig

Geen

10

Agressiviteit grondstof (10)

Mogelijk op termijn conditionering

Bedrijfstechnische parameters

Organoleptische parameters

Signaleringsparameter

Niet wettelijke parameter
Koperoplossend vermogen
* N = aantal pompstations (zie ook bijlage 3, tabel 3).

10 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Als voor deze parameters de norm overschreden wordt, dient het
bedrijf onderzoek uit te voeren naar de oorzaak hiervan. De VI kan
bepalen of er maatregelen getroffen dienen te worden om verdere
normoverschrijding te voorkomen. In de afweging speelt een
eventuele (indirecte) relatie met de volksgezondheid een belangrijke
rol. De normoverschrijdingen voor de parameters uit Tabel III zijn
samengevat in tabel 2.4.
Normoverschrijdingen zijn in 2010 voor dertien van de 32 parameters
weergegeven. De norm­overschrijdingen betreffen vooral parameters
waarvan de norm incidenteel wordt overschreden. Er zijn enkele
structurele overschrijdingen voor Saturatie Index (SI), de troebelingsgraad, ijzer en mangaan.
De parameter bacteriën van de coligroep is een indicatorparameter
met een bedrijfstechnische achtergrond. Een positief analyseresultaat
wordt als overschrijding aangemerkt als de uitslag van het eerste
herhalingsmonster eveneens positief is. (Dit in tegenstelling tot de
indicatorparameters uit Tabel I, E. coli en enterococcen; (VROM,
2005a). Uit tabel 2.4 blijkt dat de norm voor de parameter bacteriën
van de coligroep in 2010 eenmaal is overschreden, vanwege een
besmetting in de reinwaterkelder. Uit de gegevens van de drinkwaterbedrijven blijkt dat in rein water 65 monsters van het totaal aantal
metingen voor deze parameter positief waren (0,56 procent). De
herhalingsmonsters waren in alle gevallen negatief. In het uitgaand
water van een pompstation waar oevergrondwater wordt gebruikt
werden regelmatig bacteriën van de coligroep aangetoond. Een
volgend monster was weer negatief. Op basis hiervan is besloten om
tijdelijk UV-desinfectie te installeren en vervolgonderzoek te doen.
Op vijf pompstations is de norm voor ammonium overschreden, op
vier hiervan betrof het een eenmalige overschrijding. Bij de vijfde
werden de normoverschrijdingen veroorzaakt door de lage temperatuur van het oppervlaktewater in januari waardoor de omzetting van
ammonium minder goed verloopt. Er wordt onderzocht hoe de
zuivering onder deze omstandigheden kan worden verbeterd.
De parameter Saturatie Index (SI) is een maat voor de agressiviteit van
het water ten opzichte van het leidingmateriaal. In de EG-richtlijn is
deze parameter niet opgenomen, maar wel in het Wlb. Nederland
heeft deze parameter in de wetgeving opgenomen om een relatie
tussen de drinkwaterkwaliteit en de aantasting van het leidingmateriaal te kunnen leggen. De samenstelling van het grondwater is meestal
de oorzaak van een normoverschrijding. Een afwijking van de SI (lager
dan –0,2) heeft een relatie met het kalkoplossend vermogen van het
water. Cementeuze materialen, meestal grote transportleidingen
kunnen hierdoor worden aangetast. In samenhang met parameters
als de zuurgraad, hardheid en het koperoplossend vermogen zal
onderzocht worden in hoeverre conditionering van het water
noodzakelijk is. De norm voor de parameter SI is op 46 pompstations
onderschreden. Dit aantal is lager dan in 2009. Het jaargemiddelde
voor de SI is op negen pompstations onderschreden. De gemiddelde
waarde voor het koperoplossend vermogen is bij een aantal pompstations (10) vooral in het oosten en zuiden van het land hoger dan 2
mg/l. Dit is geen formele normoverschrijding maar het geeft een
indicatie dat hogere kopergehaltes in het drinkwater aan de tap
kunnen voorkomen.

Het totale aantal locaties met overschrijdingen voor de stoffen
mangaan en ijzer is zes, dit is één hoger dan in 2009. De overschrijdingen zijn meestal incidenteel en te wijten aan een storing in het
filtratieproces. De norm voor de parameter troebelingsgraad van
1 FTE is minder vaak overschreden dan in 2009. Opvallend is dat in
het gebied van het voormalige drinkwaterbedrijf Delta elk jaar
overschrijdingen van geur- en smaak worden gemeld. Het herhalingsmonster is meestal goed en een oorzaak wordt niet gevonden.
De norm voor chloride (jaargemiddelde) in drinkwater bereid uit
IJsselmeerwater is in 2010 niet overschreden.
Een beeld van de maximale meetwaarden van nitriet, ammonium,
ijzer, mangaan, de Saturatie Index en de hardheid is weergegeven in
de figuren 2.4 tot en met figuur 2.9. In deze figuren zijn de pompstations met één of meerdere normoverschrijdingen zichtbaar als een
grotere stip (behalve voor hardheid).
Voor de parameter (totale) hardheid geldt dat deze (concentratie
calcium en magnesium) tussen 1 en 2,5 mmol dient te liggen indien
het water onthard of geconditioneerd wordt. Op twee pompstations
waar onthard wordt komen lichte afwijkingen voor. In figuur 2.9
wordt de gemiddelde hardheid voor alle pompstations weergegeven; de normafwijkingen zijn hier niet zichtbaar. In 2010 zijn er vijf
pompstations met een gemiddelde hardheid hoger dan 2,5 mmol.
De waarde van 2,5 mmol wordt vaak aangehouden als grens
waarboven onthard wordt. Er zijn zeventien pompstations met een
hardheid lager dan 1 mmol.
Op twee pompstations zijn incidenteel organische microverontreinigingen aangetoond. De betreffende stoffen vallen onder Tabel IIIc
van het Wlb, de zogenoemde signaleringsparameters. Voor deze
parameters geldt een generieke waarde van 1 µg/l gebaseerd op het
voorzorgsprincipe. Het betreft de stof dimethylbenzeen mogelijk
veroorzaakt door een gecontamineerde monsterfles. De stof cis-1,2
dichlooretheen is op één locatie (ook in 2009) aangetoond; de
herkomst hiervan is niet bekend. De stof chloraat (signaleringsparameter) is in 2010 op negen grondwaterpomstations aangetoond in
reinwater en op 16 (vaak dezelfde) pompstations ook in het ruwe
water. Deze stof (desinfectiebijproduct en in het verleden ook een
herbicide) is afkomstig van bodemverontreinigingen. Het drinkwaterbedrijf voert nog onderzoek uit. De hoogst aangetroffen
concentratie in grondwater is een factor acht lager dan de gezondheidskundige norm van de WHO (WHO, 2004). De hoogst aangetroffen concentratie in drinkwater geproduceerd uit grondwater is een
factor 18 lager dan de WHO-norm. In het Wlb is geen norm voor
chloraat opgenomen. Het risico voor de volksgezondheid is gering,
echter conform het voorzorgsprincipe hoort chloraat niet in het
drinkwater thuis. Het drinkwaterbedrijf heeft over dit onderwerp
overleg met de VROM-Inspectie. De gegevens van chloraat zijn niet
als normoverschrijding gerapporteerd.
Daarnaast wordt chloraat ook aangetroffen in drinkwater dat tijdens
de zuivering is behandeld met chloordioxide, de concentraties zijn
dan meestal hoger. De hoogste concentratie in drinkwater behandeld met chloordioxide is een factor tien lager dan de WHO-norm.

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 11

Figuur 2.4 Hoogste meetwaarde van nitriet in reinwater

Figuur 2.5 Hoogste meetwaarde van ammonium in reinwater

Jaarmaximum (mg/l NO2) in 2010

Jaarmaximum (mg/l NH4) in 2010

< 0.05

< 0.1

0.05 - 0.1

0.1 - 0.2

> 0.1

> 0.2

Grondwater


Grondwater

Oppervlaktewater



Oppervlaktewater

Bron RIVM/Vewin

Bron RIVM/Vewin

Figuur 2.6 Hoogste meetwaarde van ijzer in reinwater

Figuur 2.7 Hoogste meetwaarde van mangaan in reinwater
Jaarmaximum (µg/l Mn) in 2010

Jaarmaximum (µg/l Fe) in 2010

< 10

< 50

10 - 50

50 - 200

> 50

> 200

Grondwater

Grondwater




Oppervlaktewater

Bron RIVM/Vewin

12 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Oppervlaktewater

Bron RIVM/Vewin

Figuur 2.8 Laagste meetwaarde van de Saturatie Index in reinwater

Figuur 2.9 Jaargemiddelde voor de hardheid van reinwater
Jaargemiddelde Hardheid (mmol/l) in 2010

Jaarminimum Saturatie Index in 2010
< -0.2

< 1.0

-0.2 - 0

1.0 - 2.5

>0

> 2.5

•

Grondwater

•

Grondwater



Oppervlaktewater



Oppervlaktewater

*

Bron RIVM/Vewin

Tabel 2.7 Overzicht van de aantallen pompstations per parameter waar
gedurende de periode 2006-2010 in drie of meer jaren een normoverschrijding heeft plaatsgevonden in drinkwater ‘af pompstation’. Een
pompstation met een normoverschreiding gedurende 5 jaar komt
uitsluitend voor in de kolom: 5 jaar

Overschrijding
in 5 jaren

Parameters

Overschrijding
in 4 jaren

Uit tabel 2.6 (zie pagina 14) blijkt dat er 33 pompstations zijn met één of
meer normoverschrijdingen. Dit aantal komt overeen met dat in
2009. De parameters koperoplossend vermogen, Legionella spp. en
de Saturatie Index zijn niet meegenomen bij het vaststellen van het
aantal pompstations met normoverschrijdingen omdat deze
parameters niet in de EG-richtlijn voorkomen. Er zijn relatief veel
pompstations met alleen een overschrijding voor de Saturatie Index.
In tabel 2.7 is per parameter aangegeven bij hoeveel pompstations
een overschrijding regelmatig voorkomt in de periode 2006-2010.
Onder regelmatig wordt verstaan dat jaarlijks in de afgelopen drie,
vier of vijf jaren een normoverschrijding is gemeten. Uit deze tabel
blijkt dat de over- en onderschrijdingen voor de parameters
mangaan, zuurgraad, waterstofcarbonaat en Saturatie Index
structureel zijn (overschrijding in minstens vijf jaren). Het beeld
over meerdere jaren is gelijk aan dat in de rapportage over 2009;

opgemerkt wordt dat overschrijdingen in vijf opeenvolgende jaren
hardnekkige problemen zijn zoals mangaan op één locatie. Voor de
Saturatie Index en waterstofcarbonaat geldt dat de oorzaak ligt in de
natuurlijke samenstelling van het grondwater.

Overschrijding
in 3 jaren

Vergelijking met voorgaande jaren
In tabel 2.5 (zie pagina 14) is een overzicht gegeven van het aantal
normoverschrijdingen in relatie tot het totaal aantal metingen per
parameter. Het percentage overschrijdingen per parameter varieert van
0,00 voor de parameter bestrijdingsmiddelen (totaal) tot 7,67 voor de
Saturatie Index. Het percentage normoverschrijdingen voor de
parameter bestrijdingsmiddelen is gelijk aan dat in 2009. Ondanks het
grote aantal metingen voor bestrijdingsmiddelen zijn er slechts drie
geringe normoverschrijdingen van één stof op één locatie geconstateerd.
Indien de parameters die niet in de huidige EG-richtlijn voorkomen
buiten beschouwing worden gelaten dan kent de parameter nikkel
(0,56 %) het hoogste percentage overschrijdingen.

Bron RIVM/Vewin

Geur, kwalitatief

3

0

0

Hardheid

0

1

0

IJzer

2

0

0

Kleurintensiteit

1

0

0

Mangaan

0

0

1

Saturatie Index

13

8

27

Smaak, kwalitatief

1

0

0

Troebelingsgraad

7

3

0

Waterstofcarbonaat

2

0

2

Zuurgraad

0

0

1

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 13

Tabel 2.5 Een overzicht van de normoverschrijdingen per parameter ten opzichte van het totaal aantal metingen voor drinkwater ‘af pompstation’

Parameter

Totaal aantal metingen

Aantal overschrijdingen

Overschrijdingen (%)

Tabel II
Arseen

690

1

0,14

75054

3

0,00

715

3

0,42

Nikkel

355

2

0,56

Nitriet

3866

1

0,03

Ammonium

4452

7

0,16

Bacteriën van de coligroep

17867

1

0,01

Bestrijdingsmiddelen
Bromacil

Tabel III

Cis-1,2-dichlooretheen

960

1

0,10

Dimethylbenzeen (som)

383

1

0,26

Geur

1795

5

0,28

IJzer

4651

4

0,09

Mangaan

4420

8

0,18

Saturatie Index

5774

443

7,67

Smaak

1760

4

0,23

Sporen van sulfiet-red. clostridia

1472

7

0,48

Hardheid

5400

4

0,07

Troebelingsgraad

13036

9

0,07

Waterstofcarbonaat

5833

44

0,75

Zuurgraad

11855

8

0,07

342

10

2,92

Niet wettelijke parameter
Koperoplossend vermogen

Tabel 2.6 Overzicht van het aantal pompstations waar een (incidentele) normoverschrijding heeft plaatsgevonden (Versteegh et al 1994-2010)

Jaar

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001* 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010

Pompstations

70

72

63

73

58

56

64

68

56

67

43

53

54

50

33

33

* Het jaar waarin het WLB is aangepast. De vergelijking met voorgaande jaren is niet eenduidig

2.4.3 Distributiewater
In bijlage 3, tabel 4 zijn de normoverschrijdingen weergegeven voor
het onderdeel distributie. In deze paragraaf worden de oorzaken
van de normoverschrijdingen en eventueel genomen acties
samengevat. De parameters zijn gegroepeerd volgens de tabellen uit
het Wlb. De drinkwaterbedrijven zijn niet verantwoordelijk voor
normoverschrijdingen die door de binneninstallatie worden
veroorzaakt. Zij hebben wel de plicht de eigenaar te informeren en
zonodig te adviseren.
TABEL I: microbiologische parameters
In tabel 2.8 zijn de normoverschrijdingen voor de microbiologische
parameters uit Tabel I en voor Legionella weergegeven. Voor deze
parameters telt elk positief monster als een normoverschrijding
(VROM, 2005a). In 2010 is negen keer een normoverschrijding voor
E. coli en eenmaal voor de parameter enterococcen gerapporteerd.
14 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Bij een positieve uitslag voor deze parameters wordt er direct een
herhalingsmonster genomen. De uitslagen van deze herhalingsmonsters waren meestal negatief. Voor zover bekend is driemaal
een kookadvies gegeven. Er zijn geen grootschalige incidenten
geweest. Afwijkende meetresultaten bij incidenten, bijvoorbeeld bij
reparaties, worden niet via het reguliere meetprogramma gemeld.
Alle bedrijven hebben in het distributienet metingen uitgevoerd
voor de parameter Legionella met als doel het afgeleverde water te
controleren zonder de invloed van de binneninstallatie. De bacterie
is op 28 monsterpunten aangetoond boven de norm; dit aantal is
hoger dan in 2009 (23 locaties boven de norm). Het betreft meestal
eenmalige overschrijdingen en relatief geringe aantallen. In één
gebied was het aantal legionellabacteriën in de helft van de
monsters boven de norm. In de meeste gevallen was het herhalingsmonster, ook van de aangrenzende woningen in orde. In minstens

Tabel 2.8 Oorzaken en maatregelen met betrekking tot normoverschrijdingen in het drinkwater in het distributiegebied voor Tabel I van het Wlb

Parameter Tabel I

Oorzaak (N)*

Maatregel (N)*

Escherichia coli

Aantal distributiegbieden
9

Ook bacteriën coligroep (1)
Slecht monsterpunt (1)
Eenmalig (7)

Kookadvies (2), spuien Herhalingsmonsters in orde (7)

Enterococcen

1

Herhalingsmonster van positief mon- Kookadvies, spuien
ster bacteriën coligroep

Legionella spp (geen Tabel bekend)

28

Binneninstallatie, onbekend

Informeren bewoners (5)
Herhalingsmonsters in orde

* N= aantal voorzieningsgebieden (zie ook bijlage 3, tabel 4).

Tabel 2.9 Oorzaken en maatregelen met betrekking tot normoverschrijdingen in het drinkwater in het distributiegebied voor Tabel II van het Wlb

Parameter Tabel II

Oorzaak (N)*

Maatregel (N)*

Lood

Aantal distributiegbieden
1

RDT bemonstering (één hoge waarde) binneninstallatie

Informeren bewoners

Nikkel

1

RDT bemonstering (één hoge waarde) binneninstallatie

Herhaling goed

* N= aantal voorzieningsgebieden (zie ook bijlage 3, tabel 4).

Tabel 2.10 Oorzaken en maatregelen met betrekking tot normoverschrijdingen in het drinkwater in het distributiegebied voor Tabel III van het Wlb

Parameter Tabel III

Aantal distributiegebieden

Oorzaak (N)*

Maatregel (N)*

Bedrijfstechnische parameters
Aeromonas

21

Nagroei (incidenteel (15))
Nagroei (structureel (6))

Spuien en andere bedrijfstechnische acties
Project bedrijfstak onderzoek

Ammonium

4

Koude periode (1)
Eenmalig (3)

Optimalisatie zuivering
Geen

Bacteriën van de coligroep

4

Incident (1)
Ook E.coli (1)
Ook Enterococcen (1)
Binneninstallatie (1)

Herhaling in orde (1)
Kookadvies (3)
Adviseren bewoners

Clostridium perfringens (incl
sporen)

1

Eenmalig

Geen

Saturatie Index

28

Grondstof (structureel)

Geen, zie pompstation

Sporen van sulfiet-reducerende
clostridia

4

Incidenteel

Geen

Temperatuur

5

Eenmalig

Geen

Waterstofcarbonaat

3

Grondstof

Geen

Zuurgraad

3

Eenmalig

Geen

6

Terugkerend

Herhaling goed

Organoleptische parameters
Geur
Kleur

2

Eenmalig (1) Structureel (1)

Geen (1) Zuivering aangepast (1)

Mangaan

3

Incidenteel

Geen

Smaak

6

Terugkerend

Herhaling goed

Troebelingsgraad

5

Incidenteel

Geen

IJzer

9

Incidenteel

Bedrijfstechnisch, periodiek
onderhoud

Zuurstof

1

Eenmalig

Geen

1

Onbekend

Geen

Signaleringsparameter
Tetrahydrofuraan
*N = aantal voorzieningsgebieden (zie ook bijlage 3, tabel 4).
Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 15

vijf gevallen zijn de bewoners geïnformeerd of is het dossier
overgedragen aan de afdeling die de legionellacontroles uitvoert.
Uit de informatie van de drinkwaterbedrijven blijkt dat de bewoners
worden geïnformeerd als ook het tweede monster positief is. Indien
bij de meetgegevens het type Legionella is vermeld dan was het een
Legionella non-pneumophila. Hoewel een monster genomen moet
worden van het drinkwater vóór de watermeter wordt een monster
vaak in een gebouw of woning genomen. Het is mogelijk dat de
legionellabacteriën afkomstig zijn uit de binneninstallatie. Het is
bekend dat in bepaalde gebieden legionellabacteriën in drinkwaterinstallaties van het type Legionella anisa worden aangetroffen. In de
literatuur zijn zelden ziektegevallen, veroorzaakt door dit type,
beschreven (Versteegh et al, 2007).
TABEL II: chemische parameters
De normoverschrijdingen voor de parameters uit Tabel II zijn
samengevat in tabel 2.9.
In 2010 zijn er voor de parameters nikkel en lood normoverschrijdingen gemeld. Voor nikkel en lood geldt dat één hoge meetwaarde
de oorzaak is dat het jaargemiddelde in het betreffende distributiegebied hoger is dan de norm.
De normwaarde voor de parameters lood, koper en nikkel zijn in
2001 aangepast.
De norm voor lood is vanaf 2006 verlaagd van 25 naar 10 mg/l.
Volgens de Europese drinkwaterrichtlijn geldt tot en met 2013 nog
een norm van 25 mg/l. In Nederland werd een norm van 10 mg/l in
2006 als haalbaar gezien. Deze normwaarden gelden aan de tap.
Voor de parameters lood, koper, nikkel en chroom wordt de norm
getoetst via een steekproefmethode die representatief is voor de
gemiddelde hoeveelheid die de consument binnenkrijgt. De VI
heeft een protocol (VROM, 2005b) opgesteld waarin de meetstrategie voor lood, koper, nikkel en chroom is beschreven. Met ingang
van 2004 wordt volgens dit protocol bemonsterd. Hiermee wordt de
Random Day Time (RDT) methode gevolgd. In de praktijk betekent
dit dat de monsternemer bij binnenkomst van het gebouw een
monster neemt van de binneninstallatie (aan de tap) zonder
doorstroming. Het aantal uren dat het water vóór monstername in
de installaties heeft stilgestaan is in principe willekeurig over de dag
verspreid. De norm voor de metalen lood, koper, nikkel en chroom
wordt bij de RDT-methode per distributiegebied getoetst aan het
jaargemiddelde. Op meerdere plaatsen zijn de maximum meetwaarden in de binneninstallatie hoger dan de normen voor deze
metalen. De meetwaarde voor koper is in vier monsters (0,21 %)
hoger dan 2 mg/l. Voor lood is in 14 van het aantal monsters de
meetwaarde hoger dan 10 mg/l (0,76 %), voor nikkel (20 mg/l) betreft
dit 15 monsters (0,82 %). Voor chroom is in geen enkel monster een
concentratie boven de norm aangetroffen. Het aantal metingen
voor lood met een waarde hoger dan de norm, is ten opzichte van
2009 met de helft afgenomen. Opgemerkt wordt dat bij de keuze
van de meetpunten in het distributiegebied geen rekening wordt
gehouden met het leidingmateriaal. Ofwel hoe minder loden
binnenleidingen er zijn hoe kleiner de kans is dat er daaruit een
monster wordt genomen.

16 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

De drinkwaterbedrijven hebben de loden dienstleidingen rond de
eeuwwisseling vervangen. De drinkwaterkwaliteit op het leveringspunt voldoet aan de voor deze metalen gestelde eisen. De drinkwaterbedrijven informeren de eigenaren van de binneninstallaties en/
of de bewoners als er verhoogde concentraties metalen, met name
lood, worden aangetroffen.
Er is een evaluatie van de RDT bemonstering zoals in het protocol
beschreven staat uitgevoerd. (Slaats et al, 2008). Hieruit blijkt dat
het begrip Random Day Time in de praktijk niet echt een meting
willekeurig over de dag weergeeft.
De koperen buizenproef is ontwikkeld om het koperoplossend
vermogen van het afgeleverde water te kunnen vaststellen. Op het
pompstation staat dan een opstelling waarin stilstaand water in de
koperen leiding van een binneninstallatie wordt nagebootst.
De resultaten van deze proeven geven een indicatie of het drinkwater van een pompstation metaaloplossende eigenschappen heeft.
Voor de koperen buizenproef zijn bij 10 pompstations (Bijlage 3,
tabel 3a) gemiddelde waarden hoger dan 2 mg/l gerapporteerd. De
RDT bemonsteringsmethode zal de koperen buizenproef gaan
vervangen. De VI heeft op verzoek van enkele drinkwaterbedrijven
ingestemd met het laten vervallen van een of meerdere koperen
buizenproeven. Uit de informatie van de afgelopen jaren is bekend
op welke pompstations het koperoplossend vermogen relatief hoog
is. Alleen een berekening van het koperoplossend vermogen is in
deze situatie voldoende.
TABEL III: indicatorparameters
De normoverschrijdingen voor de parameters uit Tabel III zijn
samengevat in tabel 2.10.
In vier gebieden is de norm voor de parameter bacteriën van de
coligroep overschreden. Dit betekent dat ook het herhalingsmonster positief is geweest. Op twee locaties waren er ook E.coli’s of
enterococcen aanwezig. Op een derde locatie bleek er een verbinding met een eigen bron te zijn zodanig dat dit water geleverd werd
op de transportleiding. Op alle drie de locaties is een kookadvies
gegeven en zijn de problemen opgelost. Op de vierde locatie zijn de
bewoners geïnformeerd en het was het tweede herhalingsmonster
negatief. Uit de gegevens van de drinkwaterbedrijven blijkt dat voor
de parameter bacteriën van de coligroep 87 monsters van het totaal
aantal metingen positief waren (0,25 procent). De herhalingsmonsters waren negatief uitgezonderd de vier hiervoor genoemd.
In vier gebieden zijn sporen van sulfiet-reducerende clostridia
aangetoond en in één gebied clostridium perfringens. De overige
overschrijdingen betreffen vaak bedrijfstechnische parameters als
ijzer (negen distributiegebieden) mangaan (drie distributiegebieden), troebelingsgraad (vijf distributiegebieden). Het aantal
gebieden met een overschrijding voor ijzer en/of mangaan is, ten
opzichte van 2009 afgenomen van zestien naar twaalf. Het betreft
meestal incidentele overschrijdingen. Deze parameters hebben
geen direct effect op de gezondheid maar kunnen wel zorgen voor
klachten zoals ‘bruin water’ bij de consument. Er zijn geen
landelijke gegevens beschikbaar over klachten van de consument.
Een normoverschrijding voor geur en ook voor smaak is op zes
gebieden gerapporteerd, de herhalingsmonsters waren weer

normaal en een oorzaak werd niet gevonden. Op één na waren deze
overschrijdingen in dezelfde regio. Ook in voorgaande jaren zijn
deze normoverschrijdingen in dezelfde distributiegebieden
gerapporteerd. De geur- en smaakbepaling vindt in deze regio op
het laboratorium plaats, terwijl dit elders kwalitatief door de
monsternemer in het veld wordt gedaan. Mogelijk heeft dit effect
op de uitslagen. Het is niet bekend of er in deze regio meer geur- en
smaakklachten zijn. In het distributiegebied van het pompstation
waar het ammoniumgehalte te hoog was, werden ook normoverschrijdinge aangetoond. De oorzaak was de lage watertemperatuur
in januari, waardoor de omzetting van ammonium minder goed
verliep. Opgemerkt wordt dat er vanwege de problemen extra
monsters zijn genomen.
In 2010 is de norm voor de temperatuur vijfmaal overschreden. In 21
distributiegebieden is de norm voor de microbiologische parameter
Aeromonas overschreden (1000 kve/100 ml). Dit aantal is ten
opzichte van vorig jaar verdubbeld, maar gelijk aan 2008. In de

meeste gebieden betreft het incidenteel te hoge aantallen. In de
regio Noord-Holland is Aeromonas een hardnekkig probleem; er
wordt vaak extra gespuid en daarom wordt er vaker gemeten dan in
andere regio’s. Aeromonas is een parameter die onder meer kan
dienen als indicator voor nagroei. Deze in het algemeen onschuldige bacterie kan zich in het leidingnet vermeerderen.
De organische stof tetrahydrofuraan (signaleringsparameter) is op
één locatie eenmaal aangetoond. Het aantal parameters uit Tabel III
met een normoverschrijding is 17. Het aantal overschrijdingen voor
de bedrijfstechnische parameters vertoont door de jaren heen een
grillig beeld.
In tabel 2.11 is een overzicht gegeven van het aantal normoverschrijdingen in relatie tot het totaal aantal metingen per parameter. De
parameter Legionella scoort het hoogst (4,83 %) gevolgd door de
Saturatie Index (2,91%). Deze parameters zijn niet in de EG-richtlijn
opgenomen.

Tabel 2.11 E en overzicht van de normoverschrijdingen per parameter ten opzichte van het totaal aantal metingen voor drinkwater in het distributiegebied.

Parameter

Totaal aantal metingen

Aantal overschrijdingen

Overschrijdingen (%)

Escherichia coli

37040

11

0,03

Enterococcen

487

1

0,21

Legionella

1076

52

4,83

Lood

1826

1

0,05

Nikkel

1831

1

0,05

6682

136

2,04

Ammonium

8809

19

0,22

Bacteriën van de coligroep

49380

4

0,01

Clostridium perfringens (incl. sporen)

1842

1

0,05

Geur

10672

17

0,16

IJzer

6176

15

0,24

Kleurintensiteit

8944

5

0,06

Mangaan

2684

3

0,11

Smaak

10678

11

0,10

Sporen van sulfiet-red. clostridia

2072

7

0,34

Temperatuur

33240

7

0,02

Tetrahydrofuraan

406

1

0,25

Troebelingsgraad

13063

9

0,07

Waterstofcarbonaat

2697

21

0,78

Zuurgraad

10799

4

0,04

Zuurstof

4392

1

0,02

2645

77

2,91

Tabel I

Tabel II

Tabel III
Aeromonas

Niet wettelijke parameter
Saturatie Index

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 17

Tabel 2.12 Overzicht van de aantallen meetpunten per parameter waar gedurende de periode 2006-2010 in 3 of meer jaren een normoverschrijding heeft
plaatsgevonden in drinkwater in het distributiegebied.

Parameter

Overschrijdingen in 3 jaren

Overschrijdingen in 4 jaren

Overschrijdingen in 5 jaren

Aeromonas

7

3

4

Clostridium perfringens (incl. sporen)

1

0

0

Escherichia coli

2

3

0

Geur

2

1

2

IJzer

2

2

0

Kleurintensiteit

1

0

0

Legionella

5

3

3

Saturatie Index

9

9

12

Smaak

2

1

0

Troebelingsgraad

0

1

1

Waterstofcarbonaat

0

1

1

Zuurgraad

0

1

0

Tabel 2.13 Oorzaken en maatregelen met betrekking tot normoverschrijdingen in het drinkwater op in- en verkooppunten ten opzichte van het Wlb

Parameter

Aantal inkooppunten

Oorzaak (N)*

Maatregel (N)*

Enterococcen

1

Incidenteel

Geen

Saturatie Index

2

Grondstof /Duits water

Geen

Sporen van sulfiet-red. clostridia

1

Incidenteel uit reinwaterkelder

Geen

IJzer

3

Incidenteel Duits water (2)

Geen

Mangaan

1

Incidenteel Duits water

Inkooppunt vervalt in 2011

Nikkel

1

Duits water

Geen

Tertrachlooretheen

1

Incidenteel

Geen

Waterstofcarbonaat
*
N = aantal in- en verkooppunten

1

Grondstof/Duits water

Geen

In tabel 2.12 is per parameter weergegeven in hoeveel distributiegebieden een overschrijding regelmatig voorkomt in de periode
2006-2010. Uit deze tabel blijkt dat de parameters Saturatie Index,
Legionella en Aeromonas het hoogst scoren. In twaalf gebieden
komt de parameter Saturatie Index in vijf opeenvolgende jaren voor.
Voor de parameters Aeromonas (vier gebieden) en Legionella (drie
gebieden) is dit eveneens het geval.
In een distributiegebied zijn meerdere soms wisselende monsternamepunten; bij het samenstellen van tabel 2.12 kan dit afwijkingen
veroorzaken. Ook de omvang van een distributiegebied, en
daardoor het aantal metingen, kan sterk verschillen. Dit betekent
dat als een overschrijding in een distributiegebied meerdere jaren
achter elkaar voor het monsternamepunt zelden dezelfde zal zijn.

2.4.4 Inkoopwater
Tabel 2.13 geeft een overzicht van de normoverschrijdingen voor de
in- en verkooppunten. De overschrijdingen betreffen bedrijfstechnische parameters, de parameter nikkel en tetrachlooretheen
hebben elk één overschrijding. Het ingekochte water is op vijf
punten afkomstig uit het buitenland (Duitsland en België).
18 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

2.4.5 Ingrepen in het distributienet
Drinkwaterbedrijven voeren regelmatig werkzaamheden aan het
distributienet uit zoals het vervangen van leidingen en reparaties in
verband met leidingbreuken en lekkages. Na afloop worden
controlemonsters genomen om de microbiologische veiligheid van
het drinkwater te waarborgen. Sinds 2005 melden de drinkwaterbedrijven de positieve resultaten van de microbiologische analyses, bij
een ingreep waarbij de levering van drinkwater wordt gecontinueerd, aan de VI. Het betreft dus niet de monsters die genomen
worden tijdens de aanleg van leidingen in een nieuwe wijk. In 2010
hebben alle tien de drinkwaterbedrijven meldingen van positieve
monsters gedaan. In tabel 2.14 zijn de resultaten weergegeven. In
totaal zijn er 101 van dergelijke melding geregistreerd. In 91 gevallen
is een kookadvies gegeven. De kookadviezen worden bijna altijd op
kleine schaal gegeven; enkele woningen tot een paar straten. Het
aantal meldingen is 30 stuks hoger dan in 2009. Opvallend vaak
(40% van het aantal meldingen) worden alleen enterococcen
aangetoond.
In 2010 heeft KWR Watercycle Research Institute (KWR) samen met
de drinkwaterbedrijven de Hygiëncode Drinkwater (Meerkerk et al,
2010) geheel herzien. Hierin wordt beschreven hoe de microbiologi-

Tabel 2.14 Meldingen van microbiologische analyses na ingrepen in het distributienet met behoud van verbruik van drinkwater

Drinkwaterbedrijf

Parameter

Aantal Incidenten

WBGroningen

Enterococcen

3

Kookadvies

Enteroccen/ Bacteriën van de coligroep

2

Kookadvies

Escherichia coli

1

Kookadvies

Escherichia coli/ Bacteriën van de coligroep/
Enterococcen

1

Kookadvies

Enterococcen

7

Kookadvies

Bacteriën van de coligroep

4

Geen

Escherichia coli / Bacteriën van de coligroep

2

Kookadvies

Escherichia coli/ Bacteriën van de coligroep/
Enterococcen

5

Kookadvies

Escherichia coli/ Bacteriën van de coligroep

1

Kookadvies

Bacteriën van de coligroep

1

Geen

Escherichia coli

1

Kookadvies

Enterococcen

4

Kookadvies

Enterococcen

2

Kookadvies

Escherichia coli

2

Kookadvies

Bacteriën van de coligroep

8

Kookadvies (7) Geen

Escherichia coli/ Bacteriën van de coligroep/
Enterococcen

2

Kookadvies

Waternet

Enterococcen

1

Kookadvies

Evides

Enterococcen

1

Kookadvies

Escherichia coli

1

Kookadvies

Escherichia coli / Bacteriën van de coligroep

1

Kookadvies

Escherichia coli/ Bacteriën van de coligroep/
Enterococcen

1

Kookadvies

Enterococcen

1

Kookadvies

Bacteriën van de coligroep

2

Kookadvies

Escherichia coli / Bacteriën van de coligroep

1

Kookadvies

Enterococcen

7

Kookadvies (4) Geen (3)

Escherichia coli

2

Kookadvies

Escherichia coli/ Enterococcen

1

Kookadvies

Enterococcen

12

Kookadvies

Escherichia coli

8

Kookadvies

Escherichia coli / Bacteriën van de coligroep

5

Kookadvies

Escherichia coli /Enterococcen

1

Kookadvies

Escherichia coli/ Bacteriën van de coligroep/
Enterococcen

2

Kookadvies

Enterococcen /Bacteriën van de coligroep

1

Kookadvies

Enterococcen

3

Kookadvies

Escherichia coli / Bacteriën van de coligroep

1

Kookadvies

Bacteriën van de coligroep

2

Kookadvies (1) Geen (1)

Escherichia coli/ Bacteriën van de coligroep/
Enterococcen

1

Kookadvies

WMD

Brabant Water

Dunea

Oasen

PWN

Vitens

WML

Actie

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 19

sche veiligheid van drinkwater tijdens opslag, en transport en
distributie kan worden gewaarborgd. In het rapport wordt ook
beschreven hoe er in het veld gewerkt dient te worden bij aanleg en
repartie van leidingen.
In 2010 heeft KWR Watercycle Research Institute (KWR) samen met
de drinkwaterbedrijven en in overleg met de VI en het RIVM een
landelijk onderzoek uitgevoerd naar het voorkomen van
Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen (PAK) na werkzaamheden aan grijs gietijzeren en stalen leidingen in het distributienet.
Dit type leiding is met bitumen of koolteer bekleed; al enkele
decennia wordt dit type leiding niet meer gelegd. Geur- en
smaakklachten van bewoners na werkzaamheden waren de
aanleiding voor het onderzoek. Het betreffende drinkwaterbedrijf
deed nader onderzoek en trof verhoogde concentraties PAK aan.
De belangrijkste conclusie uit het rapport (Blokker et al 2010) is de
volgende:
‘De bitumen en koolteer coatings waarmee grijs gietijzeren en
stalen leidingen uit de periode tussen 1900 en 1990 inwendig
bekleed zijn, kunnen PAK aan drinkwater afgeven. De omstandigheden waarbij dit gebeurt kunnen optreden na verstoringen, maar zijn
kortdurend van aard. Op enkele locaties duurde de normoverschrijding na het uitnemen van een leidingdeel ook 40 à 50 dagen.
Hierdoor kan de PAK-norm uit het Waterleidingbesluit overschreden worden. De bijdrage aan de totale blootstelling van mensen aan
PAK is echter laag. Het verwaarloosbaar risiconiveau voor de
volksgezondheid (1 persoon met kanker op de miljoen mensen bij
levenslange blootstelling) wordt onder de genoemde omstandigheden niet overschreden.’
KWR en RIVM hebben op verzoek van de VROM-Inspectie een
‘protocol monstername grijs gietijzeren leidingen’ opgesteld. Na
werkzaamheden en geur- en smaakklachten bij dit type leidingen
zullen de drinkwaterbedrijven in 2012 PAK-analyses gaan uitvoeren.
Op deze manier wordt informatie verzameld in het kader van de
handhaving van de norm voor PAK in het Wlb.

2.5 Collectieve voorzieningen
Met ingang van 2001 dienen collectieve (zelfstandige) watervoorzieningen en grote collectieve leidingnetten aan het Wlb te voldoen.
Grote collectieve leidingnetten zijn leidingnetten aangesloten op
het net van een drinkwaterbedrijf waar sprake is van distributie van
leidingwater (geen behandeling) en waarmee gemiddeld meer dan
100 kubieke meter leidingwater (geen proceswater) per dag
beschikbaar wordt gesteld. Hierbij wordt gedacht aan omvangrijke
bedrijven of (lucht)havens. VROM heeft een informatieblad
uitgebracht (VROM, 2004) waarin modelmeetprogramma’s voor de
collectieve voorzieningen zijn opgenomen.
De drinkwaterbedrijven voeren de controle van collectieve
leidingwaterinstallaties uit in opdracht van de VI. RIVM heeft de
voortgang en de bevindingen van deze controles vanaf 2005
gerapporteerd (Dik 2008; Dik, 2009; Dik 2010; Dik 2011). Ongeveer
22 procent van de bestaande en 39 procent van de nieuwe installaties vertoont in 2010 een verhoogd risico op verontreinigingen.
20 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Evenals in voorgaande jaren heeft de VROM-Inspectie aandacht
besteed aan de zelfstandige collectieve voorzieningen ofwel ‘eigen
winningen’. Dit kunnen zijn campings, recreatieterreinen en
bedrijven.

2.6		 Conclusies
2.6.1 Meetprogramma’s
De uitvoering van de meetprogramma’s is in grote lijnen correct en
in over­een­stemming met de eisen van het Waterleidingbesluit (Wlb)
en de gemaakte afspra­ken. De VI heeft geconcludeerd dat deze
meetprogramma’s voldoende inzicht geven in de (drink)waterkwaliteit en toereikend zijn voor een adequate bewaking hiervan. Voor de
controle van de bedrijfsvoering en de bewaking van de kwaliteit van
het ruwwater worden soms extra parameters, zoals organische
microverontreinigingen opgenomen. Het aantal meetresultaten is
in 2010 ongeveer 908.000. De VI zal voorstellen voor vermindering
van de meetinspanning kritisch bekijken.

2.6.2 Normoverschrijdingen
Grondstof
De toetsing van de kwaliteit van de bron aan normen uit het Wlb
kan alleen voor oppervlaktewater plaats vinden omdat er voor
grondwater voor de bereiding van drinkwater geen normen zijn.
De normoverschrijdingen die voor oppervlaktewater zijn gerapporteerd hebben betrekking op bedrijfstechnische parameters en
bestrijdingsmiddelen. Normoverschrijdingen voor bestrijdingsmiddelen bij de innamepunten van oppervlaktewater komen regelmatig voor. Het aantal innamepunten waar dit voorkomt is ten
opzichte van vorig jaar met één afgenomen (Drentsche Aa). Het
aantal aangetoonde bestrijdingsmiddelen is gelijk gebleven (20).
Naast de organische microverontreinigingen zijn pathogene
microorganismen in de drinkwaterbron oppervlaktewater een
belangrijk aandachtspunt. In het Wlb is met de introductie van
kwantitatieve risicoanalyse regelgeving opgenomen voor pathogene virussen en protozoa. De drinkwaterbedrijven hebben voor
oppervlaktewaterwinningen en kwetsbare grondwaterwinningen
een eerste risicoanalyse uitgevoerd (Schijven en De Roda Husman,
2009). Voor het garanderen van veilig drinkwater zullen de
zuiveringsprocessen zodanig moeten functioneren dat voldoende
organismen verwijderd worden.
Uit onderzoek blijkt dat er in de grote rivieren ook andere pathogene virussen (bijvoorbeeld Hepatitius-E) en bacteriën (emerging
pathogenen) voorkomen. Kennis over de aanwezigheid van
emerging pathogenen in oppervlaktewater is van belang om
volksgezondheidsrisico’s van blootstelling aan deze pathogenen in
water te kunnen schatten (Blaak et al, 2010).
In dit rapport wordt de kwaliteit van het drinkwater beschreven op
basis van de parameters en normen uit het Wlb. Onlangs is
onderzoek uitgevoerd naar het vóórkomen van drugs en kalmeringsmiddelen in water ( Aa van der, et al 2011). Hieruit blijkt dat

deze stoffen die onder de opiumwet vallen in lage concentraties
voorkomen in de bronnen voor drinkwater (Rijn en Maas). Uit dit
onderzoek maar ook uit andere informatie blijkt dat de kwaliteit
van de bronnen voor drinkwater blijvende aandacht vereist. De
aandacht dient gericht te blijven op bescherming van de bron,
bijvoorbeeld door het terugdringen van (diffuse) emissies, zoals
MTBE, ETBE en (dier)geneesmiddelen, en het saneren van emissies
vanuit de rioolwaterzuivering. Hiervoor wordt beleid ontwikkeld
hetgeen buiten de scope van dit rapport valt.
Drinkwater
De volksgezondheid is in relatie tot de drinkwaterkwaliteit niet in
gevaar geweest. Het aantal pompstations waar één of meer
normoverschrijdingen voorkomen is in 2010 onveranderd (33
locaties) vergeleken met vorig jaar. De normoverschrijdingen in
drinkwater hebben meestal een incidenteel karakter. Wanneer er
bacteriële besmettingen zijn vastgesteld worden maatregelen
genomen en wordt de oorzaak zo spoedig mogelijk weggenomen.
In 2010 zijn er negen overschrijdingen van de parameter E. coli
gerapporteerd, één van de parameter enterococcen en vijf overschrijdingen van de bedrijfstechnische parameter bacteriën van de
coligroep. Hiervoor zijn voor zover bekend zes kookadviezen
gegeven. Kookadviezen naar aanleiding van een microbiologische
besmetting na een reparatie in het distributienet zijn minstens 90
maal gegeven. Daarnaast worden kookadviezen bij reparaties ook
preventief gegeven.

2.6.3 K
 waliteit drinkwater in relatie tot de
volksgezondheid
De normoverschrijdingen betreffen meestal stoffen waarvan de
norm niet is gebaseerd op toxicologische en gezondheidskundige
gegevens. Normoverschrijdingen van microbiologische parameters
kunnen aanleiding geven tot acute gezondheidsrisico’s. In 2010 zijn
er in totaal negen normoverschrijdingen van de parameter E. coli
gerapporteerd. Deze parameter is een indicator voor mogelijke
besmettingen met andere (wel pathoge­ne) micro-organis­men.
Legionellabacteriën zijn in het afgeleverde drinkwater onderzocht
en niet aangetroffen. In het distributienet zijn legionellabacteriën
(meestal Legionella non-pneumophila) vaker aangetroffen.
In 2010 zijn zes kookadviezen aan de consument gegeven vanwege
een bacteriële besmetting in een monster uit het reguliere
meetprogramma. Op de locaties waar overschrijdingen zijn
vastge­steld zijn adequate maatregelen genomen, zoals spuien,
zodat weer aan de kwaliteitseisen werd voldaan. In 2010 is naar
aanleiding van positieve microbiologische monsters na reparaties
91 keer een kookadvies gegeven.
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland geeft geen aanleiding
tot risico’s voor de volksge­zondheid, op basis van de geconstateerde
normoverschrijdingen.

Opvallend is het aantal van 28 normoverschrijdingen voor
Legionella in het distributiewater. De aantallen waren in de meeste
gevallen relatief laag. In één distributiegebied zijn legionellabacteriën regelmatig aangetroffen. Inmiddels is de zuivering op het
bijbehorende pompstation aangepast zodat humuszuren beter
worden verwijderd. Naar verwachting heeft dit een positief effect.
In 2010 is één bestrijdingsmiddel (bromacil) in drinkwater aangetoond. Bij de grondwaterwinning waar bromacil in het grondwater
voorkomt worden structurele maatregelen getroffen. De norm voor
bestrijdingsmiddelen is gebaseerd op het ‘voorzorgprincipe’. De
aangetroffen concentraties zijn lager dan de waarde welke volgens
toxicologische principes is afgeleid.
Bij één pompstation komt een normoverschrijding van de parameter mangaan voor gedurende vijf achtereenvolgende jaren. Op veel
locaties (pompstations en distributie) wordt de norm voor de
Saturatie Index onderschreden. De oorzaak hiervan is de natuurlijke
samenstelling van het gebruikte grondwater. Een te lage waarde van
de Saturatie Index heeft effect op het kalkoplossend vermogen van
leidingwater bij cementeuze materialen.
Een goed gewaarborgde bedrijfsvoering van het productieproces
kan een bijdrage leveren aan het verder verminderen van het aantal
normoverschrijdingen met name voor de bedrijfstechnische
parameters.

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 21

3. Literatuur
Aa van der NGFM et al (2011).
Drugs of abuse and tranquilizers in Dutch surface waters, drinking
water and wastewater.
RIVM rapport nr. 703719064.

Slaats P.G.G., E.J.M. Blokker en J.F.M. Versteegh (2008).
Lood, koper, nikkel en chroom in drinkwater gemeten aan de tap:
een eerste inventarisatie.
H2O, nr 3 pg. 37-40.

Blaak H., et al (2010).
Emerging pathogenen in oppervlaktewater.
RIVM rapport nr. 703719049.

Swartjes F.A., A.J. Baars, R.H.L.J. Fleuren en P.F. Otte (2004).
Risicogrenzen voor MTBE in bodem, sediment, grondwater,
oppervlaktewater, drinkwater en voor drinkwaterbereiding
RIVM rapport 71701039/2004; www.rivm.nl

Blokker EJM, BM van de Ven, M Tankerville en CM de Jongh (2010).
Invloed coating grijs gietijzeren leidingen op drinkwaterkwaliteit.
KWR rapport BTO 2010.044.
Dik H.H.J. (2008).
De controle van collectieve leidingwaterinstallaties in 2006.
RIVM rapport nr. 703719022.
Dik H.H.J. (2009).
De controle van collectieve leidingwaterinstallaties in 2007 en 2008.
RIVM rapport nr. 703719044.
Dik H.H.J. (2010).
De controle van collectieve leidingwaterinstallaties in 2009.
RIVM rapport nr. 703719057.
Dik H.H.J. (2011).
De controle van collectieve leidingwaterinstallaties in 2010.
RIVM rapport nr. 703719080.
EG (1998).
Richtlijn betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie
bestemd water (98/83/EG).
Meerkerk MA en J Kroesbergen (2010).
Hygiëncode Drinkwater.
KWR rapport 2001.175, 2e editie.
Schijven J. en A.M. de Roda Husman (2009).
Analyse microbiologische veiligheid drinkwater.
RIVM rapport 703719038/2009; www.rivm.nl

22 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

TNS NIPO (2011).
Watergebruik thuis 2010.
www.vewin.nl
Versteegh J.F.M. en Wetsteyn F.J. (1994).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 1992.
Reeks Handhaving Milieuwetten VROM/VI nr. 1994/58.
Versteegh J.F.M., F.W. van Gaalen en Van Breemen A.J.H. (1995).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 1993.
Reeks Handhaving Milieuwetten VROM/VI nr. 1995/97.
Versteegh J.F.M., F.W. van Gaalen en Beuting D.M. (1996).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 1994.
Reeks Handhaving Milieuwetten VROM/VI nr. 1996/105.
Versteegh J.F.M., F.W. van Gaalen en Peen F. (1997).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 1995.
Reeks Handhaving Milieuwetten VROM/VI nr. 1997/114 .
Versteegh J.F.M. en Lips F. (1998).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 1996.
Inspectiereeks VROM/VI nr. 1998/4.
Versteegh J.F.M. en Lips F. (1999).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 1997.
Inspectiereeks VROM/VI nr 2000/12.
Versteegh J.F.M. en Cleij P. (2000).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 1998.
Inspectiereeks VROM/VI nr 2000/13.

Versteegh J.F.M., Breebaart L. en Cleij P. (2001).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 1999.
Inspectiereeks VROM/VI nr 2001/18.
Versteegh J.F.M. en Te Biesebeek J.D. (2002).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2000.
Inspectiereeks VROM/VI nr 2002/01.
Versteegh J.F.M. en Te Biesebeek J.D. (2003).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2001.
VROM 3134.
RIVM rapport 703719 003; www.rivm.nl

Versteegh J.F.M., P.S. Brandsema, N.G.F.M. van der Aa en Dik HHJ.
(2007).
Evaluatie legionellapreventie Waterleidingwet.
RIVM rapport nr. 703719020.
Vewin (2001).
Basisdocument Harmonisatie-afspraken Meetfrequenties
Waterleidingbesluit 2001.
Vewin Rijswijk.
Vewin (2011).
Kerngegevens Drinkwater 2010.
Vewin Rijswijk.

Versteegh J.F.M. en Te Biesebeek J.D. (2004).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2002.
VROM 3272.
RIVM rapport 703719 005; www.rivm.nl

VROM (2001).
Gevolgen voor eigenaren van collectieve leidingwaterinstallaties.
VROM juni 2001; www.waterleidingbesluit.nl

Versteegh J.F.M. en Te Biesebeek J.D. (2005).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2003.
VROM 4233.
RIVM rapport 703719 007; www.rivm.nl

VROM (2004).
Modelmeetprogramma’s voor eigenaren van collectieve watervoorzieningen en grote collectieve leidingnetten.
VROM maart 2004; www.waterleidingbesluit.nl

Versteegh J.F.M. en Dik HHJ. (2006).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2004.
VROM 5260.
RIVM rapport 703719 010; www.rivm.nl

VROM (2005a).
Inspectierichtlijn voor de melding van normoverschrijdingen
drinkwaterkwaliteit.
VROM-Inspectie nr 5073 www.vrom.nl

Versteegh J.F.M. en Dik HHJ. (2006).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2005.
VROM 6238.
RIVM rapport 703719 010; www.rivm.nl

VROM (2005b).
Inspectierichtlijn Harmonisatie Meetprogramma
Drinkwaterkwaliteit.
VROM-Inspectie nr 5074 www.vrom.nl

Versteegh J.F.M. en Dik HHJ. (2007).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2006.
VROM 7420.
RIVM rapport 703719 022; www.rivm.nl

VROM (2006a).
Inspectierichtlijn Analyse microbiologische veiligheid drinkwater.
VROM-Inspectie nr 5318; www.vrom.nl

Versteegh J.F.M. en Dik HHJ. (2008).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2007.
VROM 8346.
RIVM rapport 703719 034; www.rivm.nl
Versteegh J.F.M. en Dik HHJ. (2009).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2008.
VROM 7275.
RIVM rapport 703719 046; www.rivm.nl
Versteegh J.F.M. en Dik HHJ. (2010).
De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2009.
VI-2010-21.
RIVM rapport 703719 065; www.rivm.nl

VROM-Inspectie (2009).
Hygiënisch werken aan het drinkwaternet.
Publicatienummer 9181; www.vrominspectie.nl
Waterboek (2010).
Waternetwerk Rijswijk.
Waterleidingbesluit.
Staatsblad nr 220, 1984.
Staatsblad nr 31, 2001.
Staatsblad nr 576, 2004.
WHO (2004) .
Guidelines for Drinking-water Quality
Third edition, Volume 1 Recommendations.
WHO Geneva.

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 23

Afkortingen
AMPA
ATA
BAM
Dww
ETBE
EU
VI
kve
IMG
IenM
KWR
MTBE
REWAB
RIVM
Vewin
VROM
Wlb
Wlw

Aminomethylfosfonzuur
Attest Toxicologische Aspecten
2,6-dichloorbenzamide
Drinkwaterwet
Ethyl Tert-ButylEther
Europese Unie
VROM-Inspectie
kolonievormende eenheden
Centrum voor Inspectie, Milieu en Gezondheidsadvisering (RIVM)
Ministerie van Infrastructuur en Milieu
KWR Watercycle Research Institute
Methyl Tert-ButylEther
Registratie opgaven van drinkwaterbedrijven
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Vereniging van Waterbedrij­ven In Nederland
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
Waterleidingbesluit
Waterleidingwet

Voor afkortingen van de namen van drinkwaterbedrijven: zie bijlage 1.

24 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Bijlage 1
Drinkwaterbedrijven in Nederland in 2010

Groningen
Waterbedrijf Groningen (WGron)
Friesland
Vitens Fryslân 1)

Noord-Holland
PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland (PWN)
Waternet

Drenthe
Waterleidingmaatschappij Drenthe (WMD)

Zuid-Holland
Evides Drinkwater
Oasen
Dunea

Overijssel
Vitens Overijssel 1)

Zeeland
Evides Drinkwater

Gelderland
Vitens Gelderland 1)

Noord-Brabant
Brabant Water

Flevoland
Vitens Flevoland 1)

Limburg
Waterleiding Maatschappij Limburg (WML)

Utrecht
Vitens Midden-Nederland 1)
Bronwaterleiding ‘Doorn’ (Doorn)2)

Onderdeel van NV Vitens
Vitens is vanaf 1 juli 2010 technisch verantwoordelijk voor
Bronwaterleiding ‘Doorn’. Sinds 1 januari 2011 is het bedrijf
eigendom van Vitens
(Bron: Vewin Waterleidingstatistiek 2010)

1)

2)

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 25

Bijlage 2
Overzicht vergunde en onttrokken
hoeveelheden grondwater in 2010
Vewin

Naam

PS

SW

V Mm3 G Mm3

002

Wgroningen

6

g

47,5

41,3

0031)

Vitens Fryslân

9

g

66,6

47,9

004

WMD

12

g

45,9

30,1

1

009 )

Vitens Overijssel

22

g

92,7

74,0

0151)

Vitens Gld (WOG)

11

g

33,8

21,5

017 )

Vitens Gld (WMG)

17

g

75,3

60,7

0181)

Vitens Gld (ZGN)

2

g

14,4

13,0

020 )

Vitens Gld (VNB)

7

g

27,1

21,7

1

1

022 )

Vitens Gld (NUON)

2

g

17,1

13,2

027

Doorn

1

g

1,6

0,8

029 )

Vitens MN

23

g

93,0

79,2

0301)

Vitens F

3

g

28,0

21,5

032

PWN

4

g/o

56,0

53,5

034

Waternet

1

g/o

70,0

62,0

051

Oasen

10

g

62,5

46,0

062

DZH

3

g/o

76,3

69,0

077

Evides

6

g/o

33,1

27,0

086

Brabant Water

32

g

237,0

185,3

094

WML

30

g

113,0

78,6

2021)

Vitens Gld (WOV)

1

g

6,0

5,6

1196,8

949,1

1

1

Totaal

Onderdeel van N.V. Vitens
PS = 	aantal pompstations/winningen, SW = soort water (g = grondwater, g/o =
onttrokken geïnfiltreerd oppervlaktewater aangevuld met grondwater).
V = vergund, G = gewonnen/geleverd, (hoeveelheden in miljoenen m3/j).

1)

De bedrijven hebben de gegevens met behulp van het REWAB
programma aangeleverd. De gegevens zijn in dit rapport per bedrijf
samengevoegd. Het is niet bekend of de via REWAB aangeleverde
kwantiteitsgegevens binnen het bedrijf volledig zijn geborgd.

26 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Bijlage 3
Overschrijdingen in drinkwater en ruwwater (oppervlaktewater)
Tabel 1 Normen uit het Waterleidingbesluit

Parameter

Norm

Eenheid

Tabel Wlb

Enterococcen

1000

kve/100 ml

IIIa

Aluminium

200

μg/l

IIIb

Ammonium

0,20

mg/l NH4

IIIa

Antimoon

5

μg/l

II

Arseen

10

μg/l

II

Bacteriën van de coligroep

0

kve/100 ml

IIIa

Benzo(a)pyreen

0,01

μg/l

II

Bromaat

1 **

μg/l

II

Broomdichloormethaan

15

μg/l

II

Chloride

150

mg/l (jaargem.)

IIIa

Chroom

50

μg/l

II

Clostridia, sulfiet reducerende sporen

0

kve/100 ml

IIIa

E. coli

0

kve/100 ml

I

Gehalogeneerde monocyclische koolwaterstoffen

1

μg/l

IIIc

Hardheid

mmol (indien wordt onthard)

IIIa

IJzer

1< hardheid<2,5
200

μg/l

IIIb

Kleurintensiteit

20

Pt/Co-schaal

IIIb

Koperoplossend vermogen*

2

mg/l (16 uur stilstand)

Legionella spp***

<100

kve/1000 ml

Lood

10

μg/l

II

Mangaan

50

μg/l

IIIb

Natrium

150

mg/l

IIIb

Nikkel

20

μg/l

II

Nitraat

50

mg/l NO3

II

Nitriet

0,1

mg/l NO2

II

Polycyclysiche koolwaterstoffen (PAK, som)

0,1

μg/l

II

Pesticiden

0,1

μg/l

II

SI-index

>-0,2

pH

IIIa

25

0C

IIIa

Troebelingsgraad

25 (90 percentiel)
50 (maximum)
1 (af pompstation)

μg/l
μg/l
FTE

II
II
IIIb

Troebelingsgraad

4 (af tap)

FTE

IIIb

> 60

mg/l

IIIa

7,0<pH<9,5

pH

IIIa

mg/l O2

IIIa

Temperatuur
Trihalomethanen

Waterstofcarbonaat
Zuurgraad
Zuurstof

>2

* Dit is geen wettelijke norm
** Desinfectie: 5 μg/l als 90 percentielwaarde met een maximum van 10 μg/l
*** Legionella is niet formeel in een Tabel ingedeeld; de status komt overeen met Tabel I.
Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 27

Tabel 2 Concentraties (μg/l) bestrijdingsmiddelen (en metabolieten)1) in oppervlaktewater bij de innamepunten voor drinkwater

Aantal
waarnemingen

Min.
conc.

Gem.
conc.

Max.
conc.

Aldicarb-sulfoxide

9

< 0,1

< 0,1

0,27

Aminomethylfosfonzuur (ampa)

13

< 0,1

0,15

0,30

Trichloorazijnzuur

13

< 0,1

0,10

0,29

Aldicarb-sulfoxide

13

< 0,01

0,04

0,26

Aminomethylfosfonzuur (ampa)

26

0,14

0,40

0,68

Butocarboxinsulfoxide

5

< 0,10

< 0,10

0,30

Butoxycarboxim

18

< 0,01

0,02

0,14

Glyfosaat

26

< 0,05

< 0,05

0,15

Trichloorazijnzuur

13

< 0,1

0,12

0,24

Aminomethylfosfonzuur (ampa)

26

0,13

0,32

0,59

Carbaryl

19

< 0,05

0,07

1,00

Glyfosaat

26

< 0,05

< 0,05

0,14

Isoproturon

104

0,03

0,02

0,14

Metoxuron

54

< 0,1

< 0,1

0,11

Bedrijf

Innamepunt

Parameter

PWN

Andijk

Waternet

Amsterdam Rijn Kanaal

2)

Nieuwegein (Lekkanaal)

Evides

Brabantse Biesbosch

Trichloorazijnzuur

13

< 0,1

0,12

0,22

2,6-dichloorbenzamide

6

< 0,02

0,07

0,38

Aminomethylfosfonzuur (ampa)

27

0,17

1,0

3,0

Butocarboxinsulfoxide

5

< 0,1

< 0,1

0,2

Glyfosaat

27

< 0,02

0,05

0,11

Mecoprop (MCPP)

13

< 0,05

< 0,05

0,13

1) Bestrijdingsmiddelen waarvan de maximum concentratie groter is dan 0,1 µg/l zijn in deze tabel opgenomen. De norm voor individuele bestrijdingsmiddelen in
oppervlaktewater bestemd voor drinkwater is 0,1 µg/l.
2) In 2010 de bron Amsterdam Rijnkanaal niet ingezet voor de productielocatie Weesperkarspel.

28 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Tabel 3. Normoverschrijdingen in drinkwater af pompstation.

Bedrijf

Parameter

Aantal
metingen

Min.
conc.

Gem.
conc.

Max.
conc.

Aantal
overschr.

Saturatie Index

49

-0.31

-0.03

0.47

8

Vitens Fryslân
Hollum

Totale hardheid

49

0.97

1.16

1.58

2

Noordbergum

Saturatie Index

51

-0.25

-0.01

0.24

3

Oldeholtpade

Saturatie Index

51

-0.24

0.04

0.32

2

Schiermonnikoog

Saturatie Index

52

-0.21

0.06

0.28

1

Terschelling

Saturatie Index

52

-0.25

0.02

0.22

1

Terwisscha

Saturatie Index

13

-0.35

-0.05

0.17

3

Vlieland

Saturatie Index

52

-0.85

0.11

0.38

4

Troebelingsgraad

53

< 0.1

0.15

2.3

1

IJzer

14

< 20

50

320

1

Diepenveen

Saturatie Index

52

-0.48

-0.06

0.36

5

Enschede - Weerseloseweg

Saturatie Index

52

-0.29

-0.09

0.09

4

Goor

Saturatie Index

52

-0.31

0.2

0.44

1

Sporen van sulfiet-red.clostridia

5

<1

<1

1

1

Hasselo

Saturatie Index

13

-0.46

-0.16

0.01

4

Havelterberg

Saturatie Index

52

-0.35

-0.04

0.31

4

Manderveen

Nikkel

45

6.43

11.4

22.3

2

Saturatie Index

52

-0.62

-0.28

0.01

36

Nijverdal

Saturatie Index

52

-0.71

-0.41

-0.19

51

Rodenmors

IJzer

14

28

66

212

1

Sint Jansklooster

Saturatie Index

52

-0.43

0.19

0.52

1

Apeldoorn - Amersfoortseweg

Saturatie Index

52

-0.25

-0.11

0.17

4

Arnhem - La Cabine

Saturatie Index

65

-0.39

-0.14

0.05

9

Doetinchem - De Pol

cis-1,2-dichlooretheen

13

< 0.05

0.27

1.2

1

Montferland (van Heek)

Saturatie Index

52

-0.61

-0.32

0.07

44

De Haere

Saturatie Index

52

-0.48

-0.09

0.54

8

De Muntberg

Saturatie Index

52

-1.72

-0.42

0.07

22

Waterstofcarbonaat

52

51

64

71

8

Zuurgraad

52

6.8

8

8.5

2

Edese Bos

Saturatie Index

13

-0.62

-0.11

0.05

1

Eerbeek

Saturatie Index

52

-0.27

-0.07

0.03

2

Ellecom

Saturatie Index

52

-0.51

-0.12

0.66

18

Harderwijk II

Saturatie Index

13

-0.3

-0.06

0.02

1

Heumensoord

Saturatie Index

52

-0.32

-0.13

0.07

6

Pinkenberg

Saturatie Index

52

-0.34

-0.2

-0.07

24

Putten

Saturatie Index

33

-0.37

-0.08

0.07

4

Schalterberg

Saturatie Index

52

-0.53

-0.15

0.08

7

Speuld

Troebelingsgraad

53

< 0.1

0.19

2.4

2

WMD
Assen

Vitens Overijssel

Vitens Gelderland

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 29

Bedrijf

Parameter

Aantal
metingen

Min.
conc.

Gem.
conc.

Max.
conc.

Aantal
overschr.

Twello

Saturatie Index

13

-0.21

-0.1

0.19

1

Wageningseberg

Saturatie Index

13

-0.32

-0.27

-0.22

13

Wezep - Boele

IJzer

15

< 10

29

331

1

Saturatie Index

51

-0.38

-0.17

-0.06

15

Troebelingsgraad

53

< 0.1

0.18

4.3

1

Bacteriën van de coligroep

55

<1

<1

3

1

Mangaan

54

<5

21

61

4

Saturatie Index

52

-1.79

-0.32

0.99

32

Waterstofcarbonaat

54

55

75

84

2

Zuurgraad

56

6.7

7.95

9.25

6

Amersfoort - Berg

Saturatie Index

51

-0.47

-0.1

0.51

13

Amersfoort - Hogeweg

Saturatie Index

51

-0.25

0

0.25

2

Beerschoten

Saturatie Index

52

-0.59

-0.02

0.39

2

Bilthoven

Bromacil

81

< 0.05

0.06

0.12

3

Saturatie Index

51

-0.82

-0.03

0.44

13

Cothen

Troebelingsgraad

52

< 0.1

0.11

3

1

Driebergen

Saturatie Index

52

-0.45

-0.24

-0.03

39

Groenekan

Troebelingsgraad

53

0.12

0.35

2

1

Leersum

Saturatie Index

52

-0.5

0.03

0.61

8

Waterstofcarbonaat

52

41

57

62

34

Lopik

Saturatie Index

13

-0.22

-0.09

0.07

1

Rhenen - Lijsterengh

Saturatie Index

52

-0.3

-0.08

0.01

2

Woudenberg

Saturatie Index

52

-0.3

0.11

0.41

1

Zeist

Troebelingsgraad

52

< 0.1

0.14

1.5

1

Fledite

Saturatie Index

13

-0.29

-0.22

-0.18

6

Harderbroek

Mangaan

16

19

43

143

4

Saturatie Index

13

-0.46

-0.31

-0.24

13

Ammonium

52

< 0.02

< 0.02

0.21

1

Nitriet

13

< 0.007

0.02

0.1

1

Sporen van sulfiet-red. clostridia

104

0

0

1

1

Ammonium

72

< 0.02

0.06

0.33

3

Sporen van sulfiet-red. clostridia

107

0

0

1

3

De Steeg

Saturatie Index

53

-0.26

0.18

0.43

2

Ridderkerk - Kievietsweg

Ammonium

46

< 0.03

0.03

1.3

1

Sporen van sulfiet-red. clostridia

55

0

0

1

1

Zoelen k.a.

Doorn
Doorn

Vitens MN

Vitens Flevoland

PWN
Bergen
Wim Mensink

Waternet
Weesperkarspel

OASEN

Dunea
Katwijk

30 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Bedrijf

Parameter

Aantal
metingen

Min.
conc.

Gem.
conc.

Max.
conc.

Aantal
overschr.

IJzer

104

<5

19

310

1

Sporen van sulfiet-red. clostridia

104

<1

<1

1

1

Geur, kwalitatief

103

1

1

6

2

Evides
Berenplaat
Braakman

Smaak, kwalitatief

105

1

1

6

2

Haamstede

Geur, kwalitatief

51

1

1

6

1

Ossendrecht

Geur, kwalitatief

13

1

1

6

1

Smaak, kwalitatief

13

1

1

6

1

Arseen

26

3.3

6

11

1

Geur, kwalitatief

51

1

1

3

1

Smaak, kwalitatief

51

1

1

3

1

Budel

Ammonium

51

< 0.03

< 0.03

0.45

1

Luyksgestel

Saturatie Index

16

-0.38

-0.01

0.08

2

Heel

Ammonium

52

< 0.03

< 0.03

0.24

1

OPB De Beitel

Totale hardheid

52

0.98

1.19

3.71

2

Pey-Echt

1,3- en 1,4- dimethylbenzeen (som)

4

< 0.05

< 0.34

1.3

1

Schinveld

Troebelingsgraad

52

0.18

0.36

1

1

Susteren

Troebelingsgraad

52

0.15

0.38

1

1

Ouddorp

Brabant Water

WML

Tabel 3a Pompstations met een gemiddelde waarde >2 mg/l voor de niet-wettelijke parameter koperoplossend vermogen aantal metingen

Bedrijf

Pompstation

WGroningen

Onnen

8

1,98

2,05

2,10

WMD

Beilen

4

2,27

2,34

2,39

Dalen de Loo

2

2,30

2,35

2,41

Waardenburg

6

3,25

3,85

4,43

Arnhem Immerloo

9

2,07

2,16

2,30

Vorden

12

1,87

2,06

2,31

Lieshout

3

2,69

3,20

3,58

Lith

4

2,32

2,59

2,85

Boxmeer

4

2,50

2,57

2,67

Heel

9

2,35

2,76

3,39

Vitens Gelderland

Brabant Water

WML

Aantal metingen

Min. conc. Gem. conc. Max. conc.

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 31

Tabel 4. Normoverschrijdingen in drinkwater in het distributiegebied.

Bedrijf

Parameter

Aantal
metingen

Min.

Gem.

Max.

Aantal
overschr.

200

1

Groningen
Nietap

Legionella

7

< 100

< 100

Temperatuur

400

1.8

11.1

26.3

1

Levering aan WMD

Aeromonas

5

<1

60

1100

1

Vitens Fryslân
Noordbergum
Oldeholtpade

Aeromonas

33

10

375

2400

4

Lood

17

< 0.5

91.8

1550

1

Aeromonas

28

<1

275

3000

1

Legionella

13

< 100

< 100

200

2

Saturatie Index

26

-0.25

0.06

0.27

2

Schiermonnikoog

Legionella

4

< 100

< 100

100

1

Spannenburg

Aeromonas

762

<1

350

3000

56

Bacteriën van de coligroep

782

<1

<1

46

1

Escherichia coli

782

<1

<1

1

1

Kleurintensiteit

190

<3

12

22

1

Legionella

21

< 100

375

2900

10

Saturatie Index

27

-0.22

0.14

0.28

1

Terschelling

Aeromonas

9

30

650

1500

3

Terwisscha

Aeromonas

28

<1

200

1700

1

West

Legionella

8

< 100

< 100

200

1

Zuid-West

Legionella

4

< 100

< 100

200

1

Deventer - Ceintuurbaan

IJzer

17

26

67

512

1

Kleurintensiteit

17

12

17

21

1

Espelo(sebroek)

Legionella

8

< 100

< 100

100

1

WMD

Vitens Overijssel

Goor

Legionella

7

< 100

250

1500

2

Hammerflier

Saturatie Index

17

-0.31

0.1

0.2

1

Havelterberg

Legionella

8

< 100

< 100

100

1

Herikerberg

Saturatie Index

20

-0.32

0.04

0.37

2

Manderveen

Nikkel

13

1.89

24.4

161

1

Saturatie Index

24

-0.39

0.02

0.45

5

Nijverdal

Saturatie Index

24

-0.51

-0.09

0.37

10

Zuurstof

26

0.6

9.3

11.7

1

Aeromonas

186

<1

400

3000

16

Kleurintensiteit

51

<3

14

21

3

Sint Jansklooster
Enschede - Weerseloseweg
Wierden

IJzer

37

< 10

20

209

1

Saturatie Index

35

-0.26

0.13

0.44

1

Legionella

7

< 100

< 100

200

1

Witharen

Legionella

8

< 100

< 100

300

3

Deventer - Zutphenseweg

Aeromonas

75

<1

160

3000

1

32 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Bedrijf

Parameter

Aantal
metingen

Min.

Gem.

Max.

Aantal
overschr.

7

< 100

130

400

3

Vitens Gelderland
Aalten/Corle
Edesebos

Legionella
IJzer

28

< 10

27

239

2

Mangaan

27

<5

<5

52

1

Saturatie Index

26

-0.39

-0.07

0.23

3

Ellecom

Saturatie Index

26

-0.25

-0.01

0.4

2

Fikkersdries/Bemmel/Bijsterhuizen

Legionella

10

< 100

< 100

100

2

Hengelo/Harfsen/Gorssel

Bacteriën van de coligroep

181

<1

<1

26

1

Saturatie Index

18

-0.35

-0.07

0.23

1

Waterstofcarbonaat

13

58

73

119

1

Holk

Saturatie Index

26

-0.23

0.13

0.43

1

Kolff

Legionella

10

< 100

4500

35000

3

La Cabine & Veerweg

Legionella

3

< 100

2200

6200

2

Montferland (van Heek)

Saturatie Index

24

-0.27

0.06

0.55

4

De Muntberg

Saturatie Index

13

-0.61

-0.09

0.41

3

Oosterbeek

Bacteriën van de coligroep

101

<1

<1

15

1

Pinkenberg

Escherichia coli

85

<1

<1

1

1

Saturatie Index

19

-0.25

-0.06

0.16

2

Putten/Uddel

Saturatie Index

26

-0.3

0.12

0.64

3

Vorden/Lochem

Legionella

7

< 100

< 100

300

2

Wageningen

Saturatie Index

26

-0.36

-0.14

0.05

9

Zoelen

Aeromonas

33

<1

250

1500

3

Saturatie Index

11

-1.03

-0.58

-0.18

10

Zuurgraad

17

6.9

7.46

7.82

2

Doorn
Periferie

Vitens MN
Amersfoort

Saturatie Index

21

-0.22

0.22

0.66

1

Beerschoten

Temperatuur

234

3.5

13

27.5

1

De Meern

Legionella

3

< 100

130

400

1

Driebergen

Saturatie Index

13

-0.21

0.12

0.69

1

Laren

IJzer

27

< 10

18

225

1

Mangaan

27

<5

<5

91

1

Nieuwegein

Legionella

7

< 100

225

1400

2

Leersum

Linschoten

Legionella

5

< 100

< 100

200

2

Saturatie Index

13

-0.51

0.2

0.48

1

Waterstofcarbonaat

19

43

54

66

15

Escherichia coli

314

<1

<1

1

1

Saturatie Index

41

-0.29

0.04

0.19

1

Loosdrecht

Ammonium

32

< 0.03

< 0.03

0.65

1

Lopik

Aeromonas

17

<1

300

1700

2

Rhenen

Legionella

4

< 100

< 100

100

1

Saturatie Index

14

-0.29

0.08

0.58

1

Temperatuur

62

4

12

25.5

1

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 33

Bedrijf

Parameter

Soestduinen

Tetrahydrofuraan

Aantal
metingen

Min.

Gem.

Max.

Aantal
overschr.

9

< 0.05

0.27

2.2

1

Veenendaal

Legionella

7

< 100

130

500

1

Woudenberg

Saturatie Index

25

-0.42

0.22

0.55

1

Vitens Flevoland
Almere

Saturatie Index

15

-0.23

-0.13

0.11

2

Oostelijk Flevoland

Bacteriën van de coligroep

316

<1

<1

1

1

Enterococcen

10

<1

<1

2

1

Saturatie Index

39

-0.24

0.15

0.58

1

Legionella

10

< 100

100

700

3

Saturatie Index

16

-0.28

-0.14

0.12

5

Aquaterp

Mangaan

14

<5

8

59

1

Westerterp

Saturatie Index

4

-0.34

-0.25

-0.17

2

Fledite

PWN
Laarderhoogt
Andijk

Aeromonas

142

0

105

1100

2

Ammonium

85

< 0.02

< 0.02

0.23

2

Aeromonas

270

0

342

9800

20

Geur, kwalitatief

206

0

0

>2

1

IJzer

205

< 0.01

0.02

0.2

1

Legionella

40

< 100

< 100

2400

1

Sporen van sulfiet-red. clostridia

205

0

0

1

1

Zuurgraad

450

6.53

8.3

8.75

1

Bergen

Aeromonas

237

0

69

3000

1

Hoofddorp

IJzer

223

0.01

0.02

1.2

1

Legionella

12

< 100

< 100

100

1

Zuurgraad

374

6.47

8.21

8.47

1

Heemskerk

Aeromonas

253

0

118

2000

8

Escherichia coli

897

0

0

1

1

IJzer

192

< 0.01

0.02

0.61

1

Legionella

40

< 100

< 100

200

1

Temperatuur

517

3.3

13

25.4

1

Troebelingsgraad

417

< 0.03

0.12

22

1

Aeromonas

631

0

92

6800

6

Waternet
Amsterdam

Ammonium

628

< 0.02

< 0.02

0.34

15

Escherichia coli

2729

0

1

7

1

Sporen van sulfiet-red. clostridia

647

0

0

15

5

Temperatuur

2918

1.3

12.6

26.5

3

Troebelingsgraad

2806

< 0.03

0.06

11

5

34 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Bedrijf

Parameter

Aantal
metingen

Min.

Gem.

Max.

Aantal
overschr.

Aeromonas

6

<1

250

1300

1

OASEN
Gouda
Lexmond
Ridderkerk

7

40

425

2400

1

Escherichia coli

Aeromonas

388

<1

<1

1

1

Ammonium

32

< 0.03

0.04

1.2

1

Sporen van sulfiet-red. clostridia

133

0

0

1

1

Troebelingsgraad

445

< 0.03

0.05

6

1

Aeromonas

301

<1

5

3500

1

Clostridium perfringens (incl. sporen)

697

<1

<1

1

1

Dunea
DZH-Zuid

Evides
Berenplaat

Escherichia coli

3091

<1

<1

55

2

Geur, kwalitatief

1267

1

1

6

1

Smaak, kwalitatief

1268

1

1

6

1

Kralingen

Legionella

31

< 100

< 100

200

1

Goeree-Overflakkee

Aeromonas

38

<1

14

1700

1

Smaak, kwalitatief

55

1

1

6

2

Midden-Zeeland

Geur, kwalitatief

412

1

1

6

6

IJzer

262

<5

14

360

3

Legionella

16

< 100

< 100

400

1

Smaak, kwalitatief

416

1

1

6

4

Oost Zeeuws-Vlaanderen

IJzer

32

<5

18

480

1

Troebelingsgraad

36

0.05

0.34

4.3

1

Schouwen-Duiveland

Geur, kwalitatief

49

1

1

6

1

Smaak, kwalitatief

50

1

1

6

1

Tholen/Halsteren

Aeromonas

105

<1

22

5800

5

West Zeeuws-Vlaanderen

Geur, kwalitatief

102

1

1

6

3

Smaak, kwalitatief

103

1

1

6

2

Troebelingsgraad

105

0.07

0.23

4.6

1

Geur, kwalitatief

152

1

1

6

5

Smaak, kwalitatief

152

1

1

6

1

Brabant Water
Oost

Aeromonas

152

0

136.5

2800

2

Escherichia coli

4053

0

0

1

2

Escherichia coli

WML
Groote Heide/ WP Heel
Inkoop Enwor (WdKA)

208

0

0

1

1

Legionella

7

< 100

< 100

600

1

Saturatie Index

5

-0.3

-0.09

0.06

1

Waterstofcarbonaat

5

42.7

44.9

46.3

5

Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 | 35

36 | Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

Colofon
VROM-Inspectie
Directie Uitvoering
Programma Schoon en Veilig Water
Nieuwe Uitleg 1
Postbus 16191
2500 BD Den Haag
Auteurs
J.F.M. Versteegh, RIVM
H.H.J. Dik, RIVM
Fotografie
Nationale Beeldbank
Dit rapport is een publicatie van de VROM-Inspectie.
Meer informatie en deze publicatie kunt u downloaden via
www.vrominspectie.nl en www.rivm.nl
Publicatienummer:
VI-2011-119
RIVM rapportnummer:
703719081/2011
Datum publicatie:
November 2011

Dit is een publicatie van: Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Rijnstraat 8 | 2515 xp Den Haag | www.rijksoverheid.nl

vi-2011-119 | november 2011