Faculteit der Rechtsgeleerdheid
Afdeling Internationaal en Europees recht

Oudemanhuispoort 4-6
1012 CN Amsterdam
Postbus 1030
1000 BA Amsterdam
T 020 5252833

Wapenleveranties Syrië
Datum

17 juni 2013
Opgemaakt door

Prof.dr. P.A. Nollkaemper

Titel

Wapenleveranties Syrië

Inleiding
In het licht van recente berichtgeving over mogelijke wapenleveranties aan oppositiegroepen in
Syrië, het opheffen van het wapenembargo door de EU en de brief aan de Tweede Kamer van 4 juni
2013, acht ik het opportuun om enkele aspecten van de volkenrechtelijke rechtmatigheid van
wapenleveranties aan de oppositie in Syrië nader te belichten.

Rechtmatigheid van wapenleveranties aan de oppositie
In beginsel zijn wapenleveranties aan de oppositie die beogen de zittende regering van Syrië omver
te werpen, in strijd met internationaal recht. Dergelijke leveranties zijn in ieder geval in strijd met
het verbod op interventie in de interne aangelegenheden van een andere staat. Afhankelijk van aard
en doel van de leveranties, kunnen deze ook in strijd zijn met het verbod op het gebruik van geweld
(artikel 2(4) VN Handvest).
Het is bepleitbaar dat wapenleveranties die uitsluitend tot doel hebben om burgers te beschermen,
niet noodzakelijkerwijs in strijd zijn met het verbod op gebruik van geweld. Het zal echter moeilijk
zijn om zeker te stellen dat wapens niet voor andere doelen worden gebruikt. Hoe dan ook zullen
dergelijke leveranties in strijd zijn met het verbod op interventie in de interne aangelegenheden van
Syrië.
Wapenleveranties aan de oppositie in Syrië kunnen ook in strijd zijn met VN
Veiligheidsraadresolutie 2083 (2012), dat een verbod bevat op levering van wapens aan personen of
entiteiten die met Al-Quaida zijn verbonden.
Het is wel gezegd (o.a. in position paper van Oostenrijk) dat wapenleveranties zouden kunnen leiden
tot medeplichtigheid van de staat die de wapens levert aan schendingen van internationaal recht door
de oppositiegroepering (vgl. art 16 ILC Artikelen Staatsaansprakelijkheid). Deze mogelijke
juridische consequentie is van belang gezien het recente rapport van de Independent International
Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic, (UN Doc. A/HRC/23/58), dat meerdere
schendingen van internationaal recht door de Syrische oppositie constateert.
Het volkenrecht kent geen duidelijke regel die leidt tot medeplichtigheid van staten aan schendingen
van internationaal recht door niet-statelijke actoren. De situatie kan echter anders worden indien wat
nu de oppositie is, uiteindelijk de regering wordt. De staat (Syrië) kan dan aansprakelijk worden
gesteld voor schendingen begaan door de toenmalige oppositie. Staten die steun hebben verleend,
kunnen dan mede-aansprakelijk zijn voor ondersteuning van dergelijke schendingen. Ik merk op dat
de waarborgen die zijn ingebouwd in de criteria van het EU wapenexportbeleid, vergaande
bescherming bieden tegen een dergelijke medeplichtigheid. Deze criteria zullen strikt moeten
worden toegepast.
Gegeven de afwezigheid van een mandaat van de Veiligheidsraad VN, zou de onrechtmatigheid van
wapenleveranties (zoals hierboven vastgesteld), op een aantal gronden kunnen worden voorkomen of
weggenomen. Geen van deze gronden lijkt in dit geval echter van toepassing. Deze gronden zouden
zijn:
- Instemming van de regering:
vooralsnog is de regering Assad de regering van Syrië. Instemming kan derhalve alleen door
deze regering worden verleend.
- Tegenmaatregelen:
de onrechtmatigheid van steun aan de oppositie (ook als die steun op zichzelf onrechtmatig

Pagina 2

Titel

Wapenleveranties Syrië

-

zou zijn) kan worden weggenomen indien die steun een reactie is op een voorafgaande
schending van internationaal recht van Syrië. Leveranties van wapens die uiteindelijke tot
doel hebben een regime change te realiseren zullen hier niet aan voldoen.
Humanitaire interventie:
Nederland heeft in eerdere beleidsdocumenten de mogelijkheid van humanitaire interventie
open gelaten. De meeste staten blijven echter afwijzend staan tegenover een volkenrecht
recht op humanitaire interventie.

Ik concludeer dat in de huidige situatie internationaal recht geen gronden bevat die kunnen leiden tot
een conclusie dat wapenleveranties aan de oppositie rechtmatig zijn,

De brief van 4 juni jl.
In de brief aan de Tweede Kamer van 4 juni jl. betreffende ‘Volkenrechtelijke aspecten
sanctieregime Syrië’ wordt een andere rechtvaardiging voorgesteld. De brief stelt: ‘Het gebrek aan
legitimiteit van het regime van Assad en de brede erkenning van de SOC als legitieme
vertegenwoordiger van het Syrische volk brengen het kabinet tot het oordeel dat het leveren van
militair materieel aan de SOC in uitzonderlijke gevallen en onder specifieke voorwaarden niet in
strijd zou behoeven te zijn met het internationale recht.’
Deze benadering lijkt ruimte te zoeken om een te absolute interpretatie en toepassing van het noninterventiebeginsel in situaties als de onderhavige te voorkomen. Op zichzelf zijn hiervoor goede
gronden. Er lijkt een kloof te ontstaan tussen dit beginsel enerzijds en de praktijk (van westerse
staten) anderzijds. Ik merk op dat strikt genomen het non-interventiebeginsel niet alleen
wapenleveranties verbiedt, maar ook andere vormen van steun. In het licht van de diverse vormen
van steun die kennelijk al aan de oppositie in Syrië worden gegeven, kan worden geconcludeerd dat
het non-interventiebeginsel in deze situatie niet meer in absolute zin wordt toegepast. Het zoeken
naar een principiële basis voor een minder absolute toepassing is begrijpelijk.
Voor het beginsel, zoals geformuleerd in de brief van 4 juni (wapenleveranties zijn niet onrechtmatig
in het licht van het gebrek aan legitimiteit van het regime van Assad en de brede erkenning van de
SOC als legitieme vertegenwoordiger van het Syrische volk), is echter geen steun te vinden in het
geldende internationale recht.
Legitimiteit is als zodanig niet relevant voor de beoordeling van de rechtmatigheid van
wapenleveranties. Het relevante criterium is effectief gezag, niet legitimiteit. Op dit moment lijkt er
geen sprake te zijn van een dusdanige ondermijning van het gezag van het regime van Assad, dat niet
langer gesproken kan worden van ‘effectief gezag’. Ook erkenning van de oppositie als
vertegenwoordiger van de bevolking is volkenrechtelijk gezien geen relevant criterium.
Het is denkbaar dat op enig moment een proces plaats vindt waarbij effectief gezag van een zittend
regime afbrokkelt, en voorafgaande aan de totstandkoming van een nieuw regime dat geldt als de
vertegenwoordiger van de staat, een grijs gebied bestaat waarin steun aan rebellen niet of niet langer
in strijd behoeft te zijn met internationaal recht. Op dit moment lijkt hiervan (nog) geen sprake.
Voor het geval dit proces zich in gang zal zetten, merk ik op dat in het proces van transitie van een
zittende regering naar een situatie waarin een nieuwe regering aantreedt, derde staten moeten
bepalen op welk moment dit proces zover is voortgeschreden dat steun aan de oppositie niet langer
onrechtmatig is. Deze keuze is ten dele politiek van aard. Maar een staat die van oordeel is dat het
proces voldoende is voortgeschreden en overgaat tot wapenleveranties, handelt voor eigen risico. In

Pagina 3

Titel

Wapenleveranties Syrië

de huidige situatie zijn twee gevallen denkbaar. In het geval dat het regime Assad inderdaad
verdwijnt, zal de vraag of de leveranties wellicht te vroeg kwamen, niet meer worden gesteld. Ik
merk op dat in dit scenario de mogelijkheid van medeplichtigheid aan handelingen van de oppositie
reëel wordt (zie hierboven). Maar in het andere geval dat het regime overeind blijft, zullen de
wapenleveranties als onrechtmatig worden beschouwd. Het argument dat op enig moment het regime
niet meer legitiem was, zal dan geen volkenrechtelijke verdediging zijn. In deze zin is de in de brief
van 4 juni gekozen lijn niet zonder volkenrechtelijke risico’s.

Pagina 4