JAARVERSLAG 2009



Di

oort
voor
on

oe

k

e rs

en

฀

derz

JAARVERSLAG 2006
eth

“Zienswijzen”

gezondheid & welz
iek,
ijn

“Onderzoeksvoorstel”

* zie binnenzijde omslag

t
erk
w
e
g
t
ma
et ui
n, ar nog ni

.



  


a
CBD, al veel geda

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

I N H O U D S O PG AV E
1. Voorwoord

3

2. Inleiding

7

2.1

De taak en positie van de CBD in 2009

7

2.2

De toekomst van de CBD

8

3. De werkzaamheden

9

3.1

De procedure

9

3.2

De werkzaamheden in het kader van de vergunningprocedure

9

3.2.1

Algemene gegevens

9

3.2.2

De adviezen

10

3.3

3.2.2.1 De zebravis als alternatief

12

3.2.2.2 Niet vergunningplichtige technieken

14

3.2.3

Volledigheid van aanvragen

15

3.2.4

De hoorzittingen en de zienswijzen

16

Overige werkzaamheden

16

3.3.1

Wijzigingen van geringe aard

16

3.3.2

Trendanalyse Biotechnologie 2009

17

3.4

Studiedagen

18

3.5

Toetsingskader

19

3.6

Internationaal

20

3.7

Symposium CBD

20

4. Slotopmerkingen

JAARVERSLAG 2009

22

1

JAARVERSLAG 2009

Bijlagen
1.
Overzicht van de door de CBD uitgebrachte adviezen
2.
Samenstelling van de CBD
3.
Vergaderingen en bijeenkomsten van de CBD
4.
Hoorzittingen
5
Bijdragen Symposium CBD, 13 november 2009

23
24
26
28
29
30

CO LO FO N
Commissie Biotechnologie bij Dieren
Postbus 8359
3505 RJ Utrecht
Heidelberglaan 2
3584 CS Utrecht
tel: 030-253 9419
Per 1-1-2010 is het bureau van de CBD in Utrecht opgeheven.
Het secretariaat is nu te bereiken op onderstaand adres:
Commissie Biotechnologie bij Dieren
Postbus 20401
2500 EK Den Haag
Prins Clauslaan 8
2595 AJ Den Haag
Tel: 070-3785260
s.j.beukema@minlnv.nl
http://www.minlnv.nl, zoekwoord: biotechnologie bij dieren

2

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

1. V O O R W O O R D
In zekere zin is dit voorwoord ook een nawoord want, al is dit waarschijnlijk niet
het laatste jaarverslag van de Commissie Biotechnologie bij Dieren (CBD), het
is dat wel van de CBD zoals die tot eind vorig jaar heeft gefunctioneerd. Door
het in werking treden – per 1 januari 2010 -- van een Regeling betreffende
de vrijstelling van biotechnologische technieken ten behoeve van biomedisch
onderzoek is de CBD in de praktijk vrijwel werkloos geworden aangezien alle
aanvragen tot dan toe betrekking hadden op biotechnologische handelingen
ten behoeve van biomedisch onderzoek. De CBD is per 1 januari jl. om zo te
zeggen ‘te slapen gelegd’. Het overgrote deel van haar werkzaamheden wordt
door de Dierexperimentencommissies (DEC’s) overgenomen. Het zal dus
geen verbazing wekken dat het jaar 2009 in het teken heeft gestaan van een
afronding van het werk, al ging dat natuurlijk wel gewoon door.
Het te slapen leggen van de CBD werd gemarkeerd door een symposium op
13 november onder voorzitterschap van Henk Lommers, voormalig secretaris
van de CBD. De titel van het symposium De CBD uitgewerkt (?) speelt wat
met enkele betekenissen van het woord ‘uitwerken’. De lezingen die daar
werden gehouden zijn opgenomen als bijlage bij dit Jaarverslag. In mijn eigen
verhaal heb ik stilgestaan bij de vraag of de CBD een passend antwoord is
geweest op de publieke zorg over biotechnologie bij dieren. Ik heb geprobeerd
te beargumenteren waarom die vraag met ‘ja’ beantwoord kan worden.
Aan het slot van mijn bijdrage heb ik even de vraag opgeworpen naar
de functie van commissies als de CBD in een globaliserende wereld met
‘converging technologies’. Ik ben daar toen niet verder op ingegaan om de
andere sprekers niet voor de voeten te lopen, maar ik zou er hier toch een
paar opmerkingen over willen maken. Ik doe dat aan de hand van een beeld
– mij aan de hand gedaan door een Zuid-Afrikaanse vriend en collega -- dat ik
vroeger op college wel eens gebruikte om de functie van de filosofie en dus
van de ethiek duidelijk te maken.
Je kunt commissies als de CBD vergelijken met een Wag ’n bietjie-bosje.
Dat is een doornstruik met weerhaakjes. Als je daarin loopt moet je stilstaan
om de weerhaakjes los te peuteren uit je kleren en een stap terugdoen. Dan
kun je pas weer verder. Daar gaat het me om: Om verder te kunnen moet je
soms even stilstaan en afstand nemen en nadenken over hoe je verder wilt.
Als je vooruit wilt moet je dus even teruguit. Ook als je vooruit wilt denken
moet je na-denken. Dat moet ieder mens doen als zij/hij een oplossing
voor een praktisch probleem wil vinden. Maar in onze steeds ingewikkelder
JAARVERSLAG 2009

3

JAARVERSLAG 2009

wordende samenleving heb je commissies als de CBD nodig om dat te doen
en de samenleving te voorzien van inzichtelijke informatie op grond waarvan
oplossingsgericht beleid gemaakt kan worden.
Dit is natuurlijk een simplificatie waar je een hele politieke filosofie
omheen zou kunnen en moeten bouwen. Dat zal ik hier niet doen maar
ik vind het leuk om in dit verband te verwijzen naar het onderzoek van
een vroegere bureaumedewerkster van de CBD, Bernice Bovenkerk, die
onlangs in Melbourne is gepromoveerd. De titel van haar dissertatie luidt: The
Biotechnology Debate. Democracy in the face of intractable disagreement.
Daarin bespreekt zij de vraag hoe de politiek zou moeten inspelen op
fundamentele verschillen van mening in de samenleving over moderne
technologieën, m.n. de biotechnologie. Zij gebruikt de CBD in Nederland en
de Gene Technology Ethics Committee in Australië als case studies daarvoor.
Ik kom daar zo dadelijk nog even op terug.
Eerst even terug naar de functie van commissies als de CBD. Het is interessant
om te kijken naar de sociaal-politieke context waarin deze commissie tot stand
kwam. In de jaren negentig van de vorige eeuw – voor, tijdens en na de
geboorte van de stier Herman -- was biotechnologie bij dieren in politiek en
maatschappelijk opzicht een explosieve kwestie, met uitgesproken voor- en
tegenstanders en hoog oplopende emoties. Daarom kun je zeggen dat de
CBD een deëscalerende en depolitiserende functie heeft gehad. Ook in dat
opzicht is de CBD niet meer zo nodig, want een studie van het CSG (Centre
for Society and Genomics) in het kader van de Trendanalyse Biotechnologie
2009 wijst uit dat biotechnologie weliswaar nog steeds niet onproblematisch
wordt gevonden maar het is niet meer een hot item in politiek en
maatschappelijk opzicht. Dat impliceert dat, als er nu een nieuwe CBD zou
worden geïnstalleerd, deze waarschijnlijk een andere functie zou moeten
hebben of krijgen en een bredere scope. Misschien zou het niet verkeerd zijn
nu juist een politiserende functie aan zo’n commissie te geven en de nadruk
te leggen op maatschappelijke bewustwording. Waarom?
Wel, niet alleen vanwege het feit dat de biotechnologie zich snel ontwikkelt.
Er is meer aan de hand. Onze cultuur is technologisch en technologie
krijgt mede gestalte vanuit vragen en verwachtingen in de samenleving.
Anders gezegd: Technologie is niet een apart hokje in ons bestaan maar
een essentieel aspect ervan, niet weg te denken uit ons eigen leven en de
samenleving. Als we dus zeggen dat de technologie zich snel ontwikkelt
zeggen we tegelijkertijd dat dit repercussies heeft voor de samenleving. Dat
geldt eens te meer nu duidelijk wordt dat er sprake is van een meer en
meer op elkaar ingrijpen van technologieën: Nano-, bio-, cogno- en infotechnologie convergeren en volgens sommigen zal dat van dermate grote
invloed op onze samenleving zijn dat zij spreken van een ‘little bang’. Ook in

4

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

de hierboven al even genoemde Trendanalyse Biotechnologie 2009, waaraan
de CBD weer heeft meegewerkt, komt die wederzijdse betrokkenheid van
technologie en samenleving aan de orde. Er wordt gesproken over een
‘co-evolutionaire ontwikkeling van wetenschap, technologie en samenleving’
(blz. 143). Een technologische ontwikkeling kan niet los gezien worden van
kennisontwikkeling, verwachtingen en zorgen, risicopercepties, regelgeving,
bestuurs- en beleidsculturen en dergelijke die in onze samenleving boven- of
ondergronds aanwezig zijn. Kortom er is blijvende en toenemende sprake van
een wisselwerking tussen technologie en samenleving.
In zo’n samenleving kunnen commissies als de CBD een bescheiden maar
nuttige rol vervullen als Wag ’n bietjie bosje. Guido Ruivenkamp, één van de
leden van de CBD, pleit in een COGEM rapport (Politiek in Convergerende
Technologieën: Sociale denkplaatsen als beleidsperspectief) voor het
opzetten van ‘sociale denkplaatsen’. Dat gaat verder dan wat ik hier zeg
maar het onderstreept mijn pleidooi voor denktanks voor de analyse en
structurering van de problematiek, voor verdieping, informatieverstrekking en
het bespreekbaar maken van en reflectie op wat op ons afkomt, en dat alles
ten behoeve van politiek en samenleving. Als ik Bernice Bovenkerk goed
begrijp is zij van mening dat de taakstelling van de te slapen gelegde CBD te
beperkend is geweest, geremd werd door de juridische context en te dicht
stond op het politieke besluitvormingsproces. Daarover zou ik best met haar
in discussie willen gaan maar daar is dit voorwoord niet de plaats voor. Wel
ligt de door haar voorgestane inkleuring van de taakstelling van de CBD ligt in
de zojuist geschetste lijn. Mocht de CBD ooit nog eens worden wakker gekust,
dan zou zij in die zin een taak kunnen vervullen.
Tot slot een woord van dank aan het Bureau en de leden. Het Bureau onderging
in de loop van het jaar een forse aderlating doordat achtereenvolgens
Marianne Kerkhoffs en Christina van der Valk een andere functie kregen bij
het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Een deel van hun
taken werd op gezette tijden op adequate wijze overgenomen door Beatrijs
Haverkamp en Michèle Out, maar voor de achterblijvende bureauleden
voelde het toch verweesd aan. Een apart woord van dank voor Ronno
Tramper, de adjunct secretaris, die zich in voor hem onzekere tijden toch op
dezelfde goede en betrouwbare wijze bleef inzetten voor de CBD, en voor
Sikko Beukema, de secretaris, die de grootste last van de afbouw van het
Commissiewerk en van de organisatie van het symposium in november heeft
gedragen. En dan, last but not least, een woord van dank voor de leden van
de CBD. Zoveel expertise en ‘chemie’ bij elkaar, het zou heel jammer zijn als
die zou wegvloeien!
Egbert Schroten, voorzitter.
JAARVERSLAG 2009

5

JAARVERSLAG 2009

2 . I N LE I D I N G
Wetgeving

Nota van
toelichting

2.1
De taak en positie van de CBD in 2009
Op grond van artikel 66, lid 1 van de Gezondheids- en welzijnswet voor
dieren (GWWD) is het sinds 1 april 1997 in Nederland verboden om zonder
vergunning biotechnologische handelingen bij dieren uit te voeren1. De
vergunning kan worden aangevraagd bij de Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (LNV) (hierna: de Minister). Een vergunning wordt door
hem verleend indien:
a. de handelingen geen onaanvaardbare gevolgen hebben voor de gezondheid en het welzijn van dieren en
b. tegen de handelingen geen ethische bezwaren bestaan.
Om te bepalen of aan deze voorwaarden is voldaan vraagt de Minister,
voordat hij over een aanvraag beslist, advies aan de CBD. De CBD is op 1
april 1997 geïnstalleerd toen het Besluit biotechnologie bij dieren (Bbd) in
werking trad2.
De CBD onderwerpt elke individuele vergunningaanvraag aan een ethische
toets die tot doel heeft te bepalen of aan de hierboven onder a. en b.
genoemde voorwaarden voldaan wordt. De Nota van toelichting bij het Bbd
gaat nader in op de specifieke taak en positie van de CBD. In het licht van het
feit dat het denken over de ethische aanvaardbaarheid van biotechnologische
handelingen bij dieren zich nog steeds ontwikkelt, is de CBD de taak
toebedeeld om stapsgewijze, dus case by case, op zoek te gaan naar een
antwoord op de vraag wat wèl en wat niet ethisch toelaatbaar is als het gaat
om biotechnologie bij dieren. Volgens de Nota van toelichting zou door de
toetsing van individuele gevallen tot meer algemene regels kunnen worden
gekomen waarin de maatschappelijke consensus over de aanvaardbaarheid
van bepaalde handelingen tot uiting komt. Voor deze individuele toetsing
werden destijds twee functies onderscheiden:
Opheldering en versterking van de morele positie van het dier ten
opzichte van de opkomende biotechnologie;
Vroegtijdige signalering, formulering en beoordeling van problematische
ontwikkelingen. De toetsing moet de informatie opleveren die nodig is
voor de publieke discussie over deze ontwikkelingen.
De CBD bediscussieert regelmatig, naast haar formele taak om te adviseren
over onderzoeksaanvragen, in zogenaamde heisessies zowel specifieke
inhoudelijke thema’s als ook de toekomstige organisatie van ethische
1 24 sept. 1992, Stb. 1992, 585
2 9 dec. 1996, Stb. 1997, 5

6

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

discussies rond (bio)technologie. Resultaten daarvan worden vastgelegd
en ook regelmatig besproken met de beleidsverantwoordelijken binnen het
ministerie van LNV.
2.2
De toekomst van de CBD
In het jaarverslag van 2005 en de navolgende jaren is al herhaaldelijk
ingegaan op de vraag: “Hoe verder met de CBD”?.
In het jaarverslag van 2005 was al vermeld dat de CBD op basis van
de in 2005 uitgevoerde evaluaties de mogelijkheden heeft verkend met
betrekking tot de maatschappelijke rol die men wenst in te nemen. De CBD
concludeerde destijds al dat een grotere discussie over sociaal economische
vraagstukken gewenst is. De vergunningprocedure zou volgens haar een
versobering dienen te ondergaan en de maatschappelijke rol van de CBD
diende versterkt te worden”.

Gedeeltelijke
opheffing CBD

Wat betreft het biomedisch onderzoek is de heersende opinie dat in de
afgelopen twaalf jaar alle belangrijke argumenten in de discussie over de
ethische toelaatbaarheid van biotechnologie bij dieren in het kader van
biomedisch onderzoek uitgebreid in het publieke domein aan de orde
geweest zijn. Voortzetting van de extra ethische toetsing van dit soort
onderzoek door de CBD draagt nauwelijks nog bij aan een vergroting van de
ethische duidelijkheid. Daarmee is de doelstelling van de wet, het verkrijgen
van duidelijkheid over de ethische toelaatbaarheid voor dit type onderzoek,
gerealiseerd. Vergunningaanvragen voor de genetische modificatie van
(embryo’s van) dieren voor andere doeleinden zijn er nauwelijks geweest.
Al aan het begin van 2009 zag het er naar uit dat de gedeeltelijke opheffing
van de vergunningplicht in de loop van 2009 haar beslag zou krijgen.
Daarom heeft het verslagjaar in het teken gestaan van het afronden van de
werkzaamheden van de CBD en het organiseren van een symposium (zie
3.7). Het symposium vond plaats op 13 november 2009. De gedeeltelijke
opheffing van de vergunningplicht is uiteindelijk per 1 januari 2010 van
kracht geworden. Het betreffende besluit is op 24 december 2009 in de
Staatscourant gepubliceerd3.
Dit betekent dus niet dat de CBD is opgeheven. Zij is, zoals de voorzitter dat
uitdrukte tijdens het symposium, te slapen gelegd. Zolang de GWWD van
3 Regeling van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van 18 december 2009,
nr. 98224, houdende wijziging van de Vrijstellingsregeling dierenwelzijn (vrijstelling biotechnologische
technieken bij dieren ten behoeve van biomedisch onderzoek). Staatscourant 24-12-2009, 20155

JAARVERSLAG 2009

7

JAARVERSLAG 2009

kracht is en er een categorie van biotechnologische handelingen bij dieren
blijft bestaan die nog wel vergunningplichtig is, is het een wettelijke vereiste
dat de CBD bij zo’n vergunningaanvraag wordt ingeschakeld. Daarnaast kan
de CBD voor andere taken worden ingezet op het gebied van biotechnologie.
Een recent voorbeeld daarvan is de medewerking aan het tot stand komen
van de Trendanalyses Biotechnologie 2009. Maar ook kan worden gedacht
aan het medewerking verlenen aan of het organiseren van publieke discussies
over biotechnologie bij dieren.
Biomedisch onderzoek waarbij biotechnologische handelingen bij dieren
worden uitgevoerd, wordt voortaan alleen nog getoetst door DEC’s in het kader
van de Wet op de dierproeven (Wod), iets wat voordien ook al gebeurde. Een
kleine ad hoc-commissie van de CBD heeft gezorgd voor afstemming met
de Nederlandse Vereniging van Dierexperimentencommissies (NVDEC)
hierover.

8

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

3 . D E W E R K Z A AM H E D E N
3.1
De procedure
Aanvragen voor een vergunning biotechnologie bij dieren doorliepen de
Openbare voorbereidingsprocedure die wordt beschreven in de Algemene
Wet Bestuursrecht (Awb). Nadat de Minister een aanvraag voor een vergunning
heeft ontvangen, vraagt zij de CBD om advies. De CBD stelt, eventueel nadat
aan de indiener aanvullende vragen zijn gesteld en deze door hem zijn
beantwoord, een advies op. Dit advies wordt naar de Minister gezonden. Op
grond van het advies van de CBD brengt de Minister een ontwerpbesluit uit
dat, samen met alle onderliggende stukken, openbaar gemaakt wordt. Een
ieder kan binnen de in de Awb vastgelegde termijn van zes weken na inzage
van het ontwerpbesluit zienswijzen schriftelijk kenbaar maken.
Bij voldoende belangstelling wordt in die periode van zes weken een
hoorzitting georganiseerd door de Minister. Deelnemers aan de hoorzittingen
kunnen tijdens de hoorzittingen mondelinge zienswijzen formuleren en
achteraf ook nog schriftelijk zienswijzen indienen. In 2009 zijn er voor alle
ontwerpbesluiten van de Minister hoorzittingen gehouden.
Indien er zienswijzen zijn ingediend, worden deze door de Minister naar
de CBD gezonden met het verzoek om over deze zienswijzen advies uit
te brengen. De reactie van de CBD bestaat uit een brief waarin wordt
gereageerd op de zienswijzen vergezeld van een nieuw, gewijzigd advies of
alleen een brief indien de CBD geen aanleiding ziet om het advies te wijzigen.
In paragraaf 3.2.4 wordt nader ingegaan op deze procedure.
De Minister neemt vervolgens een definitief Besluit. Belanghebbenden
kunnen tegen dit Besluit beroep aantekenen bij het College van Beroep voor
het bedrijfsleven.
3.2

De procedure

Zienswijzen

Hoorzitting

De werkzaamheden in het kader van de
vergunningprocedure

3.2.1
Algemene gegevens
In 2009 heeft de CBD vier nieuwe adviesaanvragen ontvangen. Uit 2008
waren er nog vier adviesaanvragen in behandeling. In 2009 is zeven keer
geadviseerd om vergunning te verlenen aan de aanvrager (zie bijlage 1). De
ene overgebleven aanvraag waar de CBD nog een advies over moest geven
in het jaar 2010 kon door het ontheffingsbesluit van 24 december 2009
terzijde worden gelegd.

Nieuwe
aanvragen 2009

In het jaar 2009 zijn ten aanzien van twee ontwerpbesluiten van de Minister
zienswijzen ingebracht. De zienswijzen waren in dit jaar alleen afkomstig van
JAARVERSLAG 2009

9

JAARVERSLAG 2009

burgers. De CBD heeft over alle zienswijzen schriftelijk advies uitgebracht aan
de Minister. De betreffende zienswijzen hebben niet geleid tot aanpassing
van deze adviezen
Zoals ook in eerder jaren het geval was hadden alle aanvragen in 2009 betrekking
op fundamenteel biomedisch onderzoek en/of toegepast biomedisch
onderzoek. De biotechnologische handelingen werden in twee van de vier
gevallen uitgevoerd bij muizen. De twee andere aanvragen hadden betrekking
op de zebravis.

Wraking leden

Toetsingskader

De CBD heeft in 2009 negen keer vergaderd (zie bijlage 3). Zij heeft al bij
haar oprichting in haar huishoudelijk reglement vastgelegd dat leden worden
gewraakt4 wanneer zij betrokken zijn of belang zouden kunnen hebben bij
aanvragen die de CBD behandelt. In de praktijk betekent dit dat leden zich
terugtrekken uit de vergadering wanneer de betreffende aanvraag ter toetsing
voorligt. Deze situatie heeft zich in 2009 niet voorgedaan.
3.2.2
De adviezen
Met betrekking tot de zeven adviezen die zijn uitgebracht in het kader van de
openbare voorbereidingsprocedure, en waartoe dit jaarverslag zich verder zal
beperken, heeft de CBD in grote lijnen het in 1997 ontwikkelde toetsingskader
gehanteerd. De wijze waarop dit toetsingskader wordt toegepast is echter als
gevolg van voortschrijdend inzicht in de loop der jaren regelmatig aangepast,
bijvoorbeeld omdat er inmiddels een aantal andere technieken beschikbaar
is gekomen, zoals technieken voor het genereren van induceerbare en
conditionele mutanten en weefselspecifieke mutanten.
De CBD bediscussieert de nieuwe technieken en bekijkt of de technieken in
ethisch opzicht vergelijkbaar zijn. Het is ook steeds gebruikelijker geworden
om genetisch gemodificeerde dieren met elkaar te kruisen om zo het
gewenste fenotype te verkrijgen. Vooral bij muizen is het nog maar relatief
zelden zo dat het dier dat ontstaat uit de biotechnologische handelingen
direct al het beoogde fenotype en/of genotype heeft. De CBD betrekt in
haar ethische afweging niet alleen het fenotype van de dieren die het directe
resultaat zijn van de biotechnologische handelingen, maar ook het uiteindelijk
beoogde fenotype, dat bijvoorbeeld gerealiseerd kan worden door de dieren
met elkaar te kruisen. Het kruisen van de dieren is een vervolghandeling en
voor zover er kans bestaat dat de nakomelingen ongerief zullen ondervinden
is het ook een dierproef. Strikt genomen is het niet aan de CBD om dergelijke
vervolghandelingen te toetsen, maar aangezien het verkrijgen van de dieren

4 Wraken =op bepaalde, bij wet omschreven gronden niet toelaten of onbevoegd verklaren

10

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

die uit de kruising ontstaan het uiteindelijk doel is van de biotechnologische
handelingen, meent de CBD dat zij de schade aan gezondheid, welzijn en
integriteit van deze dieren in haar ethische afweging redelijkerwijs niet buiten
beschouwing kan laten.
In grote lijnen houdt de toetsing in dat allereerst het wetenschappelijk en
het maatschappelijk belang van de doelstelling wordt onderzocht en wordt
stilgestaan bij de vraag wat als de korte termijn doelstelling en wat als de
lange termijn doelstelling van het onderzoek dient te worden beschouwd.
Daarna wordt onderzocht of er reële alternatieven voor de biotechnologische
handelingen beschikbaar zijn. Zijn die er, dan worden de volgende stappen
in het toetsingsmodel niet meer doorlopen en wordt een negatief advies
afgegeven. Zijn die er niet, dan wordt vervolgens de te verwachten schade
aan de gezondheid en het welzijn van de dieren geïnventariseerd en wordt
een inschatting gemaakt van de mate waarin de integriteit van de dieren
door de biotechnologische handelingen wordt aangetast. Tenslotte wordt een
finale afweging gemaakt om tot een conclusie te komen over de ethische
aanvaardbaarheid van de biotechnologische handelingen. In 2009 was er
geen doelstelling waarin reële alternatieven konden voorzien.
In alle in 2009 uitgebrachte adviezen adviseerde de CBD om aan de vergunningverlening bepaalde voorwaarden te verbinden. Deze voorwaarden hadden
vooral betrekking op het feit dat de dieren onverwijld gedood dienen te worden
indien ernstig ongerief ontstaat en op het feit dat een welzijnsdagboek, een
administratie conform de Code of practice welzijnsbewaking van proefdieren,
bijgehouden dient te worden. Ook werd geadviseerd met betrekking tot het
aantal te gebruiken dieren.
Er komen wereldwijd steeds meer genetisch gemodificeerde dierenlijnen
beschikbaar. De CBD vindt het van belang dat er niet meer dieren genetisch
worden gemodificeerd dan noodzakelijk is om de betreffende proeven uit te
voeren. De CBD beschouwt het aanvragen bij collega onderzoekers van een
al bestaande dierenlijn als een mogelijk alternatief voor de voorgenomen
biotechnologische handeling. Op die manier kan bovendien het aantal proefdieren dat wordt gebruikt beperkt worden.
De CBD heeft daarom steeds als voorwaarde in haar adviezen opgenomen
dat de onderzoekers genetisch gemodificeerde dierenlijnen die elders op de
wereld al bestaan en beschikbaar zijn op het moment dat zij zelf die lijnen
willen gaan genereren, zij dienen te proberen deze al bestaande lijnen bij
hun collega-onderzoekers te verkrijgen. Er worden op dit moment voor het
onderzoek in Nederland meer genetische gemodificeerde dieren verkregen
JAARVERSLAG 2009

Wijze van toetsen

Voorwaarden aan
vergunning

Beschikbaarheid
van dieren elders

11

JAARVERSLAG 2009

door ze op te vragen bij anderen, dan door ze zelf te genereren. Gesteld
kan worden dat er tussen academische, niet commerciële instituten een
vrije uitwisseling plaatsvindt. Aanvragers geven zelf ook vrijwel altijd aan
in hun aanvraag dat zij hun lijnen beschikbaar zullen stellen voor collegaonderzoekers. Dit sluit aan bij de open source denkwijze.
Hieronder zal een aantal aanvragen nader worden belicht, omdat daarin zaken aan
de orde waren die aanleiding gaven tot een principiële discussie in de CBD.

Zebravis als
alternatief

Zebravis als
verfijningsalternatief

12

3.2.2.1 De zebravis als alternatief
De CBD heeft in het verslagjaar 2008 herhaaldelijk gediscussieerd over de
vraag of zebravissen een alternatief zijn voor zoogdieren en, zo ja, in welke
zin zij dan een alternatief vormen. De opvattingen van de CBD over dit
onderwerp zijn in 2009 niet gewijzigd. De CBD heeft in 2009 opnieuw twee
aanvragen behandeld waarin vergunning gevraagd wordt voor het genetisch
modificeren van zebravissen (N01 en N04). De Commissie realiseert zich
dat haar visie op dit punt enigszins controversieel is en meent daarom dat
het van belang is om die hieronder nogmaals in hoofdlijnen weer te geven.
Overigens blijkt de visie van de CBD aan te sluiten bij de EU Richtlijn van
1986 betreffende proefdieren (zie verder). Bij het gebruik van proefdieren
wordt onder alternatieven voor dierproeven meer begrepen dan alleen
experimenten zonder dieren (vervanging). Alternatieven zonder dieren zijn
meestal in vitro experimenten, maar soms ook experimenten in de computer
(in silico) of in humane vrijwilligers. Echter ook experimenten waarin men
op inventieve wijze erin slaagt minder dieren te gebruiken (vermindering) of
het ongerief van de betrokken dieren verder te beperken (verfijning), worden
beschouwd als alternatieven. Vervanging, vermindering en verfijning staan
samen bekend als de drie V's.
De CBD is van mening dat, in gevallen waarin men genetisch gemodificeerde
dieren wil genereren voor onderzoek, zebravissen een verfijningalternatief
kunnen vormen voor zoogdieren, zoals blijkt uit onderstaand citaat uit het
advies over N01:
“De Commissie beschouwt het gebruik van de zebravissen overigens ook
als een verfijningalternatief (dus géén vervangingsalternatief) voor het
gebruik van een zoogdier, zoals de muis. Dat heeft te maken met het
feit dat bij zebravissen bevruchte eicellen langs natuurlijke weg in grote
aantallen verkregen kunnen worden, zonder belastende ingrepen aan
de moeder(donor)dieren. Ook zijn geen draagmoeders nodig, omdat
de embryonale ontwikkeling buiten het lichaam plaatsvindt en goed te
observeren is. Dat spaart dieren en ongerief voor dieren.”
COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

De CBD maakt daarbij wel de kanttekening dat het lang niet altijd mogelijk
is om zomaar de ene diersoort door de andere te vervangen. Voor sommige
onderzoeksvragen lenen muizen zich beter en voor andere zebravissen. De
aard van de onderzoeksvraag en het beschikbaar zijn van goede moleculair
biologische (en andere) technieken waarmee die onderzoeksvraag kan
worden benaderd, spelen een belangrijk rol bij de keuze van de diersoort.
Een deel van de Commissieleden meent verder nog dat de zebravis niet
slechts als een verfijningalternatief zou kunnen worden beschouwd, maar
ook als een vervangingsalternatief. Als alle andere omstandigheden gelijk zijn,
dan verdient het gebruik van zebravissen de voorkeur boven het gebruik van
muizen, meent een aantal Commissieleden. Dit blijkt uit onderstaand citaat
uit het advies over N01:
“Een aantal leden van de Commissie meent bovendien dat dierproeven met
zebravissen ethisch minder problematisch zijn dan dierproeven met muizen (of
andere zoogdieren). De reden daarvoor is eerder verwoord in het jaarverslag
van de Commissie over 2007. Dieren, als wezens die een eigen leven leiden
(subjecten), hebben als onderdeel van dat leven emoties, ervaringen, voorkeuren en waarderingen. Het subject-zijn van dieren is verbonden met een
bepaalde neurologische complexiteit en met psychologische vermogens. Die
neurologische complexiteit en psychologische vermogens kunnen verschillen
tussen diersoorten. Een aantal leden van de Commissie meent dat een verschil in
psychologische vermogens en neurologische complexiteit tussen zebravissen
en muizen als een indicator beschouwd kan worden voor een verschil
in subjectwaarde en meent om die reden dat instrumenteel gebruik van
zebravissen (bijvoorbeeld in dierproeven) minder problematisch is dan
instrumenteel gebruik van muizen.

Zebravis als vervangingsalternatief

De CBD realiseert zich dat dit een controversiële opvatting is en dat alle
dieren in gelijke mate wettelijk worden beschermd. Deze opvatting geeft
wel invulling aan Art. 7.3 van de richtlijn 86/609/EEG van de Raad van de
Europese Gemeenschappen die, met oog op bescherming van proefdieren,
stelt dat –binnen het spectrum van geschikte diersoorten- gekozen moet
worden voor de diersoort met de laagste graad van neurofysiologische
gevoeligheid. Bij ongewervelde dieren is het overigens heel gebruikelijk om
proeven met deze dieren als een alternatief te beschouwen voor dierproeven
met gewervelde dieren. Toch lijkt het alsof de suggestie die ervan uitgaat
is dat zebravissen “lagere” dieren zijn en moreel gezien daarom minder
meetellen dan muizen. Dit is echter niet bedoeld. De Commissieleden die
deze opvatting waren toegedaan wilden slechts stellen dat instrumenteel
gebruik van zebravissen minder problematisch is dan instrumenteel gebruik
JAARVERSLAG 2009

13

JAARVERSLAG 2009

van muizen, vanwege een verschil in de mate waarin een dier als subject kan
worden aangemerkt. Dat is niet hetzelfde als te stellen dat zebravissen een
lagere morele status hebben of minder meetellen in moreel opzicht.

Random
mutagenese

somatische
genetische
modificatie

in utero
electroporese

14

3.2.2.2 Niet vergunningplichtige technieken
De laatste jaren is een aantal technieken voor het genetische modificeren
van dieren sterk in opkomst die niet vergunningplichtig zijn in het kader
van de GWWD. In beide aanvragen die betrekking hadden op het genetisch
modificeren van zebravissen wordt door de aanvrager vermeld dat hij in het
kader van zijn onderzoek ook dieren genetisch modificeert met behulp van
zogenaamde random mutagenese. De aanvrager van N04 geeft bovendien aan
dat hij de zebravis gebruikt voor het opsporen van genen die een rol spelen
bij de ontwikkeling van het hart met behulp van een techniek die bekend
staat als “forward genetic screening”. Bij die techniek worden mannelijke
zebravissen behandeld met een stof die DNA-schade veroorzaakt. Hun
nageslacht heeft daardoor meer kans op DNA-mutaties. Door het nageslacht
systematisch te screenen op afwijkingen in het DNA en hartafwijkingen kan
men een verband leggen tussen die hartafwijkingen en de genen die in het
dier gemuteerd zijn. Met dieren met een interessant fenotype of genotype
kan men bovendien verder fokken.
Random mutagenese is overigens geen techniek die zich leent voor het
aanbrengen van gerichte mutaties of mutaties met DNA dat van buitenaf
wordt ingebracht. De techniek is een aanvulling op andere technieken. Het
hangt van de vraagstelling af welke techniek men het beste kan gebruiken.
Bij onderzoek met muizen en ratten is het al geruime tijd gebruikelijk om voor
het beantwoorden van bepaalde onderzoeksvragen tijdelijk DNA-constructen
en siRNA's tot expressie te brengen op bepaalde plaatsen in het lichaam,
zonder daarbij een genetische modificatie aan te brengen die overdraagbaar
is op volgende generaties. Het betreft in dat geval dus een somatische
genetische modificatie.
Een andere methode om dit te bereiken is “in utero electroporese”. Daarbij
injecteert men tijdens de embryonale ontwikkeling (tot nu toe vooral bij
muizen en ratten) DNA-constructen op een vooraf bepaalde plaats in het
embryo en zorgt er dan met een korte electrische stimulatie voor dat het DNA
naar de juiste weefsels gaat en daar voor korte of langere tijd tot expressie
komt. Dit is een techniek die vooral geschikt is om onderzoek te doen naar
de rol van genen tijdens de (embryonale) ontwikkeling. De dieren worden
meestal al tijdens de foetale ontwikkeling of kort na de geboorte gedood om
te worden onderzocht.
COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

De reden dat de CBD hier stilstaat bij niet vergunningplichtige technieken
is tweeledig. Ten eerste maakt het duidelijk dat er sprake is van een steeds
grotere diversificatie van technieken, die steeds verfijnder worden en
steeds meer zijn toegesneden op specifieke vraagstellingen. Van één of
twee technieken (transgenese en knock-out) voor alle doelstellingen is al
lang geen sprake meer. Ten tweede maakt het duidelijk dat technieken en
benaderingen in het wetenschappelijk onderzoek zich zo snel ontwikkelen dat
wetgeving van 12 jaar geleden, die erop gericht was ethisch problematische
ontwikkelingen nauwlettend te volgen, inmiddels niet meer geheel aan dat
doel beantwoordt. De ethische vragen met betrekking tot moleculairbiologische
technieken houden niet op bij de grens tussen vergunningplichtig en nietvergunningplichtig. Ook daarom is het goed dat alle moleculairbiologische
technieken die in het onderzoek bij dieren worden toegepast, getoetst worden
door DEC’s die al deze technieken in samenhang kunnen bekijken. Wel is het
dan van belang om stil te staan bij de vraag welke opdracht de DEC’s hebben
als het gaat om ontwikkelingen die zich in die technieken voordoen.
3.2.3
Volledigheid van aanvragen
In de praktijk is het zo dat, indien de onderzoekers in hun aanvragen in
eerste instantie alle voor de ethische toetsing relevante gegevens verstrekken,
de afhandeling van de vergunningaanvraag probleemloos en volgens de
daarvoor minimaal benodigde proceduretijd verloopt.

Aanvullende
informatie

De gehele procedure, inclusief het stellen van aanvullende vragen en het
houden van een hoorzitting, kan binnen ongeveer een half jaar zijn afgerond.
De wettelijke termijn is zes maanden. Dit is echter exclusief de periode dat de
nadere vragen door de aanvrager moeten worden beantwoord. Uit de tabel in
bijlage 1 blijkt dat die procedure (veel) minder tijd in beslag kan nemen als
er geen nadere vragen behoeven te worden gesteld.
In 2009 zijn over alle binnengekomen vergunningaanvragen aanvullende
vragen gesteld. Was het in het verleden vooral zo dat gevraagde informatie
ontbrak (wat aanleiding was om de toelichting bij het formulier voortdurend
aan te passen en te verbeteren), op dit moment gaat het steeds vaker om
inhoudelijke, technisch-wetenschappelijke vragen.
De CBD stelt in het algemeen maximaal twee keer aanvullende vragen. In de
tweede brief geeft de CBD aan dat indien de gevraagde informatie uitblijft, de
CBD niet tot een afweging kan komen en geen advies kan uitbrengen. Dat
laatste leidt er zo goed als zeker toe dat er geen vergunning wordt verleend.
In 2009 is dat overigens niet gebeurd.

JAARVERSLAG 2009

15

JAARVERSLAG 2009

Hoorzittingen

Belangstelling bij
hoorzittingen

3.2.4
De hoorzittingen en de zienswijzen
Tijdens een hoorzitting hoort de Minister, vertegenwoordigd door een ambtenaar
van de Dienst Regelingen, organisaties en burgers die de gelegenheid krijgen
zienswijzen te uiten met betrekking tot het betreffende ontwerpbesluit. In
2009 zijn vier hoorzittingen gehouden over vijf ontwerpbesluiten (zie bijlage
4). Op verzoek van de Minister zit de secretaris van de CBD de hoorzitting
voor. Namens de CBD was veelal de voorzitter aanwezig. De Dienst Regelingen
legt de discussie vast in een verslag dat ook naar de deelnemers aan de
hoorzitting wordt gezonden. Bij alle in 2009 behandelde ontwerpbesluiten
was ook de vergunningaanvrager, meestal in de persoon van de uitvoerende
onderzoeker, aanwezig om eventuele vragen te beantwoorden.
Hoewel strikt gesproken tijdens een hoorzitting de aanwezigen alleen maar
gehoord behoeven te worden over de vraag wat zij vinden van een ontwerpbesluit, is er bij de hoorzittingen de gewoonte ontstaan dat de aanwezigen de
gelegenheid krijgen om vragen te stellen over het betreffende ontwerpbesluit.
Zowel de aanvragers als aanwezige leden namens de CBD kunnen regelmatig
zaken verduidelijken. Van de gelegenheid tot het stellen van vragen wordt
ruim gebruik gemaakt. De indruk bestaat echter dat de veelal deskundige
uitleg van de aanvragers over hun onderzoek in het algemeen niet leidt tot
een wijziging van de standpunten van de toehoorders. De aanwezigen bij de
hoorzitting hebben tijdens de hoorzitting ook de gelegenheid om mondeling
zienswijzen in te brengen. De voorzitter verzoekt de aanwezigen altijd om
duidelijk te maken wanneer er sprake is van een mondelinge zienswijze
en hij verzoekt tevens om die mondelinge zienswijze ook schriftelijk in te
dienen, zodat vergissingen over interpretatie van de mondelinge zienswijze
worden voorkomen. Van de mogelijkheid tot het indienen van mondelinge
zienswijzen is het afgelopen jaar éénmaal gebruik gemaakt.
De belangstelling voor de hoorzittingen is wisselend. Uit een min of meer
vaste kring van circa 20 tot 25 mensen zijn telkens ongeveer tien tot dertien
mensen aanwezig. In de meeste gevallen komen de bezoekers van de hoorzittingen op persoonlijke titel. Van een aantal belangrijke maatschappelijke
organisaties die zich bezig houden met, of opkomen voor, de belangen en het
welzijn van dieren zijn zo nu en dan vertegenwoordigers aanwezig.
3.3

Wijzigingen van
geringe aard

16

Overige werkzaamheden

3.3.1
Wijzigingen van geringe aard
In januari 2009 is 1 zogenaamde wijziging van geringe aard toegestaan die
eind 2008 was aangevraagd. In 2009 zijn er 24 wijzigingen van geringe aard
aangevraagd. Daarvan zijn er 21 toegestaan. De overige 3 waren eind 2009
COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

nog in behandeling. Vanwege de ontheffingsregeling van 24 december 2009
zal de verdere behandeling van deze drie wijzigingen van geringe aard, die
alle biomedisch onderzoek betreffen, niet meer nodig zijn.
In de Regeling vergunning biotechnologie bij dieren wordt aangegeven wat
als een kleine wijziging wordt behandeld. Het gaat bijvoorbeeld om het
onder de vergunning brengen van extra genen die men wil gebruiken, een
eenmalige uitbreiding van het aantal dieren (niet meer dan 50%) of een
wijziging van de locatie waar de handelingen plaatsvinden. Dergelijke “kleine
wijzigingen” kunnen door de Minister van LNV worden afgehandeld zonder
advies te vragen aan de CBD. In de afgelopen jaren is echter de praktijk
gegroeid dat kleine wijzigingen per e-mail consultatief worden voorgelegd
aan de individuele leden van de CBD. Zij kunnen binnen een week laten
weten of het naar hun mening inderdaad een kleine wijziging betreft. Zo
zou een aanvrager bijvoorbeeld ten onrechte kunnen claimen dat de genen
waarmee hij zijn vergunning wil uitbreiden, passen binnen de oorspronkelijke
doelstelling van zijn vergunning. Onder de leden van CBD is de deskundigheid
aanwezig om te beoordelen of de kleine wijziging onder dezelfde toetsbare
eenheid valt. De CBD als geheel brengt echter geen advies uit.
3.3.2
Trendanalyse Biotechnologie 2009
In juni 2008 heeft de Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieu (VROM), mede namens de minister van LNV en de Staatssecretaris
van VWS aan de CBD, de Commissie Genetische Modificatie (COGEM) en
de Gezondheidsraad gevraagd om een gemeenschappelijke trendanalyse
van ontwikkelingen in de biotechnologie op te stellen ten behoeve van de
Tweede Kamer. Deze keer is niet verzocht om een achtergrondanalyse, zoals
wel het geval was bij de Trendanalyses Biotechnologie van 2004 en 20075.
In het kader van de uitwerking van deze Trendanalyse is de projectgroep,
waarin namens de CBD de leden dr. J. M. Fentener van Vlissingen, prof.
dr. J.H.J. Hoeijmakers en dr. J.A.A. Swart zitting hadden en de secretaris
als adviseur deelnam, vijf keer bijeen geweest. De voorzitters van de drie
deelnemende partijen en de secretarissen vormden de stuurgroep die de
projectgroep aanstuurde. De stuurgroep is driemaal bijeen geweest.
Ten aanzien van biotechnologie bij dieren is in deze Trendanalyse vooral
ingegaan op de ontwikkelingen betreffende het klonen van dieren zoals die
zich mondiaal aftekenen. Voorts hebben de leden vanuit de CBD substantiële
bijdragen geleverd aan de biomedische hoofdstukken en het hoofdstuk waarin
het internationaal krachtenveld m.b.t de ontwikkeling van biotechnologie
wordt geschetst. Het blijkt dat de medische biotechnologie in toenemende

Trendanalyse
2009

5 De Trendanalyse 2009 is inmiddels op 19 januari 2010 aangeboden aan de minister van VROM.

JAARVERSLAG 2009

17

JAARVERSLAG 2009

mate beschikbaar wordt maar dat de duiding van analyseresultaten daarbij
achterblijft, zeker wanneer mensen zich wenden tot commerciële aanbieders.
Het klonen van dieren gebeurt met wetenschappelijk oogmerk maar er zijn
ook al ontwikkelingen zichtbaar in de richting van reproductief klonen met
oog op fokkerij van dieren van een groot aantal soorten. Aangezien deze
ontwikkelingen zich afspelen buiten Nederland en (producten van) gekloonde
dieren of hun afstammelingen zich niet laten onderscheiden van andere is
het de vraag in hoeverre Nederland of Europa daartegen handelsbeperkingen
kunnen handhaven. Ook kunnen we ons, indien wij hier niet in participeren,
ons wetenschappelijk gezag nauwelijks laten gelden. Dit schept lastige
beleidsdilemma’s.

Studiedagen
Commissie

Vrijstelling
Vergunningplicht

18

3.4
Studiedagen
De Commissie heeft de gewoonte om jaarlijks één of twee dagdelen te
reserveren, meestal aansluitend aan haar reguliere vergadering, waarin los van
de vergunningaanvragen en adviezen en zonder de tijdsdruk van de termijnen
die gelden in de openbare voorbereidingsprocedure, stil kan worden gestaan
bij een aantal ethische, maatschappelijke en technische kwesties die in de
beraadslagingen van de CBD telkens terugkeren en waarvoor in het reguliere
overleg te weinig tijd is om daar diepgaand met elkaar over te discussiëren.
In 2009 heeft de CBD twee maal een dergelijke “studiedag” gehouden,
namelijk op 27 februari en op 30 september.
Logischerwijs hebben deze bijeenkomsten in 2009 vooral in het teken gestaan
van de naderende gedeeltelijke opheffing van de vergunningplicht en de
voorbereiding van het symposium in het najaar.
Op 27 februari is uitvoerig gesproken over de gedeeltelijke vrijstelling van
de vergunningplicht voor biomedisch onderzoek en vooral over wat er nu
precies vrijgesteld zou moeten worden. De CBD had daarover in december
2005 al een uitvoerig advies uitgebracht en signaleerde in 2009 dat het
voornemen van het Ministerie om tot een vrijstelling te komen een stuk
verder ging dan dat advies uit 2005. De CBD had in 2005 geadviseerd om
bepaalde (“state of the art”) biotechnologische handelingen bij een beperkt
aantal gewervelde diersoorten en alle ongewervelden voor biomedische
doeleinden vrij te stellen van de vergunningplicht door via een AmvB invulling
te geven aan artikel 68 van de GWWD. Uit de contacten met het Ministerie
over de gedeeltelijke vrijstelling bleek dat in eerste instantie gedacht
werd om alle biotechnologische handelingen bij dieren voor biomedische
doeleinden zonder meer via een ministeriële regeling vrij te stellen van de
vergunningplicht. De CBD had de indruk dat de consequenties hiervan op
dat moment nog niet voldoende doordacht waren. De CBD is steeds van
COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

mening geweest dat het haar taak was om in dit proces constructief mee
te denken en de Minister te informeren over mogelijke consequenties van
een besluit. De CBD heeft tijdens de studiedag in februari dan ook veel
aandacht besteed aan het formuleren van een brief aan de Minister met een
signalerende functie waarin deze consequenties worden geïnventariseerd.
Een ruim geformuleerde vrijstelling zou bijvoorbeeld tot gevolg kunnen
hebben dat het klonen van apen voor biomedische doeleinden vrijgesteld
wordt van de vergunningplicht. Ook zou het ertoe kunnen leiden dat
bepaalde biotechnologische handelingen bij gewervelde dieren helemaal niet
meer getoetst zouden worden, omdat ze geen dierproef zijn in de zin van
de Wet op de dierproeven. De ruime vrijstelling voor alle biotechnologische
handelingen bij alle dieren voor biomedische doeleinden is er overigens
uiteindelijk wel gekomen (zie voor verwijzing naar de publicatie hoofdstuk
2.2: de toekomst van de CBD)
Verder zijn tijdens de bijeenkomst van 27 februari de eerste voorbereidingen
getroffen voor het afscheidssymposium van 13 november 2009 (zie paragraaf
3.7).
De studiedag van 30 september was vooral gericht op de laatste ontwikkelingen
en de gevolgen daarvan voor de CBD van de gedeeltelijke ontheffing van de
vergunningverplichting.
3.5
Toetsingskader
In verband met de te voorziene gedeeltelijke ontheffing van de vergunningverplichting heeft de CBD gemeend de toepassing van haar toetsingskader
kritisch te moeten evalueren. Het toetsingskader is bij het ontstaan van de
CBD in 1997 opgesteld. De wijze waarop het door haar is gehanteerd is in
hoofdstuk 3.2.2 beschreven.
Het doel van deze terugblik was vooral bedoeld om te bezien of in het licht
van mogelijke andersoortige aanvragen voor biotechnologische handelingen
bij dieren het toetsingskader nog adequaat is of dat het, mede in het licht van
de ervaringen van de CBD zou moeten worden aangepast.

Evaluatie
toetsingskader

Aangezien de DEC’s in de toekomst de onderzoeken op biomedisch terrein
waarbij genetische modificatie van dieren wordt toegepast ethisch moeten
gaan toetsen, zoals is vastgelegd in de brief aan de Tweede Kamer van 22
oktober 2007 waarin een reactie is gegeven op de evaluaties van de Wet op
de dierproeven (Wod) en het Besluit biotechnologie bij dieren (Bbd)6, acht
6 De brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, d.d. 22 oktober 2007, reactie op
de evaluaties van de Wet op de dierproeven (Wod) en het Besluit biotechnologie bij dieren (Bbd)
(30 168, nr. 3);

JAARVERSLAG 2009

19

JAARVERSLAG 2009

de CBD het van belang dat de DEC’s kennis hebben van het door de CDB
gehanteerde toetsingskader.
Het resultaat van deze evaluatie zal in 2010 worden gepubliceerd. De CBD
zal betrokken blijven bij het voorlichten van de DEC’s op dit gebied zoals o.a.
al gebeurde op de ledenvergadering van de NVDEC op 24 november 2009,
bij monde van de adjunct-secretaris (drs. R. Tramper).

Ethiek congres
China-Nederland

Symposium

20

3.6
Internationaal
Tweejaarlijks wordt er een wereldwijd biothiek congres georganiseerd. Tijdens
dit congres in Beijing in 2006 is er mede onder druk van de CBD voor het
eerste aandacht besteed aan de ethische aspecten rond de toepassing van
biotechnologische technieken bij dieren. De CBD heeft destijds dit onderdeel
van het congres georganiseerd. Na dit congres in Beijing heeft China grote
interesse getoond om met Nederland specifiek op dierlijk gebied de ethische
discussie verder te ontwikkelen. Op 6 en 7 maart 2009 vond het bilaterale
bioethiek congres China – Nederland plaats in Beijing, waarbij de CBD en het
Ethiek Instituut van de Universiteit Utrecht te Utrecht een leidende rol hebben
gespeeld bij de organisatie. Vanuit China deden vele onderzoekers van
verschillende Chinese Universiteiten mee. Medewerkers van 5 verschillende
Nederlandse Universiteiten hebben hierbij presentaties gegeven.
Tijdens het congres zijn van Nederlandse zijde verschillende aspecten van de
Nederlandse toepassing, onderzoek en onderwijs van de ethiek toegelicht,
waarbij er een grote aandacht was voor de Nederlandse toetsingswijze door
de CBD en de consequenties van deze wijze van toetsen.
Afgesproken is dat de volgende bijeenkomst in Nederland zal plaatsvinden.
De CBD kan hieraan weer een bijdrage leveren.
3.7
Symposium CBD
Op 13 november 2009 vond onder de titel “De CBD uitgewerkt?” het
symposium van de CBD plaats. De bijeenkomst in de Reehorst in Driebergen
werd goed bezocht. Veel oud-leden van de CBD, vergunningaanvragers,
bezoekers van hoorzittingen en beleidsmakers uit heden en verleden
waren aanwezig. De dag werd voorgezeten door de vorige secretaris van
de Commissie, mr. drs. H. Lommers. Op het programma stonden lezingen
van de oud-minister van LNV ir. G.J.M. Braks, de voorzitter van de CBD prof.
dr. E. Schroten, prof. dr. G.H. de Vries (Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid), dr. E. ter Gast (RTODTO) en ir. J.J.C.M. van Dongen, namens
het Ministerie van LNV.
In de lezingen werd teruggekeken naar de ontstaansgeschiedenis van de
CBD, naar de werkzaamheden in de loop van de jaren en, onder verwijzing
naar de titel van de dag, naar de uitwerking daarvan in de samenleving. Het
COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

voert te ver om hier uitgebreid in te gaan op de inhoud van de lezingen.
De lezingen van de inleiders en de daarop volgende discussie zijn daarom
als bijlage 5 toegevoegd aan dit jaarverslag. De lezingen maken echter geen
formeel deel uit van het jaarverslag en de CBD is ook niet verantwoordelijk
voor de inhoud van de bijdragen.
Naar aanleiding van het symposium heeft de CBD zich de vraag gesteld of
een (toekomstige) commissie eenzelfde beperkte taakopdracht zou moeten
hebben als de huidige CBD destijds heeft gekregen als er over wordt
nagedacht om, in het kader van bijvoorbeeld de toekomstige Wet Dieren,
opnieuw een “Commissie biotechnologie bij dieren” in het leven te roepen.

Toekomstige
taakopdracht

De CBD constateert dat een maatschappelijke en ethische discussie over
biotechnologie bij dieren waarbij de voor– en nadelen van deze ontwikkelingen
worden besproken niet of nauwelijks plaats vindt. De maatschappelijke
discussie over biotechnologie bij dieren lijkt voornamelijk plaats te vinden bij
groeperingen die zich verzetten tegen dierproeven en bij wetenschappers.
Een discussie over biotechnologie onder een breder maatschappelijk publiek
lijkt in Nederland erg moeilijk op gang gebracht te kunnen worden.
De CBD constateert dat in vergelijking met het begin van de CBD de
technologische ontwikkelingen en de maatschappelijke omstandigheden
nationaal en internationaal sterk zijn gewijzigd. De Trendanalyse Biotechnologie
2009 geeft dit ook aan. Toen de CBD in de jaren negentig met haar
werkzaamheden begon werd biotechnologie nog ‘eng’ en riskant gevonden
en was er bijvoorbeeld geen plaats voor sociaaleconomische afwegingen.
Inmiddels is biotechnologie niet alleen meer weg te denken maar de impact
ervan op de samenleving zal alleen maar groter worden, zeker gezien
de steeds hechter wordende verbanden met nano-, cogno- en infowetenschappentechnologieën (‘converging technologies). De CBD is daarom
van mening dat de maatschappelijke en sociaaleconomische aspecten in
de toekomst een belangrijk onderdeel van de toetsing zouden moeten zijn,
hetgeen natuurlijk consequenties heeft voor de taakstelling en bemensing
van een nieuwe commissie.

JAARVERSLAG 2009

21

JAARVERSLAG 2009

4 . S LOTO P M E R K I N G E N

Slotopmerkingen

Hoofdstuk 2.2

Hoofdstuk 3.7

22

Met ingang van 1 januari 2010 is de regeling in werking getreden waarin
wordt aangegeven dat biotechnologische handelingen bij dieren op het
gebied van biomedisch onderzoek niet meer vergunningplichtig zijn.
Onderzoeksaanvragen op dit terrein hoeven door de CBD dus niet meer
ethisch te worden getoetst. Aangezien de CBD vrijwel uitsluitend deze
aanvragen ter advisering voorgelegd kreeg betekent deze regeling dat de
CBD vrijwel geen werk meer heeft en alleen bijeen hoeft te komen als zich
een niet-biomedische onderzoeksaanvraag aandient. Als biotechnologische
handelingen deel uitmaken van een dierproef als bedoeld in de Wod worden
ze getoetst door de DEC die adviseert over de ethische toelaatbaarheid van
dierproeven aan de universiteit, instelling of bedrijf waar het betreffende
onderzoek plaatsvindt. Voor de onderzoekers betekent dit een administratieve
lastenverlichting en voor sommige DEC’s een toename van de werkdruk. De
CBD heeft zich bereid verklaard haar expertise ter beschikking te stellen van
deze DEC’s.
De biotechnologische ontwikkelingen (inclusief converging technologies) gaan
steeds sneller door en steeds meer toepassingen zullen binnen afzienbare
termijn binnen het dagelijkse bereik van de maatschappij kunnen komen.
Om meer aan te sluiten bij de sociaal-economische en maatschappelijke
ontwikkelingen zal een eventueel toekomstige toetsingscommissie ook aan
deze aspecten aandacht moeten kunnen geven.

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

B I J L AG E N
Bijlage 1:
Overzicht van de door de CBD in 2009 uitgebrachte adviezen
Bijlage 2:
Samenstelling van de CBD in 2009
Bijlage 3:
Vergaderingen en bijeenkomsten van de CBD in 2009
Bijlage 4:
Hoorzittingen in 2009

JAARVERSLAG 2009

23

JAARVERSLAG 2009

Bijlage 1:
Overzicht van de bij de CBD ingediende aanvragen en de behandeling daarvan door de CBD in 2009.
Nr

Instituut

Titel

1

Leids Universitair Medisch Centrum te Leiden

Muismodellen voor het optimaliseren van efficiënte toediening van antisense oligotherapie voor Duchenne spierdystrophy

2

Koninklijke Nederlandse Academie voor

De moleculair-genetische basis van zoogdieren- embryogenese: Functie van Hox en Cdx homeo domein transcriptie-factoren

3

Wetenschappen te Amsterdam

in de ontwikkeling van het muizenembryo

Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen

Visualisatie van functie en disfunctie van neuronale netwerken in de visuele cortex

te Amsterdam
4

Universitair Medisch Centrum te Utrecht

Cilia en kanker; onderzoek naar de rol van LRRC50 binnen tumorformatie

5

Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen

Analyse van expressie van botspecifieke genen tijdens het proces van botinformatie in vivo

te Amsterdam
6

Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen

Het ontwikkelen van een model voor Dyskeratosis congenita in Zebravissen

te Amsterdam
7

Universitair Medisch Centrum te Utrecht

De rol van het mitotic checkpoint in tumorontwikkeling en de potentie als doelwit in anti-kanker therapie

8

Academisch Medisch Centrum bij de Universiteit

Ontwikkeling en regulering van het aminozuurmetabolisme in zoogdieren

van Amsterdam
9

24

Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen

Genetica van embryonale hartontwikkeling in de zebravis; identificatie en functionele analyse van genen die een rol spelen

te Amsterdam

tijdens de vorming van het hart in de zebravis

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

Kenmerk RBD

Aanvraag in

Vragen uit

Antwoorden
door aanvrager

Datum
hoorzitting

Advies CBD

Antwoord op
zienswijzen

Ingetrokken
/gesplitst

Definitief
besluit

RBD 0212 (M04)

17-06-2008

02-07-2008

04-08-2008

03-09-2008

30-10-2008

28-11-2008

-

02-04-2009

RBD 0213 (M05)

14-07-2008

07-08-2008

08-09-2008

15-10-2008

19-01-2009

-

-

02-03-2009

RBD 0215 (MO7)

16-07-2008

-

-

03-09-2008

30-10-2008

05-01-2009

-

11-02-2009

RBD 0216 (M08)

05-11-2008

02-12-2008

13-01-2009

02-02-2009

27-04-2009

-

-

11-06-2009

RBD 0217 (M09)

10-11-2008

02-12-2008

22-01-2009

28-02-2009

27-04-2009

-

-

11-06-2009

RBD 0218 (N01)

18-03-2009

18-03-2009

20-07-2009

26-08-2009

-

-

-

-

RBD 0219 (N02)

12-03-2009

-

-

12-05-2009

02-09-2009

11-11-2009

-

09-12-2009

RBD 0220 (N03)

24-04-2009

-

-

14-07-2009

03-11-2009

-

-

24-08-2009

RBD 0221 (N04)

23-07-2009

02-09-2009

14-10-2009

-

-

-

-

JAARVERSLAG 2009

28-09-2009

25

JAARVERSLAG 2009

B I J L AG E 2 :
Samenstelling van de CBD in 2009
Commissieleden:

s
s
s
s
s
s
s
s

Drs. A. van der Burg als deskundige op het terrein van ethologie;
Mevr. dr. J.M. Fentener van Vlissingen als deskundige op het terrein van de
diergeneeskunde of de zooötechniek;
Prof. dr. J.H.J. Hoeijmakers als deskundige op het terrein van de medische of
dierlijke biotechnologie;
Dr. M.F.M. Hoekman als deskundige op het terrein van de medische of dierlijke
biotechnologie;
Mevr. prof. dr. F. Ohl als deskundige op het terrein van de proefdierkunde of
dierproefvraagstukken;
Prof. dr. G.T.P. Ruivenkamp als deskundige op het terrein van de
maatschappijwetenschappen;
Prof. dr. E. Schroten als voorzitter;
Dr. J.A.A. Swart als deskundige op het terrein van de ethiek

Bureau CBD:

s
s
s
s
s
s

26

Ir. S.J. Beukema als secretaris;
Mevr. drs. M. Kerkhoffs als assistent-secretaris (tot 1-2-2009)
Drs. R. Tramper als adjunct-secretaris (tot 1-1-2010)
Mevr. C.M. van der Valk als secretaresse. (tot 1-6-2009)
Mevr. B. Haverkamp (tijdelijke vervanger van M. Kerkhoffs en C.M. van der Valk,
van 1-2-2009 tot 1-11-2009)
Mevr. M. Out (tijdelijke vervanger van M. Kerkhoffs en C.M. van der Valk,
vanaf 1-11-2009)

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

Ambtelijke toehoorders:

s
s
s
s

Drs. R. van Akker namens de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschappen;
Mevr. drs. I. Arendzen namens de Minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport;
Mevr. dr. I. van der Leij namens de Minister van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer;
drs. A. van Holland, namens de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit.

JAARVERSLAG 2009

27

JAARVERSLAG 2009

B I J L AG E 3 :
Vergaderingen en bijeenkomsten van de CBD in 2009:

28

s

21 januari 2009

s

25 februari 2009 , inclusief studiedag

s

25 maart 2009

s

29 april 2009

s

27 mei 2009

s

24 juni 2009

s

26 augustus 2009

s

30 september 2009, inclusief studiedag

s

16 december 2009

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

B I J L AG E 4 :
Hoorzittingen van de CBD in 2009

s

19-01-2009 (M05)

s

27-04-2009 (M08 en M09)

s

02-09-2009(N02)

s

03-11-2009 (N03)

JAARVERSLAG 2009

29

JAARVERSLAG 2009

B I J L AG E 5
Inleidingen en de discussie van het CBD –symposium, gehouden op
13 november 2009

30

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

D E CO M M I S S I E B I OT E C H N O LO G I E B I J D I E R E N
U ITG E W E R KT ? 7
1.
Inleiding
Op 13 november 2009 heeft de CBD een symposium georganiseerd onder
de bovenstaande titel. Door een aantal inleiders is ingegaan op deze vraag
vanuit verschillende invalshoeken.
De bijdragen van de inleiders zijn hieronder weergegeven evenals de vragen
en antwoorden naar aanleiding van de inleidingen.
De inleidingen waren achtereenvolgens van:
s Ir. G Braks, voormalig minister van LNV, hoofdstuk 2.2
s Prof. dr. E. Schroten, voorzitter van de Commissie Biotechnologie bij
dieren, hoofdstuk 2.3
s Dr. E. ter Gast, oprichtster RTODTO, als vervangster van prof. dr. Hub
Zwart, Hoogleraar Wijsbegeerte van de natuurwetenschappen, Katholieke
Universiteit, Nijmegen, hoofdstuk 2.4
s Prof. dr. ir. G. H. de Vries, Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
en Universiteit van Amsterdam, hoofdstuk 2.5.
s Ir. J.J.C.M. van Dongen, MT-lid Directie Voedsel, Dier en Consument,
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, hoofdstuk 2.6
Het geheel stond onder leiding mr. Drs. H. Lommers, voormalig secretaris van
de Commissie Biotechnologie bij dieren.
2.

Opening

Ir. G Braks
Dames en heren,
Het is me een genoegen om u als oud-minister van het (toen nog) Ministerie
van Landbouw en Visserij welkom te heten en dit symposium te mogen
openen.
Het gaat vanmiddag over biotechnologie bij dieren en dan met name over
de rol daarin van een adviescommissie als de Commissie Biotechnologie bij
Dieren.

7 Titel van het CBD-symposium dat is gehouden op vrijdag 13 november 2009

JAARVERSLAG 2009

31

JAARVERSLAG 2009

Biotechnologie bij dieren
Een onderwerp dat de Nederlandse samenleving al ruim 20 jaar bezighoudt.
Een technologie die toen nog helemaal in de kinderschoenen stond. Maar
ook een technologie die tegelijkertijd al de nodige maatschappelijke aandacht
trok en daarna bleef trekken.
Daarbij geholpen door beelden van genetische gemodificeerde dieren in de
pers. Wie herinnert zich niet de campagne van de Dierenbescherming tegen
de genetisch gemodificeerde stier Herman in de jaren 90 van de vorige eeuw.
Posters waarop bij voorbeeld een vrouw werd afgebeeld met vier borsten, als
het ware een koeienuier.
Het beeld van het monster van Frankenstein werd zodoende geplakt op het werk
van onderzoekers die zich bezig hielden met biotechnologie bij dieren. En dit
terwijl vele onderzoekers daarentegen juist dachten heel nuttig wetenschappelijk
werk te verrichten ten behoeve van de mensheid. Er was toen een duidelijke
kloof tussen wetenschappers en delen van de maatschappij, waarbij ethische
en levensbeschouwelijke vragen aan de orde waren.
Dit alles was politiek gezien een ongewenste situatie. Er moest beleidsmatig
iets gebeuren.
Al jaren voor de instelling van de Commissie Biotechnologie bij Dieren heb
ik toentertijd het initiatief genomen om verkennend onderzoek uit te laten
voeren naar ethische vragen m.b.t. de toepassing van biotechnologie bij
dieren en de maatschappelijke problematiek.
Ik heb in 1989 de Commissie van Advies Ethiek en biotechnologie bij
Dieren aan het werk gezet, onder voorzitterschap van prof. Schroten. Deze
commissie, in de wandelgangen bekend onder de naam: Schroten 1, heeft
in 1990 rapport uitgebracht.
In 1991 heeft het toenmalige kabinet daarover een kabinetsstandpunt
ingenomen. In 1992 is vervolgens door collega Bukman de Voorlopige
Commissie ethische toetsing genetische modificatie van dieren ingesteld.
Ook wel aangeduid met de naam: Schroten 2.
Uiteindelijk is door minister van Aartsen de Commissie Biotechnologie bij
Dieren, de CBD, op 28 april 1997 ingesteld.
Het was toen, ik dat wil toch nog wel eens benadrukken, de enige ethische
Commissie in haar soort ter wereld. Ook nu nog zijn er mondiaal slechts een
paar landen waar een ethische commissie, speciaal voor dieren, is ingesteld.
Nu, twaalf en half jaar later zitten we in de situatie dat Minister Verburg het
voornemen heeft de werkzaamheden van de CBD in te perken door de

32

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

vergunningplicht voor bepaalde biotechnologische handelingen op te heffen.
Zij speelt daarmee in op een signaal dat de CBD trouwens zelf al in 2005
heeft afgegeven. Het waarom zult u van de heer Schroten, voorzitter van de
CBD, horen.

Versoepeling
procedure

Dat neemt overigens niet weg dat biotechnologie bij dieren nog steeds in
ontwikkeling is, al dan niet in samenhang met andere moderne technologieën
zoals nanotechnologie. Misschien is die ontwikkeling anders gelopen dan
we destijds dachten. We zien dat in Nederland de biotechnologie bij dieren
zich heeft toegespitst op biomedisch onderzoek. Het is echter beslist niet
onmogelijk dat ook voor andere doeleinden biotechnologie bij dieren zal
worden toegepast.
Hoe reageren we daarop, zowel politiek als maatschappelijk? Welke
instrumenten zet de overheid in? Is het nuttig een Commissie als de CBD
nog als instrument te gebruiken, in welke vorm dan ook of zijn andere
instrumenten nodig?
Kortom: is de CBD uitgewerkt?
Als ik kijk naar de inleiders, dan verwacht ik dat u vanmiddag een interessante
discussie tegemoet kunt zien. Ik hoop dan ook dat met deze inleidingen
ook het beleid en de politiek haar conclusies kan trekken voor de inzet van
instrumenten om de toepassing van biotechnologie bij dieren in goede banen
te leiden.
Ik wil hierbij het symposium als geopend verklaren en verwacht dat u een
vruchtbare middag zult beleven. Ik geef met plezier en vol verwachting de
microfoon over aan de voorzitter van deze middag, de heer Lommers, oud
secretaris van de Commissie.
Dank u.

JAARVERSLAG 2009

33

JAARVERSLAG 2009

3.

Morele positie van het dier in nieuwe technologische
constellaties.

Prof. dr. E. Schroten
Ik kan drie redenen bedenken voor mijn verhaal op dit symposium. De
eerste is dat de CBD te slapen wordt gelegd aangezien de case load door
de regeling die onlangs is ingegaan drastisch wordt verminderd en het
merendeel van de taken wordt overgenomen door de DEC’s en de CCD.
Dat was de reden om dit symposium te organiseren. Maar er kunnen nog
twee andere redenen genoemd worden. De CBD bestaat twaalf en een
half jaar, viert dus om zo te zeggen een koperen jubileum en dat is een
aanleiding om even pas op de plaats te maken om je af te vragen: Waar
staan we nou? En de derde reden is dat we dit jaar eigenlijk weer een
zelfevaluatie zouden moeten uitbrengen. Dat moeten we eens in de vier
jaar doen en de laatste zelfevaluatie stamt uit 2005. Enfin, reden genoeg
voor een terugblik en een vooruitblik, een beetje spelend met het woord
‘uitgewerkt’ in de titel van dit symposium.
De heer Braks heeft in zijn openingswoord al het één en ander over de
voorgeschiedenis van de Commissie verteld, dus daar kan ik kort over zijn. De
oprichting van de CBD dient gezien te worden tegen de achtergrond van de
maatschappelijke zorg over de (toen nog) nieuwe biotechnologie enerzijds en
de afspraak, neergelegd in de Nota Rijksoverheid en Dierenbescherming, om
de intrinsieke waarde van het dier tot een van de uitgangspunten van beleid
te maken anderzijds. Tegen deze achtergrond dient ook het Nederlandse
‘nee tenzij beleid’ begrepen te worden. Dat ‘nee tenzij beleid’ betekent in
de praktijk dat biotechnologische handelingen bij dieren vergunningplichtig
zijn en dat een vergunning verleend kan worden als (a) die handelingen
geen onaanvaardbare gevolgen hebben voor de gezondheid en het welzijn
van de betrokken dieren en als er (b) tegen die handelingen geen ethische
bezwaren bestaan. Om te bepalen of aan deze voorwaarden is voldaan vraag
de minister advies aan de CBD.
Het is van belang in te zien dat de CBD is ingesteld om alle biotechnologische
handelingen bij dieren ethisch te toetsen. In de praktijk echter heeft de
Commissie vrijwel uitsluitend aanvragen uit de biomedische hoek voorgelegd
gekregen. Met andere woorden, van buiten de biomedische sector zijn geen
aanvragen binnen gekomen. Dat betekent dat de CBD veel ervaring heeft
opgedaan met het toetsen van aanvragen op biomedisch gebied, maar dat
andere terreinen van de biotechnologie bij dieren (bij voorbeeld het kloneren

34

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

van dieren voor voedselproductie) braak zijn blijven liggen en dat de vragen
die daar rijzen open zijn gebleven.
Wat de maatschappelijke zorg betreft, waarvan zoëven sprake was, die is niet
helemaal weg8, maar ze is wel minder heftig geworden. Misschien hangt
dat wel samen met het zojuist gesignaleerde feit dat we eigenlijk alleen
biomedisch onderzoek hebben moeten toetsen. Gezondheid en wat daarmee
samenhangt scoort immers hoog op de maatschappelijke waardeschaal. Hoe
dat ook moge zijn, wat wij tijdens de hoorzittingen merken is dat de discussie
niet meer gaat over biotechnologie als zodanig maar veeleer over dierproeven.
Met andere woorden, biotechnologie bij dieren wordt gezien als een bepaald
soort dierproef en daarover bestaan in onze samenleving wel zorgen. Ook heb
ik de indruk dat biotechnologie bij dieren politiek minder urgent is geworden.
In het debat in de Eerste Kamer over biotechnologie, in januari van dit jaar,
ging het vrijwel uitsluitend over planten. Of is biotechnologie bij dieren politiek
taboe? Het is in dit verband interessant te kijken naar wat de behandeling van
het wetsontwerp dieren in de Tweede Kamer oplevert. Opvallend is dat in
de huidige wet (de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren) een duidelijke
doelstelling staat, namelijk het verkennen van de ethische grenzen m.b.t. de
dierlijke biotechnologie, maar dat een (eventueel gewijzigde) doelstelling in
het voorliggende wetsontwerp ontbreekt.
Het zal duidelijk zijn dat ik in de 25 minuten die mij ter beschikking staan
niet uitgebreid kan ingaan op het werk van de Commissie. Degenen die zich
daarin willen verdiepen verwijs ik graag naar de jaarverslagen. Ik wil er een
paar dingen uitlichten, ook al om te laten zien dat er in de Commissie sprake
is geweest van voortschrijdend inzicht.
Op de eerste plaats wil ik de aandacht vragen voor het toetsingskader
dat door de Commissie gebruikt wordt. In 1996, het jaar voordat de
CBD van start ging, heeft een commissie van externe deskundigen onder
voorzitterschap van Frans Brom een rapport uitgebracht, getiteld Het toetsen
van biotechnologische handelingen bij dieren. Aanleiding was dat vanuit het
betreffende onderzoeksveld, in reactie op het rondsturen van een concept
aanvraagformulier, duidelijk gemaakt werd dat men daar niets begreep van
een ethische toets, waarin begrippen als ‘intrinsieke waarde’ en ‘integriteit’
centraal zouden staan. Bedoeling van het deskundigenrapport was dus de
verheldering van de ethische toets voor biotechnologie bij dieren. Met het
8 Centre for Society and Genomics, De maatschappelijke relevantie van biotechnologische trends.
Bijdrage aan de Trendsanalyse Biotechnologie 2009.

JAARVERSLAG 2009

35

JAARVERSLAG 2009

oog daarop werd een vijftal stappen onderscheiden: (1) Het belang van het
onderzoek, zowel wetenschappelijk als maatschappelijk, (2) de verwachte schade
aan gezondheid en welzijn van de betrokken dieren, (3) de verwachte aantasting
van de integriteit van deze dieren (4) het nagaan van mogelijke reële alternatieven,
en (5) het afwegen van de voordelen en belangen van het onderzoek tegen de
schade die aan de betrokken dieren zou worden berokkend.
De CBD heeft deze stappen van meet af aan als ‘toetsstenen’ gebruikt. In de
loop der jaren is daar veel over gediscussieerd en naar aanleiding daarvan
zijn wijzigingen en aanvullingen aangebracht. Een voorbeeld daarvan is de
verplaatsing van stap 4 (alternatieven) naar de tweede plaats, direct achter
het belang van het onderzoek. Reden daarvoor was dat het in het kader
van het ‘nee tenzij beleid’ een criterium is om ‘nee’ te zeggen tegen een
onderzoeksaanvraag: Als er een reëel alternatief is dan is de genetische
modificatie niet nodig en hoeft de aanvraag niet verder in behandeling
genomen te worden. Ook daarover is overigens weer stevig gediscussieerd,
al was het maar over de vraag wat onder ‘reëel alternatief’ verstaan dient te
worden. Maar afgezien van de wijzigingen en aanvullingen kan toch worden
gezegd dat het toetsingskader zelf door de jaren heen overeind is gebleven en
structuur heeft gegeven aan de discussies binnen de CBD bij de behandeling
van de aanvragen en het opstellen van de adviezen.
Ondertussen is het niet overdreven te zeggen dat het toetsingskader dat
door de CBD wordt gehanteerd min of meer uniek is, vooral door de poging
om ‘intrinsieke waarde’ en ‘integriteit’ van dieren te operationaliseren. Het
gaat in de biotechnologie bij dieren om meer dan gezondheid en welzijn
alleen. Het gaat bij integriteit concreet om ‘de eigenheid’ van het dier en om
fenotypische kenmerken als afwijkend gedrag, afwijkend uiterlijk, afname van
zelfredzaamheid en bevattelijkheid voor aandoeningen. Het is natuurlijk altijd
gevaarlijk om te zeggen dat iets uniek is, maar zoveel is zeker dat wij deze
uitwerking van toegepaste dierethiek nog niet elders zijn tegengekomen en
daarom geven wij het bijgewerkte toetsingskader met overtuiging door aan
degenen die de taken van de CBD geheel of gedeeltelijk gaan overnemen.
Daar kom ik straks nog even op terug.
Op de tweede plaats wil ik even inzoomen op een punt waarover in de
CBD, zeker in de beginperiode, keer op keer indringend is gediscussieerd
maar waar uiteindelijk een overeenstemming is gevonden: het belang van
het fundamenteel onderzoek. Om misverstanden te voorkomen: Niemand
ontkende het belang van fundamenteel onderzoek, maar de vraag was of zulk
onderzoek van zodanig substantieel belang is dat daarvoor dieren genetisch
gemodificeerd mogen worden. Is het niet zo, zo merkten de critici op, dat

36

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

vooral dit onderzoek in hoge mate gekenmerkt wordt door trial and error?
Veel van dit soort onderzoek leidt naar Nergenshuizen. Desondanks zijn we
uiteindelijk tot de conclusie gekomen dat er wel degelijk sprake is van een
(indirect) substantieel belang. Fundamenteel onderzoek dat is ingebed in
een internationaal gevalideerde onderzoekslijn levert een bijdrage tot de
kennispool waaruit voortgaand (toegepast) onderzoek kan putten. Als die
bron opdroogt verschraalt de voortgang van het onderzoek ook. Om het
evolutiebiologisch te formuleren: Uit de oersoep van deze poel ontstaat
steeds weer opnieuw leven.
Ten derde zou ik om het voortschrijdend inzicht binnen de CBD te illustreren
willen stilstaan bij een brief die door de CBD eind 2005 aan het ministerie
van LNV is geschreven. In dat jaar had onze zelfevaluatie plaats gehad en
daarbij was geconstateerd dat vrijwel alle aanvragen biomedisch onderzoek
betreffen en dat dit onderzoek vrijwel altijd groen licht krijgt op voorwaarde dat
de onderzoekers hun huiswerk goed doen bij het indienen van de aanvraag.
Dat hangt natuurlijk samen met de hoge waarde die in onze samenleving
aan gezondheid wordt toegekend. Wij hebben in die brief aangegeven dat
het niet meer zinvol is om onderzoeksaanvragen voor biotechnologische
handelingen bij muizen, ongewervelden en embryo’s ten behoeve van
biomedisch onderzoek voor te leggen aan de CBD. Let wel het gaat dus
niet om alle biotechnologie bij dieren maar om bepaalde biotechnologische
handelingen, namelijk die waarmee de CBD in de voorgaande jaren ervaring
had opgedaan. Het is toen even oorverdovend stil gebleven maar in oktober
2007 heeft het kabinet een brief aan de Kamer geschreven met daarin het
voornemen om de taken van de CBD over te dragen aan de DECs en de
CCD, hetgeen nu uiteindelijk geresulteerd heeft in de huidige regeling.
Ik noem deze brief uit 2005 om aan te geven dat de CBD zelf het initiatief
heeft genomen om haar taakstelling tegen het licht te houden. De CBD is
niet een doel op zich maar een instrument en als dat instrument zijn taak
heeft volbracht kun je het wegleggen. Toch zijn er wel vragen te stellen die
samenhangen met het feit dat er wellicht dingen tussen de wal en het schip
terecht dreigen te komen. Om een paar dingen te noemen:
-

Het aggregatieniveau. Er wordt met enige regelmaat over dubbele
toetsing gesproken, maar dat vertekent het feit dat de CBD op een veel
hoger aggregatieniveau toetst dan de DECs. Bovendien zijn de DECs
instituutsgebonden, terwijl de CBD een landelijke toetsingscommissie is
die zodoende het overzicht heeft van wat er in Nederland gebeurt op het
gebied van de biotechnologie bij dieren. Dat laatste zou natuurlijk door

JAARVERSLAG 2009

37

JAARVERSLAG 2009

de CCD overgenomen kunnen worden, maar dat brengt me dan bij het
volgende punt:
-

De equipage van de CCD en de case load van de DECs. De equipage
van de CCD zou kunnen worden aangepast aan de nieuwe taakstelling,
maar de case load van de DECs is, door het lagere aggregatieniveau van
de toetsing, veel hoger dan die van de CBD. Daardoor is veel minder tijd
beschikbaar dan bij de CBD, waardoor de diepgang van de toetsing in de
verdrukking zal komen.

-

De CBD heeft de opdracht gekregen om step by step te werken om
de ethische grenzen te verkennen. Dat is goed gegaan op biomedisch
terrein omdat in dat kader jaarlijks een behoorlijk aantal aanvragen werd
ingediend. Als de CBD te slapen zou worden gelegd om wakker te
worden ‘gekust’ als zich sporadisch buiten de biomedische sector een
aanvraag op het gebied van biotechnologie zou worden ingediend, dan
is een step by step benadering niet meer zinvol.

-

De maatschappelijke discussie. De openbare hoorzittingen gaan
verdwijnen. Hoewel ik zelf regelmatig heb gesproken van een ‘rituele
dans’, moet toch benoemd worden dat de hoorzittingen de enige plek
zijn waar het publiek en dierenbescherming organisaties zich konden
uitspreken over biotechnologie bij dieren. Het lijkt mij van belang een
mogelijkheid voor publieke discussie op dat gebied open te houden.

Het lijkt me verstandig -- op zijn minst vanuit beleidsmatig gezichtspunt – om
aan deze en mogelijk andere dingen die tussen de wal en het schip terecht
dreigen te komen aandacht te schenken.
Tot zover mijn keuze uit de werkzaamheden van de CBD. Ik zou nu even
willen stil staan bij de kritiek. Die was en is er natuurlijk ook. Ook hier
kies ik een paar punten uit. Ten eerste zou de CBD en de uitgebreide
vergunningprocedure een belemmering voor het onderzoek in Nederland
hebben betekend. Het zou kunnen. Er circuleren inderdaad geruchten over
de vlucht van onderzoekers naar het buitenland en over het importeren
van genetisch gemodificeerde dieren uit het buitenland. Ook in de CBD
is daarover één en andermaal gesproken. Maar er is nooit onderzoek naar
gedaan. Misschien zou dat een keer moeten gebeuren. Anderzijds is het zo
dat de onderzoeksaanvragen die wij te behandelen kregen veelal van een
positief advies werden voorzien, tenminste als de onderzoekers hun huiswerk
goed hadden gedaan.

38

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

Dat brengt me bij het tweede punt van kritiek, dat vooral op de hoorzittingen
werd en wordt gehoord: We zijn veel te lief voor de onderzoekers. We laten
alles maar door. Dat is echter niet juist. Zo’n 5-10% van de aanvragen is
niet gehonoreerd. Dat kan in de Jaarverslagen worden nagetrokken. Veelal
ging het daarbij echter om het intrekken van de aanvraag voor het eind
van de procedure, op grond van kritische opmerkingen en vragen vanuit
de CBD. De onderzoekers kozen om zo te zeggen eieren voor hun geld,
omdat ze doorkregen dat hun aanvraag bij de uiteindelijke beoordeling een
negatief advies zou krijgen, waardoor een vergunning erg onwaarschijnlijk zou
worden.
In dit verband zou ik ook willen wijzen op wat je het stille succes van de
CBD zou kunnen noemen. Dat blijkt op de volgende punten. Vooreerst
ging en gaat er een preventieve werking uit van de toetsing door de CBD.
Een onderzoeksaanvraag moet aan bepaalde kwaliteitseisen voldoen en
triviale doelstellingen worden niet geaccepteerd. Wij maken dan ook zelden
mee dat er broddelwerk wordt ingediend. Met andere woorden, in het
onderzoeksveld heeft op dit punt een leerproces plaats gehad. Daar kun je
natuurlijk badinerend over zeggen dat onderzoekers hebben geleerd om de
CBD op haar wenken te bedienen. Zo cynisch ben ik echter niet, al sluit ik
mijn ogen niet voor het feit dat er natuurlijk ook een strategisch element zit in
het opstellen van onderzoeksaanvragen, en dan niet alleen naar de CBD toe
maar ook naar de geldschieters toe. Als het gaat om het stille succes van de
CBD, dan zou ik hier, last but not least, ook willen wijzen op het feit dat ons
bestaan en het leerproces dat dit op gang heeft gebracht de morele status
van het dier ten goede is gekomen. En dat is verheugend.
Terug naar de kritiek. Een derde punt van kritiek ligt vervat in de term ‘juridisering’.
De adviezen van de CBD zouden ethisch helemaal dichtgetimmerd zijn en
op juridische teksten lijken, met veel knip en plakwerk van steeds dezelfde
stukken tekst. Ik ben daar in ander verband uitvoerig op ingegaan9 en niet
alleen geprobeerd uit te leggen hoe dat komt, maar het ook verdedigd
vanwege de belangen die op het spel staan. Binnen de Commissie is en wordt
steeds uitvoerig en soms heftig gediscussieerd maar de adviezen naar buiten
staan in de context van een wettelijke procedure die vraagt om consistentie.
En de belangen de onderzoekers, alsmede die van de samenleving, zijn van
dien aard dat uiterste zorgvuldigheid op zijn plaats is.

9 Zie Jac. Swart, M. Jonker, R. Tramper (red.), De weging gewogen. Beschouwingen over ethiek en
dierproeven. Uitg. NVDEC (Damon) 2009, blz. 145vv.

JAARVERSLAG 2009

39

JAARVERSLAG 2009

Wat ook als punt van kritiek naar voren is gebracht is dat wij er niet in zijn
geslaagd de publieke discussie over biotechnologie aan te zwengelen. Dat is
waar. We hebben het wel geprobeerd maar de ervaring was dat je toch niet
meer mensen bijeenkreeg dan een aantal toch al betrokkenen. Als iemand
die betrokken is geweest bij de organisatie van publieksdiscussies is het mijn
ervaring dat het erg lastig is om het publiek te interesseren als er geen directe
aanleidingen zijn (zoals bijv. destijds bij het eerste gekloonde schaap Dolly).
Dat blijft me wel zorgen baren, namelijk dat het zo moeilijk is om het brede
publiek te betrekken bij een ethisch en maatschappelijk debat over de impact
van technologische ontwikkelingen en het beleid in dat verband.
Het laatste deel van mijn verhaal zou ik willen wijden aan de vraag naar
de ‘uitwerking’. Wat geven we mee voor de toekomst? Zoals u weet is de
bedoeling dat de DECs en de CCD het merendeel van ons werk gaan
overnemen. Wat te doen met de ervaring die in de afgelopen twaalf en een
half jaar is opgebouwd door de CBD? We zijn bezig het al eerder genoemde
toetsingskader nog eens kritisch door te nemen, voordat we te slapen
worden gelegd. Dat zal geen opzienbarende dingen opleveren, want veel
van wat daarin staat is al naar het veld doorgesijpeld. Maar het herziene
toetsingskader is toch waardevol voor anderen, aangezien daarin onze
ervaring is neergeslagen. Dus dat geven we door. Het zou zonde zijn dat niet
te doen.
Maar er is nog wat en nu dreig ik andere sprekers het gras voor de voeten weg
te gaan maaien. Als je even pas op de plaats maakt op je koperen jubileum
komt vanzelf de vraag op wat de functie van een commissie zoals de CBD
is in een globaliserende wereld met ‘converging technologies’. Als CBD zijn
wij nu voor de derde keer betrokken bij een Trendanalyse biotechnologie.
Daar word je met je neus gedrukt op het feit dat de witte, rode en groene
biotechnologie zich blijven ontwikkelen in samenhang met nanotechnologie,
ICT en what have you. Dat is en blijft een uitdaging en het ritselt van ethische
en levensbeschouwelijke vragen in dat verband. Denktanks zoals de onze
blijven daarom nodig en nuttig, niet alleen voor het beleid maar ook, met het
oog op de samenleving, voor wetenschapscommunicatie. Dat kan niet alleen
maar eenrichtingverkeer zijn, maar er is een voortdurende aandacht nodig
om de betrokkenheid van burgers te motiveren. Hoe zou een beleid anders
draagvlak kunnen krijgen?

40

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

4.

De “bedenkelijkheid” van proefdieronderzoek

Dr. E. ter Gast

Versoepeling
procedure

Als filosoof ben je beperkt met je gereedschap, denken is namelijk talig. In
de ethische taal van de biotechnologie bij dieren wordt gesproken in termen
als integriteit, intrinsieke waarden en ongerief, terwijl het in mijn beleving als
bioloog eigenlijk gaat om hele andere zaken. Biologie is heel levendig, het gaat
over processen. Biologie is veel minder talig, dus ik probeer in mijn werk te
denken vanuit beelden. Wat is het biotech-dier? In de praktijk is het biotechdier vaak een muis, maar wat is die muis? Er zijn allerlei verschijningsvormen
van de muis: een monster, een symbool van onze hoop op nieuwe medicijnen
en een oplossing van het voedselvraagstuk en een teken dat wij op arrogante
wijze ingrijpen in de natuur en op die manier dus voor god spelen. Dit dier
is al deze dingen tegelijk, maar boven alles is het een belangrijk gereedschap
binnen het biologische laboratorium.
Als ik terugdenk aan de CBD denk ik meteen aan stier Herman uit 1990,
maar de eerste genetisch gemodificeerde dieren werden al begin jaren 80’
geboren. De discussie is gestart met zeer grote muizen, stier Herman werd
pas gemaakt toen de technologie er al 10 jaar was. De discussies die n.a.v.
de onderzoeksresultaten van de muizen werden gestart, gingen niet over
biomedisch onderzoek, maar vooral op de mogelijke toepassingen op de
voedingsindustrie. Stel dat er in navolging van ‘the giant mice’, ‘giant pigs’ of
‘giant cows’ worden geproduceerd. Dit is om twee redenen niet gelukt, ten
eerste was er veel maatschappelijke weerstand, maar ten tweede omdat het
simpelweg niet lukte. Muizen laten zich gemakkelijker genetisch modificeren
dan andere dieren. De tweede muis die voor veel discussie zorgde was de
‘Onco-muis’, de eerste gepatenteerde muis. Het feit dat een muis gepatenteerd
kon worden en dus niet voortkwam uit biologische ouders of god, was een
schokkend evenement. Bij de discussies die hieruit voortkwamen ging het niet
zozeer over het dierenleed, maar over de vraag of je het leven kunt patenteren.
Hierna is het heel lang vrij stil geweest. De eerstvolgende hype ging over de
muis met het mensenoor, wat wetenschappelijk niet veel voorstelde, maar het
dankzij het visuele effect erg goed deed in de media.
De biotech-muis heeft zich heel geleidelijk geëvolueerd tot een ‘commodity’:
je kunt deze muizen heel gemakkelijk bestellen bij bedrijven. De meeste
bekende muizen komen van de ‘Jackson-labs’, deze muizen staan garant
voor kwaliteit. Je kunt ze gewoon op internet bestellen, zowel levend als criogepreserveerd. Ze zijn wel geregistreerd, je kunt ze niet zomaar gebruiken.
JAARVERSLAG 2009

41

JAARVERSLAG 2009

De muizen zijn gewend om te reizen, hier zijn speciale doosjes voor.
Elk biomedisch lab maakt gebruikt van genetisch gemodificeerde dieren,
ongeveer 80 procent van de muizen die in het onderzoek worden gebruikt,
zijn genetisch gemodificeerd. De muis is een ontzettend goed proefdier. Het
feit dat iedereen ze gebruikt dat dit gewoon is geworden, illustreert wel dat
dit dier in een aantal jaren (de jaren dat de CBD bestaat) is geëvolueerd van
een ‘wonderdier’, een high tech-dier, tot een standaard onderdeel van de
uitrusting van een laboratorium.
Als een organisatie als de CBD zich één keer over een bepaalde vraag heeft
gebogen, dan zal er de tweede keer dat hij zich over een dergelijke vraag
buigt wel een soortgelijk antwoord uit komen. Als je dit een aantal jaren hebt
gedaan, dan is dat gewoon niet meer zo vreemd. Er valt dus wat voor te
zeggen dat de CBD wat dat betreft klaar is.
Waarom is de muis zo belangrijk, wat is de relatie tussen de mens en de muis?
We lijken erg op elkaar en dat is de reden waarom we muizen gebruiken als
‘stand-in’ voor onszelf. De muis is dan de mens, maar het voordeel is dat
de muis ook weer niet de mens is. De muis valt onder andere wetten en
regels, waardoor we met de muis kunnen doen wat we niet met onszelf
kunnen doen. Dit is een paradox: we kunnen de mens niet gebruiken want
dit is onethisch, maar waarom gebruiken we dan de muis, omdat de muis op
ons lijkt. Maar is het dan niet ook onethisch om op de muis te testen? Het
verschil tussen de muis en mens is echter ook nadelig, de muis heeft het
immuunsysteem van een muis, wat we nodig hebben is een muis met een
menselijk immuunsysteem.
Het meest extreme voorbeeld dat ik ben tegengekomen in mijn studie naar
biotech-muizen is een advertentie in de NRC van het AMC. In de advertentie
stond een afbeelding van een donker jongetje met een witte muis waaronder
de volgende tekst stond: “Als we een muis in een mens moeten veranderen
om aids te genezen doen we dat.” Ik heb de mensen achter de advertentie
gebeld met de vraag wat voor reacties ze hadden gehad. Er was eigenlijk
alleen een reactie, van geloof ik de Natuurwetpartij, betreft de reclamecode
gekomen, omdat de advertentie onterecht suggereert dat er een geneesmiddel
gaat komen. Via de reclamecodewet is dit aangepakt. Terwijl ik de suggestie
dat je een muis in een mens kunt veranderen een nogal boude bewering
vond, is hier blijkbaar verder niemand over gevallen. Wat typerend is voor het
feit dat het publieke debat afwezig is.

42

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

Het zijn niet alleen muizen die gebruikt worden voor biotechnologisch
onderzoek, zodra er in Nederland andere dieren gebruikt gaan worden, zal
het debat wel weer opwaaien. Het zeepaardje zal misschien de positie van
de muis in gaan nemen. Wie is de prins die de CBD gaat wakkerkussen? Mijn
intuïtie is dat dit gaat gebeuren zodra biotech-dieren buiten het laboratorium
te zien zijn. Het is momenteel echt verboden, dus bijna niemand ziet deze
dieren, wat een van de redenen is waarom er zo weinig discussie over is. De
meeste mensen hebben geen flauw idee wat er in laboratoria gebeurt. De
meeste mensen die in laboratoria werken durven er ook niet over te praten,
uit angst voor dieractivisme.
De biomedische sector is niet de enige toepassing van biotechnologie.
Een voor de hand liggende optie is de voedingsindustrie. Het genetisch
modificeren van een muis om hem sneller te laten groeien is nu nog
verboden in Nederland, maar dit is een toepassing waar wel al heel hard
aan wordt gewerkt. Dus het is een goede mogelijkheid dat hier in de nabije
toekomst, door een wakker gekust CBD, over gesproken gaat worden. Een
ander mooi zijn de glofish, genetisch gemodificeerde zebravisjes die licht
geven. In de VS kun je ze gewoon op internet bestellen. Je kunt ze niet naar
Nederland laten vliegen, bij Schiphol worden ze ingenomen. Er is dus handel
in genetisch gemodificeerde dieren. Ik werk veel met kunstenaars omdat
die een bepaald toekomstbeeld kunnen visualiseren waar veel ethici aan de
taal gebonden blijven. De Canadese kunstenaar Adam Brandejsen heeft het
bedrijf Bio-Genica opgericht, waar je Genpets kunt bestellen. Genpets zijn
genetisch gemodificeerde beestjes met allerlei functies en mogelijkheden. De
site is helemaal vormgegeven zoals biotech-bedrijven hun sites vormgeven.
De Genpets zijn ook in een galerie gehangen, verbonden aan elektronica.
Rode lichtjes suggereerden dat het hartje nog klopte en af en toe ging er een
alarmpje af om bijvoorbeeld aan te geven dat de temperatuur weer wat hoger
moest. Het mooie van het kunstwerk waren de reacties die de kunstenaar
kreeg op zijn werk, deze beschreef hij als volgt. Veel mensen hadden niet
door dat het om een artistiek project ging en stuurden hem een mail met
de vraag waar ze de Genpets konden kopen. Het gebrek aan kritische vragen
geeft aan dat de nieuwe generatie al is gewend aan de technologische
mogelijkheden en hier geen problemen in ziet, de nieuwe generatie staat er
open voor. De oude generatie ziet het echter nog als onnatuurlijk, voor god
spelen, en is van mening dat er veel risico’s aan verbonden zijn. Misschien
moeten we een meer 21e eeuwse opvatting ontwikkelen ten opzichte van
biotechnologie. De kunstenaar over zijn project: “I thought it was far out, maar
wat ik de krant lees wat er echt gebeurt, that’s really far out.”

JAARVERSLAG 2009

43

JAARVERSLAG 2009

Ten slotte vind ik dat de dieren meer aandacht verdienen. Op de dag
dat ik promoveerde, werd de Nobelprijs uitgereikt aan de mensen die de
technologie hebben ontwikkeld. Ik heb toen gesuggereerd dat de muis de
Nobelprijs moest krijgen. Ik heb toen geopperd om een standbeeld voor de
muis op te richten en daarvoor kreeg ik geld toegezegd, maar die man is
al zijn geld kwijtgeraakt op de beurs. Graag zou ik alsnog het project willen
voortzetten, dus als u bij wilt dragen, is dit altijd welkom.

44

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

5.

Politieke en ethische afwegingen rond wetenschappelijk
onderzoek en technologische innovatie.

Prof. dr. ir. G.H. de Vries

Versoepeling
procedure

1. De Commissie Biotechnologie bij Dieren is een van de vele publieke
instellingen die adviseren over voorgenomen projecten of beleidsvoornemens.
We kennen ze in vele soorten en maten – van de Raad van State die
wetsvoorstellen van commentaar voorziet, de Gezondheidsraad die de
Minister over gezondheidszorg en gezondheidsonderzoek adviseert, tot de
medisch-ethische toetsingscommissies die zich over voorstellen voor medisch
onderzoek met mensen buigt. Uiteraard vindt advisering over projectvoorstellen
ook in de private wereld plaats – zoals bij banken die over aanvragen voor
investeringskredieten moeten beslissen. Ik zal me hier echter beperken tot
publieke instellingen die zich over wetenschappelijke en technische projecten
buigen.
Hun functie lijkt simpel. Zij moeten ex ante oordelen geven. In veel gevallen
komt dat neer op het beantwoorden van vier vragen (vgl. Hemerijck 2003):
1.

2.

3.
4.

Werkt het? – Dat wil zeggen: Is het doel helder en valt te verwachten dat
het voorgenomen project doelmatig zal zijn? En bestaan er geen simpeler,
minder belastende of minder kostbare middelen om het gestelde doel te
bereiken?
Past het? – Dat wil zeggen: valt te verwachten dat die voorgenomen
activiteiten gegeven de beschikbare middelen uitvoerbaar zijn? Beschikken
degenen die voor de uitvoering zorg zullen dragen over de nodige
competenties, is de organisatie op orde? En is er bij anderen voldoende
interesse in de uitkomsten van het project en dus uitzicht op een zinvol
vervolg?
Mag het? – Dat wil zeggen: zijn de voorgenomen activiteiten in
overeenstemming met de geldende wet- en regelgeving?
Hoort het? – Dat wil zeggen: zijn de activiteiten in overeenstemming met
maatschappelijk aanvaarde normen en waarden? Zijn zij, zoals dat heet,
‘ethisch verantwoord’?

De eisen die aan zo’n beoordelende instelling gesteld moeten worden kunnen
op basis van dit lijstje gemakkelijk worden geformuleerd. Om de beide eerste
vragen te kunnen beantwoorden moet de nodige deskundigheid aanwezig
zijn. Om deze vragen te beantwoorden is inzicht in het reilen en zeilen van de
desbetreffende vakgebieden onontbeerlijk. Als antwoord op de beide laatste
JAARVERSLAG 2009

45

JAARVERSLAG 2009

vragen worden normatieve oordelen verwacht. Om de derde vraag te kunnen
beantwoorden moet de regelgeving helder zijn en moet de commissie in
staat zijn die regelgeving correct toe te passen. Voor het behandelen van de
laatst genoemde vraag is een voldoende gevoelige morele antenne vereist.
De eisen die aan de organisatie van z’n beoordelende instelling moeten
worden gesteld volgen hier direct uit. Omdat al met al competenties van
verschillende aard nodig zijn, zullen de oordelen in veel gevallen gegeven
moeten worden door een commissie waarin uiteenlopende disciplines zijn
vertegenwoordigd. Uiteraard moeten ook de procedures zorgvuldig worden
afgewikkeld. Dus zijn een goede voorzitter en een bekwame secretaris nodig
en zullen zaken netjes schriftelijk afgehandeld worden.
Dat allemaal is al op orde en dat wordt vastgelegd in het jaarverslag. Niemand
zal het lezen. Alleen de aanvragers zijn echt geïnteresseerd in wat de
commissie doet en dan ook nog eigenlijk alleen in hoe over hun eigen project
is geadviseerd. De commissieleden hebben een rustig bestaan. Meestal
kan de secretaris na een bijeenkomsten wel trefzeker voorspellen hoe de
commissie over een projectaanvraag zal beslissen. Eigenlijk kan hij het ook
wel in zijn eentje af.
2. Het wordt anders wanneer zo’n commissie met substantiële onzekerheden
wordt geconfronteerd, de impliciete verdeling tussen feitelijke en
waardegebonden kwesties die besloten ligt in het onderscheid tussen de
beide eerste en de beide laatstgenoemde vragen twijfelachtig wordt, of waar
morele zekerheden in het spel komen die helaas onderling onverenigbaar
zijn. Niet zelden dienen deze drie problemen zich zelfs tegelijk aan en dat
vormt al snel een brisant mengsel.
De beoordeling van innovatieve wetenschappelijke projecten biedt legio
voorbeelden. Bij werkelijk innovatieve projecten valt op basis van de
beschikbare ervaring immers moeilijk in te schatten wat zo’n voorstel werkelijk
behelst. Of de beloften van een nieuwe technologie ooit worden gerealiseerd
is onzeker. Menig project mislukt, of ontwikkelt zich op een wijze die niemand
had voorzien. De voorbeelden zijn bekend. SMS werd ontwikkeld voor
noodsituaties waar te weinig signaal was voor een normale telefoonverbinding.
Dat pubers er ruim gebruik van zouden gaan maken had niemand voorzien.
De gedachte dat de verdere ontwikkeling van een technologie al besloten ligt
in de eerste ontwerpen is een helaas veel voorkomende misvatting (Bijker,
Hughes et al. 1987).

46

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

Datzelfde geldt op kleinere schaal ook voor de beoordeling van
wetenschappelijke experimenten. Natuurlijk hebben onderzoekers
hooggespannen verwachtingen over de uitkomst. Maar over het verdere lot
van hun resultaten valt slechts te speculeren. Zullen andere onderzoekers
die resultaten ooit oppakken en verder uitwerken, of zullen zij straks liggen
te verstoffen zoals zo veel andere producten van wetenschappelijke vlijt en
was alle moeite voor niks? Waar onderzoeksvragen beoordeeld worden die
passen in bestaande onderzoekstradities – wat Kuhn (1970) normal science
noemt – valt daarover nog wel een redelijke inschatting te maken. Dan
hebben we het over onderzoek dat belooft een oplossing te bieden voor
bekende, goed gedefinieerde puzzels. Maar waar werkelijk een nieuwe weg
ingeslagen wordt, geldt dat niet. Dan moeten ook deskundigen speculeren.
Daar blijken deskundigen veel minder goed in te zijn dan ze zelf vaak denken.
Met voorbeelden van gezaghebbende experts die naar achteraf blijkt de plank
grandioos missloegen, valt een aardig boek te vullen (de Wilde 2000). Dat
deskundigen het regelmatig mis hebben wil overigens niet zeggen dat nietdeskundigen het beter doen. Het momenteel populaire argument van the
wisdom of crowds (Surowiecki 2004) gaat hier niet op.10
Waar het nu op aan komt is niet deskundigheid, maar het serieus nemen
van onzekerheid. En niet de kwantitatieve omvang van de inbreng telt hier,
maar de mate van pluriformiteit. Voor onzekerheden geplaatst staat ons
weinig anders te doen dan een veelheid van (disciplinaire) perspectieven te
mobiliseren en met elkaar te confronteren, alert te zijn op zwakke signalen
dat het allemaal wel eens anders zou kunnen lopen dan we op het eerste
gezicht denken, en de probleemhorizonten te scannen die naar voren
worden gebracht. Misschien moet de beoordelingscommissie daartoe zijn
ledental tijdelijk uitbreiden en wat dwarskoppen uitnodigen om eens out
of the box te denken of buitenstaanders die ervaringen elders hebben
uitnodigen om hun visie te geven (vgl. Tetlock 2005). Dat kan zeker als er
grote industriële belangen op het spel staan beter in beslotenheid gebeuren
dan in de schijnwerpers van de publiciteit. Die nodigen slechts uit tot het
luid verkondigen van vooraf ingenomen standpunten. Hier is behoedzaam

10 De onzekerheid waarmee we hier geconfronteerd worden is van andere aard dan die waarvoor het
genoemde argument geldt. Zij ontspruit namelijk niet aan een gebrek aan kennis – waarvoor een
veelheid van schattingen een betere benadering biedt dan een beperkt aantal van deskundigen. Er
is onzekerheid door een andere factor, namelijk het (nog) niet-gedetermineerd zijn van de processen die uiteindelijk de te schatten waarde zullen realiseren. De onzekerheid is met andere woorden
niet epistemologisch, maar ontologisch van aard.

JAARVERSLAG 2009

47

JAARVERSLAG 2009

exploreren van onverwachte mogelijkheden het parool. Hoe dan ook zal men
zich ervan bewust moeten zijn dat waar substantiële onzekerheden bestaan
ieder oordeel een speculatief karakter heeft. Prudentie is dus vereist.
In hoeverre geldt dit ook voor het beantwoorden van de derde vraag – mag
het? Of een voorgenomen nieuwe activiteit gezien de bestaande wet- en
regelgeving toelaatbaar geacht kan worden valt toch wel met zekerheid te
beantwoorden? Helaas, ook dat is niet altijd het geval.
Neem genetische modificatie (vgl. Whiteside 2006). In de Verenigde Staten
worden de producten van genetische modificatie door de EPA (Environmental
Protection Agency) beoordeeld op basis van de bestaande richtlijnen en daarbij
speelt het proces dat aan die producten ten grondslag ligt – de genetische
modificatie – geen rol. Dat GMOs worden beoordeeld als ieder ander
product en dus niet als een aparte categorie worden gezien, berust echter
op een betwistbare beslissing. Omdat zo’n radicaal nieuwe technologie nog
onbekende effecten kan hebben heeft de EU voor een andere koers gekozen.
Voor het beoordelen van de toelaatbaarheid van GMOs zijn in de EU nieuwe
richtlijnen ontwikkeld. Dus ook hier zijn we al snel in de problemen. Vóór de
derde vraag beantwoord kan worden moet een besluit worden genomen of
we van doen hebben met een technologie als alle andere die op basis van
de bekende maatstaven kan worden beoordeeld, of dat we met een nieuwe
categorie activiteiten te maken hebben die om nieuwe wet- en regelgeving
vraagt. Om de (normatieve) vraag te kunnen beantwoorden of ‘het mag’
moet met andere woorden duidelijkheid komen over de (cognitieve) vraag
wat ‘het’ precies is. Feiten en waarden blijken in dit soort situaties minder
makkelijk te scheiden dan het methodologieboek suggereert.
Op dit punt bestaat er een belangrijk verschil tussen ex ante en ex post
beoordeling. De rechter die een ex post beoordeling velt mag geen nieuwe
wetten verzinnen; dat zou rechtsonzekerheid introduceren, een doodzonde
in een rechtstaat. Wie ex ante beoordelingen moet geven kan zich echter
niet achter dit argument verschuilen. Die zal in voorkomende gevallen op
zijn minst de vraag moeten stellen of gezien de aanvragen die voorliggen de
bestaande regelingen wel adequaat zijn. Ex ante beoordelende instellingen
hebben op dit punt een bijzondere positie. In veel gevallen zijn zij de
eerste publieke instantie die geconfronteerd wordt met de noodzaak zich
uit te spreken over de aanvaardbaarheid van nieuwe wetenschappelijke en
technologische mogelijkheden. Daarom mag van zo’n ex ante beoordelende
instantie worden verwacht dat zij als early warner voor de wetgever fungeert
en dat zij aan de bel trekt als er aanleiding is om de bestaande wet- en

48

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

regelgeving nog eens kritisch tegen het licht te houden. De beoordelende
instellingen krijgen daarmee dus een nieuwe publieke functie. Van hen mag
worden gevraagd dat zij zich ook uitspreken over de wettelijke kaders waarin
zij geacht worden hun beoordelende werk te doen. Dat hoeft uiteraard niet
in elke vergadering, maar een regelmatige evaluatie is op zijn plaats. Ook de
autoriteit die de commissie heeft ingesteld moet leren wat de consequenties
zijn van wat zich op het front van wetenschap en techniek afspeelt.
Tenslotte de vierde vraag – hoort het? Ook die kan de nodige problemen
met zich meebrengen. Om die zichtbaar te maken is het nuttig om eerst een
scherper onderscheid te maken tussen moraal en ethiek dan gebruikelijk is.
In wat ik de moraal zal noemen gaat het om keuzes tussen goed en
kwaad. Waar moraal aan de orde komt zijn we dus snel klaar, want wat
kan het probleem zijn als je moet kiezen tussen goed en kwaad? Eén regel
volstaat: we moeten het goede doen en het kwade vermijden. Problemen
ontstaan pas als blijkt dat onze morele intuïties uiteen lopen: wat de een
aanvaardbaar acht, is voor de ander verwerpelijk. Waar morele posities met
grote stelligheid, om niet te zeggen dogmatisch, worden ingenomen, ontstaat
dan al snel werkelijk een serieus probleem. Partijen komen tegenover elkaar
te staan; er ontstaat alras een patstelling. De met een gevoelige morele
antenne uitgeruste commissie wordt geconfronteerd met een kakofonie van
tegenstrijdige signalen en weet zich dan ook al snel geen raad.
In wat ik ethiek noem gaat het om iets anders dan in de moraal. Hier gaat
het in weerwil van wat vaak gedacht wordt niet om de keuze tussen goed en
kwaad. Ethiek dient zich aan waar we voor keuzes worden gesteld tussen het
ene kwaad en het andere; of tussen het ene en het andere goed. Er moet
dan een keuze worden gemaakt terwijl bij voorbaat duidelijk is dat wat we ook
kiezen er altijd verlies zal zijn. Ethiek betreft met andere woorden tragische
keuzes, het soort keuzes dat centraal staat in de klassieke Griekse tragedies.
Denk aan Antigone die moest kiezen tussen het goed van de wet en het goed
van de familieband. Tragische keuzes doen zich voor omdat niet alles wat wij
goed vinden met elkaar verenigbaar is en in ons handelen niet al het kwaad
is uit te bannen.
Genetische modificatie van dieren kan als voorbeeld dienen. Die techniek
komt met de belofte dat zij experimenten mogelijk maakt die sneller uitzicht
bieden op de behandeling van ernstige ziekten en dat zij tot een reductie in
het gebruik van proefdieren zal leiden; tegelijk stuit zij op het – in biologische,
ethische of religieuze termen geformuleerde – bezwaar dat de integriteit van
JAARVERSLAG 2009

49

JAARVERSLAG 2009

natuurlijke soorten wordt aangetast. Genetische modificatie van proefdieren
stelt ons dus voor een keuze tussen twee kwaden: stagnatie van belangrijk
medisch onderzoek, onnodig grootschalig gebruik van proefdieren versus
aantasting van de integriteit van de soort, en eventueel de hybris van het
“spelen voor God”. Hoe te kiezen? Daarover lopen de meningen uiteen, het
onderwerp is controversieel. Er is echter een belangrijk verschil met de eerder
genoemde morele patstelling. Waar onderkend wordt dat er een ethisch
(en dus geen moreel) probleem is ontstaan, staat voorop dat er afgewogen
moet worden, dat er dus geargumenteerd zal moeten worden, en dat de
verschillende opties die zich aandienen nader moeten worden onderzocht.
Hoe solide zijn die geadverteerde beloften eigenlijk? Wat is precies de
strekking van het bezwaar van de aantasting van soort-integriteit? Zijn er
andere opties te verzinnen, condities te formuleren, tijdelijke oplossingen
mogelijk, kan er worden geëxperimenteerd zodat we ervaring opdoen die
een beter oordeel mogelijk maken? Dat er geen rationele oplossing bestaat
voor ethische keuzeproblemen wil niet zeggen dat we er niet meer of minder
verstandig mee om kunnen gaan. Waar moraal leidt tot patstellingen, nodigt
ethiek uit tot bewegen.
Terwijl in de moraal de juiste keuze voorop staat, draait het in de ethiek om
het afleggen van een traject. Voor ethiek is tijd nodig. Die is ons niet altijd
gegund: soms moeten er knopen worden doorgehakt. Maar ook dan maakt
het uit of dat gebeurt in het besef dat er een tragische keuze is gemaakt, of
vanuit de illusie dat er moreel juist is gekozen. Ook hier bieden de klassieke
tragedies stof tot nadenken. Agamemnon moest kiezen tussen het redden
van zijn manschappen op weg naar Troje en het offeren van zijn dochter.
Hij kiest uiteindelijk voor de laatste optie. In Aeschylus’ tragedie bekritiseert
het koor hem daarna. Niet omdat hij uiteindelijk ervoor gekozen heeft zijn
dochter te offeren, maar omdat hij, nadat die keuze heeft gemaakt, het karwei
voortvarend afwerkt en geen schuld meer voelt. Van een ethisch conflict heeft
hij een praktisch probleem gemaakt.
Ook hier valt voor commissies die geacht worden ethische oordelen te
vellen een les te trekken. Ook als er door de druk van de omstandigheden
een keuze moet worden gemaakt, ben je in de ethiek nog niet klaar. Het
besef dat er een keuze gemaakt is die ook met verlies gepaard gaat, brengt
verplichtingen met zich mee. Wie een ethische keuze maakt hoort ook als hij
ervan overtuigd is de juiste keuze te hebben gemaakt, zich dat verlies aan te
trekken. Hij zal moeten volgen wat er na zijn keuze gebeurt, daarvan verslag
moeten doen en de eigen beslissingen evalueren, om bij een volgende
gelegenheid nog weer wat beter beslagen ten ijs te komen. Een commissie

50

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

die ethische oordelen geeft en niet de gevolgen van zijn eigen werk serieus
monitort en publiek evalueert deugt niet voor zijn taak.
Dan worden die jaarverslagen ook een stuk interessanter dan voorheen. Zij
vertellen niet meer alleen wat de commissie heeft besloten en welke eminente
geleerden daarbij betrokken zijn geweest, maar geven door expliciete en
systematische reflecties over die besluiten de lezer ook te denken.
3. De realiteit is helaas vaak anders. Buitenstaanders uitnodigen om bij te
dragen aan een probleemscan valt nog wel te organiseren, al draven in de
praktijk nogal eens alleen the usual suspects op. Maar op de normatieve
problemen die de eerdergenoemde derde en vierde vraag met zich mee
kunnen brengen reageert menige commissie met een bureaucratische reflex.
Voor zulke problemen geplaatst wordt het mandaat van de commissie
nogal eens herhaald: men is gevraagd te oordelen binnen de kaders van de
bestaande wet- en regelgeving. Als die onvoldoende uitsluitsel geven moet
een hogere instanties zich dus maar uitspreken. De autoriteit die de opdracht
aan de commissie heeft verstrekt moet maar beslissen of de regelgeving
moet worden aangepast; samenleving en politiek moeten maar helderheid
scheppen over wat moreel aanvaardbaar is en wat niet. De commissieleden
kunnen even op hun handen gaan zitten.
De politiek moet zich uitspreken. Maar die politiek wordt met dezelfde
onzekerheden geconfronteerd als de commissie. En niet alleen de samenleving
maar ook de politiek is verdeeld. Wat te doen? Een ‘brede maatschappelijke
discussie’ arrangeren over de morele kwesties? Zoiets loopt blijkens de ervaring
op een drama uit. Verwonderlijk is dat niet. Deliberatie vormt een essentieel
element van democratie, daarover kan geen misverstand bestaan. Maar
zoals de politiek filosoof Michael Walzer (2007: 144) betoogt gaan degenen
die natie-brede deliberatie bepleiten te gemakkelijk voorbij aan de vraag of
er naast de bestaande instellingen waarin deliberatie reeds vorm krijgt, wel
behoefte bestaat aan nieuwe platformen. Is het niet juist de taak van ex ante
beoordelende instellingen om zelf te doen wat een brede maatschappelijke
discussie in de schoenen geschoven dreigt te worden: het articuleren van
de ethische problematiek, het onderzoeken van de verschillende opties, een
verstandige weg uitstippelen in het besef dat er tragische keuzes aan de orde
zijn?
‘Brede maatschappelijke discussies’ hebben in de afgelopen jaren aan
populariteit ingeboet en gezien de ervaringen ermee is dat niet verwonderlijk.
JAARVERSLAG 2009

51

JAARVERSLAG 2009

Wat er dan nog rest weten we ook uit ervaring: het onderwerp blijft liggen
in de hoop dat de bui vanzelf over drijft, of er wordt regelgeving ontworpen
waarbij omdat er geen maatschappij-brede consensus mogelijk is het
probleem verplaatst wordt naar het individu. Ieder mag zelf beslissen of hij
van de wetenschappelijke en technische mogelijkheden gebruik wil maken
of niet. In de medische ethiek is dat de dominante aanpak geworden: de
betrokkene krijgt een informed consent formulier voorgelegd met de vraag
of hij dat wil ondertekenen. De ‘ethische toetsing’ kan zich beperken tot de
wijze waarop dat formulier is opgesteld. Ook met betrekking tot GMOs is deze
uitweg voorhanden: producten waarin GMOs zijn verwerkt moeten van labels
worden voorzien en het is vervolgens aan de consument om te beslissen of
hij deze producten op het schap wil laten liggen of niet. Ook de cosmetica
waarvoor dierproeven zijn gebruikt kan de consument toch gewoon besluiten
niet te kopen? “We leven toch in een vrij land?” – met die dooddoener maken
we ons steeds vaker van ethische problemen af. De consument mag kiezen;
of een techniek maatschappelijk aanvaardbaar is of niet zal wel blijken uit de
omzetcijfers. Wat een ethisch probleem was, wordt tot een ondernemersrisico
gemaakt.
Het koor dat Agememnon bekritiseerde roert zich in de coulissen.
4. We hebben de antieke tijd echter niet voor niks achter ons gelaten, zullen
sommigen zeggen. De genoemde strategie legt morele keuzes daar waar ze
in een moderne samenleving horen: bij het individu. De tijd waarin kerk of
overheid de moraal kon uitstippelen is toch echt voorbij. Dat is een valide
argument. Het gaat echter voorbij aan een aantal bezwaren.
In de eerste plaats is deze uitweg niet voor ieder probleem beschikbaar. De vraag
hoe moet worden omgegaan met kwesties die zich aandienen lang voordat
een product de consument bereikt, is er niet mee beantwoord. In de tweede
plaats is het maatschappelijk naïef. Autonomie is een bewonderenswaardig
ideaal, maar het abstraheert van de feitelijke omstandigheden waarin reële
keuzes gemaakt moeten worden. Precies daarom spreken we behalve over
privé aangelegenheden ook over publieke zaken: van sommige onderwerpen
valt goed in te zien dat ze onvoldoende tot hun recht komen wanneer de
overheid ze niet aantrekt. Dat geldt voor infectieziektebestrijding die alleen
effectief is als ze collectief wordt aangepakt en ook voor tal van normatieve
kwesties. En in de derde plaats verwart de genoemde uitweg ethiek en
moraal. Dat individuen keuzes maken die zij in hun eigen morele termen
verantwoorden, doet onvoldoende recht aan het ethische besef dat er
tragische keuzes aan de orde zijn – keuzes waarbij ook het verlies dat elke

52

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

keuze impliceert aandacht behoeft. Een democratische samenleving bestaat
niet alleen bij gratie van de meerderheidsregel, maar vereist ook bescherming
van minderheden. Ook als de meerderheid ervan overtuigd is een moreel
juiste beslissing te hebben genomen, mag gevraagd worden dat collectief
wordt stil gestaan bij het verlies dat die meerderheidskeuze impliceert en dat
minderheden in hun morele bewustzijn raakt.
Hoewel aantrekkelijk omdat het tot ontlasting van de politiek leidt, is de
strategie van het verplaatsen van ethische problemen naar het autonome
individu intellectueel armoedig. Ze is ook onnodig. We beschikken over de
middelen om het beter te doen. Als beoordelende instellingen hun taken wat
ruimer opvatten dan hun strikte opdracht is er al veel gewonnen.
Natuurlijk bestaat de hoofdtaak van zulke instellingen in het ex ante
beoordelen van projecten. De eerdergenoemde vier vragen bieden daarvoor
een simpel kader dat in veel gevallen voldoet. Wat aandacht verdient zijn
echter de situaties waarin dat kader onvoldoende blijkt. Dan behoort het werk
meer te omvatten dan het afvinken van een checklist. En ook op die situatie
moet de organisatie van zo’n beoordelende instelling worden toegesneden.
In lijn met het eerder gestelde kan daarbij in concreto aan het volgende
gedacht worden:
1.

De commissie neemt de plicht op zich om niet alleen de overwegingen
te publiceren op grond waarvan zij tot een positief of negatief oordeel
komt met betrekking tot de vragen werkt het en past het, maar ook
expliciet te melden voor welke onzekerheden zij bij het vormen van dat
oordeel werd geplaatst. Waar zich substantiële onzekerheden aandienen,
worden buitenstaanders expliciet uitgenodigd hun visie te geven. Die
visies zijn bij het genomen besluit in overweging genomen en daarover
wordt ook publiek gerapporteerd.

2.

De commissie adviseert niet alleen over ingediende aanvragen, maar
bericht ook expliciet over twijfels die rijzen over de adequaatheid van
de bestaande wet- en regelgeving. Of die wet- en regelgeving dient
te veranderen, is uiteraard aan de autoriteit die de commissie heeft
ingesteld. Van de commissie mag echter worden verwacht dat zij als early
warner optreedt en de nodige dossiers opbouwt. Het is een publieke
taak van zo’n commissie om bij te dragen aan het leerproces van de
overheid. Zij kan overigens meer doen dan alleen rapporteren. Een
commissie kan bijvoorbeeld verzoeken om tijdelijk op basis van nieuwe

JAARVERSLAG 2009

53

JAARVERSLAG 2009

regelingen te mogen werken, om zo experimenteel te exploreren wat
geschiktere beoordelingskaders zouden zijn. Zulke experimenten moeten
uiteraard naar behoren worden geëvalueerd.
3.

De commissie onderkent dat zij niet zozeer morele als wel ethische
oordelen geeft en neemt de verplichtingen op zich die daarbij horen.
Dat houdt in dat ook het verlies dat elk besluit impliceert aandacht krijgt.
De commissie monitort daarom systematisch haar besluiten en bericht
over haar bevindingen. Niet alleen het wel en wee van toegewezen
aanvragen, maar ook van afgewezen aanvragen – die mogelijk elders
worden ingediend – wordt gevolgd. Ook daarmee draagt de commissie
bij aan het eigen leerproces en aan dat van de overheid, en daarmee aan
de publieke zaak.

Dit zijn geen hemelbestormende maatregelen en dat is ook niet nodig. We
zullen het hier op aarde met elkaar moeten zien te klaren. Wat de voorstellen
behelzen is een verandering van perspectief. Van een instelling die zich toelegt
op het stuk voor stuk beoordelen van aanvragen, veranderen commissies
langs deze weg tot instanties waarin kennis en ervaring wordt vergaard die
relevant is voor een samenleving die geconfronteerd wordt met de brisante
combinatie van onzekerheden op wetenschappelijk terrein en morele quasizekerheden. Voor het daarmee leren omgaan is een ruime, publieke taak een
eerste vereiste.
Geciteerde literatuur
Bijker, W. E., T. P. Hughes, et al., Eds. (1987). The Social Construction of
Technological Systems. Cambridge MA, MIT Press.
de Wilde, R. (2000). De voorspellers - een kritiek op de toekomstindustrie.
Amsterdam, De Balie.
Hemerijck, A. (2003). "Vier kernvragen van beleid." Beleid en Maatschappij
30(1): 3 - 19.
Kuhn, T. S. (1970). The Structure of Scientific Revolutions. Chicago, Chicago
University Press.
Surowiecki, J. (2004). The Wisdom of Crowds - Why the Many Are Smarter
Than the Few. London, Abacus.
Tetlock, P. E. (2005). Expert Political Judgement. Princeton and Oxford,
Princeton University Press.
Walzer, M. (2007). Thinking Politically - Essays in Political Theory. New
Haven and London, Yale University Press.
Whiteside, K. H. (2006). Precautionary Politics - Principles and practice in
confronting environmental risks. Cambridge (Mass.).

54

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

6.

Biotechnologie en dieren Nederlands beleid in een
complexe wereld.

Ir. J.J.C.M. van Dongen
We leven in een complexe wereld. Uit de verhalen van de voorgaande
sprekers hebben we hier diverse voorbeelden van gezien. Burgers hebben
uiteenlopende zorgen, de wetenschap ontwikkelt zich in een razende vaart
en dieren nemen een steeds belangrijkere rol in, in het maatschappelijke
en politieke debat. LNV heeft dagelijks te maken met de complexheid van
de samenleving en het terrein van de biotechnologie bij dieren is hier een
goed voorbeeld van. De maatschappelijke opvattingen op het gebied van
biotechnologie bij dieren maar ook bij planten zijn zeer divers en de politiek is
op dit gebied een representatieve afspiegeling van de maatschappij. In beide
arena’s zijn de meningen en morele kaders sterk uiteenlopend. Vaak worden
ze gekleurd door de belangen die vertegenwoordigd worden. Dit houdt in dat
de moraal zoals deze wordt vertegenwoordigd ook niet altijd overeenkomt
met de persoonlijke moraal van een individu. Dit maakt het maken van beleid
op dit gebied van de biotechnologie bij dieren tot een interessante opgave.
Vandaag staan we stil bij 12,5 jaar Commissie Biotechnologie bij Dieren.
In een terugblik hebben we gezien hoe het beleid 12,5 jaar geleden tot
stand gekomen is en hoe er toen met de maatschappelijke zorg rondom
biotechnologie omgegaan is. In die tijd deed er zich een actueel dilemma
voor, waarop vervolgens de maatschappelijke discussie in alle heftigheid
oplaaide. Schaap Dolly en Stier Herman waren levende voorbeelden van
de ongekende mogelijkheden van biotechnologie bij dieren die erg tot
de verbeelding spraken. Voor velen in de samenleving waren deze met
biotechnologie geproduceerde dieren een eerste kennismaking met de
wetenschappelijke ontwikkelingen op dit terrein. Ontwikkelingen die voor
veel betrokkenen vooruitstrevend en kansrijk zijn, maar voor anderen ook
spannend en eng. De instelling van de Commissie Biotechnologie bij Dieren
heeft er voor gezorgd dat we inzicht hebben gekregen in de verschillende
manieren waarop mensen naar biotechnologie kijken en de manier waarop
we verschillende morele opvattingen ten opzichte van elkaar kunnen wegen.
Daarbij weten we door het werk van de CBD welke verschillende toepassingen
van biotechnologie bij dieren er in Nederland plaatsvinden en welke er in
ontwikkeling zijn. De CBD heeft ons een handvat gegeven waarmee wij
ethische dilemma’s kunnen hanteren. In die zin heeft de commissie haar
oorspronkelijke doelstelling meer dan gerealiseerd.

JAARVERSLAG 2009

55

JAARVERSLAG 2009

Toch zou ik niet willen suggereren dat daarmee de kous af is, want de
wetenschap staat niet stil. Het onderzoek gaat verder en de mogelijkheden
blijven zich uitbreiden. Wanneer wij dit symposium over 12,5 jaar nogmaals
zouden organiseren is de situatie opnieuw compleet anders en zullen
wij technieken kennen die wij ons nu nog niet voor kunnen stellen. Ook
moeten wij de biotechnologie in een internationaal perspectief plaatsen. Niet
alleen in Nederland maar ook in de rest van de wereld zet het onderzoek
zich voort. Dit is niet zo gek wanneer je bedenkt dat er veel potentie in
biotechnologie zit. Wat dat betreft zijn we er nog lang niet en zal het scala
aan biotechnologische toepassingen zich alleen maar verder uitbreiden met
alle kansen en bedreigingen die hiermee gepaard gaan.
Waarom dan nu de commissie biotechnologie bij dieren slapend maken
zult u zich afvragen. Op deze vraag wil ik graag verder ingaan. Een aantal
overwegingen zoals die ook door de CBD al zijn aangegeven, zijn hierbij
doorslaggevend geweest.
Ten eerste de constatering dat bijna alle aanvragen van de afgelopen
12,5 jaar betrekking hebben op het genetische modificatie ten behoeve
van biomedisch onderzoek. Deze onderzoeken worden vooral gedaan bij
muizen en vinden plaats in academische ziekenhuizen en op universiteiten.
De commissie heeft op basis van het ontwikkelde toetsingskader in alle
gevallen vergelijkbaar geadviseerd. Hier kan uit geconcludeerd worden dat er
een eenduidig inzicht bereikt is over de ethische aanvaardbaarheid van de
voorgestelde onderzoeken.
Een tweede constatering die vanmiddag genoemd is, is het feit dat de
maatschappelijke zorg verschoven is. Daar waar er ten tijde van stier Herman veel
betrokkenheid van de maatschappij was rondom biotechnologie is deze aandacht
eerst verschoven naar proefdieren en later naar dierenwelzijn in het algemeen.
Deze beide constateringen maken herziening van het beleid nodig. Bij deze
herziening is het advies van de commissie leidend geweest. In haar advies
stelt de commissie voor om biotechnologische handelingen bij muizen,
embryo’s en ongewervelden vrij te stellen van een vergunningverlening onder
de CBD. Daarnaast is er nadrukkelijk geprobeerd ons voor te bereiden op de
vele ontwikkelingen die nog komen gaan.
Dit laatste betekent dat we niet meer de biotechnologische handelingen
centraal willen stellen in de wet, immers deze zullen blijven veranderen, maar
dat we ons beleid willen inrichten naar de doelstelling van een handeling.

56

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

Dit omdat het doel dat beoogd wordt te bereiken met behulp van een
biotechnologische handeling veel invloed heeft op de ethische afweging.
Daar waar een biotechnologische handeling een bijdrage kan leveren aan
biomedisch onderzoek en er dus direct of indirect mensenlevens mee
gemoeid zijn is de ethische afweging heel anders dan wanneer biotechnologie
ingezet wordt voor voedselproductie of vermaak.
In het 2e kamer debat over dierproeven van 24 september 2008 is besloten
de regelgeving aan te passen zodanig dat het besluit biotechnologie bij dieren
terug zal treden daar waar het biomedische toepassingen van biotechnologie
betreft. Daar waar het biomedische toepassingen betreft zal de Wet op
de Dierproeven toezien op het afwegen van het belang van de proef ten
opzichte van het belang van het dier. Bij alle biotechnologische handelingen
niet voor biomedische doeleinden blijft een vergunningsplicht van de minister
van LNV. Met deze aanpassingen is het ook in de toekomst duidelijk wie er
voor bepaald beleid verantwoordelijk is.
Hiermee wordt invulling gegeven aan de zelfevaluatie van de commissie waarin
zij aangeeft dat zij aan haar doelstelling heeft voldaan. De tweede constatering
met betrekking tot de maatschappelijke zorg is hiermee nog niet opgelost.
Maatschappelijke zorg is een fascinerend fenomeen dat moeilijk in rationele
termen te vatten is. Of en wat het onderwerp in de maatschappelijke
debatten is hangt af van vaak onverklaarbare factoren. Lessen die we hier
uit de ervaring van de CBD kunnen trekken is dat het zeker zal zijn dat de
‘maatschappelijke ogen’ met het verder ontwikkelen van de biotechnologie,
gericht zullen zijn op de overheid voor het faciliteren van een debat en het
gehoor geven aan de zorg vanuit de maatschappij. In het verleden is ervoor
gekozen deze debatten te faciliteren in hoorzittingen en de afweging over te
laten aan de CBD. In de toekomst zullen we toegaan naar een meer blijvende
maatschappelijke verkenning rondom biotechnologie in het bijzonder maar
ook ten aanzien van andere beleidsterreinen rondom het omgaan met en
het gebruik van dieren. Zoals blijkt uit de analyse van het maatschappelijke
interesse gebied verschuift de aandacht van de maatschappij voordurend.
Een overeenkomst in de verschuiving van biotechnologie naar proefdieren en
later naar dierenwelzijn is dat het gebruik van dieren ten opzichte van het nut
van de mens een terug kerend thema lijkt te zijn. Dit betekent dat we onze
ethische reflectie niet alleen op het gebied van de biotechnologie in moeten
zetten, maar dat de samenleving ook bij andere onderwerpen vraagt om een
bezinning op het gebruik van dieren. Bijvoorbeeld bij het houden van dieren
of het fokken van dieren.
JAARVERSLAG 2009

57

JAARVERSLAG 2009

Hiermee volstaat het niet meer om de discussie in een adviesraad te
beleggen maar zal er binnen het gehele ministerie op ieder relevant terrein
aandacht besteed moeten worden aan de maatschappelijke zorg rondom het
gebruik van dieren.
De conclusie kan dan ook zijn dat het werk van de commissie biotechnologie
bij dieren op dit punt bij lange na nog niet afgerond is. Het lijkt pas net
begonnen en een opmars naar veel meer. Het afwegen van de voor de
maatschappij relevante dilemma’s waarbij verschillende morele opvattingen
een rol spelen zal voor veel van de beleidsterreinen binnen LNV een grotere
rol gaan spelen. Zo bleek ook maar weer bij de behandeling van de wet
Dieren. In het hele debat was er één geluid dat de boventoon voerde en
dat was de intrinsieke waarde van het dier en het transparant maken van de
afwegingen rondom deze intrinsieke waarde. Het kabinet beoogt met de wet
Dieren de intrinsieke waarde van het dier een meer prominente rol te geven
in de afweging op verschillende beleidsterreinen.
Helaas heeft niet iedereen de ervaring kunnen opdoen die de CBD in de
afgelopen jaren heeft opgebouwd. Het doet mij dan ook deugd dat de CBD
er zoveel belang aan hecht haar erfgoed goed te beleggen. Deze dag is
daar een goed voorbeeld van, maar ook de zorg en aandacht die besteed
wordt aan het overdragen van het ethische toetsingskader aan de Dier
Experimenten Commissies en het formuleren van het ethische kader dat in
het verleden dikwijls impliciet is gebruikt zijn daarvoor waardevolle initiatieven.
Ook binnen het ministerie hopen wij nog vaak gebruik te kunnen maken van
deze ethische kaders. Om de toepassing van ethiek meer vorm te geven op
de vele beleidsterreinen die te maken hebben met de maatschappelijke zorg
rondom dieren is besloten de beleidsinzet van het ministerie op dit punt te
intensiveren. Daarmee wordt getracht op de verschillende beleidsterreinen
rond het gebruik van dieren, waar de maatschappij zorgen over heeft, de
afweging tussen morele overtuigingen beter te kunnen maken. Het ethische
toetsingskader zoals dit door de CBD de afgelopen jaren ontwikkeld is is
daarvoor een hele waardevolle bron. Dit kader zal benut kunnen worden bij
toekomstige toepassingen van biotechnologie bij dieren maar ook op vele
terreinen daarbuiten.
We kunnen concluderen dat de CBD wellicht in de huidige juridische vorm
uitgewerkt is, maar haar gedachtegoed is dit nog lang niet.
Ik wil de commissie bij dezen bedanken voor het vele en goede werk dat zij
de afgelopen 12,5 jaar heeft gedaan en voor het erfgoed dat zij achterlaat.

58

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

7.
Discussie
Na de presentaties vond er een algemene discussie plaats. In onderstaande
samenvatting is die discussie weergegeven over de vraag “Hoe verder met
de ethische discussie betreffende biotechnologie bij dieren en de rol daarin
van een toetsingsorgaan als de CBD”. Er is niet een algemene conclusie
getrokken als antwoord op de vraag. Wel zijn verschillende elementen
die in een dergelijke afweging van belang zijn aan de orde gesteld. In
onderstaande weergave van de discussie zijn daarom de namen van zowel
de vragenstellers als de (persoonlijke) opvattingen/aanbevelingen van de
inleiders weergegeven.
Mw. dr. M. Fentener van Vlissingen (CBD):
Dit is een vraag over de ethische toetsing van dierproeven in de toekomst.
De CBD toetst op een aanzienlijk hoger aggregatieniveau dan de Dieren
Experimenten Commissies dat op het moment doen. Feitelijk is het aantal
technische aspecten waar de DEC’s op moeten letten dusdanig groot, dat
een aanvraag een verloop van 5 jaar zou kunnen hebben. Dit zou ons
opnieuw in de gelegenheid brengen om de ethische toetsing van dierproeven
weer naar een hoger abstractieniveau te tillen en uitvoeringszaken lager te
leggen. Mijn vraag aan de panelleden, in het bijzonder aan mw. ter Gast, is
hoe jullie hier tegenaan aankijken.
Dr. E. ter Gast:
Ik zou bepleiten dat die technische aspecten onder gebracht zouden worden
in een proefdierkundige toetscommissie. Er zitten nu een aantal leden in
DEC’s die heel veel verstand hebben van dierexperimenten. De ethische
overwegingen moet je in een ander deel van het proces onderbrengen,
namelijk voor dat je, je onderzoek gaat beschrijven. Achteraf kun je er namelijk
niets meer aan veranderen. Maak van de toets achteraf een proefdierkundige
toets en laat de ethische overweging op een ander moment van het proces
plaatsvinden. Op het moment dat er één specifieke proef wordt besproken,
kan er eigenlijk al niet veel meer aan gedaan worden.
Prof. dr. E. Schroten:
Ik denk dat het voor de ex ante beoordeling inderdaad van belang is om een
commissie te hebben op een hoger aggregatieniveau. Deze commissie hoeft
niet alleen over biotechnologie te gaan, maar kan over de hele problematiek
van nieuwe technologieën gaan, zoals nanotechnologie, informatietechnologie
en niet te vergeten synthetische biologie. Ik denk dat het van belang is dit op
hoger aggregatieniveau te doen, maar het is wel heel moeilijk omdat je in de
toegepaste ethiek moet proberen om feitelijkheid en normativiteit uit elkaar te
trekken. Bij toegepaste ethiek moet je eerst weten waar je over praat. Bij de
ex ante beoordeling weet je echter niet waar je over praat en dit zorgt voor
JAARVERSLAG 2009

59

JAARVERSLAG 2009

een problematische, maar zeer interessante discussie. Maar ik pleit wel voor
een hoger aggregatieniveau dan nu is voorzie bij de DEC’s.
Prof. dr. ir. G.H. de Vries: Op welke manier kun je het beste een maatschappelijk
leerproces organiseren? Wat mij betreft spreekt het niet vanzelf dat we op laag
niveau de feitelijkheid en op hoog niveau de normativiteit moeten bespreken.
Want wat er op de een of andere manier georganiseerd moet worden, is dat
deze twee aspecten bij elkaar komen. Dat er voor een deel oordelen worden
gegeven over één concreet project en dat je er aan de andere kant in een
meer algemene zin van probeert te leren. Wat mij desastreus lijkt, is het apart
zetten van een commissie die zich alleen over de principiële kwesties gaat
buigen, of dat er lokaal en in allerlei ziekenhuizen alleen individueel naar die
stukken gekeken wordt. Dit levert niets op. Wat we moeten doen, is zorgen
dat we, om het maatschappelijke leerproces te bevorderen, reflecteren op
kwesties waar onzekerheden over bestaan, zowel cognitief als normatief van
aard. We weten niet wat het geval is en we weten niet wat we wel en niet
acceptabel vinden, zowel op een laag niveau lokaal als op een hoog niveau.
Op elk van de niveaus moeten de kwesties aan de orde komen die er toe
doen.
Mr. drs. H. Lommers aan Prof. Dr. M. Düwell:
Ik zag u erg uw hoofd schudden bij het antwoord van de Vries, kunt u hier
wat nader op ingaan?
Prof. dr. M. Düwell (Ethiek Instituut Utrecht): De heer de Vries heeft het er
in zijn inleiding over dat ethiek een tragische keuze inhoudt. Daar heb ik een
probleem mee. De heer de Vries geeft nu echter aan dat het een zoekproces
is, en van een dergelijk proces weet je van tevoren de uitkomst niet. Daar
kan ik me wel in vinden. Een tragische keuze veronderstelt namelijk dat wij al
weten wat de uitkomst is. Bij het geval van de tragische keuze weten we al
dat twee verplichtingen met elkaar botsen. In het geval van de biotechnologie
is dit niet het geval, we weten niet of er überhaupt iets aan de hand is. Het
is mogelijk dat sommige beslissingen volstrekt onproblematisch zijn en dan is
er niets tragisch aan. Al dit gebeurt in een situatie van onzekerheid en ik ben
het volledig met mr. de Vries eens dat de verbinding tussen de normatieve
en ethische rollen, zoals ze beschreven zijn door de heer Schroten, hierbij
een centrale notie is. De boeiende vraag is hoe wij grip kunnen krijgen op die
complexiteit en daarbij is het idee van de tragische keuze misleidend omdat
dit eenduidig is. De spanning bestaat onder alle omstandigheden, we zijn in
een situatie waarin we niet weten hoeveel tragiek en kwaad er in het geding is.
Prof. dr. E. Schroten: Ik zou willen beginnen bij het gebruik van dieren. Er
is natuurlijk wel de zekerheid dat er altijd het offer is van bepaalde dieren
die je opoffert aan bepaalde belangen. Dit weet je ook. Als je ziet hoe

60

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

Agamemnon optreedt alsof het een soort bureaucratisch besluit is, alsof hij
overgaat op de orde van de dag, dan weet je dat er iets verkeerd is. Daarom
is het koor achter de coulissen ook zo belangrijk, om als het ware als ons
geweten te fungeren, dat je het nooit normaal moet gaan vinden en dat je
goed weet wat de prijs is die je moet betalen. Maar in het geval van een
ex ante beoordeling is er inderdaad sprake van een onzekerheid. Het is
het een voordeel om een multidisciplinaire club van wetenschappers die
vooraanstaand wetenschappelijk werk doen hierbij te betrekken. Ze weten
waar ze over praten en kennen die onzekerheden ook. Ik hoor Ronald
Plasterk nog een keer zeggen: “Het meeste onderzoek wat wij doen leidt
nergens toe, maar als we het niet doen komen we ook nergens.” Het idee
om met mensen die verstand van zaken hebben en gemotiveerd zijn aan
tafel te gaan zitten en flink tegen elkaar aan te discussiëren is van belang
en een uitdaging. Die onzekerheid zul je nooit de wereld kunnen uithelpen,
maar je kunt wel proberen om hem een klein beetje in te dammen door met
zo’n expertcommissie rond de tafel te zitten. Je delegeert als het ware dat
maatschappelijk leerproces in de 1e fase naar mensen die er verstand van
hebben, om dit vervolgens breder te trekken naar de publieke ruimte.
Dr. E. ter Gast: Wat mij al de hele dag opvalt, is dat wij hier praten over
de Commissie Biotechnologie bij Dieren, maar ook het telkens hebben over
dierproeven. Het lijkt alsof we over gewone dierproeven praten, ik kom er
niet achter wat er nou zo bijzonder is aan het biotechnologische aspect. Dat
is een van de redenen waarom ik heel goed begrijp dat de CBD zijn werk
overdraagt aan de Wet op de dierproeven en aan de DEC’s. Ik weet niet of
één van jullie daar een andere mening over heeft, maar het gaat eigenlijk
gewoon over dierproeven.
Mw. dr. M. Fentener van Vlissingen:
Als je kijkt naar het besluit biotechnologie en hoe dat vorm heeft gekregen, dan
kun je achteraf stellen dat dit een onzekere situatie was. Het vergunningenstelsel
met het publieke traject heeft in ieder geval iets gefaciliteerd. Het heersende
gevoel binnen het discours van de proefdierkundige wereld bij de start van
de Commissie Biotechnologie bij Dieren was dat er een beoordelingspraktijk
was ontstaan die voldoende was. Toch heeft die beoordelingspraktijk niet
kunnen bieden wat het Besluit Biotechnologie bood aan de omgang met het
maatschappelijk ongenoegen. Als we vast stellen dat de formule van de CBD
een succesformule is geweest, dan kan in de discussie over nano-deeltjes van
deze opstap gebruik maken om te kijken hoe de nieuwe middelen die op ons
afkomen zich maatschappelijk gaan gedragen.
Mr. drs. H. Lommers:
Toen zo’n 20 jaar geleden de problematiek van biotechnologie zich
aandiende, is er beleidsmatig besloten om een commissie bij dieren in het
JAARVERSLAG 2009

61

JAARVERSLAG 2009

leven te roepen. Toen zijn er procedurele voorbereidingen getroffen die
resulteerden in de CBD. Als we hierop terugkijken, was dit dan de juiste
weg? Kon het anders, moest het anders, hoe dan? Kortom, wat vindt u van
de beleidskeuzes die gemaakt zijn?
Tj. Swierstra:
Het leerproces is stapsgewijs, maar er moesten meteen in het begin al
volledige besluiten worden genomen over afzonderlijke vragen. In het begin
moet er een besluit worden genomen over de afzonderlijke aanvragen. Deze
kun je niet per onderdeel van het onderzoek bestuderen, er moet meteen
een besluit worden genomen over de geheelwaardes. Er hadden misschien
twee trajecten moeten zijn, namelijk een juridische en een morele, die op
een gegeven moment samen waren gekomen.
Prof. dr. E. Schroten:
Ik kan alleen maar beamen dat het bij elkaar brengen van het ethische en
juridische aspect, bij ons voor veel problemen heeft gezorgd. We hebben
binnen de Commissie hierover veel discussies gehad, heel diepgaand. Die
spanning tussen een ethische en juridische discussie hebben wij wel degelijk
gevoeld in de Commissie. Gedurende die openbare hoorprocedure zit je wel
in een soort juridisch pakje. Consistentie in je daarbij belangrijk, omdat er hele
grote belangen van afhingen. Je kunt ook niet zeggen die ene keer doen we
het zus en de andere keer doen we het zo.
Tj. Swierstra:
En het stapsgewijze leren?
Prof. dr. E. Schroten:
Er is wel degelijk sprake geweest van stapsgewijs leren. Over elke aanvraag
vormde je een apart oordeel waarover vervolgens binnen de Commissie een
discussie werd gestart met de vraag of de argumentatie wel goed was. Ook
tijdens de hoorzittingen werden er regelmatig aspecten naar voren gebracht
die werden meegenomen naar de volgende beoordeling van een aanvraag. In
die wijze was er wel sprake van een voortschrijdend inzicht, of stapsgewijs leren.
Prof. B.C.J. Zoeteman (COGEM):
Wij worstelen met dezelfde vraagstukken als de CBD. Er werd vrij expliciet
vastgesteld dat de commissie moest bestaan uit allerlei wetenschappelijke
dames en heren, terwijl het maatschappelijke debat eigenlijk helemaal niet
zo wetenschappelijk is, maar gekenmerkt wordt door maatschappelijke
thema’s. De mensen uit het maatschappelijke debat laten zich ook niet zo
gemakkelijk door wetenschappelijk argumenten overtuigen. Heeft de CBD
ook weleens overwogen om de maatschappij ook in de commissie te laten
vertegenwoordigen?

62

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

Prof. dr. E. Schroten:
Er is bij de CBD wel gesproken over het betrekken van leken bij de
commissie, maar een leek blijft niet lang een leek. Wij hebben natuurlijk altijd
de samenleving binnen de procedure gehad in de vorm van de hoorzittingen.
Er is een paar jaar geleden een aantal publieke discussies georganiseerd.
Deze discussies leverden voor de Commissie echter geen nieuwe inzichten
op, omdat ze al één en andermaal in de commissie zelf waren besproken.
Door de hoorzittingen kregen wij eigenlijk voortdurend feedback uit de
samenleving, hoewel op een gegeven moment die geluiden, op enkele
uitzonderingen na, wel de vorm van een refrein aannemen.
Prof. B.C.J. Zoeteman:
Tegenstanders worden gedwongen om hun bezwaar te uiten in
wetenschappelijke onzekerheden. De kritiek die we vanuit de COGEM
vaak horen is dat wij wetenschappers ons eigen paradigma hebben waarin
we de hele discussie proberen te comprimeren. Terwijl een aantal van de
tegenstanders van een ander paradigma uitgaat.
Prof. dr. ir. G.H. de Vries:
Ik zou twee dingen uit elkaar willen halen. Ten eerste wie spreekt mee en ten
tweede spreken ze namens iemand mee of niet. Op het moment dat mensen
als representant worden neerzet en je zet dat onder de schijnwerpers van
publiciteit, dan kun je er de donder op zeggen dat je geen deliberatie krijgt,
maar uitwisseling van standpunten. Omdat iedereen aan zijn standpunten
blijft vasthouden is het in zekere zin voorspelbaar. Op het moment dat je
op de een of andere manier een context creëert waarin serieus gesproken
kan worden met elkaar, waarin afwegingen een rol kunnen spelen, waarin
geargumenteerd kan worden, er een dialoog plaatsvindt, dat vereist een zekere
beslotenheid. Je kunt niet met zijn allen onder het licht van de schijnwerpers
delibereren. Dan krijg je een talkshow en niet een deliberatie. Het is de vraag
of daarvoor experts nodig zijn of dat je ook leken een rol in kunt laten spelen.
Het is een soort kwestie die wel wat lijkt op de discussie over ‘willen we wel
of niet juryrechtspraak’. In Nederland hebben we professionele rechtspraak en
daar is het nodige voor te zeggen. In een hoop landen om ons heen hebben
ze juryrechtspraak en daar is ook best wat voor te zeggen. Dit vormt een deel
van de discussie. Is het een professionele aangelegenheid of betrekken we er
de leek in. Het aardige van zowel lekenrechtspraak als juryrechtspraak is dat
er een context is gecreëerd waarin een deliberatie in een zekere rust en orde
plaats vindt. De jury trekt zich voor beraad ook terug. Aan de ene kant moet
er natuurlijk over grote maatschappelijke kwesties in openbaarheid worden
gesproken, maar dat wil niet zeggen dat er verslag moet worden gedaan, dat
argumenten van buiten moeten komen, dat er verantwoording moet worden
afgelegd over besluiten enz. Maar dat wil niet zeggen dat het verstandig is
JAARVERSLAG 2009

63

JAARVERSLAG 2009

ook het eigenlijke deliberatieproces in de schijnwerpers te zetten. Een mooi
voorbeeld is de manier waarop de euthanasiekwestie in Nederland is gegaan.
Toen de euthanasiekwestie in Nederland voor het eerst opkwam was het
ondenkbaar dat de politiek daar een besluit over zou nemen. Ze zaten
muur en muurvast, de standpunten waren bekend en het was duidelijk dat
er een probleem was. De weg die feitelijk gekozen is, was een langdurig
voorbereidingsproces via de rechtbank en via een aantal proefprocessen.
Gaandeweg leer je dingen als ‘vinden we het aanvaardbaar, ‘op welke
voorwaarden vinden we dat aanvaardbaar’, ‘wat zijn de zorgvuldigheidseisen
waar artsen aan moeten voldoen’ enz. Het aardige van een rechtszaak is
dat daar deskundigen kunnen worden gehoord, dat er de rust is om de
situatie uit de doeken te doen en om de voors en tegens te horen. De
overweging moet expliciet worden gemaakt en moet worden gepubliceerd.
De euthanasiekwestie heeft via de rechtbank een leerproces doorgemaakt,
waar uiteindelijk een soort bredere consensus over ontstond. Dit zijn hele
grote maatschappelijke kwesties en de gemoederen lopen heel snel op,
op het moment dat je daar met elkaar in normatieve termen over gaat
praten. Dit kan echter wel heel nuttig zijn. Dit kan gedaan worden door
commissies als de CBD en COGEM. Er moet een leerproces aanwezig zijn
en dit betekent dat er gepubliceerd wordt, waardoor er de volgende keer
rekening wordt gehouden met hoe het de vorige keer is gegaan enz. Op
die manier kun je proberen om met elkaar in overleg te gaan over politieke
processen die buitengewoon lastig zijn en door veel onzekerheden zijn
omgeven, los van de sfeer van verhitte koppen. Dat veronderstelt een
ander soort idee van politieke processen, als een leerproces waarin je
erkent dat je het niet allemaal met elkaar eens bent, maar op een of andere
manier toch een oplossing probeert te vinden. Wat je dan nodig hebt,
zijn experimenteerplaatsen en deliberatieplaatsen. Bijvoorbeeld bij een
commissie als de CBD.
Mr. drs. H. Lommers: Als wij nou niet 12,5 jaar geleden de weg van de
CBD waren ingeslagen maar het via de rechtbank hadden gespeeld, hadden
we dan ongeveer dezelfde resultaten, dezelfde toetsingskaders gehad? Is de
route de juiste geweest, of hadden we het beter via de rechtbank kunnen
spelen?
Prof. dr. ir. G.H. de Vries:
Daar kan ik geen serieus antwoord op geven, omdat ik te weinig weet om daar
echt iets over te zeggen. Ik pleit er absoluut niet voor om alle maatschappelijk
vragen via de rechter te spelen, dat heeft ook weer nadelen. Waar ik wel voor
pleit is dat je ergens in de samenleving met betrekking tot dit soort kwesties,
als het ware lokale omgevingen creëert waarin er serieus gedelibereerd kan

64

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

worden, daarvoor zijn verschillende mogelijkheden, waaronder de rechtbank
en dit soort commissies.
Dr. J.A.A. Swart (CBD):
De relatie tussen leken en experts is een hele interessante kwestie. Ik
zie dat de CBD, de COGEM en de WRR gevuld zijn met experts. Meneer
de Vries, u spreekt over een facilitatieproces, het duurt vrij lang en heeft
gewenning nodig, maar in actuele situaties is er toch sprake van een kort
tijd bestek. Je zit dan met de relatie tussen burgers en experts. Dan zie je
dat er grote problemen ontstaan en misschien heeft dat te maken met onze
huidige samenleving en de opkomst van het internet. Als we kijken naar de
vaccinatiediscussie: experts worden vaak niet meer als experts gezien en de
eerste de beste leek wordt gelijk op niveau neergezet. Dus je moet een soort
scheiding tussen de expert en de kenner maken, in hoeverre speelt dit ook
een rol in commissies als de CBD, COGEM etc.?
Prof. dr. ir. G.H. de Vries:
Experts hebben het moeilijk in toegeven dat ook zij voor onzekerheden staan.
Vandaar dat ik in mijn verhaal zeg dat er expertise nodig is. In een groot
aantal gevallen moet je voorzichtig aftasten wat er aan de hand is, wat voor
perspectieven er zijn, wat de mogelijkheden zijn. Dat is iets waar experts en
leken beiden slecht in zijn. Maar dat wil niet zeggen dat als we iedereen in de
commissie zetten de kwaliteit van de commissie daarbij gebaat is. De enige
voetnoot die ik mij gepermitteerd heb is dat het niet zo is dat je maar zoveel
mogelijk deskundigen bij elkaar moet zetten en dat daar iets verstandigs
uit moet komen. Wat je nodig hebt is verscheidenheid van perspectieven
en dat is meer een kwalitatieve aangelegenheid dan een kwantitatieve
aangelegenheid. Je moet dwarskoppen hebben, dat moet je zien te managen
en de enige manier om dat voor elkaar te krijgen is gewoon met elkaar aan
tafel te gaan zitten. Op het moment dat je daar de schijnwerpers op zet, dan
weet je dat het een gekkenhuis wordt.
Mw. drs. H.M.J. van Rij (LNV-VDC) aan CBD:
Wat mij vanmiddag opviel, is dat we eigenlijk alleen een soort ethisch
toetsingskader hebben voor biotechnologie bij dieren. Bij LNV worden we
steeds vaker geconfronteerd met vragen als: ‘Mag je dieren kunstjes in het
circus laten doen?’ Maar ook in de duivensport gaan erg veel dieren dood. Dat
roept bij mij de vraag op, zouden we niet een commissie moeten hebben die
bredere vraagstukken benadert?
Prof. dr. E. Schroten: Je zou een model kunnen bedenken wat de
gezondheidsraad heeft, die heeft een beraadsgroep ethiek en als er
belangrijke dingen aan de orde zijn dan behoort het in elk geval tot de
standaard procedure dat die beraadsgroep ethiek daar een bepaald oordeel
JAARVERSLAG 2009

65

JAARVERSLAG 2009

over velt. Daar zou je aan kunnen denken. Het is dus een vervolg op de vraag
‘is een CBD absoluut noodzakelijk?’ Nee, je kunt ook aan een andere structuur
denken om de zaken in goede banen te leiden en één zo’n structuur is de
beraadsgroep ethiek van de gezondheidsraad.
Mw. dr. M. Fentener van Vlissingen:
In de eerste plaats vraag ik me af wat er in Nederland zo interessant is aan
dieren. Ik denk dat aan de ene kant de mensen hier vrij hechte relaties
aangaan met hun dieren, maar aan de andere kant hebben wij een industrie
waarin dieren een belangrijke rol spelen. Ons land ligt aan zee, er zijn hoge
technologische ontwikkelingen, we hebben een geweldige sector dieren en
productie, niet alleen in kwalitatieve en economische zin, maar ook in omvang
van de productie en export naar het buitenland. Daar liggen gevoeligheden
over de veiligheid van Nederlandse dieren als product en dit botst een beetje
met het hebben van een persoonlijke relatie met dieren door een andere
deel van de bevolking. Binnen het maatschappelijke debat is er aandacht
nodig voor het morele standpunt van de minderheid. De minderheid kan
het wat betreft aantal koppen nooit redden, maar dat betekend niet dat daar
geen goede standpunten en argumenten liggen. Dus ik denk dat er in het
leerproces op deze manier redelijk goed gekeken is. Als je zou bepleiten een
soort commissie te beginnen die over alle sectoren geen andere taak heeft
dan knopen door te hakken, dan zie ik niet in hoe dat leerproces plaats kan
vinden.

66

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN

JAARVERSLAG 2009

67

JAARVERSLAG 2009

68

COMMISSIE BIOTECHNOLOGIE BIJ DIEREN