Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

32 735

Mensenrechten in het buitenlands beleid

Nr. 168

VERSLAG VAN EEN NOTAOVERLEG
Vastgesteld 2 december 2016
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken en de algemene commissie
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking hebben op
16 november 2016 overleg gevoerd met de heer Koenders, Minister van
Buitenlandse Zaken, over:
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 21 juni 2016 ter
aanbieding van de Mensenrechtenrapportage 2015 (Kamerstuk 32 735,
nr. 154);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 29 maart 2016
met de reactie op een brief inzake mensenrechten in Tibet en China;
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 21 oktober 2016
met de reactie op het PAX-rapport Sudan alert: the EU’s policy
options for Sudan (Kamerstuk 22 831, nr. 124);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 15 november
2016 inzake uitstel van de beantwoording van feitelijke vragen inzake
uitvoering van de motie van het lid Pia Dijkstra over het openstellen
van het burgerlijk huwelijk voor bruidsparen (Kamerstuk 34 102,
nr. 11) (Kamerstuk 34 102, nr. 14 ).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Eijsink
De voorzitter van de algemene commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
De Roon
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Van Toor

kst-32735-168
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

1

Voorzitter: Van Bommel
Griffier: Van Toor
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Bisschop, Van Bommel, Ten
Broeke, Knops, De Roon, Servaes, Sjoerdsma en Voordewind,
en de heer Koenders, Minister van Buitenlandse Zaken.
Aanvang 16.04 uur.
De voorzitter:
De Minister heeft gemeld dat hij iets verlaat is in verband met gesprekken
die gevoerd moesten worden over het Internationaal Strafhof. De Minister
is er nu, dus wij kunnen dit notaoverleg aanvangen. Er zijn vastgestelde
spreektijden: in de eerste termijn tien minuten voor de VVD en de Partij
voor de Arbeid, zeven minuten voor de SP, het CDA, de PVV en D66 en
vier minuten voor de overige fracties. Na de eerste termijn van de Kamer
schorsen we enige momenten, zodat de Minister de beantwoording kan
voorbereiden en de leden nog even kunnen kijken naar moties. Ik zal dan
meteen melden wanneer de vergadering wordt hervat. We beginnen nu
met de eerste termijn van de Kamer en we doen dat met de heer Ten
Broeke van de VVD.
De heer Ten Broeke (VVD):
Voorzitter. Het is goed om te horen dat de Minister om die reden wat
verlaat was. Ik heb ook een vraag over het International Criminal Court
(ICC). Laten wij hopen dat dit tot een vruchtbare afronding in het gesprek
leidt.
Ik had iets willen zeggen over de receptorbenadering. In het verleden heb
ik dat heel vaak gedaan. Ik verwijs hiervoor naar het betoog van collega
Bisschop. Als hij daarop straks niet kan ingaan, moet hij dat nu even doen.
Het afgelopen jaar was geen goed jaar voor de mensenrechten.
Wereldwijd brokkelde de consensus over vrijheid en rechtsstaat af.
Freedom House stelt dat ook in zijn laatste rapportage. In het afgelopen
jaar werden 72 landen minder vrij en boekten slechts 42 landen een lichte
vooruitgang. De wereld wordt steeds meer van de bully’s en de
autocraten, ook de Westerse wereld. Sommigen zien hierin aanleiding om
nog harder te pushen op het vlak van de mensenrechten, en dan vooral
door nog harder het eigen gelijk te verkondigen en het liefst in nog meer
landen actief te zijn.
Dat lijkt ook een beetje de insteek te zijn in deze rapportage. «Mensenrechten gelden voor alle mensen, altijd en overal», zo schrijft de Minister
in zijn inleiding. Als een vaststelling is het een waarheid als een koe, maar
als een ambitie voor het Nederlandse buitenlandbeleid is het volstrekt
onhaalbaar. De VVD kan zich niet aan de indruk onttrekken dat «altijd en
overal» – men zal het mantra wel kennen – nog steeds centraal staat in de
Nederlandse inzet. Het werd ooit eens omschreven als een donut. De WRR
maakte deze vergelijking over ons buitenlandbeleid: zonder harde kern,
zonder duidelijke keuzes op basis van belangen en bedreigingen en met
een gebrek aan focus. Een gebrek aan focus leidt over het algemeen tot
niks.
Ik vermoed zomaar dat de meesten van mijn collega’s over grote
mensenrechtenschenders zullen spreken. Ik pak er daarom voor dit jaar
maar even wat andere projecten uit.
Ik had verwacht dat de Mensenrechtenrapportage 2015 een samenvatting
van onze inzet op prioritaire terreinen in prioritaire gebieden zou bevatten.
Daar hadden wij ook om gevraagd. Dat is echter niet gebeurd. Wat is er
wel gebeurd? Allerlei landen worden genoemd. Ik ga de wat minder
gebruikelijke landen af. Zo mochten wij lezen dat de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vergadering en vereniging in Zuid-Korea onder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

2

de regering-Park geen vanzelfsprekendheid is. En dus vinden tussen onze
regering en de regering van Zuid-Korea gesprekken plaats over het belang
van een nationaal actieplan voor mensenrechten. De diplomaten van
Buitenlandse Zaken zijn dan de reddertjes.
Uit de antwoorden op de feitelijke vragen over de begroting maak ik op
dat wij in Zuid-Korea projecten ondersteunen op drie mensenrechtenterreinen: ernstige schendingen, mensenrechtenverdedigers en de vrijheid
van godsdienst en levensovertuiging. Wat moet Zuid-Korea toch een
verschrikkelijk land zijn. Als je de lengte van de desbetreffende paragraaf
bekijkt, die net zo lang is als die over Noord-Korea, dan krijg je die indruk
ook.
Ook Australië krijgt er van onze regering van langs. Terwijl in de EU
terecht het begrip voor het Australische integratiemodel steeds verder
toeneemt, lezen wij in de Mensenrechtenrapportage 2015 dat Australië
boten met migranten terugduwt en de inheemse bevolking negeert. Dat
eerste is echter precies wat wij nodig hebben en voor het tweede hebben
zij ons niet nodig. De regering van Australië heeft allang excuses gemaakt
aan de aboriginals. Zij zitten daar ook gewoon in het parlement. Zij
kunnen dus prima voor zichzelf zorgen.
Aan Japan wordt een langere paragraaf besteed dan aan Afghanistan.
Japan is een van de meest vrije landen ter wereld. Je zou een applaus
verwachten voor de voorbeeldige rol die Japan nog altijd in de regio
vervult of een oproep tot de intensivering van de handelsbetrekkingen
wellicht. Maar nee, de detentieomstandigheden in Japan zijn niet op orde.
Trots wordt in de rapportage meegedeeld dat onze ambassade Japanse
parlementariërs heeft benaderd om ons standpunt hierover nog eens
even flink kenbaar te maken. Als diplomaten van de Amerikaanse
ambassade Nederlandse parlementariërs benaderen, bijvoorbeeld over
het Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP), dan is dit huis
te klein. Terwijl de cultuur in Japan steeds progressiever lijkt te worden,
bijvoorbeeld ten aanzien van seksualiteit, was het blijkbaar toch nodig om
van ons belastinggeld een lhbt-fototentoonstelling in Shibuya te organiseren. In een land met een sterke beeldcultuur lijkt mij dat overbodig.
Neem dan Canada. Je weet het wel: een voorbeeldige liberale democratie
met een prachtige premier die heel erg lijkt op de fractieleider van
GroenLinks, zo heb ik mij laten vertellen. Deze regering kan het echter niet
nalaten om de omgang met minderheidsgroeperingen in Canada te
bekritiseren. Ik zou dan ook graag willen weten of de Nederlandse
regering, toen zij Justin Trudeau feliciteerde met zijn verkiezingsoverwinning, deze kritiek ook heeft geventileerd tijdens dat telefoongesprek.
Nog een voorbeeld: Panama. Volgens Freedom House is Panama een van
de meeste vrije landen van Latijns-Amerika, maar niet volgens de
Mensenrechtenrapportage. De Nederlandse regering is uitermate
bezorgd, want de inheemse bevolking wordt ook daar onvoldoende
beschermd. Blijkbaar is onze vinger nodig om uit te leggen dat het
bedrijfsleven aldaar maatschappelijk verantwoord moet gaan ondernemen. Vervolgens komt er weer een hele lap tekst over de inspanningen
in het kader van maatschappelijk verantwoord ondernemen en huiselijk
geweld en nog een hele serie beleidsvoornemens. Bijna alle fractievoorzitters in deze Kamer ondersteunen de in deze week gestarte campagne
tegen kindermishandeling in Nederland, maar Buitenlandse Zaken
financiert campagnes tegen huiselijk geweld in Panama.
Je zou denken dat dan toch in elk geval de EU wordt ontzien, want via de
EU wordt genoeg ondernomen om mensenrechtenstandaarden hoog te
houden. Wij hebben Frans Timmermans. Wij hoeven er bilateraal niet nog
een schepje bovenop te doen. Alsof de Baltische staten geen vrije,
welvarende EU-lidstaten zijn, ondersteunen wij ook daar mensenrechtenorganisaties, bijvoorbeeld om deze toegankelijker te maken voor Russisch
sprekenden. Zelfs onze oosterburen – zelfs onze oosterburen! – kunnen de
moralistische dans van het ministerie niet ontspringen, want in Duitsland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

3

organiseerden wij themabijeenkomsten over de acceptatie van lhbt’ers op
de werkvloer.
Last but not least – een evergreen van mij – blijven wij ook in de VS actief,
ondanks onze herhaalde oproep het land met de hoogste advocaatdichtheid per burger in de gelegenheid te stellen de mensenrechtensituatie zelfstandig op orde te krijgen. In de VS trainen wij immers nog altijd
advocaten in de strijd tegen de doodstraf, beschermen wij de mensenrechtenverdedigers via Lifeline en het Dignity for All-programma en
ondersteunen wij projecten inzake gelijke rechten voor, u raadt het al,
lhbt’ers en vrouwen. Alsof het hier om een schurkenstaat gaat. Ik zie uit
naar de eerste Amerikaanse subsidie op het vlak van antihomobeleid hier
of abortus wellicht. Het zou zomaar kunnen onder de nieuwe president. Ik
zie daar helemaal niet naar uit, maar het zou zomaar kunnen.
Het is een wildgroei aan goede intenties. Zo zou ik het mensenrechtenbeleid willen samenvatten. Het is een waslijst aan projecten waarvan de
effectiviteit onduidelijk en eigenlijk ook hoogst twijfelachtig is. Zijn dit nou
de landen waar wij het kleine beetje geld dat wij hebben voor de
verbetering van de mensenrechten, willen uitgeven? Wij moeten op
doelmatigheid controleren, maar dat gaat niet met deze rapportage. Zelfs
de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) zegt
dat.
Wij zijn ook actief in landen waar het wel abominabel is gesteld met de
mensenrechten, maar is het dan echt zinvol om bijvoorbeeld in Jemen
projecten te financieren op het vlak van business en human rights? Ik wil
het graag geloven en ik wil het zelfs ondersteunen, maar met deze
rapportage in de hand kan ik eigenlijk niet de effectiviteit en de doelmatigheid daarvan achterhalen en dat behoor ik wel te doen. Hoe kan de
Kamer controleren welke activiteiten op het gebied van de mensenrechten
door de Nederlandse regeling bijvoorbeeld in Rusland worden gefinancierd als een volledig overzicht, inclusief de beleidsdoelstelling, gewoon
niet wordt gegeven terwijl daar in de feitelijke vragen om wordt
gevraagd? Het wordt gewoon niet gegeven.
De heer Servaes (PvdA):
Ik heb collega heer Ten Broeke nu een tijdje, 6 minuten en 35 seconden
om precies te zijn, aangehoord en mij bekruipt weer een gevoel van déjà
vu, all over again. Dit debat hebben wij natuurlijk eerder gevoerd. Vorig
jaar hebben wij dit debat gevoerd op basis van dezelfde IOB-rapportage
die de heer Ten Broeke nu aanhaalt. Ik dacht dat wij vorig jaar een beetje
klaar waren met de discussie over de reikwijdte van het programma en
het aantal landen en het aantal thema’s, juist omdat de IOB zegt dat het
uitstekend gaat. Volgens haar is er geen noodzaak om in te krimpen.
Sterker nog, volgens de IOB moet je het lekker aan de posten overlaten,
omdat zij het beste kunnen inschatten waar, onder welke omstandigheden
en met welke partners je dit type activiteiten zou moeten organiseren. Is
de heer Ten Broeke die rapportage vergeten? Of denkt hij dat wij dit jaar
met een schone lei kunnen beginnen?
De heer Ten Broeke (VVD):
Dat is onzin. De IOB zegt dat niet. De IOB komt ook helemaal niet tot die
conclusie. De IOB kan helemaal niet vaststellen wat de doelmatigheid is,
want het is onmogelijk om dat vast te stellen. Ik geef een voorbeeld. Op
de pagina over Panama en Midden-Amerika wordt alles door elkaar
gehaald. Er zijn incidentele projecten in vijf verschillende landen, maar er
wordt niet vermeld waar deze plaatsvinden. Het gaat om een bedrag van
44 miljoen. Dat kan niet eens betrekking hebben op het mensenrechtenpotje, want daarin zit veel minder dan dit bedrag. Daar wordt een
regionale inzet mee bedoeld die mede wordt gevoed uit het mensenrechtenfonds. Het is echter onduidelijk hoeveel Nederlands belastinggeld
daarvoor wordt aangewend. Het wordt uitgegeven voor ICCO. Als ik de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

4

gewone condities van het begrotingsbeleid en de aangenomen motieDuisenberg daarop toepas, kan ik daarover, van begin tot end, geen
oordeel vellen. Vorig jaar heb ik daar ook al naar verwezen. Het gaat hier
om belastinggeld. Het gaat niet over veel belastinggeld, maar het weinige
belastinggeld dat wij hebben, wil ik zo effectief mogelijk uitgeven, ook op
het vlak van de mensenrechten, maar niet voor hobbyisme.
De heer Servaes (PvdA):
Het is interessant dat de heer Ten Broeke in de ene zin zegt dat hij er geen
oordeel over kan vellen, terwijl hij het in de volgende zin hobbyisme
noemt. Dat vind ik toch wat lastig. Buitenlandbeleid is geen boekhouden.
Het is zelfs geen wiskunde of telecommunicatie, de achtergrond van de
heer Ten Broeke. Het is dus per definitie wat lastiger om het heel hard en
tastbaar te maken. Daarom hebben wij instellingen zoals de IOB in het
leven geroepen om kritisch naar dit soort beleidsinstrumenten te kijken.
De IOB is kritisch. Dat weet de heer Ten Broeke. Ik heb het rapport deze
keer niet meegenomen omdat wij dit de vorige keer uit-en-te-na
besproken hebben. Het spijt mij zeer, maar de hoofdconclusie van de IOB
was dat het mensenrechtenbeleid dat nu via het fonds en de projecten
wordt gevoerd, met een sleutelpositie voor de ambassades, werkt en
verder versterkt zou moeten worden. Dat is toch de conclusie van dat
rapport? Of wil de heer Ten Broeke dat ook ontkrachten?
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik zeg alleen dat de conclusie van dat rapport niet kan slaan op alle
voorbeelden die ik zojuist heb genoemd. Daar gaat het ook niet over. De
IOB geeft helemaal geen duidelijkheid over die specifieke bijdragen. Dat
kan ook niet, want dat kunnen wij geen van allen. Wij hebben onze regels
niet voor niets aangenomen. Als je simpelweg de eigen regels volgt en de
begrotingscontrole uitvoert – dat is deze maanden onze taak – dan kun je
eenvoudigweg niet tot die conclusie komen. De voorbeelden heb ik net
gegeven. Ik ben daar dus heel kritisch op. Als er geen heldere conclusies
over doelstellingen, effectiviteit of zelfs doelmatigheid kunnen worden
getrokken, dan kan ik niet anders dan stellen dat in ieder geval de kans
bestaat dat er een hoge mate van hobbyisme is. Laat ik het dan zo
formuleren. Daar hebben wij geen behoefte aan, want er zijn genoeg
doelen waaraan wij het prima zouden kunnen uitgeven. Daar kom ik straks
op.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik heb ook een vraag aan collega Ten Broeke. In het begin haalde hij aan
dat wat hem betreft mensenrechten er altijd, voor iedereen en overal zijn.
Het is een evergreen, zo zegt hij. Zijn kritiek is volgens mij dat de
middelen beperkt zijn; ik hoop dat ik het goed samenvat. Wij kunnen dit
dus niet altijd en overal tegenover iedereen uitdragen. Sterker nog, hij zei:
dit beleid is wat mij betreft onhaalbaar. Dat is wel een forse term. In de
zesenhalve minuut waarin hij eigenlijk alleen maar op die stelling
voortging, heb ik hem niet horen zeggen welke conclusie hij verbindt aan
zijn opmerking dat dit beleid onhaalbaar is. Ik wil collega Ten Broeke
vragen wat hij nu van het kabinet gaat vragen. Wat moet er nu concreet
anders?
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik heb gezegd dat het mantra «altijd, overal en voor iedereen» – met dat
laatste is het nu zelfs nog uitgebreid – een waarheid als een koe is. Wij
geloven allen in de universaliteit van de mensenrechten. Hier en daar zijn
er misschien wat kleurverschillen tussen sommige partijen en er is zeker
verschil met de partijen die van conventionele huize zijn, maar wij gaan
allen uit van de universaliteit van de mensenrechten. Dat is dus een
waarheid als een koe. Het is echter een doelstelling van het Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

5

buitenlandbeleid dat wij de mensenrechten overal maar hebben te dienen.
Dat vind ik overshooting. Dat vind ik niet gefocust. Dat zie je ook. In de
afgelopen jaren hebben wij niet voor niks het aantal landen en het aantal
projecten wat teruggebracht. Ik denk dat dit nog steeds scherper kan. Ik
denk dat we nog steeds meer prioriteit kunnen aanbrengen. Ik kijk daarbij
eerst naar de projecten die mij in de rapportage worden aangereikt. Bij
een aantal landen die hier niet zo vaak voorbijkomen, heb ik aangegeven
wat mijn kritiek is. Ik denk dat wij daar gewoon meer focus in moeten
aanbrengen. Dan levert het wellicht ook meer geld op. Het potje van ruim
30 miljoen is inderdaad niet eindeloos. Wij praten hier altijd heel lang
over, maar als je dat geld zo effectief mogelijk wilt inzetten, moet je
beginnen met een effectieve begrotingscontrole. Ik heb sterk de indruk dat
ik die hierbij onvoldoende kan uitvoeren. Ik noem maar even pagina 76.
Dan kunnen de ambtenaren daar straks ook even naar kijken. Dat vind ik
een case in point.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik wil wel een eind meegaan met de opmerking van collega Ten Broeke
over de effectieve begrotingscontrole. Hij gebruikt echter woorden als
«onhaalbaar» en «overshooting». Ik verwacht dan meer van hem dan dat
hij enkel zegt dat hij meer focus en meer prioriteit wil. Dan moet collega
Ten Broeke ook vermelden wat volgens hem de enige prioriteiten zijn
waarop Nederland zich mag focussen. Wat zijn dan de enige prioriteiten
waarop Nederland zich mag richten, de enige dingen waaraan die 30
miljoen kan worden uitgegeven? Anders is het wel een beetje een hol
verhaal, want dan zegt hij «deze € 30.000 was niet goed» en «deze
€ 18.000 was ook niet goed». Dan is de Kamer bezig met micromanagement en dat is volgens mij precies wat de heer Ten Broeke zelf zegt
niet te willen.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik heb in het verleden al heel vaak de prioriteitstelling genoemd. Ik heb
ook het aantal landen genoemd dat wij minder wilden. Ik heb de
OESO-landen of de situatie waarin je kunt combineren met bestaande
financiële instrumenten daarvoor aangegrepen. Ik heb ook aangegeven
waar je wel naar zou moeten kijken of waar een intensivering zou moeten
plaatsvinden. Ik noem de MENA-regio (Middel, East and North Africa). In
het verleden vond elk jaar de rituele dans plaats tussen de heer Servaes
en mijzelf over de Matra-gelden (Maatschappelijke transformatie). Volgens
mij maakt het ministerie die dit keer weer mogelijk. Die prioriteitstelling is
er naar mijn mening dus. Minder is in dit geval per definitie beter, als je de
doelmatigheid niet kunt vaststellen, en die kan ik niet vaststellen.
Ik ga even terug naar de quote die ik heb gegeven. In de inleiding van de
rapportage staat heel helder: mensenrechten gelden voor alle mensen,
altijd en overal. Daarvan heb ik gezegd: als vaststelling is het een
waarheid als een koe, maar als een ambitie voor Nederlandse buitenlands
beleid is het onhaalbaar.
De voorzitter:
Dat zegt u nu voor de derde keer. Gaat u verder met uw betoog.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik heb al gezegd dat ik moeite heb om dat te controleren. Als we het heel
concreet aan Rusland vragen, krijgen we dat overzicht niet eens. Ik heb in
het verleden ook wel eens aangegeven dat daar een analyse op is
toegepast. De WRR heeft zich er al eens kritisch over uitgelaten. Recenter
nog waren er publicaties van Clingendael en van mevrouw Yvonne
Kleistra. Ik zal die niet nog een keer aanhalen, want dit kan men in mijn
spreekbeurt van vorig jaar teruglezen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

6

Er zijn echter ook dingen waarmee we wel meer moeten doen. Ik denk dat
in de wereld waar we op dit moment in zitten, waar autoritaire regimes
om ons heen de dienst lijken uit te maken en zich minder lijken aan te
trekken van de universaliteit van mensenrechten, we eerder op behoud
moeten gaan zitten. De VVD ziet dan ook kansen om bestedingen vanuit
het Mensenrechtenfonds beter te laten aansluiten bij de uitdagingen van
vandaag. Een voorbeeld is de actualiteit rondom het Internationaal
Strafhof, waarover de Minister hiervoor nog heeft gesproken. Op het
Afrikaanse continent is sprake van een enorm negatieve beeldvorming
rondom dit Hof. De kritiek is dat het zich te veel op Afrikaanse landen zou
richten. Verschillende Afrikaanse landen, recent Burundi, Zuid-Afrika en
Gambia, hebben al stappen gezet richting uittreding of hebben een
kennisgeving van een mogelijke uittreding ingediend. De Minister zegt
terecht dat hij die ontwikkeling betreurt. Hij noemt de diverse bijeenkomsten waarin Nederland al heeft geprobeerd om te helpen om het
draagvlak wat te verstevigen.
Juist op dit vlak denk ik dat we meer moeten doen. We moeten proberen
om concrete stappen te zetten om de mensenrechten langs de internationale, institutionele weg te redden. We hebben als Nederland uiteindelijk
baat bij een rule-based wereld. Dat zegt niet alleen onze Grondwet, maar
dat is ook waar we ons buitenlands beleid op proberen te baseren. Het
Hof heeft een poging gedaan om de grondslag voor veroordelingen van
het Hof te verbreden. Daar waren wij niet zo voor, want wij vonden het
momentum niet goed. Op dit moment brokkelt de steun voor het Hof juist
steeds verder af. Wij vonden dat dus een verkeerde inzet. We hebben
gezien dat er een voorstel is van de Vrije Universiteit en van Public
International Law & Policy. Zij vragen om middelen uit het mensenrechtenfonds om deze vragen wetenschappelijk te onderzoeken en alle
betrokkenen, inclusief het Hof, te laten werken aan een meer gemeenschappelijke aanpak. Ik wil graag aandacht vragen voor die benadering,
want die vind ik behartigenswaardig en ook steunwaardig. Degenen die
de eerste zes minuten van mijn bijdrage hebben gehoord, kunnen
vermoeden waar naar mijn mening wellicht nog wat te halen valt.
Hiermee sluit ik mijn bijdrage af en dan heb ik precies tien minuten
gebruikt.
De heer Servaes (PvdA):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor de uitgebreide mensenrechtenrapportage die we ook dit jaar weer hebben gekregen. Ik vond het heel mooi
om te lezen dat hij begon met het verhaal van Leyla en Arif Yunus, het
echtpaar uit Azerbeidzjan, waar velen zich het afgelopen jaar voor hebben
ingezet. Mensen van Amnesty International hebben daar actie voor
gevoerd. Ik persoonlijk heb zelfs met mijn buitengewoon slechte conditie
ooit eens vijf kilometer hardgelopen om hier aandacht voor te vragen. Dat
valt allemaal echter in het niet bij de inzet van de Minister. Hij heeft ervoor
gezorgd dat zij niet alleen weg konden uit Azerbeidzjan, waar ze onder
buitengewoon zware omstandigheden vastzaten en aangeklaagd waren,
maar ook dat zij in Nederland een nieuw leven kunnen beginnen. Met alle
respect voor de inbreng van mijn collega, maar dat heeft helemaal niets
met hobbyisme te maken, dat is geen rituele dans, dit zijn echte mensen
die zich onder ongelofelijk ingewikkelde omstandigheden ongelofelijk
moedig inzetten. Dat is precies het werk dat wij van deze Minister en al
zijn ambtenaren verwachten, namelijk dat zij ter plekke in de landen gaan
kijken wat de beste manier is om deze moedige mensen te helpen.
Het is ook mooi dat een week of twee geleden aangekondigd werd dat een
Pakistaanse internetactiviste de volgende Mensenrechtentulp gaat
ontvangen. Dat zal, denk ik, begin december zijn, op Mensenrechtendag.
Ook dat is een uitstekende manier om individuen, mensenrechtenverdedigers – daar gaat het mij echt om – een hart onder de riem te steken en,
meer dan dat, soms ook te beschermen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

7

Ik ben het eens met de schets die collega Ten Broeke geeft van het huidige
wereldbeeld. Dat is lastig en niet fraai, gezien de opkomst van autoritaire
regimes, de machtspolitiek die bedreven wordt en de steeds kleinere
ruimte die er is voor mensenrechtenactivisten of überhaupt voor
maatschappelijke organisaties. We hebben ten tijde van de Olympische
Spelen in Sotsji veel gesproken over de situatie in Rusland, maar van de
Russische Foreign Agent Act vinden we, buitengewoon betreurenswaardig, steeds meer kopieën terug elders in de wereld; niet alleen in de
regio, maar ook in Afrika en in een aantal andere landen. In Israël is
recentelijk een vergelijkbare wet aangenomen. Dat is niets anders dan
slecht nieuws.
Je kunt twee dingen doen als je wordt geconfronteerd met dit soort
machtspolitiek en autoritaire leiders. Je kunt overgaan tot een politiek
waarbij je zegt: daar moeten we dan maar mee leven en het beste ervan
maken. Of je kunt nog een tandje bijzetten. Ik vind dat de Minister in de
inleiding bij zijn nota heel goed uiteenzet waarom dat laatste juist zo
belangrijk is. Mensenrechten en veiligheidspolitiek zijn niet twee
verschillende dingen, maar er bestaat een heel essentiële relatie tussen
beide. Hij schrijft: onderdrukking leidt tot schijnveiligheid en uiteindelijk
tot instabiliteit, conflicten en mensen die hun land ontvluchten. Als we
niets doen met de situatie waar we mee te maken hebben, als we
tolereren dat autoritaire regimes in Egypte of elders mensen onder de
duim houden, dan leidt tot alleen maar tot meer ellende. Ik vind het ook
goed dat de Minister even verder constateert: geen pauzeknop voor
mensenrechten in deze tijd. Er is namelijk geen keuze tussen mensenrechten en veiligheid. De een kan niet zonder de ander. Dat is een
essentieel punt waarover we misschien volgende week bij de begrotingsdebat in een wat breder verband over door moeten praten.
Ik kom net van het Strafhof af, van de vergadering van de Statenpartijen
die in het Worldforum bij elkaar zijn voor een discussie over de vraag hoe
het gaat. Het gaat niet goed, laten we daar eerlijk over zijn. Het was een
bijeenkomst die door de Parliamentarians for Global Action was georganiseerd. Ik mocht in het panel zitten met twee Europese parlementariërs en
twee Afrikaanse parlementariërs, een uit Congo en een uit Sierra Leone.
Het was goed om te horen dat de twee Afrikanen in ons panel met extra
veel inzet aangaven hoe belangrijk dat Hof is, hoe belangrijk het is dat er
gesproken blijft worden over het draagvlak van het Hof en dat daaraan
gewerkt blijft worden. Om die reden hebben collega Sjoerdsma en ik de
Minister vorig jaar gevraagd om zich daar hard voor te maken. Onder
Afrikaanse landen is sprake van een teruglopend draagvlak. Om die reden
denk ik dat we nu, na de aankondiging van drie Afrikaanse landen,
waaronder Zuid-Afrika – dat is misschien wel extra pijnlijk, gezien de hele
geschiedenis die dat land met zich meedraagt – echt actie moeten
ondernemen. Er is in ander verband gesproken over code oranje. Ik denk
dat het code oranje voor het Strafhof is en dat het de verkeerde kant op
kan gaan, als we nu niet met zijn allen de schouders eronder zetten.
De terugtrekking van de handtekening van de Russische Federatie is
natuurlijk symboolpolitiek, want die heeft nooit geratificeerd, maar het is
wel weer een poging om het draagvlak voor dit Hof verder te ondermijnen. We hebben de Minister hier Kamervragen over gesteld. Ik ben
daar deels tevreden mee, want ik zie dat hij de motie van de heer
Sjoerdsma en mij onverkort uit blijft voeren, dat hij organisaties en
seminars steunt en dat hij zich hier dezer dagen rondom de bijeenkomsten van de Statenpartijen ook hard voor maakt. Dat doet hij ook op
andere plekken, zoals in de Afrikaanse Unie en binnen de VN. Ik vraag
hem echter toch of het genoeg is. Moeten we niet extra bijeenkomsten
organiseren of misschien zelfs een speciale top om het tij te doen keren.
Dit kan met landen die kritiek geuit hebben, terecht of onterecht, en met
landen uit diezelfde regio die nog steeds steun geven, waarvan ik er net
twee noemde. Het gastland heeft dan een bijzondere verantwoorde-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

8

lijkheid. Het kan ook met de Italianen, die met het Statuut van Rome
natuurlijk een bijzondere betrokkenheid hebben, en met wie we straks
twee jaar samen op onze loveseat in de Veiligheidsraad zitten. De
suggestie van de heer Ten Broeke om te bekijken hoe je vanuit de
academische hoek meer kunt doen, ondersteun ik van harte.
Het tweede onderwerp waarover ik wil spreken – voor mij dan weer een
klassieker – is de combinatie sport en mensenrechten. Na de Winterspelen
in Sotsji en de Europese Spelen in Azerbeidzjan wacht ons de komende
jaren een bizar lijstje: WK 2018 voetbal in Rusland, Europese Spelen 2019
in Wit-Rusland, Winterspelen 2022 in China, WK 2022 in Qatar. Het is toch
een gotspe dat we er nog steeds niet in geslaagd zijn om binnen
sportfederaties afspraken te maken dat er gekeken wordt of dit soort
activiteiten plaats kunnen vinden in landen waar misschien voor één keer,
zou ik haast zeggen, de mensenrechten een beetje op orde zijn? Hoe gaan
we dat doen? Hoe zorgen we ervoor dat een land als het zo’n groot
prestigieus evenement krijgt, zich ook verplicht om de mensenrechtensituatie te verbeteren? Ik weet dat het binnen het kabinet vooral bij de
Minister voor Sport ligt, maar ik wil toch vragen of de Minister van
Buitenlandse Zaken ons kan zeggen hoe het kabinet daarmee bezig is.
Dan specifiek over Qatar. We maken ons grote zorgen, nog steeds, over de
arbeidsomstandigheden daar. Ik lees in de rapportage dat de Mensenrechtenambassadeur daar voor het laatst in februari 2015 op bezoek is
geweest. Wat is de vervolgactie geweest? Nog steeds, dit jaar nog, is er
een rapport van Amnesty, waarin staat: het deugt daar niet, het gaat te
langzaam en te weinig vooruit. De ILO, de internationale arbeidsorganisatie, blijft natuurlijk een centraal forum daarin. Ik begrijp dat er inmiddels
twaalf landen zijn die een formele klachtenprocedure tegen Qatar zijn
gestart. Ik begrijp dat Nederland daar niet bij zit. Waarom niet? Ziet de
Minister reden om misschien ook een partij daarin te worden, om de druk
op Qatar richting 2022 verder op te voeren?
Het laatste onderwerp waar ik het kort over wil hebben, zijn de mensenrechtenverdragen in de buitengewoon goede Mensenrechtennota uit
2013. Minister Timmermans zei destijds dat we niet alleen anderen de les
moeten lezen – de heer Ten Broeke noemde daar voorbeelden van – maar
dat we ook zelf het goede moeten doen; practice what you preach. Een
van de voornemens was om mensenrechtenverdragen die we ondertekend hebben te ratificeren. Voor het VN-verdrag voor de gehandicapten
is dat inmiddels gebeurd. Daar is mijn fractie ongelofelijk blij mee. We
hebben afgelopen dinsdag nog een motie aangenomen, met een groot
aantal partijen, om dat nu snel en goed uit te werken in een AMvB. Hoe
staat het echter met het facultatief protocol voor het EAC-verdrag,
waarover in 2013 gezegd werd dat het spoedig zou gebeuren? Wanneer
wordt de Kamer geïnformeerd over de pro’s en cons van het derde
protocol bij het Kinderrechtenverdrag?
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Voorzitter. Vier minuten is heel kort om de wereld te behandelen als het
gaat om de mensenrechten. Ik ga het staccato doen. Als ik nadenk over de
mensenrechten en de mensenrechtenschendingen op dit moment, dan
gaan mij gedachten toch wel uit naar Turkije. We hebben net gehoord dat
het de rapporteur voor het Europees Parlement verboden is om Turkije
binnen te gaan. Dat zijn schokkende ontwikkelingen. We hebben andere
repressieve maatregelen gezien richting de media, maar nu dus ook
richting de politiek. Vorige week zei het kabinet nog: laten we eerst even
wachten wat het rapport van Eurocommissaris voor uitbreiding Hahn
brengt. Dat rapport hebben we inmiddels gekregen. Ook Hahn is zeer
kritisch en spreekt over een sterke achteruitgang. Wat is de conclusie van
de Minister van Buitenlandse Zaken over die mensenrechtenschendingen
en over het doorzetten van de onderhandelingen over het
EU-lidmaatschap?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

9

In Hongarije zien we ook zorgwekkende ontwikkelingen. De laatste
kritische krant in Hongarije heeft onlangs haar deuren moeten sluiten als
gevolg van de subtiele repressie die in dat land ook aanwezig is. Dat is
zorgwekkend. Hongarije wordt ook aangestipt in de Mensenrechtenrapportage. Hoe gaat de Minister dit in de Raad Buitenlandse Zaken
aankaarten?
Mijn tweede onderwerp betreft de godsdienstvrijheid. Ik dank de Minister
ervoor dat de pilot godsdienstvrijheid inmiddels breed en structureel
wordt uitgezet. Ik vraag hem wel of hij al iets kan zeggen over concrete
effecten van het uitzetten van het speerpunt godsdienstvrijheid bij
verschillende ambassades. Ik heb begrepen dat hier en daar juridische
bijstand wordt verleend. Verder is er sprake van aanpassing van nationale
wetgeving. Er wordt gesproken over het faciliteren van een dialoog. Dat
klinkt nog een beetje abstract. Kan de Minister daar al iets meer over
zeggen? Ik heb de nota erop nagelezen, maar ik kan daar niet heel veel
specifieke situaties of projecten uit halen.
Dan ga ik in op Pakistan. Een paar dagen geleden werden wij opgeschrikt
door het bericht dat nu zelfs de gouverneur van Jakarta als verdachte is
aangemerkt omdat hij iets gezegd zou hebben over de Koran. Hij mag het
land niet verlaten. Kan de Minister dit via de Europese Unie of via zijn
bilaterale contacten aankaarten om te achterhalen wat er met deze man
aan de hand is?
Minister Koenders:
Ik neem aan dat de heer Voordewind Indonesië bedoelt.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Ja, Indonesië. Kennelijk heb ik Pakistan gezegd. Sorry.
Kan de Minister van Buitenlandse Zaken zeggen welke mogelijkheden hij
heeft om hier iets aan te doen?
Dan ga ik nu in op Pakistan. Nederland zet zich ook in Pakistan in voor
religieuze minderheden. Ik heb begrepen dat de Minister het thema heeft
besproken met zijn Pakistaanse collega. Daar ben ik blij mee. Is in dat
gesprek ook gesproken over de blasfemiewet in Pakistan? Is Asia Bibi, een
christelijke vrouw die daar al jaren in de dodencel zit, ook genoemd? Ik
heb grote waardering voor het vrij krijgen van het gezin uit Azerbeidzjan
door een bilaterale samenwerking met Duitsland. Dat gezin is vrij
gekomen, maar Asia Bibi zit al jaren vast in die dodencel, simpelweg
vanwege het maken van één opmerking en de aanklacht van haar
buurvrouw. Welke mogelijkheden ziet de Minister nog voor haar?
In de Mensenrechtenrapportage staat ook een korte tekst over kinderarbeid. De Global Goals worden natuurlijk ondersteund. Het platform Stop
Kinderarbeid is gefinancierd. Is de Minister bereid om Stop Kinderarbeid,
mogelijk in samenwerking met de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking, ook volgend jaar te financieren? Ik verwijs hierbij ook naar het
succes van de projecten van Child Labour Free Zones.
Ik sluit mij aan bij de opmerkingen van collega Servaes over de arbeidsrechten en arbeidsomstandigheden in Qatar. Het is opvallend dat
Nederland niet bij de twaalf landen zat die een klacht indienden bij de
International Labour Organization (ILO).
Over kinderen en webcamseks heeft in Nederland een rondetafelgesprek
plaatsgevonden. Daar werd gesproken over een schokkende documentaire van Terre des Hommes en de Evangelische Omroep (EO) over
webcamseks met kinderen. Soms zijn de kinderen 2 jaar. Als je het ziet,
maakt het je misselijk. Is de Minister bereid om te bezien of de training
van de zedenpolitie op de Filippijnen kan worden gefinancierd uit het
Mensenrechtenfonds? Is het mogelijk om het fonds daarvoor te gebruiken
of om de capaciteit uit te breiden? Er zit een Nederlandse liaisonofficier.
Kan zijn mandaat worden uitgebreid opdat wij de strijd hiertegen kunnen
aangaan en webcamseks met zeer jonge kinderen kunnen tegengaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

10

De heer Sjoerdsma (D66):
Voorzitter. Respect en recht voor ieder mens: dat is het uitgangspunt van
dit kabinet en dat was het uitgangspunt van dit kabinet aan het begin van
deze regeerperiode. Het is een mooi uitgangspunt. Helaas is in de
tussenliggende tijd het respect voor de mensenrechten wereldwijd alleen
maar afgenomen. Collega’s die voor mij spraken, hebben dat ook al
vastgesteld. Rusland sluit kantoren van mensenrechtenorganisaties,
Turkije is onbetwist kampioen journalisten opsluiten en duizenden
vluchtelingen zijn verdronken in de Middellandse Zee. De aankomend
leider van het vrije Westen is tegenwoordig een man die respect en recht
ook hoog in het vaandel heeft staan, behalve dan voor vrouwen, behalve
voor moslims, behalve voor gehandicapten, behalve voor latino’s en
eigenlijk behalve voor iedere minderheid. Er is dus des te meer reden
voor Nederland en de Europese Unie om een sterk en daadkrachtig
mensenrechtenbeleid te voeren.
Veel van wat Nederland doet, gaat volgens mij ook goed. Een sterk
mensenrechtenbeleid staat bij geloofwaardigheid, capaciteit en uitgesprokenheid. Sommigen hier menen wellicht dat Nederland bescheidenheid
past onder het mom van realpolitik. Zij menen dat het niet in ons belang
is, dat het belerend of misschien zelfs brutaal is om op te komen voor
onze eigen waarden. Dat is toch kortetermijnopportunisme, want onze
waarden zijn in het diepst juist onze belangen. Vrijheid en internationaal
recht waren nooit alleen een abstractie. Zij gingen niet over een
opgeheven vingertje, maar waren juist op de lange termijn goed voor de
Nederlandse belangen, in morele, politieke en economische zin.
Maar ook hier slaat het kabinet de plank soms wel mis: een Koning mocht
met Poetin proosten drie weken voor de annexatie, president-elect Trump
wordt ondanks zijn bizarre campagne van harte gefeliciteerd, SaudiArabië geldt als stabiele partner en met Erdogan worden deals gesloten
over de rug van vluchtelingen. Andere sprekers spraken daar net ook over
en naar mijn mening terecht.
De situatie bij het Internationaal Strafhof (ICC) is zorgelijk, terwijl dit
Strafhof juist voorop moet lopen in de strijd tegen mensenrechtenschenders en op het gebied van preventie, bescherming en uiteindelijk
berechting. Dat Hof staat echter onder enorme druk. Ik heb heel grote
zorgen over de uittreding van de drie Afrikaanse landen, maar ook over
het feit dat Poetin, al is het maar symbolisch, heeft bevolen om de
handtekening onder het Statuut van Rome weg te halen. Het geeft immers
een signaal terwijl Rusland weer bombardeert op ziekenhuizen, scholen,
huizen en burgers in Aleppo, namelijk het signaal dat Rusland zich graag
straffeloos waant. Het geeft ook het signaal aan de rest van de wereld dat
zij willen dat straffeloosheid de nieuwe norm wordt. Ik vind dat uitermate
cynisch.
Ik ben blij dat de Minister net is teruggekomen van de Assembly of States
Parties. Ik hoop dat wij er toch nog een schepje bovenop kunnen doen; ik
hoop dat de Minister daarvoor de tijd vindt in zijn agenda. Ik vond de
suggestie van collega Servaes voor een top een goede. Ik vond de
suggestie van collega Ten Broeke om te bekijken of het mogelijk is om de
Vrije Universiteit of een andere academische instelling onderzoek te laten
doen, ook interessant. Als wij hierbij maar heel veel urgentie betrachten
en het Strafhof redden van het cynisme en de toch nare politiek van
landen als Zuid-Afrika op dit punt. Het heeft niks te maken met idealen.
Het gaat voorbij aan al die Afrikaanse slachtoffers die dit Hof beschermt;
er is alleen maar het fopargument dat dit Hof enkel Afrikaanse leiders zou
willen aanklagen. Ik denk aan die Afrikaanse slachtoffers als dat soort
argumenten op tafel komt.
Om een geloofwaardig verhaal over mensenrechten te kunnen houden,
moet ook ons eigen verhaal kloppen. Wij moeten zwarte bladzijden in
onze geschiedenis erkennen, maar wij moeten er ook voor zorgen dat er
geen nieuwe zwarte bladzijden komen. Ik vind dat wij in dit mensenrech-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

11

tenoverleg toch stil moeten staan bij de EU-Turkijedeal. Deze Minister
schrijft in de Mensenrechtenrapportage dat er voor mensenrechten geen
pauzeknop is. Ik ben het daarover hartgrondig met hem eens. Ik vraag mij
echter af of dat bij de EU-Turkijedeal toch niet stiekem het geval is. We
zien wat Erdogan sinds die deal heeft gedaan. De grens met Syrië is
gesloten, waardoor Syriërs als ratten in de val zitten terwijl zij op de vlucht
zijn voor ISIS, terwijl zij op de vlucht zijn voor Al-Nusra of voor aan Al
Qaida gelieerde terroristische organisaties. Er zijn telkens weer berichten
van Turkse grenswachten die in de nacht vluchtelingen neerschieten.
Turkije bouwt een muur op de grens om die vluchtelingen tegen te
houden. Ik vraag mij dan toch af wat de reactie is van dit kabinet. Is de
Minister bereid om eindelijk alsnog door een onafhankelijke organisatie
onderzoek te laten doen naar die beschietingen? Ik denk dat dat noodzakelijk is. Wat is de reactie van deze Minister op de muur die nu wordt
gebouwd?
Dat het eigen huis op orde is, is van groot belang voor onze geloofwaardigheid. Hoe kunnen wij andere landen op een geloofwaardige manier
aanspreken als wij geen openheid bieden over of verantwoordelijkheid
afleggen voor de eigen zwarte bladzijden in onze geschiedenis? Ik heb het
nu over Indonesië. Remy Limpach heeft een zeer indrukwekkend
promotieonderzoek gedaan. Hij stelt dat er wel sprake was van structureel
extreem geweld in Nederlands-Indië. Dat is natuurlijk iets wat het
zelfbeeld van Nederland en van Nederlanders pijn doet, maar het is wel
iets wat wij onder ogen moeten zien. Dat is niet om veteranen alsnog
schuldig te verklaren, want die mensen hebben een opdracht van de
regering uitgevoerd, maar wel om te achterhalen welke verantwoordelijkheid de regering destijds had voor dit soort zaken en daarover
verantwoording af te leggen. De Minister weet dat ik, overigens samen
met andere fracties, vaak heb gepleit voor een nieuw onderzoek naar de
Nederlandse rol ter plekke. Wanneer mogen wij een kabinetsreactie
verwachten? De Minister-President reist volgende week af naar Indonesië.
Gaat hij daar op deze zaak in? Zal hij daarover spreken? En wat zal zijn
reactie zijn als hem naar dit onderzoek wordt gevraagd?
Bij geloofwaardigheid hoort ook de bereidheid om andere landen te
helpen en zeker om bondgenoten te helpen bij het oplossen van mensenrechtenschendingen. De afgelopen jaren is regelmatig de vraag gesteld of
wij nu wel of niet gevangenen zullen opnemen uit Guantanamo Bay. De
window of opportunity om Guantanomo Bay te sluiten en de vertrekkende
president Obama te helpen, is op dit moment zeer, zeer klein. Is er nog
een laatste kans voor Nederland om bij te dragen aan een oplossing
voordat president Trump aan de macht komt?
Vorig jaar verdedigde ik de initiatiefnota «Wereldwijd jezelf kunnen zijn».
Daarin ging het om lhbt-rechten. Dit is iets waarop ik de Minister toch wil
aanspreken. De kern was de vraag of wij het voor lhbt-stellen mogelijk
kunnen maken om in Nederland te trouwen. Een halfjaar geleden hebben
wij feitelijke vragen gesteld over de houding van het kabinet. Het kabinet
stelde namelijk dat dit niet mogelijk was. Dat is al een halfjaar geleden. Ik
vind dat het te lang duurt. Ik heb het idee dat we met een kluitje in het riet
worden gestuurd en dat er sprake is van onwil. Ik kijk dan naar de eerdere
beantwoording. Normaal gesproken is de beantwoording door het
ministerie niet alleen kwalitatief goed, maar ook op tijd. De behandeling
van de eerste set schriftelijke vragen is echter gewoon afgeraffeld. Ik vind
het eigenlijk niet netjes dat wij nu weer een halfjaar moeten wachten. Ik
wil daarom aan de Minister vragen of wij die antwoorden voor
1 december krijgen.
Ik rond af. De persvrijheid staat zwaar onder druk. Ik noemde Turkije al,
waar 2.500 journalisten zijn ontslagen. Deze druk doet zich niet alleen voor
in Turkije, maar van Rusland tot Pakistan, waar het slecht is gesteld met
de persvrijheid. Ik doe daarom vandaag meer een algemene oproep:
kunnen wij meer doen om persvrijheid wereldwijd te ondersteunen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

12

Dankzij de persvrijheid wordt dit soort moeilijke misstanden in ieder geval
zichtbaar gemaakt.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. De mens is geschapen naar Gods beeld. Deze bijzondere
gedachte inspireert de SGP om zich in te zetten voor mensenrechten en
daarbij de focus te leggen op de bescherming van het leven, ook buiten
onze landsgrenzen. Voorzitter, in dit notaoverleg vervang ik de heer Van
der Staaij. Dat was u al opgevallen. Ik neem dit notaoverleg te baat om
drie specifieke zaken aan de orde te stellen: godsdienstvrijheid, moderne
slavernij en antisemitisme.
Er is wereldwijd sprake van een ernstige en toenemende geloofsvervolging. In veel islamitische landen in Afrika en in het Midden-Oosten,
maar ook in Azië, worden christenen bedreigd en uitgemoord. De SGP is
blij met de inspanningen van de regering op het terrein van godsdienstvrijheid. Wij hebben waardering daarvoor. In lijn met de aankondiging van
collega Ten Broeke vraag ik de Minister hoe het staat met zijn toezegging
om het Cross-cultural Human Rights Centre in China mede te financieren.
Vindt de Minister dat er inmiddels voldoende internationale aandacht is
voor de situatie in Noord-Korea? Als de berichten juist zijn, nemen de
gruwelijkheden daar toe.
Mijn tweede punt betreft de moderne slavernij. Ik heb de aantallen op mij
laten inwerken. Jaarlijks zijn er 30 miljoen slachtoffers. Als historicus heb
ik een beetje moeite met de volgende vergelijking, maar ik maak haar
toch. Dat is driemaal het totale aantal slachtoffers van drie eeuwen
trans-Atlantische slavenhandel. Het aantal slachtoffers is dus nu per jaar
drie keer zo groot. Dat zijn gruwelijke aantallen. Moderne slavernij kent
vele soorten; inderdaad. Kinderen, maar ook complete gezinnen kunnen
slachtoffer zijn. Het komt onder meer voor in de elektronicasector, in de
textielindustrie en in de seksindustrie of cyberseksindustrie. Het beste
middel tegen die slavernij is natuurlijk het berechten en het straffen van
de dader, van fabriekseigenaar tot bordeelhouder. Dat vergt een rechtssysteem waarin daders worden opgespoord en kunnen worden berecht.
Zo’n systeem is er in al die landen lang niet altijd. Gelukkig levert
Nederland de laatste jaren belangrijke inspanningen om prostitutie van
meisjes in conflictsituaties of kinderarbeid te voorkomen. Ik ben blij met
die inzet. Kan de Minister verder verduidelijken hoe de Nederlandse inzet
op rechtsstatelijkheid concreet bijdraagt aan de bestrijding van de
moderne slavernij? In hoeverre kan die nog worden geïntensiveerd en
verbeterd?
Mijn derde punt betreft het antisemitisme. Premier Rutte sprak onlangs bij
de herdenking van de Kristallnacht treffend over de bestrijding van het
antisemitisme. Het is een voortdurende strijd, een strijd die wij moeten
blijven voeren. Want helaas, ze zijn er: de spreekkoren in het voetbalstadion, de synagogen die zijn beklad met antijoodse leuzen en de
dreigementen aan het adres van joodse organisaties en mensen met een
keppeltje op hun hoofd. De secretaris-generaal van de VN, Ban Ki-moon,
noemde het antisemitisme recentelijk een van de oudste, meest indringende en dodelijkste vormen van haat. We mogen antisemitisme nooit
gewoon gaan vinden, want in het kleine en het gewone, in de gewenning
aan steeds een stap verder, schuilt het grootste kwaad. Daarom werd de
SGP erdoor verrast dat Nederland dwars lijkt te liggen bij de aanvaarding
binnen de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa)
van een eenduidige definitie van antisemitisme. Ik vraag de regering om
de voorliggende werkdefinitie, die recht doet aan het bijzondere karakter
van het antisemitisme, te omarmen. Ik overweeg daarover een motie in te
dienen. Ik noem dit omdat ik die motie dan wellicht niet hoef in te dienen.
Ik wacht namelijk graag de reactie van de Minister af.
Tot slot vraag ik de Minister wanneer er antwoord komt op de feitelijke
vragen...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

13

De voorzitter:
Sorry, mijnheer Bisschop, de heer Ten Broeke wil u een vraag stellen over
dat laatste punt.
De heer Ten Broeke (VVD):
Volgens mij is er consensus over die definitie op het niveau van de
Europese Commissie, los van welke definitie je zou wensen. Deze hebben
we nu eenmaal. Volgens mij is er ook consensus op het niveau van een
aantal landen. Het verschil van mening bij de landen die aarzelen zit hem
er in dat ze bang zijn dat soortgelijke definities over andere geloven
zouden kunnen ontstaan, terwijl het helemaal niet over een geloof gaat,
maar over een nationaliteit. Dat is het centrale punt dat u maakt. Ik zie
daarin voorlopig geen bezwaar van Nederland.
De heer Bisschop (SGP):
Ik ook niet. Ik zie ook geen belemmeringen om dan die definitie te
omarmen. Als wij het over antisemitisme hebben en tegelijkertijd allerlei
andere vormen van discriminatie noemen, komen we denk ik nooit tot een
goed en gericht beleid. Elke vorm van discriminatie heeft zijn eigen
aanpak nodig. Dat geldt ook voor antisemitisme. Ik wacht graag de reactie
van de Minister af.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik denk dat dat verstandig is. Ik wacht die reactie ook graag af. Anders zou
ik een motie noodzakelijk vinden, maar in dit geval hoop ik dat die
overbodig zal blijken te zijn.
De voorzitter:
Dan wachten we het allen af. Mijnheer Bisschop, u hebt nog enkele
momenten om af te ronden.
De heer Bisschop (SGP):
Ik was reeds aan de afronding begonnen. Ik heb ook al gezegd dat ik hoop
dat ik deze motie niet hoef in te dienen, omdat de Minister aangeeft de
voorliggende werkdefinitie te accepteren.
Tot slot vraag ik de Minister wanneer er antwoord komt op de feitelijke
vragen over de motie-Van der Staaij (23 432, nr. 430) inzake de financiering van BDS-organisaties (boycot, desinvesteringen, sancties). Wat de
SGP betreft verdient de uitvoering ervan een grote prioriteit.
De heer De Roon (PVV):
Voorzitter. Op de agenda van dit overleg staat de Mensenrechtenrapportage 2015. Wij lezen daarin dat Nederland zich op vele wijzen en op
verschillende fronten sterk maakt voor de bescherming en bevordering
van mensenrechten.
Dicht bij huis hebben recentelijk grote mensenrechtenschendingen
plaatsgevonden. Ik doel op de aanslagen van het afgelopen jaar in Parijs,
Brussel en Nice. Deze aanslagen waren niet alleen een aanval op de
vrijheid van meningsuiting maar ook op de Westerse manier van leven, en
maken duidelijk dat aanhangers van een verwerpelijke ideologie naar
islamitisch totalitarisme streven. In het nieuwe Dreigingsbeeld Terrorisme
Nederland (DTN) stelde de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding
en Veiligheid dat waarschijnlijk meer Nederlandse jihadisten willen
terugkeren naar ons land als het kalifaat van IS wordt verslagen. Een
toenemend aantal van hen zal zich vermoedelijk aansluiten bij een
binnenlandse jihadbeweging en daarmee de dreiging vergroten. Is de
Minister het met de PVV eens dat het kabinet, als het de mensenrechten in
Nederland wil beschermen, de grenzen moet sluiten voor dergelijke lieden
uit het kalifaat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

14

Dat in bepaalde islamitische landen op grote schaal mensenrechten
worden geschonden, heeft te maken met de islam. In de Cairo Declaration
on Human Rights in Islam (CDHRI), een declaratie die ondertekend is door
de lidstaten van de Organisation of Islamic Cooperation (OIC), is
opgenomen dat mensenrechten zijn onderworpen aan de sharia. De
wetten van de islam gaan niet samen met mensenrechten. Het Nederlandse beleid wekt verwondering als het de overheersende rol van
dergelijke niet-democratische landen, die ook geen rechtsstaten zijn of
willen zijn, in de internationale mensenrechtenorganisaties niet
genadeloos aan de kaak stelt. Door de overheersende rol van die landen
te gedogen bevestigt ons land het fantoombeeld dat die landen waarover
ik het heb, ook maar iets goeds met de mensenrechten voor zouden
hebben.
Ik denk vooral aan de Mensenrechtenraad van de VN en aan de Organisation of Islamic Cooperation. Sinds de oprichting in 2006 is de
VN-Mensenrechtenraad er meestal niet in geslaagd om flagrante
voorbeelden van mensenrechtenschendingen te veroordelen. Desalniettemin is de regering nog steeds van mening dat de
VN-Mensenrechtenraad voldoende mogelijkheden biedt om de universaliteit van de mensenrechten te blijven benadrukken. Ik betwist dat. Het is
volgens de PVV een aanfluiting dat OIC-lidstaten zoals Albanië, Algerije,
Burkina Faso, Indonesië, Kirgizië, de Malediven, Nigeria, Qatar, SaudiArabië, Togo en de Verenigde Arabische Emiraten lid zijn van de
VN-Mensenrechtenraad. Er is gewoon een causaal verband tussen de
islam en mensenrechtenschendingen. Het is geen toeval dat alleen
islamitische landen zoals Iran, Sudan, Saudi-Arabië, Pakistan en Jemen
aan kinderen de doodstraf opleggen. Iran, Jemen, Mauritanië en Nigeria
kennen de doodstraf voor homoseksualiteit. Pakistan kent de doodstraf
voor blasfemie. Qatar en Saudi-Arabië kennen de doodstraf voor
afvalligheid. Valt dat recht op afvalligheid volgens de Minister ook onder
de mensenrechten? Wat de PVV betreft is het antwoord ja. Dan is
natuurlijk de vervolgvraag: wat doet de regering om het recht op
afvalligheid in die landen te ondersteunen?
In de VN-Mensenrechtenraad heeft men het graag over schendingen van
het recht op vrije meningsuiting, maar ook over misbruik van het recht op
vrije meningsuiting. Ik leg de nadruk op het woord «misbruik». Dat is
namelijk precies wat ze in Riyad en andere islamitische hoofdsteden graag
willen. Ze willen dat het praten over het misbruik van het recht op vrije
meningsuiting leidt tot een inperking van de mogelijkheden om kritiek te
uiten op de islam. Het is van belang om te vermelden dat in de vergaderingen van de VN-Mensenrechtenraad discussie over de islamitische
interpretatie van mensenrechten onmogelijk is. Elke kritiek, elke discussie
over shariarecht, wordt beschouwd als een belediging van de islam.
Gegeven deze zaken, hoe is het dan mogelijk dat de Organisation of
Islamic Cooperation een permanente vertegenwoordiging heeft bij de VN?
In de Cairo-declaratie van de OIC over de mensenrechten staat dat alle
rechten en vrijheden van mensen onderworpen zijn aan de sharia. Alle
mensen zijn volgens deze declaratie verenigd in hun ondergeschiktheid
aan Allah. Ik leg hierbij de nadruk op het woord «Allah». Dat geldt dus
voor iedereen die hier zit, ook u, voorzitter, en de Minister van Buitenlandse Zaken. Kan met deze landen en deze landengroep de universaliteit
van de mensenrechten worden benadrukt? Dat kan toch alleen maar in
ondergeschiktheid aan Allah en de sharia? Mijn fractie vindt dat
Nederland zich daar niet bij mag neerleggen en de omgang met deze
landen tot een minimum moet beperken. De permanente vertegenwoordiging van de OIC bij de VN moet weg. De bepalingen in de Cairodeclaratie over ondergeschiktheid van alle mensen en alle rechten aan
Allah en aan de sharia moeten eerst worden geschrapt. Zolang grote
mensenrechtenschenders in groten getale zitting hebben in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

15

VN-Mensenrechtenraad is die raad een aanfluiting. Nederland heeft daar
wat ons betreft in principe niks te zoeken.
Hoeveel tijd heb ik nog, voorzitter?
De voorzitter:
Anderhalve minuut.
De heer De Roon (PVV):
Dan ga ik nog even verder.
In Turkije worden aan de lopende band tegenstanders van Erdogan
vervolgd, gearresteerd en opgesloten. Tientallen media wordt het zwijgen
opgelegd. Alle middelen worden ingezet om de Koerden in eigen land en
in de buurlanden klein te houden en Koerdische milities te verzwakken. De
angst voor het regime van president Erdogan neemt snel toe. In het
onrustige Zuidoosten van Turkije vrezen minderheden dat het land aan de
vooravond staat van genocide.
De Europese Commissie heeft onlangs gezegd dat het de samenwerking
met Turkije wil verdiepen en versterken. Dat staat toch in contrast met het
bericht van de Turkse Minister van Buitenlandse Zaken, die heeft laten
weten de overeenkomst met de EU over de vluchtelingen op te willen
zeggen als niet snel visumvrij reizen naar de Schengenlanden wordt
ingevoerd voor de Turken. Ook heeft Turkije al aangegeven de doodstraf
weer te willen invoeren.
De Europese Commissie heeft deze week ook een kritisch rapport
gepresenteerd over Turkije en verwijt Ankara dat het moedwillig de
rechtsstaat ontmantelt, door in de nasleep van de mislukte staatsgreep
van deze zomer tegenstanders op te jagen en op te sluiten. Commissievoorzitter Juncker zei zelfs met bitterheid te constateren dat Turkije meer
en meer vervreemd raakt van de EU. Hoe past dit volgens de Minister in
een intensievere samenwerking met de Turken? Het gaat om twee
tegenovergestelde visies van de Commissie. Is de Minister, gelet op de
recente ontwikkelingen en de mensenrechtenschendingen in Turkije die ik
zojuist heb genoemd, bereid om de Nederlandse ambassadeur in Turkije
terug te roepen en zich ervoor in te zetten dat de toetredingsonderhandelingen worden gestopt en de visumvrijstelling voor Turken wordt
afgewezen? Ik krijg hierop graag een reactie.
De voorzitter:
U moet nu afronden, mijnheer De Roon.
De heer De Roon (PVV):
Dan ga ik nog heel kort naar de andere kant van de wereld, namelijk naar
West-Papoea.
De voorzitter:
De heer Sjoerdsma heeft nog een vraag over het vorige punt.
De heer De Roon (PVV):
Dan wachten we daarop.
De heer Sjoerdsma (D66):
Ik probeer even een positief aangrijpingspunt te vinden in het betoog van
de heer De Roon. Hij sprak belangrijke woorden over het recht van
afvalligheid en het recht om niet te geloven, om atheïst te zijn. Dat
pleidooi kan ik ondersteunen. Dat roept bij mij wel de volgende vraag op.
In heel veel islamitische landen heb je echt een groot probleem als je
afvallig of atheïst bent. Wat gaat de heer De Roon voor deze mensen
doen?
De heer De Roon (PVV):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

16

Wij hebben geen invloed in die landen. Ze trekken zich geen bal van ons
aan, en zeker niet van mij. Ze trekken zich ook niks aan van de Minister die
hier zit, van de VN of van de VN-Mensenrechtenraad, waar ze zelf de toon
zetten. Je doet er niks aan. Dan is het dus van belang dat je in ieder geval
te kennen geeft dat je je er niet bij neerlegt en dat je aangeeft dat dit van
geen kant deugt. Dat moet gewoon benadrukt worden. Ik hoor graag van
de Minister, die duidelijk zit te gebaren, wat hij denkt eraan te kunnen
doen. Dat was ook mijn vraag.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dit is toch een ontluisterend antwoord. Er zijn heel grote zorgen, maar de
Minister mag er niks aan doen. Hij mag namelijk geen geld uitgeven aan
deze mensen om hen te ondersteunen. De partij van de heer De Roon kort
op alle subsidies, dus ook op die voor ontwikkelingssamenwerking en op
dit soort mensenrechtensubsidies. We kunnen dus geen projecten doen
en als die mensen op de vlucht zijn, mogen ze Nederland niet in. Ik
refereer even aan dat wat summiere verkiezingsprogramma van de partij
van de heer De Roon. Eigenlijk zegt hij: ik vind het heel naar wat daar
gebeurt, maar zoek het maar lekker uit. En: Minister, u mag best zeggen
dat u het naar vindt, maar u mag er vervolgens niks aan doen. Dan wil ik
collega Ten Broeke wel een keer nazeggen dat dit het soort opgeheven
vingertje is waar we echt helemaal niks aan hebben.
De heer De Roon (PVV):
Geld besteden aan projecten in islamitische landen is geld weggooien in
een diepe en bodemloze put. Dat is een zinloze zaak. U hebt inderdaad
gelijk: mensen uit de islamitische landen moeten we hier niet hebben,
want je kunt geen onderscheid maken tussen degenen met kwade
bedoelingen en degenen met goede bedoelingen. We moeten op dit
moment niet het risico nemen dat we terroristen binnenhalen. De grenzen
moeten dicht. Dat is misschien sneu voor bepaalde mensen, maar die
kunnen zich goed vestigen in andere islamitische landen waar ze denken
dat ze beter terechtkunnen.
Voorzitter, de heer Sjoerdsma praat erdoorheen, maar ik dacht dat ik aan
het woord was. Kunt u hem een beetje tot de orde roepen?
De voorzitter:
U hebt helemaal gelijk, maar gaat u wel naar de afronding van uw betoog.
De heer De Roon (PVV):
Ik denk dat het goed is dat die mensen zich vestigen in andere landen
waar ze toegang toe hebben, maar in ieder geval niet in Nederland, want
dat wil de PVV niet.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is nu het woord aan de heer Knops.
De heer De Roon (PVV):
Voorzitter, ik dacht dat ik nog wat tijd had. Ik wil nog even de aandacht
vestigen op de mensenrechten van de bevolking in West-Papoea. De
vrijheid van meningsuiting staat daar nog altijd onder druk. Indonesië
houdt nog altijd politieke gevangenen vast. De Minister-President gaat
volgende week op handelsmissie naar Indonesië. Ik vraag de Minister of
er dan met name aandacht gevraagd kan worden voor de mensenrechtenschendingen in West-Papoea. Kan hij hier een reactie op geven?
De heer Knops (CDA):
Voorzitter. De Minister zong Tulpen uit Amsterdam voor de Maori’s in
Nieuw-Zeeland. Het was een regelrechte hit op YouTube. Ik zal hem niet
vragen om dat hier te herhalen. Het is namelijk niet helemaal duidelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

17

waarom het een hit was. Over tulpen gesproken: de Minister staat altijd
vierkant achter de Mensenrechtentulp. Deze wordt jaarlijks uitgereikt aan
mensenrechtenactivisten en is dit jaar toegekend aan de Pakistaanse
activiste Nighat Dad. Ik ben nog steeds van mening dat dit een goed
initiatief is om degenen die opstaan in moeilijke omstandigheden in het
zonnetje te zetten. In dit verband noem ik heel nadrukkelijk – dat hebben
meerdere partijen bij andere gelegenheden ook gedaan – de rol van
vrouwen in dit soort situaties, die vaak, niet altijd zichtbaar maar wel heel
moedig, strijden voor democratie en mensenrechten en tegen het radicaal
extremisme.
De Mensenrechtentulp is een van de vele manieren om mensenrechten te
bevorderen. Ik denk ook aan het Mensenrechtenfonds en onze bilaterale
en EU-VN-verplichtingen. Tegelijkertijd neemt de invloed van het Westen
af. Er is een toename van autocratieën en de repressie van het maatschappelijk middenveld neemt toe. Er is ook sprake van een uitholling van de
VN. Steeds meer landen leggen wettelijke beperkingen op aan de vrijheid
van meningsuiting en de vrijheid van vereniging en vergadering. Ze
nemen repressieve wetgeving en praktijken vaak van elkaar over.
Dan zijn er de massale mensenrechtenschendingen, oorlogen en
conflicten, bijvoorbeeld in Syrië en Jemen, en de exodus van Afrikaanse
landen maar nu ook van Rusland, uit het Internationaal Strafhof. We zullen
er wel mee om moeten gaan. Naast de koopman en de dominee is de
realpolitik ook terug van weggeweest. Eigenlijk is die nooit weggeweest.
Dat betekent aan de ene kant dat we assertief voor onze waarden
opkomen, als dat nodig is, en aan de andere kant dat we realpolitik
bedrijven als dat nodig is.
Onze fractie heeft waardering voor de uitgebreide mensenrechtenrapportage. Een compliment ook – al kan het altijd nog meer – voor de
bijdrage aan het onder de aandacht brengen van de christenvervolging.
Opvallend genoeg ontbreekt een van de belangrijkste veroorzakers van
christenvervolging en andere mensenrechtenschendingen, namelijk het
islamitisch fundamentalisme. De heer De Roon sprak daar net ook al over.
De vraag is waarom de Minister dit niet expliciet benoemt. Waarom zegt
hij niet dat de sharia een bedreiging voor de mensenrechten is? Het
Amerikaanse Ministerie van Buitenlandse Zaken zegt klip-en-klaar dat
islamitische landen vooroplopen in het beperken van de godsdienstvrijheid. Ook in antwoord op Kamervragen blijft de Minister daar eigenlijk
onduidelijk over. Onze fractie blijft daarom aandacht vragen voor de
precaire situatie van christenen in het Midden-Oosten.
Terecht schrijft de Minister dat de meest ernstige mensenrechtenschendingen van dermate ingrijpende aard zijn dat zij het hart van de menselijke waardigheid raken en daarom prioriteit genieten. Waarom durft het
kabinet, ondanks uitspraken van de Raad van Europa, het Britse
Lagerhuis, het Europees Parlement en de Amerikaanse regering, nog
steeds niet uit te spreken dat ISIS genocide pleegt? De nieuwe leider van
Boko Haram roept openlijk op om elke kerk die men kan bereiken, op te
blazen en christenen te vermoorden. Als dit nog geen bewijs is van
genocide of de oproep daartoe, is mijn vraag wat wij dan van bijvoorbeeld
Rwanda hebben geleerd.
Een van de fora waarin Nederland actief is, is de VN-Mensenrechtenraad.
De Minister noemt dit zelf het centrale forum om mensenrechten
wereldwijd te bevorderen en landen aan te spreken op mensenrechtenschendingen. Als de Minister dit vindt – en daar kan ik mij iets bij
voorstellen – waarom vindt hij dan niet dat de landen die er lid van zijn,
zelf hoge mensenrechtenstandaarden in acht zouden moeten nemen?
Daar hebben wij al eerder over gesproken. Wat het CDA betreft horen
landen als Saudi-Arabië niet thuis in de Mensenrechtenraad. Dat
ondermijnt de legitimiteit en geloofwaardigheid van deze raad. De
Minister antwoordde eerder dat de legitimiteit van de raad juist versterkt
wordt door de mogelijkheid om landen als Saudi-Arabië te engageren en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

18

hen te wijzen op hun verantwoordelijkheden als lid. Dit is wel een heel
hoge vorm van wensdenken, wat onze fractie betreft. Ik zou bijna zeggen:
Minister kies een andere rol, want dergelijke landen zouden juist
geschorst moeten worden. Is de Minister bereid om daarvoor te pleiten?
Saudi-Arabië schendt op grote schaal het humanitaire oorlogsrecht in
Jemen en schijnbaar bewuste aanvallen op burgerdoelen, zoals scholen,
markten en ziekenhuizen, zijn bijna aan de orde van de dag. Ook wendt
Saudi-Arabië zijn invloed aan tegen onafhankelijk onderzoek.
Nu is er dan toch een resolutie aangenomen die de Hoge Commissaris
voor Mensenrechten toestaat om onafhankelijk onderzoek te doen. Direct
na het aannemen van die resolutie liet het Ministerie van Mensenrechten
van Jemen weten, niet te zullen meewerken aan het onderzoek. Kan de
Minister aangeven of de experts al zijn aangesteld? Is de Minister bereid
om zijn invloed aan te wenden om ervoor te zorgen dat het onderzoek
daadwerkelijk wordt gestart?
Dan ga ik in op Turkije. De massale zuiveringen na de coup blijven maar
doorgaan en het wordt steeds erger. Er zitten 107 journalisten in de
gevangenis. Dat is meer dan in Iran, Rusland en China bij elkaar. Verder
zitten cartoonisten, academici, leraren, advocaten, vermeende
coupplegers, democratische gekozen burgemeesters en nu zelfs parlementariërs van de HDP, de derde partij van het land, in de gevangenis. Na
eerder al de rechtsstaat afgebroken te hebben, volgt nu de afbraak van de
democratie. Dat is onaanvaardbaar en zou gewoon scherp veroordeeld
moeten worden. Helaas doet het kabinet dat niet. De Minister maakt zich
zorgen en is nu zeer bezorgd. Ik vraag mij af welke kwalificaties daarna
nog kunnen komen, maar wat ons betreft mag het wel een tandje meer.
Dan hebben wij het over stelling nemen en veroordelen van wat daar
gebeurt. Andere Europese landen riepen de ambassadeur op het matje,
maar de Minister heeft dat niet gedaan. Waarom niet? Hij verwijst naar de
EU. Die zou met een scherpe verklaring moeten komen. Dat zou effectiever zijn, maar dat doet de EU juist niet. De Hoge Vertegenwoordiger
Mogherini deed in haar persconferentie juist een beroep op de individuele
lidstaten om steviger stelling te nemen. De parlementariërs zitten nu al
twaalf dagen in een geïsoleerde gevangenis en inmiddels zou ook de
advocaat van de HDP-leider Demirtas gearresteerd zijn. De Minister duikt
weg. Is hij bang dat Erdogan de migratiedeal opblaast? Daarmee heeft
Erdogan namelijk openlijk gedreigd. Dit bevestigt de kritiek die wij op de
migratiedeal hadden, namelijk het feit dat de EU zichzelf chantabel heeft
gemaakt en waarden in de uitverkoop heeft gedaan. Het resultaat is dat
Erdogan ongehinderd zijn bevolking kan onderdrukken en bombarderen
en andere landen kan binnenvallen.
De voorzitter:
U hebt nog één minuut.
De heer Knops (CDA):
Dat moet lukken. De Partij van de Arbeid noemde de arrestatie van de
gekozen coburgemeesters van Diyarbakir nota bene onacceptabel. Vindt
de Minister dat ook? Diverse Koerdische steden liggen in puin en de Hoge
Commissaris voor de Mensenrechten van de VN spreekt van extreem
alarmerende signalen over het optreden van de Turkse strijdkrachten in de
stad Cizre, waarbij enorme en hoogstwaarschijnlijk buitenproportionele
schade is aangericht aan de civiele infrastructuur. Graag krijg ik hierop
een reactie van de Minister. Durft de Minister de disproportionaliteit van
het Turkse optreden te veroordelen?
Wij hebben vanmiddag bij de regeling van werkzaamheden gevraagd om
een reactie van de Minister op het weigeren van toegang tot
EU-rapporteur Piri. Die antwoorden krijgen wij, als het goed is, voor de
behandeling van de begroting volgende week. Ik ga daar nu niet verder op
in, maar ik roep de Minister wel op om stelling te nemen tegen de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

19

methode die Turkije hanteert, en wel in het licht van de discussie dat
Turkije ooit lid zou willen worden van de Europese Unie.
De voorzitter:
Dank u zeer. Ik vraag de heer Voordewind om het voorzitterschap op zich
te nemen, zodat ik namens de fractie van de SP het woord kan voeren.
Voorzitter: Voordewind
De heer Van Bommel (SP):
Voorzitter. De onderdrukking van rechten en vrijheden neemt wereldwijd
toe. Dat gebeurt niet alleen ver weg, maar ook dichtbij, zelfs in de
Europese Unie en de staten daar omheen. De SP vindt het daarom van
belang dat mensenrechten specifiek worden genoemd als de hoeksteen
van het buitenlandse beleid van Nederland. Dat waren ze en dat moeten
ze blijven. Deelt de Minister die opvatting?
Vrouwenrechten krijgen prioriteit in het mensenrechtenbeleid. De SP
steunt die aanpak van harte. Maar al te vaak zijn vrouwen slachtoffer van
geweld en ander onrecht. Het is triest om te zien dat vrouwen eerst een
vooraanstaande rol speelden in de strijd tegen onrecht, bijvoorbeeld
tijdens de Arabische lente, maar dat diezelfde vrouwen daar nu slachtoffer
worden van bruut en dodelijk geweld. Kan de Minister ingaan op de
ontwikkelingen op het gebied van vrouwenrechten in deze regio? Welke
inspanningen levert Nederland om het toenemende geweld daar tegen te
gaan? Vanuit Nederlandse ngo’s die actief zijn op het terrein van deze
thema’s, ontvang ik klachten. Het is soms heel moeilijk om geld te krijgen
van internationale organisaties. Het gaat daarbij om geld dat wordt
overgemaakt aan vrouwenorganisaties die opereren onder omstandigheden die buitengewoon moeilijk zijn. Dat zou mogelijk zijn vanwege de
maatregelen om de financiering van terroristische organisaties tegen te
gaan. Bereiken deze klachten de Minister ook en wat wordt hierop
ondernomen?
Naast vrouwen zijn kinderen een kwetsbare groep in conflict- en postconflictsituaties. Kinderen zijn eigenlijk altijd kwetsbaar en daarom is het
goed dat er een internationaal VN-Kinderrechtenverdrag is. In 2011 is er
een klachtenprotocol aangenomen door de VN, maar Nederland heeft dat
klachtenprotocol nog niet geratificeerd. Wanneer gaat Nederland over tot
ratificatie? Dat is een belangrijk punt.
Ik ben blij met de aandacht van de Minister voor de problemen rond het
Internationaal Strafhof. Draagvlak voor het Internationaal Strafhof is een
noodzakelijke voorwaarde voor het functioneren ervan. Wetenschappelijk
onderzoek naar de mogelijke verbreding van dat draagvlak kan daarbij
goede diensten bewijzen. Deelt de Minister die wens?
Dan ga ik in op enkele concrete situaties. De eerste betreft de verwoestende oorlog in Jemen die alweer ruim anderhalf jaar woedt. Het is
overduidelijk dat de militaire coalitie onder leiding van Saudi-Arabië
verantwoordelijk is voor het plegen van vele en ernstige oorlogsmisdaden
en mensenrechtenschendingen in dit conflict. Al meer dan tienduizend
mensen zijn omgekomen. In antwoorden op recente vragen van collega
Sjoerdsma en van mij antwoordt de Minister dat het kabinet geen steun
heeft uitgesproken voor de interventie in Jemen, in tegenstelling tot
enkele andere westerse landen zoals de Verenigde Staten, het Verenigd
Koninkrijk en Frankrijk. Maar de Minister schrijft niet dat hij de militaire
campagne van Saudi-Arabië veroordeelt. Ik geef hem graag de kans om
dat nu alsnog in heel duidelijke woorden te doen. Is de Minister daartoe
bereid? Kan de Minister ingaan op de diplomatieke ontwikkelingen om te
komen tot vrede in Jemen. Keer op keer is dat mislukt. Hoe verklaart de
Minister dat? Welke partijen liggen er dwars? Hoe kan er meer druk op de
strijdende partijen uitgeoefend worden, met name op Saudi-Arabië, zodat
er serieuze stappen naar vrede worden gezet? Kan de Minister met het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

20

oog op VN-Veiligheidsraadsresolutie 1325 aangeven welke rol vrouwen in
dit proces spelen?
Dan kom ik op de erbarmelijke mensenrechtensituatie in Saudi-Arabië. De
SP heeft samen met anderen al vaak aangedrongen op meer inzet op de
mensenrechten in Saudi-Arabië. Het is een goede zaak dat rechtszaken nu
soms kunnen worden bijgewoond. De vraag is alleen wat dit concreet
oplevert. Welk beeld heeft de Minister van processen in dit land? Komt dat
ook maar in de buurt van een eerlijk proces? Wat wordt er gedaan met de
bevindingen? Verder kwam in de Mensenrechtenrapportage naar voren
dat de bestedingen uit het Mensenrechtenfonds in Saudi-Arabië ver
achterblijven bij de bestedingen in andere landen. Waarom is dat zo? Ligt
Saudi-Arabië dwars? Ziet de Minister mogelijkheden om deze uitgaven te
verhogen? Ik begrijp dat er één project in Saudi-Arabië is gefinancierd uit
het Mensenrechtenfonds. Kan de Minister dat project toelichten?
Turkije had al een probleem op het vlak van de mensenrechten, maar na
de couppoging is het daar enorm verslechterd. Is er nog wel goed zicht op
de ontwikkelingen, aangezien nu ook de pers is gemuilkorfd? Wat levert
het werk van de Raad van Europa en de Europese Unie op als het gaat om
druk op Turkije? Waarom staat Turkije niet op het lijstje van landen dat de
Mensenrechtenambassadeur gaat bezoeken? Dat land zou toch voorrang
moeten krijgen?
Mijn volgende punt gaat over de straffeloosheid in Guatemala. Ik doel dan
op de ontwikkelingen rondom het proces tegen oud-president Ríos Montt.
Hij werd veroordeeld tot 80 jaar gevangenisstraf wegens genocide en
misdaden tegen de menselijkheid, maar die veroordeling werd later
vanwege procedurefouten naar de prullenmand verwezen. Inmiddels is er
een impasse ontstaan. Nederland heeft in het verleden steun gegeven aan
de strijd tegen straffeloosheid in Guatemala. De vraag is wat de Minister
nu nog kan doen. Sommige ngo’s pleiten voor meer steun aan rechters in
Guatemala. Is dat een oplossing?
Dan de situatie in Papoea, Indonesië. De onderdrukking door de Indonesische autoriteiten gaat daar maar door. Nederland draagt bij aan training
van Indonesische politie in deze regio. Bij Papoea-organisaties zijn er
zorgen dat Nederlandse politietraining bijdraagt aan de instandhouding
van de repressie. Kan de Minister daarop ingaan? Wat betreft de
toegankelijkheid van het gebied heeft de Indonesische president vorig jaar
de beperkingen voor journalisten na tientallen jaren opgeheven. Maar ik
begrijp dat de praktijk weerbarstig is en dat het nog steeds vrijwel
onmogelijk is om de provincie te bezoeken. Welke ontwikkelingen ziet de
Minister op dit gebied? Het is van groot belang dat journalisten, en zeker
ook mensenrechtenorganisaties, toegang verkrijgen tot deze regio. Kan
deze kwestie worden aangekaart tijdens de aanstaande economische
missie naar Indonesië?
Dan heb ik nog een vraag over de International Commission on Missing
Persons/Internationale Commissie voor Vermiste Personen (ICMP). Sinds
kort is die in Den Haag gehuisvest. Sinds enkele jaren opereert deze
commissie op verdragsbasis. De Minister heeft eerder in duidelijke
bewoordingen zijn steun uitgesproken voor het werk van deze commissie,
niet in de laatste plaats vanwege het werk naar aanleiding van de
genocide in Srebrenica. Door oorlogen en grote vluchtelingenstromen
neemt het aantal vermiste personen ondertussen in rap tempo toe. Er
zouden alleen al tienduizend vermiste minderjarige asielzoekers zijn in
Europa, vooral als gevolg van de vluchtelingenstroom uit Syrië. In Egypte
zitten tienduizenden tegenstanders van het regime in de gevangenis, stelt
Amnesty International. De familie weet vaak van niks. Uit een gesprek met
de internationale commissie begrijp ik dat meer werk verricht zou kunnen
worden als de financiering een meer structureel karakter zou krijgen. Ik
vraag de Minister om in te gaan op de Nederlandse steun voor ICMP en
op de vraag of financiering op structurele basis kan plaatsvinden. Geven
recente oorlogen en andere internationale misdrijven niet aanleiding om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

21

na te gaan of wij de financiering van het werk van ICMP moeten
verhogen? Graag krijg ik een reactie hierop.
Ten slotte heb ik nog een vraag over de behandeling van de Falun
Gong-beoefenaars in China. Zij worden hard onderdrukt. Er zijn aanhoudende berichten over orgaanroof bij gevangengenomen Falun
Gong-aanhangers. Een recent onderzoek concludeert dat de werkelijke
orgaanroof op veel grotere schaal plaatsvindt dan eerder gedacht. Er zijn
namelijk vele tienduizenden gevallen per jaar. Kan de Minister hierop
reageren? Deelt de Minister de wens van Amnesty International dat er
onafhankelijk onderzoek moet komen naar deze berichten?
Voorzitter: Van Bommel
De voorzitter:
De Minister heeft gevraagd om iets langer te schorsen dan wellicht te
doen gebruikelijk is, namelijk drie kwartier. Er zijn immers heel veel
concrete vragen gesteld. De Kamer kan dan ook van de mogelijkheid
gebruikmaken om de inwendige mens te versterken.
De vergadering wordt van 17.18 uur tot 18.00 uur geschorst.
De voorzitter:
Het woord is aan de Minister van Buitenlandse Zaken voor zijn beantwoording in eerste termijn.
Minister Koenders:
Voorzitter. Ik wil allereerst de Kamer bedanken voor de gestelde vragen en
de analyses. Ik zal proberen om bij de beantwoording van de vele vragen
over de vele landensituaties, langs de volgende lijn te werken.
Eerst zal ik iets zeggen over de mensenrechtensituatie in de wereld zoals
ik die op het ogenblik zie. Ik zie een duidelijke verslechtering van de
situatie. Ik zal geen heel lang betoog houden, want dan zou ik echt heel
lang bezig zijn, maar ik maak me wel zorgen over de stand van de
mensenrechten, gezien een groot aantal factoren dat bij elkaar komt. Ten
tweede zal ik aangeven dat het Nederlandse beleid wel degelijk een
toegevoegde waarde heeft, en ook een focus om katalyserend te kunnen
werken op een aantal prioriteiten die we hebben gesteld in de mensenrechtennota en die nog steeds gelden. Ten derde zal ik ingaan op een
aantal innoverende methodes die we hebben gekozen. Ik denk dat dat
nodig is, want hoe vind je de grootste effectiviteit? De meetbaarheid is
niet altijd makkelijk. Hoe kun je in een tijd waarin mensenrechten in de
knel zitten, op nieuwe manieren proberen een aantal zaken los te krijgen?
Als laatste zal ik uiteraard ingaan op de vele gestelde vragen. De
inleidende opmerkingen zullen daardoor iets korter door de bocht zijn,
maar ik wil de Kamer ook niet vermoeien met een ellenlang verhaal over
de stand van de mensenrechten in de wereld.
Ik zie op het ogenblik een negatieve trend in de bescherming van
mensenrechten wereldwijd. De trends staan niet aan onze kant en de
instabiliteit neemt wereldwijd toe. De leden hebben zelf de juiste punten
genoemd. Ik loop even het rijtje langs van dit moment: Syrië, China,
Hongkong, Burundi, het Middellandse Zeegebied, waar mensen omkomen
in schepen, Saudi-Arabië, de Russische Federatie en Raqqa, waar mensen
omkomen tijdens aanslagen. Daarmee heb ik een groot aantal
voorbeelden genoemd van grotere en kleinere landen en van situaties met
non-statelijke actoren waarbij direct mensenrechten in het geding zijn.
Dan gaat het niet eens over allerlei positieve mensenrechten, zoals de
vrijheid van het maken van autonome keuzes voor de inrichting van het
leven of sociaaleconomische mensenrechten, maar dan gaat het in het
bijzonder over basismensenrechten zoals het recht op leven en het recht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

22

op bescherming. Dat heeft te maken met de terugkeer van een aantal
conflicten met meer slachtoffers.
We hebben een lange periode gehad waarin weliswaar een groot aantal
conflicten bleef bestaan maar het aantal slachtoffers relatief gering was.
Dat aantal neemt weer toe. We zien ook een gebrekkige invulling van het
begrip Responsibility to Protect. Dat blijkt natuurlijk al uit de situatie in
Syrië. Ik zal daar nu niet apart op ingaan, maar Syrië zou wat betreft de
mensenrechtensituatie natuurlijk alle aandacht moeten hebben gedurende
dit debat. Het heeft ook zeker te maken met een aantal tendensen die de
Kamer benoemt met betrekking tot neonationalisme en autoritair
leiderschap. We vinden die op het ogenblik in veel landen, bijvoorbeeld in
de Russische Federatie. Ik vind ook dat we zowel grote als kleine landen
moeten benoemen. We moeten daarin dus niet discrimineren in de zin dat
we het ene belangrijker vinden dan het andere.
Een andere tendens, die ik toch even wil benoemen, is een relativering
van de rol van mensenrechten. Die blijven voor de Nederlandse regering
terdege een hoeksteen van het buitenlandbeleid. Die vraag werd gesteld.
Mensenrechten blijven dus centraal staan. Misschien willen we die op het
ogenblik zelfs wel actiever benoemen, juist omdat we strijden tegen
tendensen die te maken hebben met terreur en met de vernietiging, zelfs
ideologisch, van wat mensenrechten eigenlijk willen zijn. Ook de
universaliteit staat steeds meer ter discussie. Ik zal straks nog iets zeggen
over de bijeenkomsten die we vandaag hebben gehouden met betrekking
tot het Strafhof, maar uiteraard zit die discussie daar wel in. Universaliteit
is echt het kernstuk van de mensenrechten, zoals die ook in de jaren
veertig en vijftig zijn opgebouwd. Met de tendens van multipolariteit,
globalisering en verschillende narratives zie je echter wel degelijk dat die
universaliteit wordt aangetast. Ik noem twee voorbeelden. Ik hoorde
vanmiddag ook weer kritiek van een aantal collega’s op het ICC: ja, het ICC
bestraft wel de misdaden van een aantal Afrikaanse landen, maar het gaat
nooit om Afghanistan of Irak. Even los van de beoordeling van die
appreciatie zeg ik dat dit de universaliteit van mensenrechten wel
politiseert. Nederland staat voor die universaliteit en daar moet het ook
voor blijven staan. We nemen dus scherp afstand van de discussies die de
universaliteit willen beperken of relativeren, of willen politiseren op een
manier waardoor sommige landen zeggen: wij hebben daar eigenlijk niks
mee te maken, want uw rechten zijn de onze niet. Nee, het zijn universele
rechten.
De tendens van verheerlijking van geweld hoort daar ook bij. De heer De
Roon heeft daar terecht op gewezen. Ik heb er geen enkel probleem mee,
ook niet in de stukken, om een relatie te leggen tussen terroristisch
geweld en fundamentalistische interpretaties van de islam. Ik ga alleen
niet zo ver dat ik zeg dat de islam leidt tot terrorisme. Dat vind ik onzinnig;
het is ook niet zo. Het is een religie, die we hebben te respecteren. Het is
ook niet zo dat de sharia automatisch een vernietiging van mensenrechten
betekent. Er zijn aspecten die te maken hebben met de rechten van
vrouwen die terecht actief ter discussie staan. Ik noem ook homorechten
en het recht op afvalligheid. Laat ik maar direct zeggen dat ik dat een
mensenrecht vind. We moeten daar dus keihard voor opkomen in de
landen waar het om gaat. Ook de verheerlijking van geweld is dus een
negatieve tendens.
We moeten constant zoeken naar wegen om op een nieuwe manier de
mensenrechten aan de orde te brengen. Een aantal leden heeft dat ook
gezegd. De tijd van simpele conditionaliteit is voorbij, waarin Europa een
grote macht had en kon zeggen: u krijgt geld als u dit en dit doet, en
anders niet. We zitten in een multipolaire wereld waarin de relatieve
macht, ook politiek, van Nederland en Europa verminderd is. Als we geen
effect sorteren, betekent dat dus niet dat we het niet doen. Maar uiteraard
kijken we steeds naar nieuwe methodes om ons beleid te versterken.
Daarbij hebben we een aantal prioriteiten, die ook zijn blijven bestaan. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

23

Kamer kent die prioriteiten en ik zal ze vanwege de tijd niet herhalen. Ze
hebben echter te maken met een soort second best-oplossing. Als wij
opkomen voor mensenrechtenverdedigers, betekent dat eigenlijk dat we
in het betreffende land al grote problemen hebben met de mensenrechten
en dat de prioriteit nu uitgaat naar die mensen – Yunus was er inderdaad
een van maar er zijn meer voorbeelden – wier situatie we via stille of open
diplomatie proberen te verlichten. We doen dat ook met Shelter City, wat
echt een goed project is. Daardoor kunnen mensen hier enige tijd
verblijven en ook een activistische uitstraling geven aan de bescherming
van mensenrechten.
De geloofwaardigheid hangt inderdaad samen met het feit dat universaliteit ook betekent dat we in landen in onze eigen omgeving actief kunnen
zijn. Dat zijn overigens heel beperkte projecten; het gaat om een zeer klein
deel van de financiën. Ik geloof dat het niet meer is dan 4%. Het zijn
meestal bijdragen in de OESO-landen aan projecten die te maken hebben
met contributies en dergelijke. Als wij bijvoorbeeld een probleem hebben
met de doodstraf, is het echt belangrijk dat we dat overal aan de orde
stellen. Daar zit ook de universaliteit in. Daar zit ook de geloofwaardigheid
in. Ik geloof dat de heer Ten Broeke het voorbeeld van de Verenigde
Staten noemde. Daar gaan we natuurlijk niet veel geld uitgeven. Dat
gebeurt ook niet. Niettemin wordt op al onze ambassades naar het
element mensenrechten gekeken. Ik word door de Kamer vaak aangesproken op mensenrechtensituaties in Hongarije of Polen, maar bijvoorbeeld ook op de doodstraf.
Op het gebied van de lgbti rights, een van onze grote prioriteiten, werken
we nauw samen met de Amerikaanse regering en helpen we haar. Een
deel van de financiering zit in Amerika voor de nieuwe coalitie die we in
Uruguay gebouwd hebben, juist om die universaliteit te poneren. Dat is
een effectief programma, waarbinnen ngo’s en vooral ook de mensen die
het betreft zelf, zeker niet alleen uit de hoofdstad, samen met mensen in
de Verenigde Staten en Europa een coalitie hebben gebouwd die nu al
werkt aan een verandering van wetgeving in «the America’s», zowel
Noord als Zuid.
Wij nemen dus op een aantal manieren niet alleen de situatie zeer ernstig,
maar realiseren ons ook dat wij niet de hele wereld kunnen veranderen. Ik
weet dat we dat graag zouden willen met zijn allen. Ik ben het ook met de
heer Ten Broeke eens dat we het zeker niet alleen met het opgeheven
vingertje kunnen doen. Dat werkt ook helemaal niet. Universaliteit
betekent dat je geloofwaardig bent door consistent te zijn, geen verschil te
maken tussen grote en kleine landen en de hand in eigen boezem te
durven steken. Tegelijkertijd moet je je realiseren dat het ritueel dat we
tegelijkertijd in stand moeten houden – zie het voorbeeld van de Mensenrechtenraad – essentieel blijft maar zeker niet allesverheerlijkend is.
Natuurlijk heb ik ook problemen met een aantal landen die in de Mensenrechtenraad zitten. Saudi-Arabië is daar een van. Ik ga alleen niet over de
keuzes van die landen. Dat is in 2005 vastgesteld. Nederland vond dat
toen zelf een second best solution als het ging om een nieuwe institutie
op het terrein van mensenrechten. Dat neemt niet weg dat daar enorm
belangrijke zaken aan de orde zijn. Die raad is echter niet verheerlijkend.
We hebben het hier over Jemen gehad. Nederland heeft zich echt het vuur
uit de sloffen gelopen om de Jemenresolutie voor elkaar te krijgen. Dat is
maar deels gelukt. Daarbij hadden we ook problemen met onze eigen
bondgenoten. Nederland heeft inderdaad geen veroordeling uitgesproken
over die interventie, omdat er op zich een legitiem recht was, in dit geval
van de regering van Jemen, om zichzelf te verdedigen. Daar is ook een
internationaalrechtelijke legitimatie voor. Alleen hadden wij grote
problemen met de wijze waarop en met feit dat het internationaal
humanitair recht niet werd en wordt gerespecteerd. Dat veroordelen we
ook openlijk, ook ten aanzien van grote landen en ten aanzien van
Saudi-Arabië. Laat daar geen enkel misverstand over bestaan. Toen is wel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

24

de Mensenrechtenraad gekozen als één van de instrumenten om verder te
komen. Die experts zijn er nog niet, zo zeg ik tegen de heer Knops. Dat
heeft te maken met het feit dat zij naar de vijfde commissie moeten en
gewoon geld vrij moeten krijgen voor die experts. Dat is het drama van de
Verenigde Naties maar ook van de lidstaten van de Verenigde Naties.
Onderzoek kost geld en geld moet gefourneerd worden.
De heer De Roon (PVV):
Ik heb een vraag naar aanleiding van Saudi-Arabië en de Mensenrechtenraad. Onlangs hebben de VN Saudi-Arabië weer van een zwarte lijst
gehaald inzake mensenrechtenschendingen. Het ging daarbij specifiek om
kinderrechtenschendingen in relatie tot de bombardementen in Jemen.
Dat heeft men gedaan omdat Saudi-Arabië had gedreigd om honderden
miljoenen toegezegde dollars niet aan de VN over te maken. Kent de
Minister dat bericht en is hij het met mij eens dat die gang van zaken, als
dat allemaal zo is gebeurd, de VN als hoeder van mensenrechten in een
dubieus daglicht stelt?
Minister Koenders:
Het antwoord daarop is volmondig ja. Dat is natuurlijk onaanvaardbaar. In
dit geval heeft de secretaris-generaal van de VN dat zelf ook naar buiten
gebracht en gezegd dat dit geen goede zaak was. Hij heeft het ook
afgewezen. Ik ben het met de heer De Roon eens dat dit ten sterkste
veroordeeld moet worden. De heer De Roon sprak over de Verenigde
Naties als hoeder. Daar zeg ik altijd toch maar bij: de Verenigde Naties zijn
wij allemaal. Maar in dit geval lag de verantwoordelijkheid ook wel
degelijk bij een aantal mensen in de leiding van het secretariaat van de
VN. Ik ben het zeer met de heer De Roon eens dat het streng veroordeeld
moet worden. Het is niet aanvaardbaar. Daar zijn we het zeer over eens.
Voorzitter, als u mij nog toestaat om een paar inleidende opmerkingen te
maken, dan kom ik daarna echt op de beantwoording van de specifieke
vragen, inclusief de vraag van de heer Ten Broeke over de focus. Ik zou
nog een paar dingen willen zeggen over de scherpe situatie in de wereld,
die veel aspecten heeft, over de relatief beperkte macht die we als
Nederland in Europa hebben om daaraan vorm te geven en over het feit
dat dat betekent dat we zowel in de methodes als in de manier waarop we
daar opereren moeten bekijken waar wij katalyserend en aanvullend zijn
bij grote organisaties als de Europese Unie, de Mensenrechtenraad en de
Verenigde Naties. Daar moeten we gewoon actief onze rol spelen. Ik
noemde net de Jemenresolutie. Dat neemt niet weg dat wij zelf vooral
moeten kijken naar methodes die anders zijn dan de methodes tot nu toe.
Ik noemde zonet de coalities met anderen zoals de Verenigde Staten,
ngo’s en de Latijns-Amerikaanse landen. Ik noemde ook Shelter City. Ik
ben er ook van overtuigd dat het gebruik van sociale media essentieel is.
De heer Knops noemde terecht het punt van sociale media en vrouwenrechten. Het is een van de redenen om de mensenrechtenprijs te geven
aan een zeer innovatieve manier om zo veel jonge meisjes en vrouwen
aan te spreken in Pakistan, waar er een probleem is met kindhuwelijken.
Dat is heel wat anders dan werken via de EU of de VN. Daar zoeken we
dus in de niches van het Mensenrechtenfonds en het mensenrechtenbeleid. Op de effectiviteit daarvan kom ik zo nog even terug.
Het gaat ook om beeldmateriaal. We hebben net met onze diplomaten een
vernieuwende methode gevonden om via zogenaamde diplohack te
bekijken hoe je direct beeldmateriaal over de schending van mensenrechten kunt overbrengen aan, in dit geval, prins Zeid, zodat het niet
eindeloos duurt voordat experts allerlei informatie hebben. We leven in
een moderne tijd. Diplomatie moet zich daaraan aanpassen, zodat veel
sneller gereageerd kan worden op mensenrechtenschendingen, ook in de
richting van de Kamer, bijvoorbeeld in Aleppo. Dat hebben wij
gezamenlijk met secretary Kerry opgepakt tijdens de speciale vergadering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

25

van de Verenigde Naties. Wat zijn de feiten die wij van de White Helmets
kennen? Wij hebben met ze gesproken. Ook het beeldmateriaal is daar
direct bij gebruikt als bewijsvoering die in internationale besluitvorming
over mensenrechtenschendingen nodig is.
Ik kan een tijdje doorgaan – dat zal ik niet doen – maar dit is de
benadering die wij daarbij kiezen. Dat geldt qua analyse van een
negatieve situatie. Daar zit een ingewikkelde analyse achter. Er wordt
vastgehouden aan de hoeksteen van het buitenlandbeleid, waarbij wij ons
realiseren dat wij alleen gedeeltelijk een aantal zaken kunnen doen.
Tegelijkertijd zorgen wij ervoor dat wij dit doen op een manier die voor de
Kamer controleerbaar is.
Er is een IOB-rapport over verschenen. Sinds 2016 bestaat het Mensenrechtenfonds. Financieel is het belangrijk, maar het hele mensenrechtenbeleid gaat natuurlijk maar gedeeltelijk over geld. In 2016 hebben wij
gereageerd op de beleidsdoorlichting van de IOB over het mensenrechtenbeleid 2008–2013. In 2011 was het de keuze van een van onze
voorgangers om te zeggen: de selectiviteit en onze focus liggen specifiek
in de landenlijst. De IOB heeft daarop gezegd: dat is niet het geval. De
verkleinde landenlijst zou niet de manier zijn waarop je dit zou moeten
doen. De IOB heeft geadviseerd om de landenlijst uit te breiden. De IOB,
die bestaat uit mensen die naar deze aspecten kijken, heeft gezegd dat
bijna alle projecten effectief zijn. Ik heb zelden een fonds gezien waarop zo
veel positieve reacties komen, ook door de IOB. Bovendien levert
projectfinanciering nuttige contacten op om op die andere, politieke
manier verder te gaan.
Een van de aanbevelingen van de IOB is gericht op het strategischer en
flexibeler inzetten van het Mensenrechtenfonds, zodat ondersteuning van
ngo’s en andere groepen die bijvoorbeeld gericht zijn op de persvrijheid,
op landenniveau mogelijk wordt, waardoor Nederland een verschil kan
maken en tastbare resultaten kan behalen. Dat is inderdaad gebeurd door
die landenlijst los te laten. Alle landen waar ernstige schendingen
plaatsvinden op het gebied van de Nederlandse mensenrechtenprioriteiten kunnen aanspraak maken op het budget van het Mensenrechtenfonds. Ik vind het belangrijk dat dat decentraal en gedeeltelijk vraaggestuurd gebeurt. Het is een van de lessen in de moderne
ontwikkelingssamenwerking dat dit de meest effectieve manier is om dit
te doen: decentraal en vraaggestuurd, uiteraard met een toets op de
prioriteiten die wij gezamenlijk met deze Kamer hebben vastgesteld.
De heer Ten Broeke vroeg waarom ik projecten financier in de Verenigde
Staten. Ik wijs er nogmaals op dat de projecten die hij noemde, vooral in
de OESO-regio, een heel klein financieel onderdeel uitmaken van het
geheel. De reden waarom wij dit te doen, heeft bijvoorbeeld in het kader
van de lgbti-conferentie te maken met die specifieke coalitie. Overal waar
het kan, of het in Saudi-Arabië is of in landen die nauwer bij ons continent
aansluiten, bijvoorbeeld Wit-Rusland, maar ook in de Verenigde Staten,
willen wij actief zijn in de strijd tegen de doodstraf. Nederland levert een
kleine bijdrage aan het Lifeline Fonds, mensenrechtenverdedigers die
steeds openlijker en heftiger bedreigd worden door de aard van hun werk.
Wij leveren in de Verenigde Staten een bijdrage aan de in Washington
gevestigde inter-Amerikaanse commissie voor de rechten van de mens
van de Organisatie van Amerikaanse Staten. Die financiering valt
vervolgens onder het kopje Verenigde Staten, maar het grote werk wordt
in Centraal-Amerika uitgevoerd.
Ik ben het zeer met de heer Ten Broeke eens dat wij geen grote fondsen
moeten uitgeven aan OESO-landen. Nogmaals, dat gebeurt zeer beperkt
en katalyserend. De thema’s van de focus van ons beleid zijn neergelegd
in een beleidsbrief Respect en recht voor ieder mens. Die thema’s zijn
leidend. Uiteraard gelden mensenrechten voor iedereen en overal. Ik heb
geen enkele illusie dat Nederland dat niet als beleidsdoelstelling kan
hebben. Dan zouden wij aan grootheidswaan lijden. Het gaat om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

26

toegevoegde waarde op basis van met de Kamer vastgestelde criteria
binnen beperkte financiële kaders. Toen wij de landenlijst van het
Mensenrechtenfonds hebben losgelaten, hebben wij juist naar de
IOB-evaluatie gekeken. Op basis daarvan hebben wij bezien hoe wij, los
van wat wij doen in EU, EDEO en andere internationale organisaties, het
beste kunnen opereren. Dat moeten wij doen op een wijze die decentraal
wordt vormgegeven.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik dank de Minister voor de uitgebreide beantwoording op de punten die
ik heb ingebracht. Misschien toch twee vragen daarover. Laten wij maar
gewoon eens even die doodstraf, de Nederlandse bestrijding van de
doodstraf in de VS, nemen. De Minister zegt terecht dat het maar om een
heel klein bedrag gaat, maar dat hoor ik nu al jaren achtereen. Ik krijg ook
vaak het antwoord: als wij het niet universeel doen, kunnen wij de Russen
ook niet aanspreken; wij moeten het dus ook in Amerika doen. Als je
kleine bedragen te besteden hebt, dan moet niet de omvang van het
bedrag, maar de focus centraal staan.
Wie dan naar het IOB-rapport kijkt, ziet dat zij niet de effectiviteit van een
beperkte landenlijst heeft bekritiseerd, maar de afname van de reputatie.
Natuurlijk bouw je meer reputatie op als je in meer landen geld spendeert.
Dank je de koekoek, zeker als je het in interviews vastlegt met de
medewerkers die dat moeten uitgeven. Ik zeg dus niet dat het een
verkeerde systematiek is, maar het is een systematiek die hier in de Kamer
naar aanleiding van de rapportage 2008–2013 ook door onze interne
financiële mensen van het BOR is bekritiseerd. En dat is mijn punt: het
ging niet om effectiviteit, het ging om reputatie. Als wij dan een keus
moeten maken, houd ik staande dat je dan bijvoorbeeld bij de doodstraf
zegt: laten wij dat via de EU doen. Als het universeel is, waarom sluiten
wij dan niet aan bij de EU? Het is een founding principle van de EU om de
doodstraf niet te accepteren. En dan zou een uitgave zoals voor Shelter
City – ere wie ere toekomt: deze is door GroenLinks aan de orde gesteld
en door mij ondersteund – veel beter zijn. De Minister deelt met de Kamer
de toenemende zorg over journalisten en mensenrechtenverdedigers die
in de problemen komen. Dan kan gedacht worden aan Reporters Without
Borders. Aan dat soort dingen geef ik het geld dan liever uit. Dat zijn
uitgaven die herkenbaar zijn en die aansluiten bij de trend die de Minister
zelf omschrijft. Duitsland kan prima zonder onze belastingeuro’s als het
gaat om lhbt, hoe klein het bedrag ook is. Ik denk dat de Amerikanen het
prima zonder ons kunnen. Dat laten wij lekker aan de EU over.
Minister Koenders:
De heer Ten Broeke maakt een aantal opmerkingen. Ik hoop dat ik hem
kan geruststellen. Ik ben daar niet helemaal zeker van, maar ik ga het
proberen. Ten eerste is het belangrijk om te zeggen dat de IOB wel
degelijk ook kijkt naar de effectiviteit en doeltreffendheid. Een deel van de
evaluatie die over de rapportage gemaakt is, en die dus zeer positief is,
betreft juist de criteria die de heer Ten Broeke belangrijk vindt.
Ten tweede ben ik het eigenlijk met hem eens dat heel kleine bedragen
soms beter op de ene dan op de andere manier kunnen worden
beschouwd en gebruikt. Natuurlijk wordt daar wel naar gekeken. Het gaat
om heel kleine bedragen die bijvoorbeeld te maken hebben met lgbti of
de doodstraf. Dat doen wij samen met de EU, die ook in de VS dit
standpunt uitdraagt als steun voor ngo’s en advocaten in de Verenigde
Staten. De Verenigde Staten zijn daar uiteraard zelf van op de hoogte.
Soms heeft het te maken met het organiseren van een specifieke
bijeenkomst om ervoor te zorgen dat een aantal zaken sneller lopen of
EU-projecten beter kunnen functioneren. Het gaat in die zin echt om
peanuts. Die peanuts kunnen echter katalyserend werken. Daar zit wel een
probleem dat ik erken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

27

De effectiviteit en doeltreffendheid zijn echt wat anders bij een infrastructuurproject, een onderwijsproject of een mensenrechtenproject. Ik ben
zeer voor die Mensenrechentulp, maar in de afgelopen twee jaar heb ik
ook zelf twijfels gehad: weet ik zeker dat die Mensenrechtentulp daadwerkelijk voldoende effectief is? Het kost natuurlijk wat geld. Wij moeten een
paar mensen hierheen halen, wij moeten een bijeenkomst organiseren.
Wij doen dat publiek. Wij willen dat niet alleen doen voor een kleine
groep, maar daadwerkelijk ook voor de mensen om wie het gaat. Ik denk
even aan het probleem van de slavernij in Mauritanië en de positie van
vrouwen in Pakistan. Ik geef direct toe dat de effectiviteit daarvan niet
direct te meten is. Dat geldt ook voor een aantal andere bijeenkomsten.
Ik neem wel mee dat ik tegen het ritueel ben van mensenrechtenpolitiek.
Ik heb van mijn ambtenaren wel eens dingen gekregen – laat er geen
misverstand over bestaan dat ik zelf verantwoordelijk ben – als een
voorstel voor een nieuwe rondetafel over onderwerp X. Dat is geen
resultaat, dat is een middel. Dan zul je altijd moeten afwegen of dat goed
besteed geld is. Ik kan de Kamer dat niet 100% verzekeren. Ik wijs er wel
op dat Nederland het op basis van veel ervaring, veel kennis en kunde,
goede mensen op de ambassades, en op basis van de vraaggestuurde,
gedecentraliseerde benadering internationaal erkend zeer goed doet op
de effectiviteit van dit soort projecten.
De heer Ten Broeke (VVD):
Peanuts of niet, het gaat hier om belastinggeld en ik heb mij te houden
aan afspraken die wij hier met elkaar hebben gemaakt. Wij kijken
tegenwoordig met de methode-Duisenberg naar de effectiviteit en
doelmatigheid van uitgaven. Als ik dat langsloop, kan ik in de meeste
gevallen simpelweg de berekening niet maken. Als ik het IOB-rapport erop
nasla en hoop dat het helpt, dan lees ik dat het bij de beperking van de
landenlijst met name gaat om een reputatie-argument. Bij de Mensenrechtentulp zeg ik tegen de Minister: laat dat in hemelsnaam een
reputatie-element zijn. Die tulp is er om de reputatie te bevorderen of af te
breken als je hem aan de verkeerde geeft. Ik snap heel goed dat dat niet te
meten valt in opkomst, in wie er applaudisseert, in wie er boos wordt.
Maar er zijn heel veel projecten waarvan ik zeg: veeg ze bij elkaar; dan
gaat het niet meer om peanuts; laat zien dat het op dit moment bijvoorbeeld voor reporters, voor journalisten heel lastig is, dat zo’n Shelter
Cityproject iets verdient. Dan doe je wat aan de actuele omstandigheden.
Dan laat je zien dat mensenrechtenbeleid ook flexibel kan zijn.
Minister Koenders:
Maar dan stel ik de heer Ten Broeke ook voor om ook effectief te zijn in de
consistentie van de benadering. Ja, de IOB spreekt over reputatie, maar
wel degelijk ook over effectiviteit. De heer Ten Broeke moet dat allebei
noemen. De kern van de IOB-evaluatie gaat juist tegen de woorden van de
heer Ten Broeke in. De IOB is er juist tegen om allerlei kleine projecten op
één hoop te vegen. Zij beveelt juist aan om ook kleine projecten te blijven
ondersteunen, niet alleen de grote organisaties, niet alleen de grote ngo’s.
Dat doen wij ook. Klein en veel betekent niet minder effectief en minder
katalyserend. Tegelijkertijd gaat het wel degelijk om de prioriteitsstelling
die wij in de mensenrechtennota hebben opgenomen. Bij sommige
elementen gaat het om peanuts, maar de peanuts over de doodstraf
willen wij wel hooghouden. Dat blijven wij doen. Naar verwachting zal
circa 4% van het Mensenrechtenfonds besteed worden in de
OESO-landen. Ik zeg niet dat alles naar Shelter City moet, omdat het
merendeel bestemd is voor internationale organisaties en ngo’s gevestigd
in die landen voor hun inzet buiten het land van vestiging.
Ik kom op de vragen die betrekking hebben op het Strafhof. Ook daarover
heeft de heer Ten Broeke zeer terecht een groot aantal vragen gesteld.
Ook de andere leden hebben dat gedaan. Laat ik er een aantal dingen over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

28

zeggen, ook gezien mijn ervaringen van de afgelopen dagen. In de
Tweede Kamer hebben wij herhaaldelijk gesproken over het Internationaal
Strafhof. Wij hebben een inhoudelijk debat gevoerd over de Kampalaamendementen. Bijna alle fracties, zo niet alle fracties, zijn groot
voorstander van het Internationaal Strafhof. Het is een internationaal
juridisch aanvullend middel. Er is hard voor gestreden, onder andere door
de groepering waar de heer Servaes vanmiddag geloof ik was, de
Parliamentarians for Global Action, om het in zeer veel landen geratificeerd te krijgen. Het Strafhof heeft uiteraard ook geboorteperikelen gehad.
Het is heel ingewikkeld om zoiets internationaal vorm te geven met
mensen, met geld, met capaciteit en met internationale aanvaarding.
Wij zien op een aantal fronten dat de tendensen die ik net noemde,
bijvoorbeeld de suggestie dat het niet universeel zou zijn, leiden tot een
zekere mate van vertrouwensbreuk met een aantal landen. Ik concentreer
het op twee punten. Ik noem de kritiek van een groot aantal landen in
Afrika op twee fronten. Men zegt: het zijn vooral Afrikaanse gevallen die
aan de orde zijn. Men heeft sterk de indruk dat in de praktijk nooit iets
terechtkomt van de aanpak van grote mensenrechtenschendingen in
bijvoorbeeld de Arabische wereld of van de gepleegde interventies in
landen als Afghanistan. Men vindt dat daar net zo goed onderzoek naar
moet worden gepleegd. Dat is de ene vorm van kritiek.
De andere vorm heeft te maken met het feit dat een deel verwezen kan
worden door de Veiligheidsraad. Die Veiligheidsraad is niet eerlijk
samengesteld: het is de machtsbalans van na 1945. Die doorverwijzing zal
dus nooit plaatsvinden als bijvoorbeeld Rusland – ik noem maar een land
– vindt dat dat geen goed idee is. Wij zien vandaag de provocatie van de
Russische Federatie. Ik had niet de indruk dat men ooit van plan was om
het serieus te ratificeren, dus ik neem het ook niet zo heel erg serieus. Ik
vind het wel betreurenswaardig. Ik weet niet waarom men het doet.
Misschien denkt men na over Georgië of over Syrië. Het kan allemaal,
maar ik weet het niet. Het is speculatie van mijn kant, maar ik vind het
geen goed teken.
Daarom begrijp ik wel dat er een soort vertrouwensbreuk kan gaan
ontstaan als het erop lijkt dat het ICC bepaalde landen wel kan onderzoeken en andere niet. Is dat een reden om eruit te treden? Wat de
Nederlandse regering betreft uiteraard niet. Je moet eerder bouwen aan
meer leden – we hebben er gelukkig 121 – dan aan minder. «Vertrouwensbreuk» is een sterk woord. Het gaat op het ogenblik om één land dat zegt
eruit te willen. Ik heb een uitgebreid gesprek gehad met de Minister van
Justitie van Zuid-Afrika. Daarom was ik wat verlaat. Ik heb een speciale
bijeenkomst of, zo u wilt, een top belegd met vijftien Afrikaanse, LatijnsAmerikaanse landen en Europese landen om te bezien hoe wij kunnen
voorkomen dat zo’n mogelijke vertrouwensbreuk gaat groeien. Afgezien
van Zuid-Afrika gaat het om Burundi en Gambia. Vanmiddag waren er
grote Afrikaanse landen, zoals de Democratische Republiek Congo en
Nigeria – niet de eerste de beste – die juist de wens uitspraken om lid van
het ICC te zijn en te blijven. Dat hebben ze gestipuleerd.
Het punt van het risico is zo groot dat ik wel vind dat wij daar op
topniveau aan moeten werken. Nederland is daar zeer actief mee. Het is
een medeverantwoordelijkheid. Wij kunnen het als staat waar het
hoofdkwartier van het ICC zit natuurlijk niet alleen. Vorig jaar hebben wij
dit al gedaan met een aantal landen. Gelukkig spreken wij ook met een
groot aantal landen. Dat zeg ik ook tegen mensen die soms kritiseren dat
wij met landen omgaan die niet precies alle mensenrechten beschermen.
Wij moeten de contacten daarmee ook openhouden op het moment dat
wij iets willen bereiken. Anders lukt dat niet. De Democratische Republiek
Congo is ook niet in alle opzichten een ideaal land. Dat geldt in feite voor
geen enkel land. Wij moeten er gezamenlijk mee opereren. Daarom
ondersteun ik alle ideeën die naar voren zijn gebracht. Het gaat niet om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

29

een top an sich, want het woord «top» suggereert dat je iets kunt
bereiken.
Het grote punt bij een aantal Afrikaanse landen is dat ze zich niet gehoord
voelen, dat er nooit een antwoord komt op hun kritiek, dat «we», een
aantal landen in Europa, altijd dezelfde antwoorden hebben, namelijk dat
er in die Afrikaanse landen ook veel aan de hand is en dat ook daar de
straffeloosheid moet worden aangepakt. Die twee argumenten ondersteun ik zeer. Het is absoluut essentieel. Een ander punt is dat de
Afrikaanse landen – ik weet het zelf van Ivoorkust en Mali, maar ook Kenia
en Uganda zijn voorbeelden – zelf deze gevallen bij het Strafhof hebben
aangemeld. Je kunt niet a doen en als het moeilijk wordt b zeggen. Daar
zit dus ook een eigen verantwoordelijkheid.
Zuid-Afrika heeft een probleem met de immuniteit. Daarnaast is er het
risico dat het te veel lijkt op een Afrikaans in plaats van een mondiaal hof.
De Nederlandse regering zal zich er de komende dagen voor inzetten om
te proberen op die twee punten voorstellen te doen, zaken te katalyseren,
opdat die vertrouwensbreuk niet groter wordt. Ik zeg er direct bij dat het
ook niet zo is dat ineens een heleboel landen zeggen: wij willen uit het
ICC. Nog steeds komen er landen bij. Het is ook niet een algehele
Afrikaanse ontwikkeling. Het risico is wel dat er in de Afrikaanse Unie een
discussie ontstaat die, omdat Zuid-Afrika natuurlijk een belangrijk land is,
vleugels kan krijgen.
Vandaar dat wij investeren op de manier die ik zojuist heb aangegeven. Er
zijn interessante dingen gezegd over andere initiatieven. Aangehaald is
het project voor versterking van het draagvlak voor en de legitimiteit van
het Strafhof. Dat vind ik interessant. Wij financieren veel initiatieven op
het terrein van het Strafhof. Er zijn ook vrijwillige bijdragen in diverse
trust funds van het Strafhof en organisaties in het maatschappelijk
middenveld, bijvoorbeeld als het gaat om de slachtoffers. Diverse
initiatieven worden ondersteund op basis van de aangenomen motieSjoerdsma/Servaes. Ik zou het belang van die projecten nog eens extra
willen onderstrepen. Het genoemde project zal ik met grote en extra
belangstelling bekijken. Ik zeg het met die woorden, omdat projecten
natuurlijk altijd gecheckt moeten worden op hun financiële aspecten en
accountancyelementen. Gaat u er maar van uit dat de Nederlandse
regering daar positief naar zal kijken.
De voorzitter:
De heer Servaes wil hier iets over zeggen.
De heer Servaes (PvdA):
Niet over het laatste, want ik dank de Minister op dat punt voor zijn
positieve grondhouding; zo noemen wij dat geloof ik. Ik heb buitengewoon veel waardering voor de inzet die de Minister trouwens niet
alleen dezer dagen maar altijd op dit onderwerp laat zien. Ik vind het
ontzettend goed dat hij aanwezig is geweest op de top van de Afrikaanse
Unie. Ook bij VN-fora spant hij zich in.
Ik heb één concrete vraag, want wij moeten toch nog even nadenken over
extra bijeenkomsten. Ik lees en ik weet van de Minister dat hij rondom die
statenvergadering een ministeriële bijeenkomst heeft georganiseerd met
vijftien landen. Hoeveel Ministers lopen er rond op zo’n vergadering? Het
is mijn indruk dat het veel ambassadeurs en experts zijn. Veel Haagse
ambassadeurs zijn erg op de gerechtshoven gericht. Als wij willen dat de
debatten in de landen waar het om gaat echt loskomen, moeten wij
natuurlijk niet die usual suspects hebben. Is het toch geen idee om
misschien als uitkomst van de beraadslagingen in de komende dagen,
met hen te bespreken of er geen aparte bijeenkomst kan worden
gehouden? Dat hoeft helemaal niet door Nederland georganiseerd te
worden, maar ik zou dat een goed idee vinden. Misschien moeten wij als
parlementariërs in Parliamentarians for Global Action ook het initiatief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

30

nemen om de discussie met collega’s uit die landen aan te gaan. Wil de
Minister nadenken over vervolgbijeenkomsten?
Minister Koenders:
Het antwoord is uiteraard ja. Ik zal ook eerlijk zeggen waarover ik me
zorgen maak op dit punt. Bij veel landen – in oude termen gaat het om de
ontwikkelingslanden – bestaat de irritatie eruit dat zij komen en dat de
westerse landen het laten afweten. Ik wil niet in die termen praten.
Gelukkig had ik mijn collega uit Canada en collega’s uit andere Europese
landen. Het is ook in de EU aan de orde gesteld. Het is belangrijk dat ook
de Europese Unie zeer actief is op het punt van het Internationaal
Strafhof. Mijn zorg ligt helemaal niet bij de komst van Afrikaanse landen.
Die waren er vandaag, althans een aantal grote landen op het niveau van
de Minister van Justitie. Van de Europese landen is dat tot nu toe ... Ik heb
er geen lijst van, maar wij hebben natuurlijk wel de voornaamste landen
uitgenodigd. Dat wijst erop dat het zendingswerk ook te maken heeft met
een aantal landen in Europa die meer presentie en activiteit moeten
tonen. Verklaringen kunnen wij wel ondertekenen. Ik ben hier weleens
bekritiseerd omdat ik vorig jaar een bepaalde verklaring niet had
ondertekend, maar het gaat erom dat mensen willen komen als het erop
aankomt.
Tegen de heer Servaes zeg ik dat ik de methode nog niet precies ken,
maar ik denk er graag met hem over na. Ik sluit ook helemaal niets uit.
Daar is de zaak mij namelijk te belangrijk voor. De vorm is ongelofelijk
belangrijk. In de kring van vandaag bleek die vorm weer erg belangrijk.
Wij hoefden niet direct formeel te komen tot allerlei standpunten. Dat
doen wij wel tijdens de Assembly of States Parties (ASP), waarin elk land
is vertegenwoordigd. De kern is juist – dat vind ik ook het risico van
multilaterale bijeenkomsten in algemene zin – dat het meer een afdraaien
van standpunten wordt, dan het wegnemen van zorgen. Dat merken de
leden ook in de interparlementaire betrekkingen. Ik ondersteun zeer wat
de heer Servaes zegt over Parliamentarians for Global Action. Die
organisatie is cruciaal geweest bij de ondertekening en ratificatie in veel
parlementen in de wereld. Ik sta er dus voor open om dit verder te trekken
en ik sluit daarbij niks uit. Wij zijn er vorig jaar en nu weer opnieuw mee
begonnen. Soms moet je bepaalde dingen niet groter maken dan ze zijn.
Misschien moeten wij het op een andere manier met de Afrikaanse Unie
indelen. Die zaken liggen wat mij betreft open.
De voorzitter:
Dit was een wat lang antwoord op een in principe korte vraag. Ik vraag de
Minister om het iets bondiger te doen, want er zijn meer wachtenden.
Mijnheer Servaes, dit was wel afdoende beantwoord hè?
De heer Servaes (PvdA):
Ik vond het een uitstekend antwoord. Het zou wel goed zijn als we na
afloop van die vergadering de komende dagen geïnformeerd worden over
de uitkomst en over de vraag of er vervolgbijeenkomsten komen. Als die
klacht over Europa er is, zou het heel goed zijn als wij ook eens een
beroep doen op mevrouw Mogherini. Als gastland zou ik het ook wel
mooi vinden als onze premier zich daarvoor inzet. Het is een bijzonder
moment. Het zou hartstikke goed zijn als wij dat signaal afgeven. Wij
nemen het serieus. Ik ben het er zeer mee eens dat wij niet steeds met het
vingertje moeten wijzen en dat wij alles rationeel moeten weerleggen,
maar een ambitieuze inzet heeft mijn steun.
Minister Koenders:
Ja, goed. Op dat punt zijn we het eens. Ik ben zeer bereid om de Kamer
daarover nader in te lichten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

31

De voorzitter:
De heer Ten Broeke heeft ook een vraag over dit punt.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ja. Het is heel goed dat de Minister doorgaat met het organiseren van
bijeenkomsten en toppen die collega Servaes zo graag ziet. De Minister
analyseert echter zelf dat het innemen van standpunten en dat het
politiseren, dat automatisch gebeurt als je een top organiseert met
politieke vertegenwoordigers, het bezwaar heeft dat het bijdraagt aan de
bestaande onvrede. En dan vind ik het juist zo interessant wat de Vrije
Universiteit en de International Law and Policy Group, waar nu met
verhevigde aandacht naar wordt gekeken – ik hoop dat het iets oplevert –
voorstellen. Die depolitiseren namelijk. Die academiseren. Die maken dat
alles waar men aanstoot aan neemt, eruit wordt gehaald. Ik durf de naam
bijna niet te noemen, althans zeker niet bij de voorganger van deze
Minister, maar wij hebben gezien dat dat op andere projecten nou juist zo
goed gewerkt heeft. Dat is de reden waarom ik dat nog een keer onder de
aandacht wil brengen. Ik wil dat het niet alleen de bijzondere aandacht
van de Minister heeft, maar dat het net zo veel enthousiasme teweegbrengt als de Minister richting de heer Servaes tentoonspreidt over de
volgende top.
De voorzitter:
De Minister heeft op dit punt een toezegging gedaan. Ik denk dat dat op
zich duidelijk is. Hij zal er met meer dan gewone belangstelling naar
kijken.
Minister Koenders:
Laat ik dan afsluitend zeggen dat ik de analyse van de heer Ten Broeke op
dit punt bevestig en ondersteun. Zoals ik gezegd heb, zullen wij met grote
welwillendheid kijken naar dat specifieke project.
Ik kom op een andere toezegging, die ik dan ook maar gelijk doe. Het is
wel een heel ander onderwerp, maar ja, de wereld is groot. Het gaat om
de zogenaamde receptorbenadering. Ik heb de indruk dat daar een forse
lobby achter zit. Dat mag en dat kan ook heel legitiem zijn. Het is ook in
het belang van de Kamer dat gereproduceerd wordt wat elders van belang
wordt gevonden. In die zin kijk ik daar met plezier naar.
Tijdens het notaoverleg heb ik de intentie uitgesproken dat ik wil bezien of
een vervolg kan worden gegeven aan het pilotproject en dat ik anders wil
toezien op een goede afronding van het project. Het gaat niet over niks.
Wij hadden het net over peanuts, maar dit is best een reëel bedrag. Het
pilotproject is eind 2015 nog «opgetopt», zoals wij dat binnen het
ministerie zo mooi noemen. Met die aanvullende financiële bijdrage wordt
een extra seminar met westerse en Chinese academici georganiseerd in
december 2016 met als thema «godsdienstvrijheid». Ik neem aan dat dat
op een aantal punten twee vliegen in één klap slaat. Ik ben bekend met het
voorstel van de projectuitvoerder voor een vervolg op deze pilot, uit te
voeren door het Cross Cultural Human Rights Centre.
Ik begrijp dat alle leden de effectiviteit hoog in het vaandel dragen.
Daarom vind ik het echt belangrijk om eerst een eindevaluatie uit te
voeren. Wij zullen daarvoor op korte termijn de terms of reference
formuleren en een evaluatieteam samenstellen. Het project is immers al
een stuk verder dan ten tijde van de tussentijdse evaluatie die nog geen
duidelijke, concrete resultaten heeft getoond. Ik hecht er belang aan om
een compleet en accuraat beeld te hebben van de bijdrage die die
benadering kan leveren aan het Nederlandse mensenrechtenbeleid. Ik wil
die evaluatie ook financieren. Op basis van de uitkomsten van de
evaluatie zal worden beslist over het al dan niet voortzetten van de
financiering. Ik zeg vandaag toe dat wij, als dat enigszins positief is,
serieus zullen bekijken of de financiering kan worden voortgezet. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

32

Kamer moet ook dit zien als een positieve grondhouding, maar wel op
basis van een door ons gefinancierde evaluatie. Ik kom op een aantal
elementen die ons grote zorgen baren. Er zijn steeds meer landen die een
restrictief beleid voeren ten aanzien van de financiering van ngo’s vanuit
buitenlandse en binnenlandse bronnen. Overigens is Nederland zelf ook
bezig om te bekijken hoe externe en buitenlandse financiering zich
verhoudt tot de democratische rechtsorde. Dat gebeurt bij ons op basis
van rechtsstatelijke principes. Uiteraard hebben dit soort aspecten ook
effect op de financiering vanuit het Mensenrechtenfonds. Nederland vindt
dat de financiering van ngo’s die zich inzetten voor mensenrechten
mogelijk moet zijn. Zoals eerder aangegeven in de beantwoording van de
Kamervragen inzake de IOB-beleidsdoorlichting noemen wij in het belang
van de veiligheid van ngo’s geen uitspraken over specifieke landen.
Er is gesproken over een aantal projecten dat wij hebben in Saudi-Arabië.
Dat gaat in feite maar om één project, dat wij graag willen uitbreiden. Het
is van belang dat er meer openheid komt om dat te kunnen doen.
Daarnaast zijn er natuurlijk kritische noten gekraakt over situaties in de
Russische Federatie. Wij hebben op het ogenblik ook een discussie met
Israël en Egypte.
Er zijn in verschillende landen allerlei risico’s met de beperkte vrijheid van
ngo’s. Ik vind dat zorgelijk. Je kunt het alleen doen als er echt sprake is
van financiering die leidt tot ondergraving van de democratische
rechtsorde. Ik zou dit punt alleen maar willen steunen.
De heer Servaes heeft gesproken over sport en mensenrechten. Sinds
Bloed aan de paal in 1978 weten wij dat wij sport en mensenrechten niet
kunnen scheiden. Wij weten ook dat wij sport ook weer niet te gauw
moeten boycotten, omdat dat ook zijn nadelen heeft. Het is soms een van
de weinige momenten waarop mensen elkaar nog kunnen zien. Het is de
vraag hoe je met dat spanningsveld omgaat en wie daarvoor de verantwoordelijkheid moet nemen. De toewijzing van sportevenementen is de
verantwoordelijkheid van de internationale sportorganisaties. Het is de
inzet van het kabinet om vanuit de Europese Unie druk uit te oefenen om
toewijzing zo transparant mogelijk te maken. Daar hebben wij nogal een
probleem mee gehad. In de afgelopen periode heeft de Kamer kunnen
zien hoe juist een land als de Verenigde Staten op naar mijn mening
bewonderenswaardige wijze heeft kunnen optreden, ook in juridische zin,
bij de FIFA (Fédération Internationale de Football Association) om ervoor
te zorgen dat die toewijzing veel transparanter en eerlijker tot stand komt.
Dat hoort te lopen volgens principes van goed bestuur, waarbij ook
aandacht is voor mensenrechtencriteria. Tijdens het EU-voorzitterschap
hebben wij ons daarvoor ingezet. Voor het eerst zijn er Raadsconclusies
over opgesteld, die op 31 mei zijn vastgesteld. Dat gaat precies om
nationale regeringen, maar vooral ook internationale sportorganisaties,
die rekening moeten houden met de mensenrechtensituatie in de
toewijzing van sportevenementen. Mijn collega van VWS, mevrouw
Schippers, is in overleg met de internationale sportorganisaties om te
bezien of in het kader van deze Raadsconclusies afspraken kunnen
worden gemaakt om de integriteit rondom deze evenementen te
verbeteren. Daar hebben wij dus wel een deuk in een pakje boter
geslagen.
Ondanks positieve ontwikkelingen op het dossier-Qatar, zoals ook blijkt uit
het rapport van de tripartiete ILO-missie, blijven er punten van zorg, onder
andere omdat de voorgestelde wetswijzigingen nog niet zijn geïmplementeerd. Juist vanwege de aandacht van de Kamer en de aandacht van
anderen is er nog nooit zo veel belangstelling geweest voor de arbeidsomstandigheden in Qatar. In die zin kan het katalyserend werken. Tijdens
de afgelopen ILO-beheersraad is de raad geïnformeerd over de voortgang
van de maatregelen. In maart 2017 zal de klachtzaak weer worden
geagendeerd. Op basis van de voortgang die door Qatar is geboekt, wordt
dan opnieuw naar de klachtzaak gekeken. Het klopt dat die klacht tegen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

33

Qatar op initiatief van twaalf landen is ingediend. Wij zitten op het
ogenblik in de beheersraad. Het is het meest logisch dat wij dat rapport
afwachten. Vervolgens zullen wij zonder enig probleem aan de klacht
kunnen meedoen. Er zit dus geen principiële houding achter. De rol van
Nederland wordt juist zeer geapprecieerd.
Nederland spant zich zowel bilateraal als in EU-verband actief in om de
situatie van arbeidsmigranten te verbeteren. Dat is een constructieve,
maar wel zeer kritische houding. De Qatarese overheid heeft sinds het
aannemen van de kaderwet in december 2015 «on the entry, exit and
residency of foreign nationals» geacteerd. Dat is belangrijk. Ik vind het ook
een goede zaak dat de rechtszaak door de FNV is aangespannen. Het is
logisch dat een vakbond zich inzet voor de bescherming van arbeidsrechten. Dat aanspannen van die rechtszaak door de FNV valt wat mij
betreft binnen dat streven. De uitkomst is uiteraard aan de rechter.
Er is vooruitgang geboekt op een aantal nog beperkte terreinen, maar dat
is wel belangrijk. Ik noem het uitrollen van het nieuwe elektronische
betalingssysteem om het uitblijven van betalingen of het te laat uitbetalen
van salarissen tegen te gaan. De arbeidsinspectie is versterkt. Uit de
rapportage begin volgend jaar moet de precieze invulling van de
voornemens blijken om het klachtensysteem voor arbeidsmigranten te
verbeteren en de problematiek rond het rekruteringsproces aan te pakken.
De volledige implementatie van maatregelen door de overheid van Qatar
moet wat ons betreft bijdragen aan de verbetering van de positie van
arbeidsmigranten. Als EU-voorzitter hebben wij daarvoor aandacht
gevraagd bij de UN Guiding Principles on Business and Human Rights.
Ook de Qatarese overheid is daar direct bij betrokken.
De nieuwe wet over het kafalasysteem zal in werking treden op
13 december. De wet beoogt het systeem te veranderen en regelt
toegang, verblijf en vertrek van arbeidsmigranten in Qatar. Dat is op
zichzelf een belangrijke stap. Maar goed, het gaat uiteraard over de
implementatie van die wet op de werkvloer. Het volledige effect van de
wet zal wat mij betreft pas duidelijk zijn na de inwerkingtreding. Het is een
belangrijke stap, waarbij toezicht en handhaving essentieel zijn. Wij zullen
de vooruitgang en de veranderingen nauwlettend in de gaten houden en
bezien hoe de implementatie van voornoemde wet nummer 21 in de
praktijk ter hand wordt genomen. Begin volgend jaar zullen wij erop
terugkomen in die beheersraad. Zoals wij dat steeds hebben gedaan,
zullen wij ons daar kritisch inzetten om deze katalysator verder te brengen
in de richting van betere arbeidsverhoudingen in het land.
Er is gevraagd naar de VN-klachtrechtprotocollen. De kwestie is nog altijd
voorwerp van overleg binnen het kabinet. Voor zover individuele
klachtrechten zien op economische, sociale en culturele rechten, is sprake
van een vrij ingewikkelde materie. Daar is nog weinig ervaring mee
opgedaan. Ik wil wel zeggen dat ik deze discussie, ook naar aanleiding van
de vraag, opnieuw aan de orde zal stellen met mijn medekabinetsleden. Ik
hoop de Kamer daarover in de loop van december in te lichten.
Er zijn vragen gesteld over de openstelling van het burgerlijk huwelijk. Ik
begrijp de problemen die de heer Sjoerdsma heeft met betrekking tot de
snelheid van de beantwoording. Ik had gehoopt dat wij het sneller hadden
kunnen doen, maar ik vraag er toch enig begrip voor. Het is geen onwil.
Het is nogal wat wat D66 van ons vraagt. Het gaat om het openstellen van
het burgerlijk huwelijk voor bruidsparen zonder Nederlandse nationaliteit
en woonplaats. Een dergelijke wijziging van het Burgerlijk Wetboek kan
zeer grote privaatrechtelijke consequenties hebben die diep kunnen
ingrijpen in het privéleven van individuen. Zo is het bijvoorbeeld mogelijk
dat een in Nederland voltrokken huwelijk tussen personen van gelijk
geslacht in een groot aantal landen niet erkend wordt. Het kan daardoor
zijn dat echtgenoten geen aanspraak kunnen maken op rechten die zij als
gehuwden in Nederland wel zouden hebben. Wij moeten dan bijvoorbeeld
denken aan zaken op het gebied van erfrecht en alimentatie. Zorgvul-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

34

digheid is daarom echt geboden. Anders leidt het tot niks. De vragen zijn
daarom voorgelegd aan de Staatscommissie voor het internationaal
privaatrecht en de Commissie van advies voor de zaken betreffende de
burgerlijke staat en de nationaliteit. Wij verwachten dat advies binnen
enkele weken. Het is een forse klus voor deze mensen, waar veel
arbeidskracht en geld in gaan zitten. Beide commissies hebben aangegeven op een aantal vragen te willen reageren. Het kabinet wil ze die
mogelijkheid bieden, aangezien ze ook eerder hebben geadviseerd.
Daarnaast kan een aanzienlijk aantal vragen niet zonder uitgebreid
onderzoek door het Nederlandse postennet worden beantwoord. Dat kost
dus veel energie en tijd van onze mensen op de ambassades. Er is
bijvoorbeeld gevraagd in hoeveel landen het levensgevaarlijk is om een
homohuwelijk te hebben en in welke landen trouwtoerisme in deze vorm
al mogelijk is. Diverse posten zijn daar al eerder over benaderd. Sommige
hebben kunnen reageren. In andere landen vergt het onderzoek meer tijd.
Het ministerie doet echt zijn uiterste best om het proces zo snel mogelijk
af te ronden en de antwoorden in januari 2017 naar de Kamer te kunnen
sturen. Dat hebben wij onlangs aan de Kamer gemeld in een uitstelbrief.
Ik kom op een aantal vragen naar landensituaties. Ik begin met Hongarije
en Polen. Over deze landen en over Turkije heb ik afgelopen woensdagavond uitgebreid met de Kamer gesproken. Toen was de Commissierapportage over Turkije al bekend. Het is niet dat ik er niet opnieuw op wil
ingaan, maar de Kamer en de regering hebben er toen al posities over
ingenomen. Ik wil niet te veel in herhaling vervallen.
Ik heb zorgen over de rechtsstaat in Hongarije. Ik ben er zelf geweest,
overigens ook in Polen. Ook op dit punt moet de rule of law niet alleen
buiten, maar zeker ook binnen de Europese Unie gelden. Wij hebben daar
een procedure voor: het zogenaamde rechtsstaatinstrument. Onder het
Nederlandse voorzitterschap is het actief ingezet. Het is al aan de orde
geweest en geëvalueerd tijdens het overleg over de Raad Algemene
Zaken. Bekeken wordt of ook daar een soort universal periodical review
kan worden gedaan. Daar bestaat in de Europese Unie nog veel
weerstand tegen. Langzaam maar zeker gaan wij wel de goede weg op.
Terecht is gevraagd naar de situatie rond die krant in Hongarije.
Nederland maakt zich zorgen over de voortgaande verschraling van het
medialandschap in Hongarije. De sluiting van die krant is een groot verlies
en een verdere tegenslag voor de pluriformiteit. Een doorstart van de
krant in de huidige vorm lijkt onwaarschijnlijk. Geruchten dat regeringsvriendelijke investeerders het onderliggende mediaconcern zouden
hebben overgenomen, versterken het beeld van verschraling. Ik vind dat
erg zorgelijk. Het is wel een lidstaat van de Europese Unie. Wij hebben de
Hongaren erop aangesproken en ik zal dat blijven doen.
Bij Polen hebben wij, zoals bekend, een andere procedure, die ook door
de Commissie is ingesteld. De Commissie gaat ook over de voorstellen ter
zake. Ik heb de Kamer hierover vorige week gerapporteerd naar aanleiding
van de beantwoording door Polen op, ik meen, 27 oktober.
Woensdag hebben wij echt uitgebreid gesproken over de situatie in
Turkije. Laat ik dit zeggen: ik deel de zorgen over de snel verslechterde
situatie van de rechtsstaat in Turkije. Dat gaat gewoon niet de goede kant
op. Het kabinet is daar buitengewoon kritisch over. Dat zeg ik hier gewoon
openlijk. Wij zijn verontrust over de situatie. De laatste ontwikkelingen
gaan te ver. Terecht is gewezen op de positie van de HDP-parlementariërs,
het opheffen van de immuniteit. Vorige week hebben wij het volgende
afgesproken. Over een aantal zaken zal met de Kamer worden gecommuniceerd. Ik noem de analyse van het voortgangsrapport van de Europese
Commissie ter zake. In dat rapport staat in feite: dit gaat niet de goede
kant op, ook niet inzake de versterking en uitbreiding van de toetredingsonderhandelingen. Die doodstraf blijft de rode lijn, zoals wij vorige week
ook hebben gezegd. Wij zijn bezorgd over het niet toelaten van mevrouw
Piri in Turkije. Afgelopen maandag hebben wij uitgebreid over deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

35

situatie gesproken. De Kamer zal er een verslag over krijgen ter
gelegenheid van de Raad van Ministers van Buitenlandse Zaken over
Turkije. Deze week vinden gesprekken plaats met Minister Çelik in Brussel.
Laat er geen misverstand over bestaan: ook wij delen de grote zorgen van
de Kamer en vinden dat de ontwikkelingen te ver gaan. Gezien de tijd zou
ik niet de hele discussie van vorige week willen overdoen. Nogmaals, de
situatie baart ons grote zorgen. Wij moeten er zeer actief mee zijn. Ik wijs
op het antifolteringscomité van de Raad van Europa. Op verzoek van de
Kamer naar aanleiding van het debat van vorige week heb ik om zo
spoedig mogelijke openbaarheid gevraagd. Daarnaast zijn we actief in de
Venetiëcommissie op dat terrein.
Ik kom op de vraag wat ik vind van de VN-Mensenrechtenraad gegeven
het feit dat daarin een heleboel landen met een slechte mensenrechtenreputatie zitten. Ik heb daar al iets over gezegd. Ik zit er iets anders in dan
een aantal woordvoerders hier. Dat heeft met het volgende te maken. De
Mensenrechtenraad was een second-best oplossing. Om verkozen te
worden, doen alle kandidaten weliswaar een belofte over de wijze waarop
ze de mensenrechten zullen verbeteren, maar de kandidaatstelling vindt
plaats op een zodanige manier dat landen ook echt verkozen kunnen
worden. Daar gaat Nederland nu eenmaal niet alleen over. Dat is de
realiteit van de wereld, zo zeg ik ook tegen de heer De Roon. Ik kan het
betreuren dat sommige landen daarin komen. Wij stemmen niet voor
landen die niet aan de democratische basiseisen voldoen. Ik heb echter
wel zorgen over bepaalde landen, en die deel ik met de heer De Roon.
Ik kom op de OIC (Organisation of Islamic Cooperation). Er zijn veel
organisaties in de wereld die een vertegenwoordiging hebben bij de VN.
Daar moet men niet te veel in lezen. Vaticaanstad bijvoorbeeld heeft daar
ook een vertegenwoordiging. Los van het feit dat Nederland niet alleen
kan beslissen over het intrekken van de waarnemersstatus van de OIC,
denk ik dat dat op dit moment ook niet wenselijk is. De OIC doet ook een
aantal positieve dingen, dingen waar de VN wat aan heeft, zoals – ik heb
dat zelf gezien – conflictbemiddeling in West-Afrika. Je hoeft het niet met
alles van een organisatie eens te zijn om zo’n organisatie toch een
waarnemersstatus bij de Verenigde Naties te laten hebben.
In dat kader kom ik nog terug op de zaken die te maken hebben met het
belangrijke punt van de godsdienstvrijheid. Het is echt belangrijk, en
misschien is het nog wel belangrijker geworden, dat men het recht heeft
om een theïstische, non-theïstische of atheïstische levensovertuiging te
hebben, alsook het recht om van geloof te veranderen. Ik ben het op dat
punt zeer met de heer De Roon eens. Dat staat centraal in het beleid
betreffende godsdienstvrijheid. Nederland vraagt ook structureel
aandacht voor de rechten van niet-religieuzen. We vragen in specifieke
situaties ook aandacht voor bepaalde religies. Ik noem bijvoorbeeld de
positie van christenen die in grote problemen zijn geraakt in een aantal
landen in het Midden-Oosten. We hebben daar ook regelmatig met de
Kamer over gesproken. Het wordt in Saudi-Arabië net zo goed aan de
orde gesteld, zowel ten aanzien van de positie van christenen als ten
aanzien van de positie van de Shia-minderheid. Hetzelfde geldt voor
Pakistan. Ik kom daar zo nog even op terug, gezien de specifieke vragen
die daarover zijn gesteld. Zoals bekend hebben we de pilot godsdienstvrijheid beëindigd en dat onderwerp integraal onderdeel gemaakt van het
beleid. Ook in andere landen dan die welke aan de pilot meededen,
worden nu projecten gefinancierd. Net kwam in een ander verband ook
Indonesië aan de orde. Ook een project daar voor het vergroten van de
capaciteit van ngo’s en overheidsinstellingen om religieuze minderheden
en mensenrechtenverdedigers te beschermen, maakt daarvan deel uit. We
doen dat ook in Turkije, waar zoals bekend ook sprake is van discriminatie
van religieuze minderheden.
Ik noem ook een land als Myanmar. Niet lang geleden heb ik de islamitische minderheid in de westelijke Rakhine State bezocht. Ook daar ligt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

36

een zware verantwoordelijkheid. Je ziet in die staat dat een combinatie
van nationalisme en één religie – in dit geval gaat het om een extreem
nationalistische variant van het boeddhisme – ten koste gaat van de
Rohingya. Zo zie je ook dat in sommige andere landen bijvoorbeeld
islamitisch fundamentalisme gekoppeld aan de nationale staat leidt tot
risico’s voor godsdienstige minderheden.
Ik vind het terecht dat de Kamer vraagt om daar eerder meer dan minder
aan te doen. Vanuit het Mensenrechtenfonds zal in ieder geval in 2016
meer dan 1 miljoen worden ingezet op het gebied van vrijheid van
godsdienst en levensovertuiging. Ik noemde al een paar voorbeelden in
dit verband.
De heer De Roon (PVV):
De Minister heeft een brief gekregen, gedateerd 14 november, van de heer
Van der Ham en mevrouw Christa Compas van het Humanistisch Verbond.
De Kamerleden hebben daarvan een kopie gekregen. In die brief zeggen
deze personen dat in de projecten waarover de Minister net sprak, de
organisaties van ongelovigen juist ontbreken. Zij vragen daar aandacht
voor. Zij zeggen: wij hebben een netwerk waarmee je kunt insteken op die
organisaties. Wat is de reactie van de Minister daarop? Is hij bereid om
daar gebruik van te maken?
Minister Koenders:
Zoals dat door Ministers wordt gezegd: ik heb die brief niet direct paraat.
Ik ga ernaar kijken en zal ervoor zorgen dat de Kamer een afschrift krijgt
van het antwoord aan deze organisatie. Ik heb niets tegen het principe. Of
er projecten moeten komen of niet, wil ik graag beoordelen. Ik zal de
Kamer daar nader over inlichten. De brief is gestuurd, maar daar is nog
geen antwoord op geformuleerd. We zullen daar nog naar kijken.
Ik kom nu op het antisemitisme.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Voordat de Minister naar het volgende blokje gaat, heb ik nog een vraag.
Hij zei dat hij nog iets zou zeggen over Indonesië en mogelijk ook over
Pakistan. Ik plaatste die opmerking in het kader van het huidige blokje,
over de godsdienstvrijheid. Komt hij er nog op terug? Anders hoor ik daar
graag nog iets over in dit blokje.
Minister Koenders:
Met plezier. Eén punt heb ik in ieder geval al genoemd, namelijk de
projecten die op dit terrein door Nederland worden gefinancierd.
Ik kom te spreken over de gouverneur. Ik heb kennisgenomen van de
discussie in Jakarta. Ik heb daar, eerlijk gezegd, nog geen specifiek
oordeel over. Ik vind het moeilijk te zeggen. Ik weet dat er op dit moment
een politieke strijd is, ook in verband met de verkiezingen in Jakarta. Het
is nooit goed als daar godsdienstige tegenstellingen gebruikt of misbruikt
worden. In ieder geval kijken wij daar met interesse en vanuit ons belang
naar kijken. Ik weet niet precies wat de achtergrond is: godsdiensttwisten
of politisering van bepaalde verschillen met het oog op de aanstaande
verkiezingen. Het is wel terecht dat we daar alert op blijven. In het
verleden, in het begin van dit millennium, hebben we iets dergelijks ook
gezien bij een aantal verkiezingen die toen in Indonesië werden
gehouden. Er zijn dus altijd risico’s. Ik wil er op dit moment echter nog
geen eindoordeel over geven.
Ik kom nu op de positie van religieuze minderheden in Pakistan. Dat is
absoluut een essentieel punt. In de bilaterale gesprekken met de Pakistaanse autoriteiten heb ik dat inderdaad aan de orde gesteld. Het gaat om
blasfemiewetgeving en religieuze intolerantie. Het gaat ook wel om, zoals
je zo vaak ziet, politieke strijd waarvoor dan de religie wordt misbruikt. Ik
heb de mensenrechtenambassadeur vorig jaar gevraagd om daarheen te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

37

gaan. Er zijn ook politieke consultaties met Pakistan, waarbij specifiek ook
aandacht wordt gevraagd voor de zaak van Asia Bibi, een zeer tragische
en slechte zaak. Ik zal de mensenrechtenambassadeur vragen om daar
begin volgend jaar weer heen te gaan. Ik deel de zorgen. We houden ook
nauw contact met mensenrechtenverdedigers in Pakistan. We organiseren
en bezoeken regelmatig ook bijeenkomsten rond dit thema, ook om
mensen wat steun in de rug te geven. We hebben ook gedelegeerde
middelen uit het Mensenrechtenfonds ingezet om de situatie van
religieuze minderheden en de vrijheid van meningsuiting te verbeteren.
Enfin, ik zou nog wel een aantal andere elementen kunnen noemen. Zoals
bekend was Pakistan ook een van de landen in de pilot godsdienstvrijheid.
Dit is wat ik op dit moment hierover wil zeggen. Dit is de politieke
standpuntbepaling. Uiteraard zijn er nog meer activiteiten.
Ik vind dat ten aanzien van Papoea president Widodo een aantal moedige
stappen heeft aangekondigd. Hij kondigde niet alleen openstelling van de
provincies Papoea en West-Papoea voor journalisten aan, maar ook zijn
gratieverlening aan vijf politieke gevangenen. Iedereen die Indonesië kent,
weet dat dit laatste een majeure stap is. Bijvoorbeeld Filep Karma, een
van Papoea’s bekendste onafhankelijkheidsactivisten en politiek
gevangene, is vervroegd vrijgelaten. Er zijn drie militairen veroordeeld
wegens moord op twee burgers. President Widodo heeft aangegeven
werk te willen maken van een meer structurele dialoog met Papoea en te
willen investeren in de sociale en economische ontwikkeling. De
voormalige Minister voor politiek-juridische zaken en veiligheidszaken
heeft een taskforce ingericht om klachten over vermeende mensenrechtenschendingen te onderzoeken.
Dit betekent zeker niet dat het ineens een prachtige situatie is. Dat wil ik
helemaal niet zeggen. Ik vind echter wel dat er nu eerder belangrijke
voortgang wordt geboekt dan dat het achteruitgaat. Het is belangrijk dat
daarop wordt voortgebouwd. Natuurlijk blijven ook wij zorgen houden
over het gebruik van geweld, over de vrijheid van meningsuiting en over
de positie van lokale journalisten en mensenrechtenverdedigers. Daarom
zijn vertrouwenwekkende maatregelen op dit moment belangrijk. Er zijn
nog altijd diverse zorgpunten die ik met de Kamer deel. De woordvoerders
hebben er een paar genoemd, bijvoorbeeld de positie van lokale
journalisten. President Widodo heeft eerder, tijdens zijn bezoek hier,
benadrukt dat hij meer wil investeren in de sociale en economische
ontwikkeling in de provincies Papoea en West-Papoea. Recentelijk heeft
hij daar ook een aantal stappen gezet op het gebied van havenontwikkeling. Uiteraard heb ik dat destijds bij mijn bezoek aan Indonesië ook aan
de orde gesteld. Ik vind die taskforce van belang. Realiseert u zich dat wij
dat zeer actief propageren en ondersteunen. Maar de leden zullen zich ook
herinneren dat er ook nog een historische situatie is met betrekking tot
West-Papoea en dat we het dus op een manier moeten doen die zo
effectief mogelijk is. Ik geloof dat we dat ook doen.
Ik kom nu op de punten die zijn ingebracht met betrekking tot Australië. Ik
heb ze tijdens mijn bezoek aan Australië ook aan de orde gesteld bij
Minister Bishop. Een aantal zorgen die wij hebben over ...
De voorzitter:
Volgens mij wil de heer Voordewind op het vorige punt nog een vervolgvraag stellen.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dat klopt, voorzitter. Ik dank de Minister voor zijn toezegging om volgend
jaar opnieuw de mensenrechtenambassadeur naar Pakistan te sturen. We
zullen met belangstelling uitzien naar zijn resultaten. Er is inderdaad
afgelopen jaar een amendement over godsdienstvrijheid van mijn hand
aangenomen. Ik begrijp nu ook dat er 1 miljoen voor is uitgetrokken. Ik
vind het lastig om te overzien wat er dan in de uitvoering gebeurt. Het zou

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

38

ook bij de behandeling van de begroting van Buitenlandse Zaken kunnen,
maar misschien kunnen we daarvoor dan nog een soort overzicht krijgen
van wat er precies gebeurt in de uitvoering. Het hoeft helemaal niet
uitgebreid, maar dan heb je wel meer beeld en geluid bij de specifieke
inzet van de Minister.
Wat betreft Indonesië wil ik de Minister toch aanmoedigen om zich te
verdiepen in de arrestatie van de gouverneur, althans in de vorm van
huisarrest die hij heeft gekregen. Hij mag het land niet meer uit en hij mag
het huis niet meer uit. Het blijkt dat hij onder druk van de menigte die uit
is op zijn leven, nu toch veroordeeld zal worden. Dat is natuurlijk een zeer
kwalijke zaak voor een gouverneur die gewoon gekozen en aangesteld is
en in de hoofdstad een belangrijk persoon is. Ik maak mij grote zorgen. Ik
hoop dat de Minister dit kan aankaarten als hij daarnaartoe gaat.
Minister Koenders:
Ik ga me nu echt geen oordeel aanmeten over die specifieke situatie. Ik
kan het onvoldoende beoordelen. Natuurlijk zijn er zorgen. Ik denk dat we
nu het best kunnen werken op de manier waarop wij dat doen. Dit is een
politiek zeer virulente situatie in de hoofdstad. Ik kan echt niet precies
beoordelen of dit te maken heeft met welke vorm van politisering van
godsdienstverschillen dan ook. We moeten er ook wel een beetje voor
oppassen dat we te snel mediaberichten daarover overnemen. Als daar
zorgen zijn, zullen we daar echt goed naar kijken. Ik vind het echter
onverstandig om er nu een oordeel namens de Nederlandse regering aan
te verbinden.
De voorzitter:
Ik vraag de collega’s om de Minister nu in staat te stellen om in zijn
beantwoording door te gaan met wat er nu nog ligt. Dat is nog heel wat.
Dan blijft er voldoende tijd over voor een tweede termijn, waarin we
moties kunnen indienen en nog nader kunnen ingaan op dingen die de
Minister nu in zijn beantwoording naar voren brengt. Is dat akkoord? Dan
gaat de Minister nu door met zijn beantwoording.
Minister Koenders:
Dan ga ik iets korter door de bocht, voorzitter. Het punt van de kinderarbeid is zeer belangrijk. Zoals bekend is er een separaat kinderarbeidsfonds in het leven geroepen. Dat is ook aan de orde gesteld tijdens de
behandeling van de begroting van collega Ploumen.
Over Australië heb ik net gezegd wat ik gezegd heb. Uiteraard stellen we
dat soort dingen ook aan de orde. De Australische regering kijkt nu, mede
als reactie op delen van de kritiek, ook naar de mogelijkheden om de
mensen op Nauru een andere plek te geven, onder meer in de Verenigde
Staten. Maar ik heb het zeker aan de orde gesteld bij de Australische
regering toen ik daar was. Ik deed dat wel op een gepaste manier. Onze
geloofwaardigheid wordt groter als we het zelf ook goed doen. We
hebben het in Nederland goed gedaan. We hebben mensen opgenomen.
We zijn ook actief bezig om hen te integreren.
Er zijn bij de regering al vele jaren zeer grote zorgen over Guatemala. Dit
is ook een prioriteit. Daarom hebben we ook opnieuw geïnvesteerd in
CICIG (Comisión Internacional contra la Impunidad en Guatemala). Dat
heeft een aantal heel interessante gevolgen gehad voor Guatemala, ook
positieve. Er heeft een enorme verandering plaatsgevonden in de politieke
structuur van het land. Verder wordt de corruptie aangepakt. Ik vind op dit
ogenblik de situatie nog wel zorgelijk, maar er zijn wel positieve ontwikkelingen. Die leiden tot veel onrust in het land, temeer daar in feite de hele
politieke klasse bij de vorige regering is aangepakt door CICIG. Dat heeft
Nederland vanaf het begin ondersteund. Daarbij hoort ook de
bescherming van procureurs, aanklagers en rechters. Mensenrechten en
toegang tot justitie maken deel uit van het Midden-Amerikaprogramma.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

39

Nederland steunt juist organisaties in Guatemala. Ik vind dat overigens
een voorbeeld waar we positieve resultaten boeken. Daarnaast steunt
Nederland het hernieuwde mandaat van CICIG evenals de Justice
Leadership Foundation. We gaan ook een projectvoorstel van Impunity
Watch in Guatemala supporten. Ik vind dat echt belangrijk, omdat nu juist
daar die katalyserende werking nodig is. Ik ben het met de Kamer eens dat
Efraín Ríos Montt een enorm ingewikkelde zaak blijft. Natuurlijk moet die
man zo spoedig mogelijk berecht worden en, als de rechter daartoe een
uitspraak doet, achter de tralies komen. De Kamer weet dat het mandaat
van Claudia Paz y Paz, die we zeer ondersteunen, zowel politiek als met
haar projecten, destijds vroegtijdig is beëindigd. Ook is een van de
rechters die Ríos Montt toen heeft veroordeeld, destijds uit haar ambt
gezet. Dit wijst er alleen maar op dat ik er met de Kamer zeer ontevreden
over ben en we daar dus achteraan blijven zitten. Dit gaat om grote
hoeveelheden onrecht in de jaren tachtig en negentig, deels onder het
overigens korte regime van Ríos Montt.
Dan kom ik bij Noord-Korea. Nederland heeft daarbij, samen met de
Europese Unie en Japan, wederom het voortouw genomen dit jaar. We
zijn zeer actief geweest met een mensenrechtenresolutie, die gisteren is
aangenomen. Dat betekent niet dat de wereld in Noord-Korea positief
verandert, maar het is wel belangrijk dat deze resolutie is aangenomen.
Onlangs heeft Nederland met Zuid-Korea een partnerschap gesloten.
Afgesproken is om internationaal gezamenlijk op te trekken om mensenrechtenschendingen in Noord-Korea aan de kaak te stellen. De Nederlandse regering volgt die situatie nauwgezet. Iedereen realiseert zich dat
dit te maken heeft met de ingewikkelde situatie van de dictator daar, de
grote zorgen over de kernproeven en de directe relatie met China. Daarom
is het belangrijk dat we op dit punt ook in multilateraal verband zeer actief
zijn. Dit staat nog los van het feit dat slachtoffers – onder wie veel
christelijke groeperingen, zo zeg ik tegen de heer Bisschop – vaak via
China of anderszins naar Zuid-Korea gaan, waar ze overigens goed
worden opgevangen.
De seksindustrie is natuurlijk een verschrikking. Ik wil hier in ieder geval
het volgende toezeggen. Onlangs ben ik in Bangkok geweest, waar we
met onze liaison op het terrein van de politie gesproken hebben over het
aanpakken van de seksindustrie. Ik zal hem in het licht van wat gevraagd
is, verzoeken om zo spoedig mogelijk ook naar Manila te gaan, om te
kijken hoe we daar gezamenlijk met de regering van de Filippijnen verder
kunnen komen.
Dan kom ik bij de motie over BDS. De vragen daarover zullen worden
beantwoord voor de begrotingsbehandeling van volgende week.
De aanpak van antisemitisme staat bij ons bovenaan de lijst en is
ongelooflijk belangrijk. Nederland zet zich in internationale fora zeer actief
in voor de bestrijding van antisemitisme. Misschien lijkt het een wat
esoterische aangelegenheid, maar we hebben de werkdefinitie van
«antisemitisme» van de International Holocaust Remembrance Alliance
actief gesteund. Duitsland, als voorzitter van de OVSE, stelt voor om die
werkdefinitie ook door de OVSE te laten aannemen. Dat moet gebeuren
op 8 en 9 december op de OVSE Ministeriële in Hamburg. Gevraagd is
waarom sommige landen zich daartegen verzetten. Dat is omdat
OVSE-besluiten over tolerance en non-discrimination doorgaans uitgaan
van, wat zo mooi heet, een «holistische, inclusieve benadering». Er is dus
geen sprake van het benoemen van specifieke religies, omdat men een
bepaalde godsdienst niet wil uitzonderen. Binnen de OVSE worden alle
beslissingen met consensus aangenomen. Dat betekent dat er onderhandeld wordt totdat iedereen het eens is met de tekst. De EU spreekt
daarbij namens alle landen, maar ik herhaal: Nederland noch andere
EU-landen hebben zich in het debat binnen de OVSE uitgesproken tegen
aanname in OVSE-kader van die werkdefinitie. Sommige landen die geen
lid zijn, hebben wel zorgen over de definitie. Met die landen zijn we actief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

40

in gesprek, maar de Kamer hoeft zich geen zorgen te maken. Ons
stemgedrag zal ondersteunend zijn.
Voorts is mij gevraagd om een overzicht te geven van het aantal rechtszaken dat wordt bijgewoond in verschillende landen. Er waren Nederlandse vertegenwoordigers aanwezig bij rechtszaken tegen mensenrechtenverdedigers in, onder meer, dus niet uitsluitend, de DRC
(Democratische Republiek van Congo), Rusland, Saudi-Arabië, Marokko,
Egypte, Azerbeidzjan en Sudan. We hebben een aantal belangrijke zaken
gevolgd, zoals onlangs weer de zaken-Bokajev en -Ayan in Kazachstan.
We doen dat soms in het kader van de EU. Dáár hebben we het gedaan in
een tandem van Nederland met de Verenigde Staten. Soms doen we het
dus ook in een soort tandem met andere landen, zoals Frankrijk en
Duitsland. Hoewel het bijwonen van rechtszaken in China tegen mensenrechtenverdedigers door buitenlandse waarnemers praktisch nooit wordt
toegestaan, onderneemt de Nederlandse ambassade in EU-verband
regelmatig pogingen daartoe, zo ook in de zaak tegen Gao Yu in april en
de zaak tegen Pu Zhiqiang in december. Daarbij moet ik zeggen dat het
wederom niet lukte toegang tot de rechtszaal te krijgen. De pogingen
worden in ieder geval door de mensenrechtenverdedigers gewaardeerd.
Uiteraard stellen we dat ook aan de orde bij onze bezoeken aan China. Dat
hebben we ook gedaan bij ons laatste bezoek. Bijvoorbeeld in Caïro wordt
dat gedaan naar aanleiding van de kritiek ten aanzien van de «foreign
funding»-zaak.
Over Jemen meen ik genoeg te hebben gezegd. Daar zitten we echt
bovenop. Daar worden we ook als zodanig geapprecieerd.
Over Saudi-Arabië heb ik ook al gesproken.
De ICMP is een heel belangrijke organisatie. Ik heb de opening van haar
nieuwe gebouw bijgewoond. We zijn een groot voorstander van die
organisatie. We hebben haar werk in Bosnië, waar zij slachtoffers van
Srebrenica heeft opgespoord, geïdentificeerd en herbegraven, met maar
liefst 38 miljoen euro in de loop der tijd ondersteund. Nederland is dus
geen kleine jongen daarin. Ik ben blij dat de ICMP inmiddels in Den Haag
zit dankzij de inspanningen van Nederland. Het is nu een internationale
organisatie die zich wereldwijd kan inzetten voor vermiste personen. Ik
kijk welwillend naar meerjarige steun aan de ICMP. We zijn ook in gesprek
met de donoren en met de ICMP. Ik zeg er direct bij dat het niet sec om het
overmaken van geld gaat. Een organisatie moet van meerdere landen
duurzame financiering kunnen krijgen. Het kan niet alleen van Nederland
en een of twee andere donoren afhangen. Daar werken wij momenteel
actief aan.
De situatie rondom Falun Gong is al heel lang zorgelijk. In mensenrechtenconsultaties en door de mensenrechtenambassadeur is die zorgelijke
situatie aan de orde gesteld. In alle eerlijkheid geef ik toe dat we daarbij
niet veel resultaat hebben geboekt. De overheid daar beschouwt Falun
Gong als een gevaarlijke religieuze sekte en hun rechten worden
geschonden. Op 22 juni is ook een nieuw onderzoeksrapport gepubliceerd
over orgaanroof. Dat is een ernstige situatie. We hebben inmiddels op het
ministerie gesproken met de heer Kilgour, de Canadese
oud-staatssecretaris die dat onderzoek heeft geleid. Dat is een zorgelijke
ontwikkeling, waarbij we helaas nog niet veel resultaat hebben geboekt.
Ook is gevraagd naar het project ter bestrijding van kinderarbeid in
Panama. In aanloop naar de begrotingsbehandeling wil ik daar best nader
over rapporteren, zo zeg ik tegen de heer Ten Broeke. Er is een uitdrukkelijke link met de economische diplomatie in Panama door mijn collega
voor BuHa-OS met betrekking tot mvo.
Daarmee meen ik de belangrijkste vragen van de Kamer te hebben
beantwoord.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

41

De heer Sjoerdsma had nog een vraag over het onderzoek met betrekking
tot Indonesië.
Minister Koenders:
Ja, sorry. Dat is een belangrijk punt. Ik stel het op prijs dat de heer
Sjoerdsma dat aan de orde stelt. Ik heb gezegd dat de Nederlandse
regering geen opties uitsluit. Wij zijn op het ogenblik in gesprek met een
aantal veteranenorganisaties, ook in de boezem van het kabinet. Ik zeg de
Kamer in ieder geval toe dat zij begin december een brief ontvangt waarin
staat wat de Nederlandse regering daarmee gaat doen.
De heer Sjoerdsma (D66):
Dank daarvoor. Ik kijk reikhalzend uit naar deze brief. Mijn subvraag in
eerste termijn was of we mogen verwachten dat de premier zich daar de
komende week in Indonesië over zal uitlaten.
Minister Koenders:
Nee, althans niet over dat onderzoek, omdat wij er momenteel met een
aantal organisaties over in overleg zijn of dat er komt en, indien ja, op
welke wijze. Uiteraard heb ik hierover eerder zelf al met de Indonesische
regering gesproken. Ik weet in ieder geval dat de premier een speech zal
houden in het Indonesische parlement, en uiteraard wordt er zowel
achteruit als vooruit gekeken.
De voorzitter:
Ik dank u voor uw medewerking bij deze vlotte beantwoording.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter ...
De voorzitter:
Moet dat per se nu of kan dat in tweede termijn?
De heer Bisschop (SGP):
Volgens mij is er een vraag blijven liggen, maar het kan zijn dat het me
ontschoten is. De uitvoering van de motie-Van der Staaij inzake financiering van de organisaties die BDS ...
De voorzitter:
Die vraag is beantwoord.
Minister Koenders:
U krijgt het antwoord daarop voor de begrotingsbehandeling volgende
week.
De voorzitter:
Akkoord. Dan gaan wij naar de tweede termijn van de kant van de Kamer.
Omdat dit een notaoverleg is, kunt u ook moties indienen. Als eerste is het
woord aan de heer Ten Broeke van de fractie van de VVD.
De heer Ten Broeke (VVD):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor de uitgebreide beantwoording. Ik denk
dat we elkaar een heel eind zijn genaderd. Laat ik het zo zeggen: ik ben
ervan overtuigd dat ook deze Minister een hekel heeft aan het uitgeven
van minimale bedragen uit het toch al niet al te grote potje van het
Mensenrechtenfonds, indien dat niet tot effectiviteit leidt. Je kunt er lange
discussies over voeren of de IOB (Inspectie Ontwikkelingssamenwerking
en Beleidsevaluatie) wel of niet heeft gezegd of het effectief is, maar ik
heb daar mijn twijfels bij. Dat heb ik laten zien aan de hand van de
landenlijst. Het gaat vaak om reputatie en om andere zaken. Ik heb ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

42

een beetje twijfel over de methodiek, omdat natuurlijk de mensen zijn
geïnterviewd die er zelf bij betrokken zijn. Maar het meest fundamentele is
misschien wel het volgende: als ik de nota vergelijk met hoe wij hier
worden geacht om uitgaven te beoordelen, dan mis ik heldere indicatoren
en streefwaarden. Ik geef toe dat dat ook niet altijd kan met softe
projecten, maar her en der ontbreekt ook werkelijk de intentie om dat te
doen. En ook daarover zegt de IOB iets: er is heel veel output maar heel
weinig outcome. Dat laatste is natuurlijk het moeilijkst, maar dat is wat
ons het meest drijft om de doelmatigheid en effectiviteit te meten. Ik zeg
dit al een aantal jaren achtereen. Ik probeer dat ook op verschillende
manieren vorm te geven. Daartoe dien ik de volgende motie in, die ik
koppel aan de methode die we hier Kamerbreed hebben afgesproken. Ik
hoop dat het leidt tot iets waarover de Minister en ik het wel eens zijn,
namelijk dat we, waar het wel mogelijk is om effectiviteit na te streven, de
hoogst mogelijke effectiviteit en doelmatigheid bereiken.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de financiële informatie ten aanzien van het Nederlandse beleid ter bevordering van mensenrechten vaak zeer versnipperd
en onoverzichtelijk is weergegeven;
van mening dat de financiële gevolgen van het beleid helder en overzichtelijk moeten worden weergegeven conform de Handleiding controle
begroting en verantwoording, zodat de Tweede Kamer haar controlerende
taak zo volledig mogelijk kan uitvoeren;
verzoekt de regering, conform die handleiding voortaan in iedere
mensenrechtenrapportage een compleet overzicht te verstrekken, waarin
per land inzichtelijk wordt gemaakt hoeveel geld wordt uitgegeven aan de
bevordering van mensenrechten, uitgesplitst naar de herkomst van die
middelen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ten Broeke. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 155 (32 735).
De heer Ten Broeke (VVD):
De Minister was het met mij eens dat we dat natuurlijk niet in
OESO-landen moeten doen. We kunnen zeggen dat we in Panama in het
kader van de economische handelsbevordering wel iets aan mvo moeten
doen, maar ik houdt mijn twijfels over belastinggeld dat in landen als
Duitsland, de Baltische staten en de Verenigde Staten neerslaat. Zelfs bij
de doodstraf denk ik dat we beter kunnen aansluiten bij het beleid dat al
door de Europese Unie wordt gevoerd. Daarmee zou je geld kunnen
vrijspelen voor andere nuttige projecten. Daarom dien ik de volgende
motie in.
Motie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

43

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Nederland nog altijd belastinggeld uitgeeft aan de
bevordering van mensenrechten in OESO-landen;
overwegende dat deze OESO-landen tot de meest vrije en welvarende
landen ter wereld behoren en geen Nederlandse steun nodig hebben bij
het borgen van mensenrechten;
van mening dat meer focus moet worden aangebracht in het Nederlandse
beleid ter bevordering van mensenrechten en dat het geld daarvoor moet
worden uitgegeven in die landen waar dat het hardst nodig is, zoals
momenteel de MENA-regio;
verzoekt de regering geen middelen uit het Mensenrechtenfonds meer te
besteden in OESO- en EU-landen;
verzoekt de regering tevens om de middelen uit het Mensenrechtenfonds
voor OESO- en EU-landen om te buigen naar de MENA-regio,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ten Broeke. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 156 (32 735).
De heer Servaes wil u daarover een vraag stellen.
De heer Servaes (PvdA):
Ik heb een vraag over de eerste motie. Je moet heel geconcentreerd
luisteren bij het ongelofelijke tempo waarin de heer Ten Broeke die moties
kan voorlezen. Bij de eerste motie zei hij met allerlei inleidingen dat in de
Mensenrechtenrapportage moet staan hoeveel geld er naar de verschillende projecten gaat. Volgens mij staat dat gewoon in bijlage 4 op pagina
91 van de nota. Ik vraag mij af wat er nieuw wordt gevraagd, want ik moet
wel weten waar ik straks voor- of tegenstem.
De heer Ten Broeke (VVD):
In het verleden hebben wij ook al om dat overzicht gevraagd, dus we gaan
al redelijk de goede kant op. Wij krijgen nu graag een uitsplitsing per land
en per project. Ik heb net Panama genoemd: een hele pagina waarbij echt
volstrekt onduidelijk is wat er uit het Mensenrechtenfonds komt, wat er uit
andere fondsen komt en aan welke projecten dit kan worden toegevoegd.
Het geldt niet alleen voor Panama, maar ook voor een aantal andere
voorbeelden die ik heb genoemd. Ik vind dat onduidelijk. Ik denk echt dat
die tabel kan worden verbeterd, want met die tabel in de hand kan de heer
Servaes nog steeds niet doen wat we hier Kamerbreed hebben
afgesproken, namelijk op basis van streefwaarden een uitkomst meten.
Daar gaat het om, als wij tenminste onze eigen begrotingssystematiek
serieus nemen.
De voorzitter:
Dat is voldoende toegelicht, vindt u niet, mijnheer Servaes?
De heer Servaes (PvdA):
Ik wil daar toch een opmerking over maken. De methode-Duisenberg is
uitstekend, maar ik wil niet dat we naar de methode-Krol gaan, namelijk
dat als gerenommeerde en onafhankelijke instituten tot drie keer toe in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

44

conclusie zeggen dat projecten effectief zijn, de Kamer dat zomaar in
twijfel trekt. Ik vind dat collega Ten Broeke daarmee moet oppassen. In
bijlage 4 staat bij Panama € 74.192. Aan de kleurcode kun je ook nog zien
voor welk specifiek project dat wordt uitgegeven. Als de heer Ten Broeke
wil dat deze motie het haalt, dan adviseer ik hem om duidelijker te maken
wat er precies wordt gevraagd, want ik snap het niet.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik heb dat net gezegd, maar ik zal het herhalen.
De voorzitter:
Nee, dat is niet nodig. Er ontstaat nu een discussie over waarom je voor of
tegen de motie zou zijn. Dat past prima bij een stemverklaring wanneer de
motie in stemming komt, maar dat hoeft nu nog niet. Wil de heer Ten
Broeke nog iets zeggen over zijn laatste motie?
De heer Ten Broeke (VVD):
Die heb ik net ingediend. Ik wil de Minister alleen nog bedanken, omdat
hij over het tweede punt van mijn bijdrage in eerste termijn heel duidelijk
is geweest. Hij heeft een duidelijke toezegging gedaan om te bekijken hoe
we het ICC kunnen depolitiseren en hoe we daarvoor bredere steun
kunnen verwerven, zonder dat daar per se Nederlandse vingerafdrukken,
westerse vingerafdrukken of Europese vingerafdrukken op zitten. Dat
moeten we gedepolitiseerd doen. We hebben daartoe een mooie
mogelijkheid. Ik zie uit naar zijn beoordeling zodra de volgende ronde met
toekenningen is gerealiseerd.
De heer Servaes (PvdA):
Voorzitter. Bij dat laatste sluit ik mij volledig aan. Dat geldt voor de gehele
inzet op het gebied van het Strafhof. Laat ik ook de Minister danken, niet
alleen voor de uitgebreide beantwoording, maar vooral ook voor de
manier waarop hij die inleidde, namelijk met de herbevestiging dat
mensenrechten dé hoeksteen zijn van het Nederlands buitenlandbeleid en
dat we actiever moeten zijn dan ooit, gezien de ontwikkelingen in de
wereld.
Ik had nog een heel specifieke vraag over Qatar, de arbeidsrechten en de
klacht van twaalf landen. Ik was heel even uit balans vanwege de techniek,
de Beheersraad, klachtenmechanismen en dergelijke. Die had ik niet
helemaal paraat, waarvoor excuses. Maar ik heb het even kunnen
opzoeken. Twaalf landen hebben de klacht tegen Qatar ingediend. Zes
daarvan zitten in de beheersraad. Dat zijn landen waar wij gewoon bij
horen te staan, zoals België, het Verenigd Koninkrijk, Canada en Frankrijk.
Als dat het argument is om ons niet aan te sluiten bij de klachtenprocedure, dan denk ik dat de Minister niet helemaal goed geïnformeerd is. Ik
vraag hem om nog eens te bekijken hoe dat zit en of er mogelijkheden zijn
om ons aan te sluiten bij die twaalf landen. Het is goed dat er ook landen
met een heel andere achtergrond bij zitten, zoals Pakistan, zelfs Libië – je
vraagt je af wie dat is, maar vooruit – en Jordanië. Volgens mij is dit dus
niet correct en is ons lidmaatschap van de beheersraad geen belemmering om ons bij die landen aan te sluiten. Ik vraag de Minister om dat te
overwegen. Als hij dat nu niet paraat heeft, wil ik graag voor de begroting
weten wat precies de achtergrond is en of het toch mogelijk is dat
Nederland zich aansluit bij die procedure.
Hetzelfde geldt voor de FNV. Ik vind het mooi dat de Minister de
rechtszaak van de FNV steunt. Mocht de FNV op welke manier dan ook
behoefte hebben aan ondersteuning daarbij, bijvoorbeeld omdat ze ter
plekke lastig toegang krijgt, kan onze ambassade in Qatar dan die
ondersteuning bieden?
De heer Voordewind (ChristenUnie):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

45

Voorzitter. Ik sluit aan bij het appel van de heer Servaes om ons aan te
sluiten bij de klachtenlanden. Het zou mooi zijn als Nederland in datzelfde
rijtje terechtkomt.
Wat is de meerwaarde van het project dat we in West-Papoea steunen?
Hoe ontwikkelt zich dat nu ten goede? We krijgen er kritische berichten
over van mensen in West-Papoea zelf.
Ik dank de Minister voor zijn inzet op het gebied van godsdienstvrijheid,
niet alleen voor de christenen, maar ook voor de moslimminderheid in
Myanmar en de Ahmadiyya in Pakistan. Ik vraag de blijvende aandacht
van de Minister voor de heel lastige zaak van Asia Bibi in Pakistan.
De Minister heeft natuurlijk een veel breder netwerk, als het gaat om wat
er nu gebeurt met de gouverneur van Jakarta. Ik zal hem in ieder geval de
informatie doen toekomen die ik heb. Ik hoop dat hij die informatie kan
meenemen en zijn zorgen daar kan uiten.
Tot slot dank ik de Minister voor zijn welwillende houding, als het gaat om
de Filipijnen en de vreselijke toestanden die zich daar voordoen met
kinderseks en webcamseks met kinderen. Kan de Minister aangeven
wanneer hij daarover iets terug kan rapporteren aan de Kamer, als daaruit
dingen naar voren komen?
De heer Sjoerdsma (D66):
Voorzitter. Ook ik dank de Minister voor de beantwoording. Ik sluit mij aan
bij degenen die tevreden zijn dat deze Minister alles op alles wil zetten om
ervoor te zorgen dat het draagvlak voor het Internationaal Strafhof
behouden blijft. Het lijkt mij heel verstandig dat hij daarbij creatief naar de
vorm kijkt en dat hij probeert te voorkomen dat we bij voorbaat in een
soort standpuntkramp schieten waardoor we niet nader tot elkaar komen.
Eerder is in deze zaal geopperd om een keer een Assembly of States
Parties in Afrika te houden, bijvoorbeeld in het hoofdkwartier van de
Afrikaanse Unie. Ik vond dat destijds een sympathiek idee. Misschien is
het aardig om een keer zo’n gebaar te maken en te laten zien dat wij
bereid zijn ook die kant op te komen. De Minister zegt dat zijn Europese
collega’s zelfs in Den Haag niet komen opdagen. Misschien moeten we
hen een keertje uitdagen om de trek te maken naar Addis Abeba.
Ook dank ik de Minister dat de reactie op het proefschrift van Rémy
Limpach in december komt. Ik kijk daar zeer naar uit.
Ik heb nog drie openstaande vragen uit de eerste termijn. De eerste gaat
over Guantánamo Bay. Verwacht de Minister daar nog beweging? Mogen
wij in Nederland nog een gebaar tegemoetzien in deze nadagen van het
presidentschap van Obama? Ik vermoed zomaar dat die kans verkeken is,
wanneer Trump de teugels overneemt.
De tweede vraag gaat over de lhbt-motie van mijn collega Dijkstra. Ik snap
dat de Minister zegt dat het ingewikkeld is, maar in eerste instantie werd
in die motie al gevraagd om een degelijk onderzoek. Er is toen al veel tijd
overheen gegaan voordat daarop een antwoord kwam. De zaken die de
Minister nu uitvoert, zijn toen nagelaten. De Minister spreekt nu over
januari. Ik ga daar tandenknarsend mee akkoord, maar dan moet het er in
januari wel zijn. Dat is acht maanden nadat die motie is ingediend.
De derde vraag is of de Minister bereid is om onafhankelijk onderzoek te
laten doen naar de beschietingen bij de Turks-Syrische grens van
vluchtelingen. Ook heb ik gevraagd om een reactie op de muur die daar
wordt gebouwd om Syrische vluchtelingen tegen te houden.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor de beantwoording van de vragen en
voor de empathische en verbindende wijze waarop hij dat wederom heeft
gedaan. Wij stellen dat zeer op prijs.
Ik heb nog een vraag over de definitie van antisemitisme. «Ons
stemgedrag zal ondersteunend zijn.» Betekent dit dat de Nederlandse
regering in principe instemt met het overnemen van die definitie in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

46

OVSE-verband? Dat zou voor ons inderdaad een belangrijk probleem uit
de weg ruimen.
Wat de receptorbenadering betreft, vond ik de beantwoording een beetje
teleurstellend. De Minister heeft inderdaad een toezegging gedaan over
de financiering van dat seminar, maar dat staat ook al in de stukken; dat is
al geregeld. Er ligt al een toezegging om de financiering van het Cross
Cultural Human Rights Centre voort te zetten. Er is nu een jaar lang aan
getrokken om daarvoor geld vrij te maken, maar dat is voortdurend
vastgelopen: het is er niet, we proberen het later nog maar eens. Op dat
punt blijft het onbevredigend. De toezegging die de Minister eerder heeft
gedaan om de financiering van dat centrum voor zijn rekening te nemen,
is tot nu niet gestand gedaan. Het antwoord dat de Minister hier gaf, is
eigenlijk een stapje terug ten opzichte van een jaar geleden. Ik krijg er
graag wat meer duidelijkheid over, namelijk dat het wordt geregeld. Hoe
dat gebeurt, moeten we dan maar bij de begrotingsbehandeling bekijken.
De heer De Roon (PVV):
Voorzitter. Ik heb vier moties. De eerste luidt als volgt.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat door IS en landen waar een islamitisch bewind wordt
gevoerd, mensenrechten worden geschonden;
constaterende dat in de Cairo Declaration of Human Rights, ondertekend
door de OIC-landen, is opgenomen dat mensenrechten zijn onderworpen
aan de sharia;
constaterende dat de sharia botst met mensenrechten;
verzoekt de regering, te erkennen dat de islam per definitie strijdt met
mensenrechten en aan te geven of en hoe zij haar beleid hierop zal
aanpassen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid De Roon. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 157 (32 735).
De heer De Roon (PVV):
De tweede motie gaat over Turkije. Ik ben van mening dat de situatie zich
daar zo slecht ontwikkelt dat business as usual op diplomatiek niveau niet
meer gewenst is.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

47

constaterende dat de Turkse regering moedwillig de rechtsstaat
ontmantelt;
overwegende dat het niet wenselijk is normale diplomatieke contacten te
onderhouden met Turkije;
verzoekt de regering, de Nederlandse ambassadeur in Turkije terug te
roepen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid De Roon. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 158 (32 735).
De heer Ten Broeke (VVD):
De hoeveelste keer is het eigenlijk dat u die motie indient?
De heer De Roon (PVV):
Ik heb het niet geteld, maar ze blijft van groot belang. Dat bent u toch met
mij eens?
De voorzitter:
De datum van indiening is in ieder geval een andere. Hebt u nog een
motie?
De heer De Roon (PVV):
Ja, ook over Turkije.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Turkije zich verder dan ooit verwijdert van rechtsstaat
en democratie;
verzoekt de regering, zich ervoor in te zetten dat de onderhandelingen
over toetreding van Turkije tot de EU worden beëindigd en er geen
visumvrijstelling voor Turkije wordt ingevoerd,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid De Roon. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 159 (32 735).
De heer De Roon (PVV):
De laatste motie gaat over de mensenrechtensituatie in West-Papoea.
Toen de Minister ons voorhield wat daar de laatste jaren allemaal over is
gezegd vanuit Jakarta, dacht ik ook dat het vooruitging. Van belang is
natuurlijk wat er op de grond gebeurt in West-Papoea. Dat blijkt toch niet
altijd te sporen met wat er in Jakarta op papier is gezet. De autoriteiten in
West-Papoea beschouwen Jakarta als iets wat heel ver weg is. Vandaar de
volgende motie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

48

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het nog altijd slecht is gesteld met de mensenrechten
van de bevolking in West-Papoea;
verzoekt de regering, de mensenrechtensituatie in Papoea tijdens het
bezoek van de Minister-President aan Indonesië van 21 tot 24 november
uitdrukkelijk aan de orde te stellen, bijvoorbeeld ook in de toespraak van
de Minister-President voor het Indonesisch parlement,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden De Roon, Knops, Bisschop en
Voordewind. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 160 (32 735).
De heer De Roon (PVV):
Tot slot merk ik nog op dat ik met belangstelling uitzie naar de brief van de
Minister die het antwoord zal zijn op de brief die hij heeft ontvangen van
Boris van der Ham en mevrouw Christa ... Ik ben haar achternaam nu even
kwijt.
De voorzitter:
Het Humanistisch Verbond.
De heer Knops (CDA):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor de beantwoording van de vragen, op
een aantal vlakken toch nog wat vlak, als het gaat om de diplomatieke
uitingen, de bezorgdheid en de uitspraken over Turkije. Daarom dien ik
een aantal moties in.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Raad van Europa, het Europees Parlement, het
Britse Lagerhuis en de Amerikaanse regering hebben uitgesproken dat
ISIS genocide pleegt op christenen, jezidi’s en andere religieuze en
etnische minderheden;
overwegende dat het oordeel of in (internationaal) strafrechtelijke zin
sprake is van genocide aan de rechter is, maar dat een dergelijk oordeel
nog jaren op zich kan laten wachten en een politiek oordeel door
regeringen en internationale instellingen niet in de weg staat;
verzoekt de regering, het standpunt in te nemen dat ISIS genocide pleegt,
en gaat over tot de orde van de dag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

49

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Knops. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 161 (32 735).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Turkse autoriteiten terrorismewetgeving inzetten om
democratisch gekozen parlementariërs en burgemeesters te vervolgen;
overwegende dat EU Hoge Vertegenwoordiger Mogherini de EU-lidstaten
opgeroepen heeft om een duidelijk signaal af te geven richting Turkije;
verzoekt de regering, deze arrestaties te veroordelen als onacceptabel en
strijdig met de principes van de democratische rechtsstaat en onmiddellijke vrijlating te eisen van deze democratisch gekozen volksvertegenwoordigers,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Knops. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 162 (32 735).
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de
VN spreekt van «extreem alarmerende» signalen over het optreden van de
Turkse strijdkrachten in de stad Cizre, waarbij «enorme en hoogstwaarschijnlijk buitenproportionele» schade is aangericht aan de civiele
infrastructuur;
constaterende dat grote delen van diverse steden in het zuidoosten van
Turkije verwoest zijn en dat er inmiddels zeker 355.000 ontheemden zijn in
Turkije als gevolg van de strijd met de PKK in het zuidoosten;
overwegende dat Turkije het recht heeft geweld te gebruiken tegen
terroristische organisaties op het eigen grondgebied, mits binnen de
grenzen van het humanitair oorlogsrecht;
verzoekt de regering, het optreden van de Turkse veiligheidstroepen in het
zuidoosten van het land te veroordelen als buitenproportioneel;
verzoekt de regering tevens, druk uit te oefenen op Turkije om onafhankelijk onderzoek mogelijk te maken naar de schendingen van het
humanitair oorlogsrecht in het zuidoosten van Turkije,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

50

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Knops. Naar mij blijkt, wordt de
indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 163 (32 735).
Voorzitter: Voordewind
De heer Van Bommel (SP):
Voorzitter. Ik heb twee inhoudelijke opmerkingen. Ik ben blij met de
mededeling dat de Kamer in december nadere informatie krijgt over het
klachtenprotocol bij het Kinderrechtenverdrag. Dat is van groot belang,
ook voor Nederland zelf.
Ik vraag mij echt af of er zicht is op de ontwikkelingen in Turkije, omdat de
pers delen van Turkije niet meer in kan, omdat de pers gemuilkorfd is en
omdat de rapporteur van het Europees Parlement de toegang wordt
geweigerd. Vandaar ook mijn herhaalde oproep om te bekijken of de
mensenrechtenambassadeur Turkije nog in zijn bezoekprogramma kan
opnemen. Dat zou iets wezenlijks kunnen toevoegen.
Ik heb twee moties. De eerste betreft de problemen met de financiering
van partnerorganisaties in onder andere het Midden-Oosten. Ik heb
aangegeven dat die organisaties vaak geen geld kunnen krijgen, omdat de
antiterrorismewetgeving in de weg zit.
Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het ngo’s in Nederland die actief zijn op het gebied van
vrouwen- en mensenrechten, vanwege antiterrorismewetgeving soms
moeilijk of zelfs onmogelijk wordt gemaakt om geld over te maken aan
partnerorganisaties in onder meer het Midden-Oosten en Noord-Afrika;
van mening dat het zorgelijk is als antiterrorismewetgeving een belemmering vormt voor de inzet op mensenrechten;
verzoekt de regering, te onderzoeken in hoeverre huidige antiterrorismewetgeving in de praktijk een obstakel vormt voor de financiering van
mensenrechtenorganisaties in het buitenland en hoe dit voorkomen kan
worden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Bommel. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 164 (32 735).
De heer Van Bommel (SP):
De volgende motie dien ik mede in, omdat de Minister betrokken was bij
de vestiging van het kantoor in Den Haag en ook bij de verdragsbasis die
aan de Internationale Commissie voor Vermiste Personen is gegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

51

Motie

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat door toenemend geweld en grote vluchtelingenstromen wereldwijd meer en meer mensen vermist raken;
van mening dat de Internationale Commissie voor Vermiste Personen
(ICMP) goed werk verricht om deze personen op te sporen;
verzoekt de regering, te onderzoeken of het mogelijk en wenselijk is om
meer en structureel financiële steun aan de ICMP te verlenen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Bommel. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 165 (32 735).
Voorzitter: Van Bommel
De voorzitter:
De Minister heeft enkele momenten gevraagd om de moties te bekijken.
De vergadering wordt van 19.55 uur tot 20.07 uur geschorst.
De voorzitter:
De Minister zal in zijn bijdrage in tweede termijn in ieder geval ingaan op
de ingediende moties.
Minister Koenders:
Voorzitter. Ik dank de Kamer hartelijk voor de gemaakte opmerkingen in
tweede termijn. Ik stel het zeer op prijs dat eigenlijk de hele Kamer,
ondanks de verschillen die er ongetwijfeld zijn over heel precieze
landensituaties en de conclusies die wij daaruit trekken, het belangrijk
vindt dat mensenrechtenbeleid sterk ondersteund wordt en dat het
effectief is. Wij kunnen soms van mening verschillen over de wijze waarop
dat moet gebeuren, maar ik merk aan de ingediende moties van alle
fracties dat men dit zonder uitzondering een belangrijk punt van het
buitenlands beleid vindt. Dat is in deze tijd van groot belang, gezien de
analyses die wij in het begin gemaakt hebben, want de normen en
waarden en de mensenrechten waarvoor wij in Nederland blijven staan,
hebben goed onderhoud nodig, en meer dan dat. Wij kunnen angsten
hebben over verschillende dingen. De een zal iets meer nadruk leggen op
terrorisme, terwijl de ander misschien meer nadruk zal leggen op
autocratie en beperking van ruimte, maar we blijven hier gezamenlijk in
staan.
Er is een aantal vragen overgebleven en er is een aantal moties ingediend.
Ik denk dat ik in de buurt kom van de heer Ten Broeke. Ik blijf de waarde
van het IOB-rapport iets anders beoordelen. In hoeverre heeft dat zowel
met reputatie als met effectiviteit te maken? Daarin zitten we niet
helemaal op dezelfde lijn, maar in the end gaat het erom dat wij er met
elkaar zeker van zijn dat wij op de goede weg zitten qua effectiviteit en
efficiëntie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

52

De heer Ten Broeke heeft hierover een motie ingediend waarin hij de
regering verzoekt om, conform de Handreiking controle begroting en
verantwoording, voortaan in iedere mensenrechtenrapportage een
compleet overzicht te verstrekken, een en ander per land inzichtelijk te
maken et cetera. Dat hebben wij geprobeerd. Ik ben zeer bereid om deze
motie over te nemen, zodat wij het verder kunnen uitsplitsen conform de
Handreiking controle begroting en verantwoording. Ik zou die motie dus
willen overnemen.
De voorzitter:
Ik moet u erop wijzen dat u in een notaoverleg geen moties kunt
overnemen.
Minister Koenders:
O.
De voorzitter:
Het wordt dan «oordeel Kamer».
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik kan de motie wel intrekken ten gunste van een toezegging.
De voorzitter:
Dat kan altijd!
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik ben niet van «een dag geen motie is een dag niet geleefd», dus met een
stevige toezegging van de Minister kan ik de motie intrekken. Wat ik
vraag, is niet zozeer een kwestie van kleurtjes, zoals ik iemand hoor
suggereren. Ik wil echt een projectoverzicht. Daar zijn standaardregels
voor. Daarom heeft de Minister ongetwijfeld van zijn ambtenaren te horen
gekregen dat het mogelijk is om dit te doen. Dit is dus al heel mooi.
De voorzitter:
Akkoord.
Aangezien de motie-Ten Broeke (32 735, nr. 155) is ingetrokken, maakt zij
geen onderwerp van behandeling meer uit.
Minister Koenders:
Mijn excuses, voorzitter. Dit was voor mij nieuws. Dat was een fout
mijnerzijds. Wij zullen in ieder geval uitdrukking geven aan de tekst die in
het dictum staat.
De motie op stuk nr. 156 van de heer Ten Broeke wil ik ontraden omdat ik
daar echt anders in zit. Wij hebben het bijvoorbeeld over Guatemala en de
OAS (Organization of American States) gehad. Dat is een belangrijk
programma, dat ik niet zou willen laten vallen. Ik heb in de beoordeling
die ik eerder gaf, gezegd dat de meeste gelden voor projecten in
OESO-landen in andere landen wordt uitgegeven. Ik noemde net
bijvoorbeeld het project voor steun aan het vredesproces in Colombia. Er
zijn waarnemers bij het afgelopen referendum geweest. Ik noemde ook al
punten die met Guatemala te maken hebben. Ik kan ook andere
voorbeelden noemen. Die zou ik echt willen behouden. Die projecten
lopen toevallig via de OAS en dus via de Verenigde Staten, een
OESO-land. Over de kleine hoeveelheden die nog wel in OESO-verband
worden uitgegeven, verschillen wij inderdaad van mening. Ik noemde al
het punt van de doodstraf. Ik blijf die uitgaven dus zinnig vinden. Al met al
zou ik deze motie om die reden willen ontraden.
Ik steun de positieve grondhouding van de heer Ten Broeke met
betrekking tot het ICC en de projecten ter zake.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

53

Ik dank de heer Servaes voor zijn opmerkingen. Hij zei dat het mensenrechtenbeleid de hoeksteen van het Nederlandse buitenlands beleid is en
bepleitte een actieve Nederlandse inzet. Dat delen wij zeer met elkaar. Wij
zullen ons beleid zo actief mogelijk voortzetten.
Misschien heb ik, niet met opzet, mist laten bestaan over de situatie in
Qatar en de klachtenregeling. Ik heb me misschien onduidelijk uitgedrukt,
maar ik heb niet proberen te zeggen dat je geen klacht zou kunnen
steunen als je in de beheersraad zit, want dat kan op zich wel. Gezien de
reputatie van een aantal landen die zo’n klacht ingediend hebben, landen
die zelf ook grote problemen hebben op het gebied van arbeidsomstandigheden, vond ik het verstandiger om te reageren op het rapport dat
begin volgend jaar uitkomt over de voortgang die Qatar boekt. Als dat
onvoldoende blijkt, zullen wij uiteraard meedoen met een klacht van een
aantal landen die op dit punt ook geloofwaardig zijn. Zo zou ik het willen
benoemen. Het is dus geen onwil. Als de Kamer dat zou willen, sluit ik mij
ook nog aan bij die twaalf landen, maar ik vind dit een kwestie van
effectiviteit. Om nu met Pakistan, Libië en Jordanië een klacht in te dienen
tegen Qatar ... Van mij mag het, maar het belangrijkste vind ik nu dat op
een aantal punten vooruitgang is geboekt. Die wil ik begin volgend jaar in
kaart hebben, in februari. Naar aanleiding daarvan wil ik mijn mind
opmaken.
Maar dat is dus de reden. Uiteraard zal ik de FNV alle nodige steun geven
richting Qatar, ook via onze ambassade. Overigens zijn de relaties met
Qatar goed. Wij spreken goed met Qatar over allerlei punten, die
bijvoorbeeld ook met buitenlandse financiering te maken hebben. Wij
praten wel over ngo’s, maar wij hebben ook bepaalde restricties. Wij
kunnen dit daar dus op een goede manier aan de orde stellen.
Ik kom nu op een aantal vragen van de heer Voordewind. Ik ben het met
hem eens dat de situatie in West-Papoea belangrijk blijft. Ik heb geen
enkele aanwijzing dat de politietraining niet goed zou verlopen;
integendeel! We werken samen met de Europese Unie in West-Papoea.
Dat is ook nodig, want wij hebben een gecompliceerde historischkoloniale relatie. Het is dus heel goed om met hen samen te werken. De
samenwerking is erop gericht dat de politie optreedt op een manier die
veel meer in overeenstemming is met de mensenrechten.
Over de Filipijnen zijn wij het eens. Ik zal via collega Van der Steur, die op
dit punt verantwoordelijk is, verzoeken om ook aandacht voor de
Filippijnen te vragen en de Kamer daarvan op de hoogte te houden.
Ik kom op een aantal vragen die de heer Sjoerdsma gesteld heeft. Met
betrekking tot het ICC, waarover ook de heer Servaes sprak, sta ik open
voor elke suggestie. De Kamer mag erop vertrouwen dat de regering op
dit vlak zeer actief zal opereren. Ik vind vooral de relatie met de Afrikaanse
Unie nogal ingewikkeld, omdat je aan de ene kant het risico van een zeker
besmettingsgevaar loopt, om het maar even ondiplomatiek te zeggen,
gezien de leidende positie van Zuid-Afrika. Moet je daar dan wel of niet de
Assembly of States Parties houden? In het mandje van wat wij effectief
zouden kunnen doen, wordt dit zeker serieus meegenomen.
Over Guantánamo Bay moet ik de heer Sjoerdsma teleurstellen. Er is geen
verandering in het Nederlandse standpunt gekomen. Daar kun je
inderdaad verschillend over denken en daar heb ik ook zeer veel begrip
voor, maar wij hebben een standpunt ingenomen dat afhankelijk is van
een aantal stappen die de Verenigde Staten zouden moeten zetten.
Ondanks zijn grote wens is ook president Obama niet in staat geweest om
een aantal stappen te nemen die het mogelijk maken om meer mensen
naar het grondgebied van de Verenigde Staten over te brengen. Het is
hem niet gelukt om zijn eigen congres te overtuigen. Dat is jammer. Ik
betreur dat met de heer Sjoerdsma, maar kan hem hierover geen nieuw
standpunt geven. Ik stel het op prijs als hij hiermee tandenknarsend
akkoord gaat; laat ik het maar zo zeggen. Wij hebben het tandenknarsen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

54

goed gehoord. Wij gaan ons best doen om het te doen volgens de
toezegging die ik hierover gedaan heb.
Ik begrijp dat het onderwerp Syrische vluchtelingen ook aan de orde is
geweest tijdens de begrotingsbehandeling van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking. De ambassade zit hier bovenop en doet
telkens navraag, zowel bij autoriteiten als bij ngo’s in andere landen, dus
bij onafhankelijke organisaties. Wij werken nauw samen met internationale organisaties die een presentie hebben in Turkije en die betrokken
zijn bij het migratievraagstuk: de Europese Commissie en UNHCR. Wij
hebben inderdaad beperkte toegang tot het gebied. Dat geldt overigens
voor bijna alle onafhankelijke organisaties. UNHCR tekent aan dat de
Turks-Syrische grens ruim 900 kilometer lang is en direct grenst aan een
actief conflictgebied in Syrië. Daarom heeft de UNHCR uitgesproken wel
begrip te hebben voor de complexe veiligheidsvraagstukken waarmee de
Turkse autoriteiten zich geconfronteerd zien. Daardoor is het ook voor de
UNHCR lastig om de berichten van organisaties als Human Rights Watch
bevestigd te krijgen. Het enige wat wij nu kunnen doen, is naar aanleiding
van die berichten verder werken met UNHCR in de training van de
grenswachten. In de afspraken met de EU heeft Turkije toegezegd, de
situatie van vluchtelingen te verbeteren. Er is veel op de situatie aan te
merken, maar op zich is daarin een groot aantal verbeteringen
opgetreden, bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs en werk. Dat steunt
de Europese Unie.
De heer Bisschop vond de toezegging over de financiering van de pilot
receptorbenadering een beetje mager. Ik vond die juist helemaal niet
mager, maar misschien heb ik me daarin vergist. De heer Bisschop zegt
dat dit hetzelfde is als vorig jaar, maar dat weet ik niet. Het lijkt mij eerlijk
gezegd niet hetzelfde. Ik heb toen gezegd dat ik de intentie had om te
bezien of een vervolg kon worden gegeven, afhankelijk van de goede
afronding van het project. Nu financieren we gewoon mee aan een
evaluatie en staan we positief tegenover een nieuwe financiering als de
evaluatie positief is. De heer Bisschop zal ook begrijpen dat ik dat
daarvóór niet ga doen. Ik wil vanwege de effectiviteitsvraag wel zeker
weten dat het goed is. Ik denk dat ik de heer Bisschop daarmee redelijk ter
wille kan zijn.
Ik kom op een aantal vragen die de heer De Roon heeft gesteld, in het
bijzonder vormgegeven in de moties die hij heeft ingediend. Over
West-Papoea heb ik net al iets gezegd.
In de motie op stuk nr. 157 constateert de heer De Roon dat de sharia
botst met mensenrechten en verzoekt hij de regering, «te erkennen dat de
islam per definitie strijdt met mensenrechten en aan te geven of en hoe zij
haar beleid hier op zal aanpassen». Ik moet deze motie ontraden, want het
is een discriminerende motie, waarin wordt gesteld dat één religie per
definitie mensenrechten schendt. Dat is niet het oordeel van de Nederlandse regering. Ik moet die motie dus ontraden.
Ik kom bij de motie op stuk nr. 158. Misschien had de heer De Roon toch
nog een vage hoop dat ik mijn beleid op dit punt zou veranderen, maar ik
blijf erbij dat ik het essentieel vind om juist als het moeilijk is, te
overleggen met een regering. Daar bestaat mijn ministerie voor. Ik zie dus
geen enkele reden om nu ineens de ambassadeur uit Turkije weg te halen,
juist nu ik hem zo hard nodig voor een aantal van de punten die de heer
De Roon zelf aan de orde heeft gesteld. Ik wil die motie dus ontraden.
Ook de motie op stuk nr. 159 wil ik ontraden. Wij hebben daarover vorige
week uitgebreid gesproken. Ik heb gezegd dat visumvrijstelling afhankelijk
is van de benchmarks. De heer De Roon kent die benchmarks. Als Turkije
daaraan niet voldoet, is er geen visumvrijstelling. Anders maken wij die
wel mogelijk. In die zin vind ik de motie dus voorbarig en daarom wil ik
die ontraden.
De motie op stuk nr. 160 wil ik ook echt ontraden. Ik denk dat dit onverstandig is. Ik heb gezegd dat een aantal zaken in West-Papoea positiever

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

55

gaan. Ik heb ze zelf herhaaldelijk aan de orde gesteld in gesprekken met
mijn collega Retno Marsudi. Ik vind dat de heer De Roon hier ook even
moet nadenken over de vraag hoe Nederland het meest effectief kan zijn
om echt wat te doen voor de mensen in West-Papoea. Hij weet ook dat wij
een koloniaal verleden hebben en dat wij de territoriale integriteit van
Indonesië accepteren. Dat betekent niet dat wij niks mogen zeggen.
Integendeel! Wij doen dat ook. Wij werken zelfs actief mee aan bijvoorbeeld elementen van die politietraining, maar ik vind het dus niet
verstandig en misschien zelfs wel contraproductief als deze motie wordt
aangenomen.
De heer Knops heeft nog een aantal vragen gesteld, waarvoor ik hem
dank. Misschien kan ik er het beste op ingaan naar aanleiding van de
moties die hij heeft ingediend. De motie op stuk nr. 161 ontraad ik. Er is
geen enkel misverstand tussen de Nederlandse regering en de Kamer
over de verschrikkelijke misdaden tegen de menselijkheid die gepleegd
worden door ISIS. Het weerhoudt ons er ook niet van om enige activiteit
te ondernemen tegen ISIS op alle fronten, ook met onze militairen. Wij zijn
van oordeel, overigens net als andere parlementen, dat het moet gaan om
een oordeel van de rechter. In die zin bestaat er dus niet zoiets als een
«politiek oordeel». Voordat de rechter erover heeft geoordeeld, zou ik deze
motie dus willen ontraden.
Ik kom op de motie op stuk nr. 162, waarin de overweging staat dat Hoge
Vertegenwoordiger van de EU, Mogherini, lidstaten opgeroepen heeft om
een duidelijk signaal af te geven richting Turkije. Misschien moet ik hier
iets zeggen over hoe dit verlopen is. Juist de Nederlandse regering heeft
op de punten die hier aan de orde worden gesteld, zeer actief gereageerd
in de richting van de Turkse regering. We hebben dat maandag opnieuw
aan de orde gesteld tijdens de Raad Buitenlandse Zaken. Gisteren zijn
daar gesprekken over geweest met de Minister van Europese Zaken van
Turkije, de heer Çelik. Juist op Nederlands initiatief zijn niet alleen in
Ankara de EU-vertegenwoordigers bij elkaar gekomen, maar is ook de
verklaring uitgegeven waaraan de heer Knops refereert. Ook in die zin zou
ik de motie willen ontraden. Wij doen op een andere manier al wat de
heer Knops belangrijk vindt.
Ik kom op de motie op stuk nr. 163. Die motie zou ik echt willen ontraden,
omdat de Hoge Commissaris zich – daar hebben we veel steun voor
uitgesproken – richt op de alarmerende signalen over het optreden van de
Turkse strijdkrachten. Wij ondersteunen de heer Zeid daar dus juist in. Hij
heeft gesproken over «hoogstwaarschijnlijke buitenproportionaliteit». Dat
wil hij onderzoeken. Het gaat ons dus niet aan om op dit moment al het
optreden van de Turkse veiligheidstroepen te veroordelen als dat het
onderwerp van onderzoek is. Ik zou de motie dus willen ontraden.
Ik kom op de motie op stuk nr. 164 van de heer Van Bommel. Die zou ik
ook willen ontraden, omdat wij nog steeds goed in staat zijn om
niet-gouvernementele organisaties op het terrein van vrouwen en
mensenrechten te ondersteunen. We hebben daarbij geen problemen met
antiterrorismewetgeving. Maar het is wel degelijk een issue: wij moeten er
zeer kritisch over zijn dat financieringsstromen mogelijk misbruikt worden
voor terrorisme. Ik wil tegen de heer Van Bommel zeggen dat wij het
belang onderstrepen van de projecten waarover hij het heeft. We willen
ervoor zorgen dat het geld goed terechtkomt. Maar de motie ontraad ik.
De motie op stuk nr. 165 zie ik als ondersteuning van beleid. Ik laat het
oordeel aan de Kamer. Laat ik wel deze aantekening erbij maken. Er wordt
verzocht om te bekijken of structurele financiële steun «mogelijk en
wenselijk» is. Wij hechten zeer aan het werk van de ICMP. Wij hebben daar
ook heel veel geld aan uitgegeven. Wij zullen ook met de ICMP spreken,
mede op basis van de ingediende motie, en daarover vervolgens aan de
Kamer rapporteren. We moeten goed kijken naar het beheer van de ICMP
en naar het feit dat zij van meerdere partijen afhankelijk is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

56

Daarmee ben ik aan het eind van de beantwoording van de vragen in
tweede termijn.
De voorzitter:
Ik dank de Minister voor de beantwoording in tweede termijn en de
bespreking van alle moties. De Minister heeft een aantal toezeggingen
gedaan, die ik nu met u ga doornemen.
De heer Ten Broeke (VVD):
Kan de voorzitter iets zeggen over de gewenste datum waarover op deze
moties wordt gestemd? Is dat volgende week?
De voorzitter:
Zeker. Ik stel voor om niet volgende week dinsdag over de moties te
stemmen, want dan bespreken wij de begroting van Buitenlandse Zaken.
We willen een aantal moties wellicht in samenhang daarmee beoordelen.
Ook voor de Minister kan dat relevant zijn. Daarom lijkt het mij wijs om de
moties pas op 29 november, dus de week na de begrotingsbehandeling,
ter stemming te brengen.
De heer De Roon (PVV):
Ik wil graag dat mijn motie op stuk nr. 160 over West-Papoea wel
volgende week in stemming wordt gebracht, want die gaat over wat er
volgende week in Indonesië door de Minister-President wel of niet moet
worden gedaan.
De voorzitter:
Dat is alleszins redelijk. Ik stel voor om het voorstel van de heer De Roon
te volgen. De motie op stuk nr. 160 wordt er dus uit gehaald omdat
uitvoering van de motie een deadline heeft.
Ik kom nu toe aan de toezeggingen van de Minister.
– De Minister informeert de Kamer over de uitkomsten van het overleg
over de vergroting van het draagvlak voor het Internationaal Strafhof.
– Op basis van de uitkomsten van de eindevaluatie van het receptorproject China komt er een besluit over financiering.
– In de loop van december komt er informatie naar de Kamer over het
besluit van het kabinet over de ondertekening van de
VN-klachtrechtprotocollen.
– De Kamer ontvangt een afschrift van het antwoord van de Minister op
de brief van het Humanistisch Verbond over de financiering van
projecten ten behoeve van ongelovigen.
De heer De Roon (PVV):
Mogen wij dat antwoord ontvangen voor de begrotingsbehandeling van
volgende week?
Minister Koenders:
Dat weet ik eigenlijk niet. Ik ga eerst eens naar die brief kijken en zal die
beantwoorden. Daar krijgt de Kamer een afschrift van.
De heer De Roon (PVV):
Ik vraag de Minister dan om ernaar te streven om dat voor de begrotingsbehandeling te doen als dat mogelijk is.
Minister Koenders:
Als de heer De Roon kan aangeven wat de urgentie is om dat voor
volgende week te doen, wil ik daar graag aan voldoen.
De heer De Roon (PVV):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

57

Dat hangt er uiteraard een beetje van af wat de Minister gaat antwoorden.
Het antwoord dat de Minister wellicht geeft, kunnen we zo nog
meenemen in de verdere behandeling van de begroting van Buitenlandse
Zaken.
Minister Koenders:
Oké, dan zullen we de brief beantwoorden voor de begrotingsbehandeling.
De voorzitter:
Akkoord. Dank voor deze toezegging. We gaan naar de vijfde toezegging.
– Antwoorden op vragen naar aanleiding van de motie-Van der Staaij
over BDS worden voor de begrotingsbehandeling naar de Kamer
gestuurd.
– De zesde toezegging is dat nadere rapportage over kinderarbeid in
Panama ook voor de begrotingsbehandeling naar de Tweede Kamer
wordt gestuurd.
Minister Koenders:
Sorry, kunt u die laatste toezegging nog even herhalen?
De voorzitter:
Ja. De nadere rapportage over kinderarbeid in Panama wordt voor de
begrotingsbehandeling naar de Kamer gestuurd.
Minister Koenders:
Voorzitter, als ik echt naar de evaluatie en de effectiviteit moet kijken, dan
is dat wel heel snel. Ik zou u dus willen vragen om mij daar iets meer tijd
voor te geven.
De voorzitter:
Herstel. Dit blijkt niet toegezegd. U kunt deze opmerking daarom als niet
gemaakt beschouwen.
De volgende toezegging wordt dan de zesde.
– Begin december komt er een reactie van het kabinet op het onderzoekLimpach over Indonesië.
– De Kamer ontvangt een uitgesplitst overzicht van uitgaven ten
behoeve van mensenrechten in de Mensenrechtenrapportage.
De heer Ten Broeke (VVD):
Mag ik eraan toevoegen «conform de Handreiking controle begroting en
verantwoording»? Projectoverzichten moeten worden aangevuld met
beleidsdoelstelling, herkomst, projectduur et cetera.
De voorzitter:
Dat stond in de motie. Met die nadere precisering heb ik deze toezegging
ook bedoeld.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik heb die motie ingetrokken omdat ik deze toezegging kon krijgen. Dat
leek mij fair. Maar laten we daar geen discussie meer over voeren.
De voorzitter:
Zo is het toegezegd door de Minister, dus zo mag u deze zevende
toezegging ook lezen.
Ik kom bij de achtste toezegging.
– De Minister stuurt een brief over het bezoek van de Mensenrechtenambassadeur aan de Filipijnen.
Minister Koenders:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

58

Pardon, nee, dat klopt ook niet.
De voorzitter:
Dat klopt ook niet. Het was Pakistan?
Minister Koenders:
Er is ook iets met de Filipijnen, maar ik weet niet precies wat u wilt.
De voorzitter:
Wat hebt u toegezegd?
Minister Koenders:
Nou, zo weinig mogelijk.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Mag ik helpen? De Minister heeft toegezegd om begin volgend jaar de
Mensenrechtenambassadeur naar Pakistan te sturen.
Met betrekking tot de Filipijnen heeft de Minister toegezegd om met
collega Ard van der Steur van Veiligheid en Justitie te bespreken hoe op
de Filipijnen Nederland betrokken zou kunnen zijn bij de inzet op het
gebied van kinderseks en cyberseks met kinderen.
De voorzitter:
Het zijn dus twee verschillende toezeggingen.
– De eerste luidt: de Mensenrechtenambassadeur gaat begin volgend
jaar naar Pakistan.
Minister Koenders:
Ja, dat is akkoord.
De voorzitter:
Dan de tweede toezegging.
– Er wordt overleg gevoerd met Minister van der Steur over het
aanpakken van cyberseks en kinderseks op de Filipijnen.
Minister Koenders:
Ja, prima.
De voorzitter:
Ook die toezegging erkent de Minister. Daarmee zijn alle toezeggingen
aan de Kamer genoteerd.
Ik herhaal nog even dat wij de moties ter stemming brengen op
29 november, dus niet volgende week maar de week na de begrotingsbehandeling.
De heer Bisschop heeft nog een punt.
De heer Bisschop (SGP):
Het is niet zozeer een toezegging, maar ik blijf toch even haken bij de
definiëring van «antisemitisme». Daar was wat onduidelijkheid en
discussie over. In de tweede termijn heeft de Minister niet gereageerd,
maar is de conclusie gerechtvaardigd dat het Nederlandse kabinet die lijn
volgt en steunt?
Minister Koenders:
Ja.
De heer Bisschop (SGP):
Helder, dank.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

59

Korter kan het antwoord niet zijn.
Ik dank de Minister voor de beantwoording van alle vragen en de
appreciatie van alle moties van de Tweede Kamer.
Sluiting 20.34 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 735, nr. 168

60