Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 793

Preventief gezondheidsbeleid

Nr. 514

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 9 december 2020
Met deze brief stuur ik u de resultaten van een drietal monitors op het
terrein van middelengebruik. Het betreft de monitor Middelengebruik in
het mbo en hbo, Peilstation ouders en de Alcoholgerelateerde behandelingen op de SEH. Graag breng ik de hoofdpunten van de monitors onder
uw aandacht en geef ik u mijn beleidsreactie.
Monitor middelengebruik mbo en hbo
De monitor Middelengebruik onder studenten van 16–18 jaar op het mbo
en hbo 2019 van het Trimbos-instituut is een aanvulling op de bestaande
scholierenonderzoeken Peilstationsonderzoek Scholieren en Health
Behaviour in School-aged Children (HBSC)1. Door het Trimbos-instituut is
in het najaar van 2019 voor de derde keer het middelengebruik onder 16
tot en met 18-jarige studenten op het mbo en hbo onderzocht. Dit werd
gedaan op dezelfde wijze als in 2017 en 2015. Hieronder ga ik in op de
belangrijkste uitkomsten.
Roken
Het roken onder mbo- en hbo-studenten van 16–18 jaar is in het geheel
afgenomen sinds de vorige meting. Het aantal studenten dat in 2019
aangeeft ooit te hebben gerookt is gedaald ten opzichte van 2017, van
51% naar 45%. Het aantal maandelijks rokende studenten daalde van 31%
in 2017 naar 25% in 2019 en het aantal dagelijks rokende studenten van
17% naar 11%. Ook daalde tussen 2017 en 2019 het gebruik van de
e-sigaret en de waterpijp. Het maandelijkse gebruik van de e-sigaret
daalde van 12% naar 8% en het gebruik van de waterpijp daalde van 13%
naar 10%. Voor het eerst werd gevraagd naar gebruik van verhitte tabak
(heat-not-burn). Vijf procent van de ondervraagden gaf aan ooit verhitte
tabak gebruikt te hebben.
1

kst-32793-514
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 793, nr. 514

1

In vergelijking met scholieren uit het voortgezet onderwijs en
hbo-studenten roken mbo-studenten vaker tabak, een e-sigaret of
waterpijp. Zo roken er op 18-jarige leeftijd twee keer zo veel
mbo-studenten als hbo-studenten.
Er is in het algemeen een daling waargenomen in roken en het gebruik
van de e-sigaret en waterpijp onder studenten op het mbo en hbo. De
cijfers geven echter geen reden tot tevredenheid. Ondanks de daling zijn
er nog altijd veel jongeren die roken. Er zijn dit jaar diverse maatregelen
genomen om roken onder jongeren terug te dringen, zoals een accijnsverhoging en het verbieden van roken op terreinen van onderwijsinstellingen. Met de NIX18-campagne wordt bovendien ingezet op
tegengaan van verstrekking van tabak aan jongeren. In januari stuur ik u
de resultaten van het nalevingsonderzoek van de verstrekking van tabak.
Daarbij worden ook de resultaten betrokken van het onderzoek hoe
jongeren aan tabak komen. Ook werk ik aan regels voor smaakjes van
e-sigaretten, waardoor alleen nog tabakssmaken verkocht mogen worden.
Ik hoop het effect van deze maatregelen in volgende onderzoeken terug te
zien.
Alcohol
Vergeleken met 2017 is het percentage jongeren tussen de 16 en 18 jaar
dat ooit alcohol heeft gebruikt iets afgenomen in 2019, maar het
percentage jongeren dat de afgelopen maand heeft gedronken en het
percentage dat meer dan 10 glazen drinkt is niet veranderd. Een ruime
meerderheid (68%) van de 16- t/m 18-jarige mbo- en hbo-studenten heeft
in de afgelopen maand alcohol gebruikt. Het percentage van deze
studenten dat aangeeft ooit alcohol te hebben gedronken is gedaald van
85% naar 80%. Ook geeft 34% van de 16-jarige scholieren en 39% van de
17-jarige scholieren die de afgelopen maand gedronken hadden aan zelf
drank te hebben gekocht, met name in de supermarkt, de discotheek en
de sportclub.
Dat is echter nog een zeer hoog percentage. Alleen onder 16-jarige
studenten is het gebruik van meer dan 10 glazen alcohol in het weekend
significant gedaald van 22% in 2017 naar 15% in 2019. Voor 17- en
18-jarigen bleef dit gebruik in het weekend gelijk (19%). Ook voor het
alcoholgebruik geldt dat de mbo-studenten meer dronken dan hun
leeftijdsgenoten in het hbo.
Voor het halen van de doelstellingen van het Nationaal Preventieakkoord
is een behoorlijke inspanning nodig, aangezien de meerderheid van de 16en 17-jarigen op mbo en hbo alcohol drinkt en een flinke groep van deze
studenten tot de zware drinkers kan worden gerekend.
Deze resultaten maken duidelijk dat de acties uit het Nationaal Preventieakkoord om alcoholgebruik onder jongeren terug te dringen nog steeds
hard nodig zijn. Ik denk hierbij aan inspanningen van verstrekkers om de
naleving van de leeftijdsgrens te verbeteren en de continuering van NIX18
en NIX zonder ID. Daarnaast is het van belang dat het doorgeven van
alcohol aan minderjarigen strafbaar wordt gesteld in de nieuwe
Alcoholwet. Als dit wetsvoorstel in werking treedt, zal ik met een
campagne aandacht vragen voor het strafbaar stellen van wederverstrekking. Daarnaast start ik deze maand de socialenormcampagne om niet
drinken meer sociaal geaccepteerd te maken. Deze campagne is gericht
op het algemene publiek, maar heeft ook expliciete aandacht voor
studenten, plattelandsjongeren en 55-plussers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 793, nr. 514

2

Lachgas
Bijna 1 op de 3 van de 16- t/m 18-jarige studenten geeft aan ooit lachgas
gebruikt te hebben, dat was in 2015 20%. Ook het percentage gebruik in
de afgelopen maand is toegenomen van 5% in 2015 naar 8% in 2019.
Opvallend is dat er in tegenstelling tot alcohol en tabak bij lachgas geen
verschil is waargenomen tussen mbo- en hbo-studenten.
Het recreatief gebruik van lachgas is niet meer als onschuldig te zien nu er
steeds meer bewijs is voor de gezondheidsrisico’s van dit middel (CAM,
2020).
Lachgas is nu nog vrij verkrijgbaar. Ik werk samen met de Minister van
Justitie en Veiligheid aan een wijziging van het Opiumwetbesluit om
lachgas op lijst II bij de Opiumwet te plaatsen. Ik streef er naar het
ontwerpbesluit zo spoedig mogelijk, in ieder geval in het eerste kwartaal
van 2021, bij uw Kamer in voorhang te brengen. De inwerkingtreding van
het verbod volgt zo snel mogelijk na notificatie bij de Europese Unie en
advies van de Raad van State.
Cannabis en harddrugs
Het aantal studenten dat ooit cannabis heeft gebruikt is in 2019 gedaald,
van 34% naar 29%. Het percentage gebruik in de afgelopen maand bleef
met 13% echter gelijk. Opvallend was dat 16- en 17-jarige leerlingen uit
het voortgezet onderwijs vaker aangaven ooit geblowd te hebben dan 16en 17-jarige mbo-studenten. Daarnaast had bijna 1 op de 3 blowers tijdens
schooltijd gebruikt. Hier is een rol weggelegd voor de scholen zelf om dit
te signaleren. Het aantal studenten dat aangaf harddrugs te hebben
gebruik is gedaald, van 12% in 2015 naar 9% in 2019. Deze daling over 4
jaar was significant, en kan vooral verklaard worden door de daling van
gebruik onder 18-jarigen van 16% naar 12%. XTC is met 7% ooit gebruik
de meest gebruikte harddrug.
Het is positief om te zien dat de gebruikscijfers van zowel cannabis als
harddrugs onder 16- t/m 18-jarigen afgenomen zijn. Ik zie deze cijfers
graag nog verder dalen en daar blijf ik mij voor inzetten. Dit doe ik onder
andere via programma’s als Helder op School en de opvoedondersteuning, zoals die door GGD-en en Trimbos-instituut wordt aangeboden.
Voor de Kerst ontvangt uw Kamer de voortgangsbrief drugspreventie
waarin ik verder in ga op de acties die ik onderneem om drugsgebruik
tegen te gaan.
Peilstationsonderzoek Ouders 2019
De factsheet Peilstationsonderzoek Ouders 2019 geeft de resultaten weer
van een landelijk onderzoek van het Trimbos-instituut naar de opvattingen
en opvoedstrategieën van ouders ten aanzien van het middelengebruik
(roken, alcohol, e-sigaret en cannabis) door jongeren2. Het gaat om
ouders van leerlingen in het vmbo, havo en vwo. Het onderzoek is voor de
vierde keer uitgevoerd en is onderdeel van het Onderzoek Jeugd en
Riskant Gedrag, zoals dat 20 juni aan uw Kamer is aangeboden.
Het rapport toont positieve ontwikkelingen, maar signaleert ook uitdagingen. Ouders zijn positief over de communicatie met hun kinderen over
middelengebruik. Steeds meer kinderen groeien rookvrij op: er wordt
thuis of in het bijzijn van een kind niet gerookt. Meer ouders zijn zich
bewust van de schadelijkheid van roken, alcohol en cannabis voor
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 793, nr. 514

3

jongeren onder de 18 jaar. Een groot deel van de ouders is streng;
ongeveer twee derde van de ouders zegt dat hun kind zeker géén trekje
van een sigaret mag nemen en ongeveer driekwart zegt dat hun kind zeker
geen glas alcohol mag drinken of een trekje van een e-sigaret mag
nemen. Aan de andere kant, een flink deel van de ouders wijst dit dus ook
niet af. Ouders lijken zich onvoldoende bewust dat jongeren na het eerste
gebruik al gauw frequenter kunnen gebruiken en dat een jongere
startleeftijd problematisch gebruik in de hand kan werken. Ook leeft ten
onrechte het idee bij ouders dat kinderen beter thuis kunnen kennismaken
met middelen. Steeds meer ouders maken een NIX18-afspraak, maar een
meerderheid van de ouders maakt deze niet. Een derde van de ouders
heeft weinig vertrouwen in het eigen kunnen als opvoeder waar het gaat
om het voorkomen van middelengebruik. Ten aanzien van roken maken
ouders vaker afspraken en denken zij positiever over de effectiviteit van
maatregelen die zij kunnen nemen, dan wanneer het om alcoholgebruik
gaat. Ouders zijn het minst tevreden over de inspanning van andere
ouders, met name als het om alcoholgebruik gaat; sociale druk zou hier
een rol in kunnen spelen.
Het rapport biedt aanknopingspunten voor het verbeteren van de
opvoedondersteuning en de boodschap aan ouders als het gaat om
middelengebruik. De rol van de ouders bij het voorkomen van problematisch middelengebruik is groot. Mogelijk onderschatten ouders hun rol.
Het is belangrijk dat misvattingen die ouders hebben worden beslecht en
dat de leeftijd waarop voor het eerst middelen worden gebruikt zo lang
mogelijk wordt uitgesteld. Ik zal ervoor zorgen dat de kennis uit dit rapport
wordt meegenomen in de doorontwikkeling van de NIX18-campagne en
de opvoedondersteuning zoals die door GGD-en en Trimbos-instituut
wordt aangeboden. In dit kader is de IJslandse preventieaanpak van
middelengebruik door jongeren ook zeer relevant. Deze aanpak, die
gebaseerd is op een community based benadering3, wordt op dit moment
in zes Nederlandse pilotgemeenten geïmplementeerd. De eindrapportage
verwacht ik in juni 2022.
Alcoholvergiftigingen en ongevallen met alcohol
VeiligheidNL heeft ook over het jaar 2019 analyses gedaan van het aantal
behandelingen bij de Spoedeisende Hulp (SEH) van ziekenhuizen waarbij
alcoholgebruik kon worden geconstateerd4. Daarbij is onderscheid
gemaakt tussen het aantal alcoholintoxicaties (waarbij alcoholgebruik
evident was) en het aantal ongevallen inclusief geweldplegingen, waarbij
alcohol mogelijk een rol speelde. Ik deel de belangrijkste bevindingen met
u.
In 2019 zijn 6.500 personen op een SEH behandeld voor een alcoholintoxicatie en van hen was een vijfde (1400) jonger dan 18 jaar. De kans om met
een alcoholvergiftiging bij een SEH terecht te komen is het grootst voor
de leeftijdsgroep 12–17-jarigen (115 per 100.000 personen in deze
leeftijdsgroep), gevolgd door de 18–24-jarigen (96 per 100.000). Voor
beide leeftijdsgroepen is de trend de afgelopen tien jaar stabiel. Eenzelfde
trend kwam naar voren uit onlangs door de Stichting Jeugd en Alcohol
gepubliceerde cijfers. Ook daaruit bleek, dat het aantal adolescenten dat
zich presenteerde met een alcoholintoxicatie bij de (12 deelnemende)
ziekenhuizen stabiel bleef tussen 2007 en 2019. Wel steeg de gemiddelde
leeftijd op het moment van aanmelding van 14,97 naar 15,69 jaar.

3
4

https://www.trimbos.nl/kennis/ijslands-preventie-model
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 793, nr. 514

4

Volgens VeiligheidNL is bij de 25–54-jarigen is wel sprake van een
significante toename in deze periode, namelijk van 80%, tot een aantal
van 2900 behandelingen in 2019. Ook het aantal opnames van 55-plussers
is gestegen, maar niet significant, tot 700 behandelingen in 2019.
In het onderzoeksjaar vonden naar schatting 18.900 SEH-behandelingen
plaats naar aanleiding van ongevallen of geweldpleging waarbij alcohol
een rol speelde. Dit is een ondergrens, omdat bij SEH-bezoek niet altijd
wordt vastgelegd of alcohol een rol heeft gespeeld bij het ontstaan van
het ongeval. De afgelopen tien jaar is het aantal ongevallen met alcohol
bij 55-plussers sterker gestegen dan bij de overige leeftijdsgroepen.
Alcoholgerelateerde ongevallen leiden ook vaker tot ernstiger letsel: bij
drie van de tien gevallen is een ziekenhuisopname nodig, tegenover 16%
van de overige letselslachtoffers. Ruim de helft van de ongevallen vindt
plaats in de privésfeer, 38% in het verkeer.
Alcoholvergiftigingen zijn naar schatting verantwoordelijk voor ruim € 26
miljoen aan medische en verzuimkosten, bij ongevallen onder invloed van
alcohol gaat het om een bedrag van bijna € 170 miljoen.
De uitkomsten van de analyses van registratiegegevens bij SEH’s
onderstrepen opnieuw de urgentie om in te zetten op het voorkomen van
(problematisch) alcoholgebruik, zoals afgesproken in het Nationaal
Preventieakkoord (NPA). Ik denk dan vooral aan het voorkomen van
alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar. Bij deze leeftijdsgroep is
weliswaar sprake van een stabiele trend, maar het aantal incidenten is
nog steeds hoog. Daarom blijven campagnes als die van NIX18 hard
nodig, evenals de inzet op verbetering van naleving en handhaving van de
leeftijdsgrens en de strafbaarstelling van wederverstrekking, zoals
opgenomen in de voorstellen voor wijzigingen van de Drank- en
Horecawet. Ook op het gebied van bewustwording van risico’s en
vroegsignalering van problemen zijn het afgelopen jaar belangrijke
stappen gezet in samenwerking met bij het NPA betrokken partijen, niet
alleen gericht op jongeren, maar ook op ouderen en naasten.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
P. Blokhuis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 793, nr. 514

5