Rapportage sport 2014

Rapportage sport 2014

Annet Tiessen-Raaphorst (red.)

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, januari 2015

Het Sociaal en Cultureel Planbureau is ingesteld bij Koninklijk Besluit van 30 maart 1973.
Het Bureau heeft tot taak:
a wetenschappelijke verkenningen te verrichten met het doel te komen tot een samenhangende
beschrijving van de situatie van het sociaal en cultureel welzijn hier te lande en van de op dit
gebied te verwachten ontwikkelingen;
b bij te dragen tot een verantwoorde keuze van beleidsdoelen, benevens het aangeven van voor- en
nadelen van de verschillende wegen om deze doeleinden te bereiken;
c informatie te verwerven met betrekking tot de uitvoering van interdepartementaal beleid op
het gebied van sociaal en cultureel welzijn, teneinde de evaluatie van deze uitvoering mogelijk te
maken.
Het scp verricht deze taken in het bijzonder bij problemen die het beleid van meer dan één
departement raken.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is als coördinerend minister voor het sociaal
en cultureel welzijn verantwoordelijk voor het door het scp te voeren beleid. Over de hoofdzaken
hiervan heeft hij/zij overleg met de minister van Algemene Zaken; van Veiligheid en Justitie; van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties; van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap; van Financiën;
van Infrastructuur en Milieu; van Economische Zaken; en van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2015
scp-publicatie 2015-1
Zet- en binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Figuren: Mantext, Moerkapelle
Vertaling samenvatting: Julian Ross, Carlisle, Engeland
Omslagontwerp: bureau Stijlzorg, Utrecht
Omslagillustratie: Gruppetto, 2014 (screenprint), © Southwood, Eliza / Private Collection / Bridgeman
Images
isbn 978 90 377 0731 1
nur 740

Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op
grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen
te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp, www.repro-recht.nl).
Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere
compilatiewerken (art. 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting pro (Stichting
Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 kb Hoofddorp,
www.cedar.nl/pro).
Sociaal en Cultureel Planbureau
Rijnstraat 50
2515 xp Den Haag
(070) 340 70 00
www.scp.nl
info@scp.nl
De auteurs van scp-publicaties zijn per e-mail te benaderen via de website. Daar kunt u zich ook
kosteloos abonneren op elektronische attendering bij het verschijnen van nieuwe uitgaven.

Inhoud
Voorwoord11
Samenvatting en conclusies
13
Annet Tiessen-Raaphorst (scp)
S.1
Kernindicatoren sport: stabiel tot lichte stijging
13
S.2
Maatschappelijk en beleidsmatige ontwikkelingen rondom de sport
17
S.3
Meedoen in Nederland – sporten en actief zijn
18
S.4
Vitaal Nederland – gezondheid en bewegen
20
S.5
Talentvol Nederland – topsportprestaties
21
S.6
Kaart van Nederland – sportinfrastructuur
21
S.7
Nederland in beeld – wedstrijdbezoek, media en economisch profijt
23
Noten25
1
1.1
1.2
1.3
1.4
2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
3
3.1
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3
3.2.4

Inleiding
Annet Tiessen-Raaphorst (scp)
De stand van zaken in het sportlandschap anno 2014
Rapportages sport
Opzet Rapportage sport 2014
Gebruikte databestanden

26
26
26
27
28

Maatschappelijke ontwikkelingen
30
Remko van den Dool en Annet Tiessen-Raaphorst (scp)
De maatschappelijke context van sport
30
Demografische ontwikkelingen
30
Sociaaleconomische ontwikkelingen
33
Tijdsbesteding
37
Mediaconsumptie
38
Leefstijlkenmerken en gezondheid
39
Verschuiving van waarden en sociale veranderingen
42
Samenvatting
46
Noten47
Sportbeleid
48
Koen Breedveld en Hugo van der Poel (Mulier Instituut)
Introductie
48
Spelers in het sportbeleidsnetwerk: doelstellingen en taakverdeling
48
Ministerie van v ws, directie Sport
48
noc*nsf51
Gemeenten
52
Olympisch Vuur
53
5

r a pp or tage sp or t 2014

3.2.5
3.3
3.3.1
3.3.2
3.3.3
3.3.4
3.3.5
3.3.6
3.3.7
3.3.8
3.3.9
3.4

Overige spelers en ontwikkelingen in het sportbeleidsnetwerk
54
Beleidsthema’s
56
Sport en Bewegen in de Buurt
56
Veilig Sport Klimaat
57
Topsportklimaat
58
Topsportevenementen
59
Onderwijs en sport27
59
Gehandicaptensport
60
Kennisinfrastructuur
61
Wet- en regelgeving
62
Internationale ontwikkelingen
63
Conclusie
64
Noten64

4

Sportdeelname
67
Annet Tiessen-Raaphorst en Remko van den Dool (scp)
Sportdeelname als doel van beleid
67
Deelname aan sport
68
Beoefening van diverse takken van sport
75
Organisatievorm van de sportbeoefening
78
Deelname aan training en wedstrijden
81
Conclusie
83
Noten84

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
6

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5

6

Sportfans: volgen van sport via media
85
Nathalie Sonck en Remko van den Dool (scp)
Fan van sport
85
Sport via media
86
Luisteren en kijken naar sport
89
Over sport lezen
94
Sport online volgen
96
Conclusie
100
Noten100
Sportevenementen, -wedstrijden en hun mogelijke maatschappelijke
meerwaarde101
Willem de Boer (Hogeschool van Arnhem en Nijmegen) en Remko van den
Dool (scp)
Inleiding
101
Bezoekers van sportwedstrijden en -evenementen
102
Deelnemers aan sportevenementen
109
Wat leveren sportevenementen op?
111
Conclusie
120
Noten121

inhoud

7
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6
7.7
7.8
8
8.1
8.2
8.3
8.4
8.5
8.6
8.7
9
9.1
9.2
9.3
9.4
9.5
9.6
10
10.1
10.2
10.3
10.4
10.5

Sportinfrastructuur: organisaties, accommodaties en vrijwilligers
122
Rob Goossens, Andries Kuipers (cbs) en Remko van den Dool (scp)
Inleiding
122
De sportinfrastructuur
123
Sportbonden
125
Sportclubs
127
Fitnesscentra, sportscholen, zeil- en surfscholen en maneges
129
Sportaccommodaties
131
Vrijwilligerswerk
138
Samenvatting
140
Noten141
Economie van de sport
143
Rob Goossens en Andries Kuipers (cbs)
Sport als bedrijfstak
143
Sport en de Nederlandse economie
143
Bestedingen van huishoudens aan sport
149
Overheidsuitgaven en -inkomsten met betrekking tot sport
151
Baten, lasten en werkzame personen particuliere sportaccommodaties 154
Baten, lasten en personeel sportclubs
159
Samenvatting
164
Noten165
Sport, ruimte en tijd
166
Remco Hoekman, Karin Wezenberg-Hoenderkamp (Mulier Instituut)
en Remko van den Dool (scp)
Ruimte en tijd voor sport
166
Ruimtebeslag van de sport
167
Gebruik sportruimte
171
Afstanden tot en verplaatsingen naar sportvoorzieningen
174
De sport geklokt
179
Conclusie
182
Noten184
Beweeg- en zitgedrag van sporters en resulterende sportblessures
185
Vincent Hildebrandt (t no), Wanda Wendel-Vos (rivm), Claire Bernaards
(t no), Huib Valkenberg (VeiligheidNL) en Jan-Willem Bruggink (cbs)
Risico’s en voordelen van te veel of te weinig bewegen
185
Beweeggedrag van sporters en niet-sporters
187
Zitgedrag van sporters en niet-sporters
191
Sportblessures
193
Conclusie
200
Noten200

7

r a pp or tage sp or t 2014

11

Sport en onderwijs
201
Jo Lucassen en Niels Reijgersberg (Mulier Instituut)
11.1 Veel aandacht voor mogelijkheden bewegingsonderwijs in beleid
201
11.2 Stand van zaken in het bewegingsonderwijs
203
11.2.1 Primair onderwijs
203
11.2.2 Voortgezet onderwijs
207
11.2.3 Middelbaar beroepsonderwijs
211
11.3 Samenwerking sport, onderwijs en gezondheidsbeleid
212
11.4 Impuls brede scholen, sport en cultuur
215
11.5 Schoolsport
217
11.6 Opleidingen voor sport en bewegingsonderwijs
218
11.7 Conclusie
221
Noten222
12
12.1
12.2
12.3
12.4
12.5
12.6
13
13.1
13.2
13.3
13.4
13.5
13.6
14
14.1
14.2
14.3
14.4
8

Topsportbeleid in relatie tot prestaties
224
Bake Dijk (uu), Veerle de Bosscher (v ub) en Maarten van Bottenburg (uu)
Olympische en Paralympische medailles in 2012 en 2014
224
Output: Nederlandse topsportprestaties
225
Input: investeringen in topsport
228
Throughput: het Nederlandse topsportbeleid in internationaal
perspectief233
Focus in het Nederlandse topsportbeleid
243
Toekomstige keuzes in het Nederlandse topsportbeleid
246
Noten247
Omgevingsfactoren bij sport en bewegen
249
Annet Tiessen-Raaphorst en Remko van den Dool (scp)
Een passend sport- en beweegaanbod in de buurt
249
Sport, bewegen en sportaanbod landelijk vergeleken
250
Verschillen in sport en bewegen naar leefbaarheid van de buurt
258
Belang van en waardering voor sport- en beweegmogelijkheden
in de buurt
260
Bereikbaarheid, toegankelijkheid en veiligheid van de sportruimte
265
Conclusie
266
Noten267
Sport en (on)wenselijk gedrag
Nicolette Schipper-van Veldhoven (Hogeschool Windesheim/noc*nsf)
en Johan Steenbergen (Kennispraktijk)
20 jaar beleid en onderzoek op het terrein van (on)gewenst
gedrag in de sport
Incidentie van onwenselijk gedrag in de sport
Fair play op en rondom het veld
Rol van de trainer/coach in de sport

269

269
270
272
276

inhoud

14.5
14.6
14.7

Persoonlijke integriteit in de sport
277
(Pro)sociaal gedrag in de sport
279
Conclusie
283
Noten283

Summary and conclusions

284

Bijlagen te vinden via www.scp.nl bij het desbetreffende rapport
Literatuur297
Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

312

9

Voorwoord
Sport vormt voor veel mensen een vast onderdeel van hun dagelijks leven. Door zelf aan
sport te doen, door als vrijwilliger actief te zijn in een van de vele sportclubs, door onze
Nederlandse (top)sporters te volgen en aan te moedigen in hun strijd tijdens Olympische
en Paralympische Spelen, op Europese of wereldkampioenschappen. Of door de eigen
kinderen of familieleden aan te moedigen tijdens de wekelijkse competitiewedstrijd.
Om van al deze aspecten van sport te kunnen genieten, moet sport aan bepaalde voorwaarden voldoen: infrastructuur in de vorm van toegankelijke en veilige openbare
ruimte, accommodaties en organisaties, begeleiding door goede trainers en andere professionals, introductie in de sportwereld via het bewegingsonderwijs, en aandacht voor
de positieve (gezondheid, opvoedende waarde) en negatieve kanten van sport (­blessures,
ongewenst gedrag).
In Rapportage sport 2014 presenteert het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) in nauwe
samenwerking met diverse andere onderzoeksorganisaties de nieuwste gegevens op
het gebied van die voorwaarden. Een overzicht van maatschappelijke ontwikkelingen
en van het sportbeleid gevoerd door overheden en de sportsector tussen 2008 en 2014
plaatst de gegevens in een kader. In deze editie wordt specifieke aandacht besteed aan
twee beleidslijnen in het sportbeleid van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (v ws): de meerwaarde van aandacht voor sport en bewegen op buurtniveau en het
belang van een veilig sportklimaat waarbij er aandacht is voor zowel de negatieve als de
positieve aspecten.
Deze rapportage is de vijfde editie in een reeks van door het scp vervaardigde rapportages over sport. Sinds 2003 geeft dit inmiddels zeer gewaardeerde naslagwerk een
overzicht van de ontwikkelingen op diverse terreinen van sport. De basis hiervoor ligt
in een reeks langlopende statistieken. Het streven is eind 2016 een publicatie van het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (r i v m) en het scp uit te brengen waarin
een aantal trends doorgetrokken worden naar de toekomst.
Het rapport is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van v ws, directie Sport. Zonder
de medewerking van auteurs van diverse onderzoeksinstituten in de sport had dit rapport niet tot stand kunnen komen. Onze dank gaat uit naar de medewerkers van het
Mulier Instituut, het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs), t no Kwaliteit van Leven,
de Universiteit Utrecht, noc*nsf, Veiligheidnl , het r i v m, de Hogeschool Arnhem
Nijmegen (h a n), de Hogeschool Windesheim, Kennispraktijk en de Vrije Universiteit
Brussel, en naar de leden van de klankbordgroep voor hun bijdragen aan het welslagen
van dit project.
Prof. dr. Kim Putters
Directeur Sociaal en Cultureel Planbureau

11

Samenvatting en conclusies
Annet Tiessen-Raaphorst (scp)1

De Rapportage sport wordt door de sector beschouwd als het naslagwerk op het brede
terrein van sport in Nederland. De eerste editie verscheen in 2003 in opdracht van de
directie Sport van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (v ws). De
doelstelling van de Rapportage sport is om de in Nederland aanwezige sportstatistieken
te bundelen en te beschrijven, en daaruit af te leiden in welke richting de sport zich
ontwikkelt. Het begrip sport vatten we in dit rapport breed op: het gaat niet alleen om
sportbeoefening, maar ook om bijvoorbeeld het volgen van sport via media of bezoek,
de sportinfrastructuur (organisaties en accommodaties), de sporteconomie (uitgaven,
baten en lasten van organisaties, werkgelegenheid) en ontwikkelingen in het (top)
sportbeleid. De uitkomsten plaatsen we waar mogelijk in het perspectief van maatschappelijke ontwikkelingen. Het rapport verschijnt onder redactie van het Sociaal en
Cultureel Planbureau (scp) met medewerking van diverse onderzoeksinstituten.
Deze beschouwende samenvatting begint met de belangrijkste uitkomsten, samengevat
in een lijst van kernindicatoren. De lijst is gebaseerd op het advies Versterking Datainfrastructuur sport (Tiessen-Raaphorst en De Haan 2012) en verder uitgewerkt door v ws
in samenwerking met bij de sport betrokken onderzoeksinstituten. Daarna volgt een
beschouwing op maatschappelijke en beleidsmatige ontwikkelingen en op andere belangrijke resultaten uit de verschillende hoofdstukken in deze Rapportage sport.2 Waar
van toepassing vindt een bredere beschouwing over ontwikkelingen in het sportlandschap plaats.
S.1

Kernindicatoren sport: stabiel tot lichte stijging

De kernindicatoren geven een breed beeld van de ontwikkelingen in de sport (tabel S.1).
De meeste indicatoren laten in de afgelopen tien jaar een stabiele of positieve – hoewel vaak zeer beperkte – ontwikkeling zien. Het aandeel Nederlanders dat aan sport
doet, is licht gestegen, zo blijkt uit meerjarige statistieken. De vanuit de sportsector
ge­ambieerde 10% groei is daarmee nog niet gerealiseerd (zie noot b, tabel S.1). Het
aandeel Nederlanders dat lid is van een sportvereniging, maandelijks actief is als sportvrijwilliger of sportwedstrijden of -evenementen bezoekt, neemt niet toe maar ook niet
af. De sociale betrokkenheid bij sport door Nederlanders is daarmee behoorlijk stabiel.
Het overgrote deel van de Nederlanders is tevreden met het sport- en beweegaanbod in
de buurt. Van de regelmatige sporters of wedstrijdbezoekers voelt bijna driekwart zich
veilig op en rondom sportwedstrijden, maar hebben bijna vier op de tien ook ongewenst
gedrag ondergaan of gezien. Over deze cijfers zijn nog geen trends te geven; toekomstige metingen zullen hierop zicht gaan geven. Dit geldt eveneens voor cijfers over het
­bewegingsonderwijs.
13

14

definitie

blessure-incidentie (h10)
sedentair gedrag (h10)

dopinggebruik
­breedtesport
vitaal Nederland
beweeggedrag (h10)c

aandeel van de bevolking dat voldoende beweegt op basis van combinorm
aandeel van de bevolking dat voldoende beweegt op basis van beweegnorm
aantal blessures op basis van 1000 uur sportbeoefening
aantal uren dat 12-64-jarigen zittend of liggend doorbrengen op een
school/werkdag (excl. slaap)

prevalentie dopinggebruik in de breedtesport

aandeel van de bevolking dat regelmatig aan sport doet
sport 12x per jaar of vaker (r so-norm)
wekelijkse sportdeelname
sportparticipatie
aandeel van de mensen met een (fysieke) handicap/chronische aandoening
­gehandicapten (h4)
dat regelmatig aan sport doet
sport 12x per jaar of vaker (r so-norm)
wekelijkse sportdeelname
clublidmaatschap (h4)
aandeel van de bevolking/sporters dat lid is van een sportvereniging
vrijwilligerswerk (h7)
aandeel van de bevolking, dat maandelijks actief is als vrijwilliger in de
sport
waarden en normen/veilig aandeel van de maandelijkse sporters/wedstrijdbezoekers dat zich veilig
sportklimaat (h14)
voelt op en rondom sportwedstrijden
aandeel van de maandelijkse sporters/wedstrijdbezoekers dat de afgelopen 12 maanden wangedrag in de sport heeft meegemaakt of er getuige
van is geweest
bewegingsonderwijs (h11) het totaal aantal daadwerkelijk gegeven minuten bewegingsonderwijs
primair onderwijs (po) en voortgezet onderwijs (vo)

meedoen in Nederland
sportparticipatie (h4)

kernindicator (hoofdstuk)

Tabel S.1
Kernindicatoren sport a

–
–

–

73%
38%

po groep 1-2: 144 min
po groep 3-8: 87 min
vo 1e leerjaar: 150 min
vo 4e leerjaar: 97 min
–

2,0
7,4 uur

65%
63%

–
lichte stijging
stabiel
stabiel

64%
34%
33%
11%

stijging
–

lichte stijging
lichte stijging

–

lichte stijging
lichte stijging

trend in de afgelopen 10 jaar

75%b
56%

meest recente uitkomst

r a pp or tage sp or t 2014

stijging

110.000 fte

–
stabiel
stabiel

62%
23%

aandeel van de bevolking dat wekelijks sport volgt via media
aandeel van de bevolking dat maandelijks sportwedstrijden/-­evenementen
bezoekt
het bruto binnenlands product op basis van sport als aandeel van het
totale bbp
absoluut arbeidsvolume in de sport

–
lichte stijging
–

1%

–
34.474 hectare
–

dichtheid van sportaccommodaties per 10.000 inwoners
bodemgebruik sportterreinen
–

–

–

–

87%

stabiel

stabiel

trend in de afgelopen 10 jaar

16

9

meest recente uitkomst

aandeel van de bevolking, dat tevreden is met sport en beweegaanbod

plaats van Nederland op de internationale medaillespiegel, Olympische
sporten
plaats van Nederland op de internationale medaillespiegel, Paralympische
sporten
plaats van Nederland op de internationale medaillespiegel bij jeugd ek ’s
en wk ’s

definitie

a Voor de bronnen van de kernindicatoren, de meest recente meting en de nadere afbakening van de bevolkingsgroepen naar o.a. leeftijd, zie de betreffende
hoofdstukken.
b Volgens het Vrijetijdsomnibus (v to)-onderzoek sport 75% van de Nederlanders 12 keer per jaar of vaker. Puur op basis van dit percentage zou men kunnen
denken dat daarmee de ambitie van de sportsector (‘van 65% naar 75%’) gehaald is. Deze conclusie is echter niet terecht: het v to-onderzoek is in 2012
voor het eerst uitgevoerd en blijkt ten opzichte van andere onderzoeken in een hoge sportdeelname te resulteren. Hiervoor zijn diverse methodologische
verklaringen (zie Van den Dool et al. 2014). De uitkomsten zijn dus niet zonder meer met andere onderzoeken te vergelijken (zie hoofdstuk 4).
c De combinorm en de beweegnorm zijn richtlijnen voor voldoende beweging. Zo moeten volwassenen om aan de beweegnorm te voldoen minstens vijf
dagen per week ten minste 30 minuten per dag matig intensief actief zijn. Bij de combinorm wordt ook intensief bewegen meengenomen in de norm. Voor
meer uitleg zie hoofdstuk 10, tekstbox 1.
– = nog geen gegevens beschikbaar/vergt nog nadere uitwerking

bruto binnenlands product sport (h8)
werkzaamheid in de sport
(h8)

beweegvriendelijke
omgeving
Nederland in beeld
sportfan (h5, 6)

kaart van Nederland
subjectieve beoordeling
sport- en beweegaanbod
(h13)
voorzieningenniveau (h9)

top-10 ambitie
­gehandicaptensport (h12)
talentontwikkeling

talentvol Nederland
top-10 ambitie (h12)

Tabel S.1 (vervolg)
kernindicator (hoofdstuk)

s a men vat ting en conclusies

15

r a pp or tage sp or t 2014

Kijkend naar sport vanuit de gezondheidswaarde zien we zowel een positieve als een
negatieve ontwikkeling: iets meer Nederlanders zijn gaan bewegen en voldoen daarmee
aan de beweegnormen3 (zie noot c, tabel S.1), maar men heeft per duizend gesporte uren
wel meer blessures opgelopen.
In zijn geheel laten prestaties van Olympische en Paralympische topsporters een wisselend beeld zien, dat geen duidelijke stijging op de internationale medaillespiegels van de
afgelopen tien jaar oplevert.
De economische crisis van de afgelopen jaren heeft vooralsnog geen negatieve gevolgen
voor de sporteconomie gehad. Tussen 2006 en 2010 bleef het aandeel van de sport­
economie in de totale economie ruwweg 1%. De werkgelegenheid in de sporteconomie
(de sportsector zelf, maar ook gerelateerde sectoren als handel, horeca, overheid of
onderwijs) besloeg in 2010 110.000 voltijd banen (1,6% van de totale werkgelegenheid in
Nederland), een stijging met 10.000 banen ten opzichte van 2006.
Conclusie: de ontwikkelingen in de sport op basis van deze kernindicatoren laten in
de afgelopen tien jaar een stabiel tot licht stijgend beeld zien. Had er meer verwacht
kunnen worden van de beschikbare budgetten? Kan er net zo goed geen beleid worden
gemaakt en uitgevoerd? Hier simpel ‘ja’ of ‘nee’ op antwoorden, is te beperkt.
Ten eerste is het de vraag of deze stabiliteit er ondanks of dankzij beleid op en investeringen in accommodaties, sportstimulering en topsport is. Wellicht zou er een daling te
zien zijn geweest als er niets was gedaan. Welke van beide opties de juiste is, is niet eenvoudig te bepalen. De evaluatie van beleidsmaatregelen vergt een aparte studie, die deze
beschouwing te boven gaat. Wel is zeker dat beleid niet de enige beïnvloedende factor
is, ook economische en maatschappelijke ontwikkelingen spelen een rol in de sport.
En waar het om topsport gaat, zijn internationale veranderingen eveneens van invloed
op de Nederlandse prestaties. De invloed van beleid op de ontwikkelingen moet dus niet
overschat worden.
Ten tweede geven de kernindicatoren een gemiddeld beeld voor de hele bevolking, voor
alle regio’s in Nederland en voor alle sporttakken samen. Uitwerking van de kernindicatoren naar bijvoorbeeld lager versus hoger opgeleiden, gemeentes die veel in sport investeren versus gemeentes die dit niet doen, of naar verschillende sporttakken, levert een
gedifferentieerder beeld op. Analyses van de betrokkenheid bij sport binnen de diverse
bevolkingsgroepen laten zien dat er nog altijd grote verschillen zijn tussen groepen, die
in de loop der tijd groter of juist kleiner worden. In deze rapportage zijn verschillen tussen gemeentes of sporttakken veelal buiten beschouwing gebleven. De reden is vooral
methodologisch van aard. Veel van de tot nu toe beschikbare gegevens lieten geen uitspraken op dat niveau toe. Hierin zijn echter wel veranderingen zichtbaar,4 wat kansen
biedt voor toekomstige rapportages. Een aantal kernindicatoren vraagt de komende
jaren nadere uitwerking, hetzij in de zin van wat er precies onder verstaan wordt, hetzij
in de berekening van de waarde.

16

s a men vat ting en conclusies

S.2

Maatschappelijk en beleidsmatige ontwikkelingen rondom de sport

De afgelopen jaren waren de maatschappelijke ontwikkelingen (zie hoofdstuk 2) in sommige opzichten gunstig en in andere minder gunstig voor de sport. De vergrijzing en
de daaraan verbonden toename van beperkingen en chronische aandoeningen hebben
een minder gunstig effect op sport, hoewel de sportparticipatie onder ouderen, ook als
zij een chronische aandoening hebben, de afgelopen jaren wel is toegenomen. Nederlanders hechten veel waarde aan een goede gezondheid, maar de ontwikkelingen op
diverse leefstijlfactoren laten – met uitzondering van roken – nog geen verbetering zien.
Bijna de helft van de Nederlandse volwassenen is te zwaar, bij de kinderen en jongeren is
dit één op de zeven. Het aandeel Nederlanders met overgewicht laat de afgelopen jaren
echter geen stijging meer zien, wat opgevat kan worden als een positieve ontwikkeling.
De groei van het aandeel niet-westerse migranten kan leiden tot een positieve ontwikkeling doordat er vooral meer migranten van de tweede of derde generatie komen, die
meer vertrouwd zijn met de Nederlandse sportcultuur dan de eerste generatie. Ook
positief is dat het gemiddelde opleidingsniveau nog steeds toeneemt, en hoger opgeleiden vaker aan sport doen. Vooral de huidige generatie 65-plussers – die naar verhouding
minder aan sport doet – is veelal laagopgeleid, door cohortvervanging wordt dit aandeel
in de toekomst kleiner.
Sport is voor de meesten een vorm van vrijetijdsbesteding. Hoewel mensen de afgelopen
jaren meer vrije tijd hebben gekregen, is men vooral meer tijd gaan besteden aan media
(tv, computer). Nederlanders zijn ook iets meer tijd aan sport gaan besteden. Mogelijk
zorgen contributie of entreegeld in een periode van economische crisis voor een demping op de groei van de sportbeoefening en -bezoek. Dit zou vooral voelbaar kunnen zijn
bij huishoudens die in armoede leven. Hun aantal is de afgelopen jaren toegenomen.
Het blijkt dat kinderen die opgroeien in armoede een grotere kans hebben op sociale
deprivatie (ook op latere leeftijd), en dit betekent ook dat zijn minder aan sportactiviteiten deelnemen.
De periode 2008-2014 geldt als een bewogen periode voor het sportbeleid (zie hoofdstuk 3). Het ondervindt veel impulsen van het Olympisch Plan 2028 en het bijbehorende
kabinetsstandpunt, beide uit 2009, maar in 2012 weer losgelaten. Zo verschijnt in 2011
de beleidsbrief Sport en Bewegen in Olympisch Perspectief van v ws. Hierin komen een
drietal prioriteiten naar voren:
- Sport en bewegen in de buurt, gericht op een vraaggericht en passend sport- en beweegaanbod in de buurt. De publiek-private samenwerking bevorderen, evenals verbinding van sport, zorg, onderwijs en werk door inzet van combinatiefunctionarissen
en buurtsportcoaches. Extra aandacht voor de sportdeelname van mensen met een
handicap.
- Werken aan een veiliger sportklimaat, met aandacht voor sportiviteit en respect bij
sportverenigingen.
- Uitblinken in de sport, waarbij de top-10 ambitie van noc*nsf en de bonden wordt
ondersteund en de focus ligt op de realisatie van maatschappelijke en economische
spin-off van evenementen.
17

r a pp or tage sp or t 2014

De sport is veelvuldig zichtbaar in de media, maar lang niet altijd op een positieve
manier (bv. match-fixing, doping, geweld in en om de velden). Tot op heden is het
(landelijke) sportbeleid gevrijwaard gebleven van bezuinigingen. De overheid blijft
investeren in zowel de breedtesport als de topsport. Risicovol voor het beleid zijn de
lokale bezuinigingen, die naar verwachting in 2015 hun weerslag zullen gaan vinden in
de gemeentelijke sportbegrotingen, en een eventueel wegvallen van middelen uit de
kansspelen, zoals de Lotto.
S.3

Meedoen in Nederland – sporten en actief zijn

De sportdeelname (hoofdstuk 4) is de afgelopen jaren licht gestegen. Driekwart van de
bevolking (75%) doet twaalf keer per jaar of vaker aan sport en ruim de helft (56%) sport
wekelijks of vaker. Op basis van dit percentage zou men kunnen denken dat daarmee de
ambitie van de sportsector (van 65% naar 75%) gehaald is. Deze conclusie kan echter nog
niet worden getrokken: het onderzoek Vrijetijdsomnibus (v to) is in 2012 voor het eerst
uitgevoerd en blijkt ten opzichte van andere onderzoeken in een hoge sportdeelname te
resulteren. Hiervoor zijn diverse methodologische verklaringen (zie Van den Dool et al.
2014). De uitkomsten in andere onderzoeken laten een zeer beperkte stijging zien (zie
hoofdstuk 4).
Ten opzichte van andere Europese landen doen veel Nederlanders regelmatig aan sport.
Een kwart van de bevolking (25%) doet echter niet of nauwelijks aan sport en bijna een
op de vijf (19%) sport wel, maar niet iedere week. Verschillen in sportdeelname naar
sociaal-demografische achtergrondkenmerken zijn hardnekkig. Leeftijd, opleidingsniveau en gezondheid blijven belangrijke kenmerken van sportdeelname, waarbij de
verschillen in sportdeelname tussen jong en oud sinds 2001 kleiner zijn geworden, maar
tussen lager en hoger opgeleiden juist iets zijn toegenomen. Mensen met een matige of
ernstige fysieke handicap zijn de afgelopen jaren wekelijks meer aan sport gaan doen,
maar hun sportdeelname is nog steeds veel lager dan die van mensen zonder handicap
(64% sport 12 keer per jaar of vaker, 34% sport wekelijks).
Omgevingskenmerken houden eveneens verband met sport en beweeggedrag (hoofdstuk 13). Inwoners uit buurten met een matige leefbaarheid sporten en bewegen minder
en zijn minder vaak lid van een sportvereniging dan inwoners uit buurten met een
(zeer) positieve leefbaarheid. Redenen hiervoor kunnen liggen in wijkkenmerken, zoals
minder voorzieningen of de bereikbaarheid van accommodaties, maar ook in persoonsgebonden kenmerken, zoals zich minder veilig voelen in de wijk, mindere mobiliteit, of
onbekendheid met of zich niet thuis voelen in de huidige sportcultuur. Hoe deze factoren zich tot elkaar verhouden en in hoeverre zij verschillen in sportdeelname kunnen
verklaren, is nog onvoldoende duidelijk en zal de komende jaren onderwerp van onderzoek zijn.5
De lichte groei in sportdeelname is niet zichtbaar in de groei van sporten in verenigingsverband (33% van de bevolking is lid van een sportvereniging, zie hoofdstuk 4). Bijna
de helft van de sporters is lid van een sportvereniging of andere (veelal commerciële)
sportaanbieder. Vaak kiezen sporters ervoor alleen te sporten of zelf een groepje om zich
18

s a men vat ting en conclusies

heen te organiseren, een trend die ook in andere maatschappelijke sectoren zichtbaar
is. Dit kan gevolgen gaan hebben voor de benodigde sportaccommodaties (zie § S.5 en
hoofdstuk 9) en het aantal sportverenigingen (hoofdstuk 7). Veel leden zijn actief als
vrijwilliger. In 2012 was 11% van de bevolking maandelijks of vaker actief als vrijwilliger
in de sport (hoofdstuk 7). Voor verenigingen zijn zij van groot belang: bij 82% van de
sportclubs zijn vrijwilligers actief (2000: 86%); zij vervullen gezamenlijk 56.000 onbetaalde voltijdsbanen.
De inzet van combinatiefunctionarissen (2008-2010) en buurtsportcoaches (2011 en
verder), moet leiden tot een verbinding tussen sport en onderwijs, zorg of welzijn (zie
hoofdstuk 3 en 11). De bedoeling is dat zij samenwerking tussen deze sectoren makkelijker maken en diverse doelgroepen (jongeren, ouderen, gehandicapten, niet-westerse
migranten) sportief in beweging krijgen. Gemeentes kunnen via cofinanciering
buurtsportcoaches inzetten en hebben hiervan al veel gebruikgemaakt (94%). De georganiseerde sport sluit bij dit beleid aan door in te zetten op een open en wijkgericht
beleid van sportaanbieders.
In het (bewegings)onderwijs tracht de rijksoverheid met buurtsportcoaches en andere
beleidsimpulsen de samenwerking met sport te bevorderen en zo het integrale karakter
van haar beleid op het gebied van gezondheidszorg, educatie, sport en welzijn te versterken (zie hoofdstuk 11). De aandacht voor sport en bewegen sluit aan bij de taakverbreding
van scholen en sportorganisaties. Uit evaluaties blijkt dat combinatiefuncties op school
een kwaliteitsimpuls geven door de verruiming van het aanbod en de toegenomen
betrokkenheid van combinatiefunctionarissen. De samenwerking tussen sport en
onderwijs groeit echter zeer geleidelijk. Het beleidskader Sport, Bewegen en Onderwijs
(sbo) dat liep van 2009 tot 2012 heeft resultaat geboekt, maar de verwachtingen ten aanzien van beweeggedrag, schooluitval en talentbevordering bleken niet haalbaar in drie
jaar. De daaropvolgende onderwijsagenda Sport, Bewegen en Gezonde Leefstijl (sbgl)
tracht deze aspecten in te bedden in een bredere beleidsaanpak op scholen. Hoewel
scholen veel belangstelling hiervoor tonen, is het de vraag of van tijdelijke impulsen
verwacht mag worden dat ze duurzame ontwikkelingen in de lokale onderwijs- en sportpraktijk tot stand brengen.
Een op de vijf basisscholen geeft kinderen maar een uur bewegingsonderwijs per week
en in het mbo haalt maar een kwart van de beroepsopleidende leerweg-leerlingen de
gehanteerde norm voor onderwijstijd sport en bewegen (hoofdstuk 11). Sinds 2006 is de
bevoegdheid voor het geven van bewegingsonderwijs op de basisschool aangescherpt,
maar dit heeft niet geleid tot de inzet van meer vakleerkrachten.
Zeven op de tien sporters of bezoekers van sportwedstrijden (73%) voelt zich veilig op
en rond sportwedstrijden, bijna vier op de tien sporters of wedstrijdbezoekers (38%)
heeft echter wangedrag meegemaakt of gezien (zie hoofdstuk 14). Het komt voor onder alle leeftijden en bij alle sporten maar bij teamsporten relatief vaak. Excessen
blijken vooral een voetbalprobleem te zijn. Kwetsbare subgroepen als niet-westerse
migranten, lesbische, homoseksuele, biseksuele en transgender (l hbt) sporters en

19

r a pp or tage sp or t 2014

gehandicapte sporters, evenals topsporters rapporteren significant meer ervaringen met
­g rensoverschrijdend gedrag.
Een groeiend aantal sportbonden en sportverenigingen heeft aandacht voor sportiviteit
en respect, het voorkomen van ongewenst gedrag en het stimuleren van gewenst gedrag.
Ontwikkelde (beleids)instrumenten bereiken echter nog te weinig de sportverenigingen
en de implementatie hiervan vraagt extra aandacht. Om binnen een sportvereniging een
respectvol klimaat te creëren, is inzet van bestuurders, trainer/coaches, scheidsrechters,
ouders en sporters nodig.
S.4

Vitaal Nederland – gezondheid en bewegen

Twee derde van de Nederlanders beweegt voldoende volgens de combinorm (65%) of de
beweegnorm (63%, zie hoofdstuk 10).6 De afgelopen jaren is hun aantal zeer licht gestegen. Sporters voldoen vaker aan de normen voor gezond bewegen dan niet-sporters.
Sport vormt als het ware een ‘extra’ bron van lichaamsbeweging en daarenboven een
bron van intensieve lichaamsbeweging, waarvan de gezondheidswaarde groot is. Ten
opzichte van andere Europeanen bewegen Nederlanders veel, maar zijn ze tegelijkertijd
ook kampioen ‘zitten’. Gemiddeld zitten Nederlanders tussen 12 en 64 jaar 7,4 uur op
een school- of werkdag. Sporters, met uitzondering van de 30-64-jarigen, blijken echter
evenveel tijd zittend door te brengen als niet-sporters en lopen daarmee dus ook onnodige gezondheidsrisico’s. Beleidsmatig betekent dit dat sporters voor het tegengaan van
sedentair gedrag net zo goed een doelgroep vormen als niet-sporters.
Het aantal sportblessures per 1000 uur sport is opgelopen tot gemiddeld twee. Fitness
en hardlopen hebben de afgelopen jaren veel meer beoefenaren getrokken en deze
sporten hebben een belangrijk aandeel in de gestegen incidentiecijfers. De risico’s van
sport­stimulering komen op deze wijze tot uitdrukking: doordat meer mensen starten
met sporten, en wellicht niet altijd onder deskundige begeleiding (denk aan budgetfitnesscentra of het individueel beginnen met hardlopen), is het risico op blessures en
mogelijk ten gevolge daarvan stoppen met sporten, zeer reëel. De omvang en de medische en maatschappelijke kosten van sportblessures vragen om voortzetting van preventief beleid; valvaardigheidstrainingen, beschermende materialen (scheen­beschermers,
braces en bitjes) kunnen hierin een rol spelen. De besparingen op de kosten van gezondheidszorg en arbeidsverzuim door het stimuleren van bewegen zijn echter nog altijd
aanzienlijk groter dan de kosten van sportblessures.
Het sportbeleid heeft zich de afgelopen jaren verbreed tot sport- en beweegbeleid.
Dit is goed te verantwoorden vanuit de meerwaarde van sport en bewegen voor de gezondheid, waar Nederlanders veel belang aan hechten (Kooiker en Hoeymans 2014).
De verbreding van het beleid roept wel de vraag op of het bewegen en ook het sedentaire
gedrag van Nederlanders niet meer integraal zou moeten worden benaderd. Bewegen
in de vrije tijd (fietsen, wandelen, sporten, klussen, tuinieren) vormt namelijk maar
een deel van het dagelijkse beweegpatroon (zie hoofdstuk 10; Hildebrandt et al. 2013).
Belangrijk is daarnaast aandacht te hebben voor fysieke activiteit op het werk of op

20

s a men vat ting en conclusies

school. Beide uitersten – te zwaar fysiek werk versus te veel en te lang zitten – vormen
risico’s die het sport- en beweegbeleid in zijn huidige vorm onvoldoende dekt.
S.5

Talentvol Nederland – topsportprestaties

De Nederlandse topsport heeft zich ten doel gesteld bij de beste tien van de wereld
te horen, zowel bij de Olympische als bij de Paralympische sporten. Op basis van de
behaalde medailles op wereldkampioenschappen, Olympische en Paralympische Spelen
nam Nederland begin 2014 de negende plaats in bij Olympische sporten en de zestiende
plaats bij Paralympische sporten (hoofdstuk 12). De trend in de afgelopen jaren laat
daarbij schommelingen zien, maar nog geen duidelijke verbetering. Het Nederlandse
topsportbeleid heeft sinds de jaren negentig vooral in het teken gestaan van het verbeteren van de collectieve omstandigheden. Veel topsporters hebben hiervan geprofiteerd
en ze presteren in vergelijking met andere landen beter dan verwacht mag worden op
basis van het bruto nationaal product en de bevolkingsomvang, belangrijke verklarende
variabelen voor topsportsucces.
Uit internationaal onderzoek blijkt dat het Nederlandse topsportbeleid goed scoort op
terreinen waar langetermijnplanning en coördinatie belangrijk zijn: sportparticipatie,
organisatie en structuur van de topsport, talentherkenning en -ontwikkeling, de ondersteuning van (oud)topsporters en van (top)coaches. Doordat Nederland klein is qua
oppervlakte en inwonertal is de organisatie en structuur van topsport en talentherkenning en -ontwikkeling goed vorm te geven. Door maatregelen kunnen meer topsporters
voltijds sporten en hebben meer (top)coaches een voltijds dienstverband. Op terreinen
die meer financiele middelen vragen, zoals internationale competities, wetenschappelijk onderzoek en – in mindere mate – trainingsfaciliteiten, scoort Nederland gemiddeld.
Er is (nog) geen overkoepelende regie op het toegepaste onderzoek in de topsport en
topsporters zouden graag op elk moment van de dag de beschikking hebben over een
trainingslocatie. Wat financiele middelen betreft vormt de liberalisering van de kansspelmarkt vooral voor de topsport een bedreiging. Het aandeel van de Lottogelden vormt
ruim een kwart van de collectieve middelen voor topsport.
Of het recent door noc*nsf ingevoerde focusbeleid op een beperkt aantal takken van
sport tot een hogere plaats op de medailleranking gaat leiden, is de vraag. Het Nederlandse topsportbeleid gaat al uiterst efficient met de beschikbare middelen om. Bovendien laten prestaties van landen die al langer een focusbeleid voeren niet zien dat dit tot
meer succes leidt. De schaarste aan middelen en de toegenomen concurrentie dwingen
tegelijkertijd wel tot prioritering. De komende jaren zal blijken of ondanks of dankzij
deze keuzes de top-10 ambitie gerealiseerd kan worden.
S.6

Kaart van Nederland – sportinfrastructuur

87% van de Nederlanders is (zeer) tevreden met het aanbod van sporten, accommodaties en beweegruimte in hun omgeving (hoofdstuk 13). Ook in vergelijking met andere
Europeanen zijn Nederlanders hierover erg tevreden. De meeste Nederlanders (77%)
geven aan in hun omgeving geen belemmeringen te zien die hen weerhouden van sport
21

r a pp or tage sp or t 2014

of bewegen. Toch doet niet iedereen aan sport en beweegt niet iedereen voldoende.
Hoewel het kabinet van mening is dat eigen keuze en verantwoordelijkheid van de burgers leidend is, probeert ze wel met haar beleid mensen te verleiden tot meer sport en
bewegen. Burgers zien hier een rol voor de lokale overheid weggelegd: de meerderheid
vindt haar bij het beheer en onderhoud van sportvoorzieningen van groot belang, al
ziet men ook graag dat de overheid sportstimuleringsactiviteiten financieel blijft ondersteunen. Hoe verhoudt dit zich tot andere lokale voorzieningen? Als het gaat om door
de gemeente ondersteunde voorzieningen, dan scoort een zwembad in de buurt hoog.
Als we niet-overheidsvoorzieningen in de vergelijking meenemen, blijken lokale voorzieningen als winkels of huisartsenpost belangrijker voor de directe woonomgeving dan
sportvoorzieningen. Hier past dus een zekere mate van relativering voor de sport.
De helft van de bevolking sport in officiële sportaccommodaties zoals sporthallen,
-velden, fitnesscentra of zwembaden, tegelijkertijd maakt vier op de tien (ook) gebruik
van de openbare ruimte (hoofdstuk 9). Vooral volwassenen en ouderen zijn actief in de
openbare ruimte en gebruiken vaker de openbare weg om te sporten. Inwoners van stedelijke gebieden maken meer gebruik van commerciële accommodaties en zwembaden,
die daar vaker en dichter bij huis beschikbaar zijn. In zeer sterk stedelijke gebieden legt
men 1,7 kilometer af naar een zwembad, terwijl inwoners uit niet-stedelijke gebieden
3,7 kilometer moeten reizen. De afstand tot en beperkte keuze in sportaccommodaties
verklaart deels waarom inwoners uit niet-stedelijke gebieden meer gebruik maken van
sportvelden, al lijkt dit ook te wijzen op het feit dat men kiest uit het lokaal beschikbare
aanbod. Anderzijds gaan sporters niet altijd naar de dichtstbijzijnde accommodatie voor
hun tak van sport; de afstand die ze daadwerkelijk afleggen is over het algemeen groter
dan die tot de meest nabijgelegen accommodatie.
De beschikbare sportinfrastructuur (ruimte, accommodaties, sportorganisaties) laat
sinds 2000 zowel groei als krimp zien. Het aantal hectare sportterrein is tot 2010 toegenomen met 8% tot 34.500 hectare (hoofdstuk 9). Deze groei was sterker dan die van de
Nederlandse bevolking in dezelfde periode, waardoor er per 1000 inwoners nu 2,1 hectare sportterrein is. Dit heeft zich vooral buiten de stedelijke context afgespeeld. In de
centra en buitenringen van steden is het aantal hectare sportterrein gelijk gebleven tot
licht gedaald. Dit beeld komt overeen met de plaatselijke bevolkingsgroei. De groei in
sportruimte en bevolking lopen echter niet overal met elkaar in de pas: in de provincie
Limburg is de bevolkingsomvang afgenomen, terwijl het aantal hectare sportterrein met
10% is gestegen.
Ten opzichte van 2000 zijn er ook meer commerciële sportorganisaties zoals fitness­
centra, maneges, sportscholen en -instructeurs, zeil- en surfscholen (hoofdstuk 7).
Het aantal sportverenigingen neemt af, terwijl het totaal aantal leden is gegroeid. Daarmee heeft de schaalvergroting bij de sportverenigingen doorgezet. 9% van de sportclubs
had in 2012 500 of meer leden; een op drie heeft minder dan 50 leden.
Het totale aanbod van accommodaties door gemeenten en particuliere exploitanten
is sinds 2000 afgenomen: er waren in 2012 minder zwembaden (– 8%) en openluchtsportaccommodaties (– 7%), maar meer overdekte sportaccommodaties (+ 2%). Er is een
22

s a men vat ting en conclusies

trend zichtbaar van groeiende multifunctionaliteit en clustering van sportaccommodaties. Het eerste toont zich vooral bij de overdekte sportaccommodaties, waar meer ruimtes multifunctioneel ingericht zijn ten koste van sporttak-specifieke zalen en hallen.
Clustering leidt tot minder openluchtsportaccommodaties, maar dit heeft geen gevolgen
voor het aantal wedstrijdvelden en -banen, dat wel toenam. Gemeentes besteden het
beheer en de exploitatie van sportaccommodaties steeds meer uit aan stichtingen of particuliere organisaties. Zwembaden (tot 2009) en openluchtsportaccommodaties hebben
vaker een particuliere exploitant. Bij overdekte sportaccommodaties is deze verschuiving niet te zien en blijft doorgaans de gemeente de beheerder.
Het aantal zwembaden is duidelijk afgenomen en minder Nederlanders zwemmen wekelijks (hoofdstuk 4). Dit lijkt een kip-ei vraagstuk: daalde eerst het aantal zwembaden of
begon het met minder zwemmers? Zeker is dat voor gemeentes een zwembad een grote
kostenpost op de sportbegroting is, waardoor in tijden van bezuinigingen het sluiten
van een zwembad een reële overweging is (Hoekman en Van der Bol 2014). Bij burgers
valt een dergelijk besluit niet altijd in goede aarde; steeds meer zwembaden komen
onder beheer van een wijkonderneming: een bewonersgroep die het zwembad zelf
exploiteert (Van der Bij en Van Voorn 2014). Dit soort burgerinitiatieven is op veel meer
terreinen (bv. de zorg) in toenemende mate een wens van de overheid. Het is echter de
vraag of het reëel is dit van alle burgers te verwachten. Niet iedereen zal in staat zijn de
gewenste kennis, tijd, inzet en competenties te leveren die hiervoor nodig zijn (Putters
2014).
S.7

Nederland in beeld – wedstrijdbezoek, media en economisch profijt

23% van de Nederlanders bezoekt maandelijks of vaker een sportwedstrijd of -evenement
(hoofdstuk 6). Dit kan uiteenlopen van bezoek aan het w k hockey in Den Haag in 2014
tot de wekelijkse voetbalwedstrijd van de F’jes. Jongeren, mannen en hoger opgeleiden
zijn vaker bezoeker dan andere Nederlanders. Het vaakst gaan Nederlanders naar een
amateur- of professionele voetbalwedstrijd. Het betaald voetbal kent jaarlijks ruim zeven
miljoen bezoeken.
De rijksoverheid en de sportsector verwachten diverse economische en sociaalmaatschappelijke doelen te bereiken door het organiseren van grotere en kleinere
sportevenementen. De vraag is echter of de verwachtingen over evenementen niet te
hoog gespannen zijn. De economische impact van een evenement is gedurende een
korte periode vooral op regionaal niveau zichtbaar; de omvang van die impact hangt
samen met de kenmerken van het evenement, zoals schaal, duur en type sport(en). Tot
de sociaal­-maatschappelijke doelen behoren onder meer het vergroten van sportparticipatie en sociale cohesie, waardoor men een win-winsituatie hoopt te creëren. Of
deze doelen bereikt worden, is nog onvoldoende onderzocht. Tot nu toe blijkt er bij de
lokale bevolking vaak een groot draagvlak en veel waardering te bestaan voor het organiseren van aansprekende sportevenementen, maar dit wisselt wel naar type evenement
en de regio waar het evenement plaatsvond. Het bezoek aan een evenement inspireert
echter vooral diegenen die actief zijn tot meer sporten, niet-sporters laten zich door
het bezoek ­v rijwel niet verleiden. 19% van de bevolking neemt wel eens deel aan een
23

r a pp or tage sp or t 2014

s­ portevenement (hoofdstuk 4). Dit lijkt vooral bij hardlopen en wielrennen steeds populairder te worden.
De media trekt veel geïnteresseerden in sport. Een ruime meerderheid (62%) van de
bevolking volgt minstens wekelijks sport via diverse media. Vooral de tv is populair, al
maakt men op dagelijkse basis even vaak gebruik van gedrukte media en internet om
zich over sport te informeren. Mensen die zelf sporten of sportwedstrijden bezoeken,
volgen de sport vaker via de media. Sport doen en kijken gaan echter niet altijd samen
op; vooral 50-plussers en lager opgeleiden zijn frequente sportvolgers via de media,
terwijl ze naar verhouding minder vaak zelf aan sport doen. De grote internationale
sportevenementen (Olympische Spelen, voetbalkampioenschappen) blijven tv-kijkers
trekken. De Paralympische Spelen trekken echter bij tv-zenders en -kijkers, en bij online
berichtgeving op nieuwssites en sociale media minder belangstelling dan de Olympische
Spelen.
In relatief korte tijd heeft internet naast de andere media een vaste plek veroverd om
sport te volgen. Een derde van de bevolking zegt wel eens sportwebsites te bezoeken en
vooral jongeren wisselen via sociale media sportervaringen uit. De sociale media, het
real-time volgen van sportprestaties en het monitoren van eigen sport- en beweeggedrag
zorgen voor een verweving van passieve en actieve sportdeelname.
De bijdrage van sport aan de totale Nederlandse economie is 1% vanuit macro-­
economisch perspectief (hoofdstuk 8). Een groot deel van de ‘productie’ van sport vindt
plaats buiten de sportsector zelf, zoals het bewegingsonderwijs op scholen, horeca-uitgaven rondom sportdeelname of -bezoek, en de aanschaf van sportkleding en -artikelen.
In de sporteconomie als geheel werken 150.000 mensen (1,7% van de totale economie)
in 110.000 voltijdbanen (1,6% van de totale economie). Nog relatief vaak zijn dit echter
parttime banen. Het aantal banen in de sport is de afgelopen jaren wel gegroeid, evenals het aantal opleidingen voor functies in deze sector (hoofdstuk 11). Op middelbare
scholen blijkt de belangstelling voor een baan in de sport of aanpalende sectoren uit het
feit dat meer leerlingen examen doen in een profielvak op het terrein van lichamelijke
­opvoeding en sport.
De belangrijkste afnemers van sport zijn huishoudens in Nederland en de overheid.
Huishoudens gaven in 2010 bijna 500 euro uit aan sport, oftewel 1,6% van hun totale
uitgavenpatroon. Tussen 2007 en 2009 lag dit bedrag hoger. De overheid gaf in 2012
netto ruim 1,2 miljard euro uit aan sport, waarvan het leeuwendeel aan de (particuliere)
exploitatie van sportaccommodaties in gemeenten werd besteed. Dit bedrag is stabiel
sinds 2010.
De overheidsbijdrage blijft belangrijk voor particuliere exploitanten van zwembaden en
voor sportverenigingen. Subsidies en andere donaties vormen bij hen respectievelijk
36% en 9% van hun totale baten. Zonder de overheidsbijdrage zouden zij hun begroting
niet rond kunnen krijgen. Voor andere overdekte of openluchtsportaccommodaties
geldt deze redenering niet, bij hen vormen subsidies slechts 4% van alle baten. Overigens is hierin niet het verschil tussen kostprijs van de accommodatie en doorberekende
huurprijs voor de gebruikers verrekend, iets wat bij de uitvoering van de Wet Markt
24

s a men vat ting en conclusies

en O
­ verheid wel zou kunnen gaan gebeuren. Als deze verrekening doorgaat, is de ver­
wachting dat het exploitatietekort van particuliere exploitanten en sportverenigingen
toeneemt (Hoekman et al. 2011c). Op basis van de nieuwe coalitieakkoorden is daarnaast de verwachting dat bezuinigingen in 2015 hun weerslag zullen gaan vinden in de
gemeentelijke sportbegrotingen (Hoekman en Van der Bol 2014). Vooral sportverenigingen zullen hiervan de gevolgen ondervinden, doordat gemeentes een grotere ‘zelf­
redzaamheid’ van hen verwachten.
Tussen 2000 en 2009 zijn de meeste variabelen van de sporteconomie gegroeid, zoals de
overheidsuitgaven aan sport, de baten en lasten van particuliere sportaccommodaties
en sportclubs, en de werkgelegenheid. Na 2009 bleven deze stabiel of daalden zelfs, zoals
de werkgelegenheid. De jaren van minder economische groei lijken dus hun stempel op
de sport te hebben gedrukt. Vooralsnog lijkt de sport echter niet zwaarder getroffen dan
andere sectoren of achter te blijven bij de algemene economische ontwikkeling.
Noten
1
2

3
4

5
6

Met dank aan de andere auteurs van de Rapportage sport voor hun kritische bijdrage aan eerdere
versies van deze samenvatting.
De volgorde en indeling van de kernindicatoren houden we ook aan in deze beschouwende samenvatting. De hoofdstukken in het rapport volgen een andere volgorde, namelijk aansluitend bij die in
eerdere Rapportages sport.
Op basis van ander onderzoek wordt deze lichte stijging niet bevestigd (Hildebrandt et al. 2013).
Een verschil in meetmethode en bevragingswijze kan hieraan ten grondslag liggen.
De data van de gezondheidsmonitor (cbs, g gd -nl en r i v m), de accommodatiemonitor (Mulier Instituut) en het Kennis Informatie Systeem (k iss) van noc*nsf bieden daar in de toekomst wel meer
mogelijkheden toe.
Vanuit het n wo -programma Sport wordt hiernaar onderzoek verricht en ook het scp en r i v m gaan
verder met onderzoek naar verklaring van sportdeelname en beweeggedrag.
De combinorm en de beweegnorm zijn richtlijnen voor voldoende beweging. Om aan de beweegnorm te voldoen moeten volwassenen minstens vijf dagen per week ten minste 30 minuten per dag
matig intensief actief zijn. Bij de combinorm wordt ook intensief bewegen meegenomen. Voor meer
uitleg zie hoofdstuk 10, tekstbox 1.

25

1

Inleiding
Annet Tiessen-Raaphorst (scp)

1.1

De stand van zaken in het sportlandschap anno 2014

In de afgelopen jaren was er veel beroering in de sportwereld. Het Olympisch Plan 2028
gaf in 2009 veel inspiratie en was een mooie kans om geld en aandacht te vragen voor
investeringen in de volle breedte van de sport. Deze Olympische ambitie is in 2012 losgelaten; de stip op de horizon bleek te ver weg en de gevolgen van de financiële crisis
op dat moment te groot. Desondanks heeft het Olympisch Plan veel teweeggebracht.
De overheid heeft de afgelopen jaren de investeringen in sportbeleid doorgezet. Ze
ziet sport steeds meer als middel om Nederlanders gezonder te krijgen en mee te laten
doen in de samenleving. Met de komst van eerst de combinatiefunctionarissen en later
de buurtsportcoaches is de grotere rol van de gemeenten zichtbaar en de verbinding
tussen sport en onderwijs, zorg en welzijn steeds belangrijker geworden. In deze Rapportage sport kijken we of de veranderingen hebben geleid tot meer sportdeelname, een
grotere betrokkenheid via media en bezoek van wedstrijden of evenementen, en meer
­v rijwilligers en betaalde krachten in de sport.
1.2

Rapportages sport

De aandacht voor sportonderzoek is de afgelopen jaren gegroeid. De Kennisagenda
(Breedveld et al. 2010b), het Sectorplan (Van Veldhoven en Van Vucht Tijssen 2011) en
het onderzoeksprogramma Sport (s t w et al. 2012) hebben daarin een belangrijke rol
gespeeld. De gegroeide aandacht uit zich in het sterk gestegen aantal wetenschappelijke en meer praktijkgerichte publicaties over sport door universiteiten, lectoraten en
andere onderzoeks- en beleidsinstellingen (Breedveld et al. 2013; Breedveld et al. 2010a;
Van Veldhoven et al. 2011).
In 2008 is de laatste Rapportage sport verschenen. Daarin zijn op gestructureerde wijze
de destijds meest recente statistieken gepresenteerd. De thematische editie van 2010
belicht de sportsector vanuit een levensloopperspectief. De behoefte aan een overkoepelend naslagwerk, waarin de belangrijkste ontwikkelingen op een rij zijn gezet en in
een breder kader worden geplaatst, blijft echter aanwezig. In Rapportage sport 2014 zetten
we daarom op verzoek van de directie Sport van het ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (v ws) de meest recente gegevens over sport op een rij en plaatsen deze
tegen de achtergrond van maatschappelijke ontwikkelingen en beleidsinitiatieven op
het gebied van sport en bewegen. De nadruk ligt op de ontwikkelingen sinds 2008.
De doelstelling is om de in Nederland aanwezige sportstatistieken te bundelen, beschrijven en duiden, en daarmee aan te geven in welke richting de sport zich ontwikkelt.
Net als de vorige edities is deze rapportage een coproductie van diverse instituten, namelijk: Mulier Instituut, Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs), t no Kwaliteit van Leven,
26

inleiding

Universiteit Utrecht, noc*nsf, VeiligheidNL, r i v m, Hogeschool Arnhem ­Nijmegen
(h a n), Hogeschool Windesheim, Kennispraktijk en de Vrije Universiteit B
­ russel.
Het geheel stond onder redactie van het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp).
1.3

Opzet Rapportage sport 2014

De opzet van Rapportage sport 2014 lijkt, voor degenen die ermee vertrouwd zijn, veel op
eerdere rapportages. Er zijn echter ook een aantal wijzigingen. Deze worden hieronder
toegelicht.
Kernindicatoren
In 2012 heeft het scp een advies uitgebracht over de bestaande en de gewenste
data-infrastructuur in de sport (Tiessen-Raaphorst en De Haan 2012). De groei in
sportonderzoek en de daaruit voortkomende kennis levert veel op, maar vraagt tegelijkertijd om prioritering van die kennis en om aandacht voor behoud van trends voor
de toekomst. In samenspraak met de sportsector heeft het scp op vijf terreinen (Vitaal
Nederland, Meedoen in Nederland, Talentvol Nederland, Nederland in Beeld en Kaart
van Nederland (v ws 2009) de belangrijkste kernindicatoren geïdentificeerd. Deze kernindicatoren geven het beleid zicht op relevante ontwikkelingen in de sport en verdienen
daarmee structurele monitoring, zodat ze ook in de toekomst gebruikt kunnen worden
om beleid vorm te geven. In dit rapport hebben ze een centrale rol in het structureren
van de informatie en het weergeven van relevante ontwikkelingen. Waar van toepassing,
zijn de kernindicatoren samenvattend boven de diverse hoofdstukken vermeld en in de
beschouwende samenvatting zijn ze in een tabel samengevoegd.
Internationale gegevens
Voor het eerst zijn in diverse hoofdstukken gegevens opgenomen over andere (Europese)
landen zodat de ontwikkelingen in Nederland in een internationaal perspectief kunnen
worden geplaatst. Deze informatie is te vinden in aparte tekstboxen en betreft informatie over sportdeelname en lidmaatschappen (hoofdstuk 4), mediagebruik in relatie tot
sport (hoofdstuk 5), beweeggedrag en sedentair gedrag (hoofdstuk 10) en tevredenheid
met sportvoorzieningen (hoofdstuk 13). Omdat bij topsport internationale vergelijking
de norm is, vormt zij in hoofdstuk 12 de basis van de beschrijving van Nederlandse ontwikkelingen.
Speerpunten op basis van beleids- en onderzoeksontwikkelingen
Hoofdstuk 4 besteedt extra aandacht aan ontwikkelingen in de actieve sportbeoefening
door mensen met een handicap en aan de belemmeringen die zij hierbij ervaren. De
betrokkenheid bij sport via media of bezoek is verdeeld over twee hoofdstukken (5 en 6),
vanwege de toegenomen aandacht vanuit beleid en onderzoek voor sportevenementen.
Hoofdstuk 8 toont het macro-economische beeld van de sport. De afgelopen jaren is
de satellietrekening sport ontwikkeld. Deze geeft inzicht in de productiewaarde van de
Nederlandse sporteconomie en in de bestedingen van overheid en consumenten aan
sport, waardoor een veel breder en completer overzicht is ontstaan.
27

r a pp or tage sp or t 2014

Het sportbeleid hecht steeds meer waarde aan informatie over de fysieke en sociale
omgeving. In hoofdstuk 9 komen aspecten van ruimtebeslag, verplaatsingen en tijd
voor sport aan bod. Vanuit deelname, aanbod en tevredenheid over lokaal sportaanbod
belichten we in hoofdstuk 13 buurten vanuit geografische en leefbaarheidsverschillen.
Nieuwe databestanden, op een meer lokaal niveau dan tot nu toe mogelijk was, bieden
de mogelijkheid om regionale verschillen in Nederland in kaart te brengen. Daarnaast is
informatie beschikbaar over hoe tevreden mensen zijn over de sportmogelijkheden in
hun omgeving.
Een andere beleidsprioriteit is op een veilige en verantwoorde manier sporten. Dit komt
aan bod in hoofdstuk 14. De groeiende aandacht voor normen en waarden, sportief
gedrag in de maatschappij en specifiek in de sport, heeft ertoe geleid dat dit thema de
afgelopen jaren zowel in onderzoek als in beleid geïntensiveerd is. In hoofdstuk 14 geven
de auteurs een overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen op dit gebied uit de literatuur en bestaande onderzoeken.
Voor het beleid is sport steeds vaker een middel om verbetering van leefstijl en gezondheid te bereiken. Dit betreft niet alleen beleid van de ‘S’ (Sport) maar ook van de ‘V’
(Volksgezondheid) van het ministerie van v ws, en beleid van de ‘O’ (Onderwijs) van het
ministerie van oc w. In hoofdstuk 10 wordt vanuit het oogpunt van gezondheid de rol
van sport binnen het totale beweeggedrag belicht, evenals het niet-bewegen van mensen, het sedentaire gedrag. Ook is hier aandacht voor een negatief gezondheidsaspect
van sport: de sportblessures. In hoofdstuk 11 komt het bevorderen van een gezonde
leefstijl op jonge leeftijd aan bod, namelijk via het bewegingsonderwijs. Voor het eerst
zijn cijfers beschikbaar over hoeveel bewegingsonderwijs op diverse schooltypes wordt
gegeven en wie er voor de klas staan (groepsleerkrachten of vakleerkrachten). Daarnaast
gaat dit hoofdstuk in op uitgevoerde interventies in de afgelopen jaren en op opleidingen in de sportsector.
1.4

Gebruikte databestanden

De basis van deze Rapportage vormt de weergave van de belangrijkste ontwikkelingen
op het terrein van de sport met behulp van langlopende statistieken. Daarbij hebben
de auteurs dankbaar gebruikgemaakt van statistieken die in 2012 en 2013 nieuwe cijfers
hebben opgeleverd. De statistieken van het cbs, zoals de gezondheidsenquête en de
statistieken over sportaccommodaties en -organisaties, vormen een belangrijke bron.
Blijvende aandacht voor behoud van deze statistieken is geboden; niet altijd vormen zij
een prioriteit voor het cbs. Wel is het raadzaam om te kijken of ze nog voldoen aan de
huidige wensen, zowel qua inhoud als qua methodologische opzet.
Het Aanvullend voorzieningengebruik onderzoek (avo) van het scp is helaas in 2007
voor het laatst uitgevoerd. De nieuw opgestarte Vrijetijdsomnibus (v to) van het scp
en cbs vult de ontstane leemte, al kunnen nieuwe trends pas over enige tijd geschetst
worden. In 2012 heeft de eerste dataverzameling plaatsgevonden, en deze zal met onder­
steuning van v ws en oc w herhaald worden in 2014 en 2016.
De afgelopen jaren hebben ontwikkelingen in het vergaren van data plaats­gevonden,
waardoor uitspraken over het lokale niveau kunnen worden gedaan. noc*nsf
28

inleiding

heeft samen met de sportbonden een digitale registratie opgezet van hun 4,8 miljoen leden. Dit Kennis Informatie Systeem Sport (k iss) biedt door koppeling met
andere lokale gegevens inzicht in de lidmaatschappen van sportverenigingen. In de
Gezondheidsmonitor Volwassenen van de g gd’en, cbs en het r i v m zijn in 2012 ruim
350.000 Nederlanders van 19 jaar en ouder bevraagt naar onder meer hun beweeggedrag
en sportdeelname. De accommodatiemonitor van het Mulier Instituut geeft inzicht in
het totale aantal accommodaties per tak van sport. In 2014 is circa 90% van alle accommodaties in het bestand opgenomen. In deze Rapportage sport is nog maar beperkt met
de nieuwe databestanden gewerkt. Zo zijn in hoofdstuk 13 enkele kaarten te vinden die
regionale verschillen laten zien. Voor een rapportage in boekvorm gaat het te ver om
verder op lokaal niveau in te zoomen. Op internet zal de komende jaren meer aandacht
hieraan worden besteed.
Tot slot is het goed om aan te geven dat niet alle informatie te verkrijgen is uit lang­
lopende statistieken. In diverse hoofdstukken komen andere databestanden aan bod,
die voor een specifiek doel zijn opgezet. De methodologische kwaliteit van deze databestanden is voldoende om betrouwbare uitspraken te kunnen doen. Waar uitspraken
niet te generaliseren naar de Nederlandse bevolking zijn, is dit vermeld. In de bijlage (te
vinden via www.scp.nl bij dit rapport) is meer informatie te vinden over de gebruikte
databestanden.
De auteurs van de hoofdstukken hebben veelal zelf de databestanden geanalyseerd.
Waargenomen verschillen (tussen groepen of in de tijd) zijn getoetst op significantie
(p = < 0,05). Significante verschillen zijn waar mogelijk weergegeven in de tabellen en
figuren.

29

2

Maatschappelijke ontwikkelingen
Remko van den Dool en Annet Tiessen-Raaphorst (scp)

2.1

De maatschappelijke context van sport

Veel mensen hebben een band met sport. Ze zijn actief door hard te lopen in een park
of baantjes te trekken in een zwembad. Anderen zijn lid van een sportvereniging en
doen mee aan wedstrijden of evenementen. Voor velen is de band passief door wedstrijden te bezoeken of sport via de media te volgen. Daarnaast zijn er sportvrijwilligers
voor zaken zoals het fluiten van wedstrijden, jureren of draaien van bardiensten. In dit
rapport staan de ontwikkelingen in de sport vanuit deze diversiteit aan invalshoeken
centraal. Ze spelen zich niet in het luchtledige af, maar maken deel uit van een veranderende maatschappij en houden op die manier verband met de manier waarop mensen
betrokken zijn bij sport. Zo heeft een vergrijzende samenleving gevolgen voor de sportdeelname, want ouderen sporten over het algemeen minder. Economische krimp kan
leiden tot de keuze voor goedkopere sporten. En veranderingen in waarden en normen,
zoals het belang dat men hecht aan een gezonde leefstijl of de weergave in de media
van excessief gedrag in sportwedstrijden, houden verband met hoe men tegen sport
­aankijkt.
Doel van dit hoofdstuk is de belangrijkste maatschappelijke ontwikkelingen te schetsen.
Welke relatie deze met sport in de brede zin van het woord kunnen hebben, stippen we
daarbij kort aan. In dit hoofdstuk bespreken we achtereenvolgens ontwikkelingen in
demografie (§ 2.2), economie (§ 2.3), tijdsbesteding (§ 2.4), media (§ 2.5), leefstijl (§ 2.6)
en waarden (§ 2.7). Naast maatschappelijke ontwikkelingen beïnvloeden technische
innovaties de sport. Deze innovaties komen in dit hoofdstuk slechts via maatschappelijke ontwikkelingen aan de orde.
2.2

Demografische ontwikkelingen

Vergrijzing
Leeftijd hangt omgekeerd samen met sportdeelname: kinderen sporten vrijwel allemaal, ouderen doen minder vaak aan sport, al is het aantal ouderen dat wel aan sport
doet in de afgelopen decennia gestegen (Van den Dool 2014a). Een vergrijzende bevolking leidt op termijn tot minder sportdeelname, wat deels gecompenseerd wordt
doordat cohorten elkaar opvolgen. Mensen die nu 55 jaar zijn doen meer aan sport
dan de 55-jarigen van twintig jaar geleden, maar nog altijd minder dan jongere mensen (­Tiessen-Raaphorst 2010). Vrijwilligerswerk in de sport is ook vaker het terrein van
­jongeren of volwassenen met kinderen dan het terrein van ouderen (Dekker en De Hart
2010), en hetzelfde geldt voor het bezoeken van sportwedstrijden of -evenementen
(zie hoofdstuk 6). Het volgen van sport via media wordt echter meer door de oudere
­generatie gedaan (zie hoofdstuk 5).
30

m a at s ch a ppelijk e ont w ik k elingen

De afgelopen dertig jaar is de gemiddelde leeftijd van de Nederlandse bevolking met
zes jaar toegenomen: van gemiddeld 34 jaar in 1980 naar 40 in 2013. De komende decennia zal dit nog verder oplopen, doordat er naar verhouding meer 65-plussers komen. In
2040 is hun aandeel het grootst (27%, figuur 2.1). Ter vergelijking: in 2010 was dit nog
15%. Het aandeel jongeren neemt al langere tijd af. In 2010 was 24% van de bevolking jonger dan 20 jaar en dit zal dalen tot 21% in 2060.
Figuur 2.1
Ontwikkeling van de leeftijdssamenstelling van de bevolking, 2000-2060* (in procenten)
100

≥ 65 jaar

90

20−64 jaar

80

0−19 jaar

70
60
50
40
30
20
10
0
2000

2010

2020*

2030*

2040*

2050*

2060*

* = prognose
Bron: cbs (StatLine)

Veranderende etnische samenstelling van de bevolking
Niet-westerse volwassen migranten doen minder aan sport dan autochtone Neder­
landers en deze verschillen zijn sinds 2001 niet kleiner geworden (Van den Dool 2014a).
Er is echter wel een ontwikkeling te verwachten bij kinderen van de tweede generatie
niet-westerse ouders. Die ouders zijn opgegroeid in de Nederlandse (sport)cultuur en
brengen dit ook op hun kinderen over. Kinderen van tweede generatie SurinaamsAntilliaanse ouders (89%) sporten even vaak als autochtone Nederlandse kinderen (87%),
terwijl dit bij kinderen van eerste generatie ouders uit deze groep veel lager ligt (71%). Als
autochtonen en niet-westerse minderheden sporten dan zijn zij in gelijke mate lid van
een sportvereniging (Vogels 2014).
De omvang van de groep niet-westerse migranten in de Nederlandse samenleving is de
afgelopen decennia gegroeid tot bijna 12% van de bevolking. De grootste groepen zijn
Turkse (2,4%), Marokkaanse (2,2%), Surinaamse (2,1%) en Antilliaanse (0,9%) Nederlanders. De recente groei van het aantal niet-westerse migranten komt vooral door de
toename van de tweede generatie. Zij vormen momenteel 45% van alle niet-westerse
migranten (Gijsberts 2014).
31

r a pp or tage sp or t 2014

Westerse migranten vormen 9% van de bevolking. Polen, Duitsers en Belgen zijn
de grootste groepen. Hun sportdeelname is vergelijkbaar met de autochtone sport­
deelname (Van den Dool 2014a).
In 2060 wonen er volgens de cbs-prognose 3,2 miljoen niet-westerse migranten en
2,1 miljoen westerse migranten in Nederland (figuur 2.2). De verwachting is dat het
aandeel eerste generatie minderheden steeds verder afneemt. Het aantal autochtonen
blijft tot 2040 min of meer stabiel op ruim 13 miljoen en daalt vervolgens. Het aandeel
migranten in de bevolking neemt daarmee toe van 21% in 2013 naar 31% in 2060.
Figuur 2.2
Bevolkingsontwikkeling naar herkomstgroep, 2000-2060 (in absolute aantallen x mln.)
20

15

1,9

2,2

2,5

2,8

3,0

3,2

1,4

1,5

1,7

1,8

2,0

2,1

2,2

13,1

13,2

13,2

13,2

13,0

12,7

12,4

2000

2010

2020*

2030*

2040*

2050*

2060*

1,4

10

5

0
niet−westerse migranten
westerse migranten
autochtoon

* = prognose
Bron: cbs (StatLine)

Toename eenpersoonshuishoudens
Huishoudenssamenstelling en sport en bewegen zijn aan elkaar gerelateerd. Ouders
met (jonge) kinderen doen minder aan sport dan alleenstaanden of stellen zonder
kinderen van vergelijkbare leeftijd (Van den Dool 2014a). Wel gaan gezinnen vaker met
elkaar op pad om te wandelen en te fietsen (Van den Dool 2014c). De sportdeelname van
alleenstaanden verschilt daarnaast sterk naar leeftijd. Alleenstaanden tot 40 jaar nemen
relatief veel deel aan sport terwijl oudere alleenstaanden juist minder vaak deelnemen
(Tiessen-Raaphorst 2010).
Sinds 2000 is het aantal eenpersoonshuishoudens toegenomen van 33% naar 37% in
2013 (tabel 2.1). Waar voorheen vooral ouderen alleen woonden, leven ook steeds meer
jongeren alleen nadat ze het ouderlijk huis hebben verlaten en voordat zij eventueel
32

m a at s ch a ppelijk e ont w ik k elingen

gaan samenwonen. De omvang van de huishoudens is sinds 2000 weinig veranderd,
gemiddeld bestaat een huishouden uit 2,2 personen. Als er kinderen in een gezin zijn,
is dit gemiddeld 1,7 per gezin (StatLine). Dit aantal is al langere tijd min of meer gelijk.
Ook de toename van het aantal scheidingen zorgt voor minder gezinsleden en voor meer
­huishoudens.
Tabel 2.1
Huishoudenontwikkeling, kerncijfers 2000-2013 (in absolute aantallen en in procenten)

2000
2005
2010
2013

bevolking
(x mln.)

huishoudens
(x mln.)

eenpersoons­
huishoudens
(%)

aantal personen
per huishouden

15,9
16,3
16,6
16,8

6,8
7,1
7,4
7,6

33
35
36
37

2,3
2,3
2,2
2,2

Bron: cbs (StatLine)

2.3

Sociaaleconomische ontwikkelingen

Opleidingsniveau
Hoger opgeleiden nemen vaker deel aan sport, ook als we met leeftijd rekening houden.
Het is zelfs zo dat hoogopgeleide 65-74-jarigen vaker aan sport deelnemen dan laag opgeleide 25-34-jarigen (Tiessen-Raaphorst 2010). Ook zijn vrijwilligers vaker hoger opgeleid
(Dekker en De Hart 2010). Het volgen van sport via media is vaker een dagelijkse bezigheid van lager opgeleiden (zie hoofdstuk 5). Middelbaar opgeleiden zijn degenen die het
meest regelmatig wedstrijden of evenementen bezoeken (zie hoofdstuk 6).
Het opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking groeit nog steeds. Het aandeel
15-65-jarigen met een hbo- of wo-diploma steeg van 21% in 2000 naar 29% in 2013
(tabel 2.2). Beschikte in 2000 nog 38% van de bevolking over een lager opleidingsniveau,
in 2013 was dat gedaald naar 28%. Deels is dat een vervanging van oudere generaties met
relatief meer lager opgeleiden door jongere generaties met relatief meer hoger opgeleiden (Tolsma en Wolbers 2010). Dit heeft naar verwachting een positief verband met de
sportbeoefening en het vrijwilligerswerk in de sport.

33

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 2.2
Opleidingsniveau, bevolking 15-65 jaar, 2000-2013 (in procenten)

2000
2005
2010
2013

laag

middelbaar

hoog

onbekend

38
33
31
28

40
41
40
41

21
25
28
29

0
1
1
2

Bron: cbs (StatLine) bewerking op basis van aantallen personen

Arbeidsparticipatie
25-65-jarigen met betaald werk doen vaker aan sport en bewegen dan arbeidsongeschikten of werklozen. Huisvrouwen en -mannen sporten ook minder, maar bewegen wel
weer meer (Hildebrandt et al. 2010). Door de crisis is sinds januari 2008 de werkloosheid
sterk opgelopen van 4,1% naar 8,6% in januari 2014 (cbs, Statline 2014). Of dit gevolgen
heeft voor de sportdeelname is niet vast te stellen, omdat deze groep in onderzoeken
doorgaans te klein is om apart uitspraken over te doen. Het grootste deel van de Nederlandse beroepsbevolking (66%) werkt ten minste 12 uur per week (tabel 2.3). Hierin is
sinds 2000 weinig verandering te zien. Behalve mensen zonder betaald werk bestaat de
groep niet-werkenden uit huisvrouwen en -mannen, arbeidsongeschikten, studenten en
mensen in de v u t.
De arbeidsdeelname van mannen is tussen 2000 en 2013 afgenomen, terwijl meer vrouwen gingen werken. In vergelijking met 2010 is de arbeidsparticipatie van vrouwen gelijk
gebleven ondanks de toegenomen werkloosheid en de verslechtering van de kinder­
opvangvergoedingen in 2013.
De overheid probeert de arbeidsdeelname van 55-64-jarigen te bevorderen door regelingen voor vervroegde uitdiensttreding minder aantrekkelijk te maken. Feit is dat sinds
2000 de arbeidsdeelname in deze groep is gestegen van 34% naar 55%. Daarnaast heeft
de overheid beleid ontwikkeld om jongeren langer naar school te laten gaan door pas
vanaf 27 jaar aanspraak op de bijstandswet mogelijk te maken. We zien in lijn hiermee
dat sinds 2000 de arbeidsparticipatie onder jongeren van 15 tot 24 jaar daalt, maar dit kan
ook door de toenemende werkloosheid vanaf 2008 komen.

34

m a at s ch a ppelijk e ont w ik k elingen

Tabel 2.3
Netto arbeidsparticipatie van 12 uur per week of meer, bevolking 15-64 jaar, naar sekse en leeftijd,
2000-2013 (in procenten)
sekse

2000
2005
2010
2013

leeftijd

totaal

mannen

vrouwen

65
64
67
66

77
74
74
72

52
54
60
60

15-24 jaar 25-34 jaar 35-44 jaar 45-54 jaar 55-64 jaar
44
39
38
36

82
81
84
79

77
78
83
80

70
74
79
78

34
39
49
55

Bron: cbs (StatLine)

Welvaartsontwikkeling
Inwoners uit rijke, welvarende landen sporten meer dan zij die in minder welvarende
landen wonen, waarbij inwoners uit de armste landen nagenoeg helemaal niet sporten
(Humphreys et al. 2012; Directorate-General for Education and Culture 2014). Dit is ook
af te lezen aan de medaillespiegels van Olympische Spelen (Bernard en Busse 2004; zie
hoofdstuk 12). Binnen Nederland zien we eveneens een effect van inkomen op sportdeelname. Mensen met hogere inkomens nemen vaker aan sport deel dan personen met
lagere inkomens (Kamphuis en Van den Dool 2008; zie hoofdstuk 4). Sportspullen, trainingen en het gebruik van accommodaties kosten immers geld.
Sinds de economische teruggang van 2008 staan de uitgaven voor sport bij zowel Nederlanders als de lokale overheid, ten behoeve van accommodaties en sportverenigingen
(zie hoofdstuk 8) onder druk. 7% van de Nederlanders geeft aan op sportuitgaven te
gaan bezuinigen en 93% van de gemeenten heeft al bezuinigd op sport of gaat dit in de
huidige coalitieperiode doen (Hoekman en Straatmeijer 2013). De verwachting is dat
gemeentelijke bezuinigingen leiden tot hogere kosten voor sportverenigingen, die dit
doorberekenen in de contributies van hun leden. In vergelijking met gemeentelijke
bezuinigingen in andere sectoren wordt de sportsector echter relatief ontzien.
Hoewel Nederland anno 2014 nog steeds een zeer welvarend land is, zien we dat sinds
2008 een aantal indicatoren is verslechterd. De daling van het bruto nationaal product, de consumptie van de huishoudens en de koopkracht blijft echter bescheiden
(figuur 2.3). De huizenprijzen zijn daarentegen sterker gedaald. Dalende huizenprijzen
leiden ertoe dat huiseigenaren meer geld besteden aan aflossing van hypotheken waardoor minder geld beschikbaar is voor andere uitgaven (cpb 2013).

35

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 2.3
Kerngegevens economische ontwikkeling in Nederland, 2006-2013 (in procenten, mutatie per jaar)
6
4
2
0
−2
−4
−6
−8
−10
2006

2007

huizenprijs

2008

2009

bruto binnenlands
product

2010
consumptie
huishoudens

2011

2012

2013

koopkracht
(mediaan huishoudens)

Bron: cbs (StatLine) en cpb

Voor langdurig in armoede levende gezinnen is het moeilijker om kinderen te laten
sporten (Roest 2011) en om aan het sociale leven mee te kunnen doen. Het aantal huishoudens dat in armoede leeft is de afgelopen jaren toegenomen (tabel 2.4). Van de ruim
7 miljoen huishoudens in 2012 moesten er 664.000 (9,4%) rondkomen van een inkomen
onder de lage-inkomensgrens. Dit is een groei van 1,2 procentpunt ten opzichte van 2011.
Naar verwachting zal de groei in 2014 afvlakken.
Tabel 2.4
Nederlandse huishoudens die (langdurig) in armoede leven, 2000-2014 (in procenten)

huishoudens met een laag
­inkomen
huishoudens met een langdurig
laag inkomena
a Vier jaar en langer.
b Voorlopige cijfers.
c Raming.
. = gegevens ontbreken
Bron: cbs/scp 2013

36

2000

2003

2006

2009

2010

2011

2012b

2013c

2014c

11,8

9,8

8,8

7,6

7,4

8,2

9,4

9,9

10,1

5,4

3,8

3,3

2,5

2,4

2,4

2,7

.

.

m a at s ch a ppelijk e ont w ik k elingen

Slechts een beperkt deel van alle kinderen leeft langdurig in armoede en is op latere
leeftijd nog steeds arm. De armoede en bijbehorende sociale deprivatie in de jeugd heeft
echter wel effect op de sociale participatie, waaronder sportdeelname, op volwassen
leeftijd. Ook dan doen deze volwassenen naar verhouding minder mee aan het sociale
leven dan volwassenen die als kind niet arm waren (Guiaux 2011).
2.4

Tijdsbesteding

Sportdeelname, vrijwilligerswerk, sport kijken op de tv en het bezoeken van sportwedstrijden vindt voor de meeste mensen plaats in de vrije tijd. Een eenduidig verband
tussen de hoeveelheid vrije tijd en de deelname aan sport bestaat niet. Wel hebben mensen die meer dan een uur per week sporten meer vrije tijd dan mensen die geen of weinig
tijd aan sport besteden (Van den Dool 2014b). De hoeveelheid vrije tijd hangt samen met
de tijd die nodig is voor verplichtingen zoals werk en opleiding, en met de tijd die men
besteedt aan persoonlijke verzorging (slapen, eten, huishouden enz.). Sinds 2000 hebben Nederlanders meer vrije tijd, terwijl de tijdsbesteding aan verplichtingen na 2005 is
afgenomen (tabel 2.5).
Tabel 2.5
Verdeling van het tijdsbudget a over verplichtingen, verzorging en vrije tijd, bevolking 12 jaar en ouder,
2000-2011b (in uren per week)

verplichtingen
persoonlijke verzorging
vrije tijd

2000

2005

2006

2011

43,9
76,6
44,8

44,3
76,2
44,7

42,8
76,9
46,9

41,2
77,7
47,8

a De uren tellen niet helemaal op tot 168 uur per week doordat niet alle activiteiten zijn toe te
schrijven aan een van de categorieën (zoals het bijhouden van het onderzoeksdagboekje).
b De gegevens tot 2005 zijn tijdens een oktoberweek verzameld en vanaf 2006 gedurende het hele
jaar.
Bron: scp (tbo’00-’05 en tbo’06); scp/cbs (tbo’11)

Een groot deel van de vrije tijd besteden Nederlanders aan mediagebruik (tabel 2.6; zie
ook § 2.5). Vanaf 2005 neemt dit met ongeveer een uur per week toe tot 21 uur in 2011.
Maar ook de recreatieve activiteiten en ontspanning, waaronder sportdeelname, zijn
belangrijk. Hieraan besteedt men 13 uur per week. Sinds 1975 neemt de tijds­besteding
aan sport door Nederlanders toe, vooral doordat meer mensen aan sport zijn gaan deel­
nemen, niet doordat zij langer zijn gaan sporten (Van den Dool en Tiessen-Raaphorst
2013). Ook de maatschappelijke participatie blijft vrij constant. Ongeveer twee uur
per week is men actief met zaken als vrijwilligerswerk, burenhulp en religieuze

37

r a pp or tage sp or t 2014

­ ijeenkomsten (zie § 2.7). De benodigde reistijd voor vrijetijdsactiviteiten lijkt enigszins
b
te groeien van 2,5 uur in 1975 naar 3,5 uur in 2011. Ruim 7 uur per week besteedt men aan
sociale contacten. Ten opzichte van de periode voor het millennium is dit sterk gedaald,
vooral door minder contact met huisgenoten en minder visites (De Haan en Sonck 2013).
De tijd voor telefonisch contact blijft vrij stabiel (minder dan een uur).
Tabel 2.6
Vrije tijd: verdeling van de vrije tijd over typen vrijetijdsbesteding en mobiliteit, bevolking 12 jaar en
ouder, 2000-2011 (in uren per week)

mediagebruik (exclusief online communicatie)
sociale contacten (inclusief online communicatie)
recreatieve activiteiten en ontspanning
maatschappelijke participatie
vrijetijdsmobiliteit

2000

2005

2006

2011

18,7
8,5
12,9
1,8
3,0

18,9
7,5
13,1
1,8
3,5

19,6
8,6
13,3
2,0
4,0

20,9
7,2
13,5
2,3
3,6

Bron: scp (tbo’00-’05 en tbo’06); scp/cbs (tbo’11)

Doordat de relatie tussen sportdeelname en de hoeveelheid vrije tijd onduidelijk is, kunnen we voor de tijdsbesteding niet aangeven wat het effect op de sportbeoefening in de
toekomst zal zijn.
2.5

Mediaconsumptie

De media zijn voor sport vooral relevant vanwege kijken of luisteren naar sport, lezen
over sport en – steeds meer –praten over sport via de sociale media (zie hoofdstuk 5).
De angst is dat veel tijd voor media ten koste gaat van tijdsbesteding aan de sport­
beoefening zelf. Bij jongeren blijkt dit deels het geval (Van den Dool 2014b); jongeren
die meer internetten, nemen niet zozeer minder deel aan sport, maar ze besteden er
wel minder tijd aan. Media worden echter ook ingezet om mensen juist in beweging te
krijgen. Televisieprogramma’s als Move that body en Nederland in Beweging geven de mogelijkheid om thuis voor de buis actief te zijn.
Tot 2005 besteedde men ongeveer 19 uur per week aan media, maar dit lijkt sindsdien te
groeien (tabel 2.7). De samenstelling van het tijdsbudget voor media is in de loop der tijd
veranderd. Met de beschikbaarheid van de pc voor het grote publiek na 1980 en internet
na 1990 zijn Nederlanders steeds meer tijd gaan besteden aan de computer. Inmiddels
betreft dat vier uur per week. De grote verliezers lijken de gedrukte media (kranten en
tijdschriften) te zijn. Waar aan het eind van de jaren tachtig 6 uur per week werd besteed
aan gedrukte media is dat in 2011 teruggelopen tot minder dan 3 uur per week. Ook het
luisteren naar audio, zonder daarbij andere bezigheden te hebben, nam in deze periode

38

m a at s ch a ppelijk e ont w ik k elingen

af, van circa 2 uur naar minder dan een half uur per week. Nederlanders blijven wel veel
tijd besteden aan kijken naar televisie, video of dvd. In 2011 betrof dat 14 uur per week.
De verschuivingen in het gebruik van media zijn vooral zichtbaar bij jongeren. Van de
totale mediatijd besteden zij een groot deel aan internet en pc. 65-plussers besteden veel
tijd aan gedrukte media (De Haan en Sonck 2013).
Tabel 2.7
Mediagebruik, bevolking 12 jaar en ouder, 2000-2011 (in uren per week)

mediagebruik (totaal)
televisie, video en dvd kijken
audio luisteren
gedrukte media lezen
internet en pc gebruik, exclusief online communicatie1

2000

2005

2006

2011

18,7
12,4
0,7
3,9
1,8

18,9
10,8
0,5
3,8
3,8

19,6
12,7
0,3
3,9
2,8

20,9
14,0
0,3
2,5
4,0

Bron: scp (tbo’00-’05 en tbo’06); scp/cbs (tbo’11)

2.6

Leefstijlkenmerken en gezondheid

Nederlanders vinden gezondheid het allerbelangrijkste in het leven (Kooiker en
Hoeymans 2014). Hieronder verstaan ze niet alleen een gezond lichaam hebben en in het
dagelijks leven goed kunnen functioneren, maar ook sociaal-maatschappelijke participatie en zingeving maken deel uit van de gezondheid. Voor mensen die te maken hebben
met ziekte geldt dit nog iets sterker dan voor de gemiddelde Nederlander. Overigens
vindt driekwart van de Nederlanders hun eigen gezondheid goed of zeer goed.
Voor Nederlanders zijn de hoge kosten voor de gezondheidszorg een punt van zorg
(Van Noije et al. 2014). Een deel van de kosten is te vermijden door een andere leefstijl
van de bevolking (zie hoofdstuk 10). Daarom krijgen sport en bewegen steeds meer
aandacht van de overheid (v ws 2013a, Blokstra et al. 2011). De populariteit van vitaminepillen, beweeg- en hartslagmeters laat echter zien dat Nederlanders ook zelf aandacht
hebben voor het verbeteren van hun gezondheid. Een aantal leefstijl- en gezondheidskenmerken bespreken we hierna (zie ook figuur 2.4).

39

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 2.4
Leefstijl- en gezondheidskenmerken, bevolking, 2001-2012 (in procenten)
60
50
40
30
20
10
0
2001

2002

overgewicht
(≥ 20 jaar)

2003

2004

2005

roken
(≥ 16 jaar)

2006

één of meer
handicaps
(≥ 12 jaar)

2007

2008

minder goede
gezondheid
(≥ 12 jaar)

2009

2010
drinkt veel
alcohol
(≥ 12 jaar)a

2011

2012
chronische
ziekte
(≥ 12 jaar)

a Tot en met 2011: minstens 1 keer per week 6 of meer glazen alcohol op één dag. 2012: wijziging in
de definitie voor vrouwen: minstens 1 keer per week 4 of meer glazen alcohol op een dag. Door
deze wijziging in de definitie kunnen de cijfers tot en met 2011 niet zonder meer vergeleken worden met de cijfers vanaf 2012.
Bron: cbs (StatLine); cbs (p ol s’01-’09)

Overgewicht 2
Overgewicht draagt bij aan hogere zorgkosten. Een gevolg van overgewicht is namelijk
een grotere kans op ziektes zoals diabetes (Blokstra et al. 2011). Voldoende bewegen,
waaronder sport, kan bijdragen aan het verminderen van (de risico’s van) overgewicht
(zie hoofdstuk 10). Tussen 2001 en 2012 is het aandeel Nederlanders van 20 jaar en ouder
met overgewicht licht toegenomen van 45% tot 48% (figuur 2.4). De stijging is hiermee
afgevlakt ten opzichte van voor de eeuwwisseling (1981: 33%), maar blijft door de hoge
percentages nog steeds een punt van zorg. Ook het aandeel mensen met ernstig overgewicht is licht toegenomen van 10% in 2001 naar 12% in 2012. Opnieuw was de stijging
voor de eeuwwisseling sterker (1981: 5%). Kinderen van 4 tot 20 jaar hebben minder
vaak overgewicht dan volwassenen, het aandeel is echter wel gestegen (1980 6%, 2010
14%, Schönbeck en Van Buuren 2010). 2% van de kinderen heeft ernstig overgewicht.
Internationaal gezien valt het aandeel Nederlandse volwassenen met overgewicht overigens mee. In de Verenigde Staten heeft twee derde van de bevolking overgewicht.
In Europa vallen Spanje, Engeland, Schotland en Ierland in negatieve zin uit de toon
(Van der Wilk en Harbers 2012). Het relatief gunstige cijfer voor Nederland kan verband

40

m a at s ch a ppelijk e ont w ik k elingen

houden met het regelmatige gebruik van de fiets (Directorate-General for Education and
Culture 2014). De toename van fietsen met trapondersteuning (e-bikes) kan dit gunstige
effect wellicht bedreigen. In 2013 was 19% van de verkochte fietsen een e-bike (r a i et al.
2014).
Roken
Niet-rokers doen vaker aan sport en voldoen vaker aan de Nederlandse Norm Gezond
Bewegen (niet in tabel). Roken en sporten vormen fysiek geen goede combinatie.
­Rokende sporters presteren minder goed doordat ze minder zuurstof kunnen opnemen
(www.sportzorg.nl).
Sinds de jaren vijftig is de populariteit van roken fors gedaald. In 2001 rookte nog een
derde van de bevolking van 16 jaar of ouder wel eens (35%). In 2012 is dat teruggelopen
tot een kwart (24%, figuur 2.4). Dit komt echter niet door het verdwijnen van een generatie met rokers. De 20-30-jarigen roken namelijk het meest en 65-plussers het minst.
Vrijwel iedere roker begint als tiener. Rokers van 65-75 jaar roken daardoor gemiddeld al
meer dan 50 jaar (cbs StatLine 2012).
Alcoholgebruik
Hoewel de vraag is of het gewenst is, gaan in de beeldvorming alcohol en sport vaak
hand in hand. De rol van bierbrouwerijen bij sportevenementen is tekenend. Denk bijvoorbeeld aan het Holland Heineken House bij de Olympische Spelen. In sportkantines
zijn bier en andere licht alcoholische consumpties (30%) na koffie en thee (54%) de meest
bestelde producten (Van Kalmthout en Van den Dool 2014). Het geeft aan dat voor veel
mensen alcohol en sport ook in de praktijk samengaan. Daarnaast blijkt dat mensen
die wekelijks sporten vaker alcohol drinken dan niet-wekelijkse sporters (niet in tabel).
Alcohol beïnvloedt de sportprestaties echter in negatieve zin. Zo leidt alcohol drinken
na sportdeelname tot een minder voorspoedig herstel van de spieren (Trimbos Instituut
2013).
In 2012 geeft 13% van de bevolking van 12 jaar of ouder aan zes glazen of meer op een dag
in de week te drinken (bij vrouwen is de norm vier glazen of meer; figuur 2.4). 80% geeft
aan wel eens alcohol te drinken (niet in figuur). Sinds 2001 zijn beide percentages weinig
veranderd. Vrouwen en 65-plussers zijn het vaakst geheelonthouders. Volwassen Nederlanders drinken minder alcohol dan de gemiddelde Europeaan. Nederlandse jongeren
drinken naar verhouding veel alcohol (Van der Wilk 2013).
Handicaps, ervaren gezondheid en chronische ziekte
Een fysieke beperking belemmert de sportdeelname (zie hoofdstuk 4; Von Heijden et al.
2013). Ongeveer één op de acht Nederlanders heeft te maken met een matige of ernstige
lichamelijke handicap (figuur 2.4). Deze kan betrekking hebben op de motoriek, het
gehoor of het visuele vermogen. Ongeveer de helft van de mensen met een motorische
handicap gebruikt een hulpmiddel, zoals een stok of een rolstoel.

41

r a pp or tage sp or t 2014

De opbouw van conditie is een belangrijk motief voor sportdeelname (Van den Dool
et al. 2009). Juist voor mensen met een mindere gezondheid is het behoud van conditie
belangrijk. Tegelijkertijd is het vanwege pijn of andere belemmeringen lastiger om aan
sport te doen. Een vijfde (20%) van de bevolking ervaart een minder goede gezondheid
(figuur 2.4). Jongeren voelen zich vaker gezond dan ouderen en mannen vaker dan vrouwen. Ook de huishoudensvorm heeft verband met de ervaren gezondheid: gescheiden
mensen en alleenstaanden voelen zich vaker minder gezond dan mensen die samenwonen of getrouwd zijn (Galenkamp en Van der Noordt 2013). Nederlanders voelen zich
gezonder dan de gemiddelde eu-inwoner. Dat geldt vooral voor 65-plussers (Hilderink
et al. 2013).
Bijna de helft van de bevolking (47%) heeft één of meer chronische ziekten. In de afgelopen tien jaar groeide dit percentage geleidelijk. Deze groei hangt samen met de vergrijzing van de bevolking, ouderen hebben vaker een chronische ziekte, maar ook een
ongezondere leefstijl zorgt voor een toename.
Invloed leefstijl toekomstige sportdeelname
Elk van de genoemde leefstijlen heeft invloed op de betrokkenheid bij sport. Een slechtere gezondheid leidt tot belemmeringen bij het actieve sporten, de eigen inzet als
vrijwilliger of het bezoeken van een sportwedstrijd. De toename van het aantal mensen
met een beperking of chronische aandoening heeft gevolgen voor sportdeelname in de
toekomst, zowel in aantal sporters als in het soort activiteiten dat bij hun mogelijkheden
past.
Het bewustzijn van het belang van sporten (en bewegen) lijkt toe te nemen. Dit blijkt
onder meer uit de populariteit van technische innovaties als horloges met hartslag- en
beweegmeters, waardoor men zich bewuster is van het eigen sport- en beweeggedrag.
Aan de andere kant kunnen technologische ontwikkelingen, zoals de opkomst van de
e-bike, ook negatief uitpakken, in de zin dat ze de noodzaak tot bewegen verminderen.
Hoe dit uitwerkt in de deelname aan sport en/of bewegen zal de toekomst moeten leren.
2.7

Verschuiving van waarden en sociale veranderingen

Verandering van waarden
Sport en waarden zijn op verschillende manieren met elkaar verbonden. In het huidige
sportbeleid ligt de focus op sportiviteit en respect. Het gaat daarbij niet alleen over
sportiviteit en respect op de velden, maar sport wordt ook geacht bij te dragen aan de
ontwikkeling van die waarden in de maatschappij (v ws 2011; zie hoofdstuk 14). Diverse
waarden zijn belangrijk voor Nederlanders, maar lopen ook uiteen naar gelang de
invalshoek. Waar bijvoorbeeld 89% van de bevolking aangeeft respect voor een ander te
hebben, vindt slechts 64% dat via sport respect voor anderen is te krijgen (Van den Dool
et al. 2009).
Soms zijn de voor sport belangrijke waarden met algemeen onderzoek naar waarden te
verbinden. Voor vier belangrijke waarden proberen we dit verband te leggen. We maken
gebruik van een onderzoek waarbij waarden van sporters met de respondenten zelf zijn
vergeleken.
42

m a at s ch a ppelijk e ont w ik k elingen

Het belangrijkst in de Nederlandse maatschappij zijn de hedonistische waarden
(tabel 2.8). Deze staan voor genieten van het leven, plezier maken, nieuwe dingen beleven. In 2011 vond bijna vier op de vijf mensen (79%) een hedonistische levensstijl belangrijk. In de sport zien we dit terug in het motief dat mensen sport leuk vinden om te
beoefenen, 75% van de sporters noemt dit motief (Van den Dool et al. 2009). Voor Nederlanders is plezier in het sporten een belangrijke reden om mee te doen (56%), vaker dan
voor andere Europeanen (30%; Directorate-General for Education and Culture 2014).
De economisch-burgerlijke waarden zijn tussen 2000 (62%) en 2011 (71%) het sterkst toegenomen. De mensen die deze waarden aanhangen willen vooruitkomen in het leven,
een beroep uitoefenen, het financieel goed hebben en verlangen naar maatschappelijke
zekerheid. In de sport komt dit terug als de drang naar prestatie; 37% van de sporters
noemt dit als motief om aan sport te doen. Sporters staan bekend als gericht op presteren; men associeert het stellen van doelen vaker met sporters dan met zichzelf (Van den
Dool et al. 2009).
55% van de bevolking onderschrijft de familiaal-burgerlijke waarden, sinds 2000 is hierin
geen verandering te zien. Deze waarden staan voor getrouwd zijn, kinderen hebben en
opvoeden, leven voor je gezin. Het verwante ‘verantwoordelijkheid hebben’ associëren
mensen meer met zichzelf dan met de sporter (Van den Dool et al. 2009).
De maatschappijkritische waarden (45% in 2011) spelen de kleinste rol in de samen­
leving. Het bevorderen van een grotere gelijkheid in de samenleving en je inzetten voor
een samenleving waarin iedereen kan meebeslissen, ziet men minder op zichzelf van
toepassing dan de andere waarden. De bevolking verbindt het durven geven van zijn of
haar mening, de uitspraak die het beste past bij deze waarde, meer met zichzelf dan met
sporters (Van den Dool et al. 2009).
Tabel 2.8
Centrale maatschappelijke waarden, bevolking 18-70 jaar, 1980-2011 (in procenten die waarden sterk
onderschrijven)

hedonistische waardena
economisch-burgerlijke waardenb
familiaal-burgerlijke waardenc
maatschappijkritische waardend

1980

1990

2000

2005

2011

56
53
62
36

65
59
55
34

74
62
55
39

74
71
57
47

79
71
55
45

a Van het leven genieten; plezier maken; nieuwe dingen beleven.
b Vooruitkomen in je leven; je beroep uitoefenen; het financieel goed hebben; maatschappelijke
zekerheid.
c Getrouwd zijn; kinderen hebben en opvoeden; leven voor je gezin.
d Meewerken aan het verminderen van de bestaande inkomensverschillen; grotere gelijkheid in de
maatschappij bevorderen; het doorbreken van de bestaande machtsverhoudingen; je inzetten
voor een samenleving waarin iedereen kan meebeslissen.
Bron: so con 1980-2011

43

r a pp or tage sp or t 2014

Via overtuigingen is gedrag te sturen (Fishbein en Ajzen 1975). Derhalve kan de verandering van waarden invloed hebben op de overtuiging of iemand wel of niet wil sporten.
Of een dergelijk verband daadwerkelijk bestaat, is echter onbekend. We kunnen dus geen
uitspraken doen over toekomstige sportdeelname op basis van de ontwikkeling van
maatschappelijke waarden.
Tevredenheid met de sociale omgeving en het veiligheidsgevoel
De sociale rol van sport is een belangrijke legitimering van het sportbeleid. Samen
sporten kan mensen verbinden en eenzaamheid verminderen (v ws 2011). Zo doen
50-plussers met veel sociale contacten en een actief maatschappelijk leven vaker aan
sport (Van den Dool 2014c). Het is echter niet zo dat sport altijd tot minder eenzaamheid
leidt. Eenzaamheid heeft veeleer met persoonskenmerken te maken. Het zijn namelijk
vooral niet eenzame, actieve ouderen die sporten (Van den Dool 2014c; Wirtz et al. 2012).
Hoe zit het met de eenzaamheid in Nederland? De helft van de Nederlanders (52%) is
tevreden met de vrienden en kennissen in de omgeving (figuur 2.4). Sinds 2000 is hierin
geen verandering te zien, al is de tijdsbesteding aan sociale contacten in die periode wel
afgenomen (De Haan en Sonck 2013; zie ook § 2.4). Tegelijkertijd voelt een tiende van de
bevolking zich geïsoleerd.
Figuur 2.5
Sociale kenmerken en veiligheidsgevoel, bevolking 15 jaar of ouder, 2000-2011 (in procenten)
60
50
40
30
20
10
0
2000

2001

2002

tevredenheid
vrienden/kennissen

Bron: cbs (StatLine)

44

2003

2004

onveiligheids−
gevoelens

2005

2006

2007

geïsoleerd voelen

2008

2009

2010

slachtofferschap
geweldsdelicten

2011

m a at s ch a ppelijk e ont w ik k elingen

Veiligheid in de sport is een thema dat vooral na een geweldsincident veel media-­
aandacht krijgt (zie hoofdstuk 14). Of dit mensen weerhoudt van het beoefenen of
be­zoeken van sport is niet bekend. In de sport ervaart men niet vaker onwenselijk gedrag
dan op andere openbare plaatsen, zoals de straat, de school of het openbaar vervoer
(­Tiessen-Raaphorst et al. 2008). Wanneer we kijken naar het veiligheidsgevoel van Nederlanders in het algemeen zien we dat in 2011 25% zich onveilig voelt (figuur 2.5). Hierin is
een lichte groei te zien sinds 2000. Het aantal slachtoffers van geweldsdelicten laat tussen 2000 en 2011 geen verandering zien. Toch geeft 5% van de bevolking aan slachtoffer
te zijn geweest van een geweldsdelict.
Onduidelijk is hoe het gevoel van onveiligheid invloed heeft op de sport. Dit kan bijvoorbeeld betrekking hebben op de keuze voor een sport of het besluit om wel of geen
wedstrijd te bezoeken.
Maatschappelijke betrokkenheid
Lidmaatschap van een sportvereniging of vrijwilligerswerk verrichten in de sport zijn
vormen van maatschappelijke betrokkenheid. De belangstelling van de Nederlandse
bevolking om zich te binden aan een organisatie door middel van lidmaatschap is echter
al langere tijd dalende (Posthumus et al. 2014). In 2007 was de helft van de bevolking
(50%) niet als lid verbonden aan een vereniging voor politiek, recreatie, natuur of milieu,
in 1999 was dit nog 43% (De Hart en Dekker 2009). Bij sportverenigingen is er tot 2012
geen sprake van ledenafname, maar het ‘marktaandeel’ van sportclubs neemt wel af
(Van ’t Verlaat 2010; zie hoofdstuk 7). De sportdeelname buiten een vereniging groeit
namelijk sneller, het gaat dan bijvoorbeeld om een abonnement bij een commercieel
sportcentrum of om deelname aan een informele groep (zie hoofdstuk 4).
Op het gebied van vrijwilligerswerk is deze daling niet te zien. Het percentage Nederlanders dat vrijwilligerswerk verricht ligt rond de 40% (Van Houwelingen et al. 2014).
Gemiddeld besteden Nederlanders bijna een uur per week hieraan (tabel 2.9). Mensen
die actief zijn als vrijwilliger hebben volgens de tijdsbestedingsgegevens in 2011 bijna
vijf uur per week hieraan besteed. Vooral de laatste vijf jaren lijkt de trend te zijn dat
minder vrijwilligers meer tijd steken in hun vrijwilligerswerk, een geluid dat ook vaak te
horen is bij vrijwilligers zelf (Van Houwelingen et al. 2014).
Tabel 2.9
Tijd besteed aan maatschappelijke participatie, bevolking 12 jaar en ouder, 2000-2011 (in uren
per week)

vrijwilligerswerk
informele hulp aan personen in andere huishoudens
religieuze praktisering

2000

2005

2006

2011

0,7
0,8
0,3

0,6
0,8
0,4

0,7
0,9
0,4

0,8
1,0
0,4

Bron: scp (tbo’00-’05 en tbo’06); scp/cbs (tbo’11)

45

r a pp or tage sp or t 2014

Van alle sectoren telt die van de sportverenigingen de meeste vrijwilligers. Andere populaire terreinen zijn het onderwijs, de zorg en de godsdienst. De toegenomen aandacht
voor burgerparticipatie speelt ook in de sport. Van Houwelingen et al. (2014: 17) zien een
aantal factoren die deze participatie lijken te bevorderen: ‘noodzaak (als de overheid niet
zorgt voor publieke [sport]voorzieningen, moeten burgers wel in actie komen), mate
van autonomie van initiatiefnemers en lokale overheden, en ondersteuning door de
overheid en schaalomvang (op lokaal en kleinschalig niveau bloeien initiatieven eerder
op).’ Met de aangekondigde bezuinigingen op lokaal niveau en de verwachting van de
gemeenten dat sportverenigingen zelf het klein onderhoud aan de accommodatie gaan
uitvoeren (Hoekman en Van der Bol 2014) is het afwachten hoe de participatie in de komende jaren opgepakt gaat worden.
2.8

Samenvatting

De maatschappij kent vele ontwikkelingen die meer of minder een verband hebben met
sport in de brede zin van het woord. Sommige ontwikkelingen werken positief door,
andere vormen nog een uitdaging.
Positieve ontwikkelingen
Het opleidingsniveau van de bevolking neemt nog steeds sterk toe. De verwachting is
dat dit een positieve invloed heeft op de toekomstige sportdeelname. Vooral de huidige
generatie 65-plussers is nu veelal laagopgeleid, door cohortvervanging wordt dit aandeel
in de toekomst kleiner.
Minderheden krijgen een steeds groter aandeel in de Nederlandse maatschappij. Vooral
de eerste generatie niet-westerse minderheden doet duidelijk minder aan sport. We zien
echter dat de tweede generatie vaker aan sport deelneemt. Onderzoek laat tevens zien
dat als ouders van minderheden zelf aan sport doen, de kans op sportdeelname van de
kinderen duidelijk toeneemt.
Negatieve ontwikkelingen
De Nederlandse bevolking vergrijst. Oudere Nederlanders doen minder aan sport, dus
heeft de vergrijzing invloed op sportdeelname. Daarnaast versterkt de verwachte toename van het aantal mensen met beperkingen het effect van vergrijzing op sportdeelname.
Nederlanders vinden hun gezondheid heel belangrijk, maar de ontwikkelingen op
diverse leefstijlfactoren laten, met uitzondering van roken, geen verbetering zien. Bijna
de helft van de Nederlandse volwassenen is te zwaar, van de kinderen tussen 4 en 20 jaar
is dit 14%.
Om met sport bezig te kunnen zijn als beoefenaar, vrijwilliger of bezoeker heb je vrije
tijd nodig. Men heeft de afgelopen jaren meer vrije tijd gekregen, maar er zijn diverse
ontwikkelingen die hierop aanspraak maken. Zo is de tijdsbesteding aan media de afgelopen jaren toegenomen. Vooral televisiekijken is gegroeid maar ook de tijd die men
achter de computer doorbrengt.

46

m a at s ch a ppelijk e ont w ik k elingen

Vanuit beleid is er veel aandacht voor burgerparticipatie. De hoop is dat mensen van­wege
een zich terugtrekkende overheid zelf taken zullen oppakken. De ­arbeidsparticipatie
is de afgelopen jaren niet gegroeid. Met het opkrabbelen van de economie zou dit de
komende jaren wel kunnen veranderen, waardoor de vraag is hoe de arbeidsparticipatie
zich dan verhoudt tot de vrije tijd van mensen.
Ondanks de financiële crisis is Nederland nog altijd welvarend. Het aantal huishoudens
dat in armoede leeft is de afgelopen jaren echter toegenomen. De sociale participatie,
waaronder sport, is lager in deze groep. Kinderen die opgroeien in armoede hebben ook
op latere leeftijd een grotere kans op sociale deprivatie.
Veel sportactiviteiten vinden in gezinsverband plaats. Dat geldt vooral voor activiteiten
als wandelen en fietsen. De toename van eenpersoonshuishoudens kan een negatief
effect op de sportdeelname hebben. Toenemend gebruik van communicatiemiddelen
kan dit effect wellicht verkleinen.
Noten
1

De communicatietijd als onderdeel van de aan internet en pc-gebruik bestede tijd is pas bij de meting van 2006 en 2011 onderscheiden. Ook voor deze jaren is echter de precieze tijdsbesteding lastig
vast te stellen.
2 Overgewicht wordt vastgesteld met de Body Mass Index (bm i). De bm i wordt berekend door het
gewicht te delen door de lengte in het kwadraat. Voor volwassenen geldt een bm i van 25 of hoger als
overgewicht, bij een bm i van 30 of hoger is sprake van ernstig overgewicht.

47

3

Sportbeleid
Koen Breedveld en Hugo van der Poel (Mulier Instituut)

3.1

Introductie

Het is voor het sportbeleid een enerverende periode geweest. In 2010 en 2012 waren er
kabinetswisselingen. In 2009 omarmde het toenmalige kabinet het Olympisch Plan 2028
en in 2012 liet de nieuwe regering de ambitie weer los om de Olympische Spelen naar
Nederland te halen. Sport was veelvuldig in het nieuws, al was dat lang niet altijd positief
(denk aan de dopingbekentenissen in het wielrennen, matchfixing en de dood van grensrechter Richard Nieuwenhuizen). In de top van meerdere sportorganisaties deden zich
belangwekkende veranderingen voor. De recessie deed haar invloed gelden, zij het minder
dan in aanpalende beleidsterreinen, zoals recreatie en cultuur.
In dit hoofdstuk schetsen we de belangrijkste beleidsmatige ontwikkelingen sinds 2008.
Het accent ligt daarbij op het landelijke sportbeleid. We bespreken eerst de veranderingen
in het sportbeleidsnetwerk (§ 3.2). Aansluitend gaan we in op de belangrijkste beleids­
thema’s (§ 3.3). We sluiten het hoofdstuk af met een korte samenvatting van de voorafgaande jaren en een vooruitblik op de jaren die komen. De opzet van dit hoofdstuk is daarmee
vergelijkbaar met die van de beleidshoofdstukken in de Rapportage Sport 2008 en eerder.
Voor de introductie van de diverse spelers in het sportbeleidsnetwerk en beleidsmatige
thema’s tot aan 2008 wordt naar die hoofdstukken verwezen.
3.2

Spelers in het sportbeleidsnetwerk: doelstellingen en taakverdeling

De belangrijkste spelers in het sportbeleidsnetwerk zijn de directie Sport van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (v ws), de gemeenten en Nederlands Olympisch
Comité* Nederlandse Sport Federatie (noc*nsf) als vertegenwoordiger van de georganiseerde sport. We schetsen kort de ontwikkelingen bij deze drie centrale spelers in de
periode 2008-2014. We wijden een aparte paragraaf aan de projectorganisatie Olympisch
Vuur, die werd opgericht voor de uitvoering van het Olympisch Plan 2028 (op 2028). In de
paragraaf ‘Overige’ passeren de meest opmerkelijke ontwikkelingen bij andere spelers in
het sportbeleidsnetwerk en in de organisatie en samenstelling van het netwerk zelf.
3.2.1 Ministerie van v ws, directie Sport
De sport start het tijdvak 2008-2014 onder Balkenende i v (cda, PvdA en cu) met
Jet ­Bussemaker (PvdA) als bewindspersoon. Dat kabinet valt uit elkaar tijdens de winterspelen van Vancouver. Op 14 oktober 2010 treedt het eerste kabinet Rutte aan (v v d,
cda, met gedoogsteun van p v v). Sport krijgt voor het eerst een minister van sport, Edith
­Schippers (v v d). November 2012 maakt Rutte I plaats voor Rutte II (v v d, PvdA). Op v ws
blijft ­Schippers minister van Sport.
48

sp or tbeleid

Schema 3.1
Tijdlijn sportbeleid rijksoverheid 2009-2014
2009 mrt

Kabinetsstandpunt Uitblinken op alle niveaus

sep

Opstelten voorzitter council OP 20128

2010 jan
Val Balkenende IV

Rutte I

feb
mei
jun
aug

Studie Top 10 NOC*NSF

okt

Opstelten wordt minister en stopt als voorzitter council OP2028

dec

Verlies bid WK 2018

sep

Eric Eijkelberg directeur Olympisch Vuur; Sectorplan Sportonderzoek
en - onderwijs 2011 -2016; Europese Commissie presenteert werkplan
sport 2011- 2014
Actieplan Veilig Sport Klimaat
Beleidsbrief Sport en Bewegen in Olympisch Perspectief; Beleidsdoorlichting Sport in Tweede Kamer
Eurlings voorzitter council OP2028

nov

Kosten-baten analyse Olympische Spelen

apr
mei

Val Rutte I

2012 mrt
apr
mei

NOC*NSF sportagenda 2012-2016

jun

Kamerbrief ‘kennisbeleid sport’
Einde platform Sport, Bewegen en Onderwijs; SCP-rapport
Versterking data-infrastructuur Sport
Start onderwijsagenda Sport, Bewegen en Gezonde Leefstijl

jul
okt
Rutte II

nov
dec

Opheffen Olympisch Vuur; overlijden Richard Nieuwenhuizen

2013 jan

Publicatie Actieprogramma Taskforce Sport en Bewegen in de Buurt

mrt
apr

jun

Kamerbrief ‘vervoersregeling teamsporters met een beperking’
Kamerbrief reactie rapportage Taskforce Sport en Bewegen in de
Buurt; Kamerbrief over intensiveringsmaatregelen ‘Naar een veiliger
sportklimaat’
Kick off Onderzoeksprogramma Sport

jul

Kamerbrief ‘anti-doping’ (commissie Sorgdrager)

sep

Eurlings IOC lid

okt

Aankondiging sportnetwerk; kamerbrief match fixing;

nov

Beleidskader sportevenementen; kamerbrief ‘bewegingsonderwijs’

2014 feb
Gemeenteraadsverkiezingen

Rondetafelgesprek Bewegingsonderwijs

mrt
apr

Verkiezingen Europees parlement

Eerste jaarcongres Olympisch Vuur
Bolhuis volgt Terpstra op als voorzitter NOC*NSF; Dielessen directeur
NOC*NSF
Kennisagenda Sport 2011-2016

2011 jan

Motie van wantrouwen SP

Start platform Sport, Bewegen en Onderwijs

jul

Erkenning sportgeneeskunde

mei
jun
jul

Europese Commissie kondigt Europese Sportweek aan
Wet Markt en Overheid van toepassing; Kamerbrief ‘herijking
loterijstelsel’

49

r a pp or tage sp or t 2014

Toen Bussemaker aantrad, februari 2007, was de nota Tijd voor Sport nog leidend. Deze
nota kwam tot stand in 2005/20061 en fundeerde het beleid met drie pijlers: bewegen,
meedoen en presteren.2 Voortbordurend op deze nota brengt Bussemaker in het najaar
2007 de beleidsbrief De Kracht van Sport uit. Hiermee wordt de ‘combinatiefunctionaris’
geïntroduceerd, die moet zorgen voor een betere verbinding tussen school en sport
en uitbreiding van het aantal sport- en beweegmogelijkheden op en rond scholen (zie
Breedveld et al. 2008: 55 en noot 18).
Breedveld en anderen (2011) voeren in opdracht van de Tweede Kamer een beleids­
doorlichting 3 uit van het (landelijke) sportbeleid 2005-2010. Ze concluderen dat er bij
de beleidspartners draagvlak is voor het sportbeleid en dat Nederlanders in vergelijking
met andere Europese inwoners veel aan sport doen. Ook op het vlak van topsport scoort
Nederland hoog, zeker wanneer wordt gekeken naar landen met een vergelijkbare rijkdom en omvang. De onderzoekers bevelen aan meer focus aan te brengen in het beleid
(beperking tot enkele programma’s) en tot een betere afstemming te komen tussen
sportbeleid (voornamelijk v ws) en beweegbeleid, in het bijzonder het bewegings­
onderwijs bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (oc w).
Figuur 3.1
Gerealiseerde en begrote uitgaven sport, 2008-2014 (in miljoenen euro’s)
160
139,4

140
120

117,3
7,1
99
10,0

100
80
67,1

70,4

71,3

60
40

64,6
4,6

53,3

52,3

53,8

37,6

13,8

18,1

17,5

22,4

2002 2003 2004

37,3
18,6

29,7

140,8
128,2

bewegen

topsport

meedoen
presteren

10,7

132,4
7,3

92,7

88,3

37,4

36,8

9,7
24,8

78,9

79,0

35,5

34,7

82,7
66,3

72,1

25,6

37,1

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011

breedtesport

129,6

18,6

72,9
70,4

20
0

116,3

25,0

143,4

37,2

2012 2013 2014
kennis, innovatie en
OP2028
sport en bewegen
in de buurt
uitblinken in sport

Minister Schippers informeert de Kamer over haar plannen als ze in april 2011 het actieplan Naar een veiliger sportklimaat (vsk) presenteert en in mei 2011 de beleidsbrief Sport en
Bewegen in Olympisch Perspectief. Wat de breedtesport betreft concentreren de middelen
zich nu in twee grote langlopende programma’s: Sport en Bewegen in de Buurt (sbb; zie
50

sp or tbeleid

§ 3.3.1 en hoofdstukken 11 en 13) en vsk (zie § 3.3.2 en hoofdstuk 14). Sport en bewegen
zijn nu de kernwoorden van het beleid, dat zich echter minder dan voorheen met concrete indicatoren laat monitoren. De uitvoering van de programma’s is gedelegeerd aan
respectievelijk noc*nsf en een sbb-stuurgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van
v ws, noc*nsf, v ng, v no-nc w en mk b-nl.4 Het ministerie van v ws beperkt zich tot
een regie op hoofdlijnen.
De kabinetswisseling van 2012 heeft geen gevolgen voor de inhoud van het rijkssport­
beleid. Beide kabinetten Rutte slagen erin om de sport te vrijwaren van grote
­bezuinigingsoperaties (zie figuur 3.1).
3.2.2 noc*nsf
noc*nsf overkoepelt de Nederlandse sportbonden en een aantal specifieke sportorganisaties. Zij is daarmee de service-organisatie voor de eigen achterban en
belangenbehartiger van de georganiseerde sport en in toenemende mate van sport in de
volle breedte.5
In 2012 kwam noc*nsf met zijn vierde ‘integrale beleidsplan van de sport’ onder de titel
Sport Inspireert. Sportagenda 2016. De hoofdlijnen uit eerdere sportagenda’s – ver­hoging
sportdeelname, topsport en randvoorwaarden – blijven ook in deze sportagenda goed
zichtbaar, maar er wordt een meer ‘Rotterdamse’ aanpak aangekondigd: ‘Van woorden naar daden [...]. We gaan focussen. Denken en handelen in doorbraken. Minder
regel­geving, minder papierwerk, meer actie.’ (noc*nsf 2012: 9). Op het gebied van
sportparticipatie worden de ambities concreet geformuleerd (noc*nsf 2012: 14) : de
sportdeelname moet omhoog van 65% naar 75%,6 60% van de bevolking moet vaker dan
40 keer per jaar sporten (in 2012 50%), 70% gaat voldoen aan de combinorm (in 2012 60%,
voor uitleg van de norm zie hoofdstuk 10), de deelname aan competities en wedstrijden
stijgt met 10% en het aandeel mensen dat lid is van een vereniging of andere aanbieder
stijgt van 29% in 2012 naar 35% in 2016. Het sportstimuleringsbeleid ademt een marktgerichte aanpak, waarbij enerzijds veel aandacht is voor de wensen en behoeften van
onderscheiden doelgroepen, en anderzijds het aanbod ‘in de lokale [ook wel: gouden]
driehoek’ (noc*nsf 2012: 37), gevormd door accommodaties, kader en sportaanbod.
De aandacht voor het aanbod beperkt zich niet tot de traditionele sportvereniging.
noc*nsf zet in op een ontwikkeling naar open en wijkgericht beleid, waarbij verenigingen en accommodaties ruimte gaan bieden aan meerdere sporten, naar gelang de
behoefte in de nabije omgeving. Bovendien spreekt noc*nsf nadrukkelijk over ander
aanbod dan het verenigingsaanbod, zoals informele loop- en fietsgroepen, fitness­
centra, klimhallen enzovoort.
Voor topsport blijft de Top 10-ambitie (behoren tot de tien beste topsportlanden ter
wereld) uit de vorige Sportagenda staan. Wel brengt noc*nsf meer focus aan. Ze zet
de beschikbare middelen voor een groter deel in op bewezen succesvolle programma’s.
Dit betreft in het bijzonder de acht sporten (hippische sport, hockey, judo, roeien,
schaatsen, wielrennen, zeilen en zwemmen) waarin Nederland sinds 1948 96% van de
medailles haalde, maar waar tot 2012 slechts een kwart van het topsportgeld naar toe
ging. Er blijft daarnaast niettemin ruimte voor potentieel succesvolle programma’s in
51

r a pp or tage sp or t 2014

andere sporten, al was het maar om de basis van acht medailles genererende sporten te
verbreden (zie § 3.3.3).
De derde lijn in de Sportagenda betreft de ‘voorwaarden voor succes’. noc*nsf en
de sportbonden willen zich organisatorisch versterken en de sport beter vermarkten.
Financieel heeft de sportkoepel het de laatste jaren lastig. De Lottogelden liepen in 2013
terug naar 43 miljoen euro, waar was uitgegaan van 52 miljoen.7 Bij de algemene leden­
vergadering van mei 2014 presenteerde noc*nsf een verlies van 11,2 miljoen euro en
kondigde bezuinigingen aan.
Juni 2014 werden tijdens een extra algemene ledenvergadering de statuten aangepast en
de mogelijkheden om tot noc*nsf toe te treden verruimd. Ook (koepels van) andere
sportaanbieders, zoals de Richard Krajicek Foundation, Rotterdam Sportsupport en
Fit!Vak kunnen voortaan toetreden tot noc*nsf. Hiermee ontwikkelt noc*nsf zich tot
een brancheorganisatie Sport.
3.2.3 Gemeenten
Het aantal gemeenten is gedaald van 443 in 2008 naar 403 in 2014. Gemeenten besteedden in 2012 bijna 1,5 miljard aan sport en hadden 350 miljoen aan inkomsten, zodat ze
per saldo 1149 miljoen uitgaven aan sport (zie hoofdstuk 8). Financieel hebben gemeenten te maken met bezuinigingen. In 2013 gaf 93% van de gemeenten aan al te hebben
bezuinigd of te verwachten in de komende collegeperiode te gaan bezuinigen op sport
(Hoekman et al. 2013). Ze bezuinigen vooral op kosten van sportaccommodaties en op
subsidies. In de nieuwe collegeakkoorden van 2014 zetten gemeenten deze lijn door en
verwachten ze veel van een grotere ‘zelfredzaamheid’ van sportverenigingen (Hoekman
en Van der Bol 2014). Tegelijkertijd is er veel aandacht voor de betaalbaarheid en toegankelijkheid van sport voor de minima en mensen met een beperking.
70% van de gemeenten is lid van de Vereniging Sport en Gemeenten (vsg), gehuisvest bij
de Vereniging Nederlandse Gemeenten (v ng) in Den Haag. Ze ondersteunt lidgemeenten, stimuleert visieontwikkeling en kennisuitwisseling, en acteert als intermediair
richting andere beleidspartners, zoals noc*nsf en de rijksoverheid. Mede ingegeven
door het Olympisch Plan 2028 (op2028) kwam de vsg in 2010 met het visiedocument
Nederland Sportland, met daarin een eigen visie op de rol van de gemeenten in de realisatie
van de ambities zoals vastgelegd in op2028. In dit document worden een basismodel
voor gemeentelijk sportbeleid ontwikkeld en enkele plusvarianten. Ook met het wegvallen van de steun van de nationale overheid voor het binnenhalen van de Olympische
Spelen waren deze modellen de afgelopen vier jaar handzaam voor het structureren van
discussies over en visies op het gemeentelijke sportbeleid.
Jaarlijks organiseert de vsg de verkiezing van de sportgemeente van het jaar (2009:
De Bilt, 2010: Den Bosch, 2011: Arnhem, 2012: Weert, 2013: Eindhoven, 2014: Tilburg).

52

sp or tbeleid

3.2.4 Olympisch Vuur
Juli 2009 komt staatssecretaris Bussemaker met het kabinetsstandpunt Uitblinken op alle
niveaus (v ws 2009). Daarin onderschrijft het kabinet de ambities van het kort daarvoor
door noc*nsf uitgebrachte op2028 (noc*nsf 2009). De leidende gedachte hiervan was
dat Nederland zich tot 2016 zou ontwikkelen als Nederland Sportland, en dat daarna de
afweging zou plaatsvinden of Nederland toe was aan het organiseren van de Spelen. In die
functie bood het op2028 een impuls om nog nadrukkelijker dan voorheen te werken aan
het verhogen van de sportdeelname, te investeren in accommodaties en grote topsport­
evenementen naar Nederland te halen.
Het kabinet voorziet een ‘omvangrijk en complex proces, waar veel partijen bij betrokken
zijn. [...] Toch zegt het kabinet volmondig “ja” tegen dit proces. Vanuit de verantwoordelijkheden van de rijksoverheid zal het kabinet in dit proces participeren en de organisatie rond
het Olympisch Plan 2028 ondersteunen.’ (v ws 2009: 40). ­Samenwerking met maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven, vooral ook buiten de sport, is ‘absoluut noodzakelijk’
om de doelen van het op2028 te laten slagen. noc*nsf had voorgesteld de samenwerking
vorm te geven in een alliantie. Het kabinet neemt dit voorstel over. Het kabinet verwacht
van alle partners in de alliantie dat ze niet alleen ‘mooie intenties’ verwoorden, maar ook
daadwerkelijke prestaties leveren. Ze zegt 1 miljoen per jaar toe voor de periode 2009-2011,
als bijdrage aan de inrichting van het program office, dat de alliantie moet ondersteunen
(v ws 2009: 41). Dit program office gaat Olympisch Vuur heten en houdt kantoor op Papendal.
September 2009 treedt Ivo Opstelten aan als voorzitter van de ‘council’ van het op2028,
januari 2010 is het eerste Olympisch Vuur Jaarcongres. Als het kabinet-Rutte I aantreedt, in
oktober 2010, is het Olympisch Vuur zijn voorzitter kwijt, omdat Opstelten minister wordt
in dat kabinet. In 2012 wordt k l m-directeur Camiel Eurlings de nieuwe voorzitter.8
November 2011 ontvangt de Tweede Kamer een voorlopige maatschappelijke kostenbatenanalyse van eventueel te houden Olympische Spelen (Blok et al. 2011). Bij het ingelaste
debat over die cijfers, op 27 maart 2012, spreekt de sp een motie van wantrouwen uit richting de minister. De sp is van mening dat de minister de Kamer onjuist heeft geïnformeerd.
De motie haalt het niet, maar het (politieke) enthousiasme voor het Olympisch Plan neemt
af. In het regeerakkoord van Rutte II (oktober 2012) spreekt het kabinet uit niet langer de
Olympische Spelen te willen binnenhalen. Sportkoepel noc*nsf toont begrip voor dat
standpunt, en noemt het ‘te vroeg om het nu te hebben over het binnenhalen van Olympische Spelen’.9 De overheid beëindigt de subsidie voor het Olympisch Vuur per 2013. December 2012 heft de organisatie zichzelf op.
Zoals de bedoeling was heeft het op2028 veel organisaties in beweging gekregen en
bestuurlijke processen losgemaakt, met als een van de opmerkelijkste resultaten de goede
samenwerking tussen de potentiële gaststeden Rotterdam en Amsterdam, en meer algemeen de grote gemeenten en noc*nsf. Hoewel de concrete ambitie om de Spelen naar
Nederland te halen verlaten is, lijkt het er wel op dat het idee van Nederland Sportland is
aangeslagen en sport als beleidsterrein en -instrument zichtbaarder heeft gemaakt. Oktober 2013 kondigt de minister een nieuw sportnetwerk aan, met als doelstelling het elan dat
is opgewekt door op 2028 vast te houden en Nederland als sportland op een hoger niveau
te brengen.
53

r a pp or tage sp or t 2014

3.2.5 Overige spelers en ontwikkelingen in het sportbeleidsnetwerk
Provincies
In 2007 heeft de minister van Binnenlandse Zaken de commissie-Lodders ingesteld,
met het verzoek te komen met decentralisatievoorstellen voor provincies. De voorstellen, zoals vastgelegd in het rapport Ruimte, Regie en Rekenschap (2008), zijn niet zonder
gevolgen gebleven voor de bemoeienis van provincies met sport. Het rapport schrijft
voor dat beleidsterreinen door twee overheidslagen mogen worden behandeld. Welzijn (en sport) zijn volgens de commissie niet des provincies, ruimte en economie wel.
De meeste provincies hebben sindsdien hun bemoeienis met sport beëindigd. Provincies zoals ­Gelderland en Noord-Brabant die nog wel een substantieel sportbeleid
kennen, financieren dat uit eenmalige middelen, die bijvoorbeeld beschikbaar zijn
gekomen bij de verkoop van nutsbedrijven. Provinciale sportservicebureaus ontvangen nu nog hooguit projectsubsidies en werken meer en meer in opdracht. Belangrijke
bronnen van inkomsten voor deze bureaus zijn verloning van arbeidskrachten en
aansturing van combinatiefunctionarissen. Mei 2011 hebben ze zich verenigd in Sportkracht 12. Anders dan het vroegere Interprovinciale Overleg Sport (ios) is Sportkracht
12 meer een licht netwerk (‘loket’) dan een organisatie. De bureaus van Utrecht,
Noord- en Zuid-Holland hebben zich verenigd onder de vlag van Sportservice Nederland
(­w ww.­sportservicenederland.nl).
Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (nisb)
Vijftien jaar na de oprichting is het Nederlands Instituut Sport en Bewegen (nisb) uit­
gegroeid tot een van de belangrijkste spelers in het sportnetwerk. Sinds 2013 fungeert
het instituut als een onafhankelijk kennisinstituut, gericht op het verzamelen, verrijken,
valideren en verspreiden van kennis over sport en bewegen. nisb ondersteunt beleidsprogramma’s op het vlak van sport en bewegen (sbb, vsk) met een breed pakket aan
kennisproducten en trainingen. In juli 2011 strandde een (tweede) fusiepoging met de
vsg. In augustus 2014 laat v ws de verschillende partijen die deel uitmaken van de kennis- en innovatie-infrastructuur sport weten te streven naar een kenniscentrum sport,
dat als back office moet gaan functioneren van een kennisportal sport. nisb is de beoogde
kern van dit nieuwe kenniscentrum sport, waarin v ws ook de (gesubsidieerde) kennis­
taken bij partijen als Veiligheid.nl en Onbeperkt Sportief wil onderbrengen (zie § 3.7).
Onbeperkt Sportief (os)
Onbeperkt Sportief (os, voorheen Gehandicaptensport Nederland, daarvoor Nebas-nsg)
ontwikkelt en implementeert programma’s, brengt organisaties met elkaar in contact,
initieert monitoring en geeft adviezen die het veld nodig heeft om haar rol te vervullen
binnen de gehandicaptensport, met als uiteindelijk doel om meer mensen met een handicap structureel te laten sporten en bewegen. Na een herpositionering is de organisatie
los komen te staan van onder andere de Sportbond (Vereniging) Gehandicaptensport
Nederland, Special Olympics Nederland en het Fonds Gehandicaptensport. Ook de
reisactiviteiten zijn afgestoten. In 2014 is het ‘classificatie-instituut’10 overgegaan naar

54

sp or tbeleid

noc*nsf en zijn op instigatie van v ws gesprekken gestart met nisb over (verregaande)
samenwerking in het beoogde kenniscentrum sport (zie § 3.7).
os is sinds begin 2013 verantwoordelijk voor het beheer en de uitvoering van de vervoersregeling voor teamsporters met een beperking.11 Deze regeling is bedoeld voor
sporters met een ernstige handicap die een teamsport beoefenen bij een reguliere
sportbond. Door de vervoersregeling kunnen deze sporters trainen en aan competities
deelnemen door het hele land. Ongeveer 600 vaste klanten (rolstoelgebruikers) maken
per jaar gebruik van deze regeling.
Levensbeschouwelijke sportkoepels
Organisaties die een beduidend kleinere rol zijn gaan spelen in het sportbeleids­netwerk
zijn de Nederlandse Katholieke Sportfederatie (nk s) en de Nederlands Christelijke
Sport Unie (ncsu). Beide organisaties kampen met financiële problemen en zien hun
rol overgenomen worden door andere, niet-levensbeschouwelijke organisaties. Voor
beide organisaties betekent dat ook een bezinning op hun bestaansrecht.12 De Stichting Nederlandse Sport Alliantie (nsa), in 2005 opgericht als alliantie van nk s, ncsu
en de Nederlandse Culturele Sportbond (ncs),13 is in 2012 overgenomen door Sport
Service Noord Brabant en richt zich onder andere op sportontwikkelingswerk (www.­
sportalliantie.nl).
Ontwikkelingen in het sportbeleidsnetwerk
Het enthousiasme opgewekt door het Olympisch Plan en de inspanningen van noc*nsf
om dat plan te ‘verzilveren’ heeft ertoe geleid dat meer partijen zich zijn gaan interesseren voor en/of verbinden met de sport, waardoor het sportbeleidsnetwerk in omvang
en complexiteit is gegroeid. Bij de rijksoverheid zijn bijvoorbeeld ook andere ministeries dan v ws op specifieke onderdelen bij het sportbeleid betrokken geraakt. Zo is er
5 miljoen voor armoedebeleid van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(sz w) toegevoegd aan het budget voor de Sportimpuls, in te zetten voor sportstimuleringsprojecten in de armste wijken. sz w kijkt ook naar mogelijkheden om sport te
gebruiken bij de begeleiding van werklozen naar werk, zoals het ministerie van Veiligheid en Justitie geïnteresseerd is in de mogelijkheden die sport biedt voor re-integratie
en uitvoering van taakstraffen. In het kader van het innovatiebeleid van het ministerie
van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (el & i) zijn middelen beschikbaar
gesteld voor Innosport.NL, dat tot taak heeft innovatie in en door sport te bevorderen.
Een opmerkelijk initiatief is Sport en Cultuur: samen scoren! Het Landelijk Kennis­
instituut Cultuureducatie en Amateurkunst, het Fonds voor Cultuurparticipatie, het
Jeugdcultuurfonds en het Jeugdsportfonds, in samenwerking met noc*nsf, nisb, vsg
en v ng, willen hiermee bewerkstelligen dat de sport- en cultuursector de krachten bundelen om participatie van mensen te bevorderen.
Diverse stichtingen en fondsen, zoals de Krajicek Foundation, Cruyff Foundation,
Bas van de Goor Foundation en Jeugdsportfonds zijn de laatste jaren fors gegroeid en
spelen nu een meer zichtbare rol in het sportnetwerk. Het Oranje Fonds startte in 2013
een nieuw tweejarig programma Kracht van Sport en financiert daarbinnen 24 initiatieven op het terrein van de sportstimulering (www.oranjefonds.nl).
55

r a pp or tage sp or t 2014

De Koninklijke Vereniging voor Lichamelijke Opvoeding (k v l o) bestond in 2012
150 jaar en heeft het woord ‘leraren’ uit de naam laten vallen. De k v l o is nog steeds
een vak­organisatie met ruim 10.000 leden, en profileert zich nadrukkelijk als belangen­
organisatie en kenniscentrum op het terrein van de lichamelijke opvoeding (en dus niet:
lichamelijke activiteit). Het ‘goed leren bewegen’ staat centraal. Daarnaast is het werkterrein verbreed van binnen naar ‘in en rond’ de school, en fungeert de k v l o nu ook als
belangen- en vakorganisatie voor buurtsportcoaches en combinatiefunctionarissen (zie
§ 3.3.1 voor een toelichting).
3.3

Beleidsthema’s

3.3.1 Sport en Bewegen in de Buurt
Na het aflopen van de nota Tijd voor sport komt minister Schippers in het voorjaar van 2011
met de beleidsbrief Sport en Bewegen in Olympisch Perspectief (v ws 2011). Hierin komen een
drietal prioriteiten naar voren: sport en bewegen in de buurt, werken aan een veiliger
sportklimaat (zie § 3.3.2) en uitblinken in de sport (zie § 3.3.3).
Het programma Sport en Bewegen in de Buurt (sbb)14 heeft een looptijd van 2012-2016,
en loopt gelijk op met de Sportagenda 2016 van noc*nsf (zie § 3.2.2).15 Het kabinet wil
met het sbb-programma vraaggericht en passend sport- en beweegaanbod in de buurt
realiseren. Dit aanbod is veilig en toegankelijk, en helpt Nederland zich verder te ontwikkelen als sportieve en vitale samenleving. Het kabinet acht daarbij van groot belang
het bevorderen van vormen van publiek-private samenwerking en de ontwikkeling van
kansrijke verbindingen tussen sport, zorg, onderwijs en werk.
Het sbb-programma kent twee speerpunten en twee randvoorwaardelijke onderdelen.
Het belangrijkste speerpunt van het programma is het realiseren van de (verbrede) inzet
van buurtsportcoaches. Waar de combinatiefunctionarissen verbindingen leggen tussen
sport en school en veelal ook uitvoerende taken bij de school en/of sport(vereniging)
hebben, richten buurtsportcoaches zich op meer sectoren en meer doelgroepen dan de
jeugd. Combinatiefunctionarissen zijn hiermee feitelijk een bijzondere vorm van buurtsportcoaches geworden (zie hoofdstuk 11, § 11.3).
Het tweede speerpunt in het sbb-programma is de Sportimpuls. Deze subsidie­regeling
steunt lokale sport- en beweegaanbieders bij het opzetten van activiteiten die met
effectieve interventies meer mensen in beweging krijgen. Het draait om maatwerk en
het stimuleren van lokaal initiatief. Voor projecten kon in de eerste rondes een bijdrage
van 10.000-150.000 euro worden gevraagd voor maximaal 2 jaar. Voor de ronde in 2014
is het maximumbedrag bepaald op 125.000 euro. In totaal heeft v ws voor deze regeling ongeveer 10 miljoen op jaarbasis beschikbaar. Hieraan is nog 2 miljoen toegevoegd
voor projecten specifiek gericht op kinderen met overgewicht (vanuit v ws), en 5 miljoen
voor projecten gericht op de jeugd in lage-inkomensbuurten (vanuit sz w). Zonm w
(coördinerende organisatie voor onderzoek en zorginnovatie), noc*nsf en nisb bieden ondersteuning bij de uitvoering van dit deel van het sbb-programma. In 2012 zijn
171 Sportimpulsprojecten gehonoreerd, in 2013 146 en in 2014 177. In die periode zijn in
totaal 1948 aanvragen gedaan.
56

sp or tbeleid

Vanuit de randvoorwaarden is er aandacht voor organisatorische belemmeringen in de
sport. De daartoe ingestelde Taskforce Belemmeringen Sport en Bewegen in de Buurt
(2013) concludeert in haar Actieprogramma dat het aantal belemmeringen in de sfeer
van wet- en regelgeving meevalt, maar dat de sportsector vaak informatie en goede
voorbeelden van oplossingen ontbeert. De minister wil op een vijftal door de Taskforce
aanbevolen onderwerpen in actie komen en zelf de regie voeren: sport- en beweeg­
mogelijkheden voor speciale doelgroepen, beweegvriendelijke omgeving en multifunctioneel gebruik van accommodaties, ruimte voor de buurtsportcoach en administratieve
lasten sportsector (v ws 2013c, 2013d).
Het tweede randvoorwaardelijke deel betreft de ondersteuningsstructuur van het sbbprogramma. Er is veel aandacht voor ‘lerende netwerken’ gericht op uitwisseling van
kennis en ervaring tussen professionals en beleidsmedewerkers. Met het programma
Effectief Actief (2011-2014) en de Menukaart Sportimpuls wordt ingezet op (wetenschappelijke) onderbouwing van sport- en beweeginterventies en bevordering van het gebruik
van bewezen effectieve interventies in het sportstimuleringsbeleid.
3.3.2 Veilig Sport Klimaat 16
Zorgen om hoe er wordt gesport, of men regels respecteert en om weet te gaan met
verlies, zijn niet nieuw. Als in de jaren zeventig een inventarisatie wordt gemaakt van
belangrijke toekomstige thema’s in de sport, dan wordt daarbij ook ‘spelverruwing’
genoemd (Jacobs en Kamphorst 1976). In de jaren negentig zijn ‘fair play’ en ‘normen en
waarden in de sport’ belangrijke thema’s. Omgangsvormen in de sport worden wederom
een thema als secretaris-generaal Roel Bekker tijdens een lezing op het vsg -congres van
2006 enerzijds de kracht van sport bewierookt, maar anderzijds misstanden in de sport
hekelt. Onderzoek naar de cijfers achter die uitlatingen (Tiessen-Raaphorst en ­Breedveld
2007; Tiessen-Raaphorst et al. 2008) leidt in 2009 tot de start van het programma
Sportiviteit en Respect (s& r). s& r loopt tot en met 2012 en wordt getrokken door de
hockeybond (k nhb). Daarnaast participeren tien andere bonden en noc*nsf in het
programma. Het accent ligt op bewustzijnsverandering en equiperen van verenigings­
bestuurders. Het effect is dat meer verenigingbestuurders de problematiek herkennen
en zich bewust zijn van de noodzaak om te werken aan de cultuur binnen hun vereniging
(Lucassen et al. 2012).
s& r loopt nog als minister Schippers in 2010 aantreedt. Het kabinet geeft een hoge
prioriteit aan veiligheidsbeleid en staat een hardere lijn voor, met meer aandacht voor
repressie (‘zero tolerance’). Dat is ook zichtbaar in het actieplan Naar een veiliger sport­
klimaat (v ws 2011c). 30 Bonden, met de voetbalbond (k n v b) en k nhb voorop, gaan
aan de slag om het sociale klimaat op en rond de velden te verbeteren. De regie voor de
uitvoering van het programma (jaarlijks € 7 miljoen t/m 2016) ligt bij noc*nsf en de
bonden. Doel van het programma is onder andere om 25.000 kaderleden op te leiden en
5.000 verenigingen actief te laten zijn op het thema veilig sportklimaat. Uit die keuzes
blijkt al dat er in het vsk-programma niet alleen aandacht is voor bestraffing van wat
fout gaat, maar ook voor aanmoediging van wat goed gaat. Alle aandacht gaat daarbij

57

r a pp or tage sp or t 2014

naar sportverenigingen; bewegingsonderwijs en het ‘ongeorganiseerde sporten’ blijven
buiten beschouwing (zie hoofdstuk 14).
Op maandag 3 december 2012 overlijdt grensrechter Richard Nieuwenhuizen na de
dag ervoor te zijn geschopt tijdens de wedstrijd tussen sc Buitenboys B3 en s v Nieuw
­Sloten B1. De k n v b organiseert daarop meerdere sessies met clubbestuurders en voert
aanpassingen door in haar sanctiebeleid (tijdstraffen i.p.v. gele kaarten, strengere straffen). v ws presenteert naar aanleiding van de gebeurtenissen een intensivering van het
vsk-beleid (v ws 2013b) met onder meer voorstellen om de ‘Overlastwet’17 aan te scherpen, protocollen te ontwikkelen voor het omgaan met excessen, en meer in te zetten op
de rol van ouders bij de sportieve opvoeding van hun kinderen.
3.3.3 Topsportklimaat
In het rapport Nederland in de top tien constateert noc*nsf (2010) dat om een top-10 land
te zijn er scherpere keuzes gemaakt moeten worden (zie hoofdstuk 12 voor de positie
van Nederland op de Olympische medaillespiegel). Men bepleitte daarop dat de besluitvorming over topsport zich losmaakt van de gebruikelijke besluitvormingsprocedures
gebaseerd op ‘solidariteit, consensus en ledendemocratie’ (noc*nsf 2010). De betekenis van die boodschap deed zich december 2012 gelden in het terugbrengen van het
aantal topsportprogramma’s van 180 naar 55 en van het aantal ondersteunde bonden van
58 naar 33.18 Dit leidde ertoe dat de belangrijkste veertig programma’s in 2013 75% van
de middelen ter beschikking kregen tegen een kleine 57% in de voorafgaande periode.
Deze koerswijziging had ingrijpende gevolgen voor meerdere bonden. Desondanks is de
maatregel relatief geruisloos geaccepteerd.
Het rijk ondersteunt de top 10-ambitie van noc*nsf en de sportbonden. Via het
­stipendium wordt een groeiend aantal (paralympische) topsporters gefaciliteerd. Om
de dikwijls onbekende bijdrage van v ws (en daarmee van de belastingbetaler) bij een
breder publiek zichtbaar te maken, is het ministerie rond de winterspelen van 2014 een
campagne gestart onder de noemer ‘v ws investeert in topsporters’ (zie hoofdstuk 12).
Evaluaties van Centra voor Topsport en Onderwijs (Oberon 2012), de zogeheten Lootscholen (Von Heijden et al. 2012; Reijgersberg en Elling 2013), en het topsportbeleid met
de vierde Topsportklimaatmeting (Van Bottenburg et al. 2012) gaven geen aanleiding om
het topsportbeleid grondig te herzien. Van Bottenburg en anderen signaleren dat ‘topsport sinds de jaren negentig als een collectief ideaal wordt gezien dat de hele samenleving ten goede komt en daarom een gezamenlijke verantwoordelijkheid met zich
meebrengt’ (Van Bottenburg et al. 2012: 13). In de conclusies komt ten aanzien van het
topsportklimaat naar voren dat topsporters, coaches en coördinatoren verbeteringen in
het topsportklimaat zien, die hen in staat stellen om te blijven wedijveren in internationale competities. Opmerkelijk daarbij is wel dat betrokkenen het topsportklimaat iets
negatiever beoordelen dan bij de vorige meting in 2008. Mogelijk vergelijkt men zich
met het buitenland, waar ook en vaker meer geïnvesteerd wordt in topsportprogramma’s
(zie hoofdstuk 12).19 Verder lijkt in recente jaren de steun van de bevolking voor topsport
wat te zijn afgekalfd, mogelijk vanwege de verslechterde economische situatie, dopingschandalen en berichten over matchfixing.
58

sp or tbeleid

3.3.4 Topsportevenementen20
In de nota Tijd voor Sport uit 2005 gold ‘presteren’ als een van de drie pijlers (v ws 2005).
Tot de topsportambities behoorde onder meer het naar Nederland halen van aansprekende internationale sportevenementen. Met het kabinetsstandpunt Uitblinken op alle
niveaus (v ws 2009) en de inrichting van de projectorganisatie Olympisch Vuur werd het
(kunnen) organiseren van Europese en wereldkampioenschappen van belang geacht
voor het opbouwen van een track record, waarmee Nederland kan laten zien dat het
uitstekend in staat is grote evenementen te organiseren (zie hoofdstuk 6). De grote vuurproef zou het w k Voetbal moeten zijn. In 2010 werd deelgenomen aan de bidprocedure
voor het w k Voetbal 2018/2022. Met het bid was een rijkssubsidie van 4,5 miljoen euro
gemoeid. Uiteindelijk wees de fifa het w k niet toe aan Nederland en België, maar aan
Rusland (2018) en Qatar (2022). In een evaluatie constateerde organisatieadviesbureau
Berenschot (2011) dat de regie tijdens de voorbereidingen voor het bid voor verbetering
vatbaar was.
In de beleidsbrief Sport en Bewegen in Olympisch Perspectief (v ws 2011a) werd het accent
verlegd van het organiseren naar de realisatie van maatschappelijke en economische
spin-off van evenementen. In 2010 en 2011 zijn hiertoe elf pilot-evenementen21 door
v ws gesubsidieerd (De Groot et al. 2012; De Groot en Duijvestijn 2013). Onder het motto
‘kennis delen is kennis vermenigvuldigen’ werd een Modelaanpak Evenementen22 ontwikkeld: een dynamisch online ‘handboek’ voor de organisatie van sportevenementen.
Verder werd in 2011 een nationale sportevenementenkalender23 gerealiseerd.
v ws (2013b) werkte het sportevenementenbeleid nader uit in het Beleidskader sport­
evene-menten. Streven is om ‘de kracht van sportevenementen’24 meer te benutten zodat
Nederland zich nadrukkelijk positioneert als sportland. Ook moeten evenementen
Nederlanders inspireren het beste uit zichzelf te halen en enthousiasmeren om meer
te gaan bewegen en sporten. De organisatie van evenementen dient bovendien andere
maatschappelijke en economische doelen, zoals werkgelegenheid in de gastvrijheids­
sector, ‘Holland-promotie’, nationale trots en sociale binding (zie hoofdstuk 6).
Subsidiabele evenementen zijn ek ’s en w k ’s, overige geselecteerde evenementen en
zogenoemde ‘aanloopevenementen’.25 Subsidie wordt alleen verstrekt als een volwaardig
programma van side-events om het hoofdevenement heen wordt georganiseerd, zodat
het maatschappelijk en economisch rendement maximaal is. Met het beleidskader is
jaarlijks 6,3 miljoen euro gemoeid. Het zal na vier jaar (2018) geëvalueerd worden.26
3.3.5 Onderwijs en sport 27
De aanstelling van combinatiefunctionarissen volgens de Impuls brede scholen, sport en
cultuur uit 2008 moest leiden tot een intensievere verbinding van school en sport. Deze
regeling is gecontinueerd door minister Schippers, zij het dat de regeling is verbreed
met de inzet van buurtsportcoaches en sinds 2012 is getiteld Brede impuls combinatie­
functies.28
Het Beleidskader Sport, Bewegen en Onderwijs (oc w/v ws 2008) bood 28 miljoen euro voor
de ontwikkeling van programma’s op het vlak van sport en bewegen, de toerusting van
59

r a pp or tage sp or t 2014

vakmensen (zoals vakleerkrachten, trainers, coaches en combinatiefunctionarissen)
en aandacht voor innovaties op het gebied van accommodaties, talentontwikkeling en
risicogroepen. De uitvoering werd belegd bij het Platform Sport, Bewegen en Onderwijs
(sbo), dat maart 2009 is geïnstalleerd en heeft gefunctioneerd tot juli 2012. In afgeslankte vorm zet de Onderwijsagenda Sport, Bewegen en Gezonde Leefstijl (sbgl), waarin
de onderwijsraden van po, vo en mbo participeren (oc w/v ws 2012; Reijgersberg et al.
2013b) het werk van het Platform voort.
Het aanbod van en de deelname aan het schoolzwemmen loopt terug (Van der Werff
en Breedveld 2013; Reijgersberg et al. 2013a). Februari 2014 is dit aan de orde geweest
tijdens een Rondetafelgesprek Bewegingsonderwijs van de vaste commissie voor oc w.
Daaruit kwam naar voren dat het kabinet en de onderwijssector zwemvaardigheid tot de
verantwoordelijkheid van ouders en gemeenten rekenen. De ministeries (oc w en v ws)
ontwikkelen geen beleid op dit onderwerp.
3.3.6 Gehandicaptensport
De sport- en beweegdeelname van de ongeveer 1,7 miljoen mensen met een matige of
ernstige handicap blijft achter bij die van mensen zonder een handicap (Van Lindert et al.
2008).29 Een relatief groot deel van de mensen met een handicap ervaart knelpunten of
belemmeringen bij het sporten. In de beleidsbrief De Kracht van Sport (v ws 2007) gaf v ws
Gehandicaptensport Nederland (nu: Onbeperkt Sportief) en noc*nsf in 2008 opdracht
een gezamenlijk programma voor de gehandicaptensport (2008-2012) te ontwikkelen. Zij
hebben daarin de focus gericht op de ‘vindplaatsen’ (vooral scholen) van jeugd met een
handicap (Special Heroes), zorginstellingen voor mensen met een verstandelijke handicap (Zo kan het ook!) en het streven om sportverenigingen te verleiden het sportaanbod
voor gehandicapten te verzorgen (Uitdagend Sportaanbod). Vanaf 2012 richt het beleid
van v ws zich vooral op de verdere uitrol van Special Heroes in alle clusters van het speciaal onderwijs en op het programma Revalidatie, Sport en Bewegen.30 Doel van dit laatste
programma is het realiseren van meer doorstroom van mensen die revalideren of zijn
gerevalideerd naar bewegen en sport in de thuissituatie. Verder heeft v ws aan noc*nsf,
Gehandicaptensport Nederland en de Academie voor Sportkader een subsidie toegekend
om de deskundigheid van begeleiders binnen de gehandicaptensport te stimuleren.
Deze regeling liep van 2010 tot en met 2012.
Het stimuleringsbeleid lijkt effect te hebben. De afgelopen jaren is het sportaanbod
voor mensen met een handicap uitgebreid, doordat er nieuwe sportverenigingen met
aangepast aanbod bijgekomen zijn. In de eerste ronde van de Sportimpuls waren van
de 171 projecten, negentien projecten gericht op mensen met een chronische ziekte en
23 op mensen met een handicap. Meer woonlocaties voor gehandicapten hebben sport
en bewegen in hun beleidsplan vastgelegd en beschikken over sport- en beweegaanbod.
In het speciaal onderwijs is een toename zichtbaar van scholen die met sportverenigingen samenwerken. Bijna een vijfde van de lichamelijk gehandicapten en een vergelijkbaar deel van de vertegenwoordigers van mensen met een verstandelijke handicap geven
aan dat de mogelijkheden om te sporten in de afgelopen jaren zijn toegenomen. Het

60

sp or tbeleid

overige deel ziet geen verandering of geeft aan dit niet te weten. Deskundigen op het
gebied van gehandicaptensport zien wel een duidelijke toename van de mogelijkheden.
3.3.7 Kennisinfrastructuur
Nederland kent van oudsher niet echt een wetenschapstraditie op het terrein van
sport en lichamelijke opvoeding.31 In de jaren negentig kwam het voor het eerst tot
lang­lopende onderzoeksprogramma’s waarin meerdere partijen samen optrokken
(Breedveld 2014). In 2002 brachten enkele universiteiten hun sociaalwetenschappelijk
sportonderzoek bijeen in de Stichting W.J.H. Mulier Instituut. Later kwamen vergelijkbare coördinerende clusters tot stand rond sport en technologie (Innosport) en sport en
gezondheid (Landelijk Overleg Sportgezondheids Onderzoek (l oso).
De afgelopen jaren is langs verschillende wegen gewerkt aan de verdere ontwikkeling
van het sportonderzoek. Ingegeven door het op2028 en de wens het sportonderzoek op
Olympisch niveau te brengen is de Kennisagenda Sport 2011-2016 ontwikkeld (Breedveld
et al. 2010). In navolging van de kabinetsreactie op op2028 is hierin de suggestie gedaan
te werken met vijf onderzoekslijnen: presteren, meedoen, vitaal, kaart (ruimtelijke
vraagstukken) en beeld (economie en evenementen).
In februari 2010 krijgt noc*nsf van oc w steun om een Sectorplan Sport te ontwikkelen. Voortbouwend op de Kennisagenda Sport, overleggen de sportsector, de wetenschap en het hbo in welk onderzoek en (hoger) onderwijs moet worden geïnvesteerd.
De hoop is dat een dergelijk sectorplan een rol kan spelen in de formatie en eerste
begroting van het nieuwe kabinet. Het Sectorplan Sport ligt er in concept in september
2010 (Van Veldhoven en Van Vucht Tijssen 2011).32
Het nieuwe kabinet komt echter niet met middelen voor het sectorplan. Wel bundelen
bestaande financiers van fundamenteel sportonderzoek, waaronder v ws en noc*nsf,
hun middelen in een Onderzoeksprogramma Sport. Het programma loopt vier jaar
(2013-2016) en biedt financiering voor onderzoeksprojecten (veelal promotieprojecten)
in de lijnen presteren, vitaal en meedoen. Het budget is 10,4 miljoen en de uitvoering
is in handen van ZonMw, n wo/Geesteswetenschappen en Technologiestichting s t w.
Diverse universiteiten, hogescholen, sportbonden, bedrijven en overheden zijn betrokken bij de projecten, waaronder ook veel partijen die daarvoor nog weinig actief waren
op het terrein van sportonderzoek.
Parallel hieraan vraagt v ws het scp in kaart te brengen welke data-infrastructuur benodigd is om ontwikkelingen in de sport en het doelbereik van het sportbeleid te kunnen
volgen. In het rapport Versterking data-infrastructuur sport (Tiessen-Raaphorst en De Haan
2012) selecteert het scp 329 kengetallen en 15 kernindicatoren die deels wel, maar voor
een groot deel ook niet beschikbaar zijn. Juni 2012 wordt het rapport aan de Tweede
Kamer aangeboden. In de bijbehorende brief zet de minister uiteen met ‘budget­neutrale
voornemens’ te willen werken aan de bundeling van kennis en aan meer ‘evidence based
werken’ (v ws 2012).
Financiering komt er niet voor het Netherlands Sport Science Institute (nessi). nessi
was een initiatief van de Rijksuniversiteit Groningen en de Vrije Universiteit om tot
clustering en financiering te komen van onderzoek op het terrein van sport/gezondheid
61

r a pp or tage sp or t 2014

en presteren/topsport. Later haakte onder andere ook Innosport.NL aan33 en werd het
beoogd werkterrein verder uitgebreid naar de sociale wetenschappen. Daarmee kwam
het perspectief van één coördinerend orgaan, één loket voor sportonderzoek Nederland
in het vizier. In 2013 werd echter duidelijk, dat over verschillende aspecten van het nieuw
op te richten centrum teveel verschil van mening bestond en werden de gesprekken
gestaakt. Innosport.NL gaat zelfstandig verder, zij het met minder budget dan in voorgaande jaren.
Ondertussen is het Mulier Instituut getransformeerd tot zelfstandig onderzoeksinstituut
(zonder coördinerende taken), heeft het l oso zich opgeheven en zijn diverse lokale netwerken ontstaan, zoals Sport & Society (Utrecht), Sport Science Institute Groningen en
Amsterdam Institute of Sport Science. De landelijke coördinatie van het sportonderzoek
beperkt zich tot de (losse) samenwerking binnen het Onderzoeksprogramma Sport. Eind
2014 laat v ws de Tweede Kamer weten dat een ‘topteam’, bestaande uit vertegenwoordigers van bedrijfsleven, overheid en wetenschap, de opdracht krijgt een kennis- een innovatieagenda sport op te stellen, die richtinggevend gaat worden voor de subsidies voor
onderzoek en innovatie. Taken op het gebied van monitoring worden zoveel mogelijk
gebundeld bij scp, cbs, r i v m en Mulier Instituut. v ws streeft verder naar de inrichting
van een ‘kennisportal sport’: één loket waar iedereen terecht kan met vragen op het
gebied van sport en bewegen. Dit kennisportal wordt ondersteund door een kenniscentrum sport, dat in de loop van 2015 gestalte moet krijgen, en per 1 januari 2016 operationeel moet zijn. Dit kenniscentrum bundelt de ‘kennistaken’ van organisaties als nisb,
Veiligheid NL en Onbeperkt Sportief (v ws 2014).
3.3.8 Wet- en regelgeving
Oktober 2013 komen de ministers van v ws en Justitie met een kamerbrief matchfixing.34 De
brief is de beleidsmatige reactie op een rapport van de Universiteit van Tilburg en de Vrije
Universiteit (Spapens en Olfers 2013). In dat rapport stellen de auteurs dat matchfixing voorkomt in Nederland, maar dat er geen aanleiding is om te veronderstellen dat wedstrijden
op grote schaal worden gecorrumpeerd. Het kabinet somt de diverse lopende maatregelen op vanuit de sport, de eu en het rijk, en zegt erop te vertrouwen dat die maatregelen
een afdoende antwoord vormen op de door de onderzoekers geconstateerde risico’s.
Juni 2013 komt de commissie Sorgdrager met haar eindrapport over dopinggebruik in
de wielersport. De commissie signaleert een verandering in de dopingcultuur na 2008.
Verbetering van het antidopingbeleid en van de organisatiestructuren moeten die cultuurverandering doen slagen (Commissie Anti-Doping Aanpak 2013). In een kamerbrief
van juli 2013 doet de minister verslag van een ambtelijk overleg over het onderwerp.35 De
minister zegt daarin haar steun toe aan het veranderingsproces. Mede naar aanleiding
hiervan wordt het budget van de Dopingautoriteit verhoogd.36
De Wet op de Kansspelen uit 1964 bepaalt dat de overheid vergunningen verstrekt voor
het houden van sportprijsvragen en een Lotto. Verder regelt de wet de bestemming
van de opbrengsten uit kansspelen. Op basis daarvan keert de Stichting De Nationale
Sporttotalisator jaarlijks miljoenen euro uit aan de sport.37 De wet staat niet toe dat er
­vergunningen worden afgegeven voor online kansspelen. In juli 2014 laat staatsecretaris
62

sp or tbeleid

Teeven de Tweede Kamer weten een herijking van het loterijstelsel te willen invoeren, in
‘het licht van de modernisering van het gehele kansspelbeleid’. Belangrijkste punt in de
aanpassing van het kansspelbeleid is het onder strikte voorwaarden toestaan van online
casinospellen en sportweddenschappen. De sportwereld vreest, met andere begunstigde
organisaties, dat de 580 miljoen die jaarlijks door de diverse loterijen wordt afgedragen
aan maatschappelijke doelen, gaat teruglopen door de veranderingen in het kansspelbeleid, omdat het online aanbod voor een belangrijk deel commercieel en/of buitenlands van
aard is. Het kabinet kiest ervoor om de bestaande goededoelenloterijen meer ruimte voor
innovatie te geven, onder andere door het verplichte a­ fdrachtpercentage aan goede doelen
te verlagen van 50% naar 40%, waarbij randvoorwaarde is dat de nominale afdracht niet zal
afnemen. Verder heeft het kabinet besloten de veranderingen in het vergunningenstelsel
voor de loterijen uit te stellen tot 1 januari 2017, waar eerder werd ingezet op 1 januari 2015.
Het legaliseren van kansspelen op internet moet wel per 1 januari 2015 ingaan (v&j 2014).
Volgens de Wet Markt en Overheid (van kracht vanaf juli 2012 voor nieuwe activiteiten en
vanaf juli 2014 voor bestaande economische activiteiten) dienen overheden integrale kostprijzen door te berekenen. Vanuit algemeen belang kunnen hierop uitzonderingen worden gemaakt. Gemeenteraden dienen een formeel besluit te nemen en daarin de belangen
van de diverse partijen mee te wegen. Voor de sport is dit relevant, omdat doorberekening
van integrale kostprijzen zou betekenen dat sportverenigingen die gebruikmaken van
gesubsidieerde sportvoorzieningen, zoals zwembaden, sporthallen en sportparken, met
aanmerkelijk hogere huren worden geconfronteerd. De Autoriteit Consument en Markt
constateerde in 2013 dat het merendeel van de gemeenten nog niet aan de nieuwe verplichtingen voldeed. De vsg heeft daarop een dossier Wet Markt en Overheid ontwikkeld
om gemeenten te ondersteunen bij de implementatie van deze wet voor juli 2014.38
3.3.9 Internationale ontwikkelingen
Op Europees niveau doen zich geen grote doorbraken voor in het sportbeleid. Na het
Witboek Sport komt de Europese Commissie (ec) met een ‘communicatie’ (Europese
Commissie 2011a) en werkplan 2011-2014. De commissie bevestigt hierin de autonomie
van eu-lidstaten. De ec zal ondersteunend optreden en ziet alleen bij cross-nationale
thema’s (doping, matchfixing) een rol voor zichzelf weggelegd. In de jaren daaropvolgend
wordt daaraan met een reeks ‘preparatory actions’ handen en voeten gegeven. Vanaf 2014
maakt het sportbeleid deel uit van het Erasmusprogramma ‘Education, training and youth’
(Europese Commissie 2014a). In het bijbehorende werkplan 2014-2020 worden doping,
matchfixing en racisme genoemd als internationale uitdagingen waar Europa een rol voor
zichzelf ziet weggelegd. Verder wil de ec werken aan het ondersteunen van good governance
en het stimuleren van gelijke kansen en health-enhancing physical activity (hepa), onder
andere door participatie in sport. Er zijn subsidiemogelijkheden voor sport­evenementen
en voor internationale samenwerkingsprojecten (budget 266 miljoen euro). De ec blijft
trouw aan het subsidiariteitsbeginsel, maar kondigt juni 2014 wel een Europese sportweek
af, voor het eerst te houden in september 2015 (Europese Commissie 2014b).
In 2008 had Nederland vier leden in het ioc.39 Om uiteenlopende redenen eindigt in de
jaren erna voor alle vier het ioc-lidmaatschap. September 2013 wordt duidelijk dat oud
63

r a pp or tage sp or t 2014

politicus en k l m-voorman Camiel Eurlings de opvolger van koning Willem-Alexander wordt
als lid van het ioc. Daarmee behoudt Nederland een zetel in dit belangrijke s­ portgremium.
3.4

Conclusie

De periode 2008-2014 geldt voor het sportbeleid als een bewogen periode, waarin veel
gebeurde. Het beleid ondervond impulsen van het Olympisch Plan 2028 en het bijbehorende kabinetsstandpunt, beide uit 2009. De vijf pijlers die daarin werden benoemd
hebben structuur gegeven aan het debat over sport. Het plan is mede aanleiding geweest
tot aanscherpingen in het topsport- en evenementenbeleid, en heeft indirect ten grondslag
gelegen aan het wetenschappelijke onderzoeksprogramma Sport.
Discussies over het Olympisch Plan en over het binnenhalen van grote sportevenementen
hebben tot felle debatten over het sportbeleid geleid inclusief een motie van wantrouwen
aan het adres van minister Schippers. Ook andere kwesties maken dat de sport veelvuldig
zichtbaar is in de media, en lang niet altijd op een positieve manier (bv. matchfixing, doping,
geweld in en om de velden).
Tekenend voor de kracht van sport is dat het wegvallen van de Olympische ambities betrekkelijk weinig lijkt te hebben veranderd in het sportbeleid. Tot op heden is het (landelijke)
sportbeleid gevrijwaard gebleven van bezuinigingen. De overheid blijft investeren in zowel
de breedtesport als de topsport. In lijn met de adviezen uit de beleidsdoorlichting van 2010
is het beleid geborgd in grotere programma’s, waarvan het merendeel doorloopt tot en met
2016. Risicovol voor het beleid zijn de lokale bezuinigingen en het eventueel wegvallen van
middelen uit de kansspelen. De verwachting is dat de effecten van die bezuinigingen in 2015
hun weerslag zullen gaan vinden in de gemeentelijke sportbegrotingen. Wat de volledige
invoering van de Wet Markt en Overheid en van de liberalisering van de markt voor kans­
spelen voor de (top)sport gaan betekenen, moet aankomende jaren duidelijk worden.
Ook institutioneel was en is het veld in beweging. Sportkoepel noc*nsf werpt zich meer
en meer op als belangenbehartiger voor heel de sport en het ministerie van v ws stuurt aan
op herinrichting van de kennisinfrastructuur van de sport. Voorzichtig maakt de sport zich
op voor de periode na 2016, wanneer de meeste programma’s zijn afgerond en nieuwe weten regelgeving zijn beslag heeft gekregen.
Noten
1 De nota zelf is van 2005, het uitvoeringsprogramma Samen voor sport van 2006.
2 ‘Bewegen’ staat daarin voor de relatie tussen sport en gezondheid, ‘meedoen’ voor het deelnemen
aan sport en de sociale betekenis van sport, ‘presteren’ voor topsport (en toen ook nog: topsport­
evenementen).
3 Beleidsdoorlichtingen vormen een instrument van het ministerie van Financiën om verantwoording
af te leggen over het rijksbeleid (Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek). Departementen dragen om
beurten onderwerpen aan die ze centraal willen stellen bij een beleidsdoorlichting. In 2010 was dat voor
het ministerie van v ws het sportbeleid.
4 Deze bestuurlijke partners worden ondersteund door vsg, nisb en Sport&Zaken.
5 In de onderhavige periode wisselt de top van noc*nsf. September 2008 vertrekt technisch-directeur
64

sp or tbeleid

Charles van Commenée naar de Britse atletiekfederatie. Hij wordt opgevolgd door de uit de hockey
wereld afkomstige Maurits Hendriks. November 2008 volgt het ontslag van algemeen directeur Marcel
Sturkenboom, wegens ‘fundamenteel verschil van mening over het te voeren beleid’. Zijn mededirecteur in die tijd, Theo Fledderus, kondigt januari 2010 zijn vertrek aan. Gerard Dielessen, voorheen
algemeen directeur van de nos, volgt hem op. Mei 2010 neemt André Bolhuis de plaats van Erica
Terpstra in als voorzitter van de sportkoepel. Terpstra volgde in 2003 Hans Blankert op als voorzitter
en werd in 2006 herbenoemd. In 2010 zat haar zittingstermijn erop en was ze niet herkiesbaar.
6 Volgens de r so -norm, dus minimaal twaalf keer per jaar. Deze ambitie wordt ook wel verwoord als
‘Plus 10’, naar analogie van de top 10-ambitie van het topsportbeleid.
7 Bij de Sportagenda 2016 is een bestedingsplan toegevoegd. Dit betreft alleen de besteding van de ‘vrij
beschikbare’ Lottomiddelen in 2013. De gesubsidieerde en gesponsorde delen van het b
­ estedingsplan
sportorganisaties worden hierin niet zichtbaar, omdat besteding daarvan moet voldoen aan de voorwaarden van de verstrekkers van de subsidies en sponsoring. In de toelichting wordt verder gemeld
dat wordt uitgegaan van 52 miljoen aan Lottomiddelen, en dat eventuele hogere dan wel lagere uitkeringen uit de Lotto worden verrekend met de bestemmingsreserve Lotto. Uit het financieel jaarverslag
over 2013 wordt duidelijk dat die bestemmingsreserve is aangesproken voor een bedrag van 9,5 miljoen. De totale baten voor noc*nsf waren in 2014 111 miljoen euro, waarvan 27 miljoen aan subsidies
van v ws, 9,5 miljoen aan sponsorgelden en 1 miljoen aan contributies (www.nocnsf.nl).
8 De projectorganisatie Olympisch Vuur wordt ingericht door interimmer Gerben Eggink en in oktober
2010 overgedragen aan Ben Tellings. Tellings vertrekt na een maand. Januari 2011 wordt de van het
ministerie van Economie, Landbouw en Innovatie afkomstige Eric Eijkelberg zijn opvolger.
9 Persbericht 29 oktober 2012, ‘Sport zeer tevreden met regeerakkoord v v d en PvdA’. http://www.
nocnsf.nl/cms/showpage.aspx?id=12274
10 Classificeren is het indelen van sporters in handicapklassen met als doel eerlijke wedstrijden te realiseren.
11 Het ministerie van v ws financiert deze regeling.
12 De vereniging ncsu heeft zich eind 2013 opgeheven, de landelijke stichting beraadt zich op zijn
toekomst (zie http://www.ncsu.nl/ons-nieuws.asp?ID=619). De nk s probeert onder de nieuwe naam
Nieuwe Kansen Sport een plaats te bemachtigen op de markt voor dienstverlening aan sportverenigingen (zie www.nks.nl).
13 De ncs is voortgekomen uit de Nederlandse Arbeiders SportBond (na sb) en profileert zich nu als
humanistische sportkoepel en ledenorganisatie. Er zijn via ncs-verenigingen 200.000 leden aangesloten (www.nederlandseculturelesportbond.nl).
14 De meeste gegevens in deze paragraaf zijn ontleend aan de Voortgangsrapportage Monitor Sport en Bewegen
in de Buurt 2013 (De Jong et al. 2013).
15 De bestuurlijke afspraken zijn getekend op 13 februari 2012 met v ng, noc*nsf, v no -nc w en m k bNederland. Ondersteuningspartners zijn noc*nsf, vsg, nisb en ZonMW. Voorjaar 2014 zijn de bestuurlijke afspraken op onderdelen bijgesteld.
16 Zie ook hoofdstuk 14.
17 Deze wet biedt het lokale bestuur mogelijkheden in te grijpen bij (dreigend) (voetbal)vandalisme.
18 http://www.nocnsf.nl/cms/showpage.aspx?id=12549
19 Zie bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk in aanloop naar de Olympische Spelen van 2012 (Hover et al.
2013).
20 Voor deze paragraaf is dankbaar gebruik gemaakt van Straatmeijer 2014.
65

r a pp or tage sp or t 2014

21 Enkele van deze pilots waren het w k Turnen 2010, de fbk-Games 2011 en het w k Tafeltennis 2011.
22 http://www.modelaanpakevenementen.nl/
23 Dit is een initiatief van noc*nsf, dat met steun van v ws wordt uitgevoerd door Respons.
Zie http://www.sportevenementenkalender.nl/
24 Onder deze naam werken v ws, noc*nsf en de G5 (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en
Eindhoven) samen om aansprekende evenementen naar Nederland te halen. De partijen hebben
daartoe eind 2012 een manifest ondertekend. Het overleg wordt bijgestaan door een strategische
adviescommissie onder leiding van noc*nsf-bestuurder Harry Been en ondersteund door een werkorganisatie onder leiding van Marco Kooiman, projectleider evenementenbeleid bij noc*nsf.
25 Kleinschalige evenementen om een track record van beeldbepalende sportevenementen op te bouwen.
26 Gedurende de periode 2002-2013 bedroegen de uitgaven ten behoeve van evenementen jaarlijks
4,7 miljoen euro.
27 Zie ook hoofdstuk 11.
28 In de regeling participeert ook oc w, zodat eveneens combinatiefunctionarissen op het vlak van cultuur kunnen worden aangesteld. De verhouding cultuur-sport is ongeveer 15%-85%. De onderhavige
tekst concentreert zich op de inzet ten behoeve van sport en bewegen.
29 Voor deze paragraaf is dankbaar gebruikgemaakt van Von Heijden et al. (2013).
30 Beide interventies zijn inmiddels opgenomen in de Menukaart Sportimpuls, met de kwalificatie Goed
Onderbouwd. Aanvragers van een Sportimpulsproject dienen een interventie van de Menukaart te
kiezen.
31 De opleiding voor de eerstegraadsbevoegdheid voor vakleerkrachten wordt in Nederland aangeboden
op hbo-niveau, waar vanuit het verleden geen onderzoekstraditie was. In het buitenland is dit vaak
wel een universitaire opleiding, en heeft het onderzoek naar lichamelijke opvoeding zich verbreed tot
sportonderzoek.
32 Ook in het Sectorplan wordt het onderzoek ondergebracht in de vijf hoofdlijnen presteren, vitaal,
meedoen, kaart en beeld.
33 Hiermee veranderde de naam van ne ssi in nissi (Netherlands Institute for Sport Science & Innovation).
34 http://www.rijksoverheid.nl/nieuws/2013/10/01/maatregelen-tegen-matchfixing.html?ns_
campaign=nieuwsberichten-ministerie-van-volksgezondheid%2C-welzijn-en-sport&ns_channel=att
35 http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2013/07/01/kamerbriefover-uitkomsten-ambtelijk-overleg-inzake-dopingbestrijding.html?ns_campaign=documenten-en-­
publicaties-over-het-onderwerp-sport&ns_channel=att
36 De eenmalige verhoging van 200.000 euro voor 2013 is structureel geworden met ingang van 1 januari
2014. Daarnaast is er eenmalig 313.000 euro beschikbaar gesteld voor het actieplan dat noc*nsf,
Dopingautoriteit en k n w u hebben opgesteld naar aanleiding van het rapport van de commissieSorgdrager.
37 Zie § 3.2.2 voor de uitkering van de Lotto aan noc*nsf. Zie ook tabel 8.13 in hoofdstuk 8.
38 Zie verder http://www.sportengemeenten.nl/index.php/component/content/article/61-visie-beleid/
visie-beleidsplein/dossier-wet-markt-en-overheid/381-wet-markt-en-overheid2
39 Els van Breda-Vriesman (2001-2008), Hein Verbruggen (1998-2008), Anton Geesink (1987-2010) en
Willem-Alexander (1998-2013). Zie verder http://www.nocnsf.nl/nederlandse-ioc-leden

66

4

Sportdeelname
Annet Tiessen-Raaphorst en Remko van den Dool (scp)

In dit hoofdstuk zijn de volgende kernindicatoren uitgewerkt:
kernindicator

operationalisatie

sportparticipatie

aandeel van de bevolking dat
­regelmatig aan sport doet
sport 12x per jaar of vaker
wekelijkse sportdeelname
aandeel van de mensen met een
(fysieke) handicap/chronische aan­
doening dat regelmatig aan sport doet
sportparticipatie sport 12x per jaar of vaker
wekelijkse sportdeelname
gehandicapten
aandeel van de bevolking/sporters dat
clublidmaatschap lid is van een sportvereniging

uitkomst (%) trend in de afgelopen 10 jaar
75a

lichte stijgingb

56c

lichte stijgingc

64a
34c

–
lichte stijgingc

33a

stabielb

a Bron: scp/cbs (v to'12), 6-79-jarigen. De uitkomsten van het v to zijn niet vergelijkbaar met
eerdere uitkomsten uit het Aanvullend Voorzieningengebruik Onderzoek (avo). Het is daarom niet
terecht te veronderstellen dat het doel van 75% sportparticipatie (no c*nsf 2012) binnen bereik
ligt. De sportdeelname is namelijk in de afgelopen 10 jaar zeer beperkt toegenomen (zie figuur 4.1).
b Bron: Mulier Instituut (OBiN'06-'13), 6-79-jarigen.
c Bron: cbs (ge'01-'13), 12-79-jarigen.

4.1

Sportdeelname als doel van beleid

De overheid, noc*nsf en de sportbonden hebben de ambitie om meer mensen vaker te
laten sporten (v ws 2011a, 2011b; noc*nsf 2012a), omdat sportbeoefening bijdraagt aan
een gezonde en actieve leefstijl en binding in de samenleving. De landelijke overheid
heeft nog nooit zo veel geïnvesteerd in interventies voor sportbeoefening als in de afgelopen jaren (zie hoofdstuk 3). Samenwerking met sectoren als onderwijs, bedrijfsleven of
zorg, en de inzet van buurtsportcoaches en sport- en beweeginterventies, moeten ertoe
leiden dat meer mensen een leven lang sportief zijn. Resulteren deze interventies daadwerkelijk in een groei van de sportdeelname van Nederlanders?
In dit hoofdstuk staat die vraag centraal en belichten we diverse aspecten van de sportdeelname, zoals hoe vaak Nederlanders sporten, in welke sporttakken ze actief zijn,
met wie ze sporten, in welk verband en of ze meedoen aan training en competitie.
De deelname vergelijken we naar diverse sociaal-demografische achtergrondkenmerken, met specifieke aandacht voor een lichamelijke beperking of chronische aandoening. De sportdeelname en het lidmaatschap van sportverenigingen bezien we ook in
67

r a pp or tage sp or t 2014

E­ uropees verband op basis van de recente Eurobarometer sport (Directorate-General for
Education and Culture 2014). De informatie in dit hoofdstuk is gebaseerd op diverse databestanden: de gezondheidsenquête (ge) van het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs),
de Vrijetijdsomnibus (v to) 1 van het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) en het cbs en
de Gezondheidsmonitor Volwassenen van de g gd -en, het cbs en het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (r i v m) (voor meer informatie over de databestanden, zie de
bijlage bij dit rapport op www.scp.nl).2
4.2

Deelname aan sport

Sportdeelname stijgt licht
De ontwikkelingen in sportdeelname waren tot 2007 positief (Kamphuis en Van den
Dool 2008). Hoe is het sindsdien gegaan? De groei heeft zich doorgezet (figuur 4.1), zij
het minimaal. In 2013 deed 56% van de 12-79-jarigen wekelijks aan sport. In 2007 was dit
54%. Als we kijken naar een lagere frequentie, namelijk minstens twaalf keer per jaar
sporten (de zogenaamde Richtlijn Sportdeelname Onderzoek (r so)-norm) dan voldoet
75% van de 6-79-jarige Nederlanders daaraan volgens de v to 2012.3 Puur op basis van dit
percentage zou men kunnen denken dat daarmee de ambitie van de sportsector (‘van
65% naar 75%’, zie hoofdstuk 3) gehaald is. Deze conclusie is echter niet terecht: het
v to-onderzoek is in 2012 voor het eerst uitgevoerd en blijkt ten opzichte van andere
onderzoeken in een hoge sportdeelname te resulteren. Hiervoor zijn diverse methodologische verklaringen (zie Van den Dool et al. 2014). De uitkomsten zijn dus niet zonder
meer met andere onder­zoeken te vergelijken.
Figuur 4.1
Sportdeelname, bevolking 6-79 jaar, 2001-2013 (in procenten)
100
90
80

75

70
60
50

64

66

64

65

65

64

52

52

52

53

53

54

54

53

51

53

54

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

66

68

57

56

2012

2013

40
30
20
10
0
wekelijkse sportdeelname
(GE, 12−79 jaar)

sport minstens 12 keer per jaar
(OBiN, 6−79 jaar)

Bron: cbs (ge’01-’13); Mulier Instituut (OBiN’06-’13); scp/cbs (v to’12)
68

sport minstens 12 keer per jaar
(VTO, 6−79 jaar)

sp or tdeeln a me

Daarom wijken we voor de trend van de r so-norm uit naar een ander databestand,
namelijk Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN). Dit bestand laat tussen 2007
en 2013 een lichte stijging zien (zie ook Collard en Pulles 2014). Toekomstige metingen
­moeten duidelijk maken of deze lichte stijging zich doorzet.

Kader 4.1 Nederland in Europa
Hoe verhoudt ons land zich ten opzichte van andere Europese landen in het streven naar meer
sportdeelname? Alleen de Denen, Zweden en Finnen doen vaker wekelijks aan sport (figuur 4.2). 4
In de ons direct omringende landen (België, Duitsland, Verenigd Koninkrijk) ligt de wekelijkse sportdeelname beduidend lager. In de Europese Unie sport gemiddeld 41% van de bevolking van 15 jaar
en ouder wekelijks (Directorate-General for Education and Culture 2014).

Figuur 4.2
Wekelijks of vaker sporten, bevolking 15 jaar en ouder, selectie van Europese landen, 2013
(in procenten)

West-Europa

100

Noord-Europa

MiddenEuropa

Zuid-Europa

Oost-Europa

90
80
70
60

68

70

66

58

50

48

40

43

47

51
46

46

45

30

30

31

28
21

20

11

10

Bulgarije

Roemenië

Polen

Griekenland

Italië

Spanje

Slovenië

Oostenrijk

Finland

Zweden

Denemarken

UK

België

Frankrijk

Duitsland

Nederland

0

Bron: Eurobarometer’14

Verschillen in sportdeelname naar sociaal-demografische kenmerken blijven
bestaan
In 2008 constateerden Kamphuis en Van den Dool dat verschillende groepen in de
samenleving meer waren gaan sporten; het grootst was de stijging bij de 50-plussers.
Sociaal-economische verschillen bleken hardnekkig; mensen met een lager opleidingsniveau en een lager inkomen deden minder aan sport, evenals mensen met een handicap
69

r a pp or tage sp or t 2014

of chronische aandoening. Anno 2013 is dit beeld nog hetzelfde (tabel 4.1). Leeftijd,
opleidingsniveau en gezondheid waren en blijven belangrijke verklarende ­variabelen
voor verschillen in sportdeelname (zie ook Tiessen-Raaphorst 2014a; Hendriksen en
Hoogerwerf 2013). Een aantal relevante ontwikkelingen lichten we uit.
Jongeren doen meer aan sport dan ouderen, maar de verschillen worden steeds kleiner.
De sportdeelname van 50-79-jarigen is tussen 2001 en 2013 toegenomen, terwijl die bij
12-19-jarigen gelijk is gebleven (Collard en Pulles 2014). De sportdeelname bij de laatste
groep ligt al op een hoog niveau, waardoor toename moeilijker te realiseren zal zijn.
Het opleidingsniveau is en blijft een belangrijke verklarende variabele voor het wel of
niet aan sport doen (Tiessen-Raaphorst 2014a; Breedveld 2014). Ten opzichte van 2001
zijn de verschillen naar opleidingsniveau zelfs groter geworden. Meer hoger opgeleiden
zijn aan sport gaan doen, terwijl dit voor middelbaar en lager opgeleiden – ondanks een
piek in 2010 – niet het geval is.
Gezondheid is een belangrijke voorwaarde voor sportbeoefening: als je je niet fit voelt,
lijkt sport al snel te veel of onbereikbaar. Daarnaast is gezondheid voor velen ook een
doel van het sporten: veel mensen sporten om zich gezonder of fitter te voelen (Van den
Dool et al. 2009). 10% van de bevolking van 12 tot en met 79 jaar vindt de eigen gezondheid matig of slecht (niet in tabel) en zij doen veel minder aan sport (30% in 2013) dan
mensen met een goede gezondheid (59%, zie ­Tiessen-Raaphorst 2014a). Juist de gezonde
mensen zijn tussen 2001 en 2013 meer aan sport gaan doen. Ook het hebben van een
handicap houdt nog altijd verband met een lagere sportdeelname. Mensen met een
matige of ernstige fysieke handicap (34%) doen veel minder aan sport dan gezonde mensen (63%). In 2013 doen meer mensen met een matige of ernstige fysieke handicap aan
sport dan in 2001. De trendlijn vertoont echter wel veel schommelingen.
De levensfase waarin men verkeert, houdt verband met sportdeelname. De drukte
van een gezin met kleine kinderen leidt tot minder sporten door de ouders (TiessenRaaphorst 2014b). Vooral op oudere leeftijd heeft een partner een positief verband met
sportdeelname: meer paren van 40 jaar en ouder sporten dan alleenstaande 40-plussers.
Samen is het gemakkelijker op pad te gaan dan alleen (Van den Dool 2014a). Deels zal dit
ook samenhangen met de leeftijd: alleenstaanden zijn gemiddeld ouder dan paren van
40 jaar en ouder.
De sportdeelname van niet-westerse migranten bleef lange tijd achter bij die van westerse migranten en autochtone Nederlanders. In 2013 is dit verschil niet meer significant.
Doordat meer niet-westerse migranten tot de tweede generatie gaan behoren, ze meer
thuisraken in de Nederlandse sportcultuur en ze gemiddeld een hoger opleidings­
niveau bereiken dan hun ouders, stijgt de sportdeelname (Vogels 2014). Beperking van
de gezondheidsenquête is dat migranten er niet representatief in vertegenwoordigd
zijn. Migranten die de Nederlandse taal niet machtig zijn, bijvoorbeeld, zijn beperkt
bevraagd. Specifiek onderzoek onder niet-westerse migranten laat wel verschil zien
tussen autochtonen en niet-westerse migranten. Vooral de sportdeelname van Marokkaans- en Turks-Nederlandse vrouwen blijft achter, terwijl Antilliaans- en SurinaamsNederlandse jongeren evenveel of meer sporten dan autochtone jongeren (Vogels 2014).

70

sp or tdeeln a me

Tabel 4.1
Wekelijkse sportdeelname naar achtergrondkenmerken, bevolking 12-79 jaar, 2001-2013
(in procenten; n varieert tussen 5507 en 6543)
2001

2003

2006

2009

2012

2013

totaal

52

52

54

51

57

56

geslacht
man
vrouw

51
54

52
51

53
55

52
51

58
56

*
58
53

leeftijd
12-19 jaar
20-34 jaar
35-49 jaar
50-64 jaar
65-79 jaar

77
63
52
43
29

79
58
51
43
32

79
64
54
46
32

78
62
53
43
32

75
66
57
49
41

*
74
63
59
50
36

opleidingsniveau (≥ 25 jaar)
lager (lo, vmbo, avo, mavo)
middelbaar (havo, vwo, mbo)
hoger (hbo, wo)

36
52
61

33
50
63

34
54
65

37
51
64

38
54
68

*
34
51
69

zelf ervaren gezondheid
uitstekend, (zeer) goed
matig/slecht

55
26

55
27

57
27

54
26

60
32

*
59
30

mate van fysieke handicap
geen
licht
matig/ernstig

58
46
29

58
44
31

60
48
34

59
44
28

63
51
36

*
63
49
34

gezinssituatie
alleenstaand, ≤ 40 jaar
paar, ≤ 40 jaar
gezin met kind(eren)
alleenstaande ouder
paar, ≥40 jaar
alleenstaand, ≥ 40 jaar

68
62
59
46
40
36

65
62
57
53
40
35

69
63
60
52
43
39

71
65
58
50
40
36

67
71
63
52
47
41

*
71
71
61
55
47
38

etniciteit
autochtoon
westerse migranten
niet-westerse migranten

51
50
43

50
48
41

–
–
–

50
55
42

58
52
52

57
52
52

vet = significant verschil tussen 2013 en 2001 (p = < 0,05); * = significant verschil binnen de groep
(p = < 0,05), alleen getoetst voor 2013, - = gegevens ontbreken
Bron: cbs (ge’01-’13)

71

r a pp or tage sp or t 2014

Niet-wekelijkse sporters vooral ouder en lager opgeleid
Bovenstaande cijfers gaan uit van wekelijkse sportparticipatie. Er is daarnaast een groep
6-79-jarige Nederlanders die wel aan sport doet, maar niet wekelijks (24%) en een groep
die nooit sport (20%, figuur 4.3). 5 Ook met deze verdere uitsplitsing van sportdeelname
neemt het aandeel niet-sporters toe met het ouder worden, zijn lager opgeleiden vaker
niet-sporter dan middelbaar en hoger opgeleiden en doen mensen met een chronische
aandoening of beperking vaker niet aan sport dan gezonde mensen. Ook blijkt dat als
Nederlanders aan sport doen, ze al snel vaker dan twaalf keer per jaar sportief actief zijn.
Het aandeel mensen dat een tot elf keer per jaar sport is klein en er is geen verschil te
zien naar geslacht, leeftijd, opleidingsniveau of het hebben van een beperking of chronische aandoening.
Figuur 4.3
Frequentie van sporten naar geslacht, leeftijd, opleidingsniveau en het hebben van een beperking of
chronische aandoening, bevolking 6-79 jaar, 2012 (in procenten; n = 3047)
100
90

16

≥ 50 keer per jaar
12−49 keer per jaar
1−11 keer per jaar

6-11 jaar

3
4

0

15
6

4
8

11

6

21

6

18
19
8

40

61

16

6

20

40

27

18
5

21

4
11

50-64 jaar

22

17

6

35-49 jaar

19

20-34 jaar

20

12-19 jaar

5

vrouw

10

22

6

man

20

18

6

totaal

30

22

19

46

52
65

11

18

38

74

50
40

44

middelbaar opgeleida

77

60

50

6

30

16

wel beperking of
chronische aandoening

62

51

hoger opgeleida

54

lager opgeleida

58

65-79 jaar

70

56

geen beperking of
chronische aandoening

80

sport niet

a Opleidingsniveau alleen van mensen van 25 jaar of ouder.
Verschillen tussen leeftijdsgroepen, opleidingsniveau en het hebben van een beperking of chronische
aandoening zijn significant (p = < 0,05).
Bron: scp/cbs (v to’12)

72

sp or tdeeln a me

Gehandicaptensport
De sportdeelname door mensen met een handicap krijgt extra aandacht in het sportbeleid van de rijksoverheid (v ws 2011b). Dit beleid is erop gericht het sportaanbod voor
mensen die niet zonder meer kunnen deelnemen aan het reguliere aanbod te ondersteunen en te faciliteren. Daarbij is er vanuit beleid specifiek aandacht voor kinderen
in het speciaal onderwijs (Special Heroes) en voor de ondersteuning van mensen die de
overstap maken van een revalidatie-instelling naar sport en bewegen in de thuis­situatie.
Deze groepen vormen slechts een deel van alle Nederlanders met een handicap (zie
hoofdstuk 2).
Gegevens over de sportdeelname door mensen met een handicap is niet voor alle typen
handicap op vergelijkbare wijze en van vergelijkbare kwaliteit beschikbaar (Von Heijden
et al. 2013). De gezondheidsenquête biedt wel goede informatie over mensen met een
fysieke functiebeperking (motorisch, visueel of auditief, zie tabel 4.2), en daarbij kunnen
we specifieker naar geslacht, leeftijd en opleidingsniveau kijken.
Tabel 4.2
Wekelijkse sportdeelname naar mate van fysieke handicap en enkele achtergrondkenmerken,
­bevolking 12-79 jaar, 2012 (in procenten)
totale bevolking
(n = 6271)

geen fysieke lichte fysieke matige/­ernstige
­handicap
handicap
fysieke ­handicap
(n = 3789)
(n = 1743)
(n = 718)

totaal

57

63

51

36

geslacht
man
vrouw

58
56

64
63

50
51

36
36

leeftijd
12-19 jaar
20-34 jaar
35-49 jaar
50-64 jaar
65-79 jaar

75
66
57
49
41

75
69
62
56
47

79
62
51
44
42

–
44
36
36
31

hoogst voltooide opleiding (≥ 25 jaar)
laag
middelbaar
hoog

38
54
68

45
58
70

36
49
66

27
45
46

ervaren gezondheid
uitstekend/(zeer) goed
matig/(zeer) slecht

60
32

64
42

52
38

46
25

vet = significant verschil met mensen zonder fysieke handicap (p = < 0,05), – = te weinig respondenten
Bron: cbs (ge’12)
73

r a pp or tage sp or t 2014

Het hebben van een handicap heeft verband met minder sportdeelname. Ook mensen
met een lichte fysieke handicap doen vaak al minder aan sport dan mensen zonder handicap. Uitzondering daarop zijn de 12-34-jarigen en de hoger opgeleiden met een lichte
fysieke handicap. Zij sporten evenveel als mensen zonder handicap.
Het type handicap heeft eveneens invloed. Mensen met een motorische handicap
doen minder aan sport dan mensen met een auditieve of visuele handicap (Von der
Heijden et al. 2013). Het hebben van een chronische aandoening heeft beperkt effect
op sportdeelname. Bij jongere leeftijdsgroepen is de sportdeelname van mensen met
een chronische ziekte 5 procentpunten lager. Bij 51-65-jarigen is het verschil groter
(9 ­procentpunten; niet in tabel).
In hoeverre voelen mensen met fysieke beperkingen of chronische aandoeningen
zich belemmerd in hun sportdeelname? Dit varieert sterk (tabel 4.3): ruim een vijfde
(22%) geeft aan niet belemmerd te worden, maar een kwart (26%) ervaart ernstige be­
lemmeringen door hun beperking of aandoening. Dit hangt sterk samen met de soort
beperking of aandoening. Mensen met motorische beperkingen voelen zich veel vaker
ernstig belemmerd dan mensen met visuele en/of auditieve beperkingen of mensen met
een chronische aandoening.
Tabel 4.3
Mate waarin belemmeringen in het sporten ervaren worden, mensen met fysieke beperkingen of een
chronische aandoening 6-79 jaar, 2012 (in procenten)
totaal
(n = 832)

motorische
beperking
(n = 388)

visueel en/of
auditief
(n = 124)

chronische
­aandoening
(n = 461)

niet belemmerd
licht belemmerd
matig belemmerd
ernstig belemmerd

22
29
23
26

12
27
25
37

36
31
12
21

22
30
24
24

totaal

100

100

100

100

Bron: scp/cbs (v to’12)

Zowel persoonlijke als omgevingsfactoren kunnen sportdeelname belemmeren. Uit ander onderzoek blijkt dat 45% van de mensen met een matige of ernstige fysieke handicap
zich belemmerd voelt door persoonlijke factoren, bijvoorbeeld wanneer ze een slechtere
periode hebben (26%) of niet deel kunnen nemen vanwege lichamelijke beperkingen
(19%; Von der Heijden et al. 2013). 41% ervaart belemmeringen vanuit de omgeving. Vaak
is dit organisatorisch (33%) van aard, maar ook het sportaanbod (17%) of de invloed van
de sociale omgeving (3%) bemoeilijkt deelname (Von der Heijden et al. 2013). Vooral de
kosten van deelname en vervoer noemt men vaak als knelpunt.

74

sp or tdeeln a me

Von der Heijden et al. (2013) hebben ook de sportdeelname door mensen met een verstandelijke handicap onderzocht. Driekwart van de mensen met een lichte of matige
verstandelijke handicap doet mee aan sportieve activiteiten, waarvan het merendeel
wekelijks. Bewoners van instellingen doen minder aan sport en bewegen dan verstandelijk gehandicapten die zelfstandig, bij familie of in een kleinschalige voorziening wonen.
De helft van de sporters met een verstandelijke handicap ervaart geen belemmeringen
om te gaan sporten. Als ze wel belemmeringen ervaren, dan is dit vaak van persoonlijke
aard (33%), doordat ze te weinig zelfvertrouwen hebben of doordat lichamelijke beperkingen hen tegenhouden. Een kwart (24%) ervaart belemmeringen vanuit de omgeving,
zoals begeleiding bij het sporten, organisatorische aspecten (tijdstip, vervoer) of sociale
steun.
4.3

Beoefening van diverse takken van sport6

De Gezondheidsmonitor Volwassenen biedt door de grote omvang van dit databestand
de mogelijkheid de beoefening van de twintig meest beoefende sporttakken uit te splitsen naar diversiteit van achtergrondkenmerken, waaronder opleidingsniveau en het
hebben van diverse handicaps (tabel 4.4, zie bijlage B4.1 voor meer sporttakken, te vinden via www.scp.nl bij het desbetreffende rapport). Fitness is de meest beoefende sport
bij volwassenen (22%), gevolgd door hardlopen (12%), tennis (5%) en zwemmen (5%). Dat
fitness en hardlopen populair zijn, is al langere tijd zichtbaar. De populariteit van zwemmen is de afgelopen tien jaar echter duidelijk afgenomen (Van den Dool 2014a).
Mannen doen vaker aan hardlopen, voetbal en diverse vormen van fietsen (toerfietsen,
wielrennen, mountainbike), terwijl vrouwen meer doen aan fitness/aerobics, zwemmen, gymnastiek of yoga. Veel sporttakken worden meer door 20-49-jarigen beoefend
dan door 50-plussers. Vooral bij hardlopen, voetbal en andere teamsporten, aerobics en
paardensport is dit zichtbaar. Uitzonderingen hierop zijn zwemmen, gymnastiek en golf.
De verschillen naar opleiding zijn bij veel sporten zichtbaar: hoogopgeleide sporters zijn
vaker vertegenwoordigd in diverse sporten dan lager opgeleiden. Dit is naar verwachting
het geval bij sporten als tennis of golf, maar ook fitness, hardlopen en yoga kennen meer
hoogopgeleide deelnemers. Alleen bij gymnastiek en wandelen zijn de verhoudingen
gelijkwaardiger. Dit kan komen doordat deze sporten vooral oudere deelnemers kennen,
die verhoudingsgewijs vaker lager opgeleid zijn.
Zoals verwacht ligt de deelname aan veel sporttakken hoger onder sporters met een
goede gezondheid dan bij hen die hun eigen gezondheid als minder goed ervaren. Ook
hier laat gymnastiek een ander beeld zien, en dat is waarschijnlijk gerelateerd aan de
leeftijd van de deelnemers en hun gezondheidservaring. Het hebben van een matige of
ernstige beperking leidt bij alle sporten tot een lagere deelname, met uitzondering van
gymnastiek. Zwemmen doen mensen met een matige of ernstige beperking in vergelijkbare mate. Mensen met matige of ernstige visuele of auditieve beperkingen doen vaker
aan de meeste sporten mee dan mensen met een motorische beperking.

75

76

fitness
hardlopen
tennis
zwemmen
voetbal
yoga
toerfietsen
aerobics
gymnastiek
wandelen
wielrennen
golf
dansen
volleybal
paardensport
mountainbike
hockey
squash
badminton
schaatsen

(n)

21,8
12,2
5,0
4,9
4,8
2,7
2,2
1,9
1,7
1,7
1,6
1,5
1,5
1,2
1,1
1,0
0,9
0,9
0,8
0,5

352.285

totaal

20,9
13,2
5,4
3,4
9,0
0,6
2,8
0,1
0,7
1,1
2,6
2,0
0,5
1,4
0,3
1,8
1,0
1,5
0,9
0,8

161.612

man

22,7
11,3
4,7
6,4
0,7
4,9
1,6
3,8
2,7
2,3
0,5
1,0
2,4
1,1
1,8
0,3
0,8
0,3
0,6
0,2

190.673

vrouw

geslacht

24,6
17,0
4,6
4,5
7,7
2,8
1,8
2,6
0,8
1,1
2,1
0,7
1,7
1,4
1,6
1,5
1,4
1,4
0,8
0,5

129.394

20-49
jaar

20,4
8,5
5,7
5,0
1,7
3,0
2,8
1,4
1,8
2,6
1,2
2,1
1,1
1,3
0,6
0,6
0,3
0,4
0,9
0,6

92.582

leeftijd
50-64
jaar

15,3
2,7
5,3
6,1
0,4
2,1
2,2
0,7
4,4
2,4
0,4
2,9
1,3
0,5
0,2
0,1
0,1
0,0
0,5
0,3

130.309

65-79
jaar

15,9
5,4
2,9
4,5
2,8
1,5
1,9
1,2
2,4
1,8
0,6
0,8
1,0
0,6
0,6
0,4
0,1
0,2
0,4
0,2

145.532
23,5
12,1
4,5
4,6
6,5
2,2
2,0
2,3
1,3
1,7
1,4
1,2
1,5
1,4
1,4
1,2
0,7
0,7
0,8
0,5

100.332
26,5
19,7
7,8
5,6
5,2
4,6
2,6
2,4
1,2
1,7
2,8
2,6
1,9
1,7
1,3
1,4
1,9
1,7
1,0
0,8

95.746

hoogst voltooide opleiding
middellaag
baar
hoog

Tabel 4.4
Twintig meest beoefende takken van sport naar achtergrondkenmerken, sporters 20-79 jaar, 2012 (in procenten)

r a pp or tage sp or t 2014

16,7
4,1
2,0
4,6
1,7
2,0
1,6
1,1
2,4
1,4
0,4
0,7
1,0
0,5
0,7
0,3
0,2
0,3
0,4
0,1

86.959

23,3
14,5
5,9
5,0
5,7
2,9
2,3
2,2
1,5
1,8
1,9
1,7
1,6
1,5
1,2
1,2
1,1
1,1
0,9
0,6

261.347

ervaren ­gezondheid
gaat wel,
(zeer)
slecht
(zeer) goed

23,2
14,3
5,8
4,8
5,6
2,9
2,3
2,1
1,4
1,7
1,9
1,7
1,6
1,4
1,2
1,2
1,1
1,0
0,8
0,6

264.759

geen

17,3
4,4
2,2
5,7
1,6
2,4
1,7
1,5
2,7
2,0
0,4
0,8
1,2
0,5
0,7
0,4
0,2
0,2
0,6
0,1

43.461

licht

14,1
2,0
0,7
4,8
0,5
1,4
1,3
0,6
3,5
1,1
0,2
0,3
0,7
0,1
0,3
0,1
0,0
0,0
0,2
0,0

32.019

matig/
ernstig

motorische beperking

Bron: ggd’en/cbs/rivm (Gezondheidsmonitor Volwassenen ’12)

fitness
hardlopen
tennis
zwemmen
voetbal
yoga
toerfietsen
aerobics
gymnastiek
wandelen
wielrennen
golf
dansen
volleybal
paardensport
mountainbike
hockey
squash
badminton
schaatsen

(n)

Tabel 4.4 (vervolg)

22,6
13,2
5,4
5,0
5,3
2,8
2,2
2,9
1,6
1,7
1,8
1,6
1,5
1,3
1,2
1,1
1,0
1,0
0,8
0,6

281.727

geen

19,7
8,6
3,9
4,6
3,0
2,6
2,3
1,7
2,0
2,0
0,8
1,0
1,3
0,8
0,7
0,6
0,5
0,4
0,7
0,3

40.924

licht

15,1
5,5
2,3
4,2
1,9
1,7
2,0
1,1
2,0
1,7
0,3
0,6
0,7
0,7
0,4
0,4
0,2
0,1
0,4
0,2

18.107

matig/
ernstig

visuele beperking

22,8
13,3
5,3
5,0
5,3
2,9
2,2
2,1
1,6
1,7
1,7
1,6
1,5
1,3
1,2
1,0
1,0
1,0
0,8
0,5

274.706

geen

18,5
7,8
3,8
4,9
2,7
2,2
2,3
1,2
2,4
2,0
1,2
1,3
1,3
1,0
0,7
1,0
0,4
0,4
0,8
0,5

49.884

licht

13,0
4,4
2,1
3,8
2,0
1,5
1,7
0,6
2,2
1,3
0,4
0,7
0,7
0,5
0,5
0,4
0,1
0,1
0,4
0,1

13.571

matig/
ernstig

auditieve beperking

sp or tdeeln a me

77

r a pp or tage sp or t 2014

4.4

Organisatievorm van de sportbeoefening

Ongeveer een derde van de bevolking is lid van een sportvereniging (figuur 4.4). Hierin
is sinds 2003 weinig verandering waar te nemen, ondanks de lichte stijging in sport­
deelname in diezelfde periode. Het verenigingslidmaatschap bij jongeren tot en met
18 jaar is toegenomen, maar bij de volwassenen is dat stabiel gebleven (Collard en Pulles
2014; Tiessen-Raaphorst en Van den Dool 2012).
Figuur 4.4
Lidmaatschap van een sportvereniging, bevolking 6-79 jaar, 2003-2013 (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40

35

34

30

33

31

2006

2007

31

31

33
29

29

2010

2011

30

30

20
10
0
2003
OBiN

2004

2005
AVO

2008

2009

2012

2013

VTO

Bron: scp (avo’03); scp/cbs (avo’07); scp/cbs (v to’12); Mulier Instituut (OBiN’06-’13)

Lidmaatschap van een sportvereniging (33% van de bevolking was lid in 2012 volgens
het v to) is echter allang niet meer de overheersende wijze van sportbeoefening. Vaker
be­oefent men sport alleen (50%) of in een zelfgeorganiseerde groep van vrienden of
kennissen (38%, tabel 4.5). Bijna een op de vijf (18%) sport bij een commerciële sportaanbieder (vaak een fitnesscentrum, maar dit kan ook een zwembad, manege, skihal
enz. zijn) en 14% is actief in een ander verband (via sociaal cultureel werk, bedrijfssport,
schoolsport, een sportvakantie enz.). In totaal sport 45% van de bevolking in georganiseerd verband, dat wil zeggen als lid van een sportvereniging of als abonneehouder
of klant van een commerciële sportaanbieder (niet in tabel, zie ook Hendriksen en
Hoogerwerf 2013).
Mannelijke sporters en jongere sporters zijn vaker actief in de sportvereniging dan vrouwen en oudere sporters. Alleen sporten wordt vanaf 20 jaar populair en blijft dat op oudere leeftijd. Waar jongere individuele sporters vooral hardlopen, gaan 50-plussers alleen
wandelen, fietsen en zwemmen. Hogeropgeleiden sporten vaker alleen, in de andere
sportverbanden zijn lager, middelbaar en hoger opgeleiden in vergelijkbare mate actief.
78

sp or tdeeln a me

Tabel 4.5
Verband van sportbeoefening, naar achtergrondkenmerken van sporters, bevolking en sportersa
6-79 jaar, 2012 (in procenten; n = 3047)
alleen/
ongeorganiseerd

informele
groep

sport­
vereniging

fitness­centrum/
commerciële
sportaanbieder

overige
­verbanden

bevolking

50

38

33

18

14

sportersa

63

49

43

24

18

geslacht
man
vrouw

64
62

50
47

*
47
39

20
27

18
18

leeftijd
6-11 jaar
12-19 jaar
20-34 jaar
35-49 jaar
50-64 jaar
65-79 jaar

*
40
49
69
69
69
61

42
52
56
48
45
45

*
74
72
43
33
29
32

20
18
30
25
21
21

*
35
22
13
16
16
19

opleidingsniveau (≥ 25 jaar)
lager
middelbaar
hoger

*
61
66
76

43
49
52

30
31
37

18
22
29

17
13
16

gezondheid
(zeer) goed
niet goed/niet slecht of
(zeer) slecht

63

*
50

*
46

23

17

59

40

26

26

25

fysieke beperking/
chronische aandoening
ja
nee

62
63

46
49

*
32
47

23
24

22
17

belemmerd bij het sportenb
geen/licht last
matig/ernstig last

60
64

*
52
37

*
39
24

24
22

19
27

a Heeft in de afgelopen 12 maanden minstens 12 keer gesport (n = 2305).
b Alleen van personen met fysieke beperking of chronische aandoening (n = 589).
* = significant verschil (p = < 0,05)
Bron: scp/cbs (v to’12)

79

r a pp or tage sp or t 2014

Sporters met een slechtere gezondheid of beperkingen zijn veel minder vaak actief bij
een sportvereniging dan sporters zonder deze belemmeringen, al is er wel een verschil
te zien naar de ernst. Sporters met beperkingen, die zich matig tot ernstig belemmerd
voelen in de sport, zijn vaak actief in een ander verband, veelal via het medische circuit
zoals een revalidatiecentrum, zorginstelling of via medische fitness (cijfer niet in tabel).

Kader 4.2 Sportverbanden in Europa
De organisatievorm waarin mensen hun sport beoefenen verschilt tussen landen. Nederland, Duitsland, Denemarken en Zweden kennen het grootste aandeel verenigingslidmaatschap (­figuur 4.5).
In de Europese Unie ligt het lidmaatschap van een sportclub gemiddeld op 12% van de bevolking
(Directorate-General for Education and Culture 2014). 11% van de bevraagde Europeanen sport in
een gezondheids- of fitnesscentrum (19% van de Nederlanders geeft aan dit te doen). De organisatiegraad van sportdeelname in Nederland is hoog: slechts 54% van de Nederlanders geeft in dit
onderzoek aan voor het sporten geen lid te zijn van een club of andere aanbieder, het Europese
gemiddelde ligt op 74%. Alleen Denen en Zweden sporten nog vaker in georganiseerd verband. In
beide landen geeft 47% aan geen lid te zijn van een club of centrum voor hun sportbeoefening.
Figuur 4.5
Verband van sportbeoefening, bevolking 15 jaar en ouder, selectie van Europese landen, 2013
(in procenten)

West-Europa

100

MiddenEuropa

Noord-Europa

Zuid-Europa

94

90
80

70

70

69

68
60

60

54

50

47

47

40

33
18
11

22
12 13

11

13

16

4

12

10

5

7

7 6

11
3

gezondheids− of fitnesscentrum

Bron: Eurobarometer’14

Italië

Oostenrijk

Finland

Zweden

Denemarken

UK

België

Frankrijk

Duitsland

Nederland

0

sportclub

geen lidmaatschap

6

5

1

4

2 2

Bulgarije

16

Roemenië

10

16

Polen

14

Griekenland

24

Spanje

19

2525

Slovenië

30 27

80

88

87

83

80

79

76

74

70

20

Oost-Europa

sp or tdeeln a me

Gezelschap
Als sporters samen met anderen actief zijn, met wie is dat dan? De meeste sportactiviteiten doet men met kennissen (43%; zie tabel 4.6). Dat kunnen vrienden zijn, maar ook
medesporters op een sportvereniging. Ruim een derde van de sportactiviteiten onderneemt men alleen (36%) en een op de zeven (14%) heeft men samen met familie gedaan.
Dit kan een gezamenlijke fiets- of wandeltocht zijn, een familie-uitje waarin men heeft
gebowld of gemidgetgolft, of activiteiten tijdens de vakantie zoals zwemmen of badmintonnen. Jongeren doen naar verhouding weinig sportactiviteiten alleen (17%). Vaker zijn
ze actief met kennissen (51%), zoals op de sportvereniging, of met de eigen gezinsleden
(21%). Met het ouder worden, neemt het alleen sporten toe, maar blijft het sporten met
kennissen de belangrijkste gezelschapsvorm.
Tabel 4.6
Gezelschap bij sportdeelname, alle sportactiviteiten 12-79 jarigen, 2011 (in procenten; n = 2904)
geslacht

alleen
gezinsleden
kennissen
familie en kennissen

leeftijd

totaal

man

vrouw

36
14
43
6

37
14
45
5

35
15
42
8

12-19 jaar 20-49 jaar 50-79 jaar
17
21
51
11

37
14
43
6

41
12
42
5

Bron: scp/cbs (tbo’11)

4.5

Deelname aan training en wedstrijden

In welk georganiseerd verband men ook aan sport doet, vaak is deelname aan
­trainingen, lessen, competitie, toernooien en sportevenementen mogelijk. Bijna de
helft (46%) van de bevolking en zes op de tien sporters (60%) doet hieraan mee
(tabel 4.7). Het meedoen aan lessen of trainingen is daarbij het populairste (49%),
gevolgd door competities (25%) en toernooien of sportevenementen (21%). Mannelijke
en vrouwelijke sporters doen vrijwel even vaak mee aan het geheel van dit soort activiteiten, maar mannen doen vaker aan competitie en toernooien, terwijl vrouwen vaker
trainingen of lessen volgen.
Trainingen, competitie en evenementen zijn vooral het terrein van jongeren en hogeropgeleiden. 94% van de 6-11-jarige sporters, 81% van de 12-19-jarige sporters en 61% van
de hogeropgeleide sporters doet mee aan deze activiteiten, bij de 50-plussers en sporters
met een middelbaar of lager opleidingsniveau is dit minder dan de helft. Sporters met
een slechtere gezondheid (45%) of met een chronische aandoening of beperking (50%)
doen ook minder aan trainingen en wedstrijden.

81

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 4.7
Deelname aan training en wedstrijden, naar achtergrondkenmerken van sporters, bevolking en
­sportersa 6-79 jaar, 2012 (in procenten; n = 3047)
deelname aan training, les,
competitie, toernooien of
sportevenementen

waarvan deelname aan
toernooien
of sport­
les of training competitie evenementen

gehele bevolking

46

37

18

16

sportende bevolkinga

60

49

25

21

geslacht
man
vrouw

59
61

*
44
55

*
30
19

*
25
16

leeftijd
6-11 jaar
12-19 jaar
20-34 jaar
35-49 jaar
50-64 jaar
65-79 jaar

*
94
81
61
51
47
47

*
92
68
50
39
35
34

*
37
55
26
16
13
–

*
33
42
21
16
11
–

opleidingsniveau (≥25 jaar)
lager
middelbaar
hoger

*
43
45
61

*
32
33
48

13
17
20

–
13
20

gezondheid
(zeer) goed
niet goed/niet slecht of
(zeer) slecht

*
62

*
51

*
26

*
22

45

36

13

10

fysieke beperking/chronische aandoening
geen
wel

*
63
51

*
52
41

*
27
17

22
15

belemmerd bij het sportenb
geen/licht last
matig/ernstig last

*
56
43

46
35

19
-

17
-

a Heeft afgelopen 12 maanden minstens 12 keer gesport.
b Alleen van personen met fysieke beperking of chronische aandoening (n = 589).
* = significant verschil (p = < 0,05); – = te klein aantal respondenten
Bron: scp/cbs (v to’12)
82

sp or tdeeln a me

4.6

Conclusie

De sportdeelname is de afgelopen jaren licht gestegen. Driekwart van de bevolking doet
twaalf keer per jaar of vaker aan sport (75%) en ruim de helft (56%) sport wekelijks of
vaker (56%). Volgens het Vrijetijdsomnibus (v to)-onderzoek sport 75% van de Nederlanders 12 keer per jaar of vaker. Puur op basis van dit percentage zou men kunnen denken
dat daarmee de ambitie van de sportsector (‘van 65% naar 75%’ (noc*nsf 2012)) gehaald
is. Deze conclusie is echter niet terecht: het v to-onderzoek is in 2012 voor het eerst uitgevoerd en blijkt ten opzichte van andere onderzoeken in een hoge sportdeelname te
resulteren. Hiervoor zijn diverse methodologische verklaringen (zie Van den Dool et al.
2014). De uitkomsten zijn dus niet zonder meer met andere onderzoeken te vergelijken.
Andere onderzoeken laten in de afgelopen jaren een lichte stijging in sportdeelname
zien. Of zich dit doorzet zullen toekomstige metingen uitwijzen.
Een belangrijke constatering is dat een kwart (25%) van de Nederlanders tussen 6 en
79 jaar niet of nauwelijks aan sport doet en bijna een op de vijf (19%) wel sport, maar niet
iedere week. Verschillen in sportdeelname naar sociaal-demografische achtergrond­
kenmerken zijn hardnekkig. Leeftijd, opleidingsniveau en gezondheid blijven belangrijke determinanten van sportdeelname (Tiessen-Raaphorst 2014a), waarbij de verschillen
in sportdeelname tussen jong en oud sinds 2001 kleiner zijn geworden, maar tussen
lager en hoger opgeleiden juist iets zijn toegenomen. Meer mensen met een matige of
ernstige fysieke handicap zijn de afgelopen jaren wekelijks aan sport gaan doen, maar
hun sportdeelname is nog veel lager dan door mensen zonder handicap.
De lichte groei in sportdeelname is niet zichtbaar in de groei van het sporten in verenigingsverband (33% van de bevolking is lid van een sportvereniging). Bijna de helft van
de sporters is lid van een sportvereniging of andere sportaanbieder. De combinatie van
lessen, trainingen en soms competitie zorgt bij georganiseerde sporters voor frequente
sportdeelname. Vaak kiezen sporters ervoor alleen te sporten of zelf een groepje om
zich heen te organiseren. Dit blijkt ook uit het type sporten dat populair is. Hardlopen,
­fietssport en wandelsport zijn sporten die men bij uitstek kan doen op het moment
dat het uitkomt. Dat men vooral deze sporten veel beoefent, is een trend die al langer
­zichtbaar is.
De reden dat mensen afhaken is divers en ligt vaak buiten de invloedssfeer van de sport
(Van den Dool 2014b; Tiessen-Raaphorst 2014b; Hendriksen en Hoogwerf 2013; Elling en
Kemper 2011; Breedveld 2006). Prioriteit geven aan andere tijdsbesteding – zowel in de
vrije tijd als vanwege verplichtingen op school, werk of in het gezin –, het missen van
een sportmaatje, een lichamelijke beperking, financiële belemmeringen of het missen
van sportief kapitaal – niet opgegroeid met sport of ouders/mensen in de omgeving
sporten niet – maken het realiseren van een stijging in de sportdeelname tot een lastige
klus. Daar staat tegenover dat Nederlanders gezondheid het allerbelangrijkste vinden
in het leven (Kooijker en Hoeymans 2014). Sport kan daarin een rol spelen. Hoe mensen
die het belangrijk vinden om gezond te leven, zover te krijgen dat ze hun gedrag hierop
aanpassen, is de uitdaging.

83

r a pp or tage sp or t 2014

Noten
1

2

3

4

5
6

84

Het v t o zal herhaald worden in 2014 en 2016. Daarna zullen de eerste uitspraken over trends gedaan
kunnen worden. Waar ontwikkelingen over de tijd gewenst zijn, gebruiken we in dit hoofdstuk ge­
gevens van Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN) van t no, VeiligheidNL en het Mulier Instituut.
In de vorige Rapportages sport baseerden we de ontwikkelingen in sportdeelname op het aanvullend voorzieningengebruik onderzoek (avo). Dit onderzoek is echter na 2007 niet meer herhaald.
Deze beëindiging samen met de discussie over de data-infrastructuur in de sport (Tiessen-Raaphorst
en De Haan 2012) heeft geleid tot de selectie van een aantal nieuwe databronnen. De gezondheids­
enquête (ge) van het cbs en de Vrijetijdsomnibus (v t o) van het scp en het cbs zijn als leidend
aangewezen. Deze wijken echter in vraagstellingen en onderzoeksmethodes af van het avo, waardoor trends niet een op een doorgetrokken kunnen worden (zie Van den Dool et al. 2014 voor meer
informatie).
De uitkomst voor minstens 12 keer per jaar sporten op basis van de v t o ligt in 2012 met 75% voor de
bevolking van 6-79 jaar hoger dan de uitkomsten op basis van OBiN voor dat jaar of voor de verwachte
trend op basis van avo. Hiervoor zijn diverse verklaringen te geven, waaronder respondentbenadering en genoemde takken van sport op het toonblad (voor meer informatie zie Van den Dool et al.
2014). Volgende metingen van het v t o in 2014 en 2016 zullen laten zien hoe die trend zich ontwikkeld.
De Eurobarometer is momenteel de enige bron van informatie over sportdeelname in verschillende
Europese landen. Er is echter wel commentaar op. Zo blijkt het lastig om het begrip sport voor alle
landen op dezelfde wijze te definiëren, waardoor verschillen in uitkomsten ontstaan, die wellicht in
werkelijkheid anders liggen. Ook is sport niet in alle landen op dezelfde wijze georganiseerd. Nederland scoort hoog op sportverenigingslidmaatschap, maar dit komt door de organisatie van de sport
in Nederland.
ge en v t o bevragen sport op verschillende manieren (zie www.scp.nl/bronnen). Hierdoor komen
uitkomsten niet overeen.
Met dank aan het r i v m voor het analyseren van de gegevens.

5

Sportfans: volgen van sport via media
Nathalie Sonck en Remko van den Dool (scp)

In dit hoofdstuk is de volgende kernindicator uitgewerkt:
kernindicator

operationalisatie

sportfan

aandeel van de bevolking dat
­wekelijks sport volgt via media (%)

-

uitkomst

trend in de afgelopen 10 jaar

62

–

geen gegevens beschikbaar

Bron: scp/cbs (v to’12) 12-79-jarigen

5.1

Fan van sport

Online en mobiele apparaten zoals smartphones en tablets dragen eraan bij dat men
sport real-time op afstand kan volgen. Bovendien bestaat er vandaag de dag een heel
assortiment aan mediakanalen waarlangs sportfans hun interesse kunnen voeden: de
klassieke media als tv, radio en gedrukte media, maar ook tal van websites, apps en
sociale mediaplatforms met zowel livestreams als een waaier aan interactieve mogelijkheden. Door digitalisering en samensmelting van de voorheen afzonderlijke media
televisie, internet en mobiele telefonie (mediaconvergentie) is het gemakkelijker dan
ooit tevoren om sportwedstrijden via media te volgen, het laatste sportnieuws te lezen
en er met anderen over te communiceren.
Sport volgen via de media is een populaire bezigheid. Sportuitzendingen domineren
steevast de top-10 van meest bekeken tv-uitzendingen. Vooral in de jaren met internationale sportkampioenschappen (zoals Olympische Spelen en voetbalkampioenschappen)
staan gemiddeld negen uitzendingen van de top-10 in het teken van sport en dan vooral
voetbal, hockey en schaatsen (sko 2009-2014). Tegenwoordig sturen Nederlanders
bovendien vooral tijdens voetbalwedstrijden veel sociale mediaberichten. Bovenaan het
lijstje met de populairste sportonderwerpen op Twitter staan voetbal-hashtags (zoals
#nedarg, #studiovoetbal en #psvaja). In 2012 haalde van de andere sporten alleen darts
(Van Gerwen) en wielrennen (#Lance) het lijstje van meest getwitterde sportonder­
werpen (Nutech 2013). Internationaal bekeken brak het wereldkampioenschap voetbal
in 2014 alle Twitter records met het grootste aantal tegelijkertijd verstuurde (Twitter Blog
2014).
Hoewel sportbeleid zich primair richt op actieve sportdeelname, is ook van belang zicht
te hebben op de zogenoemde passieve sportconsumptie, die enerzijds het bezoek van
sportwedstrijden en -evenementen omvat (zie daarvoor hoofdstuk 6) en anderzijds het
volgen van sport via media. In dit hoofdstuk geven we een beeld van de mate waarin
men sport via verschillende media volgt en wie dat doen. Daarnaast gaan we in op
85

r a pp or tage sp or t 2014

­ ntwikkelingen op het gebied van mediagebruik en sport. De onderliggende vraag is:
o
hoe worden verschillende vormen van media voor sport gebruikt en wat zijn de trends
daarin? We kijken daarbij vooral naar mensen die sport via media volgen en erover communiceren via (sociale) media. Niet aan bod komt het spelen van sportieve games, wat
overigens binnen de creatieve industrie een steeds belangrijker rol inneemt bij de ontwikkeling van zowel lerende serious games als ontspannende entertainment games (Rutten
2014). Ook blijven de enorme geldbedragen die gemoeid zijn met sport via media buiten
beeld, zoals reclame- en uitzendrechten. Hoofdstuk 8 geeft een indicatie van media­
bestedingen bij de economie van sport.
We baseren ons op gegevens uit de Vrijetijdsomnibus (2012), het Media:Tijd-onderzoek
(2013) en de Eurobarometer (Europese Commissie 2011b). Informatie over televisie zenden kijktijd is afkomstig van Stichting Kijkonderzoek (sko), informatie over tijdschriftoplages van Het Oplage Instituut (hoi) en de boekenverkoopinformatie komt van de
Koninklijke Vereniging Boekenvak-Stichting Marktonderzoek Boekenvak (k v b-smb).
5.2

Sport via media

Mediagebruik is een van de meest omvangrijke vormen van vrijetijdsbesteding (zie
tabel 2.7 in hoofdstuk 2) en dit is de afgelopen paar jaar voor het eerst ook nog toegenomen (De Haan en Sonck 2013). In totaal zijn we gemiddeld 8 uur en 40 minuten op een
dag met een of andere vorm van media bezig. Dit is inclusief mediagebruik tijdens andere activiteiten (zoals werken) en op alle mogelijke media-apparaten (zoals computers,
smartphones en tablets). Bijna drie en een half uur per dag gebruiken we media zonder
dat we iets anders doen (Sonck et al. 2014).
Hoe zit het met mediagebruik voor sportonderwerpen? Bijna een derde volgt dagelijks
sport en een even grote groep doet dit wekelijks (tabel 5.1). Samen vormen zij een ruime
meerderheid (62%) die wekelijks media gebruikt voor sport. Ongeveer één op de tien
Nederlanders volgt geen sport via media.
Ruim de helft van de bevolking (54%) kijkt minstens wekelijks sport op de televisie. Op
dagelijkse basis voeden Nederlanders hun sportinteresse ongeveer even vaak via tv, als
via kranten en tijdschriften, en internet. Van alle media heeft de televisie het kleinste
aandeel dat nooit langs deze weg sport consumeert (11%), terwijl dat bij kranten of tijdschriften ruim een derde is (36%), bij internet bijna de helft (47%) en bij radio meer dan
de helft (60%).
Opvallend is dat internet naast de klassieke media televisie en print een belangrijke
plaats heeft veroverd om frequent sport te volgen: 15% volgt dagelijks sport online en
nog eens eenzelfde aandeel doet dat wekelijks. Uit ander onderzoek weten we dat in
2005, toen internet al sterk in opmars was (83% van de Nederlanders had toen internet;
cbs StatLine 2013), nog geen tiende van de Nederlanders internet wel eens gebruikte als
informatiebron voor sportnieuws (Huysmans en De Haan 2010).

86

sp or tfa ns: volgen va n sp or t v i a medi a

Tabel 5.1
Frequentie van sport volgen via diverse media in de afgelopen 12 maanden, bevolking 12-79 jaar, 2012
(in procenten)

dagelijks
eens per week of vaker
eens per maand of vaker
enkele keren in de afgelopen 12 maanden
niet

combinatie
mediaa

televisie

radio

31
31
11
19
9

16
38
14
21
11

5
9
9
17
60

kranten of
tijdschriften internetb
17
20
10
17
36

15
15
8
15
47

a Combinatie van volgen via televisie, radio, kranten/tijdschriften en internet. Dagelijks geeft aan dat
één van deze vormen dagelijks wordt gebruikt voor het volgen van sport, Niet geeft aan dat geen
enkele vorm wordt gebruikt.
b Via internet is ook radio en televisie te volgen of zijn kranten en tijdschriften online te lezen. Het is
het oordeel van de respondent via welk medium hij of zij sport heeft gevolgd. In de vragenlijst zijn
hierover geen instructies opgenomen.
Bron: scp/cbs (v to’12)

In de Rapportage Sport 2008 leek op basis van trendgegevens enige sportmoeheid bij mediagebruikers op te treden. Meer mensen volgden nooit sport via radio of tv (34% in 2007)
en het aandeel Nederlanders dat dit wel wekelijks deed nam af van 52% in 1995 naar 46%
in 2007 (Kamphuis en Van den Dool 2008). De cijfers van 2012 laten weer een groter aandeel zien dat sport minstens wekelijks via media volgt (62%). Deze gegevens zijn echter
op basis van ander onderzoek met een afwijkende vraagstelling, waardoor de gegevens
van 2007 en eerder niet te vergelijken zijn met die van 2012 (Van den Dool et al. 2014). Wel
weten we dat televisiekijken in het algemeen na een dip weer een stijging laat zien in
recente jaren (De Haan en Sonck 2013). Dit kan mogelijk ook voor sport gelden.
Wie zijn de sportmediafans?
Er is een duidelijk verschil in de populariteit van het dagelijks volgen van sport via media
tussen mannen (44%) en vrouwen (17%; tabel 5.2). Frequente volgers van sport via media
vinden we verder bij 50-plussers. Van hen volgt ruim een derde dagelijks sport. Dat is
wat hoger dan bij de jongere leeftijdsgroepen. Ten slotte volgen vooral lager opgeleiden
sport via media op dagelijkse basis (35%) hoger opgeleiden doen dat in mindere mate
(28%).
Betrokkenen bij sport als sporter of bezoeker laten ook een grotere betrokkenheid bij
sport via de media zien. Mensen die zelf meer aan sport doen, volgen vaker dagelijks
sport via media. Van de mensen die niet of weinig sporten, volgt een kwart dagelijks sport, terwijl dat onder degenen die twee keer of vaker per week sporten 39%
is. De groep die helemaal geen sport via media volgt, is onder de incidentele en niet-­
sporters meer dan twee keer zo groot (16%) dan onder de frequente sporters (6%). Een
scherp verschil is er naar bezoek van sportwedstrijden en/of evenementen. Van de (minstens maandelijkse) bezoekers volgt de ruime meerderheid dagelijks sport via media
87

r a pp or tage sp or t 2014

tegen een kwart van de niet-bezoekers. Een vergelijkbaar patroon zien we bij de wel- en
niet-leden van sportverenigingen, zij het wat minder nadrukkelijk (38% versus 28% dagelijkse volgers).
Tabel 5.2
Het volgen van sport in de afgelopen 12 maanden, combinatie van diverse media, naar achtergrondkenmerken, bevolking 12-79 jaar, 2012 (in procenten; n = 2750)a

dagelijks

eens per
week
of vaker

eens per
maand
of vaker

enkele
keren

niet

totaal

31

31

11

19

9

geslacht
man
vrouw

44
17

30
31

8
15

12
26

6
11

leeftijd
12-19 jaar
20-49 jaar
50-79 jaar

29
27
35

30
30
31

13
13
9

16
21
17

12
9
8

hoogst voltooide opleiding (≥ 25 jaar)
lager
middelbaar
hoger

35
29
28

31
30
32

9
12
12

17
20
22

9
10
6

sport frequentie in de afgelopen 12 maanden
0-11 keer
12-59 keer
60-119 keer
≥ 120 keer

25
26
33
39

29
33
30
30

10
12
14
10

20
22
19
14

16
8
4
6

bezoek sportwedstrijden, maandelijks of vaker
nee
ja

25
52

31
30

12
6

22
9

11
2

lid van sportvereniging
nee
ja

28
38

30
32

11
11

21
15

11
4

a Het volgen van sport op minstens wekelijkse basis is significant verschillend tussen alle genoemde
achtergrondkenmerken (p = < 0,05)
Bron: scp/cbs (v to’12)

88

sp or tfa ns: volgen va n sp or t v i a medi a

Als we inzoomen op de verschillende mediatypes (tv, radio, gedrukte media en internet) is er een verschil te zien tussen leeftijdsgroepen: ouderen houden veel vaker vast
aan sportinformatie uit kranten en tijdschriften, terwijl jongeren die informatie vooral
online zoeken (niet in tabel). Dit heeft te maken met verschillende mediavoorkeuren
(Sonck et al. 2014).
In het vervolg van dit hoofdstuk kijken we naar de ontwikkelingen in het gebruik van
audiovisuele media (radio en tv), gedrukte media (kranten, tijdschriften en boeken) en
internet (­websites en sociale media) voor het volgen van sport.
5.3

Luisteren en kijken naar sport

Via de radio
Al sinds eind jaren zestig van de vorige eeuw is het nos-sportprogramma Langs de Lijn
dagelijks via radio 1 te beluisteren. Vooral in het weekend doet dat radioprogramma
live verslag van sportwedstrijden en -evenementen. De zondagmiddageditie ervan kent
gemiddeld het grootste bereik, met 200.000 (live) luisteraars per uitzending in 2013.
Door de tijd neemt het aantal luisteraars op de verschillende uitzendmomenten wel wat
af. In 2010 stemden op de zondagmiddag nog ruim 250.000 luisteraars af op het sportieve radioprogramma (nos 2011, 2014). Dat heeft mogelijk met ontwikkelingen in het
medialandschap te maken waarbij sport via een brede waaier van mediakanalen gevolgd
kan worden. Vergeleken met de andere media volgt slechts een beperkte groep mensen
sport via de radio (tabel 5.1).
Sportzendtijd op tv
De televisieversie van het radioprogramma Langs de Lijn is Studio Sport dat in 1959 begon
onder de naam Sport in beeld. Daarnaast bestaat er een heel arsenaal aan mogelijkheden
om sportwedstrijden of bredere sportreportages te bekijken. Ook geven programma’s
soms een kijkje in de leefwereld van sportfans (bv. rt l-programma Voetbalfans). En via
programma’s als Nederland in beweging kan men zelf sporten voor de tv.
Lange tijd steeg de zendtijd aan sport op televisie. In de even jaren waarin voetbalkampioenschappen (zoals w k en ek) en Olympische Spelen plaatsvinden, ligt de zendtijd
aan sport hoger dan in de oneven jaren (Kamphuis en Van den Dool 2008). Vergeleken
met 2008 is de zendtijd aan sport in recente jaren lager (tabel 5.3). Dat geldt voor alle
rubrieken van sportprogramma’s en voor zowel de publieke als de commerciële omroep.
Verhoudingsgewijs besteedt de publieke omroep wel meer tijd aan sport dan de commerciële zenders. Die eerste verslaat de grote internationale sportevenementen, zoals de
Olympische Spelen en de Tour de France. De samenvattingen van de eredivisie voetbalwedstrijden die tussen 2004 en 2008 op rt l te zien waren (na de teloorgang van Talpa),
worden sindsdien ook (weer) via de publieke omroep uitgezonden.
In de sportzendtijdgegevens zijn de betaalzenders waarvoor een aanvullend abonnement afgesloten dient te worden, zoals Fox Sports Eredivisie, niet meegenomen.
Deze betaalzender is een belangrijke speler in het huidige sportmedialandschap
aangezien het de Eredivisie voetbalwedstrijden live uitzendt. Alleen al tussen september en d
­ ecember 2013 zond Fox (via hun open en betaalkanaal) ruim 3000 uur aan
89

r a pp or tage sp or t 2014

­sport­programma’s uit (2400 uur aan algemene sportprogramma’s, 636 uur voetbal­
reportage en 23 uur overige sportreportage; zie Stichting Kijkonderzoek). Dat zijn in
vier maanden tijd dus meer sportuitzenduren dan over een heel jaar op alle open netten.
Tabel 5.3
Zendtijd aan sport,a naar rubriek en zender, 2000-2013 (in uren per jaar en in procenten)
2000
totale zendtijd aan sport, naar
rubriek (uren)
algemene sportprogramma’sb
voetbalreportagec
overig sportreportagec
naar zender (%)
publieke omroep
commerciële omroep
totale zendtijd (uren)
sport van totale zendtijd (%)

2005

2.699 2.634
1.143
977
369
305
1.187 1.414
64
36

52
48

45.736 59.534
5,9
4,4

2008

2009

2010

2011

2012

2013

3.739
1.975
428
1.336

3.375
1.815
289
1.271

3.651
2.037
328
1.286

2.191
1.117
182
893

2.685
1.380
253
1.052

2.211
1.003
218
989

57
43

53
47

56
44

62
38

65
35

59
41

97.103 90.689 107.210 108.291 117.936 127.924
3,9
3,7
3,4
2
2,3
1,7

a De zendtijd omvat alleen de zogenaamde lineaire of live uitzendtijd (exclusief uitgesteld en online tvkijken).
b Dit zijn o.a. uitzendingen met uitslagen, samenvattingen, beschouwingen en interviews; programma’s
met achtergronden bij de sport, bijvoorbeeld Holland Sport; terugblikken, jaaroverzichten en
documentaires over sport.
c Integrale verslagen van al dan niet rechtsreeks uitgezonden sportwedstrijden (geheel of gedeeltelijk
uitgezonden).
Bron: Kijk- en Luister Onderzoek (klo’00-’05); Stichting Kijkonderzoek (’08-’13)

Sportkijktijd
De kijktijd is in de even jaren met de voetbalkampioenschappen op Europees en wereldniveau en de Olympische Spelen redelijk stabiel (rond 100 uur per jaar per persoon, tabel
5.4). In de oneven jaren kijkt men zo’n 30 uur minder sport op televisie. Daardoor ligt de
verhouding van sport tot de totale kijktijd in de even jaren hoger (rond 12,5%) dan in de
oneven jaren (rond 8,5%). Een constante door de tijd is dat men meer sport op de publieke omroep kijkt dan op de commerciële zenders (resp. 70%-30%). De zendtijd aan sport is
op de publieke omroep verhoudingsgewijs groter dan op de commerciële zenders (resp.
60%-40%), al is het verschil bij de uitzendtijd wat minder groot dan bij de kijktijd.
Vergeleken met andere programmagenres betrof in 2013 ruim de helft van de kijktijd
non-fictie (niet in tabel). Voor de publieke omroep volgt vervolgens sport (aandeel 14%),
terwijl bij de commerciële zenders het aandeel sport pas ver na non-fictie, fictie en amusement volgt (7,5% rt l en 3,3% sbs).1 De laatste jaren is die verdeling van de kijktijd over
de programmagenres redelijk stabiel (sko 2009-2014).
Naast de open tv-netten kan men sport via een betaalzender kijken die (vrijwel)
alleen sport uitzendt. Om daarvan een indicatie te geven: van de ruim 3000 uur aan
­sport­uitzendingen in de laatste vier maanden van 2013 op Fox Sports Eredivisie is de
90

sp or tfa ns: volgen va n sp or t v i a medi a

gemiddelde kijktijd ongeveer drie uur per persoon (waarvan 2,2 uur voetbalreportage en
0,6 uur algemene sportprogramma’s; zie Stichting Kijkonderzoek).
Door de groei in het totaal aantal tv-uitzenduren daalde het aandeel waar men werkelijk
naar kijkt van 2% in 2000 naar 0,6% in 2013. Van alle uitgezonden sportprogramma’s
wordt 3,1% daadwerkelijk bekeken. Deze verhouding daalde sterk na 2005 (Kamphuis en
Van den Dool 2008), maar lijkt sindsdien weer wat toegenomen.
Tabel 5.4
Kijktijd naar sport,a naar rubriek en zender, 2000-2013 (in uren per persoon per jaar)
2000 2005

2008 2009 2010

2011

2012 2013

totale kijktijd aan sport, naar rubriek (uren)
algemene sportprogramma’sb
voetbalreportagec
overig sportreportagec
naar zender (% van kijktijd aan sport)
publieke omroep
commerciële omroep

105
41
34
30

106
33
32
41

101
30
35
35

77
31
16
29

105
42
34
29

66
32
14
21

105
46
26
34

69
32
15
22

84
16

67
33

75
25

70
30

79
21

70
30

77
23

69
31

totale kijktijd (uren)
sport van totale kijktijd (%)

989 1184
10,6
9

814
12,3

798 834
9,6 12,6

813 834
8,2 12,6

813
8,5

sportprogramma’s, bekeken (%)d
alle programma’s, bekeken (%)e

3,9
2,2

2,7
0,8

2,3
0,9

3,0
0,8

3,1
0,6

3,9
2,0

2,9
0,8

3,9
0,7

a Sinds 2008 omvat de kijktijd ook uitgesteld kijken via tv-scherm tot zes dagen na de uitzending.
b Dit zijn onder meer uitzendingen met uitslagen, samenvattingen, beschouwingen en interviews;
programma’s met achtergronden bij de sport, bijvoorbeeld Holland Sport; terugblikken,
jaaroverzichten en documentaires over sport.
c Integrale verslagen van al dan niet rechtsreeks uitgezonden sportwedstrijden (geheel of
gedeeltelijk uitgezonden).
d (totale kijktijd aan sport/totale zendtijd aan sport) * 100.
e (totale kijktijd/totale zendtijd) * 100.
Bron: Kijk- en Luister Onderzoek (klo’00-’05); Stichting Kijkonderzoek (’08-’13)

De kijktijd (tabel 5.4) omvat sinds 2008 ook een van de vormen van uitgesteld tv-kijken
(namelijk via video-, dvd- en harddiskrecorder binnen zes dagen na de uitzending, inclusief pauzeren en weer verder kijken van live uitzendingen). Deze vorm van uitgesteld
kijken neemt gestaag toe in de totale kijktijd (van 2,9% in 2011 naar 4,5% in 2013). Een
andere vorm van uitgesteld kijken is via internet tv-programma’s terug kijken: via de
online live streams van npo, rt l en sbs werd in 2013 in totaal 57,5 miljoen uren uitgesteld gekeken (tot zes dagen na de uitzending). Van die streamingtijd betrof 5% sport
of 2,9 miljoen uren. Het leeuwendeel van de opgevraagde streams betreft non-fictie
(bv. informatie/educatie) en fictie (bv. soaps). Live streams van anderen dan televisiemaatschappijen worden niet gemeten (sko 2012, 2014), waardoor het totale aandeel
uitgesteld en online kijken van sport niet bekend is.
91

r a pp or tage sp or t 2014

Olympische en Paralympische Spelen op tv
We kijken specifiek naar de zend- en kijktijd van de Olympische Spelen, aangezien het
één van de grootste sportevenementen is die men via televisie volgt. Van de laatste edities kenden de Olympische zomerspelen van Beijing 2008 de meeste uitzenduren op de
Nederlandse televisie, gevolgd door de winterspelen van Sotsji 2014 (tabel 5.5). De kijktijd is tussen 2008 en 2014 bijna verdubbeld (van 8 tot 15 uur per persoon gemiddeld).
Ook het aandeel van de uitzendtijd dat is bekeken wijst op een toegenomen populariteit
van de Olympische Spelen onder de Nederlandse bevolking. Mogelijk speelt hier een verschil in tijdzones een rol. De Olympische Spelen van Beijing werden in Nederland deels
’s nachts uitgezonden.
Tegenover de Olympische Spelen verbleekt de zend- en kijktijd van de Paralympische
Spelen. In 2008 zond de nos voor het eerst dagelijks over de Paralympische Spelen uit.
Sindsdien kende de editie van Londen in 2012 de meeste uitzenduren (20 uur). Toen
waren er ook twee uitzendingen in de middag en avond, terwijl tijdens de winterspelen
in 2014 alleen na elf uur ’s avonds de hoogtepunten van die dag werden samengevat.
De gemiddelde kijktijd is voor alle bekeken Paralympische Spelen maar een fractie vergeleken met die van de Olympische Spelen van de overeenkomstige jaren. Voor de spelen
in Londen is de gemiddelde kijktijd van de afgelopen edities het hoogst met 20 minuten
per persoon tegenover ruim 14 uur voor de Olympische Spelen van dat jaar.
Tabel 5.5
Zend- en kijktijd naar de Olympische en Paralympische Spelen, 2008-2014 (in uren en in procenten)

zomerspelen Beijing 2008
winterspelen Vancouver 2010
zomerspelen Londen 2012
winterspelen Sotsji 2014

Olympisch
Paralympisch
Olympisch
Paralympisch
Olympisch
Paralympisch
Olympisch
Paralympisch

a Aandeel volgens formule: kijktijd/zendtijd * 100.
Bron: Stichting Kijkonderzoek (’08-’14)

92

zendtijd (uren)

kijktijd (uren)

aandeel (%)a

191,88
8,58
164,67
0,82
165,88
20,43
178,73
12,45

8,15
0,12
8,37
0,02
13,58
0,35
14,67
0,08

4,25
1,40
5,08
2,44
8,19
1,71
8,21
0,64

sp or tfa ns: volgen va n sp or t v i a medi a

Kader 5.1 Interesse voor sportprogramma’s internationaal bekeken
Via media zijn prestaties van sporters bij belangrijke sporttoernooien op het wereldtoneel te
zien. Hoewel slechts een klein deel van de bevolking de sporters daadwerkelijk achterna reist,
vormen de sportprestaties vaak het gesprek van de dag. Als het om belangrijke wedstrijden
tussen landen gaat, spelen bij sportfans ook chauvinistische gevoelens een rol. Overheden
gaan er vaak van uit dat de nationale trots van inwoners van een land kan toenemen door
meer in topsport te investeren. Ook investeringen in topsport door de Nederlandse overheid
worden onder andere gelegitimeerd vanuit het idee dat dit indirect zou kunnen bijdragen aan
nationale trots en internationale uitstraling (Van Bottenburg 2008; v ws 2005). Elling et al.
(2014) temperen echter de verwachtingen van dit veronderstelde verband, aangezien mensen
al trots moeten zijn op hun land om supporter te worden. Uit de Sportdeelname Index van
no c*nsf/GfK (2014) bleek dat na de winterspelen in Sotsji 80% trots was op de prestaties van
het Nederlandse team. Toch blijkt het effect van trots op sportsucces vooral tijdelijk te zijn
(­Elling et al. 2014). De ‘oranjekoorts’ tijdens het wk-voetbal in het Nederlandse straatbeeld en
in de media is na afloop snel weggeëbd.
Hoeveel interesse hebben Europeanen om sportprogramma’s via media te bekijken en te
beluisteren (Europese Commissie 2011b)? De beschikbare internationale gegevens betreffen
alleen thuisgebruik van audiovisuele media en niet het mediagebruik buiten de deur (bv. via
een tv-scherm in de kroeg of onderweg via mobiele apparaten). Van de door Nederlanders
meest bekeken sportwedstrijd ooit, namelijk de halve finale op het wk 2014 tussen Nederland
en Argentinië weten we bijvoorbeeld dat 10,9 miljoen tv-kijkers thuis (inclusief visite) keken en
1,5 miljoen kijkers buitenshuis (in horeca, op pleinen, op het werk) de wedstrijd volgden (klo
2014).
Meer dan een derde (37%) van de Nederlanders is geïnteresseerd in sportprogramma’s
(figuur 5.1). Dit is lager dan het Europese gemiddelde (40%; niet in figuur). Er doen zich grote
verschillen tussen landen voor, al zijn die niet meteen op bepaalde regio’s terug te voeren:
in Oostenrijk en Spanje is ongeveer de helft van de bevolking geïnteresseerd in sportprogramma’s, terwijl dat in Frankrijk en Polen minder dan een derde is. De interesse voor sportprogramma’s ligt in alle landen beduidend lager dan voor nieuwsprogramma’s, maar wel wat
hoger dan voor programma’s over culturele evenementen. Dat is in Nederland niet anders.

93

r a pp or tage sp or t 2014

Kader 5.1 (vervolg)
Figuur 5.1
Interesse om programma’s te bekijken en te beluisteren in selectie van Europese landen,
bevolking 15 jaar en ouder, 2011 (in procenten)a
West-Europa

100

MiddenEuropa

Noord-Europa

90

Oost-Europa

87

80

80

76
71

70

61

40

41

38

39

32
26

25

23

72

68

71

69

59

50
40 37

72

86

82

82
76

69

60

30

Zuid-Europa

24

47

42
35

47

45

41

40

34

33

26

31
25

21

20

41

39

28

26

23

39

20

24
18

10

sport

nieuws

Bulgarije

Roemenië

Polen

Griekenland

Italië

Spanje

Slovenië

Oostenrijk

Finland

Zweden

Denemarken

UK

België

Frankrijk

Duitsland

Nederland

0

cultureel

a Hier is een selectie van programmagenres weergegeven. In totaal werden zeven programma­
typen aan de respondenten voorgelegd: films, sport, tv-series, nieuws, documentaires, muziek,
culturele evenementen (meerdere antwoorden zijn mogelijk). Ook wordt een selectie van de
27 eu-landen getoond.
Bron: Eurobarometer 75.2 (Europese Commissie 2011b)

5.4

Over sport lezen

In kranten en tijdschriften
Er is een dalende trend zichtbaar in de leescijfers: er zijn minder lezers en zij lezen ook
minder lang (De Haan en Sonck 2013). De oplagecijfers van vrijwel alle landelijke dagbladen daalden door de tijd (hoi 2013). Op basis van het Media:Tijd-dagboekonderzoek
weten we dat anno 2013 op een gemiddelde dag ongeveer een derde (34%) van de Nederlanders van 13 jaar en ouder een krant leest, ongeacht of dat van papier of digitaal is.
De krantenlezers besteden er gemiddeld bijna een uur op een dag aan (Sonck en De Haan
2015). Hiervan is echter niet bekend in hoeverre men de sportrubrieken in de krant leest
en hoeveel tijd men daaraan kwijt is.
94

sp or tfa ns: volgen va n sp or t v i a medi a

Ook de oplage van tijdschriften staat al enkele jaren onder druk en de tijdschriften
die specifiek op sport zijn gericht, vormen daarop geen uitzondering. Het aandeel van
­sporttijdschriften in de totale tijdschriftenoplage nam tot 2009 af, maar blijft in de jaren
erna redelijk stabiel (tabel 5.6). De laatste jaren is de oplage van bepaalde sport­disciplines
zoals fietsen/wielrennen stabiel, maar daalde die van bijvoorbeeld voetbal verder. Na het
stoppen van Nusport/Sportweek eind 2013 bleef het tijdschrift Helden als enig algemeen sporttijdschrift over. Voetbal International is na 2008 het enige tijdschrift onder het kopje voetbal.
In recente jaren daalde het aantal abonnees voor dit tijdschrift aanzienlijk. Kanttekening
is wel dat de hoi-registraties niet alle mogelijke beschikbare tijdschriften omvatten, maar
alleen tijdschriften die zichzelf bij hen aanmelden voor oplage­registratie.
Tabel 5.6
Betaalde oplage van sporttijdschriften, 2000-2013 (aantal x 1000)
2000
oplage tijdschriften algemeen
oplage sporttijdschriftena
aandeel sporttijdschriften (%)
type sporttijdschrift
algemeen
auto/motorb
voetbal
fietsen/wielrennen
hardlopen
golf
hockey

2005

2008

2009

2010

2011

2012

2013

20.991 22.286 20.119 19.887 19.474 18.532 17.407 15.394
937
985
842
804
749
644
625
568
4,5
4,4
4,2
4,0
3,8
3,5
3,6
3,7

111
490
240
50
24
14
9

77
504
306
34
37
20
7

38
464
242
34
38
20
6

33
450
224
34
35
21
7

30
395
205
53
39
20
6

28
343
155
53
38
19
6

54
319
140
54
34
18
6

33
289
127
53
32
13
5

a De (gratis) tijdschriften die sportbonden uitgeven zijn uit de cijfers gelaten.
b Auto- en motortijdschriften zijn niet alleen op sport gericht.
Bron: Het Oplage Instituut (www.hoi-online.nl)

In sportboeken
Naast kranten en tijdschriften verschijnen er op minder regelmatige basis boeken die
aan sport zijn gewijd. Verschillende (ex-)sporters brachten hun eigen boek uit. Het boek
Gijp over ex-voetballer René van der Gijp leidde recent tot recordoplages. Daaruit blijkt
ook de verwevenheid tussen verschillende media: de schrijver (Michel van Egmond) was
eindredacteur van het televisieprogramma Voetbal International (VI; zie de Volkskrant 2013).
De succesformule van een VI-auteur over een bekende sporter keert terug in de boeken
over oud-voetballers Andy van der Meyde en Wim Kieft. Rond sportevenementen is vaak
eveneens een piek in het sportboekenaanbod te zien. Tijdens het w k 2014 verscheen
bijvoorbeeld een stroom boeken over voetbal, al dan niet met een link naar Brazilië
(­Boekblad 2014). Jaarlijks wordt tijdens de Week van het sportboek de Nico Scheepmaker
Beker uitgereikt voor het beste Nederlandstalige boek over sport. Deze vakprijs ging in
95

r a pp or tage sp or t 2014

2014 naar de Vlaamse schrijver Jan Boesman en zijn boek De fiets van L­ autrec. Het aantal
verkochte sportboeken fluctueert sterk, van 481 duizend in 2011 tot 935 duizend in 2012
(tabel 5.7). Dat geldt voor alle typen sportboeken (verhalen, biografieën enz.). Het afzetaandeel van sportboeken tegenover de totale boekenverkoop ligt tussen 1% en 2% in de
afgelopen drie jaar.
Tabel 5.7
Verkoop van sportboeken, 2011-2013 (aantal x 1000 en in procenten)
2011

2012

2013

aantal sportboeken
sportverhalen
sportbiografieën
sport en spel in het algemeen
overig

481
115
70
169
127

935
472
196
126
141

709
265
221
104
118

afzetaandeel sportboeken in totaal boeken (%)

1,0

2,1

1,8

Bron: k vb-smb/GfK (2011-2013)

5.5

Sport online volgen

Via (live) streams zijn radio- en televisieprogramma’s online te volgen, en kranten,
tijdschriften en (e-)boeken zijn vaak deels of integraal langs digitale weg te raadplegen.
Daarnaast bestaat er een keur aan nieuwswebsites zonder papieren variant (zoals nu.nl).
Vooral websites met gratis voetbalnieuws die fans bedienen met een niet-aflatende
stroom van nieuwtjes en geruchten over bijvoorbeeld naderende transfers, lijken daarbij
populair (nrc Handelsblad 2014). Tegelijk biedt internet in tegenstelling tot de klassieke
media niet alleen een podium voor de populaire sporten zoals voetbal en schaatsen of
de grote sportevenementen (Olympische spelen, Tour de France enz.), maar biedt het
een platform voor fans van iedere mogelijke (niche-)sport. Via de website van de Nederlandse sportbonden (sport.nl) zijn filmpjes en achtergrondreportages over een breed
scala aan sportdisciplines te raadplegen. Ook fans van sporten die men meestal niet in
georganiseerd verband doet, zoals hardlopen of wandelsport vinden online hun gading,
evenals fans van extreme sporten, zoals bungeejumping of kitesurfen. Daarbij kan men
zowel informatie vinden om zelf te sporten of filmpjes bekijken van de sportkunsten
van anderen. De klassieke media, met televisie voorop, brachten sport op gezette tijden
in de huiskamer. Ontwikkelingen in het medialandschap leiden er nu toe dat men altijd
en overal online toegang heeft tot sportcontent. De sterke opmars van mobiele dragers
zoals smartphones en tablets dragen daaraan bij.

96

sp or tfa ns: volgen va n sp or t v i a medi a

Bezoek van sportwebsites
Over de omvang van het online aanbod over sport zijn geen gegevens beschikbaar omdat
het over landsgrenzen heen wordt aangeboden en moeilijk te monitoren is. Wel kunnen
we iets zeggen over het gebruik van online aanbod.
In de vragenlijst van het Media:Tijd-onderzoek (2013) is het bezoek van internetsites voor
sport in verhouding te brengen met ander websitebezoek. Het vaakst gebruiken Nederlanders online zoekmachines, gevolgd door websites om het weer te checken, bank- en
geldzaken te regelen en nieuws te raadplegen. Bezoek van sportsites zit wat lager in de
ladder. Een derde van de bevolking (≥ 13 jaar) zegt dit soort sites wel eens te bezoeken
(tabel 5.8).
Tabel 5.8
Bezoek van internetsites, bevolking 13 jaar en ouder, 2013 (in procenten)
bezoek internetsites
zoekmachines
weer
bank-, geldzaken en verzekeringen
nieuws en informatie
online winkelen
entertainment
sociale media
overheid
reizen/recreatie
gezondheid
auto, motor en verkeer
sport
werk en carrière
educatie
online kansspel/gokken

geregeld

af en toe

totaal

80
52
58
50
24
30
54
8
12
5
7
12
7
4
1

12
34
24
31
52
44
15
57
51
44
36
20
20
13
8

92
86
82
81
76
74
69
65
63
49
43
32
27
17
9

a De vraagstelling luidde: Hieronder staan enkele soorten internetsites vermeld (selectie getoond).
Wilt u voor elk van de onderstaande soort aangeven hoe vaak u deze gewoonlijk bezoekt?
Gesorteerd op totaal (% geregeld + % af en toe).
Bron: nlo/nom/scp/sko (Media:Tijd tbo’13)

Hoewel een achtste zegt geregeld sportwebsites te bezoeken, blijkt uit de dagboekgegevens van datzelfde onderzoek dat op een gemiddelde dag maar 1,1% specifieke
sportwebsites of apps bezoekt om informatie te zoeken, te winkelen of gewoon wat
rond te neuzen. Ze besteden daar wel ruim een uur op een dag aan (68 minuten op een
dag: 66 minuten op een doordeweekse dag en 72 minuten op een weekenddag). Mogelijk
ligt de totale tijd besteed aan sportwebsites en apps wat hoger als ook alle korte checks
van minder dan 5 minuten die niet geregistreerd zijn zouden meetellen in het dagboek­
onderzoek (Sonck en De Haan 2015).

97

r a pp or tage sp or t 2014

Sportuitwisseling op sociale media
Een bijzondere vorm van internetgebruik voor sport zijn sociale media. Vooral jongeren
besteden veel tijd aan het bezoek van sociale netwerksites: tieners (13-19 jaar) spenderen
daar gemiddeld twee uur op een dag aan tegenover een uur door 65-plussers (Sonck en
De Haan 2015). Langs deze weg kan men niet alleen informatie over sport raadplegen,
maar wisselt men ook sportervaringen uit of becommentarieert sportprestaties van
vrienden, kennissen, of – wat verder uit de sociale kring – topsporters.
Sporters tussen 15 en 30 jaar gebruiken vaker sociale media dan hun niet sportende
leeftijdsgenoten. Binnen deze leeftijdsgroep zet twee derde Facebook of Twitter in voor
sportieve redenen, zoals sportafspraken maken, sportfilmpjes en -foto’s bekijken of
sportuitslagen volgen. Ongeveer de helft doet dat via YouTube en WhatsApp. Terwijl
twintigers sociale media vooral gebruiken voor informatie, zoals het raadplegen van
sportuitslagen, delen tieners (15-20 jaar) via die weg vooral sportervaringen, zoals welke
sport ze beoefenen. Ze zijn daar echter wel selectief in: de helft van hen plaatst liever
geen slechte sportprestaties. Over het verband tussen sociale media en sporten zeggen
ze zelf, dat het uitwisselen van sportinformatie hen enerzijds stimuleert om (meer) te
sporten, en anderzijds tijd inneemt die ze anders aan sport zouden kunnen besteden
(Wisse en Elling 2013).
Een schaduwkant van sociale media is dat er ook kwetsende of beledigende opmerkingen over sportprestaties verschijnen, die voor een groot online publiek zichtbaar zijn.
De voorlichtingscampagne van de Koninklijke Nederlandse Hockeybond (k nhb) en Mijn
Kind Online vraagt daar aandacht voor en heeft een toolkit ontwikkeld die sportverenigingen kan helpen digitale agressie buiten het sportveld aan te pakken (Mediawijzer.net
2014).
Olympische en Paralympische Spelen online
Analoog aan de zend- en kijktijd presenteren we het aantal online berichten als
indicatie voor de aandacht en belangstelling voor de Olympische en Paralympische
Spelen. Hiervoor gebruiken we de online media monitoring tool How about you/OBI­
4wan.2 Tussen januari en april 2014 verschenen rond de winterspelen van Sotsji maar
liefst 72.817 Nederlandstalige berichten op nieuwssites en sociale media die expliciet
de Olympische Spelen noemen. Verhoudingsgewijs ligt het berichtenvolume over de
Paralympische Spelen in diezelfde periode met 5.211 online berichten een stuk lager
(figuur 5.2). Alleen al op de dag dat de winterspelen werden geopend (7 februari),
verschenen meer berichten (ruim 5.500) over de Olympische Spelen dan in de hele
onderzochte periode voor de Paralympische Spelen.

98

sp or tfa ns: volgen va n sp or t v i a medi a

Figuur 5.2
Aantal online berichten (op nieuwssites en sociale media) over Olympische en Paralympische Spelen,
1 januari t/m 31 maart 2014 (in absolute aantallen)
6000
5000
4000
3000
2000
1000
0
01/01

09/01

07/01

januari
Olympische Spelen

25/01

02/02

10/02

18/02

26/02

06/03

februari

14/03

22/03

30/03

maart

Paralympische Spelen

Bron: How about you/OBI4wan (online media monitoring tool) scp-bewerking

Sportieve mediatechnologie-innovaties
Recente ontwikkelingen in mediatechnologie zorgen voor innovatieve mogelijk­
heden om over sport te communiceren (sociale media en bv. WhatsApp) en informatie
te raadplegen, ook interactief tijdens televisiekijken (via second screen op tablet of
smartphone). Als men onderweg is, kan men bijna real-time op de hoogte blijven van
wedstrijden (bv. door push-berichten op de mobiele telefoon met live sportuitslagen).
Via mobiele mediatechnologie zijn daarnaast applicaties te downloaden die zich richten op zelf sporten, zoals routes lopen in grappige figuren (FigureRunning) of een
persoonlijk trainingsprogramma opstellen met eigen statistieken en dat van vrienden
(looptijden.nl; Start to Run met Evy; RunKeeper). Sinds 2010 worden jaarlijks de Sport
App Awards uitgereikt aan de meest innovatieve Nederlandse sport applicaties.
Technologische innovaties, ten slotte, maken het in toenemende mate mogelijk om
het eigen sport- en beweeggedrag te registreren (na de apps op smartphones zijn er
de ‘smartwear’, zoals draagbare polsbandjes). Het is nog onbekend in welke mate deze
innovaties leiden tot meer sport- en beweeggedrag, maar dat er een markt voor is lijkt
wel zeker.

99

r a pp or tage sp or t 2014

5.6

Conclusie

Van sportmoeheid via media lijkt vandaag de dag geen sprake. Een ruime meerderheid
(62%) volgt minstens wekelijks sport via diverse media. Vooral de tv is daarbij populair,
al maakt men op dagelijkse basis even zo vaak gebruik van gedrukte media en internet
om sport te raadplegen. De grote internationale sportevenementen (Olympische Spelen,
voetbalkampioenschappen) blijven kijkers trekken. De kijktijd van de Olympische Spelen
verdubbelde zelfs tussen 2008 en 2014, terwijl de zendtijd niet toenam. Dit kan deels te
maken hebben met verschillen in tijdzones waar de spelen plaatsvinden en dus van de
uitzendmomenten. Zowel bij zenders als kijkers blijkt beduidend minder belangstelling te
zijn voor de Paralympische dan de Olympische Spelen. Ook het verschil in online berichtgeving op nieuwssites en sociale media wijst daarop.
Dalende trends in de oplages van sporttijdschriften vormen geen uitzondering op de algemeen dalende leestrends. Incidenteel kennen boeken over het leven van (ex-)sporters wel
recordoplages. In relatief korte tijd heeft internet naast de andere media een vaste plek
veroverd om sport te volgen. Een derde van de bevolking zegt wel eens sportwebsites te
bezoeken en vooral jongeren wisselen via sociale media sportervaringen uit.
Betrokkenen bij sport die zelf sporten en sport bezoeken tonen ook betrokkenheid bij
sport via mediagebruik. Voor bepaalde groepen tekenen zich verschillen af tussen de
actieve en passieve sportconsumptie. Hoewel mannen en vrouwen evenveel aan sport
doen (zie hoofdstuk 4), volgen veel meer mannen sport op dagelijkse basis via media dan
vrouwen. Daarnaast stellen we vast dat meer 50-plussers sport via media volgen dan jongere leeftijdsgroepen, terwijl bij de eersten de sportdeelname juist lager ligt (hoofdstuk 4).
Enerzijds kunnen ouderen actieve sportdeelname inruilen voor passievere vormen.
Anderzijds weten we dat ouderen in het algemeen meer televisiekijken, radio luisteren
en gedrukte media lezen dan jongeren (De Haan en Sonck 2013). Ten slotte blijkt dat lager
opgeleiden frequentere sportmediafans zijn dan hoger opgeleiden, terwijl ook zij juist
minder sporten.
Door technologische ontwikkelingen is het in toenemende mate mogelijk om, naast
sportprestaties van anderen in real-time te volgen, de eigen sportprestaties met anderen
te delen (via sociale media) en het eigen sport- en beweeggedrag te monitoren (via draagbare apparaten). Hierdoor raken passieve en actieve sportdeelname met elkaar verweven.
Noten
1

Volgens de standaardindeling van tv-programma’s die Stichting Kijkonderzoek (zie www.kijkonderzoek.nl) hanteert omvat non-fictie informatie- en educatieprogramma’s, fictie betreft soaps en films,
onder amusement vallen bijvoorbeeld spelprogramma’s. Sport wordt als een aparte categorie onderscheiden.
2 Via de software OBI4wan kan worden gezocht in de berichten van Twitter, LinkedIn, openbare
Facebook-profielen, posts op fora, nieuwssites (zoals de Telegraaf.nl en NOS.nl), weblogberichten en
reacties daarop. Hier is geselecteerd op de zoektermen ‘Olympische Spelen’ en ‘Paralympische S­ pelen’.
Indien de online berichten wel over de spelen gaan, maar deze niet letterlijk noemen, zijn deze dus niet
meegenomen. De resultaten omvatten alle Nederlandstalige online berichten (inclusief die uit België).

100

6

Sportevenementen, -wedstrijden en hun mogelijke
maatschappelijke meerwaarde
Willem de Boer (Hogeschool van Arnhem en Nijmegen) en Remko van den
Dool (scp)

In dit hoofdstuk is de volgende kernindicator uitgewerkt:
kernindicator

operationalisatie

sportfan

aandeel van de bevolking dat maandelijks of vaker sport volgt via bezoek (%)

uitkomst

trend in de afgelopen 10 jaar

23a

stabielb

a Bron: scp/cbs (v to’12) 12-79 jarigen.
b Bron: scp (tbo’75-’05); scp/cbs (tbo’11) 12-79 jarigen.

6.1

Inleiding

Sportevenementen en -wedstrijden spelen al decennialang een belangrijke rol in de
maatschappij (Stokvis 2007). Niet alleen vormen ze een belangrijk onderdeel van de
georganiseerde sport in de vorm van regionale, nationale, Europese of wereldkampioenschappen en Olympische of Paralympische Spelen, ook zijn ze belangrijk voor de
actieve en passieve sportbeleving. Wedstrijden van het Nederlands voetbalelftal kunnen
rekenen op uitverkochte stadions en miljoenen televisiekijkers die gekluisterd aan de
buis zitten (zie hoofdstuk 5). Als een grote wielerronde ons land aandoet, staan honderdduizenden wielerfans langs de weg. Aan de Nijmeegse Vierdaagse doen jaarlijks meer
dan 40.000 wandelaars mee uit binnen- en buitenland. En wekelijks zijn er talloze kleine
en middelgrote sportwedstrijden en -evenementen waarbij sporters elkaar en zichzelf
uitdagen en waarvan toeschouwers genieten.
Bij een sportwedstrijd nemen mensen of teams het tegen elkaar op in een bepaalde
sport. Een sportevenement is een georganiseerde gebeurtenis waarbij mensen samen­
komen om deel te nemen aan en toeschouwer te zijn bij één of meerdere sportactiviteiten. Sportevenementen verschillen in omvang, niveau en frequentie: er zijn incidentele
en terugkerende evenementen, evenementen waar één sport en evenementen waar
meerdere sporttakken worden bedreven, en evenementen die plaatshebben op een vaste
locatie of die telkens op verschillende plekken zijn georganiseerd. Daarnaast verschillen
zij van opzet en naar type eigenaar. En tot slot is er onderscheid tussen typen deelnemers
en toeschouwers bij sportevenementen en de verhouding tussen beide groepen: zijn het
de topsporters waar iedereen naar komt kijken, is het de bedoeling om zelf mee te doen
of vormt het evenement een combinatie van beide?
Beleidsmatig is er steeds meer aandacht voor sportevenementen. Het Olympisch Plan
2028 gebruikte de ambitie om Olympische Spelen in Nederland te organiseren als stip op
de horizon om Nederland op ‘Olympisch niveau’ te krijgen (zie hoofdstuk 3). Ook na het
101

r a pp or tage sp or t 2014

stopzetten van het Olympisch Plan blijft er aandacht voor sportevenementen bestaan,
al verschuift de focus van het binnenhalen van grootschalige evenementen naar de
maatschappelijke en economische effecten. Het organiseren van side-events rondom het
hoofdevenement acht men van belang voor een maximaal maatschappelijk en economisch rendement. Jaarlijks wordt door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (v ws) zo’n 4,7 miljoen euro aan (top)sportevenementen en aanpalende activiteiten
besteed. Ook provincies als Noord-Brabant en Gelderland en veel grote steden hebben
een actief sportevenementenbeleid. In totaal wordt er door de diverse overheden circa
30 miljoen euro in sportevenementen en side-events geïnvesteerd (Straatmeijer 2014; zie
hoofdstuk 3).
Nederland is de afgelopen jaren succesvol geweest bij het binnenhalen van grote sportevenementen. Op de Global Sports Nations Index, een studie die laat zien welke landen
succesvol zijn geweest in het uitbrengen van bids voor en hosten van grote multisportevenementen en wereldkampioenschappen, nam Nederland de elfde plaats in over de
periode 2008-2013 (Sportcal 2013). Dat was onder meer te danken aan de starts van drie
grote wielerrondes: de Vuelta e Espana in Drenthe in 2009, de Giro d’Italia in Amsterdam
en Tour de France in Rotterdam, de laatste twee in 2010. De afgelopen jaren heeft Rotterdam zich als een evenementenstad geprofileerd met de wereldkampioenschappen
turnen (2010), tafeltennis (2011) en bm x (2014). Daarnaast hebben in Zuid-Limburg het
w k Wielrennen (2012), in Utrecht de Europese Jeugd Olympische Spelen (e yof, 2013), in
Den Haag de w k Hockey (2014) en in Amsterdam de w k Roeien (2014) plaatsgevonden.
Ook voor de komende jaren zijn diverse grote internationale sportevenementen te gast
in Nederland: de w k Beach Volleyball, ek Volleybal (beide 2015), een Tour- (2015) en
Girostart (2016) en de ek Atletiek (2016). Naast eenmalige sportevenementen kent Nederland een aantal internationale tradities, zoals de t t van Assen, de Vierdaagse van Nijmegen, de at p-tennistoernooien van Rotterdam en Rosmalen en de Amstel Gold Race.
In dit hoofdstuk worden de belangrijkste ontwikkelingen op een rij gezet op het gebied
van sportwedstrijden en -evenementen in Nederland. Daarbij zal uitvoerig worden stilgestaan bij de vraag wat de mogelijke maatschappelijke effecten hiervan zijn. Dit gebeurt
onder meer aan de hand van het Tijdsbestedingonderzoek (t bo), de Vrijetijdsomnibus
(v to) als het gaat om bezoekers (§ 6.2) en deelnemers (§ 6.3) aan sportevenementen.
Onderzoeken rondom individuele sportevenementen geven een eerste indruk van de
effecten van sportevenementen voor de maatschappij (§ 6.4).
6.2

Bezoekers van sportwedstrijden en -evenementen

Sinds 1975 is er weinig verandering te zien in het aandeel volwassen Nederlanders dat
weleens een sportwedstrijd bezoekt. Het kan een professionele wedstrijd betreffen
maar ook kijken naar een wedstrijd waaraan een zoon of dochter deelneemt (figuur 6.1).
De lichte stijging sinds 2000 komt overeen met het beeld dat in de Rapportage Sport van
2008 werd geschetst (Kamphuis en Van den Dool 2008).

102

sp or te v enementen, -w ed s trijden en hun mo gelijk e m a at s ch a ppelijk e meerwa a rde

Figuur 6.1
Bezoeken van sportwedstrijden, bevolking 18-79 jaar, 1975-2011a (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40

44
37

39

39

39

41

1975

1980

1985

1990

1995

37

40

30
20
10
0
2000

2005

2011

a Vraagstelling wijkt in 2011 enigszins af.
Bron: scp (tbo’75-’05); scp/cbs (tbo’11)

Als we de bevolkingscijfers voor het bezoek van sportwedstrijden uitbreiden met het
bezoek van sportevenementen,1 blijkt dat meer dan de helft (52%) van de bevolking van
12-79 jaar in 2012 een sportwedstrijd of -evenement heeft bezocht (tabel 6.1). Niet iedereen doet dit even vaak: 30% van de bevolking gaat enkele keren per jaar. Daartegenover
staat dat 9% wekelijks een sportwedstrijd of -evenement bezoekt. Dit zijn vaker mannen
dan vrouwen: 26% respectievelijk 18%. Daarnaast is de belangstelling van ouderen van
50-79 jaar veel minder groot dan van jongeren. Middelbaar opgeleiden (24%) zijn vaker
maandelijkse bezoeker dan lager opgeleiden (17%). Zelf sporten en het bezoeken van
sport hangen met elkaar samen. Zeer frequente sporters bezoeken vaker maandelijks
een wedstrijd of evenement dan weinig of niet sporters (31% resp. 12%). Mogelijk betreft
dit de wedstrijden van medesporters (niet in tabel).

103

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 6.1
Bezoekfrequentie in afgelopen 12 maanden van sportwedstrijden en -evenementen, bevolking
12-79 jaar, 2012 (in procenten; n = 2746)a
wekelijks

1-4 keer
per maand

enkele keren
per jaar

niet in
afgelopen jaar

totaal

9

14

30

48

geslacht
man
vrouw

10
7

16
11

32
27

42
55

leeftijd
12-19 jaar
20-49 jaar
50-79 jaar

12
10
5

20
15
11

35
33
24

33
42
60

hoogst voltooide opleiding (25-79 jaar)
lager
middelbaar
hoger

7
10
7

9
14
14

24
26
35

59
50
45

jaarlijkse sportfrequentie
0-11 keer
12-59 keer
60-119 keer
≥ 120 keer

5
9
9
11

7
12
16
20

17
31
36
36

70
48
39
34

a Significanties (p = < 0,05) zijn vetgedrukt (verschil van uitkomst in de rij boven/onder het
kenmerk).
Bron: scp/cbs (v to’12)

Voetbal meest bezochte sporttak
Welke takken van sport bezochten Nederlanders in 2012? Verreweg de meeste b
­ ezoekers
gingen naar een voetbalwedstrijd (62%, zie tabel 6.2). Andere sporten werden veel
minder bezocht: tennis (10%), hockey (10%), volleybal (7%) en paardensport (7%).
De voorkeur voor voetbal is bij mannen duidelijk groter dan bij vrouwen, hoewel het ook
voor hen de meest bezochte sport is. Na de gelijke top-3 van voetbal, tennis en hockey
bezoeken vrouwen vaker zwemmen en paardensport, mannen gaan vaker naar fietsen,
wielrennen en volleybal kijken.
Ouderen bezoeken wat minder vaak voetbal of hockey dan jongeren, maar gaan meer
naar tennis. Zaalvoetbalwedstrijden trekken een jonger publiek. Vooral 20-49-jarigen
bezoeken zwemevenementen of -wedstrijden; mogelijk heeft dit te maken met het
afzwemmen van hun kinderen. De interesse van hoger opgeleiden voor het bezoek
van voetbalwedstrijden is wat minder dan van middelbaar en lager opgeleiden. Zij
104

sp or te v enementen, -w ed s trijden en hun mo gelijk e m a at s ch a ppelijk e meerwa a rde

gaan vaker naar hockey, tennis of hardlopen. Na de sporten voetbal en tennis brengen
lager o
­ pgeleiden graag een bezoek aan een paardensportwedstrijd of -evenement. De
frequentie waarin men zelf sport laat geen verschil zien naar het bezoek van voetbal­
wedstrijden. De meest frequente sporters gaan vaker naar hockey- en tenniswedstrijden.
Tabel 6.2
Bezoek wedstrijden en evenementen naar sporttak, bezoekers 12-79 jaar, vijf belangrijkste bezochte
sporten, 2012 (in procenten van alle bezochte sporten; n = 5090)
1e sport

2e sport

3e sport

4e sport

5e sport
paardensport (7)

totaal

veldvoetbal (62) tennis (10) hockey (10)

volleybal (7)

geslacht
man
vrouw

veldvoetbal (71)
veldvoetbal (51)

fietsen (7)
volleybal (6)
zwemmen (11) paardensport (10)

leeftijd
12-19 jaar
20-49 jaar
50-79 jaar

veldvoetbal (67) hockey (17) volleybal (12)
veldvoetbal (64) hockey (10) tennis (9)
veldvoetbal (57) tennis (14) hockey (9)

hoogst voltooide
­opleiding (25-79 jaar)
lager
middelbaar
hoger

veldvoetbal (63) tennis (10) paardensport (10) gymnastiek (8) zwemmen (7)
veldvoetbal (62) tennis (12) volleybal (8)
zwemmen (7) motor- of autosport (6)
veldvoetbal (58) hockey (18) tennis (14)
hardlopen(10) zwemmen (8)

jaarlijkse sportfrequentie
0-11 keer
veldvoetbal (60)
12-59 keer
veldvoetbal (60)
60-119 keer
veldvoetbal (64)
≥ 120 keer
veldvoetbal (63)

hockey (9) tennis (8)
tennis (13) hockey (12)

tennis (9) zwemmen (8)
hockey (9) tennis (9)
hockey (9) tennis (9)
hockey (14) tennis (13)

zaalvoetbal (11) paardensport (10)
zwemmen (8) zaalvoetbal (7)
volleybal (9)
paardensport (8)

gymnastiek (7) volleybal (6)
volleybal (9)
zwemmen (9)
volleybal (8)
zwemmen (7)
zaalvoetbal (10) hardlopen (7)

Bron: scp/cbs (v to’12)

Bezoekers van voetbalwedstrijden
Voetbal maakt een substantieel deel van de wedstrijdbezoeken uit (tabel 6.2). Voor een
groot deel is dit bezoek van amateurvoetbal (47%; tabel 6.3). Een kwart gaat alleen naar
wedstrijden in het betaald voetbal en ruim een kwart (28%) bezoekt beide vormen.
Vrouwen, 50-plussers en lager opgeleiden die langs de lijn staan, gaan vaker alleen naar
amateurwedstrijden dan bezoekende mannen, jongeren en hoger opgeleiden. Ook
voetbalbezoekers die zelf niet of weinig sporten bezoeken vooral amateurwedstrijden.
Bezoekers die zelf voetballen kiezen vaker tussen of amateur of betaald-voetbalwedstrijden dan bezoekers die deze sport niet beoefenen. Niet-voetballers bezoeken zowel
betaalde als amateurwedstrijden.
105

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 6.3
Bezoek voetbalwedstrijden en -evenementen naar betaald en amateurvoetbal, bezoekers 12-79 jaar,
2012 (in procenten)
alleen betaald
(n = 217)

alleen amateur zowel betaald als amateur
(n = 422)
(n = 245)

totaal

25

47

28

geslacht
man
vrouw

29
18

37
65

34
17

leeftijd
12-19 jaar
20-49 jaar
50-79 jaar

18
30
21

41
41
61

42
29
19

hoogst voltooide opleiding (25-79 jaar)
lager
middelbaar
hoger

15
26
36

69
47
38

16
27
26

jaarlijkse sportfrequentie
0-11 keer
12-59 keer
60-119 keer
≥ 120 keer

21
31
23
25

69
46
46
39

10
23
32
36

deelname veldvoetbal (≥ 1 keer per jaar)
deelname
geen deelname

28
19

53
33

19
49

Vet = significant verschil (p = < 0,05).
Bron: scp/cbs (v to’12)

Betaald voetbal
Tot het seizoen 2007/’08 groeide het aantal bezoeken van eredivisiewedstrijden gestaag
van 4,8 naar 5,7 miljoen. In deze periode zijn veel stadions gebouwd of gemoderniseerd. Sindsdien is er weinig groei te zien en liggen de bezoekcijfers rond zes miljoen
(figuur 6.2). Een mogelijke verklaring is dat de capaciteit van de stadions een verdere
groei in de weg staat. De stadions in Nederland zijn namelijk gemiddeld meer dan
90% bezet (uefa 2011: 40). Daarnaast kan de economie gevolgen hebben: bijna de helft
van de bezoekers aan de voetbalstadions vindt de entreebewijzen (te) duur, vooral losse
kaartjes voor de competitie en voor Europese wedstrijden (k n v b Expertise 2013). Ook
het feit dat mensen niet meer naar het stadion hoeven, maar thuis de wedstrijden live
106

sp or te v enementen, -w ed s trijden en hun mo gelijk e m a at s ch a ppelijk e meerwa a rde

kunnen volgen op televisie (sinds augustus 2008 via Eredivisie Live, vanaf het seizoen
2013/’14 via Fox Sports Eredivisie) kan een verklaring vormen voor de stagnatie. Begin 2012
hadden bijna 600.000 huishoudens een abonnement op Fox Sports Eredivisie (zie www.
elfvoetbal.nl). Een verband met de televisievoetbal-kijktijd van de bevolking (zie hoofdstuk 5) en het aantal bezoekers aan wedstrijden is over de recente jaren overigens afwezig.
In het seizoen 2009/’10 kende de eerste divisie een piek van bijna 1,4 miljoen bezoeken.
In 2012/’13 is het aantal bezoeken echter teruggelopen tot een miljoen. Vanaf het seizoen
2005/’06 zijn cijfers beschikbaar over de play-offs in de eredivisie en de nacompetitie van
de eerste divisie: de laatste seizoenen zijn deze goed voor rond de 100.000 bezoeken.
Afgezien van deze ‘extra’ wedstrijden nemen de bezoeken aan eredivisie wedstrijden ruim
vier vijfde van het totaal in (gemiddeld over alle jaren 83%, niet in tabel). Vooral in de even
jaren is voetbal populair op televisie. Dan vindt namelijk de organisatie van het Europees
en wereldkampioenschap voetbal plaats.
Figuur 6.2
Bezoeken aan wedstrijden van het Nederlandse betaalde voetbal, seizoenen 2000/’01-2012/’13
(in aantallen x 1000)
8

1,0

1,1

4,8

5,0

4,9

5,0

5,1

2001/’02

2002/’03

2003/’04

2004/’05

2005/’06

4,8

1,4

6,1

6,0

1,3

1,0

5,9

6,0

6,0

2012/’13

1,1

0,9

1,3

1,2

2011/’12

1,0

0,9

2000/’01

5

1,2

2010/’11

0,3

6

0,3

2009/’10

0,3

2008/’09

0,2

7

1,1

2

5,5

5,7

2007/’08

3

2006/’07

4

1
0

eerste divisie (nacompetitie)c
eredivisie (play offs/nacompetitie)b
eerste divisie / Jupiler league (reguliere wedstrijden)a
eredivisie (reguliere wedstrijden)

a Eerste divisie: cijfers t/m 2002/’03 over achttien clubs, 2003’04 over negentien clubs, van 2005/’06
tot 2009/’10 over twintig clubs, daarna over achttien clubs. Gedurende de seizoenen 2009/’10 en
2012/’13 gingen twee clubs failliet.
b Selectiewedstrijden voor Europees voetbal (plaatsen 6-9) en nacompetitie (plaatsen 16 en 17) met
clubs eerste divisie.
c Nacompetitie, de vier periodekampioenen van de eerste divisie en de vier hoogst geklasseerde clubs
zonder periodetitel plus twee eredivisieclubs.
Bron: knvb (expertise centrum)

107

r a pp or tage sp or t 2014

Geweld rond voetbalstadions kan bezoekers afschrikken. Volgens het jaarverslag over het
voetbalseizoen 2012/’13 van het Centraal informatiepunt Voetbalvandalisme (2014) fluctueert het aantal incidenten sterk. Zo lag dit in de seizoenen 2009/’10 en 2011/’12 boven de
900 en in de seizoenen 2010/’11 en 2012/’13 onder de 700. Het aantal uren politie-inzet rond
wedstrijden in het betaald voetbal neemt sinds het seizoen 2008/’09 af (Centraal informatiepunt Voetbalvandalisme 2014). Het niveau van de inzet in het voetbalseizoen 2012/’13 is
vergelijkbaar met de periode voor het seizoen 2001/’02 (Kamphuis en Van den Dool 2008).
In seizoen 2012/’13 zijn 642 verdachten aangehouden in verband met aan voetbal gerelateerd
geweld. Dit betekent een forse afname op langere termijn. In seizoen 2001/’02 werden namelijk bijna 1900 verdachten aangehouden.
Bezoek aan sportevenementen
Van de Nederlandse bevolking tussen de 15 en 80 jaar was in 2011 35% minimaal één keer
per jaar aanwezig als toeschouwer bij sportevenementen (Hover en Breedveld 2011). Onder
hen waren meer mannen (39%) dan vrouwen (31%). Jongeren komen eerder naar sport­
evenementen kijken dan ouderen, en hoger opgeleiden eerder dan lager opgeleiden. Terwijl
van de niet-sporters 18% wel eens bij een evenement komt kijken is dat aandeel onder
sporters ruim twee maal zo hoog (41%). Van de personen die zelf wel eens deelnemen aan
een sportevenement is ruim 70% minimaal één keer per jaar toeschouwer. Verder is er
weinig bekend over het bezoek aan sportevenementen onder de gehele bevolking. Meer
is er bekend over het bezoek aan specifieke sportevenementen. Uit de kaartverkoop van
grotere sport­evenementen blijkt dat de t t van Assen in 2013 het drukst bezochte betaalde
sportevenement was met 131.000 bezoekers,2 gevolgd door het a bn a mro Tennis Toernooi
in Rotterdam (tabel 6.4). Opvallend is dat maar liefst vijf paardensportevenementen in de
top 10 van meest bezochte evenementen staan. Naast deze betaalde evenementen zijn er
sportevenementen waarbij de organisatie zelf het aantal bezoekers schat.3 Op basis van deze
schattingen is de marathon van Rotterdam (925.000 bezoeken) het grootste evenement van
2013, gevolgd door de Nijmeegse Vierdaagse (850.000) en de Nationale Sportweek (850.000).
Tabel 6.4
Tien evenementen met betaalde toegang met het hoogste aantal bezoekers, 2013 (in aantallen x 1000)
nr. evenement

sport

plaats

1
2
3
4
4
6
7
8
8
8

motorsport
tennis
paardensport
paardensport
paardensport
tennis
paardensport
voetbal
paardensport
voetbal

Assen
Rotterdam
’s-Hertogenbosch
Geesteren
Enschede
Rosmalen
Amsterdam
Amsterdam
Rotterdam
Amsterdam

Dutch tt Assen
abn amro World Tennis Tournament
Indoor Brabant
csi-Twente Internationaal Concours Hippique
Military Boekelo Enschede
Topshelf Open
Jumping Amsterdam
Nederland - Estland (wk 2014 Kwalificatie)
chio Rotterdam
Johan Cruijff Schaal

Bron: Respons 2013
108

bezoeken
131
116
65
60
60
58
53
52
52
52

sp or te v enementen, -w ed s trijden en hun mo gelijk e m a at s ch a ppelijk e meerwa a rde

6.3

Deelnemers aan sportevenementen

Uit de Sportersmonitor (Hover en Breedveld 2014) blijkt dat 19% van de bevolking tussen
de 15 en 80 jaar in 2011 deelnemer was aan één of meerdere sportevenementen. Het aandeel onder de mannen (25%) is bijna twee maal zo hoog als onder de vrouwen (13%). Daar
waar ruim een op de drie 15-20-jarigen (36%) aan sportevenementen deelneemt, loopt
dat percentage terug tot 9% onder de 66-80-jarigen. Het verschil tussen hoger opgeleiden (22%) en lager opgeleiden (18%) is betrekkelijk klein. Van de sporters nam een kwart
deel aan sportevenementen, terwijl dit onder niet-sporters (begrijpelijkerwijs) slechts
2% was.4
De sportevenementen met de meeste deelnemers zijn te vinden in de wandel-, hardloop- en wielersport. Het eendaagse sportevenement met de meeste deelnemers van
Nederland is de Dam-tot-Dam-loop waar jaarlijks ruim 50.000 deelnemers van start
gaan. Hieraan gekoppeld zijn ook de Dam-tot-Dam-wandeltocht met 16.000 deelnemers
en de fietstocht met 6.000 fietsers. Andere grote wandelevenementen zijn de Vierdaagse
van Nijmegen met elk jaar ruim 42.000 deelnemers, en de Airborne Wandeltocht (circa
33.000).
De populariteit van het deelnemen aan hardloopevenementen is de laatste jaren gestaag
gegroeid en hangt onlosmakelijk samen met een groeiend aantal lopers (Vos et al. 2014).
De hardloopevenementen faciliteren niet alleen de traditionele lopers, maar weten
ook niet-lopers aan te trekken. Organisatoren richten zich met succes op specifieke
doelgroepen zoals vrouwen en studenten. Het ruime en diverse aanbod van hardloopevenementen heeft mede gezorgd voor een ‘derde loopgolf’ (Hover 2013). De Marathon
van Amsterdam heeft het grootste aantal deelnemers met 16.000. Tellen we andere
afstanden tijdens hetzelfde evenement mee, dan zijn het ruim 40.000 deelnemers.
In 2005 waren dit er nog maar 15.000, waarvan ongeveer een derde aan de marathon
deelnam. Andere marathons zijn eveneens populair, zoals die van Rotterdam met ruim
25.000 deelnemers, waarvan de helft aan de klassieke afstand meedoet. Veel hardloopevenementen lopen tegen de grenzen van hun capaciteit aan. De organisatie van
de Marathon van Eindhoven had in 2013 in totaal ruim 17.000 deelnemers, maar zoekt
mogelijkheden om het potentieel van 26.000 te bedienen. Buiten de marathons zijn de
Zevenheuvelenloop (15 kilometer), de City-Pier-City-loop (halve marathon) en de 4 Mijl
van Groningen de grootste evenementen, met jaarlijks respectievelijk 35.000, 31.000 en
21.000 deelnemers. Daarnaast worden er wekelijks tientallen kleinere hardloopevenementen georganiseerd.
Eenzelfde trend is te zien voor wielrennen. De Nederlandse Toerfiets Unie registreert
jaarlijks drieduizend toertochten voor sportieve racefietsers, mountainbikers en recreatieve fietsers. Bekende grootschalige wielerevenementen zijn Limburgs Mooiste en de
Fietselfstedentocht, beide met 15.000 deelnemers.
De laatste jaren worden steeds vaker breedtesportevenementen aan topsport­
evenementen gekoppeld. Zo kent de Amstel Goldrace een toereditie. Bij alle recente
starts van grote wielerrondes werd eveneens een toertocht georganiseerd; de Classico
Giro Utrecht is een jaarlijks terugkerend breedtesportevenement geworden. Tevens hebben organisatoren van sportevenementen de organisatie verbreed naar andere sporten,
109

r a pp or tage sp or t 2014

een v­ oorbeeld is de reeds genoemde Dam-tot-Dam-loop, die is uitgebreid met een wandeltocht (sinds 2003) en fietsclassic (sinds 2007).
Over de kenmerken van deelnemers aan sportevenementen is nog weinig bekend, behalve uit onderzoek onder hardloopevenementen (Van Bottenburg en Hover 2009; Hover
en Romijn 2011). Hardloopevenementen hebben een laagdrempelig en sociaal karakter,
onder meer vanwege de lage kosten voor het beoefenen van de sport (Scheerder en Van
Bottenburg 2010). Vooral hoger opgeleide mannen van middelbare leeftijd doen mee
aan deze evenementen (zie tabel 6.5). Ongeveer twee derde van de deelnemers heeft een
bovengemiddeld inkomen.
Tabel 6.5
Deelnemers aan hardloopevenementen, naar achtergrondkenmerken, 2008-2011 (in procenten)
middelgrote hardloop­
evenementen (2010/’11)

grote hardloopevenementen (2008/’09)

geslacht
man
vrouw

63
37

65
35

leeftijd
> 30 jaar
30-54 jaar
≥ 55 jaar

16
70
14

13
73
13

opleidingsniveau
laag
middelbaar
hoog

11
30
59

onbekend
onbekend
57

inkomen van het huishouden
beneden modaal
modaal
bovenmodaal

16
21
63

onbekend
onbekend
68

Bron: Van Bottenburg en Hover (2009); Hover en Romijn (2011)

Niet alleen sociaal-demografische kenmerken laten verschillen zien, ook de beleving van het hardlopen, en gedrag en interesse in de loopsport differentiëren bij
evenementenlopers. Vos en anderen (2014) onderscheiden bij de Ladies Run Flow,
een hardloopevenement alleen voor dames, drie typen deelneemsters: ‘traditionele
fitloopsters’, ‘sociale’ en ‘individuele hardloopsters’. Traditionele fitloopsters lopen
vooral vanuit gezondheidsmotieven en zijn geïnteresseerd in het onderhouden van
hun conditie. Zij vormden ruim een kwart (27%) van de deelneemsters. Gezelligheid en
110

sp or te v enementen, -w ed s trijden en hun mo gelijk e m a at s ch a ppelijk e meerwa a rde

samenhorigheid staan voor de sociale hardloopsters (40%) voorop. Individuele hardloopsters (33%) komen alleen naar het evenement en associëren zich sterk met de sport
zelf. Deze segmentering kan helpen om beter op de wensen, behoeften en verwachtingen van (potentiële) evenementenlopers in te spelen en daarmee een ‘verantwoorde en
duurzame beoefening van het hardlopen’ te stimuleren (Vos et al. 2014).
6.4

Wat leveren sportevenementen op?

Sportevenementen organiseren is niet meer voldoende. In een tijd van toenemende druk
op politieke transparantie en verantwoording van overheidsuitgaven, worden deze evenementen ingezet om bepaalde maatschappelijke of economische doelen te bereiken.
Ze kunnen verschillende potentiële effecten hebben (De Groot et al. 2012; figuur 6.3).
Centraal staat het hoofdevenement, maar daaromheen kunnen allerlei activiteiten en
side-events plaatsvinden om op één of meerdere thema’s een effect te sorteren. Het
daadwerkelijke effect dat gerealiseerd kan worden is mede afhankelijk van bijvoorbeeld
de intensiteit en looptijd van de activiteiten (zie buitenste ring figuur 6.3). Zo mag verwacht worden dat een grootschalig evenement – zoals de start van een internationale
wielerronde – een groter effect heeft op het imago van een stad of de economie van een
regio, dan een kleiner evenement, zoals de Ronde van Drenthe. Voor organisatoren is
het belangrijk om te definiëren met welke doelen ze het evenement organiseren. Wanneer de bijbehorende doelgroep(en) duidelijk zijn, kunnen activiteiten daarop worden
afgestemd. Zonder een gerichte aanpak zullen de gewenste maatschappelijke effecten
zeker niet worden bereikt (De Groot et al. 2012).
Figuur 6.3
Maatschappelijke waarde sportevenementen, 2012

looptijd

intensiteit
gezondheid
en vitaliteit

imago en identiteit

participatie
en cohesie

beleving en ervaring
organisatie

schaalniveau
milieu en
innovatie

economie
en werk

doelgroep

Bron: De Groot et al. (2012)

111

r a pp or tage sp or t 2014

Er is nog weinig bewijs dat evenementen op zichzelf een legacy, oftewel een langdurig
maatschappelijk effect hebben, zoals het vergroten van de fysieke gezondheid of de sociale cohesie van bezoekers of de bevolking (zie Chalip 2006; Weed et al. 2009). Dit komt
mogelijk doordat er weinig onderzoek gedaan is naar die effecten, en dat geldt nog sterker voor de lange termijn. Het blijkt lastig om gemeten effecten direct en onomstotelijk
aan een evenement te koppelen. Bestaande literatuur laat zien dat veel van de beoogde
maatschappelijke effecten achterblijven bij de doelstellingen of zich helemaal niet
voordoen (Chalip 2006). Nederlands onderzoek bij tien middelgrote sportevenementen
en de bijbehorende side-events laat zien dat mogelijke effecten staan of vallen met een
bredere visie dan het evenement an sich. Dat betekent dat er aanpalende sociaal-culturele
activiteiten over een langere periode moeten worden georganiseerd door of met lokale
organisaties. De realisatie van maatschappelijke doelen hangt tevens af van de organisatie van het evenement zelf en de kwaliteit van afstemming met maatschappelijke
partners zoals scholen, verenigingen, gemeenten en welzijnsorganisaties (De Groot
et al. 2012).
In de afgelopen jaren zijn er door de Werkgroep Evaluatie Sportevenementen (w esp,
zie kader 6.1) voor alle thema’s een of meerdere modules ontwikkeld teneinde de
effecten van sportevenementen te kunnen evalueren. Voor de meeste modules zijn er
onderzoeksresultaten en die zijn hieronder systematisch gepresenteerd. Alleen naar de
thema’s ‘gezondheid en vitaliteit’ en ‘milieu en innovatie’ zijn nog geen onderzoeken
gedaan.

Kader 6.1 De w e sp en gestandaardiseerde effectmetingen bij sportevenementen
De Werkgroep Evaluatie Sportevenementen (wesp) stelt zich ten doel de kennis over de effecten van sportevenementen, en daarmee de kans op een succesvolle verwerving en organisatie,
te vergroten. Ze doet dit door het standaardiseren, verzamelen en publiceren van informatie
en onderzoek over sportevenementen. Dit laatste gebeurt onder meer via de website www.
evenementenevaluatie.nl. De werkgroep zelf voert geen onderzoek uit, maar de afzonderlijke
leden van de wesp doen dat wel. Het onderzoek en de methodiek zijn voor iedereen toegankelijk, waarmee deze ‘open source’-aanpak uniek is voor sportonderzoek in Europa.
De wesp is sinds de start in 2009 uitgegroeid tot een netwerk van meer dan 35 partijen. Hieronder bevinden zich naast hogescholen ook universiteiten, publieke en private onderzoeksinstellingen. Tevens zijn er gebruikers betrokken, zoals de gemeente Rotterdam en no c*nsf,
zodat de behoeften van het werkveld geborgd zijn. Er zijn tot 2014 meer dan dertig onderzoeken uitgevoerd volgens door de wesp vastgestelde methoden. Evaluatieonderzoek volgens de
wesp-methodiek wordt door v ws en diverse provincies en gemeenten voorwaardelijk gesteld
voor het verkrijgen van subsidie voor de organisatie van sportevenementen en side-events (De
Boer en Van de Heuvel 2014).

Economie en werk
Het aantal organisatoren van sportevenementen is de laatste jaren flink toegenomen
(figuur 6.4). In 2014 waren dat er bijna 1400, ruim 50% meer dan in 2007. Ruim 80% van
deze organisaties zijn eenmansbedrijfjes oftewel zzp’ers. Dit aandeel is sinds 2007 sta112

sp or te v enementen, -w ed s trijden en hun mo gelijk e m a at s ch a ppelijk e meerwa a rde

biel. Er zijn ongeveer 35 bedrijven in deze sector met meer dan tien personen in dienst
die waarschijnlijk een groot deel van de organisatie van grotere sportevenementen voor
hun rekening nemen. In totaal zijn er zo’n 4000 personen werkzaam bij organisaties die
sportevenementen organiseren.
Figuur 6.4
Bedrijven die sportevenementen organiseren naar aantal werknemers, 2007-2014 (in absolute
­aantallen)
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
0
2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

> 10 personen
6−10 personen
2−5 personen
1 persoon

Bron: cbs (StatLine)

Voor verschillende evenementen is een studie naar de economische impact verricht met
behulp van w esp-modules. Onder economische impact wordt verstaan: de additionele
of extra bestedingen die in een gebied of regio neerslaan en die een direct oorzakelijk
verband hebben met het sportevenement. Het gaat dus alleen om extra bestedingen (van
deelnemers, bezoekers, media en de evenementenorganisator) in een regio, die daar
niet zouden worden gedaan als het evenement niet of elders plaats zou vinden.
Van de onderzochte sportevenementen hebben grote wielerevenementen de meeste
economische impact op hun nabije omgeving (tabel 6.6). Het w k Wielrennen van 2012
kende voor Zuid-Limburg een economische impact van 28,8 miljoen euro. Hier speelden
de looptijd (10 dagen), het schaalniveau (internationale uitstraling) en de intensiteit (er
werd ook een toertocht georganiseerd) een nadrukkelijke rol. Hetzelfde kan gezegd worden van de start van de drie grote wielerrondes in Nederland, al was daar de looptijd aanzienlijk korter (3 tot 4 dagen). De verschillende wereldkampioenschappen hebben geleid
tot miljoenen extra bestedingen in de regionale economie. Vooral de horeca ­profiteerde
113

r a pp or tage sp or t 2014

hiervan. Ook evenementen die op de breedtesport zijn gericht, kunnen voor een aanzienlijke regionale bestedingsimpuls zorgen. De Zevenheuvelenloop in Nijmegen laat
dit zien. Het effect van de schaal van een evenement is zichtbaar bij turnen: er zijn wat
betreft economische impact tien nk ’s nodig om het effect van één w k te evenaren.
Tabel 6.6
Economische impact sportevenementen voor een regio, diverse evenementen, 2009-2013 (in euro’s
x 1000)
sportevenement

regio

wk Wielrennen Zuid-Limburg 2012
Start Tour de France Rotterdam 2010a
Start van Giro Amsterdam 2010
abn Amro World Tennis Tournament Rotterdam 2013
wk Turnen Rotterdam 2010
wk Tafeltennis Rotterdam 2011
Start van Vuelta Drenthe 2009
eyof Utrecht 2013
ek Waterpolo Eindhoven 2012
wk Schaatsen (Afstanden) 2012
wk Bridge Veldhoven 2011
Zevenheuvelenloop Nijmegen 2013
Marathon Eindhoven 2012
wk Baanwielrennen 2011
nk Turnen Rotterdam 2012
nk Indooratletiek Apeldoorn 2013

Zuid-Limburg
Rotterdam
Amsterdam
Rotterdam
Rotterdam
Rotterdam
Drenthe
regio Utrecht
Eindhoven
Friesland
Veldhoven
Gelderland
Eindhoven
Gelderland
Rotterdam
Gelderland

economische impact
28.800
20.800
9.500
6.500
6.400
5.500
5.300
4.800
2.200
2.100
2.100
1.500
1.500
1.300
678
181

a Additionele bestedingen van de evenementenorganisatie zijn buiten beschouwing gelaten.
Bron: De Boer en Van den Heuvel (2013)

Sportparticipatie en sociale cohesie
De hoop bij veel beleidsmakers is, dat deelname of bezoek aan een sportevenement ook
tot meer sportparticipatie gaat leiden. Diverse onderzoeken geven echter aan dat dit
meestal niet of nauwelijks het geval is. Zo voelt slechts 4% van de personen die bij evenementen als toeschouwer aanwezig is, zich aangemoedigd om zelf meer te gaan sporten
(tabel 6.7). Voor deelnemers is dit aandeel drie maal zo hoog en voor personen die zowel
toeschouwer als deelnemer zijn, is dit aandeel vijf maal hoger (Hover 2012). Hierbij gaat
het voornamelijk om het vaker sporten door mensen die al aan sport doen, aangezien
slechts 2% van de niet-sporters zich door het bezoek aan evenementen aangemoedigd
voelt om te gaan sporten.

114

sp or te v enementen, -w ed s trijden en hun mo gelijk e m a at s ch a ppelijk e meerwa a rde

Tabel 6.7
Bezoekers en deelnemers van sportevenementen, aangemoedigd om (meer) te gaan sporten, 2012
(in procenten; n = 407)
ja

enigszins

nee

totaal

11

24

65

sporter
niet-sporter

12
2

27
6

61
92

toeschouwer
deelnemer
beide

4
13
21

17
45
29

80
42
51

Bron: Hover (2012)

Vergelijkbare cijfers zijn af te leiden uit de Vrijetijdsomnibus van 2012, waarin aan de
Nederlandse bevolking is gevraagd of zij naar aanleiding van bezoek van sportwedstrijden of -evenementen meer zijn gaan sporten. Ook hier zijn het vaker de sporters die
aangeven meer te zijn gaan sporten (6%), dan de mensen die niet of minder dan 12 keer
per jaar sporten (3%). Vooral jongeren geven vaker aan door het bezoek meer te zijn gaan
sporten (cijfers niet in tabel).
Bij het European Youth Olympic Festival 2013 (e yof) in Utrecht is er tijdens het evenement onderzoek gedaan naar de intentie van bezoekers om meer te gaan sporten
(Hover 2013). Hetzelfde patroon is zichtbaar namelijk dat vooral actieve mensen na het
evenement van plan zijn om meer te gaan sporten (16%, voor niet-sporters is dat 7%; zie
tabel 6.8).
Tabel 6.8
Bezoekers van het European Youth Olympic Festival 2013 die zijn aangemoedigd (meer) te sporten,
naar sportfrequentie (in procenten; n = 1950)
eens

neutraal

oneens

niet sporter
incidentele sporter (1-11 keer per jaar)
frequente sporter (≥ 12 keer per jaar)

7
13
16

19
33
23

74
54
61

totaal

15

26

59

Bron: Hover (2013)

Losstaande sportevenementen sorteren veelal geen of zeer beperkt maatschappelijke effecten (De Groot et al. 2012). De verwachting is dat goed op de doelstelling en doelgroep
afgestemde side-events meer effect zullen hebben. Amsterdamse ­basisschoolkinderen
115

r a pp or tage sp or t 2014

bezochten evenementen als de Zesdaagse Amsterdam (baanwielrennen) of de
Amsterdam Rugby Sevens en namen zelf actief deel aan side-events die waren gericht
op het verhogen van de sportparticipatie. Na aan de sport geproefd te hebben, vindt
69% van de kinderen die sport (veel) leuker dan daarvoor, iets minder dan een kwart
(23%) geeft aan dat er geen verschil is en 8% vindt de sport minder leuk (Baart de la
Faille-Deutekom et al. 2014). Ruim acht van de tien (82%) deelnemende kinderen had
zin gekregen om de sport van het evenement te gaan beoefenen en bijna de helft (48%)
zou lid willen worden van een vereniging in die tak van sport. Kinderen die al aan sport
doen waren ook hier enthousiaster dan niet-sportende kinderen. Bij lidmaatschap van
een sportvereniging is echter een omgekeerd beeld te zien: dan zouden juist kinderen
die nog geen lid zijn, wel lid willen worden van een sportclub voor die tak van sport. Dit
komt overeen met veel andere onderzoeken (zie Chalip 2006). In hoeverre kinderen dan
ook werkelijk de sport gaan doen of lid van de vereniging worden, is niet bekend.
Over de effecten van sportevenementen op de sociale cohesie, zoals deelname aan maatschappelijke instituties en de sociale contacten die mensen onderling onderhouden,
is tot op heden in Nederland nog weinig bekend. Wel heeft het Mulier Instituut (Hover
2012) onderzoek gedaan naar de mate waarin bezoekers en deelnemers aan sport­
evenementen nieuwe mensen hebben leren kennen, die nu hun vrienden zijn (tabel 6.9).
16% van de bezoekers vindt dat dit op hen van toepassing is. Wederom is dit onder nietsporters (3%) en personen die alleen toeschouwer zijn (9%) substantieel lager.
Tabel 6.9
Bezoekers en deelnemers van sportevenementen die nieuwe mensen leren kennen en vrienden
­worden, 2012 (in procenten; n = 407)
ja

enigszins

nee

totaal

16

21

63

sporter
niet-sporter

18
3

22
13

61
83

toeschouwer
deelnemer
beide

9
19
26

17
25
24

74
57
50

Bron: Hover (2012)

Beleving en ervaring & Imago en identiteit
De waardering van het evenement kan verschillen tussen bezoekers, deelnemers en
omwonenden. Bezoekers zijn het vaakst gevraagd naar hun waardering, zij geven gemiddeld een 7,7 tot een 8 op een schaal van 1 tot 10 (tabel 6.10). Sportevenementen in de
openbare ruimte zoals de City-Pier-City-loop en de start van de Vuelta in Drenthe hebben
een relatief lage bezoekerswaardering, mogelijk vanwege het feit dat zij in de openbare
ruimte plaatsvinden en dat zij door de vrije toegang niet selecteren tussen ‘toevallige
116

sp or te v enementen, -w ed s trijden en hun mo gelijk e m a at s ch a ppelijk e meerwa a rde

voorbijgangers’ en fanatieke supporters van het evenement. Wellicht heeft Nederlands
succes ook verband met de waardering. Onderzoek bij onder meer de ek en w k Baanwielrennen suggereert namelijk dat het sportieve resultaat een klein, maar positief
effect heeft op de waardering dan wel beleving van het evenement door bezoekers
(De Boer 2013).
Tabel 6.10
Bezoekerstevredenheid bij sportevenementen, 2009-2013 (gemiddelde waarderingscijfer op een
schaal 1-10)
evenement
ek Waterpolo Eindhoven 2012
World League Volleyball Apeldoorn 2013
wk Turnen Rotterdam 2010
ek Handboogschieten Amsterdam 2012
wk Wielrennen Zuid-Limburg 2012
Start Tour de France Rotterdam 2010
eyof Utrecht 2013
wk Schaatsen (Afstanden) Heerenveen 2012
Tilburg Ten Miles 2013
Start van Giro Amsterdam 2010
Outdoor Gelderland 2013
Start van Vuelta Drenthe 2009
wk Bridge Veldhoven 2011
ek Baanwielrennen Apeldoorn 2012

waarderingscijfer bezoekers
8,3
8,2
8,1
8,1
8,0
8,0
8,0
7,9
7,9
7,8
7,8
7,7
7,7
7,5

Bron: wesp-rapportages

Wat deelnemers van het evenement vonden is minder bekend, zeker bij topsport­
evenementen. Voor breedtesportevenementen is wel enige informatie voorhanden,
meer specifiek over hardloopevenementen (Van Bottenburg en Hover 2009; Hover en
Romijn 2011; De Boer 2014). Deelnemers zijn over het algemeen zeer tevreden – en significant meer dan bezoekers – over deze hardloopevenementen (tabel 6.11). Ze geven
gemiddeld een acht of hoger. Voor de paar topsportevenementen, waar deze cijfers bekend zijn, ligt dit cijfer iets lager.

117

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 6.11
Deelnemerstevredenheid bij sportevenementen, 2012-2013 (gemiddelde waarderingscijfer op een
schaal 1-10)
evenement
Tilburg Ten Miles 2013
Zevenheuvelenloop 2013
Outdoor Gelderland 2013
eyof Utrecht 2013
wk Bridge Veldhoven 2012

waarderingscijfer deelnemers
8,5
8,5
8,0
7,7
7,5

Bron: wesp-rapportages

Omwonenden ten slotte zijn over het algemeen positief over het evenement, maar deze
waardering kan wel uiteenlopen. Onderzoek bij drie grote wielerevenementen laat dit
zien (figuur 6.5). Over de start van de Vuelta 2009 in Drenthe was een zeer groot deel van
de inwoners positief verrast (83%) en zij hadden het evenement met plezier bezocht of
gevolgd. Over de start van de Giro d’Italia in Amsterdam waren inwoners in meerderheid
ook wel positief, maar een aanzienlijk kleiner deel was trots op de organisatie van het
evenement of had het met plezier bezocht of gevolgd. Bij de w k Baanwielrennen 2011 in
Apeldoorn, lag de beleving tussen beide genoemde evenementen in. De mate waarin het
evenement een plek in het langetermijngeheugen zou krijgen, gaf het minst optimistische beeld.
Evenementen kunnen een positief effect hebben op de identiteit en het imago van een
regio bij de lokale bevolking. Maar liefst negen van de tien Drentenaren waren trots op
de organisatie van de Vuelta in hun provincie. Ook vonden zij het evenement het vaakst
een grote aanwinst voor de regio, al was ook 55% van de Amsterdammers en 78% van
de Apeldoornse bevolking die mening toegedaan. Deze uitkomsten worden bevestigd
door de waarderingscijfers die omwonenden gaven aan het evenement. Amsterdammers gaven de Giro-start een 6,7, in Apeldoorn kreeg de w k Baanwielrennen een 7,3, en
­Drentenaren gaven de start van de Vuelta een 8,1.

118

sp or te v enementen, -w ed s trijden en hun mo gelijk e m a at s ch a ppelijk e meerwa a rde

Figuur 6.5
Beleving van evenementen door inwoners van de organiserende stad of provincie, 2009-2011
(in procenten (helemaal) mee eens)
100
90

90

88

70

40

82

69

67

60
50

88

83

78

80

55
50

50

53

56

48

34

30
20
10
0
ik zal me het evenement ik ben trots dat
ik heb het evenement
bijzonder lang blijven het evenement in
met plezier bezocht
herinneren
mijn woonplaats was
en/of gevolgd
start Vuelta 2009
Drenthe

start Giro d’Italia 2010
Amsterdam

ik ben positief
verrast door het
evenement

ik vind het evenement
een grote aanwinst
voor de regio

WK baanwielrennen 2011
Apeldoorn

Bron: Oldenboom (2009); Verhoogt et al. (2010); De Boer (2011)

Sportevenementen of -wedstrijden kunnen een bijdrage leveren aan het imago van een
stad of regio naar buiten toe. In het Nationaal Sportonderzoek (nso) van 2013 is gevraagd naar de mate waarin men een achttal steden met een bepaalde sport associeert
(tabel 6.12). Vier op de tien Nederlanders koppelt Heerenveen aan schaatsen en 25% van
de bevolking denkt bij die stad aan voetbal. Iets meer dan een kwart heeft helemaal geen
sport voor ogen bij deze gemeente. De overige zeven gemeenten in het onderzoek worden in eerste instantie met voetbal geassocieerd. Voor Hengelo en Almere geldt dat de
helft van de bevolking geen sport aan de gemeente koppelt.

119

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 6.12
Associatie van sporttakken met een stad, bevolking 15-80 jaar, 2013 (in procenten; n = 1544)
gemeente

1e associatie

%

2e associatie

%

overige sporten (%)

geen sport (%)

Heerenveen
Rotterdam
Amsterdam
Eindhoven
Den Haag
Utrecht
Almere
Hengelo

schaatsen
voetbal
voetbal
voetbal
voetbal
voetbal
voetbal
voetbal

41
36
38
36
29
30
12
14

voetbal
hardlopen
hardlopen
zwemmen
hockey
wielrennen
schaatsen
atletiek

25
15
10
12
5
4
12
7

7
20
21
13
24
21
26
22

27
29
31
38
42
45
50
57

Bron: Mulier Instituut (Nationaal Sportonderzoek 2013)

6.5

Conclusie

Van alle Nederlanders bezoekt 23% maandelijks of vaker een sportwedstrijd of -evenement en 19% neemt wel eens deel aan een sportevenement. Onder jongeren, mannen,
hoger opgeleiden en met name sporters zijn deze aandelen groter. Voetbal is de meest
bezochte sport en dat geldt voor vrijwel alle groepen onder de bevolking. Jaarlijks kent
alleen al het betaald voetbal ruim zeven miljoen bezoekers. Deelname aan evenementen
lijkt steeds populairder te worden. Vooral die aan hardloop- en wielerevenementen is de
laatste jaren flink toegenomen. Het aantal evenementenorganisatoren stijgt de laatste
jaren gestaag en zij moeten vaak een grens stellen aan het aantal deelnemers.
Nederland is de afgelopen jaren relatief vaak gastheer geweest voor grote topsport­
evenementen en ook de komende jaren staan diverse Europese en wereldkampioenschappen en starts van grote wielerevenementen op de agenda. Bij de lokale bevolking
is er doorgaans een groot draagvlak en veel waardering voor het organiseren van aansprekende sportevenementen. De nationale overheid en diverse provincies en gemeenten spelen hierbij een rol, bijvoorbeeld door middel van subsidiëring. Evenementen,
zowel grote als kleine, worden de laatste jaren steeds meer ingezet om economische of
sociaal-maatschappelijke doelen te bereiken. Analyses laten zien dat op de korte termijn
sportevenementen voor een aanzienlijke economische impact kunnen zorgen, vooral op
regionaal niveau. De hoogte van deze impact hangt samen met aspecten als de omvang,
de duur en het type sportevenement.
Tot de sociaal-maatschappelijke doelen behoren onder meer het vergroten van sportparticipatie en de sociale cohesie. Deze langetermijneffecten zijn vaak niet aangetoond,
mede doordat er nog weinig onderzoek naar is verricht. Eerste verkenningen laten zien
dat bezoek en deelname aan sportevenementen vooral bij mensen die al sporten leiden
tot een verhoogde intentie om meer te gaan sporten. Of dit daadwerkelijk in gedrag
wordt doorgezet, is onbekend.

120

sp or te v enementen, -w ed s trijden en hun mo gelijk e m a at s ch a ppelijk e meerwa a rde

Diverse onderzoeken laten zien dat er geen aan het evenement zelf toerekenbare sociaalmaatschappelijke effecten zijn. Beleidsmatig is daardoor de aandacht verbreedt van
alleen de evenementen naar ook de lokale inbedding en activiteiten eromheen. Een
eerste onderzoek naar de effecten hiervan op Amsterdamse schoolkinderen lijkt hun
cruciale rol bij maatschappelijke effecten enigszins te bevestigen. Veel is echter nog
onbekend en zal de komende jaren duidelijk moeten worden.
Noten
1

Het t bo -onderzoek (figuur 6.1) vraagt alleen naar bezoek van sportwedstrijden, evenals het in eerdere Rapportages sport gebruikte Aanvullend Voorzieningengebruik Onderzoek (avo). In het v t o onderzoek wordt respondenten gevraagd naar bezoek van sportwedstrijden en/of -evenementen. De
percentages komen daardoor niet overeen. Doordat de onderzoeken in opzet van elkaar verschillen,
is echter niet aan te geven of het hogere percentage bij v t o het gevolg is van het toevoegen van de
term evenementen (zie Van den Dool et al. 2014).
2 Voor onderzoek bij evenementen wordt onderscheid gemaakt tussen de termen bezoeken, waarbij een persoon die op meerdere dagen het evenement bezoekt ook even zo vaak wordt geteld, en
­bezoeker, waarbij deze persoon slechts één keer wordt geteld.
3 Organisatoren van onbetaalde evenementen hebben uiteraard belang bij een groot aantal bezoeken.
Het aantal bezoeken kan daardoor overschat zijn.
4 Hoofdstuk 4 liet zien dat ruim een op de vijf sporters, vooral jongeren en hoger opgeleiden, deelnam
aan sportevenementen of -toernooien (tabel 4.7). Dit percentage komt uit de v t o en heeft betrekking op sporters in 2012. De cijfers die hier gepresenteerd worden komen uit de Sportersmonitor
2011, waarbij onderzoek is gedaan onder de gehele bevolking van 15-80 jaar, met een uitsplitsing naar
sporters en niet-sporters. Doordat de onderzoeken qua opzet en tijdspanne van elkaar verschillen, is
niet duidelijk wat de redenen zijn voor de verschillende uitkomsten.

121

7

Sportinfrastructuur: organisaties, accommodaties en
vrijwilligers
Rob Goossens, Andries Kuipers (cbs) en Remko van den Dool (scp)

De volgende kernindicator is in dit hoofdstuk uitgewerkt:
kernindicator operationalisering
vrijwilligerswerk

aandeel van de bevolking dat maandelijks
actief is als vrijwilliger in de sport (%)

uitkomst

trend in de afgelopen 10 jaar

11a

stabielb

a scp/cbs (v to ’12) bevolking 12-79 jaar.
b cbs (p ol s’00-’08, s& v ’10-’13) bevolking 18-79 jaar.

7.1

Inleiding

Sporters hebben accommodaties nodig om te sporten en organisaties die hen daarin
begeleiden en eventueel competities opzetten, kortom: een sportinfrastructuur. Nog
altijd zijn er vele vrijwilligers nodig om deze infrastructuur optimaal te benutten.
Binnen gemeenten is er veel discussie over sportaccommodaties. Gemeenten hebben te
maken met bezuinigingen en denken na over het beheer en onderhoud van de aanwezige accommodaties (Hoekman en Van der Bol 2014). Een mogelijkheid is om het beheer
uit te besteden aan een particuliere exploitant. Een andere ontwikkeling is de behoefte
aan grotere efficiëntie in beheer en onderhoud van accommodaties, bijvoorbeeld door
multifunctionele accommodaties te bouwen en bestaande en nieuwe accommodaties
meer te clusteren. Zijn deze ontwikkelingen terug te zien in de aantallen en typen sportaccommodaties en de exploitatie ervan?
De sportsector heeft nog altijd veel behoefte aan steun van vrijwilligers. De beleids­
matige aandacht voor de participatiemaatschappij, waarin burgers actief behoren te zijn
op allerlei fronten in de maatschappij (zie hoofdstuk 2 en Van Houwelingen et al. 2014)
versterkt dit. Zijn er wat betreft de inzet van Nederlanders voor de sport of de inzet van
vrijwilligers in de sportvereniging ontwikkelingen te zien, die hier meer informatie over
kunnen geven?
In dit hoofdstuk staat kortom de organisatorische zijde van de sport centraal. § 7.2 biedt
een overzicht van de sportinfrastructuur in Nederland. In de daaropvolgende paragrafen
werken we onderdelen hiervan verder uit. Paragraaf 7.3 gaat in op de ontwikkelingen in
de wereld van de sportbonden en -koepels die verantwoordelijk zijn voor de landelijke
afstemming van het sportaanbod. Een trede lager in de organisatorische ladder vinden
we de sportaanbieders: de sportclubs (§ 7.4) en de commerciële organisaties (§ 7.5).
De ontwikkelingen in aantallen en de soorten accommodaties waarin deze aanbieders
gehuisvest zijn, bespreken we in § 7.6. De menselijke factor komt aan de orde in § 7.7,

122

sp or tinfr a s truc tuur : org a nis aties, accommodaties en v rij w illiger s

waar we een beeld geven van bij de sportclubs actieve vrijwilligers. Het hoofdstuk sluit af
met een samenvatting (§ 7.8).
7.2

De sportinfrastructuur

Een groot aantal organisaties biedt sportactiviteiten aan of geeft ondersteuning bij het
mogelijk maken van deze activiteiten (zie tabel 7.1). Hierbij zijn verschillende overheidslagen en partijen uit het maatschappelijk middenveld betrokken. De overheidslagen
hebben ieder hun eigen functie in de sportinfrastructuur. De 403 Nederlandse gemeenten hebben een centrale rol in het mogelijk maken van sport voor hun burgers (zie ook
§ 3.2.3 en § 8.4). Zij bouwen en onderhouden vaak de accommodaties en voeren het
sportbeleid uit. De provinciale sportraden voeren lokale projecten uit op het gebied
van sportbeleid, sportstimulering en gezondheid ter ondersteuning van gemeenten of
sportverenigingen (zie § 3.2.5). De rijksoverheid geeft het nationale beleid vorm in overleg met de sportsector en ondersteunt gemeenten door middel van subsidie voor lokale
sport- en beweegstimuleringsprogramma’s als Sport en Bewegen in de Buurt (sbb, zie ook
§ 3.2.1 en § 3.3.1).
De sportsector zelf is in organisaties op verschillende niveaus te verdelen. De sport­
bonden ondersteunen verenigingen die op lokaal niveau belangrijke sportaanbieders
zijn. Voor hun gezondheid kunnen sporters, zowel recreatieve als professionele, terecht
bij de sportmedische instellingen. Voor (aankomende) topsporters zijn er de l oo tscholen (Landelijke Organisatie Onderwijs en Topsport) voor vmbo, havo en vwo, de
Centra voor Topsport en Onderwijs (waar onderwijs, sporten en wonen voor topsporters
van meerdere takken van sport gecombineerd worden) en de Nationale Topsport Centra
die gericht zijn op een specifieke tak van sport. De zeven Olympische Netwerken vormen
voor hun regio een verbinding tussen gemeenten, sportbonden en -aanbieders, onderwijs- en zorginstellingen en het bedrijfsleven.
Andere grotere partijen die actief zijn om de deelname aan sport en bewegen in de vrije
tijd te ondersteunen, zijn het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (nisb) en de
Stichting Onbeperkt Sportief als kenniscentrum voor de gehandicaptensport. De Gay
Union through Sports (gu t s), voorheen Stichting Homosport Nederland en stichting
Gisah, ondersteunt sportende homoseksuelen. Het Jeugd Sport Fonds is in 2003 opgericht om kinderen te ondersteunen waarvan de ouders geen financiële middelen hebben
om aan sport te doen. In 2012 hebben zij 23.812 kinderen ondersteund om lid te worden
van een sportvereniging (Jeugd Sport Fonds 2013).

123

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 7.1
Aantallen sportaanbieders, organisaties en -accommodaties in Nederland, 2009-2014 (in absolute
aantallen)

sportorganisaties
sportverenigingen
maneges
sportscholen (incl. sportinstructeurs)
zeil- en surfscholen
buitensportaanbieders
fitnesscentra
accommodaties
zwembaden
overdekte sportaccommodaties
openluchtsportaccommodaties
jachthavens
kunstijsbanen
Cruyff Courts
Cruyff Courts aangepast aan kinderen met
een handicap
Krajicek playgrounds
ondersteunende organisaties
gemeenten (sportbeleid en accommodaties)
sportbonden no c*nsf
provinciale sportraden
Olympische netwerken
sportmedische instellingen (smi’s)
Centra voor Topsport en Onderwijs
Nationale Topsport Centra
lo ot-scholen

aantal

jaar

bron

28.780
1.450
5.610
165
350
1.652

2012
2012
2009
2012
2014
2011

cbs Sportstatistieken
cbs Sportstatistieken
cbs Sportstatistieken
cbs Sportstatistieken
leden Ned. Ver voor Buitensport
Hover et al. 2012

700
2.255
3.750
780
24
155
31

2012
2012
2012
2012
2014
2013
2013

cbs Sportstatistieken
cbs Sportstatistieken
cbs Sportstatistieken
cbs Sportstatistieken
Vereniging Kunstijsbanen Nederland
(Johan Cruijff Foundation 2014)
(Johan Cruijff Foundation 2014)

100

2012 (Richard Krajicek Foundation 2013)

403
76
12
7
92
4
5
30

2014
2014
2014
2014
2014
2014
2014
2014

www.vng.nl
www.nocnsf.nl
www.sportkracht12.nl
www.nocnsf.nl
fsmi www.sportzorg.nl
www.nocnsf.nl/cto
www.nocnsf.nl/cto
Stichting loot

De sport kent ook talloze beroeps-, vak- en belangenverenigingen. Fit!vak is de branche­
organisatie van erkende sport- en beweegcentra (930 centra in 2012), die vooral
fitness-activiteiten aanbieden. Werknemers in de sport kunnen zich aansluiten bij fn v
Sport dat 1100 leden kent. Profvoetballers verenigen hun belangen in de Vereniging
van Contract Spelers (v vcs). Voor andere topsporters en -talenten is in 2001 nl Sporter
opgericht dat nu ruim 400 leden kent. De Werkgevers Organisatie Sport (wos) behartigt
de belangen voor de werkgevers. Een aantal zijn van oudsher aangesloten bij noc*nsf,
waardoor hun ledental over langere tijd geregistreerd staat (tabel 7.2). De grootste zijn
de Koninklijke Vereniging voor Lichamelijke Opvoeding (k v l o) met 9512 leden en het
Nederlands Genootschap voor Sportmassage met 6207 leden in 2012.

124

sp or tinfr a s truc tuur : org a nis aties, accommodaties en v rij w illiger s

Een aantal koepelorganisaties vertegenwoordigt vanuit hun oorsprong groepen sporters
met een bepaalde achtergrond zoals de Nederlandse Christelijke Sport Unie (ncsu), de
Nederlandse Katholieke Sportfederatie (nk s) en de Nederlandse Culturele Sportbond
(ncs; humanistische grondslag). De belangstelling voor het lidmaatschap van deze organisaties is tanende. De ncsu heeft eind 2013 haar ledenafdeling opgeheven (zie § 3.2.5).
Tabel 7.2
Ledenontwikkeling van bij no c*nsf aangesloten beroeps-, vak- en belangenverenigingen, 2001-2012
(in absolute aantallen)

Kon. Ver. voor Lichamelijke Opvoeding (kvlo)
Ned. Genootschap voor Sportmassage
Ned. Ver. Olympische Deelnemers
Ned. Ver. Fysiotherapie in de Sportgezondheidszorg
Ver. Sport en Recht
Ned. Christelijke Sport Unie (ncsu)
Ned. Culturele Sportbond (ncs)
Ned. Katholieke Sportfederatie (nks)
Ned. Politie Sport Bond (npsb)
Studentensport Nederland (ssn)

2001

2004

2007

2010

2012

8.813
6.944
724
911
249

8.667
7.185
839
285

8.989
7.680
859
787
285

9.343
8.037
881
722
359

9.512
6.207
887
700
388

209.685 164.945 138.034 125.082 71.266
245.254 237.596 162.638 197.661 196.563
389.189 406.828 434.673 361.928 320.219
5.574
5.500 55.000 61.000 70.500
70.300 70.000 97.500 115.000 99.862

Bron: no c*nsf (slt ’01-’12)

7.3

Sportbonden

noc*nsf vertegenwoordigt via haar 76 sportbonden het grootste deel van de georganiseerde sport in Nederland. De bonden verenigen de sportverenigingen en hun leden van
de betreffende sporttakken.1 In totaal kenden de bij noc*nsf aangesloten sportbonden
in 2012 4,8 miljoen lidmaatschappen.2 Tussen 2001 en 2012 is het aantal lidmaatschappen
met 7% gegroeid (zie tabel 7.3). De voetbalbond (k n v b) kent de meeste leden (1,2 miljoen
in 2012), waarmee zij een kwart van alle bij noc*nsf geregistreerde lidmaatschappen onder zich heeft. Sinds 2001 is de k n v b met bijna 200.000 leden gegroeid wat
overeenkomt met 16%. De tennisbond (k nlt b) staat stabiel op de tweede plaats van de
sportbondenklassering, maar verloor wel 4% van haar leden sinds 2001. Ondanks de
sterke groei van de golffederatie (ngf) met 108% tussen 2001 en 2010, lijkt de tweede
plek in de ranglijst nog buiten bereik. De laatste twee jaar zette deze groei namelijk niet
meer zo hard door (9%). In het afgelopen decennium vallen de hippische sportfederatie
(k nhs), de hockeybond (k nhb), de wandelsportbond (n w b) en de Atletiek Unie op door
hun groei, terwijl het aantal leden van de bonden voor schaatsen (k nsb) en skiën (ns v)
sterk afnam. In grote lijnen zien we dat in de periode 2001-2012 het aantal lidmaatschappen van de veldsporten groeit met 22% en het ledental van de sporten die afhankelijk zijn
van een sporthal afneemt met 17% (niet in tabel).

125

r a pp or tage sp or t 2014

De 15 grootste sportbonden omvatten gezamenlijk 81% van alle geregistreerde sporters.
De 61 andere bonden zijn divers en kennen een paar zeer kleine organisaties, zoals die
voor bobsleeers, curlingspelers of drakenbootvaarders met ieder minder dan 300 leden
(niet in tabel).
Tabel 7.3
Ledental van 15 sportbonden aangesloten bij no c*nsf naar aflopende grootte, 2001-2012
(in absolute aantallen x 1000, gesorteerd op omvang 2012)a
absoluut aantal leden (x 1000)
2001

2004

2007

2010

2012

Kon. Ned. Voetbal Bond
Kon. Ned. Lawn Tennis Bond
Ned. Golf Federatie
Kon. Ned. Gymnastiek Unie
Kon. Ned. Hockey Bond
Kon. Ned. Hippische Sportfederatie
Kon. Ned. Zwembond
Atletiekunie
Ned. Volleybal Bond
Ned. Bridge Bond
Kon. Ned. Korfbal Verbond
Kon. Ned. Schaatsenrijders Bond
Ned. Ski Vereniging
Watersportverbond
Ned. Wandelsport Bond

1038
702
169
288
147
151
150
92
130
116
97
184
145
104
27

1061
719
228
292
172
160
152
103
128
115
98
164
133
115
28

1130
691
291
280
197
196
146
126
127
116
97
150
111
102
33

1189
690
353
255
227
212
141
134
126
116
101
73
97
94
36

1209
675
388
242
233
213
145
137
117
116
96
92
91
87
66

totaal top-15
totaal overige sportbonden
totaalb

3544
875
4446

3669
856
4542

3794
900
4746

3839
885
4775

3906
900
4840

a De tabel is gebaseerd op registraties van leden. Aanpassingen van de registratiemethode kunnen
leiden tot een sterke toe- dan wel afname van het aantal leden van een bond tussen twee jaren.
In 2012 is de verzameling van gegevens van de bonden voor het eerst via een gecentraliseerd
systeem verlopen (kiss).
b In tegenstelling tot Rapportage Sport 2008 zijn de buitengewone leden niet meegeteld. Dit betreft
bijna 400.000 lidmaatschappen. De nk s- en nc su-leden zijn indirect wel meegeteld via de
sportbonden.
Bron: no c*nsf (lts’01-’12) scp-bewerking

126

sp or tinfr a s truc tuur : org a nis aties, accommodaties en v rij w illiger s

7.4

Sportclubs

Bij noc*nsf zijn in 2012, via de bonden, 24.727 verenigingen aangesloten (tabel B7.1
in de bijlage, te vinden via www.scp.nl bij het desbetreffende rapport). Het aantal verenigingen neemt continu verder af, in 2001 waren er nog 28.495 sportverenigingen
aangesloten. 44 sportbonden kenden in deze periode een daling in het aantal verenigingen, terwijl 19 juist meer verenigingen erbij kregen. De hippische sportfederatie (k nhs)
kende, door de fusie van diverse paardensportbonden, de grootste daling in aantal
verenigingen (1287 tussen 2001 en 2012), gevolgd door de voetbalbond (k n v b –593) en de
biljartbond (k nbb –526). Procentueel verloor Onbeperkt Sportief het grootste aandeel
van haar verenigingen. Zij heeft anno 2012 nog een derde van het aantal verenigingen
van 2001. Dit is het gevolg van de integratie van gehandicapte sporters in de reguliere
sportverenigingen en sportbonden. Bonden die hun aantal verenigingen zagen stijgen
waren de AtletiekUnie (83 verenigingen tussen 2001 en 2012), de golffederatie (ngf, +98),
de wandelsport (k nbl o, +227) en de oosterse gevechtskunsten (fog, +331).
Een gemiddelde vereniging bestaat uit steeds meer sporters. Waren in 2001 nog gemiddeld 156 sporters aangesloten bij een vereniging, in 2012 zijn dit er 196. De sportstatistieken van het cbs bieden een meer gedetailleerd inzicht in de grootte van sportclubs.
Anders dan de noc*nsf-statistiek die wordt samengesteld op basis van de aantallen
leden van de aangesloten bonden, is de cbs-statistiek gebaseerd op sportclubs die staan
ingeschreven in de registers van de Kamer van Koophandel. Doordat niet alle sportclubs
aangesloten zijn bij een sportbond en niet alle sportclubs inschrijvingsplichtig zijn bij de
Kamer van Koophandel, leiden de cijfers van noc*nsf en cbs tot verschillende uitkomsten.3 Deze verschillen zijn over het algemeen echter beperkt.
Omvang ledenbestand van sportclubs
Sportclubs zijn er in soorten en maten: van biljartclubs met nog geen tien leden tot golfclubs met meer dan duizend leden (tabel 7.4). Een op de drie verenigingen heeft minder
dan 50 leden, 9% heeft meer dan 500 leden. Sportclubs voor binnensporten hebben
doorgaans minder leden dan die voor buitensporten. Meer dan de helft van de kracht- en
vechtsportclubs en clubs in de categorie ‘overige binnensport’ (denksporten, bowlen,
kegelen, biljarten, schietsport, darten, schermen enz.) hebben minder dan 50 leden. De
grootste verenigingen zijn te vinden bij de buitensporten. Van de voetbalclubs telde in
2012 41% meer dan 400 leden (2000: 34%). Hetzelfde geldt voor 37% van de tennisclubs
(2000: 42%). In tegenstelling tot het voetbal neemt hier echter het aandeel grote clubs af.
Het zijn vooral de golfclubs die opvallen door hun omvang: in 2012 had ruim de helft van
de golfclubs 500 leden of meer. Geen andere sport wordt gekenmerkt door zo veel grote
clubs. Gemiddeld had een golfclub in 2012 736 leden (2000: 567 leden).
Watersportclubs als roei- en zeilverenigingen zijn doorgaans beperkt van omvang.
Gemiddeld had een watersportclub in 2012 165 leden. In 2000 waren dat er nog 175 (­cijfers
niet in tabel).

127

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 7.4
Omvang van het ledenbestand van sportclubs (excl. watersport) en gemiddeld aantal leden per sportclub, naar tak van sport, 2012 (in absolute aantallen en in procenten)
wv. omvang ledenbestand (%)
aantal
sportclubs

101≤ 50 51-100 200

201300

301400

401500 > 500

gemiddeld
aantal
leden

binnensporten
kracht- en vechtsport
individuele zaalsport
teamzaalsport
zwem- en duiksport
overige binnensport a

1.350
2.900
2.720
1.230
4.810

52
38
42
28
56

26
25
20
26
25

15
21
22
20
14

5
9
9
10
3

0
3
4
4
1

1
1
1
6
1

1
3
1
6
1

77
123
108
166
71

buitensporten
atletiek
golf
hengelsport
paardensport
tennis
veldsport (excl. voetbal)
veldvoetbal (excl. bvo’s)
wielersport
overige buitensportb

280
300
1.090
1.690
1.750
1.600
2.770
910
5.390

12
6
23
53
3
15
4
41
45

7
6
16
26
11
21
4
24
20

11
7
19
12
21
30
19
21
15

13
11
12
5
14
13
20
9
8

10
7
5
1
14
7
12
2
4

13
8
4
1
10
2
9
2
2

33
54
20
2
26
11
32
1
6

427
736
440
77
377
252
425
103
179

totaal sportclubs

28.780

36

20

18

9

5

3

9

193

a Denksport, bowlen, kegelen, biljarten, schietsport, darten, schermen, squash, kolven enzovoort.
b Wintersporten, auto- en motorsport, bergsport, boogschieten, curling, vliegsport, jeu de boules,
kaatsen, touwtrekken, triathlon, wandelsport enzovoort.
Bron: cbs (ss’12)

Gebruik en bezit sportaccommodaties door sportclubs
De meeste clubs voor binnensporten huren (een deel van) een overdekte sportaccommodatie (tabel 7.5). Clubs in de categorie ‘overige binnensport’ beschikken minder vaak over
een accommodatie gedurende het seizoen (29%). Tot deze categorie behoren veel clubs
die ook elders (bv. in een café of buurthuis) terechtkunnen voor hun sport, zoals biljart-,
bridge-, schaak- en dartclubs. Hengel- en wielersportclubs hebben daarentegen doorgaans helemaal geen behoefte aan een accommodatie om hun sport te beoefenen.
Buitensportverenigingen hebben, vergeleken met clubs voor binnensporten, veel vaker
(een deel van) een accommodatie in eigendom. Het gaat dan meestal om een golfbaan,
een of meer tennisbanen, voetbalvelden of velden voor andere veldsporten, zoals hockey
en korfbal. Bij tennisclubs is de eigendom van sportfaciliteiten het meest wijdverbreid
(43%). De accommodaties die eigendom zijn van sportclubs maken meestal integraal
128

sp or tinfr a s truc tuur : org a nis aties, accommodaties en v rij w illiger s

deel uit van de financiële boekhouding van de club: 9% van de clubs had namelijk een
accommodatie in eigendom en niet meer dan 3% had de exploitatie ervan ondergebracht
in een aparte rechtspersoon.4
Tabel 7.5
Gebruik van gehuurde en eigen accommodaties door sportclubs (excl. watersport), naar tak van sport,
2012 (in procenten)

binnensporten
kracht- en vechtsport
individuele zaalsport
teamzaalsport
zwem- en duiksport
overige binnensportc
buitensporten
atletiek
golf
hengelsport
paardensport
tennis
veldsport (excl. voetbal)
veldvoetbal (excl.
bvo’s)
wielersport
overige buitensportd
totaal sportclubs

beschikt niet over
accommodatie

beschikt over
gehuurde
­accommodatiea

beschikt over
accommodatie
in eigendoma

eigendom
­verzelfstandigdb

5
1
12
6
29

94
96
88
93
69

2
4
0
1
3

0
2
–
–
1

10
38
100
39
0

82
46
–
53
62

10
23
–
11
43

5
13
–
3
9

4

90

13

6

2
87
49

91
13
42

14
–
11

4
–
3

25

68

9

3

a De som van het percentage clubs met een gehuurde accommodatie en het percentage clubs met
een eigen accommodatie kan groter zijn dan 100%.
b Accommodatie in eigendom is ondergebracht in een aparte rechtspersoon.
c Denksport, bowlen, kegelen, biljarten, schietsport, darten, schermen, squash, kolven enzovoort.
d Wintersport, auto- en motorsport, bergsport, boogschieten, curling, vliegsport, jeu de boules,
kaatsen, touwtrekken, triatlon, wandelsport enzovoort.
- = geen gegevens beschikbaar
Bron: cbs (ss’12)

7.5

Fitnesscentra, sportscholen, zeil- en surfscholen en maneges

Sporten in georganiseerd verband of instructie in een sport gebeurt niet alleen
bij sportclubs. Er zijn vele commerciële organisaties waar klanten, cursisten of
129

r a pp or tage sp or t 2014

a­ bonnementhouders gebruikmaken van de geboden faciliteiten (zie ook § 4.4). In de
cbs-sportstatistieken zijn commerciële organisaties als maneges, sportscholen, zelfstandige sportinstructeurs en zeil- en surfscholen wel opgenomen, maar fitnesscentra
niet.
Fitnesscentra
De fitnessbranche is decennialang een groeisector binnen de sport geweest. Die groei
heeft zich ook na 2000 voortgezet, maar is de laatste jaren wel steeds verder terug­
gelopen. Tussen 1 januari 2010 en 1 januari 2011 is het aantal fitnesscentra slechts met
1% toegenomen. Het waren er toen 1652 (Hover et al. 2012). Hover et al. schatten het
gemiddeld aantal leden per fitnesscentrum in 2011 op 1604. Dit betekent een totaal van
zo’n 2,6 miljoen lidmaatschappen voor de fitnessbranche.
Maneges, sportscholen en -instructeurs, zeil- en surfscholen
In 2012 waren er 1450 maneges (tabel 7.6). Dat is 100 minder dan in 2009, maar meer dan
de 1160 maneges die Nederland in 2000 rijk was (cijfers niet in tabel). Het aantal klanten
van maneges is sinds 2009 met 5% afgenomen tot 227.000. Mede als gevolg van de stijgende populariteit van kitesurfen nam het aantal zeil- en surfscholen tussen 2009 en
2012 toe (+22%) tot 165. Het aantal cursisten nam met 17% toe.
Het aantal sportscholen inclusief sportinstructeurs is tussen 2000 en 2009 bijna verdriedubbeld van nog geen 2000 naar 5610. Dit is de resultante van een naar verhouding
geringe toename van het aantal sportscholen en een forse groei van het aantal sportinstructeurs. Sportinstructeurs, meest zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers), zijn in
vergelijking met sportscholen zeer kleine organisaties met een beperkt aantal klanten.
Doordat het aantal instructeurs veel sterker groeide dan het aantal sportscholen, is het
aantal klanten en abonnementhouders tussen 2000 en 2009 veel minder sterk toegenomen (+65%). In 2009 hadden sportscholen plus sportinstructeurs gezamenlijk meer dan
een miljoen klanten en abonnementhouders.
Tabel 7.6
Omvang van het klantenbestand van maneges, sportscholen en zeil- en surfscholen, naar type organisatie, 2009 en 2012 (in absolute aantallen en in procenten)
wv. omvang klantenbestand (%)
aantal
organisaties
(=100%)
maneges
sportscholena
zeil- en surfscholenb

1450
5610
165

101≤ 50 51-100 200

201300

301400

401500 > 500

45
45
38

10
8
12

5
3
3

3
3
6

16
18
8

17
13
17

a Inclusief sportinstructeurs. Cijfers hebben betrekking op 2009.
b Inclusief watersportinstructeurs.
Bron: cbs (ss’09 en ’12)

130

5
9
15

totaal aantal
klanten
(x 1000)
227
1136
49

sp or tinfr a s truc tuur : org a nis aties, accommodaties en v rij w illiger s

7.6

Sportaccommodaties

Driekwart van de sportclubs maakt gebruik van een accommodatie om te sporten. Door het
cbs worden verschillende soorten accommodaties onderscheiden: zwembaden, overdekte
accommodaties (bv. sport- en tennishallen), openlucht accommodaties (bv. golfbanen en
sportveldencomplexen) en jachthavens. Het cbs kijkt echter alleen naar accommodaties die
in handen zijn van gemeenten of van particuliere exploitanten. Bij particuliere exploitanten
gaat het om commerciële organisaties (eenmanszaken, nv’s en bv’s) en niet-commerciële
organisaties (stichtingen) die staan ingeschreven bij de Kamer van Koophandel, met als
hoofdactiviteit de exploitatie van één of meer accommodaties. Accommodaties op een
bungalowpark of die deel uitmaken van een attractiepark worden niet waargenomen.
Zwembaden
In 2012 waren er 700 openbaar toegankelijke zwembaden (tabel 7.7). Dat is 8% minder dan
in 2000. Tussen 2000 en 2012 nam het aantal openluchtbaden met 17% af en het aantal
combibaden – baden met overdekte bassins en openlucht bassins – met 23%. De trend
van privatisering van gemeentelijke zwembaden heeft ertoe geleid dat in 2012 nog maar
32% van alle zwembaden in gemeentelijke handen was; in 2000 was dat nog 42%. Bij
veel gemeenten is discussie over het behoud en beheer van zwembaden in de gemeente
(­Hoekman en Van der Bol 2014). Vele willen het zwembad graag als basisvoorziening, maar
soms met de kanttekening dat het wel binnen het gemeentelijke budget moet passen of
met aanpassing van exploitatie-afspraken. Daarnaast is er aandacht voor het privatiseren
van het zwembad. In een enkel geval wordt gekeken wat mogelijkheden zijn om beheer en
onderhoud aan vrijwilligers over te laten en of burgerinitiatieven op dit terrein succesvol
kunnen zijn (Van der Bij en Van Voorn 2014).
Tabel 7.7
Aantal zwembaden naar type zwembad en naar type exploitant, 2000-2012 (in absolute aantallen,
­procenten en indexcijfers (2000 = 100))
2000

2003

2006

2009

2012

index 2012

type zwembad
overdekt zwembad
openluchtzwembad
combibad
strand- of natuurbad
totaal zwembaden

320
265
155
20
760

340
250
150
30
770

340
225
130
30
725

340
225
125
30
720

340
220
120
25
700

106
83
77
125
92

type exploitant (%)
gemeente
particuliera

42
58

36
64

37
63

32
68

32
68

79
116

a Eenmanszaken, v.o.f.’s, nv’s, bv’s, stichtingen.
Bron: cbs (ss’00-’12)

131

r a pp or tage sp or t 2014

In de periode 2000-2012 was 2003 het topjaar wat betreft het aantal bezoekers van zwembaden: 93 miljoen (tabel 7.8). Daarna is het aantal bezoekers teruggelopen tot 71 miljoen
in 2012 (zie ook Van der Werff et al. 2013). Deze afname is niet alleen het resultaat van
minder zwembaden, maar ook van minder bezoekers per zwembad. In 2003 ontving een
zwembad gemiddeld 126.000 bezoekers. In 2012 was dat 104.000. Het dalende aantal
bezoekers per zwembad tussen 2003 en 2012 is een trend die zich voordoet bij alle drie
typen zwembaden: overdekte, openlucht en combibaden.
Tabel 7.8
Bezoeken aan zwembaden, totaal en naar type zwembad, 2000-2012 (in absolute aantallen en
­indexcijfers (2000 = 100))
2000

2003

2006

2009

2012

index 2012

totaal aantal bezoekena (in miljoenen)

87

93

85

79

71

82

bezoeken per overdekt zwembad (x 1000)
bezoeken per openluchtzwembad (x 1000)
bezoeken per combibad (x 1000)

133
39
220

135
52
229

133
49
221

123
43
216

116
33
199

87
85
90

totaal bezoeken per zwembada (x 1000)

117

126

122

114

104

89

a Exclusief bezoeken aan strand- en natuurbaden.
Bron: cbs (ss’00-’12)

Recreatieve voorzieningen maken het verblijf in en om het water interessanter en
aangenamer. In de strijd om bezoekers hebben de meeste overdekte zwembaden
(86%), en bijna alle openlucht zwembaden (99%) en combibaden (99%) één of meer
recreatieve voorzieningen als een peuter- of kleuterbad, een whirlpool, jetstreams,
een waterglijbaan, zonnebanken en sauna’s (cijfers niet in tabel). Vooral met de allerjongste bezoekers houden bijna alle zwembaden rekening bij de inrichting; negen van
de tien zwembaden hebben een peuter- of kleuterbad (tabel 7.9). In openluchtbaden
is het aanbod van recreatieve voorzieningen meestal beperkt. Overdekte zwembaden
en combi­baden zijn een stuk beter toegerust. Dergelijke zwembaden beschikken vaak
over een whirlpool, zonnebanken en een waterglijbaan. Het zijn vooral combibaden die
meerdere recreatieve voorzieningen bieden, zoals een waterglijbaan die in 2012 in driekwart van de combibaden te vinden was.

132

sp or tinfr a s truc tuur : org a nis aties, accommodaties en v rij w illiger s

Tabel 7.9
Recreatieve voorzieningen in zwembaden, naar type zwembad,a 2012 (in procenten)
whirlpools

jetstreams

wild­
waterbaan

overdekte zwembaden
openluchtzwembaden
combibaden

48
68

44
1
48

22
1
51

5
17

55
1
62

40
1
44

45
36
79

76
99
96

totaal zwembadena

36

30

21

6

38

27

48

88

golfslag- zonnebassin
banken

peuterwaterglij- of kleutersauna’s banen
bad

a Exclusief strand- en natuurbaden.
- = geen gegevens beschikbaar
Bron: cbs (ss’12)

Overdekte sportaccommodaties
Tussen 2000 en 2012 is het totaal aantal overdekte sportaccommodaties met 2% toegenomen (tabel 7.10).5 Een blik op de diversiteit van de accommodaties laat echter
een gedifferentieerder beeld zien. Het aantal sportzaalaccommodaties (+23%) en
sporthalaccommodaties (+13%) is namelijk toegenomen, terwijl er minder tennishal­
accommodaties (–35%) en ‘overige overdekte sportaccommodaties’ (–10%) zijn in 2012.
Bij laatstgenoemde categorie, waartoe bijvoorbeeld turn- en volleybalhallen, squashcentra, biljartzalen, ijsbanen, klimhallen, bowlingcentra, kart- en denksportcentra
behoren, is sinds 2006 overigens wel weer sprake van groei. De ontwikkelingen in het
accommodatiebestand tonen aan dat dit bestand tussen 2000 en 2012 meer en meer is
gaan bestaan uit multifunctionele accommodaties. Die accommodaties omvatten dan
naast een of meer multifunctionele sporthallen en/of sportzalen, ook een of meer sportruimten die ingericht zijn voor één tak van sport.
Van alle overdekte sportaccommodaties wordt 45% geëxploiteerd door de gemeenten en
55% door particuliere exploitanten. In tegenstelling tot de ontwikkeling bij de exploitatie van zwembaden – steeds minder vaak in gemeentelijke handen – is er bij de overdekte
sportaccommodaties geen duidelijke trend naar meer accommodaties in particuliere
handen.

133

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 7.10
Aantal overdekte sportaccommodaties, naar type accommodatie en type exploitant, 2000-2012
(in absolute aantallen, procenten en indexcijfers (2000 = 100))

type accommodatie
sportzaalaccommodatie
sporthalaccommodatie
tennishalaccommodatie
overige overdekte accommodatie
totaal accommodaties
type exploitant (%)
gemeente
particuliera

2000

2003

2006

2009

2012

index 2012

415
890
300
605
2210

440
920
270
540
2160

480
935
235
480
2135

500
1005
230
535
2275

510
1005
195
545
2255

123
113
65
90
102

44
56

46
54

47
53

45
55

45
55

102
98

a Eenmanszaken, v.o.f.’s, nv’s, bv’s, stichtingen.
Bron: cbs (ss’00-’12)

De overdekte sportaccommodaties herbergen hallen, zalen, banen, velden, tafels en
andere sportruimten. Tussen 2000 en 2009 nam het aantal multifunctionele sportzalen6
met 36% toe en het aantal multifunctionele sporthallen7 met 15% (tabel 7.11). Ook zijn
er toen fitnessruimten en krachthonken bijgekomen (+68%). Sindsdien is de groei er
echter wel uit. Het aantal sportzalen nam tussen 2009 en 2012 zelfs af, evenals het aantal
fitnessruimten.
Het aantal wedstrijdbanen en -tafels in sportruimten die specifiek zijn ingericht voor één
tak van sport, daalt al jaren. Sinds 2000 is hun aantal met 24% gedaald tot 6150 in 2012.
Deze afname doet zich over vrijwel de gehele linie voor: bij de biljarttafels (–48%), tafeltennistafels (–40%), squashbanen (–33%) en de tennisbanen in tennishallen (–37%).
Alleen bij ‘overige banen, tafels, ruimten’ (bv. schietbanen voor pistool of boog,
­k limmuren, kartbanen enz.) is sprake van groei tussen 2000 en 2012 (+47%).

134

sp or tinfr a s truc tuur : org a nis aties, accommodaties en v rij w illiger s

Tabel 7.11
Aantal sportruimten en aantal banen, tafels in specifieke sportruimtena in overdekte sport­
accommodaties, 2000-2012 (in absolute aantallen en indexcijfers (2000 = 100))
2000

2003

2006

2009

2012

index 2012

multifunctionele sportzalen
multifunctionele sporthallen
ijshallen
fitnessruimten, krachthonken

585
945
20
295

655
975
20
315

770
1010
25
385

795
1090
25
495

715
1100
20
465

122
116
100
158

banen, tafels in specifieke sportruimtena
tennisbanen
squashbanen
kegel- en bowlingbanen
tafeltennistafels
biljarttafels
overige banen, tafels, ruimten

8075
1610
1410
1130
405
2400
1120

7325
1530
1245
1130
385
1775
1260

6830
1480
1115
1155
305
1520
1255

6520
1345
1055
1165
285
1265
1415

6150
1010
940
1065
245
1245
1650

76
63
67
94
60
52
147

a Sportruimten permanent ingericht voor één tak van sport.
Bron: cbs (ss’00-’12)

Openluchtsportaccommodaties
Tot de openluchtsportaccommodaties behoren niet alleen sportvelden of -complexen
met uitsluitend voetbalvelden of uitsluitend tennisbanen, maar ook accommodaties die
meerdere veldsporten of (meerdere) andere buitensporten huisvesten, zoals schaatsen,
crossen met de fiets of motor, karten, golfen, enzovoort.8 Openbare sportvoorzieningen,
zoals Cruyff Courts en de zogeheten Krajicek playgrounds behoren daar niet toe.
Tussen 2000 en 2006 is het totaal aantal openluchtsportaccommodaties van gemeenten
en particuliere exploitanten afgenomen (–8%), maar sindsdien niet meer (tabel 7.12).
Deze afname was vooral te zien bij accommodaties voor één tak van veldsport (voetbal, tennis en andere veldsporten). Bij de combinaties van veldsporten bleef het aantal
accommodaties constant, terwijl een toename is te zien bij accommodaties voor overige
sporten, al dan niet gezamenlijk met veldsporten.
In diezelfde periode bleven de gemeenten bijna 80% van de openluchtsportaccommodaties beheren. In de periode daarna zet de trend van de jaren negentig van de vorige eeuw
door: een steeds groter deel van het accommodatiebestand komt in handen van particuliere exploitanten. In 2012 ging het om 29% van de accommodaties. Ook anno 2014
overwegen gemeenten in het kader van bezuinigingen het beheer van sportaccommodaties over te dragen aan sportverenigingen of private partijen. Dit speelt vaker in kleine
en middelgrote gemeenten dan in grotere gemeenten. De gemeenten kiezen ervoor om
vooral regie te voeren en de uitvoering meer aan het particulier initiatief en de markt
over te laten (Hoekman en Van der Bol 2014). Dit geldt overigens niet alleen voor openluchtaccommodaties maar ook voor sportzalen en -hallen en voor zwembaden. Doordat
de gemeenten bij openluchtaccommodaties vaker met één vereniging te maken hebben,
135

r a pp or tage sp or t 2014

is het hier wel gemakkelijker te regelen. Bij een binnensportaccommodatie heeft een
gemeente daarentegen vaak te maken met meerdere huurders.
Tabel 7.12
Aantal openluchtsportaccommodaties, naar type accommodatie en naar type exploitant, 2000-2012
(in absolute aantallen, procenten en indexcijfers (2000 = 100))

type accommodatie voor
voetbal
tennis
één soort andere veldsport
combinaties van veldsporten
veldsport en overige sport
overige sport
totaal accommodaties
type exploitant (%)
gemeente
particuliera

2000

2003

2006

2009

2012

index 2012

1270
600
420
790
390
570
4040

1250
540
410
800
420
590
4000

1130
480
330
800
410
570
3730

1130
480
330
770
440
600
3750

1120
450
320
780
450
630
3750

88
75
76
99
115
111
93

79
21

78
22

79
21

75
25

71
29

90
138

a Eenmanszaken, v.o.f.’s, nv’s, bv’s, stichtingen.
Bron: cbs (ss’00-’12)

Het aantal wedstrijdvelden en -banen op de accommodaties van gemeenten en particuliere exploitanten nam tussen 2000 en 2012 toe (tabel 7.13).9 In 2012 waren er 21.270 van
die wedstrijdvelden en -banen. Dat is 5% meer dan in 2000. De toename van het aantal
velden en banen van gemeenten en particuliere exploitanten is de resultante van tegengestelde ontwikkelingen bij de verschillende soorten velden en banen. Zo nam het
aantal tennisvelden af (–17% sinds 2000). En ook het aantal handbalvelden (–27% sinds
2000) en korfbalvelden (–16% sinds 2000) daalde. Daar staat tegenover dat het aantal
velden voor overige veldsporten – waaronder multifunctionele kunstgras- en kunststofvelden – in dezelfde periode met 25% toenam. De grootste toename doet zich echter
voor in de categorie ‘velden en banen voor overige sporten’. Tussen 2000 en 2012 is hun
aantal ruim verdubbeld tot 5860. Het betreft hier een zeer diverse categorie. Niet alleen
schaats- en atletiekbanen behoren er toe, maar ook bijvoorbeeld boogschietbanen, fietscrosscircuits, kartbanen, jeu-de-boulesbanen, midgetgolfbanen en drafbanen, evenals
de holes op golfbanen. Van alle ‘velden en banen voor overige sporten’ was in 2012 meer
dan de helft een hole op een golfcourse.
Naast gemeenten en particuliere exploitanten zijn er ook sportclubs die velden en banen
exploiteren, namelijk de banen die hun eigendom zijn (zie tabel 7.5). Deze zijn niet
meegeteld in de cijfers in tabel 7.13. Het bezit van velden en banen komt vooral voor bij
tennis-, voetbal- en golfclubs. In 2012 bezaten deze clubs ruim 4000 eigen tennisbanen,
ruim 1000 eigen voetbalvelden en golfbanen met meer dan 1000 holes (cijfers niet in
tabel).
136

sp or tinfr a s truc tuur : org a nis aties, accommodaties en v rij w illiger s

Tabel 7.13
Aantal wedstrijdvelden en -banen op openluchtsportaccommodaties, 2000-2012 (in absolute
­aantallen en indexcijfers (2000 = 100))
2000

2003

2006

2009

2012

index 2012

voetbalvelden
tennisvelden
hockeyvelden
korfbalvelden
handbalvelden
velden overige veldsporten
velden, banen overige sporten

7.110
6.440
780
950
510
830
3.700

7.150
5.950
780
920
490
910
4.200

6.980
5.580
820
850
440
970
5.070

7.040
5.590
850
820
410
990
5.540

7.050
5.320
840
800
370
1.040
5.860

99
83
108
84
73
125
158

totaal velden en banen

20.300

20.410

20.710

21.240

21.270

105

Bron: cbs (ss’00-’12)

Jachthavens
Jachthavens maken een wezenlijk deel uit van de watersportindustrie. Het zijn immers
deze accommodaties van waaruit eigenaren van zeil- en motorboten veelal hun sport
ondernemen. Commerciële ondernemers en watersportverenigingen exploiteren
meestal de jachthavens, maar ook bijvoorbeeld jachtwerven, botenverhuurders of bungalowparken exploiteren een aanzienlijk deel van de jachthavens als nevenactiviteit.
Deze laatste zijn, evenals de gemeentelijke jachthavens, niet opgenomen in onderstaande cijfers.
Commerciële exploitanten en watersportclubs beheren rond de 800 jachthaven
(tabel 7.14). Tussen 2000 en 2012 is hierin weinig verandering te zien. De verdeling over
de commerciële exploitanten en de watersportclubs is vergelijkbaar; ieder exploiteert de
helft van de jachthavens (cijfers niet in tabel).
Tabel 7.14
Aantal jachthavens (excl. gemeentelijke jachthavens), naar capaciteit aan zomerligplaatsen, 20002012 (in absolute aantallen en indexcijfers (2000 = 100))
2000

2003

2006

2009

2012

index 2012

≤ 50 ligplaatsen
51-100 ligplaatsen
101-200 ligplaatsen
201-350 ligplaatsen
351-500 ligplaatsen
≥ 501 ligplaatsen

185
200
225
125
35
45

205
205
205
115
45
45

195
210
180
115
40
55

185
195
170
120
35
55

185
200
175
120
45
55

100
100
78
96
129
122

totaal jachthavens

820

815

800

760

780

95

Bron: cbs (ss’00-’12)
137

r a pp or tage sp or t 2014

De 780 jachthavens hadden in 2012 samen een capaciteit van 137.200 ligplaatsen
in het water voor zeil- en motorboten (tabel 7.15). Van die zomerligplaatsen waren
108.600 plaatsen vast verhuurd gedurende het vaarseizoen. Dat betekent een bezettingsgraad – de vast verhuurde ligplaatsen als percentage van de beschikbare capaciteit
aan ligplaatsen – van 79%. Deze is doorgaans hoger naarmate de jachthaven minder
capaciteit heeft. Gemiddeld wordt 11% van de ligplaatsen verhuurd aan buitenlandse
watersporters, maar in de grootste jachthavens met een capaciteit van meer dan 500 ligplaatsen is dat 20%.
Tabel 7.15
Gebruik van jachthavens (excl. gemeentelijke jachthavens), naar capaciteit aan zomerligplaatsen, 2012
(in absolute aantallen en in procenten)

aantal
­jachthavens

aantal zomer­
ligplaatsen
vast
totaal ­verhuurd

gem. aantal
­zomerligplaatsen
per jachthaven
vast
totaal ­verhuurd

vast verhuurd aan
buitenlandse
bezettings- watersporgraad (%)a ters (%)b

≤ 50 ligplaatsen
51-100 ligplaatsen
101-200 ligplaatsen
201-350 ligplaatsen
351-500 ligplaatsen
≥ 501 ligplaatsen

185
200
175
120
45
55

6.000
15.100
26.600
31.600
19.300
38.600

5.200
13.400
21.800
24.100
14.700
29.400

35
75
150
270
420
720

30
70
125
205
320
545

87
89
82
77
76
76

3
4
9
7
14
20

totaal jachthavens

780

137.200

108.600

175

140

79

11

a Aantal vast verhuurde zomerligplaatsen als percentage van het totale aantal zomerligplaatsen.
b Als percentage van het aantal vast verhuurde zomerligplaatsen.
Bron: cbs (ss’12)

7.7

Vrijwilligerswerk

De sport in Nederland is ondenkbaar zonder de betrokkenheid en wekelijkse arbeidsinzet van miljoenen mensen voor hun club. De vrijwilligers die actief zijn bij en voor
sportverenigingen kunnen dan ook met recht tot de sportinfrastructuur worden gerekend. Van alle volwassen Nederlanders is rond de 15% actief als vrijwilliger in de sport.
Hierin is tussen 2000 en 2013 weinig verandering te zien (figuur 7.1). Veel van deze vrijwilligers zijn regelmatig actief voor hun club: 11% van de 12-79-jarigen geeft in de v to
aan maandelijks of vaker vrijwilligerswerk in de sport te verrichten.

138

sp or tinfr a s truc tuur : org a nis aties, accommodaties en v rij w illiger s

Figuur 7.1
Vrijwilligerswerk in de sport, bevolking 18-79 jaar, 2000–2013 (in procenten)
30
25
20
15

15

16
14

13

14

14

2003

2004

13

13

2007

2008

14

15

10
5
0
2000

2001

2002

2005

2006

2009

2010

2011

2012

2013

Bron: cbs (p ol s’00-’08; s& v ’10-’13)

In 2012 deed 82% van de sportclubs een beroep op een of meer vrijwilligers (tabel 7.16).
De inzet van vrijwilligers is vooral wijdverbreid onder voetbalclubs (99%), clubs voor
andere veldsporten (bv. cricket, hockey en rugby, 99%) en tennisclubs (95%): bijna alle
clubs maakten gebruik van vrijwilligers in de laatste week van september 2012.
In de ondervraagde referentieweek waren er in 2012 bij de sportclubs meer dan een
half miljoen mensen actief als vrijwilliger. Bijna 200.000 van hen waren actief bij een
voetbalclub. In een aantal gevallen reflecteert de toegenomen inzet van het aantal
(arbeidsuren van) vrijwilligers tussen 2000 en 2012 de toename van het aantal clubs en
het aantal leden. Dat is het geval voor de kracht- en vechtsport, de categorie ‘overige
binnensport’, golf en de categorie ‘overige buitensport’. In andere gevallen (individuele
zaalsport, teamzaalsport en tennis) reflecteert het een afname van het aantal clubs en
het aantal leden.
De vrijwilligers werkten in de referentieweek van 2012 gemiddeld 4 uur voor hun club.
De meer dan een half miljoen vrijwilligers bij sportclubs tezamen werkten 2,2 miljoen uren. Uitgaande van een 40-urige werkweek komt dat neer op een inzet van bijna
56.000 fte’s door vrijwilligers. Meer dan de helft van die betrokkenheid komt ten goede
aan het voetbal en de andere veldsporten.
In 2012 was ongeveer een op de drie vrijwilligers actief bij een voetbalclub. En in 2012
werd bij de voetbalclubs 43% van het totale aantal arbeidsuren ingezet. Net als in voorgaande jaren hebben de voetbalclubs dus niet alleen nog steeds veel meer vrijwilligers
dan andere sportclubs, maar zij doen ook een groter beroep (in arbeidsuren) op hen.

139

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 7.16
Inzet van vrijwilligers bij sportclubs (excl. watersportclubs), laatste week van september, naar tak van
sport, 2000 en 2012 (in procenten en in absolute aantallen)
aandeel clubs met
­vrijwilligers (%)

aantal vrijwilligers
(x 1000)

aantal arbeidsuren
­vrijwilligers (x 1000)

2000

2012

2000

2012

2000

2012

binnensporten
kracht- en vechtsport
individuele zaalsport
teamzaalsport
zwem- en duiksport
overige binnensporta

90
92
84
94
78

82
87
85
91
75

9
37
49
28
25

10
31
43
28
32

31
126
157
77
73

34
95
147
87
93

buitensporten
atletiek
golf
hengelsport
paardensport
tennis
veldsport (excl. voetbal)
veldvoetbal (excl. bvo’s)
wielersport
overige buitensportb

100
96
76
87
97
97
98
75
74

91
89
72
80
95
99
99
73
69

10
7
8
15
46
72
191
6
34

11
11
7
16
42
77
199
7
46

38
25
27
53
157
265
938
19
114

40
42
22
63
150
282
958
22
194

totaal sportclubs

86

82

538

560

2099

2229

a Denksport, bowlen, kegelen, biljarten, schietsport, darten, schermen, squash, kolven enzovoort.
b Wintersport, auto- en motorsport, bergsport, boogschieten, curling, vliegsport, jeu de boules,
kaatsen, touwtrekken, triatlon, wandelsport enzovoort.
Bron: cbs (ss’00 en ’12)

7.8

Samenvatting

De ontwikkeling in de sportinfrastructuur is een kwestie van groei op onderdelen,
krimp hier en daar en stabiliteit op vele fronten. Het aanbod van (commerciële) sportorganisaties, zoals fitnesscentra, maneges, sportscholen en -instructeurs, zeil- en
surfscholen is tot 2009 gegroeid, maar lijkt daarna te stagneren. Het aanbod van accommodaties door gemeenten en particuliere exploitanten is sinds 2000 echter afgenomen.
Er waren in 2012 minder zwembaden (–8%), openluchtsportaccommodaties (–7%) en
jachthavens (–5%). Wel waren er wat meer overdekte sportaccommodaties (+2%) dan in
2000.
De wens tot grotere multifunctionaliteit van accommodaties is terug te zien bij de
overdekte sportaccommodaties. Zo groeide het aantal multifunctionele sportzaal­
accommodaties (+23%) en sporthalaccommodaties (+13%), terwijl het aantal
140

sp or tinfr a s truc tuur : org a nis aties, accommodaties en v rij w illiger s

tennisaccommodaties sterk afnam (–35%). Dit beeld is ook zichtbaar bij openluchtsportaccommodaties. Het aantal accommodaties voor meerdere sporttakken bleef
stabiel (bij combinaties van veldsporten) of nam toe (bij andere openluchtsporten).
Doordat het aantal wedstrijdvelden en -banen naar verhouding sterker toenam dan het
aantal accommodaties, is hier ook een verdergaande clustering van accommodaties
zichtbaar.
Binnen het accommodatiebestand heeft zich jarenlang een verschuiving voorgedaan
van exploitatie door voornamelijk gemeenten naar exploitatie door particuliere exploitanten, zoals commerciële ondernemingen of stichtingen. Bij de zwembaden is deze
ontwikkeling na 2009 echter niet meer zichtbaar. Bij de openluchtsportaccommodaties
daarentegen neemt het aandeel particuliere exploitanten na 2009 juist toe.
Voor de georganiseerde sportbeoefening is de noc*nsf de spin in het web. Daarbij
zijn 76 sportbonden aangesloten in 2014. De top-15 van sportbonden aangesloten bij de
noc*nsf is al jaren redelijk stabiel. Op de eerste plaats staat de voetbalbond, gevolgd
door de tennisbond en de golfbond. De vijftien grootste bonden waren in 2012 goed voor
81% van de leden van de noc*nsf.
De bij noc*nsf aangesloten sportbonden telden in 2012 bijna 25.000 sportverenigingen. Dat is 15% minder dan in 2001. De aangesloten sportverenigingen hadden in 2012
samen ruim 4,8 miljoen leden (2001: 4,4 miljoen). Het gemiddelde aantal leden per
vereniging is gestegen van 156 naar 196. De al eerder ingezette schaalvergroting bij sportverenigingen heeft zich dus doorgezet. 9% van de sportclubs heeft meer dan 500 leden.
Naast de grote clubs zijn er in Nederland ook heel veel kleine clubs; een op drie sportclubs heeft minder dan 50 leden.
Het belang van vrijwilligers in de sport is nog altijd groot. Bij 82% van de sportclubs zijn
vrijwilligers actief (2000: 86%). Daarnaast zijn veel Nederlanders actief als vrijwilliger
in de sport: 11% van de bevolking doet dit maandelijks of vaker. In de onderzochte referentieweek waren ruim een half miljoen sportvrijwilligers actief. Samen werkten zij die
week 2,2 miljoen uren. Omgerekend komt dat neer op 56.000 fte’s onbetaalde inzet voor
de sport. Net als in voorgaande jaren deed het grootste deel van de vrijwilligersinzet zich
voor bij de veldvoetbalclubs. Op basis van deze getallen mogen we concluderen dat de
sportsector een belangrijk onderdeel uitmaakt van een maatschappij waarin mensen
meedoen in de samenleving.
Noten
1

De bonden verenigen de sportverenigingen van de betreffende sporttakken. Van deze sportverenigingen is meer dan 90% via een sportbond aangesloten bij noc*nsf (noc*nsf 2013). Omdat
daarnaast door de verenigingen niet alle leden bij een sportbond worden aangemeld, onderschat de
jaarlijkse rapportage van de ledentalstatistiek van noc*nsf het aantal verenigingsleden in Nederland (Tiessen-Raaphorst en Van den Dool 2012).
2 Een deel van de leden is via diverse sportbonden vertegenwoordigd. Zij tellen dan dubbel. Derhalve
geeft 4,8 miljoen het aantal lidmaatschappen weer en niet het aantal personen. In 2013 kende het
aantal leden van noc*nsf voor het eerst een daling van 1,3 procentpunten, deels te verklaren door

141

r a pp or tage sp or t 2014

3

4
5

6
7
8

9

het opschonen van de bronbestanden (www.noc-nsf.nl). Op het moment van uitkomen was het niet
mogelijk om deze nieuwe gegevens nog in dit hoofdstuk te verwerken.
Bovendien geldt dat elke club slechts een keer wordt geteld voor de cbs-statistiek. Bij de noc*nsfstatistiek kan een club meerdere keren meetellen. Zoals een club waarbij voetbal én hockey wordt
beoefend; de club zal dan aangesloten zijn bij de voetbalbond (k n v b) en bij de hockeybond (k nhb).
Accommodaties die eigendom zijn van sportclubs en waarvan de exploitatie ondergebracht is in een
aparte rechtspersoon (bv. een stichting), zijn opgenomen in de tabellen van § 7.6.
Er worden vier typen overdekte sportaccommodaties onderscheiden: een sportzaalaccommodatie is een
accommodatie met één of meer sportzalen, eventueel in combinatie met andere sportruimten, maar
zonder sporthal; een sporthalaccommodatie is een accommodatie met één of meer sporthallen, eventueel in combinatie met één of meer sportzalen en/of andere sportruimten; een tennishalaccommodatie
is een accommodatie met één of meer overdekte tennisbanen, eventueel in combinatie met andere
sportruimten, maar zonder sportzaal en zonder sporthal; overige overdekte sportaccommodaties zijn accommodaties met één of meer sportruimten specifiek ingericht voor één tak van sport, maar zonder
sportzaal, sporthal of tennishal. Sportscholen en fitnesscentra zijn niet meegeteld.
Een multifunctionele sportzaal is een sportruimte die is ingericht voor meer dan één tak van sport en
heeft een lengte van minder dan 42 meter en een breedte van minder dan 22 meter.
Een multifunctionele sporthal is een sportruimte die is in gericht voor meer dan één tak van sport en is
minimaal 42 meter lang en minimaal 22 meter breed.
Er worden zes typen openlucht sportaccommodaties onderscheiden: accommodaties met alleen
voetbalvelden; accommodaties met alleen tennisbanen; accommodaties met wedstrijdvelden of
-banen voor alleen één soort andere veldsport (hockey, korfbal, handbal, honkbal, softbal, cricket,
kaatsen enz.); accommodaties met wedstrijdvelden of -banen voor combinaties van veldsporten;
accommodaties met wedstrijdvelden of -banen voor alleen overige sport (atletiek, schieten, golf,
midgetgolf, schaatsen, wielrennen, autosport, motorsport, paardensport, jeu de boules, skiën enz.);
accommodaties met wedstrijdvelden of -banen voor veldsport en voor overige sport. Bij de openluchtsportaccommodaties worden alleen de wedstrijdvelden en -banen meegenomen en dus geen
trainingsvelden of -banen.
Voor het bepalen van het aantal wedstrijdbanen en -velden op openluchtsportaccommodaties wordt
elke hole op een golfbaan als één wed­strijd­baan geteld, en ook elke jeu-de-boulesbaan telt voor één
wedstrijdbaan.

142

8

Economie van de sport
Rob Goossens en Andries Kuipers (cbs)

In dit hoofdstuk zijn de volgende kernindicatoren uitgewerkt:
kernindicator

operationalisering

bruto binnenlands het bruto binnenlands product op basis van
product sport
sport als aandeel van het totale bbp (%)
werkgelegenheid in absoluut arbeidsvolume in de sport (fte)
de sport

uitkomst

trend in de afgelopen 10 jaar

1,0

stabiel

110.000

stijging

Bron: cbs (2013)

8.1

Sport als bedrijfstak

Sport is voor velen een regelmatig terugkerende activiteit en bron van vermaak. Sport
komt echter niet zomaar tot stand, hij moet ook worden geproduceerd en geconsumeerd. Soms zijn een paar loopschoenen en wat groen in de buurt voldoende. In andere
gevallen vraagt de markt om een stadion met de meest innovatieve voorzieningen.
De productie (aanbod) en de consumptie (vraag) van sport vertegenwoordigen dus
een bepaalde waarde die in geld kan worden uitgedrukt. Sport is met andere woorden
een bedrijfstak met commerciële aanbieders van sportfaciliteiten en personen en
huishoudens die hieraan geld besteden. Een bedrijfstak met misschien wat meer overheidsbemoeienis dan een doorsnee bedrijfstak, maar toch gewoon een bedrijfstak. Dit
hoofdstuk begint daarom met een macro-economische beschrijving van de sporteconomie die we vergelijken met de totale Nederlandse economie. Vervolgens kijken we meer
op microniveau naar de belangrijkste actoren binnen de sporteconomie. Hoeveel geld
besteden huishoudens aan sport? En wat zijn dit voor uitgaven? Hoeveel geld geeft de
overheid uit aan sport? Hoe vergaat het de particuliere exploitanten van sportaccommodaties? En weten de sportclubs de eindjes nog aan elkaar te knopen?
8.2

Sport en de Nederlandse economie

Wat is de bijdrage van sport aan de Nederlandse economie? In deze paragraaf wordt
sport benaderd vanuit macro-economisch perspectief. Wat is de totale waarde van de
geproduceerde sportdiensten en -goederen in Nederland? Wie produceert deze goederen
en diensten? Is er sprake van in- en uitvoer? En wie neemt deze goederen en diensten
uiteindelijk af (finale besteding)? Deze macro-economische beschrijving van de sporteconomie – de zogenaamde satellietrekening sport – is ontleend aan de nationale
rekeningen. Deze geven een boekhoudkundig sluitende beschrijving van alle trans­
acties in de Nederlandse economie in een bepaalde periode. De satellietrekening sport
143

r a pp or tage sp or t 2014

is hier een verbijzondering van. Er wordt bepaald welk deel van bijvoorbeeld het bruto
binnenlands product (bbp), de werkgelegenheid, de productie of de finale bestedingen
sportgerelateerd zijn. Zo kunnen de karakteristieken van de sporteconomie vergeleken
worden met die van de totale Nederlandse economie.
Om dit te kunnen doen is het nodig een duidelijke afbakening van de sporteconomie te
hanteren. De Europese Unie heeft hiervoor de zogenaamde Vilnius definitie (ec 2007)
opgesteld, waarbij een smalle en een brede definitie zijn te onderscheiden (zie kader 8.1).
Kader 8.1 Smalle definitie van sporteconomie
De activiteiten van sportclubs, fitnesscentra, sportaccommodaties en overkoepelende sportorganisaties die als hoofdactiviteit sport of sportfaciliteiten aanbieden; de bedrijfstak sport 1
(zie § 8.3 en verder).
Brede definitie van sporteconomie
Naast de bedrijfstak sport zijn ook andere bedrijfstakken actief in het produceren van sportactiviteiten en allerlei aanvullende goederen en diensten die voor sport en sportbeoefening
nodig zijn of hieruit voortvloeien. Vanuit deze brede definitie omvat de sporteconomie bijvoorbeeld ook de lessen lichamelijke opvoeding binnen het onderwijs en de productie en
consumptie van sportkleding en sportartikelen. Het bovenstaande, aangevuld met datgene
wat voortvloeit uit het ‘bestaan’ van sport in een samenleving zoals sportbijlagen in kranten,
sportuitzendingen op tv, gezondheidszorg gerelateerd aan sportblessures en horeca-uitgaven
van sporters en bezoekers van sportevenementen, vormt de brede definitie van de sport­
economie.
Alleen de sportgerelateerde productie die bestemd is voor finale besteding wordt mee­
gerekend. 2 Producten die dienen als input voor een andere sportproducent (het zogenaamde
intermediair verbruik) tellen niet mee. Voorbeelden van dit laatste zijn materialen voor sportschoenen of sportfietsen die onderdeel zijn van de uiteindelijke sportschoen of -fiets.
Bron: cbs

De brede definitie van de sporteconomie is gebruikt als uitgangspunt voor de satellietrekening sport, die door het cbs is samengesteld voor de jaren 2006, 2008 en 2010.
In onderstaande wordt een enkele keer gerefereerd aan ontwikkelingen in deze periode zonder dat de cijfers voor de oudere jaren altijd opgenomen zijn in de tabel. Voor
de complete satellietrekening sport voor de genoemde jaren alsmede een uitgebreide
toelichting op de gehanteerde methodologie kan de bijbehorende publicatie worden
geraadpleegd (cbs 2013).

144

economie va n de sp or t

Aandeel sporteconomie 1%
Het aandeel van de sporteconomie in de totale Nederlandse economie (het bbp) bedroeg
in 2010 1% (tabel 8.1). Tussen 2006 en 2010 nam het sportgerelateerde bbp toe van
5,4 miljard euro tot bijna 6 miljard euro. In de gehele periode 2006-2010 was het aandeel
van de sporteconomie in de totale economie afgerond echter nooit hoger dan 1%. De
groei van de sporteconomie hield dus ruwweg gelijke tred met de ontwikkeling van de
totale economie. Het aandeel van de sportgerelateerde productie in de totale productiewaarde van de Nederlandse economie was 0,9%.
1,3% van de finale bestedingen – de som van de bestedingen door huishoudens en overheid, de export, de investeringen en de voorraadvorming – in Nederland was in 2010
gerelateerd aan sport. Dit was in de jaren 2006 en 2008 ook zo. Deze finale bestedingen
aan sport bestaan voor het overgrote deel (86%) uit consumptieve bestedingen door
huishoudens en overheid. Het aandeel van sportuitgaven in de consumptieve bestedingen van huishoudens was in 2010 2,8%.
Vergeleken met de totale economie wordt vanuit de sporteconomie minder geëxporteerd en geïmporteerd. Dit is niet zo verwonderlijk omdat sport grotendeels bestaat uit
diensten die zich in tegenstelling tot goederen, niet zo eenvoudig internationaal laten
verhandelen. Ook is de sporteconomie minder kapitaalsintensief dan de totale economie, getuige het geringe aandeel in de totale investeringen.
In de sporteconomie werken 150.000 mensen (1,7% van de totale economie) in
110.000 voltijdbanen (1,6% van de totale economie). Mensen werkzaam in de sporteconomie werken daarmee iets vaker parttime dan gemiddeld in de totale economie.
Uitgedrukt in voltijdbanen werkten er in 2006 100.000 fte’s in de sporteconomie ofwel
1,5% van de totale werkgelegenheid in Nederland. De werkgelegenheid in de sport­
economie heeft zich dus iets gunstiger ontwikkeld dan de totale werkgelegenheid. Met
name van 2008 op 2010 bleef de werkgelegenheid in de sporteconomie gelijk, terwijl
de totale werkgelegenheid in Nederland afnam. De arbeidsproductiviteit binnen de
sporteconomie is lager dan die in de totale economie. Dit komt onder andere door de
eerdergenoemde mindere kapitaalsintensiteit van de sporteconomie. Zij is ook niet
goed vergelijkbaar met bijvoorbeeld een industrieel productieproces waarbij een man of
vrouw met de inzet van een groot aantal machines (kapitaal) een grote productie weet
te realiseren. De arbeidsproductiviteit in de sporteconomie ligt wel in dezelfde orde van
grootte als die van sectoren als cultuur, recreatie en toerisme, waar arbeid ook de belangrijkste productiefactor is (cbs 2013).
Hierna werken we de productie en de finale bestedingen verder uit. Welke bedrijfstakken
zijn actief in de sporteconomie en welk aandeel nemen zij in? En wat zijn dan de belangrijkste uitgaven van overheid en huishoudens binnen de sporteconomie?

145

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 8.1
Sporteconomie versus de totale economie, 2010 (in euro’s, procenten, personen en arbeidsjaren)
totaal
­Nederland

aandeel sportsport­
economie in
economiea totaal (%)

productie (basisprijzen) (mln. euro)
bruto toegevoegde waarde (basisprijzen) (mln. euro)
bruto toegevoegde waarde (marktprijzen) (bbp) (mln. euro)

1.137.237
524.120
586.789

10.480
5.400
5.980

0,9
1,0
1,0

finale bestedingen (marktprijzen) (mln. euro)
finale consumptieve bestedingen huishoudens (%)
finale consumptieve bestedingen overheid (%)
investeringen (%)
export (%)
voorraadvorming (%)

1.001.223
27
17
10
46
0

12.760
59
27
2
12
0

1,3
2,8
2,1
0,3
0,3
2,4

417.706

1.720

0,4

8.637
6.719

150
110

1,7
1,6

78

49

import (cif-prijzen) (mln. euro)
aantal werkzame personen (x 1000)
werkzame personen (1000 arbeidsjaren)
arbeidsproductiviteitb (1000 euro per arbeidsjaar)

a Alle waarden over de sporteconomie zijn afgerond op tientallen.
b Toegevoegde waarde (bruto, basisprijzen) per arbeidsjaar.
Bron: cbs (satellietrekening sport 2010)

Bedrijfstak sport grootste producent
De productiewaarde van de sporteconomie is ruim 10 miljard euro. De bedrijfstak sport
(zie kader 8.1) realiseert hier ruim een kwart (27%) van, oftewel 2,8 miljard euro (tabel
8.2). Dit betekent dat bijna driekwart van de productiewaarde van de sporteconomie
afkomstig is van andere bedrijfstakken. Het particulier en gesubsidieerd onderwijs (18%,
bijna twee miljard euro) heeft daar een belangrijk aandeel in. Het gaat hierbij voornamelijk om de lesuren lichamelijke opvoeding op scholen. Maar ook sportopleidingen zoals
bewegingswetenschappen of de opleiding tot sportfysiotherapeut behoren tot de sportproductie binnen het gesubsidieerde onderwijs. Binnen het particuliere onderwijs zijn
dit bijvoorbeeld sportinstructeurs en zeil- en surfscholen.
Het openbaar bestuur en overheidsdiensten ‘produceren’ bijna 1,4 miljard euro in relatie
tot sport (13% van het totaal). Hierbij gaat het bijvoorbeeld om exploitatie en onderhoud
van gemeentelijke zwembaden en sportaccommodaties of sportvelden in de wijk. Daarnaast is ook de sportgerelateerde politie-inzet meegerekend.
De bedrijfstak handel, bestaande uit de groot- en detailhandel, produceert voor 1,3 miljard euro (12% van het totaal) aan sportgerelateerde goederen en diensten. De productie van de handel bestaat vooral uit handelsmarges op sportkleding, sportschoenen,
146

economie va n de sp or t

sportfietsen en andere sportartikelen. De horeca neemt 6% (ruim 600 miljoen euro) van
de sportgerelateerde productie voor haar rekening. Het gaat dan om eten, drankjes en
overnachtingen voor of na het zelf sporten of het bezoeken van een sportevenement.
De Nederlandse industrie, tot slot, levert een relatief kleine bijdrage. Met 540 miljoen
euro is zij in 2010 goed voor ongeveer 5% van het totaal. Zij produceert slechts een klein
deel van de sportfietsen, sportkleding en dergelijke die hier worden verkocht. Nederland
voert de producten uit de industriële branches, zoals skischoenen, paardrijzadels en het
merendeel van de kleding en fietsen, vooral in vanuit het buitenland. Het buitenland
verdient dus ook aan de sportactiviteiten van de Nederlander.
Zoals hiervoor reeds opgemerkt was in 2010 het aandeel van de productiewaarde van
sportgoederen en -diensten in de totale productiewaarde van de Nederlandse economie
0,9%. Dit was in de jaren 2006 en 2008 ook zo. Dit gelijkblijvende aandeel was echter
een saldo van verschillende ontwikkelingen. Vooral in de periode 2008-2010 is er een
duidelijke daling van de sportgerelateerde productie binnen de handel en horeca. De
productie binnen de bedrijfstak sport neemt in de periode 2006-2008 behoorlijk toe,
daarna vlakt deze groei af. Een mogelijke verklaring voor beide ontwikkelingen – vanuit
de bestedingenkant geredeneerd – is dat de consument eerder bezuinigt op de nevenactiviteiten van de sport dan op de sportbeoefening zelf: het lidmaatschap van de
sportvereniging blijft behouden, maar er wordt bezuinigd op het drankje bij een sportevenement of op het nieuwe tennisracket (cbs 2013; Hoekman en Straatmeijer 2013).
Tabel 8.2
Productiewaarde sportgerelateerde productie naar bedrijfstak, 2010 (in mln. euro’s en procenten)

sport, recreatie, fitness
onderwijs
openbaar bestuur en overheidsdiensten
handel
horeca
industrie
gezondheids- en welzijnszorg (incl. veterinaire diensten)
informatie en communicatie
verhuur en overige zakelijke diensten
bouwnijverheid
vervoer en opslag
overig / niet toegewezen
totaal

productiewaardea
(mln. euro)

aandeel in totaal (%)

2.810
1.900
1.370
1.300
640
540
490
410
300
250
80
380
10.480

27
18
13
12
6
5
5
4
3
2
1
4
100

a Alle waarden over de sporteconomie zijn afgerond op tientallen.
Bron: cbs (satellietrekening sport 2010)

147

r a pp or tage sp or t 2014

Sport- en fitnessdiensten belangrijkste uitgavenpost
Aan welke goederen en diensten in de sport geven huishoudens en overheden geld uit?
De belangrijkste uitgaven zijn sport- en fitnessdiensten, met 2,5 miljard euro omvat
dit ruim 21% van de totale bestedingen aan sport (tabel 8.3). Andere belangrijke bestedingscategorieën zijn onderwijs (14%), sportkleding, -schoenen en textielwaren (11%)
en openbaar bestuur (10%). De sportgerelateerde uitgaven aan onderwijs en openbaar
bestuur komen geheel voor rekening van de overheid. Er wordt in dit verband ook wel
gesproken van ‘collectieve consumptie’: uit algemene middelen wordt een activiteit
gefinancierd die ten goede komt aan bepaalde groepen binnen de samenleving. Binnen
de sporteconomie zijn de lessen lichamelijk opvoeding op scholen en het onderhoud van
gemeentelijke sportterreinen en zwembaden hiervan voorbeelden. In praktische zin zijn
de gebruikers van deze diensten echter gewoon personen en huishoudens.
De uitgaven aan sport bestonden in 2010 voor een derde uit goederen en voor twee derde
uit diensten (cbs 2013).
Consumptieve bestedingen huishoudens
De belangrijkste finale bestedingen aan sport zijn de consumptieve bestedingen van
huishoudens. Huishoudens gaven in 2010 bijna zeven miljard euro uit aan sport. Hiervan bestond ruim een derde (36%) uit sport- en fitnessdiensten en 11% uit sportkleding,
-schoenen en textielwaren. Op de tweede plaats staan echter de horeca-uitgaven (15%).
Dit zijn uitgaven aan hotelovernachtingen en eten en drinken in horecagelegenheden en
sportkantines gerelateerd aan het sporten (‘de derde helft’) of het bijwonen van sportevenementen.
Net zoals bij de productiewaarde was het aandeel van de finale bestedingen aan sportgoederen en -diensten in de totale finale bestedingen over de periode 2006-2010 stabiel
(1,3%). Ook hier geldt dat dit het saldo is van verschillende ontwikkelingen. Zo namen
de uitgaven aan sport- en fitnessdiensten tussen 2006 en 2010 met 15% toe. De horeca-­
uitgaven namen daarentegen af. Dit bevestigt het beeld dat mensen eerder besparen op
aan sport gerelateerde uitgaven dan op het sporten zelf (cbs 2013). De toename van de
uitgaven aan sport- en fitnessdiensten werd wel grotendeels gerealiseerd van 2008 op
2006 en niet van 2010 op 2008; de jaren waarin de economische crisis voelbaarder werd.

148

economie va n de sp or t

Tabel 8.3
Sportgerelateerde finale bestedingen naar productgroep, 2010 (in mln. euro’s en procenten)a

sportvoeding en -drank
sportkleding, -schoenen en textielwaren
drukwerk en opgenomen media
medisch (chemische) producten
transportmiddelen
sportartikelen
producten van de bouwnijverheid
reparatie van gebruiksgoederen
horeca
vervoer
radio, tv, video, film
openbaar bestuur
onderwijs
medische en maatschappelijke diensten
sport- en fitnessdiensten
niet toegewezen goederen en diensten
totaalb

totaal finale
bestedingena
(mln. euro)

aandeel in
totaal (%)

consumptieve
bestedingen
door huis­
houdens
(incl. izw) a, c
(mln. euro)

210
1.290
190
180
740
870
250
50
1.050
380
250
1.250
1.760
490
2.550
690
12.210

2
11
2
1
6
7
2
0
9
3
2
10
14
4
21
6
100

120
840
170
20
440
430
0
50
1.050
380
250
0
40
130
2.530
530
6.970

aandeel in
totaal (%)
2
12
2
0
6
6
0
1
15
5
4
0
1
2
36
8
100

a Alle waarden over de sporteconomie zijn afgerond op tientallen.
b Het totaal omvat hier niet de niet-aftrekbare btw en is daardoor niet gelijk aan de finale bestedingen
zoals weergegeven in tabel 8.2.
c iz w: Instellingen zonder winstoogmerk.
Bron: cbs (satellietrekening sport 2010)

8.3

Bestedingen van huishoudens aan sport

De uitgaven aan sport van een gemiddeld huishouden is een micro-economische benadering, in paragraaf 8.2 betrof het een macro-economische benadering. In tegenstelling
tot de uitgaven zoals gedefinieerd in het kader van de satellietrekening sport gaat het
hier om de directe uitgaven aan sport in enge zin. Contributies en lesgelden, uitgaven
aan sportkleding en -artikelen zitten hier bijvoorbeeld wel in; uitgaven aan lessen lichamelijke opvoeding op school of het kijken naar sport op tv niet (de smalste variant van de
Vilnius definitie van sport).
In 2010 gaf een gemiddeld huishouden in Nederland bijna 500 euro uit aan sport
(tabel 8.4). Dit is minder dan in de drie voorgaande jaren en ook minder dan in 2004 en
2005. Door de jaren heen varieerde het aandeel van de uitgaven aan sport in de totale
uitgaven van 1,5% in 2000 tot maximaal 2,0% in 2007. De uitgaven aan sport blijven
149

r a pp or tage sp or t 2014

in 2009 en 2010 licht achter bij de totale gemiddelde bestedingen van huishoudens.
­Ditzelfde beeld is ook te zien bij de uitgaven per persoon.3
Binnen de uitgaven aan sport vormen de uitgaven aan contributies en lesgelden veruit de
grootste post (48% in 2010).
Tabel 8.4
Bestedingen van particuliere huishoudens aan sport, 2000-2010 (in euro’s en procenten)
2000
totaal bestedingen (euro’s per huishouden)

2003

2006

2007

2008

2009

2010

24.424 28.015 29.218 30.065 31.228 31.252 31.497

bestedingen aan sport (euro’s per huishouden)
wv. (% van totaal bestedingen aan sport)
sport- en kampeerkleding
sportschoeisel
huur sportaccommodaties
sportartikelen en -spellen
contributies en lesgelden
overige sport

366

483

473

590

548

508

491

12
9
16
13
45
4

12
9
14
13
45
7

10
8
13
14
46
7

8
7
11
10
41
23

11
9
11
12
44
12

11
11
13
14
46
4

12
8
14
12
48
5

aandeel sport in totaal bestedingen (%)

1,5

1,7

1,6

2,0

1,8

1,6

1,6

totaal bestedingen per persoon (euro’s)
bestedingen aan sport per persoon (euro’s)

10.621 12.267 12.948 13.386 13.961 14.040 14.215
159
212
210
263
245
228
222

Bron: cbs (bo’00-’10)

Huishoudens met minderjarige kinderen geven meer uit aan sport
Uitgaven aan sport zijn niet voor alle huishoudens even groot. Huishoudens met een
of meer van de jongste kinderen in de leeftijd van 6 tot 12 jaar gaven naar verhouding
het meest uit aan sport (2,8%, van de totale bestedingen; zie figuur 8.1). Voor alle
huishoudens tezamen was dit 1,6% (zie tabel 8.4). Ook valt op dat het aandeel van de
sportuitgaven voor huishoudens in het vierde inkomenskwartiel, los van de omvang van
het huishouden, het grootst was. ‘Rijkere’ huishoudens gaven dus zowel in absolute zin
(euro’s) als in relatieve zin (aandeel) meer uit aan sport. Dit hoeft niet per se te betekenen dat rijkere huishoudens meer aan sport doen, het kan ook zo zijn dat het vooral de
‘duurdere’ sporten zijn. Overigens is het geen wetmatigheid dat naar mate het inkomen
hoger is er meer aan sport wordt besteed. Huishoudens in het eerste inkomenskwartiel
gaven gemiddeld namelijk relatief meer aan sport uit dan de huishoudens in het tweede
inkomenskwartiel.
Contributies en lesgelden
Voor de uitgaven aan contributies en lesgelden is het beeld hetzelfde als voor de totale
sportuitgaven. Voor alle onderscheiden huishoudens was het aandeel van deze contributies en lesgelden in de totale uitgaven aan sport praktisch gelijk: 48% tot 50%.
150

economie va n de sp or t

Een verhoging van bijvoorbeeld contributies en lesgelden door sportverenigingen – al
dan niet veroorzaakt door hogere huren van sportaccommodaties – heeft niet dezelfde
invloed op de bestedingen van huishoudens. Huishoudens met minderjarige kinderen
gaven een groter deel van hun totale bestedingen uit aan contributies en lesgelden (1,1%)
dan het gemiddelde huishouden (0,8%). Huishoudens met een of meer van de jongste
kinderen in de leeftijd van 6 tot 12 jaar gaven gemiddeld 1,4% van hun totale bestedingen
uit aan contributies en lesgelden. Contributieverhogingen zullen deze huishoudens dus
‘zwaarder treffen’ dan bijvoorbeeld huishoudens zonder kinderen.
Figuur 8.1
Sportuitgaven en uitgaven aan contributies en lesgelden naar huishoudkenmerken, 2010
(in procenten van de totale bestedingen)
totaal alle huishoudens
met minderjarige kinderen
totaal
jongste kind 0−6 jaar
jongste kind 6−12 jaar
jongste kind 12−18 jaar
inkomenskwartiel
1e kwartiel
2e kwartiel
3e kwartiel
4e kwartiel
0,0

0,5

1,0

1,5

2,0

2,5

3,0

totaal uitgaven aan sport
contributie en lesgelden

Bron: cbs (bo’10)

8.4

Overheidsuitgaven en -inkomsten met betrekking tot sport

De overheid is een belangrijke aanbieder en financier van sportfaciliteiten (zie § 8.2).
Voorbeelden hiervan zijn de subsidies aan sportaccommodaties en sportclubs alsook
het zelf exploiteren van gemeentelijke sportaccommodaties zoals zwembaden. In deze
paragraaf geven we de uitgaven van de verschillende overheidslagen aan sport weer. In
algemene zin gaat het hier om uitgaven die gericht zijn op de stimulering en facilitering
van sportbeoefening. Vervolgens verdelen we deze uitgaven onder naar uitgaven aan
sportaccommodaties, sportclubs en -raden en overige uitgaven aan sport.

151

r a pp or tage sp or t 2014

Gemeenten belangrijkste overheidsfinancier sport
In 2012 gaf de overheid bijna 1,6 miljard euro uit aan het stimuleren en faciliteren van
sportactiviteiten. Hier stond 0,3 miljard euro aan inkomsten uit sport tegenover. De netto-uitgaven aan sport van de overheid bedroegen in 2012 dus 1,2 miljard euro (tabel 8.5).
Tabel 8.5
Overheidsuitgaven en -inkomsten met betrekking tot sport naar overheidslaag, 2000-2012
(in mln. euro’s)
2000

2003

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012a

totaal
bruto-uitgavenb
inkomsten
netto-uitgaven

991
265
725

1245
349
896

1370
348
1022

1383
367
1017

1491
379
1112

1616
389
1226

1627
387
1241

1592
341
1251

1588
348
1240

rijksoverheid
bruto-uitgaven
inkomsten
netto-uitgaven

61
1
60

73
1
72

119
1
118

97
1
96

105
1
103

113
2
111

113
2
111

100
3
96

80
3
76

provincies
bruto-uitgaven
inkomsten
netto-uitgaven

5
0
5

13
3
10

11
1
10

9
1
8

17
1
16

14
0
14

15
0
15

28
0
28

15
0
15

gemeentenc
bruto-uitgavend
inkomsten
netto-uitgaven

925
265
660

1158
345
813

1241
346
895

1276
364
912

1369
376
993

1488
386
1101

1500
385
1115

1465
338
1127

1494
345
1149

a Voorlopige cijfers.
b Bruto-uitgaven bestaan uit overdrachten, personeelsuitgaven, kapitaallasten, materiële en
overige uitgaven. De netto-uitgaven zijn de bruto-uitgaven verminderd met de inkomsten.
c Inclusief gemeenschappelijke regelingen.
d Met ingang van 2004 zijn de uitgaven van gemeenten die verband houden met (kunst)grasvelden
inclusief gebouwen zoals kleedkamers of de kantine die uitsluitend ten dienste staan van het
gebruik van deze sportterreinen, apart onderscheiden. Tot en met 2003 waren deze uitgaven
onderdeel van de totale uitgaven aan sport. In 2012 bedroegen de bruto-uitgaven aan deze
functie 289 miljoen euro of wel 18% van de totale gemeentelijke bruto-uitgaven aan sport.
In 2004 was dit 171 miljoen euro of wel 15% van de totale bruto-uitgaven van gemeenten aan
sport. De verantwoordelijkheid voor groene sportvelden en -terreinen bij scholen valt onder de
hoofdfunctie onderwijs.
Bron: cbs (siu’00-’12)

152

economie va n de sp or t

Van de drie onderscheiden overheidslagen zijn de gemeenten veruit de belangrijkste
financier van sportfaciliteiten. Het onderhoud van sportaccommodaties en zwembaden,
het subsidiëren van lokale sportverenigingen of het faciliteren van lokale sport­
evenementen worden in Nederland primair gezien als een taak van de lokale overheid
(zie ook hoofdstuk 3). Meer dan 90% van de inkomsten en uitgaven kwamen voor rekening van de gemeenten. Dit was in 2000 zo en dat was in 2012 nog steeds het geval. In de
hier beschouwde periode zijn de bruto-uitgaven aan sport van de overheid sneller toegenomen dan de inkomsten. Dit vloeit deels voort uit de ‘privatisering’ van gemeentelijke
sportaccommodaties. Meestal blijft hierbij de subsidie aan de particuliere exploitant
bestaan (uitgave van de gemeente), maar vloeien de bijbehorende inkomsten niet meer
terug naar de gemeente. Uitgedrukt als percentage van de totale bestedingen van gemeenten is het aandeel van sport in de periode 2005-2012 eerder toe- dan afgenomen.
In 2005 bedroeg het aandeel van de bruto-uitgaven aan sport in de totale gemeentelijke
uitgaven 1,8%; in 2012 was dit opgelopen tot 2,2%. Voor de netto-uitgaven aan sport bedroegen deze percentages respectievelijk 1,3% en 1,6%. Gemeenten hebben vooralsnog
dus niet méér bezuinigd op sport dan op bestedingen aan andere functies, maar eerder
minder (Hoekman 2013).4
Meeste geld gaat naar sportaccommodaties
Zo’n 80% van de bruto-uitgaven van de overheid ging in 2012 naar sportaccommodaties;
in 2000 was dit 82% (tabel 8.6). Het aandeel van de sportclubs en -raden in de totale
bruto-uitgaven bedroeg in 2000, evenals in 2012 13%. Tussen 2006 en 2009 lag dit wat
lager (9%-10%). De verhuur van sportaccommodaties aan sportverenigingen en andere
niet-georganiseerde particulieren zorgt voor het leeuwendeel van de inkomsten; 91% in
2000 en 89% in 2012. Het in de loop der jaren iets teruglopende aandeel van sportaccommodaties in zowel de bruto-uitgaven als de inkomsten kan mede zijn veroorzaakt door
de overgang van gemeentelijke sportaccommodaties naar particuliere exploitanten (zie
hoofdstuk 7). Daarnaast zijn gemeenten zelf met de komst van sportimpuls- en combinatiefunctionarissen meer uit gaan geven aan sportclubs (zie ook hoofdstuk 3 en 11).

153

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 8.6
Overheidsuitgaven en -inkomsten met betrekking tot sport naar functie, 2000-2012 (in mln. euro’s)
2000

2003

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012a

totaal
bruto-uitgavenb
inkomsten
netto-uitgaven

991
265
725

1245
349
896

1370
348
1022

1383
367
1017

1491
379
1112

1616
389
1226

1627
387
1241

1592
341
1251

1588
348
1240

sportaccommodaties
bruto uitgaven
inkomsten
netto uitgaven

814
244
570

1010
306
704

1092
314
778

1110
325
785

1191
339
852

1260
343
917

1260
337
923

1246
299
947

1267
310
957

sportclubs en -raden
bruto uitgaven
inkomsten
netto uitgaven

130
8
122

161
18
144

122
22
101

125
25
99

142
23
119

217
27
190

223
26
197

202
19
183

206
15
192

overig sport
bruto uitgaven
inkomsten
netto uitgaven

46
13
33

74
26
48

156
13
143

149
16
133

157
16
141

138
19
119

144
23
121

145
23
121

115
23
91

a Voorlopige cijfers.
b Bruto-uitgaven bestaan uit overdrachten, personeelsuitgaven, kapitaallasten, materiële en
overige uitgaven. De netto-uitgaven zijn de bruto-uitgaven verminderd met de inkomsten.
Bron: cbs (siu’00-’12)

8.5

Baten, lasten en werkzame personen particuliere sportaccommodaties5

Naast gemeenten zijn particuliere exploitanten van sportaccommodaties een belangrijke categorie aanbieders van sportfaciliteiten. Zij exploiteren inmiddels een belangrijk
deel van de zwembaden, overdekte sportaccommodaties en openluchtsportaccommodaties in Nederland (zie hoofdstuk 7). Het betreft hier zowel de commerciële als de
niet-commerciële exploitanten zoals stichtingen en de door gemeenten verzelfstandigde
sportbedrijven. Het betreft nadrukkelijk niet de exploitatie door gemeenten zelf of door
andere overheden.
Een van de vragen is of de particuliere exploitatie van sportfaciliteiten rendabel is. Is er
een echte markt voor sportfaciliteiten of moet de overheid altijd een steentje bijdragen
in de vorm van subsidies of door de exploitatie van eigen sportaccommodaties? Sport­
beoefening en het voorzien in voldoende sportfaciliteiten wordt immers gezien als iets
van algemeen belang. Mocht ‘de markt’ te kort schieten in het aanbieden van voldoende
en betaalbare sportfaciliteiten dan lag tot nog toe een aanvullende rol van de overheid
voor de hand.
154

economie va n de sp or t

Groei sector particuliere exploitanten sportaccommodaties
De totale baten van de door particulieren geëxploiteerde sportaccommodaties in 2012
bedroegen 1,2 miljard euro en zijn in de periode 2000-2012 toegenomen (tabel 8.7). Deze
groei voltrok zich grotendeels in de periode 2000-2009. Van 2009 op 2012 was de groei
nog maar zeer gering. Het aandeel van wat de primaire inkomstenbron van deze sector
zou moeten zijn – de entree- en lesgelden – is in de loop van de jaren afgenomen van
61% in 2000 tot 57% in 2012. Het was en is daarmee overigens nog wel de grootste bron
van inkomsten. Het aandeel van subsidies en bijdragen van bijvoorbeeld de lokale overheid in de totale baten is toegenomen tot 18% in 2012. Voor de sector als geheel geldt dat
ze niet rond zou kunnen komen zonder deze subsidies en bijdragen. Dit wil zeggen dat
als deze inkomsten weggelaten zouden worden uit het exploitatieoverzicht het exploitatieoverschot (baten minus lasten) voor alle hier gepresenteerde jaren negatief zou zijn
geweest. Een aandeel van 18% van subsidies en bijdragen klinkt hoog voor particuliere
exploitanten. Toch kan het voor bijvoorbeeld een gemeente rationeel zijn de exploitatie
van sportaccommodaties in handen te geven van particulieren en toch een flinke subsidie te blijven verstrekken. Het risico van exploitatietekorten ligt dan niet meer bij de
gemeente maar bij de exploitant. En een subsidiebedrag is voor een gemeente makkelijker te controleren dan de eigen exploitatie van een sportaccommodatie.
De belangrijkste kostenpost voor de particuliere exploitanten van sportaccommodaties
zijn de loonkosten; deze schommelen rond een derde van de totale kosten. Het aandeel
van de huisvestingskosten en de kosten voor schoonmaak en onderhoud is in de loop
van de jaren toegenomen. De kapitaallasten zijn relatief afgenomen. Dit laatste zou kunnen duiden op het achterblijven of uitstellen van investeringen in de betreffende accommodaties.
De totale werkgelegenheid is toegenomen van 9700 arbeidsjaren in 2000 tot 10.300
in 2012. In 2012 bestond 86% van deze werkgelegenheid uit mensen die in loondienst
waren.
De groei van de sector van particuliere exploitanten van sportaccommodaties komt
enerzijds doordat de baten en lasten van bestaande exploitanten zijn toegenomen.
Anderzijds is ook het aantal particuliere exploitanten toegenomen. Dit zijn dan niet
per se nieuw opgerichte sportaccommodaties maar bijvoorbeeld de overgang van een
gemeentelijke exploitatie naar een particuliere (zie hoofdstuk 7).

155

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 8.7
Baten, lasten en werkzame personen particuliere sportaccommodaties, 2000-2012 (in mln. euro’s,
procenten en arbeidsjaren)
2000

2003

2006

2009

2012

totaal baten (mln. euro’s)
entree- en lesgelden (%)a
subsidies en bijdragen (%)
sponsor- en reclamegelden (%)
overige baten (%)b

742
61
15
2
22

929
60
16
2
22

986
59
16
2
23

1176
58
17
2
22

1197
57
18
2
23

totaal lasten (mln. euro’s)
lonen en sociale lasten (%)
personeel niet in loondienst (%)
huisvestingskosten (%)c
onderhoud en schoonmaak (%)
kapitaallasten (%)
overige lasten (%)d

701
33
2
19
8
15
23

876
34
2
19
8
13
24

912
33
3
20
9
13
23

1127
33
2
20
11
11
23

1142
34
2
21
11
11
22

werkzame personen (arbeidsjaren)e
wv. personeel in loondienst (%)

9690
85

10.480
85

9590
84

10.330
87

10.250
86

a
b
c
d
e

Inclusief verhuuropbrengst gebouwen, terreinen.
Waaronder opbrengsten kantineverkopen.
Energie, water, huur gebouwen en terreinen.
Waaronder inkopen kantine.
Arbeidstijd in referentieweek omgerekend naar voltijdbanen.

Bron: cbs (ss’00-’12)

Zwembaden
Zwembaden vormen een belangrijke categorie binnen de particuliere accommodaties. De totale baten van de zwembaden zijn in de periode 2000-2012 toegenomen van
275 miljoen euro tot ruim 0,5 miljard euro (tabel 8.8) en vormen daarmee 44% van de
totale baten van alle particuliere sportaccommodaties (tabel 8.7). Het aandeel van de
entree- en lesgelden – de primaire bron van inkomsten – van de zwembaden bedroeg
voor alle jaren zo’n 55%. Ruim een derde deel van de totale baten van de zwembaden
bestaat uit subsidies en bijdragen. Meer nog dan voor de sector als geheel geldt voor de
particuliere zwembaden dat ze zonder deze subsidies de exploitatie niet sluitend zouden
kunnen krijgen. De belangrijkste kostenpost zijn de loonkosten (42% in 2012). De kosten
voor onderhoud en schoonmaak zijn relatief toegenomen. De kapitaallasten zijn relatief
afgenomen, wat – net als voor de sector als geheel – zou kunnen duiden op afnemende
investeringen.
De werkgelegenheid binnen de particuliere exploitanten van zwembaden is toegenomen
van 4000 fte in 2000 tot ruim 5000 fte in 2012. Door de jaren heen bestaat deze werkgelegenheid voor meer dan 90% uit mensen die in loondienst zijn van deze exploitanten.
156

economie va n de sp or t

Tabel 8.8
Baten, lasten en werkzame personen particuliere zwembaden, 2000-2012 (in mln. euro’s, procenten
en arbeidsjaren)
2000

2003

2006

2009

2012

totaal baten (mln. euro’s)
entree- en lesgelden (%)a
subsidies en bijdragen (%)
sponsor- en reclamegelden (%)
overige baten (%)b

275
55
35
0
10

370
55
35
0
9

402
55
35
0
10

524
55
35
0
10

526
55
36
0
9

totaal lasten (mln. euro’s)
lonen en sociale lasten (%)
personeel niet in loondienst (%)
huisvestingskosten (%)c
onderhoud en schoonmaak (%)
kapitaallasten (%)
overige lasten (%)d

273
43
2
22
8
10
15

364
43
3
22
9
7
15

391
42
3
23
10
7
15

515
42
2
23
10
6
17

514
42
2
23
11
6
16

werkzame personen (arbeidsjaren)e
wv. personeel in loondienst (%)

4030
92

4550
91

4450
92

5100
94

5090
93

a
b
c
d
e

Inclusief verhuuropbrengst gebouwen, terreinen.
Waaronder opbrengsten kantineverkopen.
Energie, water, huur gebouwen en terreinen.
Waaronder inkopen kantine.
Arbeidstijd in referentieweek omgerekend naar voltijdbanen.

Bron: cbs (ss’00-’12)

Overige particuliere sportaccommodaties
De baten van de overige particuliere sportaccommodaties zoals sporthallen en
openluchtsportaccommodaties zijn toegenomen van 467 miljoen euro in 2000 tot
671 miljoen euro in 2012 (tabel 8.9). Voor de overige sportaccommodaties bedroegen de
inkomsten uit entree- en lesgelden in 2000 bijna twee derde (65%) van de totale baten.
Dit aandeel is in de loop van de jaren langzaam afgenomen tot 59% in 2012. In tegenstelling tot de zwembaden hebben de overige sportaccommodaties de inkomsten uit andere
activiteiten (overige baten) relatief meer weten te verhogen. Hier vallen onder andere de
inkomsten uit de horeca onder. Een ander opmerkelijk verschil tussen beide sectoren
is het belang van de subsidies en bijdragen. Voor zwembaden was het aandeel van deze
inkomsten door de jaren heen zo’n 35%; voor de overige sportaccommodaties was dit
maar 3%-4%. De sector overige sportaccommodaties zou strikt genomen ook zonder
deze subsidies een – weliswaar klein – exploitatieoverschot gerealiseerd hebben. Van de
totale lasten bestaat ruim een kwart uit loonkosten. Ook hier zijn de huisvestingskosten
en de kosten van schoonmaak en onderhoud relatief toegenomen en de kapitaallasten

157

r a pp or tage sp or t 2014

afgenomen. Het aandeel van de overige lasten is hoog. Dit hangt samen met de overige
baten en betreft bijvoorbeeld de inkoop van horecaproducten.
De werkgelegenheid bij de overige particuliere sportaccommodaties is afgenomen
van 5660 fte in 2000 tot 5160 fte in 2012. Het aandeel dat hiervan in loondienst is bij de
betreffende exploitant bedroeg in 2012 79%; beduidend minder dan bij de zwembaden.
Tabel 8.9
Baten, lasten en werkzame personen overige particuliere sportaccommodaties, 2000-2012
(in mln. euro’s, procenten en arbeidsjaren)
2000

2003

2006

2009

2012

totaal baten (mln. euro’s)
entree- en lesgelden (%)a
subsidies en bijdragen (%)
sponsor- en reclamegelden (%)
overige baten (%)b

467
65
3
3
29

559
63
3
3
31

584
62
3
3
32

652
61
4
3
32

671
59
4
4
33

totaal lasten (mln. euro’s)
lonen en sociale lasten (%)
personeel niet in loondienst (%)
huisvestingskosten (%) c
onderhoud en schoonmaak (%)
kapitaallasten (%)
overige lasten (%)d

428
26
2
16
8
19
29

512
27
2
16
8
16
30

521
26
2
17
8
17
29

612
25
2
17
11
16
28

628
27
2
19
11
15
26

werkzame personen (arbeidsjaren)e
wv. personeel in loondienst (%)

5660
80

5930
80

5140
78

5230
80

5160
79

a
b
c
d
e

Inclusief verhuuropbrengst gebouwen, terreinen.
Waaronder opbrengsten kantineverkopen.
Energie, water, huur gebouwen en terreinen.
Waaronder inkopen kantine.
Arbeidstijd in referentieweek omgerekend naar voltijdbanen.

Bron: cbs (ss’00-’12)

Fitnessbranche groeit6
De fitnessbranche is de afgelopen decennia sterk gegroeid. Zowel het aanbod van fitnesscentra als het gebruik van deze centra (de vraag). Een op de vijf Nederlanders doet aan
fitness, waarvan twee derde bij een fitnesscentrum. Een ruwe schatting van de omzet en
werkgelegenheid in de fitnessbranche komt uit op respectievelijk bijna 1 miljard euro en
6000 fte. Binnen de sportsector is de fitnessbranche hiermee een grotere ‘speler’ geworden. De omzet komt bijvoorbeeld in de buurt van de omzet van de hiervoor besproken
particuliere exploitanten van sportaccommodaties als zwembaden en sporthallen.
Sportverenigingen en fitnesscentra gelden overigens wel in zekere mate als elkaars substituten of concurrenten. Verenigingssporters beschouwen een fi
­ tnesscentrum hierbij
158

economie va n de sp or t

vaker als een substituut dan andersom (Hover et al. 2012). Met andere woorden: de groei
van de ene sector gaat tot op zekere hoogte ten koste van de andere.
8.6

Baten, lasten en personeel sportclubs

Een van oudsher belangrijke pijler van de sportbeoefening in Nederland zijn de sportclubs en -verenigingen. Deze huren op grote schaal sportaccommodaties waar hun leden
dan gebruik van kunnen maken. De baten van deze sportclubs zijn in de periode 20002012 toegenomen van 824 miljoen euro tot bijna 1,3 miljard euro (tabel 8.10). De totale
baten van sportclubs zijn daarmee iets hoger dan die van particuliere exploitanten van
sportaccommodaties (1,2 miljard euro; tabel 8.8). Het aandeel van de contributies, les- en
entreegelden in de totale baten is toegenomen van 48% in 2000 tot 52% in 2012. Ook zijn
de sportclubs erin geslaagd de inkomsten uit sponsor- en reclamegelden te verhogen;
van 9% in 2000 tot 12% in 2012. Sportclubs hebben tegenwoordig vaak een persoon of
commissie waarvoor het werven van adverteerders en sponsoren expliciet een taak is. De
toename van de gelden vond overigens plaats in de periode 2000-2009. Van 2009 op 2012
was er geen sprake meer van groei op dit punt. Dit kan voortvloeien uit de economische
crisis die potentiële sponsoren (tijdelijk) heeft afgeschrikt. Het belang van de kantineverkopen, maar ook de subsidies en bijdragen in de totale baten is in dezelfde periode
wat afgenomen. Voor de sector als geheel geldt echter voor alle hier gepresenteerde jaren
dat er zonder subsidies en bijdragen sprake zou zijn geweest van een exploitatietekort.
Dit (fictieve) tekort schommelt rond de 80 miljoen euro en is tussen 2000 en 2012 vergelijkbaar van omvang gebleven. Huisvestingskosten zijn de belangrijkste kostenpost van
sportclubs (22% in 2012). Lonen en salarissen van de personen die in loondienst zijn van
de sportclub bedragen door de jaren heen 12% van de totale lasten. De kosten van het
personeel dat niet in loondienst is, zijn relatief toegenomen. Het betreft hier betalingen
voor inhuur- en uitzendkrachten, maar ook eventuele betalingen aan vrijwilligers. Vrijwilligers mogen tot een bepaald maximum een vergoeding ontvangen. De wedstrijd- en
reiskosten zijn eveneens wat toegenomen. De inkoopkosten kantine namen iets af wat
consistent is met de eveneens wat teruggelopen inkomsten uit de kantineverkopen.
In 2012 is het aantal personen in loondienst van de sportclubs afgenomen. Ook het arbeidsvolume van deze groep liep terug; in 2012 was het arbeidsvolume 3600 fte, in 2009
was dit nog 3900 fte.

159

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 8.10
Baten, lasten en personeel sportclubs, 2000-2012 (in mln. euro’s, procenten, personen en
­arbeidsjaren)a
2000

2003

2006

2009

2012

totaal baten (mln. euro)
contributie, les- en entreegelden (%)
subsidies en bijdragen (%)b
sponsor- en reclamegelden (%)
kantineverkopen (%)
overige baten (%)

824
48
11
9
26
6

953
48
12
10
26
4

1.106
49
11
11
25
5

1.233
50
10
12
24
5

1.264
52
9
12
22
5

totaal lasten (mln. euro)
lonen en sociale lasten (%)
personeel niet in loondienst (%)
huisvestingskosten (%) c
onderhoud en schoonmaak (%)
inkoopkosten kantine (%)
kapitaallasten (%)
bondscontributies (%)
wedstrijd- en reiskosten (%)
overige lasten (%)

796
12
7
22
7
14
6
8
7
17

919
11
7
22
8
15
6
8
8
16

1.066
12
8
22
7
13
6
8
10
14

1.194
12
9
21
8
13
6
8
10
13

1.229
12
9
22
8
12
6
8
10
13

aantal personen in loondienst
personen in loondienst (arbeidsjaren)

13.780
3.500

13.130
3.580

12.970
3.710

12.870
3.920

11.950
3.610

a Exclusief watersportclubs en betaald voetbalorganisaties.
b Overheidssubsidies, bijdragen uit fondsen, donaties en inkomsten uit zelf georganiseerde acties.
c Energie, water, huur gebouwen en terreinen.
Bron: cbs (ss’00-’12)

Binnensport
Binnen de sportbeoefening en de daarbij behorende sportclubs kan een onderverdeling
gemaakt worden in binnen- en buitensport. In 2012 bedroegen de baten van de binnensportclubs 223 miljoen euro (tabel 8.11). Dit is minder dan een kwart van de totale baten
van de buitensportclubs (zie tabel 8.12). Ruim 70% van de totale baten van de binnensport bestaat uit contributies, les- en entreegelden. De subsidies en bijdragen bedroegen
13% van de totale baten. De binnensport leunt dus zwaar op deze twee inkomstenbronnen en heeft weinig andere mogelijkheden om inkomsten te genereren. De
kantineverkopen bedragen ‘maar’ 7% van de totale baten. Vaak komen kantine-inkomsten van binnensportaccommodaties toe aan de exploitant waardoor dit de sportclub
die deze accommodatie gebruikt geen inkomsten oplevert. Er zijn wel verschillen tussen de onderscheiden binnensporten. Zo lijken team-zaalsporten aantrekkelijker voor
sponsoren en adverteerders (13% van de baten) dan bijvoorbeeld de kracht- en vechtsport
(2% van de totale baten). De team-zaalsporten zagen de s­ ponsor- en reclamegelden
160

economie va n de sp or t

­ verigens wel teruglopen van 2009 op 2012; in 2009 waren de sponsor- en reclamegelden
o
nog goed voor 17% van de totale baten (cijfer niet in tabel).
Voor de binnensport als geheel zijn de huisvestingskosten de belangrijkste kostenpost
(39%). Voor zwem- en duiksportclubs is dit zelfs meer dan de helft van de kosten (57%).
Wellicht is dit ook een deel van de legitimatie voor het relatief hoge aandeel van de post
subsidies en bijdragen in de totale baten van de zwem- en duikclubs (17%). Ook de bondscontributies die onder andere voortvloeien uit het in competitieverband uitoefenen van
de betreffende sport vormen met 12% een substantieel deel van de lasten van sportclubs.
Gevoegd bij de 8% van de wedstrijd- en reiskosten vormen de kosten voor het deelnemen
aan de competitie een behoorlijk aandeel van de totale kosten van de binnensportclubs
(20% in 2012). Voor team-zaalsportclubs bedragen de bondscontributies en de wedstrijden reiskosten tezamen zelfs 28% van de totale lasten.
Tabel 8.11
Baten, lasten en personeel binnensport, naar tak van sport, 2012 (in mln. euro’s, procenten, personen
en arbeidsjaren)
kracht- en individuele team zaal- zwem- en andere
totaal vechtsport zaalsport sport
duiksport ­binnensporta
totaal baten (mln. euro)
contributie, les- en entreegelden (%)
subsidies en bijdragen (%)b
sponsor- en reclamegelden (%)
kantineverkopen (%)
overige baten (%)

223
71
13
5
7
3

20
81
11
2
3
2

62
75
13
3
6
3

54
67
13
13
6
2

44
73
17
3
3
3

43
65
11
3
16
6

totaal lasten (mln. euro)
lonen en sociale lasten (%)
personeel niet in loondienst (%)
huisvestingskosten (%)c
onderhoud en schoonmaak (%)
inkoopkosten kantine (%)
kapitaallasten (%)
bondscontributies (%)
wedstrijd- en reiskosten (%)
overige lasten (%)

217
8
13
39
2
4
2
12
8
11

20
20
13
35
3
2
3
3
9
13

61
15
18
36
2
3
1
9
5
10

51
4
16
35
1
4
1
19
9
11

43
2
8
57
2
2
1
11
8
10

41
4
9
32
3
9
3
13
13
15

aantal personen in loondienst
personen in loondienst (arbeidsjaren)

2440
440

460
80

1640
250

110
40

70
20

150
40

a Denksport, bowlen, kegelen, biljarten, schietsport, darten, schermen, squash enzovoort.
b Overheidssubsidies, bijdragen uit fondsen, donaties en inkomsten uit zelf georganiseerde acties.
c Energie, water, huur gebouwen en terreinen.
Bron: cbs (ss’00-’12)

161

r a pp or tage sp or t 2014

Clubs die kracht- en vechtsport of individuele zaalsporten organiseren zijn relatief veel
geld kwijt aan de loonkosten van personeel in loondienst. De binnensportclubs hebben
ruim 2400 personen in loondienst die gezamenlijk goed zijn voor 440 fte, waarmee ze
bijna 13% van de werkgelegenheid in de totale sector sportclubs en -verenigingen voor
hun rekening nemen. De parttime factor is hier echter hoog: gemiddeld werkt een werknemer slechts een dag per week bij een binnensportclub.
Buitensport
De buitensportclubs zijn qua baten, lasten en werkgelegenheid vele malen groter dan de
binnensportclubs. Zo bedroegen de totale baten van de buitensportclubs in 2012 meer
dan een miljard euro en waren er 9500 personen (3200 fte) werkzaam in loondienst
(tabel 8.12).
Aan de batenzijde is het belangrijkste verschil tussen de binnen- en de buitensport het
grotere belang van sponsor- en reclamegelden voor de buitensport (13%) en vooral het
grotere belang van de kantineverkopen (25%). Het ‘verdienmodel’ van een buitensportclub is veelal anders dan dat van een binnensportclub. Vaak beschikt een buitensportclub over een ‘eigen’ kantine. En als deze kantine in eigen beheer wordt geëxploiteerd
(‘bardienst’) dan vloeien de inkomsten ook naar de club. Vooral bij het veldvoetbal zijn
de kantineverkopen belangrijk (39%) en vormen een groter aandeel van de baten dan de
contributies (32%).
Gevolg is dat de contributies, les- en entreegelden minder het financiële fundament van
de buitensportclubs vormen in vergelijking met binnensportclubs (48% van de totale
baten). Overigens varieert dit aandeel van 74% voor de golfclubs tot ‘slechts’ 32% voor het
veldvoetbal. Voor de buitensport als geheel zijn subsidies en bijdragen ook een minder
belangrijke bron van inkomsten (8%). Voor zowel de binnen- als de buitensportclubs
geldt echter dat er zonder subsidies en bijdragen sprake zou zijn van een exploitatie­
tekort.
Aan de kostenzijde zijn de huisvestingskosten voor de buitensportclubs minder belangrijk (18%). De loonkosten zijn wel wat hoger, buitensportclubs werken dus meer met
personeel in loondienst. En ook de inkoopkosten kantine zijn voor de buitensportclubs
logischerwijze een belangrijkere kostenpost. Overigens wijken de golfclubs op het punt
van de kantineverkopen af (7% van de baten), omdat het horecagedeelte net als bij de
binnensport, vaak tot de exploitatie van de accommodatie behoort en niet tot die van de
club.
Zo heeft elke sportclub zijn eigen achilleshiel op het punt van baten en lasten. Prijs­
verhogingen of verandering in beleid hebben daarom niet op alle sportclubs een zelfde
effect (Hoekman et al. 2011).

162

economie va n de sp or t

Tabel 8.12
Baten, lasten en personeel buitensport, naar tak van sport, 2012 (in mln. euro’s, procenten, personen
en arbeidsjaren)

totaal

golf

tennis

veldsport
(excl.
­voetbal)

veldvoetbal

andere
buiten­
sporta

totaal baten (mln. euro)
contributie, les- en entreegelden (%)
subsidies en bijdragen (%)b
sponsor- en reclamegelden (%)
kantineverkopen (%)
overige baten (%)

1041
48
8
13
25
6

132
74
3
7
7
9

161
57
5
5
26
7

151
47
10
18
20
4

407
32
8
16
39
5

190
55
14
14
10
7

totaal lasten (mln. euro)
lonen en sociale lasten (%)
personeel niet in loondienst (%)
huisvestingskosten (%)c
onderhoud en schoonmaak (%)
inkoopkosten kantine (%)
kapitaallasten (%)
bondscontributies (%)
wedstrijd- en reiskosten (%)
overige lasten (%)

1012
13
8
18
9
14
7
7
10
14

127
21
3
16
25
3
12
3
4
12

152
9
7
23
9
16
12
7
4
12

147
14
12
19
5
12
6
10
9
12

401
15
8
18
6
21
4
6
9
13

185
6
8
14
7
6
4
11
22
20

aantal personen in loondienst
personen in loondienst (arbeidsjaren)

9520
3170

740
540

680
320

1550
480

5530
1560

1020
280

a Atletiek, wielersport, paardensport, hengelsport, auto- en motorsport, vliegsport, triatlon,
wandelsport, bergsport enzovoort.
b Overheidssubsidies, bijdragen uit fondsen, donaties en inkomsten uit zelf georganiseerde acties.
c Energie, water, huur gebouwen en terreinen.
Bron: cbs (ss’00-’12)

Lotto-opbrengsten nemen af
Een belangrijke inkomstenbron voor de sportwereld zijn de opbrengsten uit de Lotto
(tabel 8.13). De totale opbrengsten van de Lotto zijn in 2012 en 2013 echter fors lager dan
in 2011. Door de jaren heen ging circa 70% van de Lotto-opbrengsten naar de sport. Dit
was in 2012 en 2013 ook zo. Maar 70% van een lager bedrag is gewoonweg minder geld.
Deze Lottogelden worden via het noc*nsf vervolgens weer verdeeld over projecten
in de topsport en de breedtesport. Om de gedachten te bepalen: de totale baten van
noc*nsf lagen de laatste jaren iets boven de 100 miljoen euro (zie hoofdstuk 3). Voor
net iets minder dan de helft bestonden deze baten uit genoemde Lottogelden. Een forse
vermindering van deze belangrijkste inkomsten is dan een substantiële aderlating.

163

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 8.13
Besteding van de netto-opbrengst van de Lotto, 2000-2013 (in mln. euro’s en procenten)
2000

2003

2006

2009

2010

2011

2012

2013

totaal netto-opbrengst
wv.
besteed aan sport
besteed aan charitas

46,7

59,5

61,0

71,2

81,0

81,0

60,5

65,0

33,1
13,6

43,0
16,5

44,3
16,7

51,6
19,6

59,0
22,0

59,0
22,0

43,8
16,6

47,0
18,0

sport binnen totaal (%)

71

72

73

72

73

73

72

72

Bron: Lotto

8.7

Samenvatting

Vanuit macro-economisch perspectief (volgens de brede definitie van sport) is de
bijdrage van de sport aan de totale Nederlandse economie 1%. Een groot deel van de
‘productie’ van sport vindt plaats buiten de sportsector zelf. Het belangrijkste voorbeeld
hiervan is het vak lichamelijke opvoeding op scholen. Daarnaast zijn er economische
activiteiten die voortkomen of gerelateerd zijn aan het sporten zelf. Belangrijke voorbeelden hiervan zijn de horeca-uitgaven gerelateerd aan sport en de uitgaven aan
sportkleding- en artikelen. Sport leidt dus ook tot economische bedrijvigheid in andere
sectoren.
De belangrijkste afnemers van sport zijn de huishoudens en personen in Nederland.
Dit is op micro-economisch niveau, oftewel de smalle definitie van sport. De directe
uitgaven aan sport van een huishouden bedragen gemiddeld 500 euro. Dit is 1,6% van de
totale gemiddelde bestedingen van een huishouden.
Omdat sport wordt gezien als iets van algemeen belang, is er sprake van een zekere overheidsbemoeienis met sport. In 2012 bedroegen de netto-uitgaven van de overheid aan
sport ruim 1,2 miljard euro. Deze uitgaven werden voor het leeuwendeel door gemeenten gedaan ten behoeve van de (particuliere) exploitatie van sportaccommodaties.
De totale baten van de particuliere exploitanten van sportaccommodaties bedragen
1,2 miljard euro; er zijn ruim 10.000 personen werkzaam (fte’s). De overheidsbijdrage aan
de accommodaties (18% van alle baten) is bij particuliere zwembaden cruciaal. Zonder
subsidie (36% van hun baten) zouden zij de exploitatie niet sluitend kunnen krijgen.
De overige sportaccommodaties zoals sporthallen en -velden daarentegen kunnen dat
wel, daar vormen subsidies slechts 4% van alle baten. De fitnessbranche is de afgelopen
decennia sterk gegroeid en de omzet wordt geschat op bijna een miljard euro; de werk­
gelegenheid op 6000 fte’s.
Sportclubs en -verenigingen zijn de belangrijkste gebruikers van de sportaccommodaties. De totale baten van deze branche waren bijna 1,3 miljard; de werkgelegenheid
bedroeg ruim 4000 fte’s (excl. vrijwilligers). Onder de sportverenigingen is de binnensport in economische zin vele malen kleiner dan de buitensport. De totale baten van de
binnensport bedroegen 223 miljoen euro, waarvan 71% bestond uit contributies, les- en
164

economie va n de sp or t

entreegelden. De lasten bestonden voor meer dan een derde uit huisvestingslasten. De
totale baten van de buitensport bedroegen meer dan een miljard euro. De kantineverkopen zijn als inkomstenbron voor de buitensporten veel belangrijker dan voor de binnensport. Voor het veldvoetbal zijn deze inkomsten zelfs groter dan de inkomsten uit
contributies. Net als voor de particulier geëxploiteerde zwembaden geldt voor de sector
sportclubs en -verenigingen als geheel dat ze zonder subsidie de exploitatie niet sluitend
zouden kunnen krijgen. Dit is echter niet nieuw, ook in 2000 was dit al het geval.
Sinds 2000 zijn de meeste variabelen van de sporteconomie toegenomen, maar in de
meeste gevallen heeft deze groei zich vooral voltrokken tot en met 2009 en niet meer
daarna. Zo namen de overheidsuitgaven van 2000 tot en met 2009 jaarlijks toe en vervolgens niet meer. Het aandeel van sport in de totale overheidsuitgaven is echter eerder
toe- dan afgenomen. Op andere overheidsuitgaven is dus meer bezuinigd. Ook namen
de baten en lasten van de particuliere sportaccommodaties toe in de periode 2000-2009.
Daarna viel dit stil. De werkgelegenheid nam zelfs iets af van 2009 op 2012. En ook voor
de sportclubs is dit het beeld: groei tot en met 2009 en daarna nauwelijks groei. De jaren
van mindere economische groei of zelfs krimp lijken dus hun stempel op de ontwikkelingen in de sport te hebben gedrukt. Vooralsnog lijkt de sport echter niet zwaarder
getroffen dan andere sectoren of achter te blijven bij de algemene economische ontwikkeling.
Noten
1
2

3

4
5

6

In de satellietrekening sport zijn dit feitelijk de sbi-groepen 93.1 en 93.291 uit de Standaard Bedrijfsindeling 2008 (sbi 2008).
Dit geldt ook voor de export. Alleen de export die leidt tot een finale besteding in het buitenland
wordt meegerekend. Dus de export van materialen voor sportschoenen of -fietsen wordt niet meegeteld als export van de sporteconomie. Een complete sportschoen of -fiets wordt wel meegerekend.
De ontwikkelingen zijn hier weergegeven in nominale bedragen. Dit in tegenstelling tot de macroeconomische beschrijvingen waar ontwikkelingen veelal gecorrigeerd zijn voor prijsmutaties. Met
andere woorden: bij nominaal gelijk blijvende uitgaven aan sport, waarbij de prijs van sport wel is
toegenomen, heeft een huishouden minder sport voor zijn geld.
Gemeenten zijn hier inclusief gemeenschappelijke regelingen (zie cbs StatLine).
De sector sportaccommodaties omvat de sector 93.11 uit de Standaard Bedrijfsindeling 2008 (sbi
2008). Die is in deze paragraaf nader onderverdeeld in zwembaden (93.11.1) en overige sportaccommodaties (93.11.2 tot en met 93.11.9). Voor de zwembaden geldt dat het hier gaat om exploitanten
van in ieder geval een zwembad. Naast dit zwembad kunnen ze nog andere zwembaden exploiteren,
maar ook andere (sport)accommodaties. Exploitatiegegevens over de gemeentelijke zwembaden en
andere gemeentelijke sportaccommodaties zitten hier niet in en zijn ook anderszins niet voor handen.
De beschrijving van de ontwikkelingen in de fitnessbranche zijn grotendeels ontleend aan het
Trendrapport Fitnessbranche 2012, zoals dat door het Mulier Instituut in samenwerking met anderen is
uitgebracht (Hover et al. 2012). Het cbs verzamelt slechts in beperkte mate gegevens over de fitnessbranche.
165

9

Sport, ruimte en tijd
Remco Hoekman, Karin Wezenberg-Hoenderkamp (Mulier Instituut)
en Remko van den Dool (scp)

In dit hoofdstuk wordt de volgende kernindicator uitgewerkt:
kernindicator

operationalisatie

uitkomst

trend in de afgelopen 10 jaar

voorzieningen­niveau

bodemgebruik sport­
terreinen (hectares)

34.474

stijging

Bron: cbs (Bodemstatistiek ’00-’10)

9.1

Ruimte en tijd voor sport

De afgelopen jaren is beleidsmatig veel aandacht uitgegaan naar sport en bewegen
dicht(er)bij. De achterliggende gedachte is dat zo meer mensen in beweging komen. Illustratief hiervoor zijn de activiteiten van de buurtsportcoach en de sportimpulsprojecten
in het kader van het beleidsprogramma Sport en Bewegen in de Buurt (zie hoofdstuk 3).
In deze projecten gaat de aandacht enerzijds uit naar het ruimtelijk dichtbij brengen van
de sport en anderzijds naar het goed aansluiten van de inhoud en timing van het aanbod op de wensen van de inwoners. Ruimte en tijd worden hiermee gepositioneerd als
belangrijke aspecten bij het bevorderen van de sportdeelname.
Onderzoek naar de achtergronden van het niet-sporten laten zien dat het tijdsaspect
een rol speelt. ‘Te druk’ is de meest genoemde reden om niet te sporten (Van den Dool
et al. 2009). Nader onderzoek laat echter zien dat de groep sporters niet over meer vrije
tijd beschikt dan de groep niet-sporters (Breedveld en Mulleneers 2011). Wel is tijdgebrek
negatief van invloed op de frequentie en duur van de sportbeoefening. Dit leidt ertoe
dat de mensen met een druk bestaan er vaker voor kiezen om individueel te sporten
op momenten dat het hen uitkomt. Voor het sportbeleid zijn de tijden waarop mensen
sporten interessante informatie als het gaat om bijvoorbeeld de bezetting van sport­
accommodaties. Het is derhalve interessant om te bezien of de piekmomenten van
sportbeoefening (doordeweekse avonden en in het weekend overdag, zie Knol et al.
2008) in stand blijven.

166

sp or t, ruimte en tijd

Net als tijd vormt de aanwezigheid van sportvoorzieningen een basisvoorwaarde voor
de sportbeoefening. In het gemeentelijk beleid ligt het zwaartepunt nog altijd bij het
realiseren en exploiteren van sportaccommodaties (zie hoofdstuk 8) en het binnen de
mogelijkheden optimaliseren van de bereikbaarheid van sportaccommodaties. In dit
hoofdstuk staan we stil bij de ontwikkeling in de aanwezige sportruimte en de bereikbaarheid van sportaccommodaties op basis van de afstand die sporters moeten overbruggen naar de sportaccommodaties.
Om de aanwezige sportruimte en de bereikbaarheid van deze accommodaties in perspectief te plaatsen, gaan we ook in op het ruimtegebruik door de sporters. In hoeverre
maken sporters gebruik van officiële sportaccommodaties? En wat is het belang van
de openbare ruimte die geen onderdeel is van de statistieken van het ruimtebeslag van
sport als sportvoorziening?
In dit hoofdstuk gaan we in op het ruimtebeslag van sport (§ 9.2), gebruik van typen
sportvoorzieningen (§ 9.3), de verplaatsingen ten behoeve van sport (§ 9.4) en de ordening van de tijd die besteed wordt aan sport (§ 9.5). Tot slot brengen we in paragraaf 9.6
de belangrijkste uitkomsten in samenhang bijeen.
Dit hoofdstuk baseren we op verschillende gegevensbronnen. We maken gebruik van
de Bodemstatistieken en de Wijk-Buurtkaarten van het cbs, het Continue Vrijetijds
Onderzoek (c v to) van nbtc-nipo, het onderzoek Ongevallen en Bewegen in Nederland
(OBiN) waarvan de verantwoordelijkheid voor het sportdeel bij het Mulier Instituut ligt,
de AccommodatieMonitorSport (a ms) van het Mulier Instituut1 en het Tijdsbestedingsonderzoek (t bo) van het scp en cbs.
9.2

Ruimtebeslag van de sport

Ontwikkelingen in het ruimtebeslag van de sport in Nederland
Nederland heeft in 2010 ruim 34.000 hectare sportterrein, 8% meer dan in 2000
(32.000 hectare, tabel 9.1).2 Hiertoe behoren zowel het sportterrein zelf als bijbehorende
tribunes, parkeerterreinen en bos- of heesterstroken.3 Afgezet tegen het aantal inwoners
betekent dit dat er gemiddeld 2,1 hectare sportterrein per 1000 inwoners beschikbaar is.
De sport blijft daarmee binnen de sector recreatie qua ruimtegebruik een vrij constante,
maar dominante positie innemen. Kijken we echter naar de totale ruimte in Nederland
(exclusief water) dan blijkt dat slechts 1% voor de sport in gebruik is, een fractie meer dan
in 2000.

167

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 9.1
Bodemgebruik, 2000–2010 (in hectares x 1000, in indexcijfers en in procenten van het totaal)
2000

2003

2006

2008

2010

index
(2000=100)

Nederland
Nederland excl. water

4154
3378

4154
3376

4154
3373

4154
3372

4154
3369

100
100

recreatie
waaronder parken en plantsoenen
sportterreinen
dagrecreatie
volkstuinen
verblijfsrecreatie
bos
natuurlijk terrein

92
26
32
10
4
20
341
140

95
27
32
10
4
21
342
140

97
28
34
10
4
21
344
140

98
28
34
10
4
21
345
140

99
28
34
11
4
22
345
141

107
108
108
103
94
108
101
101

recreatie, bos, natuurlijk terrein / totaal opp. Nederland incl. water (%)
sportterreinen / totaal recreatie (%)
sport / totaal Nederland excl. water (%)

13,8

13,9

14,0

14,0

14,1

102

34,5
0,9

34,3
1,0

34,7
1,0

34,9
1,0

34,9
1,0

101
109

Bron: cbs (mutatiereeks Bodemgebruik 2000-2008 en Bodemgebruik in Nederland 2010)

Ontwikkelingen in het ruimtebeslag van de sport in de provincies
Provinciaal zijn er grote verschillen te zien in de aanwezigheid van sportruimte in
hectares en in de verhouding tussen de aanwezige sportruimte en het aantal inwoners
(tabel 9.2). In de Randstadprovincies is de minste sportruimte per 1000 inwoners aanwezig. In Zuid-Holland is, net als in 2000, dat het laagste (1,5 hectare), gevolgd door Utrecht
(1,7 hectare) en Noord-Holland (1,8 hectare). Flevoland en Drenthe hebben relatief gezien
de meeste sportruimte, met respectievelijk 3,2 en 3,5 hectare per 1000 inwoners.
Voor de periode 1996-2003 werd vastgesteld dat de groei van de sportruimte achterbleef
bij de bevolkingsgroei (Knol et al. 2008). Deze ontwikkeling heeft zich sindsdien niet
doorgezet. Hierdoor is, met uitzondering van de provincie Utrecht, in alle provincies in
de afgelopen jaren meer sportruimte per inwoner beschikbaar gekomen. Dit is enigszins
tegen de verwachting in, omdat door de opkomst van kunstgras (Romijn en Hoekman
2013) en beleid tot clustering van voorzieningen ingestoken is op het efficiënter omgaan
met de sportruimte. Grote ruimtegebruikers als golf, voetbal en hockey kenden in de
afgelopen jaren echter een groeiend aantal deelnemers, waardoor mogelijk meer sportruimte per inwoner nodig is om aan de vraag te voldoen.
Door de verwachte vergrijzing en krimp zijn vraagtekens te plaatsen bij een blijvende
behoefte aan extra sportruimte. In dat kader is het opmerkelijk dat in de provincie
Limburg, waar tussen 2000 en 2010 een bevolkingsdaling heeft plaatsgevonden en de
vergrijzing en ontgroening heeft doorgezet (Derks et al. 2010), het aantal hectare sport­
terreinen met 10% is toegenomen.
168

sp or t, ruimte en tijd

In Flevoland is de uitbreiding van sportruimte procentueel gezien het grootst (27%). Hier
loopt de uitbreiding van sportruimte meer dan in de pas met de bevolkingsontwikkeling (stijging 22%). In de provincie Noord-Brabant is het aantal hectares sportruimte het
meest toegenomen met 566 hectare tot 5680 hectare, waardoor dit de provincie met de
meeste hectare sportruimte blijft. Een mogelijke verklaring hiervoor is gelegen in de combinatie van de oppervlakte van de provincie en het aantal inwoners. Noord-Brabant is, na
­Gelderland, de provincie met het grootste grondoppervlak en kent, met uitzondering van
de Randstedelijke provincies Zuid-Holland en Noord-Holland, de meeste inwoners.
Tabel 9.2
Ontwikkeling in bodemgebruik voor sportterrein, naar provincie, 2000-2010 (in hectares en in
­indexcijfers)
aantal hectares

2000
Nederland
Groningen
Friesland
Drenthe
Overijssel
Flevoland
Gelderland
Utrecht
Noord-Holland
Zuid-Holland
Zeeland
Noord-Brabant
Limburg

2003

2006

2008

index verandering in ha sportterreinen
2010 (2000 = 100)

31.790 32.489 33.531 34.121 34.474
1332
1620
1484
2334
996
4006
1964
4427
4962
991
5114
2560

1342
1667
1496
2372
1039
4094
2032
4474
5067
997
5355
2556

1402
1706
1660
2454
1137
4125
2110
4592
5135
1008
5464
2736

1437
1784
1690
2503
1160
4167
2147
4632
5174
1019
5582
2827

1380
1791
1697
2477
1261
4195
2125
4738
5257
1058
5680
2815

index
bevolkingsontwikkeling
2000-2010

sportterrein
per 1000
inwoners in
2010 (ha)

108

104

2,1

104
111
114
106
127
105
108
107
106
107
111
110

102
103
105
105
122
104
110
106
103
103
104
98

2,4
2,8
3,5
2,2
3,2
2,1
1,7
1,8
1,5
2,8
2,3
2,5

Bron: cbs (mutatiereeks Bodemgebruik 1996-2008 en Bodemgebruik in Nederland 2010)

Ontwikkelingen in het ruimtebeslag van de sport in zeven (groot)stedelijke gebieden
Uit het voorgaande bleek dat in de meer stedelijke Randstadprovincies minder sportruimte per inwoner beschikbaar is. Verder is in eerder onderzoek vastgesteld dat tussen 1996
en 2003 de stedelijke rand (buitenringen) ruimte voor de buitensport inleverde (Knol et al.
2008). In het onderstaande gaan we nader in op het ruimtebeslag van de sport in de stedelijke gebieden om te bezien of de negatieve ontwikkeling van het ruimtebeslag voor sport
zich na 2003 heeft voortgezet. Hiervoor maken we onderscheid tussen: 1) de vier grote
steden (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht); 2) drie stedelijke regio’s buiten
West-Nederland (Groningen, Arnhem/Nijmegen Eindhoven-Helmond).4
Een analyse van de ontwikkeling in het ruimtebeslag van sport in de buitenring van de
grote steden na 2003 laat een wisselend beeld zien. Na een stijging van de ruimte in 2006
169

r a pp or tage sp or t 2014

en 2008 volgde wederom een daling in 2010 waardoor de ruimte nu vergelijkbaar is met
2003 (tabel 9.3). Ook het ruimtebeslag van de sport in de centra en binnenringen van
de vier grote steden is sinds 2000 niet veel veranderd. Wellicht dat enerzijds door een
gebrek aan ruimte in de centra en binnenringen er geen mogelijkheid is tot uitbreidingen, en anderzijds door het belang dat aan sport wordt toegekend, de huidige ruimte
veelal behouden blijft. Het behoud van de ruimte voor sport in binnensteden sluit aan bij
de bevindingen van Van den Heuvel (2011) die concludeert dat er geen sprake is geweest
van grootscheepse verplaatsingen van sportterreinen naar randen van de stad. Indien
uitbreidingen in sportmogelijkheden binnen de steden plaatsvinden, lijkt dit vooral
gedaan te zijn door bijvoorbeeld de aanleg van kunstgras waardoor accommodaties niet
meer hectares nodig hebben, terwijl ze wel ruimte kunnen bieden aan meer sporters.
Kunstgrasvelden zijn dan ook overwegend in stedelijke gebieden te vinden (Romijn en
Hoekman 2013). Daarnaast is door gemeenten geïnvesteerd in kwalitatieve sportieve
buitenruimte, zoals Cruyff Courts en Krajicek Playgrounds (zie hoofdstuk 7), en is er
aandacht voor multifunctioneel gebruik van schoolpleinen en sportieve aankleding van
de openbare ruimte. Hiervan zijn talloze voorbeelden te geven, waarvan er diverse zijn
samengebracht in Reisgids: op weg naar een beweegvriendelijke omgeving (nisb 2013). Aan de
rand van de steden is meer ruimte beschikbaar gekomen voor sport, al is deze groei afgevlakt in 2010. Hier zijn fysieke mogelijkheden om extra ruimte te bestemmen voor sport
en is er dus geen noodzaak om kunstgras te gebruiken. Tevens zijn dit de gebieden waar
de bevolkingsgroei voornamelijk heeft plaatsgevonden.
De stadsregio’s laten vergelijkbare ontwikkelingen zien, met ook daar vooral een groei
in de omgeving en een stabiel ruimtebeslag in de centrale steden
Tabel 9.3
Bodemgebruik voor sport in de vier grote steden en omgeving, en de regio’s Groningen, ArnhemNijmegen en Eindhoven-Helmond, 2000-2010 (in hectares)
2000

2003

2006

2008

2010

totaal vier grote steden
centrum en binnenring
buitenringen
omgeving/randgemeenten

381
1752
3438

385
1709
3554

381
1725
3587

382
1764
3606

379
1713
3614

totaal drie regio’s buiten West-Nederland
centrale steden
omgeving

1200
3130

1203
3160

1223
3255

1201
3367

1156
3310

Bron: cbs (mutatiereeks Bodemgebruik 1996-2008 en Bodemgebruik in Nederland 2010)

170

sp or t, ruimte en tijd

9.3

Gebruik sportruimte

De sportterreinen die door de cbs-bodemstatistieken in beeld worden gebracht,
beschrijven maar een deel van de ruimte die door sporters wordt benut voor
­sportbeoefening. Het onderzoek Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN) geeft
informatie over een breder palet van voorzieningen die de bevolking gebruikt voor
sportbeoefening.5 Doordat een sporter meerdere sporten beoefent of doordat voor een
sport verschillende voorzieningen worden gebruikt (o.a. voetballen in een sporthal en
op het sportveld), kan iemand gebruikmaken van meerdere typen voorzieningen.
Tabel 9.4
Gebruik van typen voorzieningena voor sportbeoefening naar geslacht, leeftijd en stedelijkheid, bevolking 6-79 jaar, 2012-2013 (in procenten; n = 20.618)
gemeentelijke binnensportaccommodatie
zwembad

commerciële sportsportveld accommodatie
openbare ruimte

totaal

18

17

17

23

41

geslacht
man
vrouw

18
18

14
21

23
10

21
25

45
38

leeftijd
6-11 jaar
12-17 jaar
18-34 jaar
35-54 jaar
55-64 jaar
65-79 jaar

41
41
23
11
9
9

32
17
21
16
13
10

44
45
19
11
7
6

12
24
32
23
20
13

35
47
49
43
39
26

stedelijkheid
zeer sterk
sterk
matig
weinig
niet

17
18
17
19
19

19
17
17
17
16

16
16
17
18
18

28
23
22
21
18

41
41
41
43
42

a Definities typen sportvoorzieningen. Gemeentelijke binnensportaccommodaties: sporthallen,
sportzalen en gymzalen. Sportvelden: alle typen sportvelden, inclusief tennisbanen en
atletiekaccommodaties. Commerciële sportaccommodaties: fitnesscentra, klimhallen, skihallen,
tennishallen, maneges en golfaccommodaties. Openbare ruimte: openbare weg, park, bos, strand/
duinen, openbaar buitenwater (zee/meer/plas/sloot), speelveldjes (o.a. Cruyff Courts en Krajicek
Playgrounds) en schoolpleinen.
Bron: Mulier Instituut (OBiN’12-’13)

171

r a pp or tage sp or t 2014

Naast de sportvoorzieningen blijkt de openbare ruimte van belang voor de sport­
beoefening (tabel 9.4). Van de bevolking geeft 41% aan gesport te hebben in de openbare
ruimte. Het aandeel van de bevolking dat gebruik heeft gemaakt van commerciële
sportaccommodaties (23%), gemeentelijke binnensportaccommodaties (18%), sportvelden (17%) en zwembaden (17%) ligt duidelijk lager. Waar vroeger hardlopers nog
gekscherend werden nageroepen, zijn ze nu niet meer weg te denken uit het straatbeeld.
Het is illustratief dat de meest beoefende sporten (hardlopen, fietsen en wandelen,
zie hoofdstuk 4) vooral sporten zijn die in de openbare ruimte worden beoefend. Toch
maakt 51% van de bevolking gebruik van een of meer officiële sportaccommodaties (niet
in tabel).
Mannen maken meer dan vrouwen gebruik van sportvelden en van de openbare ruimte.
Andersom, maken vrouwen meer gebruik van zwembaden en commerciële sport­
accommodaties. Deze verschillen houden deels verband met de sportvoorkeuren van
mannen en vrouwen (zie hoofdstuk 4 tabel 4.4). De populariteit van veldsporten in verenigingsverband bij jongens/mannen resulteert in een hoger gebruik van sportvelden.
Bij de jeugd is een groot aandeel lid van een sportvereniging en actief in competitieverband wat een verklaring biedt voor de grote mate waarin 6-17-jarigen gebruikmaken
van g­ emeentelijke binnensportaccommodaties en sportvelden. De leeftijdsgroep van
18-34 jaar onderscheidt zich doordat een derde gebruikmaakt van commerciële sport­
accommodaties, hetgeen significant meer is dan bij andere leeftijdsgroepen. Het is
bekend dat vooral fitness bij deze leeftijdsgroep populair is en de gewenste flexibiliteit
biedt (zie hoofdstuk 4 en Hover et al. 2012).
Inwoners van steden maken meer gebruik van commerciële sportaccommodaties dan
inwoners van landelijke gebieden, aflopend van 28% in zeer sterk stedelijk gebied tot
18% in niet-stedelijk gebied. Dit houdt vermoedelijk verband met een groter aanbod aan
commerciële sportaccommodaties in meer stedelijk gebied (Hoenderkamp en Hoekman 2013). Ondanks de dichtheid van de bebouwing en de verkeersdrukte is in stedelijk
gebied het gebruik van de openbare ruimte niet lager. Aandacht voor sportieve inrichting van de openbare ruimte in grotere gemeenten (Hoekman en Gijsbers 2010) resulteert blijkbaar in voldoende mogelijkheden voor sportief gebruik door de inwoners.
Inwoners van zeer sterk stedelijke gebieden maken minder gebruik van sportvelden dan
mensen in niet stedelijke gebieden. Mogelijk komt dit door de grotere concurrentie van
andere sportaanbieders en vrijetijdsbestedingen in stedelijk gebied. Ook zijn in niet stedelijk gebied juist relatief veel sportvelden aanwezig (Hoenderkamp en Hoekman 2013).
Voor zwembaden is juist een omgekeerd beeld zichtbaar. 19% van de inwoners in sterk
stedelijke gebieden maakt gebruik van een zwembad, terwijl dit in niet stedelijk gebied
16% van de bevolking betreft. De kortere afstand tot een zwembad vormt hiervoor wellicht een verklaring (zie tabel 9.6).
Openbare ruimte uitgelicht
De ene sport in de openbare ruimte is de andere niet. Hardlopen of fietsen op de openbare weg of in het park of bos, watersport in een zee of meer of juist een potje basketbal
op een veldje of schoolplein zijn voorbeelden van de diversiteit. Sporters gebruiken
172

sp or t, ruimte en tijd

de openbare weg (29%) het meest (tabel 9.5). Gegeven de populariteit van sporten als
wandelen, fietsen en hardlopen (zie hoofdstuk 4) was dit een te verwachten uitkomst
(Hoekman 2013). Park, bos, strand en duin worden door een kwart van de bevolking
benut voor sportbeoefening. Het openbare buitenwater en speelveldjes en school­
pleinen zijn weliswaar voor de bevolking als geheel minder belangrijk (resp. 9% en 6%),
maar dit geldt niet voor kinderen (resp. 14% en 20%) en jongeren (resp. 14% en 19%).
De reden dat mannen meer dan vrouwen gebruikmaken van de openbare ruimte voor
sport blijkt vooral gelegen in het hogere gebruik van de openbare weg, speelveldjes en
schoolpleinen door mannen. Het gebruik van de openbare weg verschilt verder naar stedelijkheid. In weinig en niet stedelijk gebied maken meer mensen gebruik van de openbare weg voor de sportbeoefening dan in zeer sterk stedelijk gebied. De verkeersdrukte
kan hierin een rol spelen. Desalniettemin sport 27% van de inwoners uit zeer sterk stedelijk gebied op de openbare weg, waarmee deze vaker wordt genoemd dan bijvoorbeeld
sportvelden of gemeentelijke binnensportaccommodaties.
Tabel 9.5
Gebruik van verschillende typen openbare ruimte voor sportbeoefening naar geslacht, leeftijd en
stedelijkheid, bevolking 6-79 jaar, 2012-2013 (in procenten; n = 20.618)
openbare weg

park/bos/
strand/duinen

zee/meer/
plas/sloot

speelveldjes/
schoolpleinena

totaal

29

23

9

6

geslacht
man
vrouw

32
27

24
22

10
9

8
3

leeftijd
6-11 jaar
12-17 jaar
18-34 jaar
35-54 jaar
55-64 jaar
65-79 jaar

13
24
35
34
30
21

11
22
29
25
24
13

14
14
13
9
6
3

20
19
6
2
1
1

stedelijkheid
zeer sterk
sterk
matig
weinig
niet

27
29
29
32
32

24
23
23
23
21

11
10
9
9
8

5
5
6
6
5

a Inclusief Cruyff Courts en Krajicek Playgrounds.
Bron: Mulier Instituut (OBiN’12-’13)

173

r a pp or tage sp or t 2014

9.4 Afstanden tot en verplaatsingen naar sportvoorzieningen
Voor sporters die gebruikmaken van de openbare weg is het aannemelijk dat zij vaak
direct vanuit huis starten (zo begint 75% van de hardlopers vanuit het eigen huis), maar
voor de meeste sporten zal enige vorm van mobiliteit nodig zijn.
Veel mensen gaan op pad voor hun sportdeelname. De ruim 630 miljoen verplaatsingen
ten behoeve van sport6 zijn goed voor ruim een zesde van alle vrijetijdsverplaatsingen7
(figuur 9.1). Met een gemiddeld afgelegde afstand naar de sportvoorziening van 7,7 kilometer blijkt sport echter relatief dicht bij huis beoefend te worden (Knol et al. 2008).
Sport vertegenwoordigt namelijk slechts 9% van alle vrijetijdskilometers. Voor alle
vrijetijdsactiviteiten bij elkaar legt men bijna 15 kilometer (enkele reis) af en voor buitenrecreatie en cultuur respectievelijk 14,6 en 28,1 kilometer. Men legt de kortste afstand
af voor sport, gevolgd door verenigingsactiviteiten en hobby’s (9,5 km) en watersport
(11,0 km).
Figuur 9.1
Aantal verplaatsingen (linker as) en gemiddelde afgelegde afstand (rechter as) naar soorten
­vrijetijdsactiviteiten, alle leeftijden, 2012-2013 (in aantallen en in kilometers; n = 86.240 activiteiten)
1000
900

50
908

45
40

800
700

580

600
500
400
300
200

8

23
423

21

25

21

20
15

13

100

30

28
451

15

35

32

633

225
9

11
162

131

10
104

77

72

5
0

0
buitenrecreatie

winkelen vereniuitbezoek water- cultuur bezoek bezoek wellness
voor
gingsgaan attracties sport
evene- sportwedplezier activiteiten
menten strijden
en hobby’s
rechter y-as: gemiddelde afstand (km)
linker y-as: aantal verplaatsingen (in miljoenen)

sport

Bron: nbtc-nip o (c v to’12-’13)

Niet voor alle sporten is men even vaak onderweg of legt men dezelfde afstand af.
Zwemmen en voetbal vragen om veel vervoersmomenten voor trainingen en wedstrijden. Voor de andere sporten zijn beoefenaren minder vaak onderweg. Vooral bij golf,
hockey en binnensport (volleybal, basketbal, badminton) maken mensen veel kilometers, terwijl ze tennis en voetbal vaak dichter bij huis beoefenen (figuur 9.2).

174

15

sp or t, ruimte en tijd

Figuur 9.2
Aantal verplaatsingen (linker as) en gemiddelde afgelegde afstand (rechter as) naar type sport, alle
leeftijden, 2012-2013 (in aantallen en in kilometers; n = 5945 activiteiten)
140

21

129

120

18

17

15

100
80
10

60

72

12
10

9

8

40

9
6

5
26

26

20
0

12

3

9

8

7

golf

hockey

atletiek

0
zwemmen

voetbal

binnensport

tennis

linker y-as: aantal verplaatsingen (in miljoenen)

rechter y-as: gemiddelde afstand (km)

Bron: nbtc-nip o (c v to’12-’13)

Golf en in mindere mate hockey hebben een relatief hoog percentage verplaatsingen
van meer dan 20 kilometer (19% resp. 15%) en een relatief laag percentage verplaatsingen van minder dan 3 kilometer (14% resp. 26%). Voetbal en tennis kennen een relatief
hoog percentage verplaatsingen van minder dan 3 kilometer (62% resp. 60%; figuur 9.3).
Opvallend is dat voor atletiek relatief veel mensen minder dan 1 kilometer reizen. Dit
wijst erop dat een deel van de mensen atletiek vanuit huis beoefent en hiervoor mogelijk
geen atletiekaccommodatie gebruikt.
Met behulp van de AccommodatieMonitorSport (a ms) is bepaald wat de afstand naar de
dichtstbijzijnde sportlocatie is. Voetbal, tennis en binnensport kunnen Nederlanders
gemiddeld binnen twee kilometer van hun huis beoefenen (tabel 9.6). Voor atletiek
en golf moet men het verst reizen (figuur 9.2). De afstanden zijn echter niet voor alle
Nederlanders even groot. Mensen op het platteland moeten verder reizen voor zwemmen, hockey, atletiek, golf en binnensport dan mensen in de stad. Tennis en voetbal
kunnen zij echter wel even dicht bij huis beoefenen. Vergelijking met figuur 9.2 laat
zien dat mensen veel verder reizen dan voor de verschillende sporttakken nodig zou
zijn. Blijkbaar kiest men niet altijd de dichtstbijzijnde sportlocatie om te gaan sporten
(Diepenveen en Starrenburg 2010), al spelen aspecten als sporten in wedstrijdverband
(met uitwedstrijden) en overschatting van de afgelegde afstand (bij invullen vragenlijst)
zeker ook een rol.

175

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 9.3
Verplaatsingen naar afstandsklassen, alle leeftijden, 2012-2013 (in procenten; n = 5945 activiteiten)
100

2
8

90

11

80
70

7

9

10

11

8
19

10

13

13
16

34

25

19

22

18

3-5 km
1-3 km
0-1 km

16

17

10-20 km
5-10 km

9

29
27

30

25

30
20

0

11

≥ 20 km
15

23
15

50

10

8

17

60

40

8

26

tennis

33

voetbal

28

binnensport

18

32

7

20

atletiek

zwemmen

15

8

7

hockey

golf

Bron: nbtc-nip o (c v to’12-’13)
Tabel 9.6
Gemiddelde afstand naar dichtstbijzijnde sportlocatie, naar stedelijkheid, 2014 (in kilometers)
zwemmen
(n = 857)

tennis
(n = 1970)

voetbal
(n = 2482)

hockey
(n = 305)

atletiek
(n = 189)

golf
binnensport
(n = 225) (n = 1792)

Nederland

2,3

1,6

1,5

4,7

5,7

6,9

1,8

zeer sterk
sterk
matig
weinig
niet

1,7
2,1
2,3
2,6
3,7

1,6
1,5
1,7
1,6
1,8

1,5
1,5
1,6
1,6
1,5

3,3
3,4
3,4
5,9
10,4

3,5
4,0
4,6
8,3
11,4

4,8
5,7
7,0
8,5
10,7

1,4
1,6
1,6
1,9
3,1

Bron: Mulier Instituut (AccommodatieMonitorSport januari 2014)

Vervoersmiddel
De auto blijft het meest gebruikte vervoersmiddel voor het bezoeken van sport­
voorzieningen (Knol et al. 2008). Voor bijna 130 miljoen verplaatsingen (47%) ten
behoeve van de zeven onderscheiden sporten gebruikt men de auto (figuur 9.4). De auto
wordt op geruime afstand gevolgd door de fiets (34%) en lopen (13%). Het openbaar vervoer (ov) wordt slechts bij 2% van de activiteiten gebruikt. Als men het ov gebruikt, legt
men echter wel gemiddeld een grotere afstand af. De meeste kilometers ten behoeve
van sport worden met de auto afgelegd (77%). De gemiddelde reisafstand per auto is
14,6 kilometer.

176

sp or t, ruimte en tijd

Figuur 9.4
Aantal verplaatsingen (linker as) en gemiddelde afgelegde afstand (rechter as) naar vervoerswijze
voor atletiek, binnensport, golf, hockey, tennis, voetbal en zwemmen, alle leeftijden, 2012-2013
(in aantallen en in kilometers; n = 1114)
140

28

129

120
100
80

24

23

20

95

16

15

12

60
40

35

7

2

7

lopen

overig

8

4

20

4
4

4

openbaar
vervoer

direct vanaf huis
ondernomen

0

0
auto

fiets

linker y-as: aantal verplaatsingen (in miljoenen)

rechter y-as: gemiddelde afstand (km)

Bron: nbtc-nip o (c v to’12-’13)

De dominantie van het autogebruik is niet voor alle sporten even duidelijk. Om de golfbaan te bereiken, en mogelijk om de uitrusting (golfclubs) mee te kunnen nemen, pakt
bijna iedereen de auto (88%, figuur 9.5). Mede door de ligging van de golfbanen, vaak
ver uit de centra van de steden, leggen golfers gemiddeld 17 kilometer af. De auto wordt
ook relatief vaak gebruikt om bij het zwembad te komen (53%). Dit komt vooral doordat
zwemmers relatief jong zijn – ruim 35% is onder de 12 jaar – en de ouders hen met de
auto naar het zwembad brengen (62%, niet in tabel). Hockey, tennis en voetbal kennen
naar verhouding veel fietsverplaatsingen.

177

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 9.5
Verplaatsingen naar vervoerswijze en type sport, alle leeftijden, 2012-2013 (in procenten; n = 1114)
1

100

1 31

3

90

6

13

12

2

1

80

1

2
3

6
1

50

70

28

34

60

9

18

6

1

16
2

51

direct vanaf
huis ondernomen
overig
lopen
openbaar
vervoer

41

50
40

2
2

35
88

fiets
auto

30

53

48

20

48

42

35

32

voetbal

atletiek

10
0
golf

zwemmen

hockey

binnensport

tennis

Bron: nbtc-nip o (c v to’12-’13)

Sportieve mobiliteit naar persoonskenmerken
Niet iedereen verplaatst zich met dezelfde frequentie en op dezelfde wijze naar een
sportvoorziening (tabel 9.7). De meeste verplaatsingen ten behoeve van sport worden
door mannen afgelegd. Zij leggen daarvoor een langere afstand af, maar gebruiken
relatief minder de auto (Knol et al. 2008). De 12-17-jarigen verplaatsen zich veel voor de
sport, maar gebruiken hierbij beperkt de auto. Dit laatste in tegenstelling tot de jongste
kinderen, die in sterke mate afhankelijk zijn van hun ouders om hen naar de sportclub te
brengen. De 18-34-jarigen leggen de verste afstand af (bijna 10 kilometer), maar gebruiken daarvoor niet vaker de auto dan oudere sporters. Het onderscheid naar stedelijkheid
laat zich vooral zien in het autogebruik. In de zeer sterk stedelijke gebieden pakt men
minder vaak de auto. Drukte in de stad en parkeerproblemen lijken voor de hand liggende redenen.

178

sp or t, ruimte en tijd

Tabel 9.7
Aantallen verplaatsingen en afgelegde afstand wegens sport, naar vervoerswijze en enkele achtergrondkenmerken, bevolking 6 jaar en ouder, 2012-2013 (in absolute aantallen, in kilometers en in
procenten; n = 2539)
aantal verplaatsingen
per jaar (x 1 mln.)

gemiddelde afgelegde
afstand per keer (km)

verplaatsingen
per auto (%)

totaal

633

7,7

37

geslacht
man
vrouw

343
290

8,3
6,9

35
38

leeftijd
6-11 jaar
12-17 jaar
18-34 jaar
35-54 jaar
55-64 jaar
≥ 65 jaar

69
79
149
163
64
95

5,4
6,9
9,8
7,8
8,4
6,1

44
23
36
39
36
40

stedelijkheid
zeer sterk
sterk
matig
weinig
niet

121
181
126
141
64

7,3
8,0
7,4
7,7
7,8

31
38
39
37
37

Bron: nbtc-nip o (c v to’12-’13)

9.5

De sport geklokt

De afgelopen 30 jaar is er weinig verandering te zien geweest in de dagen en tijdstippen
waarop mensen werken, naar school gaan, zorgen, recreëren en slapen (Cloïn 2013).
Ondanks de mogelijkheden van telewerken en de ruimere openstelling van winkels op
zondag, blijft het weekend voor velen een moment vrij van verplichtingen. Maatschappelijk ingebedde tijdschema’s veranderen weinig: tot nu toe gaat de school niet op
andere tijden open en blijft het praktischer en aangenamer om de vrije tijd grotendeels
na werktijd te genieten in plaats van overdag te sporten en ’s avonds te werken. In deze
paragraaf kijken we meer specifiek naar de momenten waarop wordt gesport en bezien
de momenten in het jaar, tijdens een week en op een dag.
Voor veel recreatieve sporten is de zomer hét seizoen: zeilen, jeu de boules en badminton op de camping zijn voor velen typische zomersporten. Desondanks is de sportdeelname in dit seizoen met 40% duidelijk lager dan in de andere seizoenen (tabel 9.8).
Vooral in de lente doen veel mensen aan sport (51%), meer nog dan in de herfst (46%)
179

r a pp or tage sp or t 2014

en de winter (47%). De lagere sportdeelname in de zomer komt waarschijnlijk door de
zomerstop die vooral bij sportverenigingen en in competities gebruikelijk is (Sijbesma
en Kaper 2014). Vooral mannen sporten in de lente meer (56%), vrouwen zijn echter juist
in de winter actiever (50%). In de leeftijdsgroepen tot en met 49 jaar zien we het patroon
van meer sporten in de lente en minder in de zomer ook terugkomen. Bij de 50-79-jarigen is dit echter niet zichtbaar. Waarschijnlijk hangt dat samen met verenigingslidmaatschap: jongeren doen immers vaker aan sport via een vereniging (zie hoofdstuk 4).
Tabel 9.8
Sportdeelname in een dagboekweek naar seizoen, bevolking 12-79 jaar, 2011 (in procenten)
totaal

lente

zomer

herfst

winter

totaal (n = 425)a

46

51

40

46

47

geslacht
man (n = 182)
vrouw (n = 199)

48
45

*
56
46

41
39

47
44

44
50

leeftijd
12-19 jaar (n = 52)
20-49 jaar (n = 188)
50-79 jaar (n = 142)

*
61
48
40

*
69
58
39

49
40
37

*
67
47
41

59
47
45

* = significant verschil (p = < 0,05)
a Aantal respondenten in seizoen met minste waarnemingen.
Bron: scp/cbs (tbo’11)

Los van seizoenritmes kent de sport ook weekritmes (tabel 9.9). De verdeling van sportactiviteiten over doordeweeks overdag (34%), doordeweeks ’s avonds of ’s nachts (35%)
en in het weekend (30%) is redelijk vergelijkbaar. In vergelijking met eerdere jaren is een
toename te zien van sportbeoefening op een doordeweekse ochtend of middag. In 2000
was dit nog 23%, en in 2005 31% (Knol et al. 2008). Vooral de doordeweekse avond is men
minder aan sport gaan doen.
Mannen en vrouwen sporten op verschillende momenten. Vrouwen doen in het
weekeinde minder aan sport, terwijl ze doordeweeks overdag meer sporten (TiessenRaaphorst 2014). De verdeling van verplichtingen van werk, huishouden en zorg voor
eventuele kinderen over de week kan hiervoor een verklaring vormen. Vrouwen werken
vaker parttime en combineren werk met huishouden en zorg, wat de tijdsverdeling
flexibeler maakt. Werkende mannen zijn vaker fulltime aan het werk en daardoor voor
hun vrije tijd gebonden aan de avond- en weekenduren. Daarnaast doen mannen vaker
aan sport in wedstrijd- of competitieverband, wat vaak in het weekend plaatsvindt
(zie hoofdstuk 4). Jongeren kennen geen voorkeur voor hun sportmoment, dit kan
zowel overdag, ’s avonds als in het weekend zijn. De 20-49-jarigen sporten minder vaak
­doordeweeks overdag en juist vaker in de avonduren. Bij de 50-79-jarigen is het patroon
180

sp or t, ruimte en tijd

andersom: die sporten veelal overdag en minder in de avond- en weekenduren. Deze
verdeling voor de leeftijdsgroepen hangt samen met de werkzaamheid, maar is ook
terug te zien in sportaanbod en -voorkeuren. Vijftig-plussers doen veel vaker dan de
jongere groepen aan ongebonden activiteiten als wandelen en fietsen, terwijl de groep
tot 50 jaar naar verhouding vaker gebruikmaakt van georganiseerd sportaanbod in een
vereniging of commercieel sportcentrum (zie hoofdstuk 4).
Tabel 9.9
Verdeling van sportieve activiteiten over een week, alle sportactiviteiten door 12-79 jarigen, 2011
(in procenten; n = 1744)
door de week,
overdag (7-18 uur)

door de week,
avond/nacht (zondagdonderdag 18-7 uur)

weekend (vrijdag
18 uur-zondag 18 uur)

totaal

34

35

30

geslacht
man
vrouw

*
32
37

34
37

*
34
26

leeftijd
12-19 jaar
20-49 jaar
50-79 jaar

*
34
26
49

*
33
41
27

*
33
33
24

* = significant verschil (p = < 0,05)
Bron: scp/cbs (tbo’11)

De verdeling van sportbeoefening over een gemiddelde week- en weekenddag, laat zien
dat voor zeven uur ’s morgens en na tien uur ’s avonds weinig mensen aan sport doen
(figuur 9.6). De piek van sportdeelname ligt rond acht uur s ‘avonds; dan wordt bijna
4% van alle tijd aan sport besteed. Zowel aan het eind van de morgen als aan het begin
van de middag zijn er kleinere piekmomenten, doordeweeks en in het weekend.

181

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 9.6
Tijdbesteding aan sport over de dag, in het weekend en door de week, bevolking 12-79 jaar, 2011
(in procenten van de beschikbare tijd)
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0
0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24

in het weekend (vrijdag 18 uur tot zondag 18 uur)
door de week (zondag 18 uur tot vrijdag 18 uur)

Bron: scp/cbs (tbo’11)

9.6

Conclusie

Het aantal hectare sportterrein is in Nederland tussen 2000 en 2010 toegenomen tot
34.000. Deze groei was sterker dan de groei van de Nederlandse bevolking in diezelfde
periode. Hierdoor is het aantal hectare sportterrein per inwoner toegenomen tot 2,1 hectare per 1000 inwoners. De ruimte voor sport bedraagt hiermee 1% van de hoeveelheid
ruimte die beschikbaar is. Toch neemt sport binnen de sector recreatie een dominante positie in. Dit resulteert in een goede sportinfrastructuur in Nederland en een
hoge tevredenheid bij de burgers over de sport- en beweegmogelijkheden in de buurt
(­Hoekman en Tiessen-Raaphorst 2014, zie ook hoofdstuk 13).
We constateren dat de toename van het aantal hectare sportterreinen zich vooral
buiten de stedelijke context heeft afgespeeld. In de centra en de buitenringen van de
steden is het aantal hectare sportterrein gelijk gebleven tot licht gedaald, terwijl het
in de om­geving van de steden en bij randgemeenten is toegenomen. Dit beeld komt
overeen met de bevolkingsgroei die vooral in uitbreidingswijken aan de randen van de
steden heeft plaatsgevonden. Deze aspecten lopen overigens niet overal met elkaar in
de pas. Voor de provincie Limburg geldt bijvoorbeeld dat de bevolking is gekrompen,
terwijl een stijging van 10% in het aantal hectare sportterrein is vast te stellen. Dit roept
de vraag op of in sommige regio’s wel voldoende rekening wordt gehouden met een
afnemende behoefte als gevolg van bevolkingsdaling en processen van vergrijzing en
ontgroening. Deze processen hebben gevolgen voor de bezetting van gemeentelijke
182

sp or t, ruimte en tijd

s­ portaccommodaties als sportvelden en sporthallen, sportzalen en gymzalen, aangezien
vooral de jeugd gebruikmaakt van deze accommodaties.
Volwassenen, in het bijzonder ouderen, noemen de openbare ruimte het meest als
gebruikte sportlocatie, en dan vooral het gebruik van de openbare weg. In stedelijk
gebied ligt het gebruik van de openbare weg wat lager, maar daar gebruiken ze vaker
parken voor de sportbeoefening. Ook wordt in stedelijke gebieden relatief veel gebruikgemaakt van commerciële accommodaties en zwembaden. Dit hangt naar verwachting
samen met de grotere aanwezigheid van en kortere afstand tot deze voorzieningen.
Inwoners uit zeer sterk stedelijke gebieden leggen 1,7 kilometer af naar een zwembad,
terwijl inwoners uit niet-stedelijke gebieden 3,7 kilometer moeten reizen. Voetbal en
tennis zijn voor iedereen even dichtbij; gemiddeld moet men hiervoor minder dan twee
kilometer afleggen. De nabijheid en de beperktere keuzemogelijkheden uit andere
sportaccommodaties verklaart deels waarom inwoners uit niet-stedelijke gebieden meer
gebruikmaken van sportvelden. Dit lijkt er tevens op te wijzen dat wie wil sporten kiest
uit het lokaal beschikbare aanbod. Dat wil overigens niet zeggen dat sporters per se naar
de dichtstbijzijnde accommodatie gaan voor hun tak van sport. De afstand die sporters
afleggen is over het algemeen groter dan die tot de dichtstbijzijnde accommodatie. Hieruit blijkt dat sporters hun keuze ook van andere factoren dan nabijheid laten afhangen.
Ten aanzien van voetballeden, heeft eerder onderzoek al uitgewezen dat sociale binding,
speelniveau van de vereniging en aanbod voor doelgroepen redenen kunnen zijn om
voor een verder weg liggende vereniging te kiezen (Diepenveen en Starrenburg 2010;
Hermie 2013).
Om bij de sportaccommodatie te komen, maakt de helft van de sporters gebruik van de
auto en een derde pakt de fiets. De auto wordt het minst benut door 12-17-jarigen: zij worden in mindere mate door hun ouders gebracht en zijn daardoor vooral op de fiets aangewezen. Ook in zeer sterk stedelijk gebied wordt minder gebruikgemaakt van de auto,
waarschijnlijk als gevolg van de verkeersdichtheid en de mindere parkeermogelijkheden.
De momenten waarop men sport zijn redelijk stabiel: vooral doordeweeks in de avonduren en in het weekend overdag. Mensen plannen hun sport naast de verplichtingen
van werk, school en huishouden. 20-49-jarigen sporten daardoor minder doordeweeks
overdag, terwijl 50-79-jarigen die minder werkverplichtingen hebben, dan wel actief zijn.
Sinds 2000 is er een lichte verschuiving zichtbaar van het sporten op een doordeweekse
avond naar overdag. Dat het aandeel 50-79-jarigen in de bevolking is toegenomen en dat
die ook meer aan sport zijn gaan doen, kan hiervoor een verklaring zijn. Het is immers
vooral deze groep die doordeweeks overdag tijd heeft – of maakt – om te sporten. Voor
de bezettingsgraad van sportaccommodaties heeft deze verschuiving in moment van de
dag echter weinig effect, omdat de 50-plussers vooral in de openbare ruimte actief zijn,
bijvoorbeeld door te wandelen en te fietsen.

183

r a pp or tage sp or t 2014

Noten
1

2

3

4
5
6

7

De AccommodatieMonitorSport (a m s) is een (groeiend) bestand waarin alle sportaccommodaties
in Nederland zijn of worden geregistreerd. De a m s bevat van alle sportaccommodaties in ieder geval
naam, adresgegevens, x- en y-coördinaten, type sport en of het een indoor en/of outdoor accommodatie betreft. Zo mogelijk zijn aanvullende gegevens opgenomen over bijvoorbeeld aantal velden,
type sportvloer, exploitatievorm en gebruikers (verenigingen). Met subsidie van het ministerie van
v ws draagt het Mulier Instituut zorg voor de a m s. De gegevens worden om niet voor onderzoeksdoeleinden ter beschikking gesteld.
De waarden in de tabel wijken licht af van de Rapportage Sport 2008. De oorzaak ligt in het bodemgebruikbestand van het cbs. Dit bestand bevat kleine correcties van onjuistheden die in 2008 nog niet
bekend waren.
Tot sportterrein wordt gerekend: terrein voor veldsport inclusief draf- en rensport, golfterrein;
zwembad, (kunst)ijsbaan; sporthal en manege; permanente motorcrossbaan (ook provisorisch ingericht); bijbehorende tribunes, parkeerterreinen en bos- of heesterstroken. Bos groter dan een hectare wordt niet tot sportterrein gerekend. Water in sportterrein wordt tot recreatiewater gerekend,
indien 75% van de oevers in de hoofdgroep recreatieterrein valt.
Zie bijlage voor gebiedsbegrenzing (te vinden via www.scp.nl onder dit rapport).
Exclusief sport op school tijdens schooltijd en het gebruik van ijsbanen, buurthuizen, cafés en kantines.
Onder sporten vallen de volgende activiteiten: aquajoggen, duiken, waterpolo, atletiek, badminton,
basketbal, denksport, fitness/aerobic/steps/spinning, golf, gymnastiek/turnen, handbal, hockey,
honkbal/softbal, joggen/hardlopen/trimmen, korfbal, mountainbiken, paardensport, schaatsen,
skaten/skeeleren, skiën/langlaufen/snowboarden, squash, tennis, vecht-/verdedigingssport, voetbal, volleybal, wandelsport, wielrennen, tafeltennis, biljart/snooker/poolen, jeu de boules, darten,
schietsport/handboogschieten/overige sport.
Onder een vrijetijdsactiviteit wordt verstaan: alle (dag)recreatieve activiteiten die worden ondernomen buiten de eigen woning en waarbij men minimaal een uur van huis is (inclusief reistijd). Bezoek
aan familie, vrienden, kennissen en activiteiten ondernomen tijdens vakanties blijven buiten beschouwing.

184

10 Beweeg- en zitgedrag van sporters en resulterende
sportblessures
Vincent Hildebrandt (tno), Wanda Wendel-Vos (rivm), Claire Bernaards
(tno), Huib Valkenberg (VeiligheidNL) en Jan-Willem Bruggink (cbs)

In dit hoofdstuk zijn de volgende kernindicatoren uitgewerkt:
kernindicator

operationalisatie

beweeggedrag

aandeel van de bevolking dat voldoende
beweegt op basis van combinorm (%)
aandeel van de bevolking dat voldoende
beweegt op basis van beweegnorm (%)
aantal uren dat men zittend of liggend
doorbrengt op een school/werkdag (uren)
aantal blessures op basis van 1000 uur
sportbeoefening

sedentair gedrag
blessureincidentie

uitkomst trend in de afgelopen 10 jaar
65a

lichte stijginga

63a

lichte stijginga

7,4b

–

2,0c

stijgingc

a cbs (ge’01-’13) 12 jaar en ouder.
b tno (OBiN’12/’13) 12-64-jarigen.
c VeiligheidNL (OBiN’07-’12) 4 jaar en ouder.
– = geen cijfers beschikbaar

10.1 Risico’s en voordelen van te veel of te weinig bewegen
Te weinig sporten en/of bewegen levert risico’s op voor de gezondheid (Physical Activity Guidelines Advisory Committee 2008). De schatting is dat wereldwijd onvoldoende
bewegen verantwoordelijk is voor 6% van de coronaire hartziekten, 7% van type 2
dia­betes, 10% van borstkanker, 10% van darmkanker en voor 9% van het voortijdig overlijden. Dit komt overeen met meer dan 5,3 miljoen van de 57 miljoen doden wereldwijd
in 2008. Als 10% of 25% van de wereldbevolking voldoende zou gaan bewegen, dan kan
dit jaarlijks meer dan 533.000 resp. 1,3 miljoen doden voorkomen. Als iedereen voldoende zou bewegen, neemt de levensverwachting wereldwijd met 0,68 jaar toe (Lee et al.
2012).
Naast te weinig bewegen kan te veel zitten risico’s opleveren voor de gezondheid. Gedrag
dat zich kenmerkt door veel zitten of liggen in combinatie met een laag energieverbruik gedurende de wakkere uren noemt men ‘sedentair gedrag’ (Sedentary Behaviour
Research Network 2012). In de laatste decennia zijn mensen steeds meer tijd zittend gaan
doorbrengen (Hallal et al. 2012) en Nederlanders zitten het meest van alle Europeanen:
6,8 uren per dag versus 5,2 uren per dag gemiddeld (Bennie et al. 2013). De gezondheidseffecten van te veel zitten lijken groot: evenals onvoldoende bewegen gaat langdurig zitten samen met een verhoogde kans op ziekte en sterfte. Deze relatie blijkt onafhankelijk
van de hoeveelheid matig tot zwaar intensieve lichamelijke activiteit die iemand heeft
185

r a pp or tage sp or t 2014

(Van der Ploeg et al. 2012). Het gunstige effect van het voldoen aan de ­beweegnormen
wordt dus deels teniet gedaan als er daarnaast sprake is van langdurig zitten. Veel
lichamelijke activiteit kan namelijk samengaan met veel sedentair gedrag (maar het
omgekeerde komt ook voor), afhankelijk van onder meer de leeftijd, het geslacht en
de sociaaleconomische status (Leech et al. 2014) en van het type sedentaire activiteit
(­R hodes et al. 2012).
Te weinig bewegen en te veel zitten bedreigen ook een gezonde ontwikkeling en onderhoud van de motorische vaardigheden (Hoeboer et al. 2014). Gevolg hiervan is een verhoogde kans op (sport)blessures (Martin-Diener et al. 2013). Dit belemmert niet alleen
de deelname aan het sporten zelf, maar ook aan allerlei andere maatschappelijke activiteiten (zoals werken en leren). Daarnaast leiden sportblessures tot hoge maatschappelijke kosten, geschat op 1,5 miljard euro per jaar (Stam 2014). Dit bedrag is opgebouwd
uit directe medische kosten (440 miljoen euro) en verzuimkosten (1 miljard euro). Dat is
minder dan de maatschappelijke kosten van privé-ongevallen (2,6 miljard euro), maar
twee keer zo veel als de kosten van arbeidsongevallen (750 miljoen). Door optimale preventie van blessures kunnen niet alleen genoemde kosten gereduceerd worden, maar
kan ook worden voorkomen dat sporters onnodig (moeten) stoppen met wat toch primair een zeer gezonde en leuke bezigheid is.
Decennialang is gepropageerd meer te gaan bewegen en – sinds recente jaren – ook
minder te zitten. Sporters zouden de groep zijn die dat bij uitstek in praktijk brengt,
aangezien ze als actieve groep bekend staan. Vanuit gezondheidskundig oogpunt is echter ten minste 30 minuten matig-intensieve beweging per dag nodig (Ooijendijk 2002,
zie ook kader 10.1). Krijgt iemand die wekelijks aan sport doet (zie hoofdstuk 4) wel daadwerkelijk voldoende beweging? In dit hoofdstuk kijken we of sporters1 inderdaad vaker
voldoen aan de vigerende beweegnormen in vergelijking tot niet-sporters. Ook brengen
we het beweeggedrag van beide groepen in kaart (§ 10.2). Hiervoor gebruiken we data
van de gezondheidsenquête van het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) en de data
van de Gezondheidsmonitor Volwassenen 2012 van de g gd’en, het cbs en het r i v m.
Vervolgens maken we eenzelfde vergelijking aangaande het zitgedrag (§ 10.3). Tot nu toe
is nog niet specifiek gekeken naar de relatie tussen sporten en sedentair gedrag. Velen
zullen verwachten dat sporters minder sedentair zijn dan niet-sporters op basis van hun
relatief actieve leefstijl. Er zijn echter ook argumenten om te veronderstellen dat sporters juist meer sedentair zijn dan niet-sporters: door het sporten schatten ze de noodzaak daarnaast ook nog actief te zijn mogelijk lager in. Als dit het geval is, moet het risico
van sedentair gedrag juist in de groep sporters aandacht krijgen.
In paragraaf 10.4 kijken we naar de ontwikkeling van sportblessures in Nederland. Beide
laatste paragrafen gebruiken de monitor Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN)
van t no en partners. Daarnaast zijn gegevens over blessures verkregen uit het Letsel
Informatie Bestand (l is) van VeiligheidNL. Voor meer informatie over de gebruikte databestanden, zie de bijlage bij dit rapport (te vinden via www.scp.nl bij het desbetreffende
rapport).

186

be w eeg- en zitgedr ag va n sp or ter s en resulterende sp or tblessures

Kader 10.1 Richtlijnen voor bewegen en zitten
In Nederland worden drie richtlijnen voor beweeggedrag gehanteerd: de Nederlandse Norm
Gezond Bewegen (nngb), de fitnorm en de combinorm.
– De nngb geeft aan hoeveel lichaamsbeweging minimaal nodig is voor de instandhouding
en verbetering van de gezondheid (Kemper 2000). Een volwassene (18 jaar of ouder)
voldoet aan de nngb wanneer hij of zij ten minste een half uur per dag op minstens vijf
dagen per week beweegt met een minimaal matig intensieve intensiteit. Voor jongeren
onder de 18 jaar is de eis strenger: zij behoren minstens een uur per dag te bewegen.
– De fitnorm is gebaseerd op de minimale hoeveelheid lichaamsbeweging die nodig is voor
het bereiken van een optimaal uithoudingsvermogen. Iemand voldoet aan de fitnorm als
hij/zij ten minste drie keer per week beweegt met zware intensiteit gedurende minimaal 20
minuten.
– Iemand voldoet aan de combinorm wanneer hij of zij aan ten minste één van de andere
twee richtlijnen voldoet (Ooijendijk et al. 2002).
Voor alle drie de normen geldt een indeling in categorieën met oplopende activiteit (inactief,
semi-actief en normactief, zie tabel 10.1). In Nederland zijn nog geen richtlijnen beschikbaar
voor het zitgedrag. Internationaal advies is dat men langdurig zitten moet vermijden en dat
een aaneengesloten zitperiode nooit langer dan 30 minuten zou moeten duren. In de praktijk
zou men iedere 30 minuten kleine beweegmomenten in moeten bouwen van enkele minuten,
waarbij even gaan staan al voldoende is, maar lopen nog beter.
Tabel 10.1
Indeling in categorieën voor de nngb, de fitnorm en de combinorm, bevolking 12 jaar en ouder
(in dagen per week)
nngb

fitnorm

jeugd
(12-17 jaar)

volwassenen
(≥ 18 jaar)

jeugd en volwassenen
(≥ 12 jaar)

inactief
semi-actief
normactief

0 dagen
1 t/m 6 dagen
alle dagen

0 dagen
1 t/m 4 dagen
≥5 dagen

0 dagen
1 of 2 dagen
≥3 dagen

niet-normactief
normactief

combinorm
voldoen aan geen beide bovenstaande richtlijnen
voldoen aan tenminste een van beide bovenstaande richtlijnen

Bron: Kemper (2000); Ooijendijk et al. (2002)

10.2 Beweeggedrag van sporters en niet-sporters
Sinds 2001 is het aandeel van de Nederlanders dat voldoende beweegt volgens de nngb
en de combinorm licht gestegen, maar minder Nederlanders voldoen aan de fitnorm
(figuur 10.1).2 In 2013 was 65% van de Nederlanders voldoende actief volgens de combinorm en 63% volgens de nngb.

187

r a pp or tage sp or t 2014

Sporters voldoen vaker aan de combinorm dan niet-sporters. Het beeld door de jaren
heen laat weinig verschuiving zien. Gemiddeld genomen bestaat er een verschil in het
percentage normactieven tussen sporters en niet-sporters van 20 procentpunten. Een
vergelijkbaar beeld bestaat voor de nngb en de fitnorm (zie bijlage B10.1).
Figuur 10.1
Voldoen aan de beweegnorm, fitnorm en combinorm naar sportdeelname, Nederlandse bevolking
12 jaar en ouder, 2001-2013 (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2001

2002

NNGB,
bevolking

2003

2004

fitnorm,
bevolking

2005

2006

2007

combinorm,
bevolking

2008

2009

combinorm,
sporters

2010

2011

2012

2013

combinorm,
niet sporters

Bron: cbs (ge’01-13)

In 2013 voldeed 71% van de sporters van 12 jaar en ouder aan de nngb, 35% aan de fitnorm en 75% aan de combinorm (tabel 10.2). Onder niet-sporters lagen deze percentages
lager, respectievelijk 52%, 14% en 53%. Slechts 1% van de sporters is inactief in de zin
dat ze op geen enkele dag in de week ten minste een half uur matig intensief bewegen.
Volgens de fitnorm en de combinorm zijn meer mensen onvoldoende actief: 34% van de
sporters is inactief volgens de fitnorm en 25% voldoet niet aan de combinorm. Onder de
55-plussers valt dit beeld gunstiger uit. Dat zij vaker aan de normen voldoen komt deels
doordat een activiteit vanaf 55 jaar eerder als matig of zwaar intensief wordt beschouwd.

188

be w eeg- en zitgedr ag va n sp or ter s en resulterende sp or tblessures

Tabel 10.2
Voldoen aan de beweegnormen,a naar sporters en niet-sportersb en naar leeftijd, 2013 (in procenten)
totaal
nietsporter sporter

12-17 jaar
nietsporter sporter

18-54 jaar
nietsporter sporter

≥ 55 jaar
nietsporter sporter

nngb
inactief
semi-actief
normactief

1
28
71

18
30
52

1
36
63

31
49
20

1
32
67

19
36
45

1
12
87

16
20
64

fitnorm
inactief
semi-actief
normactief

34
31
35

78
8
14

32
26
41

100
0
0

44
35
21

100
0
0

7
23
69

52
17
31

combinorm
niet normactief
normactief

25
75

47
53

26
74

80
20

30
70

55
45

10
90

35
65

a Zie kader 10.1 voor uitleg terminologie nngb, fitnorm en combinorm en bepaling van
normactiviteit.
b Verschillen tussen sporters en niet-sporters zijn voor alle normen significant (p = ≤.05).
Bron: cbs (ge’13)

Welke activiteiten verschillen tussen sporters en niet-sporters, oftewel, waar halen ze
hun beweging uit in de vrije tijd? Niet-sporters wandelen en klussen een half uur langer
en tuinieren 20 minuten meer dan sporters, terwijl sporters een half uur langer per
week fietsen. Ook uitgesplitst naar geslacht, leeftijd en opleiding blijft dit beeld bestaan
(tabel 10.3). Sportende en niet-sportende 55-plussers verschillen sterk van elkaar als
het gaat om fietsen in de vrije tijd (+/- 45 minuten per week), maar aan fietsen naar het
werk, wandelen in de vrije tijd en tuinieren besteden ze ongeveer evenveel tijd. Dezelfde
verschillen zijn te zien tussen sporters en niet-sporters met een lage opleiding. Nietsportende mannen besteden veel meer tijd aan tuinieren (30 minuten per week) en
klussen (60 minuten per week) dan mannen die wel sporten. Bij vrouwen is dit verschil
niet te zien, zij besteden vooral aan klussen veel minder tijd.

189

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 10.3
Tijd besteed aan fietsen, wandelen, tuinieren en klussen, naar sportdeelname, geslacht, leeftijd en
opleiding, bevolking 19-79 jaar, 2012 (in minuten per week)
geslacht

sporter
fietsen
woon- werkverkeer
vrije tijd
wandelen
woon-werkverkeer
vrije tijd
tuinieren
klussen
niet-sporter
fietsen
woon-werkverkeer
vrije tijd
wandelen
woon-werkverkeer
vrije tijd
tuinieren
klussen

totaal

man

vrouw

leeftijd
19-54 55-79
jaar
jaar

71
132

68
130

74
134

78
107

51
198

67
172

73
125

70
115

46
151
62
83

48
142
66
129

45
160
57
37

49
133
39
72

38
197
120
113

59
186
79
96

52
151
56
90

34
130
56
70

57
113

55
112

59
115

66
83

43
154

53
132

60
98

59
97

58
168
81
113

58
160
100
188

58
176
62
41

65
151
49
99

48
189
122
130

65
179
88
109

58
163
72
128

42
151
79
102

Bron: ggd-en/cbs/rivm (Gezondheidsmonitor Volwassenen 2012)

190

opleiding
laag midden hoog

be w eeg- en zitgedr ag va n sp or ter s en resulterende sp or tblessures

Kader 10.2 Beweeggedrag in Europees perspectief
Nederlanders ondernemen vaker activiteiten zoals fietsen, dansen en tuinieren dan gemiddeld in
de Europese Unie (figuur 10.2). Hiermee staat Nederland op de eerste plaats van de 28 landen in de
Europese Unie, gevolgd door Denemarken (32%), Zweden (30%), Finland (28%) en Letland (24%).

Figuur 10.2
Deelname aan sport- of beweegactiviteiten, Europese bevolking 15 jaar en ouder, 2013
(in procenten)

West-Europa

50
45

Noord-Europa

MiddenEuropa

Zuid-Europa

Oost-Europa

44

40
35

32

30

30

28

25
17

18

17
14

14

14

Bulgarije

18

15

Roemenië

20

7

8

8

Griekenland

Polen

8

Italië

11

10
5

Spanje

Slovenië

Oostenrijk

Finland

Zweden

Denemarken

UK

België

Frankrijk

Duitsland

Nederland

0

Bron: Directorate-General for Education and Culture (2014)

10.3 Zitgedrag van sporters en niet-sporters
Voldoende bewegen hoeft er niet toe te leiden dat men minder tijd zittend doorbrengt.
Gemiddeld zitten Nederlanders tussen de 12 en 64 jaar 7,4 uur per dag op een school- of
werkdag. Op het eerste gezicht zien we dat sporters in de groep 4-11-jarigen zowel op
school- en werkdagen als op vrije dagen meer zitten en in alle andere leeftijdsgroepen
meestal minder zitten (tabel 10.4). Na controle voor diverse achtergrondkenmerken (zie
noot c onder tabel) verdwijnen deze verschillen grotendeels. Bij de volwassenen tussen de 30 en 64 jaar zien we na controle wel significante verschillen in sedentaire tijd:
30-49-jarige sporters zitten gemiddeld 20 minuten per dag minder dan niet-sporters, bij
de 50-64-jarigen is dit verschil gemiddeld 40 minuten.

191

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 10.4
Aantal sedentaire urena op een gemiddelde school- of werkdag c.q. vrije dag, naar sportdeelnameb en
leeftijd, 2006-2011 (in gemiddelde uren en standaarddeviatie o.b.v. ongecontroleerde data, significanties na controle voor achtergrondkenmerkenc)

(n)
4-11 jaar
sporter
niet-sporter
12-17 jaar
sporter
niet-sporter
18-29 jaard
sporter
niet-sporter
30-49 jaard
sporter
niet-sporter
50-64 jaard
sporter
niet-sporter
≥ 65 jaarf
sporter
niet-sporter

school/werkdag
sedentaire tijd in uren
(standaarddeviatie)

(n)

vrije dag
sedentaire tijd in uren
(standaarddeviatie)

1287
599

6,5 (2,5)
5,8 (2,9)

1197
559

3,9 (2,1)
3,6 (2,3)

837
285

9,2 (3,3)
9,4 (3,5)

755
250

5,5 (3,3)
5,7 (3,5)

1151
730

9,7 (4,2)
9,7 (4,4)

1108
696

5,6 (3,1)
6,0 (3,1)

2173
1979

9,4 (4,5)*,e
9,4 (4,9)

2054
1885

5,3 (3,0)*
5,7 (3,3)

902
798

9,2 (4,4)*
9,7 (5,0)

880
778

5,6 (3,0)*
6,0 (3,5)

-

586
983

4,4 (2,7)
4,7 (3,1)

-

a Sedentaire tijd op een gemiddelde school- of werkdag is bepaald op basis van de hoeveelheid tijd
die respondenten zittend doorbrachten op school en/of het werk (inclusief woon-werk- en woonschoolverkeer) en de hoeveel tijd die respondenten gemiddeld na school- of werktijd zittend of
liggend doorbrachten inclusief de avond (exclusief slaaptijd).
b Respondenten worden beschouwd als sporter indien zij aangeven minimaal één keer per week te
sporten of minimaal 40 keer per jaar, ongeacht het type sport.
c Gecontroleerd is voor geslacht, leeftijd, lichaamsgewicht, mate van stedelijkheid, chronische
ziekten, opleidingsniveau van de kostwinnaar, sedentair werk en werkuren per week (alleen bij
18-64-jarigen) en het voldoen aan de nngb- en fitnorm. In de tabel zijn de ongecontroleerde
cijfers weergegeven, de significantie betreft gecontroleerde cijfers.
d Betreft alleen werkende of studerende respondenten. Hierdoor zijn de uitkomsten niet
representatief voor de Nederlandse bevolking.
e Ondanks dit gelijke aantal uren voor sporters en niet-sporters, blijkt er na controle (zie voetnoot c)
toch een significant verschil tussen sporters en niet-sporters te bestaan.
f Betreft alleen niet-werkende respondenten. Hierdoor zijn de uitkomsten niet representatief zijn
voor de Nederlandse bevolking.
* = significant verschil tussen sporters en niet-sporters op basis van gecontroleerde data (zie
voetnoot c) (p = ≤ 0.05)
Bron: tno (OBiN’06-’11)

192

be w eeg- en zitgedr ag va n sp or ter s en resulterende sp or tblessures

Kader 10.3 Sedentair gedrag in Europees perspectief
62% van de Nederlanders blijkt meer dan 5,5 uur op een gewone dag zit te zitten, terwijl het gemiddelde over de 28 lidstaten van de eu 37% is (figuur 10.3). Nederland staat daarmee op de eerste
plaats, voor Denemarken (60%), Zweden (55%) en Finland (51%). Dit komt vooral omdat Nederlanders ruim tweemaal zoveel langdurig zitten (meer dan 8,5 uur per dag) dan andere Europeanen
(25% versus 11%).

Figuur 10.3
Op een gewone dag 5,5 uur of meer zitten, bevolking 15 jaar en ouder uit Europese landen, 2013
(in procenten)

West-Europa

70

Noord-Europa

62

MiddenEuropa

Zuid-Europa

Oost-Europa

60

60

51

50
42

40

38

38

46

45

43

42

37
32

26

26

Slovenië

Spanje

31

30

27

20
10

Bulgarije

Roemenië

Polen

Griekenland

Italië

Oostenrijk

Finland

Zweden

Denemarken

UK

België

Frankrijk

Duitsland

Nederland

0

Bron: Directorate-General for Education and Culture (2014)

10.4 Sportblessures
Omvang van de blessureproblematiek in Nederland
Tussen 2007 en 2012 is in Nederland het aantal sportblessures per 1000 gesporte uren
met 17 procentpunt gestegen (figuur 10.4).3 Iedere 1000 uur dat er gesport wordt ontstonden er in 2012 twee blessures. Ook het absolute aantal sportblessures neemt de
laatste jaren toe, van 3,5 miljoen in 2007 tot 4,4 miljoen in 2012 (tabel 10.5). Vooral in dat
laatste jaar was de stijging fors: in 2012 liepen sporters ruim 500.000 extra blessures op
ten opzichte van 2011. Dit werd vooral veroorzaakt door de toename van blessures die
tijdens hardlopen of fitness zijn opgelopen, en in iets mindere mate door de toename
van paardrij- en hockeyblessures. Het aantal blessures steeg echter harder dan het aantal
193

r a pp or tage sp or t 2014

nieuwe sporters of de uren dat er in 2012 aan sport werd gedaan. Stijgende sportdeelname was dus niet volledig verantwoordelijk voor meer blessures; ook het risico om een
sportblessure op te lopen nam toe.
De belangrijkste oorzaak hiervoor moet gezocht worden in de stijging van het aantal
sporters met een verhoogd risico op een blessure. Zo is uit analyses van gegevens uit
Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN) bekend dat beginnende sporters een grotere kans hebben een blessure op te lopen dan ervaren sporters en stijgende sportdeelname betekent een toename van beginnende sporters met een verhoogd blessurerisico.
Daarnaast is bekend dat hardlopen een sport is met een relatief hoog blessurerisico voor
beginners, en dus heeft de forse toename van het aantal (beginnende) hardlopers in 2012
vanzelf tot gevolg dat het totale risico op een sportblessure stijgt.
Tussen 2007 en 2012 zijn niet meer sportblessures per 1000 uur sport op de Spoedeisende
Hulp (seh) behandeld (figuur 10.4). seh-behandelingen voor sportblessures zijn echter
niet representatief voor alle sportblessures, het gaat daarbij uitsluitend om blessures die
acuut zijn ontstaan en om directe medische behandeling vragen. De stijging in het totaal
aantal sportblessures is dus voornamelijk een stijging in minder ernstige blessures waarvoor geen medische behandeling nodig is.
Figuur 10.4
Incidentiedichtheid van sportblessures, bevolking 4 jaar en ouder, 2007-2012 (in aantal blessures
per 1000 sporturen)
0,35

SEH-behandelingen (aantal)

blessures per 1000 uur sport

3,5

0,30

3,0

0,25

2,5

0,20

2,0

0,15

1,5

0,10

1,0

0,05

0,5
0

0,0
2007

2008

lineaire trend SEH
aantal SEH−behandelingen
per 1000 sporturen

Bron: VeiligheidNL (OBiN’07-’12)

194

2009

2010

2011

2012

lineaire trend blessures
per 1000 sporturen
sportblessures per 1000 uur

be w eeg- en zitgedr ag va n sp or ter s en resulterende sp or tblessures

In 2012 liepen sporters in Nederland naar schatting 4,4 miljoen sportblessures op,
waarvoor ze in 1,7 miljoen gevallen (39%) medische behandeling zochten (tabel 10.5).
Daarmee vormden sportblessures de helft van de 3,5 miljoen medisch behandelde
ongevalsletsels in Nederland in 2012 (VeiligheidNL 2012). Rond de 160.000 blessures
werden op de seh-afdeling van een ziekenhuis behandeld. Daarnaast behandelden fysio­
therapeuten 880.000 blessures in gemiddeld zes behandelingen per blessure, huisartsen
zagen 690.000 blessures en specialisten op een polikliniek 370.000 blessures.
Tabel 10.5
Blessures en behandelingen, naar aantal, 2012 (in absolute aantallen)
aantal blessures
alle blessures
plotseling ontstaan
geleidelijk ontstaan
medisch behandelde blessures
plotseling ontstaan
geleidelijk ontstaan
fysiotherapeut
huisarts
specialist/polikliniek
spoedeisende hulp behandelingen
sportarts
ziekenhuisopnamen

4.400.000
3.300.000
1.100.000
1.700.000
1.300.000
470.000
880.000
690.000
370.000
160.000
130.000
15.000

aantal behandelingen

5.200.000
920.000
930.000

Bron: VeiligheidNL (OBiN’12); VeiligheidNL (lis’12)

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (v ws) heeft in haar beleid voor
blessurepreventie een aantal afzonderlijke sporttakken aangewezen voor blessurepreventie op basis van epidemiologische cijfers (aangegeven met een * in tabel 10.6).
Vervolgens zijn bepaalde sporttakken op basis van epidemiologische criteria geprioriteerd, omdat ze extra preventieve aandacht verdienen. Dit zijn vooral sporten met
veel blessures, een hoog blessurerisico (aantal blessures per 1000 sporturen), veel
seh-behandelingen, een grote kans op behandeling op de seh-afdeling (aantal seh-behandelingen per 1000 sporturen) en sporten met relatief ernstige blessures (afgemeten
aan de medische kosten).
De sporten met veruit het grootste aantal blessures zijn veldvoetbal, hardlopen en fitness; sporten die populair zijn (zie hoofdstuk 4). Hardlopen is een sport met een relatief
groot risico op een blessure, evenals hockey. Iedere 1000 uur dat deze sporten beoefend
worden, ontstaan er 5,6 hardloopblessures en 6,2 hockeyblessures. Op basis van het
grote aantal seh-behandelingen springt vooral veldvoetbal eruit, maar ook paardrijden
en hockey zijn sporten die voor veel seh-behandelingen zorgen. Bij veldvoetbal komt
dit vooral doordat zo veel mensen deze sport beoefenen, waardoor de relatief beperkte
kans op een blessure (3,5 per 1000 uur sport) zich toch vertaalt in veel behandelingen.
195

r a pp or tage sp or t 2014

Ook schaatsers komen na een valpartij naar verhouding vaak op de seh-afdeling terecht.
Deze sport leidt tot de meeste seh-behandelingen per 1000 sporturen (0,81). Wiel­
rennen, mountainbiken en tennis voegen we toe aan de lijst vanwege de relatief hoge
medische kosten.
Tabel 10.6
Epidemiologische kerncijfers naar sporttak, bevolking 4-79 jaar, 2012 (in absolute aantallen, in aantallen en seh-behandelingen per 1.000 uur sport, en euro’s)

sport totaal
fitness
zwemmen
wielrennen/toerfietsen*
hardlopen*
veldvoetbal*
tennis*
skiën*
volleybal*
schaatsen*
mountainbiken*
vechtsport (incl. boksen+judo)
paardensport*
zaalvoetbal*
hockey*
snowboarden*

blessures

aantal bles­
sures (per
1000 sport­
uren)

aantal sehaantal seh- behandelingen
behande­
(per 1000
lingen
­sporturen)

medische
­kosten per
slachtoffer
(euro’s)a

4.400.000

2,0

160.000

0,071

1.100

470.000
610.000
760.000
230.000
200.000
-

1,5
5,6
3,5
2,9
6,2
-

1.500
5.000
4.200
2.100
45.000
2.400
1.700
4.300
12.000
2.500
5.300
9.900
3.700
8.400
1.200

0,0048
0,042
0,022
0,019
0,21
0,031
0,11
0,81
0,077
0,14
0,19
0,25
0,26
-

1.200
930
2.500
1.300
890
1.700
1.300
1.100
1.600
1.700
840
1.600
940
710
860

a Gemiddelde direct medische kosten (tot een jaar) van slachtoffers die zijn behandeld op een sehafdeling en/of opgenomen zijn geweest.
* = geprioriteerde sporten in v ws beleid; vet = indicator voor prioritering blessurepreventie; - = geen of
onvoldoende gegevens beschikbaar voor een betrouwbare schatting.
Bron: VeiligheidNL (OBiN’12); VeiligheidNL (lis’12)

Lokalisatie en aard sportblessures
Van het totaal aantal sportblessures is twee derde deel een blessure aan het been of de
heup (tabel 10.7). Vooral de grote aantallen knie- en enkelblessures (resp. 19% en 17%)
vallen op. Ook het aantal onderbeenblessures en blessures aan de voet, hiel of tenen is
groot (beide 8%).

196

be w eeg- en zitgedr ag va n sp or ter s en resulterende sp or tblessures

Tabel 10.7
Sportblessures naar getroffen lichaamsdeel, bevolking 4-79 jaar, 2012 (in absolute aantallen en in
procenten van het totaal)
aantal blessures

aandeel (%)

hoofd
arm/schouder/sleutelbeen
schouder
elleboog
pols
hand/vingers
romp/rug
rug
been/heup
bovenbeen
knie
onderbeen/kuit
achillespees
enkel
voet/hiel/tenen
overig/geen opgave

100.000
810.000
270.000
84.000
110.000
190.000
420.000
300.000
2.900.000
260.000
860.000
330.000
160.000
770.000
330.000
220.000

2
18
6
2
3
4
9
7
65
6
19
8
4
17
8
5

totaal

4.400.000

100

Bron: VeiligheidNL (OBiN’12)

Op de Spoedeisende hulp-afdeling worden vooral blessures aan handen/vingers (17%),
pols (14%) en enkels (14%) behandeld (tabel 10.8). Sporters met een knieblessure (6%)
komen relatief minder vaak op de seh-afdeling terecht. Meer dan de helft (59%, niet in
tabel) van de sportblessures die behandeld worden op een seh-afdeling ontstaat door
vallen, waaronder verzwikken. Daarnaast ontstaat ongeveer een zevende deel (14%) door
contact met een bewegend voorwerp, zoals een bal, een hockeystick of een racket. Ook
ongeveer een zevende (13%) van de blessures ontstaat door lichamelijk contact, bijvoorbeeld door een trap of een schop.
Combinatie van lichaamsdeel en blessuretype laat zien dat sporters het vaakst op een
seh-afdeling behandeld worden in verband met een polsbreuk (10%, niet in tabel),
gevolgd door een fractuur aan de hand of een vinger (9%) en een verstuikte enkel (8%).

197

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 10.8
seh-behandelingen voor sportblessures naar getroffen lichaamsdeel, bevolking 4-79 jaar, 2012
(in absolute aantallen en in procenten van het totaal)
aantal blessures

aandeel

hand/vingers
pols
enkel
voet/tenen
hoofd/nek/hals
bovenarm/elleboog/onderarm
schouder/sleutelbeen
knie

27.000
23.000
22.000
15.000
15.000
13.000
12.000
10.000

17
14
14
10
10
8
8
6

totaal

160.000

100

Bron: VeiligheidNL (lis’12)

Risicofactoren/groepen
Er zijn verschillende risicogroepen te onderscheiden. Ten eerste zien we dat het merendeel van de blessures (55%) ontstaat bij sporters die actief zijn in georganiseerd verband,
als lid van een sportvereniging, een sportschool, een loopgroep of onder leiding van
een fysiotherapeut. Dat komt niet doordat georganiseerd sporten in het algemeen meer
risico op een blessure met zich meebrengt, maar vooral door het groot aantal georganiseerde sporters in Nederland, en doordat de kans op een blessure groter is tijdens
wedstrijden dan tijdens een ongeorganiseerde training of vrij sporten.
Daarnaast lopen mannen meer risico. Van alle geblesseerde sporters is bijna twee derde
(62%) man. Het blessurerisico, gemeten in het aantal blessures per 1000 uur sport, is
voor sporters tussen de 15 en 34 jaar en mannen boven de 34 jaar het grootst (figuur 10.5).
Op de seh-afdeling komen vooral geblesseerde mannen (64%, 100.000), maar ook veel
10-19-jarige sporters (45% van de bezoekers, 70.000). Bij de jongeren ligt de sportparticipatie hoog (zie hoofdstuk 4), wat de kans op veel blessures vergroot. Kinderen, die zich
melden op de seh-afdeling, hebben relatief vaak polsblessures en andere blessures aan
de armen en handen ten gevolge van sport. Ook sportende 55-plussers komen relatief
vaak op de seh-afdeling met polsblessures. Enkel- en knieblessures zien we vooral bij
sporters van 15-54 jaar. seh-behandelingen voor blessures aan schouder of sleutelbeen
komen vooral voor bij sporters van 25 jaar of ouder.
Ook gemeten naar het aantal sportblessures op de seh-afdeling per 1000 sporturen hebben jonge sporters, en vooral jongens, een grotere kans om op de seh-afdeling terecht
te komen (figuur 10.6).
Met andere woorden, zowel op basis van het aantal blessures als op basis van het risico
om met een blessure op de seh-afdeling te komen, verdienen jonge sporters extra aandacht als het gaat om het voorkomen van acute, ernstige sportblessures.
198

be w eeg- en zitgedr ag va n sp or ter s en resulterende sp or tblessures

Figuur 10.5
Blessurerisico naar leeftijd en geslacht, bevolking 4-79 jaar, 2012 (in aantal blessures per 1000 uur
sport)
6
5
4
3
2
1
0
0−9
jaar

10−14
jaar

man

15−19
jaar

20−24
jaar

25−29
jaar

30−34
jaar

35−39
jaar

40−44
jaar

45−49
jaar

50−54
jaar

55−59 ≥60 jaar
jaar

vrouw

Bron: VeiligheidNL (OBiN’12)
Figuur 10.6
Risico op sportblessure met seh-behandeling naar leeftijd en geslacht, bevolking 4 jaar en ouder, 2012
(in aantal seh-behandelingen per 1000 sporturen)
0,20
0,18
0,16
0,14
0,12
0,10
0,08
0,06
0,04
0,02

man

≥ 85 jaar

80−84 jaar

75−79 jaar

70−74 jaar

65−69 jaar

60−64 jaar

55−59 jaar

50−54 jaar

45−49 jaar

40−44 jaar

35−39 jaar

30−34 jaar

25−29 jaar

20−24 jaar

15−19 jaar

10−14 jaar

5−9 jaar

0−4 jaar

0,00

vrouw

Bron: VeiligheidNL (lis’12); VeiligheidNL (OBiN’12)
199

r a pp or tage sp or t 2014

10.5 Conclusie
Het zal niet verbazen dat sporters vaker blijken te voldoen aan de normen voor gezond
bewegen dan niet-sporters. Sport vormt als het ware een ‘extra’ bron van lichaams­
beweging en ook nog eens een bron van vooral intensieve lichaamsbeweging, waarvan
de gezondheidswaarde groot is. Sporters ‘winnen’ al gauw van niet-sporters, omdat er
weinig andere activiteiten zijn die intensieve lichaamsbeweging vragen. Toch blijken
sporters in een derde van de gevallen op geen enkele dag in de week aan de fitnorm te
voldoen en voldoet 25% van de sporters niet aan de combinorm. Ook blijken sporters
in veel leeftijdscategorieën niet minder sedentair te zijn dan niet-sporters en lopen
daarmee toch onnodige gezondheidsrisico’s. Gunstig is echter dat in de groep 30-64-jarigen – qua omvang de grootste leeftijdscategorie – sporters minder sedentair zijn dan
hun niet-sportende leeftijdsgenoten en dus een dubbel voordeel hebben. De gebleken
leeftijdsafhankelijkheid kan wellicht worden verklaard doordat het type sedentaire
activiteit per leeftijdscategorie verschilt. Zo besteden ouderen over het algemeen meer
tijd aan televisiekijken en volwassenen in de leeftijd van 40-44 jaar meer tijd aan thuis
zitten achter de computer (Dyck et al. 2011). Het is dus ook voor sporters van belang hun
leefstijl wat het zitgedrag betreft kritisch te bekijken om te voorkomen dat zij toch nog
vermijdbare gezondheidsrisico’s lopen. Beleidsmatig betekent dit dat sporters voor het
tegengaan van sedentair gedrag evenzeer een doelgroep vormen als niet-sporters.
Sporters worden bovendien geconfronteerd met een ander gezondheidsrisico: de
sportblessures. De omvang en kosten daarvan nopen tot voorzetting van een krachtig
preventief beleid, waarbij verschillende sporttakken en risicogroepen extra aandacht
verdienen. Zo blijken vooral mannen en jongeren veel blessures op te lopen. Preventieve maatregelen zoals valvaardigheidstrainingen, beschermende materialen (scheen­
beschermers, braces en bitjes), maar ook acties gericht op verandering van (agressief)
gedrag sluiten aan bij de in dit hoofdstuk gepresenteerde epidemiologische gegevens
en kunnen helpen in het terugbrengen van deze problematiek. Eerder is evenwel aangetoond dat het stimuleren van bewegen leidt tot aanzienlijk grotere besparingen op
maatschappelijke kostenposten als de gezondheidszorgkosten en de kosten van arbeidsverzuim dan de meerkosten van sportblessures ten gevolge van een toename van bewegen.
Noten
1

In paragraaf 2 verstaan we onder een sporter iemand die in een normale week ten minste één keer
sport, net als in hoofdstuk 4. In paragraaf 3 is een sporter iemand die minimaal één keer per week of
minimaal 40 keer per jaar sport. Het verschil in definitie komt doordat sportdeelname verschillend
bevraagd is in de gebruikte onderzoeken.
2 Het verschil in uitkomsten tussen 2011 enerzijds en 2012 en 2013 anderzijds is opvallend. Nader uit­
gezocht moet worden in hoeverre dit te wijten is aan methodologische veranderingen.
3 In deze tekst is de lineaire trend in sportblessures over de periode 2007-2012 weergegeven. In eerdere
rapportages van VeiligheidNL over sportblessures werd een lineaire trend vanaf 2000 gerapporteerd.
De hier weergegeven trend wijkt daarom af.
200

11 Sport en onderwijs
Jo Lucassen en Niels Reijgersberg (Mulier Instituut)

In dit hoofdstuk is de volgende kernindicator uitgewerkt:
kernindicator

operationalisatie

uitkomst

bewegingsonderwijs

het totaal aantal daadwerkelijk
­gegeven bewegingsonderwijs primair onderwijs (po) en voortgezet
­onderwijs (vo) (minuten)

po-groep 1 en 2: 144
po-groep 3-8: 87
vo 1e leerjaar: 150
vo 4e leerjaar: 97

trend in de
­afgelopen 10 jaar
–
–
–
–

– = geen gegevens beschikbaar
Bron: Mulier Instituut (0-meting bewegingsonderwijs p o 2013 en 0-meting bewegingsonderwijs vo
2014)

11.1

Veel aandacht voor mogelijkheden bewegingsonderwijs in beleid

Om zo veel mogelijk mensen een leven lang te laten genieten van sport streeft de
sportsector naar een structurele verhoging van de sportparticipatie. Daaraan moet het
onderwijs bijdragen door jeugdigen al op vroege leeftijd te boeien en binden met sport
(noc*nsf 2012). Voor de overheid is het stimuleren van een actieve leefstijl een hoofddoelstelling van het sportbeleid (v ws 2005) en de rol van het onderwijs daarbij wordt
kernachtig verwoord in de kamerbrief Sport, bewegen en een gezonde leefstijl in en
rond het onderwijs (oc w 2012a):
Sport en bewegen, maar ook andere aspecten van een gezonde leefstijl, zijn belangrijk voor
het presteren en voor het welbevinden, zowel op korte als op langere termijn. Het onderwijs
kan en wil daaraan, als ketenpartner in activiteiten voor kinderen en jongeren, graag zijn
specifieke bijdrage leveren. Sport en onderwijs horen bij elkaar en versterken elkaar. Sport
en bewegen is voor de meeste kinderen en jongeren leuk om te doen en levert een belangrijke
bijdrage aan de motorische, sociale en cognitieve ontwikkeling en de gezondheid van kinderen
en jongeren. Dit kan leiden tot betere schoolprestaties en minder uitval. (oc w 2012a: 1)
Sport en bewegen hebben van oudsher een plaats in het onderwijs. Al sinds 1890 is lichamelijke opvoeding een verplicht vak in het basisonderwijs. Bewegingsonderwijs, zoals
het vak tegenwoordig vaak genoemd wordt, is de basis voor het leren van motorische
vaardigheden van kinderen en voor hun bekwaamheden om aan sport en bewegen deel
te nemen, en is daarom opgenomen in de kerndoelen voor het primair en voortgezet
onderwijs. In het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) is de zorg voor de eigen gezondheid opgenomen in de kwalificatie-eisen (vitaal burgerschap, zie § 11.2).

201

r a pp or tage sp or t 2014

Uitgaande van de kerndoelen mogen scholen zelf bepalen hoe zij invulling geven aan het
bewegingsonderwijs (oc w 2012a). De beleidsruimte die de wetgever hiermee binnen de
onderwijspraktijk creëert, is regelmatig aanleiding geweest tot discussie over de gewenste omvang en invulling van het bewegingsonderwijs (Stegeman 2000). Deze discussie is
opnieuw actueel. Over het aantal te realiseren lesuren in het voortgezet onderwijs is na
het afschaffen van de adviesurentabel in 2006 opnieuw onduidelijkheid gerezen. In het
mbo worden de laatste jaren intensieve pogingen gedaan sport- en bewegingsonderwijs
te herintroduceren, nadat de verplichting hiertoe in de jaren negentig van de vorige
eeuw was beëindigd (Boetes 2013). Het regeerakkoord van het kabinet-Rutte II formuleert als ambitie om sport en bewegen in het basisonderwijs te intensiveren. Dat gebeurt
vooral met het oog op het aanleren van een voldoende actieve leefstijl en daartoe moeten scholen met andere ‘ketenpartners’ samenwerken (oc w 2012a).
Veel scholen bieden daarom naast de sport- en beweegactiviteiten binnen het onderwijs
al decennia sportieve activiteiten buiten de gymnastieklessen aan: in pauzes, naschools
en tijdens sportevents zoals sportdagen, Koningsspelen en Olympic Moves. De roep om
jeugdigen via het onderwijs tot een fysiek actieve leefstijl te bewegen leidt tot discussie
over de vraag of het bewegingsonderwijs vooral op educatie of op fitheid gericht moet
zijn (Brouwer et al. 2011; Slingerland 2014).
Het beleid dat zich eind jaren negentig van de vorige eeuw richtte op intensiever samenwerken tussen sport en onderwijs, is de laatste jaren stevig gecontinueerd. Deze samenwerking is een uitvloeisel van de functieverbreding die zowel door sport als onderwijs
in de afgelopen decennia is bepleit. Het voortijdig beëindigde Olympisch Plan 2028 gaf
pregnant uitdrukking (v ws 2009; noc*nsf 2009) aan de verbrede maatschappelijke
ambities van de sportsector en binnen de onderwijssector uitte dit zich in het gevoerde
‘brede scholen’-beleid. Vanaf 2008 spelen de combinatiefunctionarissen en sportbuurtcoaches in de verbinding tussen beide sectoren een belangrijke rol (zie § 11.4 en hoofdstuk 3).
In het sport- en onderwijsbeleid is aandacht voor preventief gezondheidsbeleid. Hieraan moet het bewegingsonderwijs een bijdrage gaan leveren (zie § 11.3). Een belangrijke
ontwikkeling voor het onderwijs is ten slotte de invoering van de wet Passend onderwijs
(oc w 2012b), die per 1 augustus 2014 van kracht is en scholen verplicht een passend
onderwijsaanbod te garanderen voor elke leerling ongeacht zijn of haar leer- of ontwikkelingsbeperkingen. Ook het bewegingsonderwijs moet hierop worden afgestemd. De
gevolgen van deze wet zijn nog nauwelijks te overzien.
In dit hoofdstuk gaan we na welke ontwikkelingen zich hebben voorgedaan op deelterreinen van het thema onderwijs en sport sinds 2008. De gepresenteerde gegevens
zijn gebaseerd op een groot aantal bronnen (statistieken, verrichte inventarisaties en
evaluaties, beleidsdocumenten). Een deel van dit materiaal vormt het resultaat van
monitoringprojecten die het Mulier Instituut en anderen in opdracht van verschillende
ministeries uitvoerden, onder meer naar het beleidskader Sport, Bewegen en Onderwijs
(sbo), het bewegingsonderwijs, de agenda Sport, Bewegen en Gezonde Leefstijl (sbgl)
en het invoeringsproces van de combinatiefuncties op lokaal niveau.

202

sp or t en onderw ijs

11.2 Stand van zaken in het bewegingsonderwijs
De stand van zaken in het bewegingsonderwijs op scholen voor primair, voortgezet
en middelbaar beroepsonderwijs beschrijven we aan de hand van de hoeveelheid aangeboden lesuren voor bewegingsonderwijs, de kwalificatie van de leerkrachten en de
gerealiseerde onderwijskwaliteit. Ook bespreken we de deelname van leerlingen aan het
aanvullend onderwijsaanbod en aan andere sport- en beweegactiviteiten op school.
11.2.1 Primair onderwijs
Omvang lestijd voor bewegingsonderwijs
De situatie in het primair onderwijs is in 2013 in beeld gebracht in een monitoring­
onderzoek onder ruim 1000 scholen in het basisonderwijs en speciaal (basis)onderwijs.
Basisscholen hebben de vrijheid hun programma voor het bewegingsonderwijs vorm te
geven binnen de wettelijk vastgestelde kerndoelen. Er is geen wettelijke norm voor de
hoeveelheid te realiseren lestijd voor bewegingsonderwijs, maar vaak gaat men uit van
twee keer 45 minuten. De gemeentelijke bekostiging van accommodaties voor bewegingsonderwijs is daarop afgestemd.
Voldoende lestijd is een noodzakelijke voorwaarde om bij alle kinderen de gewenste
leeropbrengsten te bereiken, zoals het verwerven van motorische basisvaardigheden,
mee leren doen aan sport/bewegen en voldoende fysiek actief zijn. Bij een deel van de
leerlingen kunnen door te weinig bewegingsonderwijs achterstanden optreden, waardoor zij over onvoldoende vaardigheden beschikken om blijvend aan sport- en beweegactiviteiten te kunnen deelnemen (Collard 2010; Schipper et al. 2014).
Op dit moment wordt op meer dan de helft van de basisscholen in de groepen 1 en 2 per
week minimaal drie lessen bewegingsonderwijs gegeven (figuur 11.1). Hiervoor wordt
gemiddeld 45 minuten ingeroosterd. In de groepen 3 t/m 8 staan op driekwart van de
basisscholen twee lessen van gemiddeld 48 minuten op het rooster. De effectieve lestijd
is 10 procentpunten1 minder dan de ingeroosterde. Een op de vijf basisscholen geeft
maar één gymles in de week. Het kabinet-Rutte II streeft naar drie lessen bewegings­
onderwijs per week (Rutte en Samson 2012). Op dit moment is dit bij slechts 5% van de
basisscholen realiteit.

203

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 11.1
Overzicht aantal lessen bewegingsonderwijs per week, naar groep, 2013 (in procenten; n = 1083)
100

2

4

3

90

2 lessen

80
70

3−5 lessen
1 les

54

60

75

77

77

21

21

20

gr 3−4

gr 5−6

gr 7−8

50
40
30

33

20
10

14

0
gr 1−2

Bron: Mulier Instituut (Nulmeting bewegingsonderwijs primair onderwijs 2013)

Leerkrachten bewegingsonderwijs
In groep 1-2 krijgt 80% van de leerlingen alleen les van groepsleerkrachten. Hier is
wettelijk gezien geen aanvullende bevoegdheid vereist. Sinds 2006 mogen alleen
groepsleerkrachten met een aanvullende bevoegdheid (leergang vakbekwaamheid
bewegingsonderwijs via de pabo, ook wel als vakspecialist aangeduid) of vakleer­
krachten bewegingsonderwijs les geven aan groep 3-8.
Bij basisscholen zijn gemiddeld 0,25 fte vakleerkrachten bewegingsonderwijs aangesteld
(tabel 11.1). Slechts een kwart van de basisscholen laat alle lessen in groep 3-8 verzorgen
door vakleerkrachten. Driekwart van basisscholen zet groepsleerkrachten in en daarvan
werkt 46% uitsluitend met groepsleerkrachten.
Tabel 11.1
Verdeling groeps- en vakleerkrachten voor lessen lichamelijke opvoeding/bewegingsonderwijs op
basisscholen aan groep 3-8, 2013 (in procenten; n = 1079)
alleen vakleerkrachten

ook groepsleerkrachten

25

75
wv. groepsleerkrachten en
­vakleerkrachten
29

alleen groepsleerkrachten
46

Bron: Mulier Instituut (Nulmeting bewegingsonderwijs primair onderwijs 2013)

204

sp or t en onderw ijs

Van de scholen die het bewegingsonderwijs ook door groepsleerkrachten laten verzorgen (75%) beschikt 60% over leerkrachten met een aanvullende bekwaamheid. Terwijl
de bedoeling was dat deze zogenoemde vakspecialisten les zouden geven aan meerdere
klassen, gebeurt dit hooguit door een op de zes van de specialisten.
Van de basisscholen die groepsleerkrachten inzetten, ondervindt ruim twee derde problemen om dit vak door een bevoegde leerkracht te laten verzorgen. Basisscholen lossen dit vaak op door leerkrachten die over een brede bevoegdheid beschikken klassen
te laten overnemen of ze roosteren zogenoemde ‘spellessen’ in. Er zijn geen richtlijnen
voor de invulling van spellessen, maar aannemelijk is dat een groepsleerkracht eenvoudige bewegingsactiviteiten verzorgt. Daarbij kan gedacht worden aan een bal- of tikspel
in de gymzaal of op het speelplein. Van alle basisscholen werkt een kwart ook wel eens
met onbevoegde lesgevers (Reijgersberg et al. 2013b).
In dit algemene beeld tekenen zich flinke regionale verschillen af, waarbij de grote steden in positieve zin afwijken (meer vakleerkrachten en meer lestijd). In de drie grote
steden in de Randstad worden in de groepen 3 t/m 8 veel vaker alleen vakleerkrachten
ingezet (78%) dan in de noordelijke en oostelijke provincies (20%) en de zuidelijke provincies (7%).
Bekwaamheid en onderwijskwaliteit
Bijna negen van de tien basisscholen vindt de bekwaamheid van de lesgevers voldoende
of goed. Dit oordeel is bij scholen die alleen met vakleerkrachten werken aanzienlijk
positiever dan op andere scholen (tabel 11.2).
Tabel 11.2
Bekwaamheid van de leerkrachten voor bewegingsonderwijs, beoordeling voldoende/goed door
school, 2013 (in procenten)
scholen die alleen vakleer­
krachten inzetten (n = 422)
85

scholen die zowel groepsleerkrachten als vakleerkrachten
inzetten (n = 353)

scholen die alleen groepsleerkrachten inzetten (n = 304)

50

25

Bron: Mulier Instituut (Nulmeting bewegingsonderwijs primair onderwijs 2013)

De onderwijsaanpak bij scholen die alleen vakleerkrachten inzetten is op veel punten significant beter dan die bij scholen die alleen werken met groepsleerkrachten
(­t abel 11.3).

205

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 11.3
Systematische onderwijsaanpak voor bewegingsonderwijs, basisscholen, 2013 (in procenten)

afspraken m.b.t. veiligheid bij lichamelijke opvoeding
aanpassen les aan individueel niveau van leerlingen
hanteren van doorgaande leerlijnen
gebruik van leerlingvolgsysteem
werken met jaarplanning
werken o.b.v. vakwerkplan
structurele hulp aan leerlingen met achterstand

scholen die alleen
­vakleerkrachten
inzetten (n = 422)

scholen die alleen
groepsleerkrachten
inzetten (n = 304)

93
93
91
67
48
44
41

76
82
75
14
29
34
16

Bron: Mulier Instituut (Nulmeting bewegingsonderwijs primair onderwijs 2013)

Deelname aan bewegingsonderwijs door leerlingen
Gemiddeld hebben leerlingen in het primair onderwijs volgens hun ouders 1,75 klokuren
oftewel 105 minuten bewegingsonderwijs per week (niet in figuur). Sinds 2007 is dit
licht afgenomen. Ruim een kwart van alle scholieren krijgt een uur of minder per week
gymles (figuur 11.2). Volgens de schoolleiders gebeurde dit bij een vijfde van alle scholen
(figuur 11.1). Het beeld dat de ouders geven is dus minder gunstig dan dat van de scholen
zelf.
Figuur 11.2
Uren bewegingsonderwijs per week in het primair onderwijs, volgens ouders van leerlingen, 20072013 (in procenten van het totaal)
100

6

4

3

≥ 3 uur in de week

90

2 uur in de week

80

1 uur in de week
0 uur in de week

70
60

67

65

69

30

28

50
40
30
20
10
0

26
1

1

2007

2010

Bron: Mulier Instituut (OBiN’06-’13)

206

2013

sp or t en onderw ijs

11.2.2 Voortgezet onderwijs 2
Omvang lestijd voor bewegingsonderwijs in het voortgezet onderwijs
De lestijd voor bewegingsonderwijs varieert naar onderwijstype en leerjaar. Het eerste
leerjaar hebben leerlingen gemiddeld 150 minuten lestijd voor lichamelijke opvoeding,
doorgaans drie lesuren van 50 minuten per week, daarna neemt dit sterk af tot nog
58 minuten in het laatste jaar van het vwo (tabel 11.4). De effectieve lestijd wordt door
sectieleiders lichamelijke opvoeding gemiddeld 12 minuten per lesuur lager ingeschat
(niet in tabel).
Tabel 11.4
Gemiddeld ingeroosterde lestijd voor lichamelijke opvoeding, naar onderwijsniveau en leerjaar,
­sectieleiders lichamelijke opvoeding, 2014 (in minuten per week)

vmbo bbl/kbla
vmbo gl/tlb
havo
vwo

leerjaar 1

leerjaar 2

leerjaar 3

leerjaar 4

leerjaar 5

leerjaar 6

156
151
147
145

136
127
121
116

109
110
108
105

97
96
99
98

66
90

58

a Beroepsbegeleidende en kaderberoepsgerichte leerweg in het vmbo.
b Gemengde en theoretische leerweg binnen het vmbo.
Bron: Mulier Instituut (Nulmeting lichamelijke opvoeding voortgezet onderwijs 2014)

Met ingang van schooljaar 2005/’06 is er geen minimum lessentabel meer voor lichamelijke opvoeding. In een toelichting bij het inrichtingsbesluit (Wet voortgezet onderwijs,
artikel 6d) staat dat scholen wel een acceptabele hoeveelheid onderwijstijd voor lichamelijke opvoeding moeten aanbieden. De situatie op 1 augustus 2005 geldt daarvoor
als maatstaf. Scholen mogen de lestijd over de leerjaren spreiden, maar behoren in elk
opleidingsjaar het vak aan te bieden en mogen het in het examenjaar niet voor december afronden. Het gemiddelde aantal klokuren voor lichamelijke opvoeding tijdens de
volledig opleiding komt voor bijna alle onderwijsniveaus goed overeen met de oude
adviestabel (tabel 11.5). Alleen op de theoretische en gemengde leerweg (gl/tl) van het
vmbo ligt het gemiddeld aantal uren lager.

207

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 11.5
Aantal klokuren lichamelijke opvoeding tijdens volledige opleidingsduur, sectieleiders lichamelijke
opvoeding, naar onderwijsniveau, 2014 (in uren per jaar; n = 197-318)
vmbo
bbl/kbl

vmbo gl/tl

havo

vwo

334

323

361

407

335

335

360

400

gemiddeld aantal klokuren lichamelijke opvoeding tijdens
volledige opleidingsduur
aantal klokuren lichamelijke opvoeding tijdens volledige
opleidingsduur volgens oude adviestabel

Bron: Mulier Instituut (Nulmeting lichamelijke opvoeding voortgezet onderwijs 2014)

Docenten lichamelijke opvoeding
In het voortgezet onderwijs zijn alleen eerstegraads opgeleide vakleerkrachten lichamelijke opvoeding bevoegd. Een vaksectie voor lichamelijke opvoeding bestaat op
een schoollocatie gemiddeld uit 5,5 docenten met een gemiddelde formatie van 3,8 fte
(tabel 11.6). Schoollocaties met een aanvullend curriculair aanbod, zoals sportklassen
in de onderbouw of een examenprogramma voor lichamelijke opvoeding in de bovenbouw, hebben gemiddeld meer docenten lichamelijke opvoeding in huis en een grotere
formatie in fte.
Tabel 11.6
Omvang vaksectie lichamelijke opvoeding, naar scholen algemeen en scholen met extra
onderwijsaanbod,a 2014 (in aantal docenten en fte’s; n = 444)
keuze-/examen­
programma lichamelijke opvoeding

sportklas

gemiddeld aantal docenten lichamelijke
opvoeding
gemiddelde formatie in fte

totaal

nee

ja

nee

ja

5,5

5,0

6,4

4,4

7,0

3,8

3,4

4,5

3,1

4,9

a Extra onderwijsaanbod kan bestaan uit sportklassen in de onderbouw en examenprogramma
lichamelijke opvoeding in de bovenbouw.
Bron: Mulier Instituut (Nulmeting lichamelijke opvoeding voortgezet onderwijs 2014)

Deelname aan bewegingsonderwijs door leerlingen in het voortgezet onderwijs
Naar eigen zeggen nemen vo-leerlingen ten minste twee klokuren per week deel aan
lichamelijke opvoeding. Tussen 2008 en 2012 lijkt dit gemiddelde iets toegenomen en in
2013 juist weer iets teruggelopen (Klauw et al. 2013). We beschikken hier niet over gedetailleerde data per onderwijsstroom en leerjaar.

208

sp or t en onderw ijs

Terwijl de totale gemiddelde lestijd l o volgens de sectieleiders voor alle vo-leerlingen
ongeveer overeenkomt met de normomvang (tabel 11.5) volgt naar het oordeel van de
leerlingen ongeveer 15% geen of maar 1 uur gymles per week (figuur 11.3). Aan de andere
kant geeft zo’n 35% juist drie of meer uren les per week te hebben. Dat de ingeroosterde
lestijd sterk varieert per leerjaar en voor leerlingen van examenklassen doorgaans maar
1 uur per week omvat (zie tabel 11.4), kan deze verschillen in uitkomsten verklaren.
Figuur 11.3
Uren gymles per week, leerlingen voortgezet onderwijs, 2007-2013 (in procenten)
100

7

90
80

28

70

13

26

10

24

≥ 4 uur in de week
3 uur in de week
2 uur in de week
1 uur in de week
0 uur in de week

60
50
40

47

46

50

30
20
10
0

8

7
7

8

9

2007

2010

2013

7

Bron: Mulier Instituut (OBiN’07, ’10,’13)

Keuzevakken voor lichamelijke opvoeding en sport
Een deel van de scholen biedt leerlingen de mogelijkheid zich intensiever met bewegingsonderwijs en sport bezig te houden. Een derde van alle schoollocaties biedt in
2013 leerlingen in de onderbouw extra lessen lichamelijke opvoeding in de vorm van
sportklassen. Daarnaast zijn er in de bovenbouw profielvakken waarin leerlingen eindexamen kunnen doen. De extra aandacht voor lichamelijke opvoeding en sport is mede
bedoeld als oriëntatie op een beroepsopleiding op dit terrein. Op het vmbo gaat het om
het keuze-examenvak l o2 voor leerlingen van de gemengde en theoretische leerweg,
en voor leerlingen in de beroepsbegeleidende en kaderberoepsgerichte leerweg gaat
het om Sport, Dienstverlening en Veiligheid (sdv). Havo- en vwo-leerlingen kunnen in
Bewegen, Sport en Maatschappij (bsm) eindexamen doen. Het aantal scholen dat deze
profielvakken aanbiedt is sinds 2008 flink toegenomen, maar stabiliseert na 2010 voor de
bsm- en sdv-vakken (figuur 11.4).

209

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 11.4
Scholen voortgezet onderwijs die keuze- of examenvakken lichamelijke opvoeding en sport
­aanbieden, 2008-2012 (in aantallen)
250
206

200

185

148

150

138

162

154

154

172

166

168

163

137
123

115

111

100

166 165

120

86

50

0
2008

2009

VWO−BSM

HAVO−BSM

2010
VMBO−LO2

2011

2012

VMBO−SDV

Bron: Dienst Uitvoering Onderwijs (2008-2012) Mulier Instituut-bewerking
Figuur 11.5
Examinandi voor keuze- of examenvakken lichamelijke opvoeding en sport, 2008-2012 (in aantallen)
5000

3513
3211

3000

2732
2392 2316

2500
1991

2000
1500

4537

4026

4000
3500

4661

4468

4500

1325

1902
1568

2386

2218

2052
1803

1760

1745

1000
500
0
2008
VWO−BSM

2009
HAVO−BSM

2010
VMBO−LO2

2011
VMBO−SDV

Bron: Dienst Uitvoering Onderwijs (2008-2012) Mulier Instituut-bewerking

210

2012

sp or t en onderw ijs

Het aantal leerlingen dat deze keuzevakken volgt geeft een overeenkomstig patroon te
zien (figuur 11.5): toename tot 2011, waarna in 2012 enige terugloop optreedt. In 2012
ronden ruim 11.000 leerlingen een dergelijk profielvak af. In 2012 doet van alle vmbo
­examenkandidaten 3,2% een l o2- en 2,2% een sdv-examen. Bij de havo examinandi
ging ruim 9,1% op voor bsm, op het vwo was dit bijna de helft minder (4,9%).
11.2.3 Middelbaar beroepsonderwijs
Lesaanbod sport en bewegen op het mbo
Het vak lichamelijke opvoeding maakt sinds 1996 geen deel meer uit van het verplichte onderwijsprogramma binnen het mbo. Op aandrang van de Tweede Kamer
(t k 2008/2009) is echter vanaf 2008 door de rijksoverheid een stimuleringsprogramma
ontwikkeld en uitgevoerd om te bereiken dat per leerjaar 5% van de contacttijd (onderwijstijd minus de beroepspraktijkvorming c.q. stagetijd) bestaat uit bewegen en sport,
de zogenaamde vijfprocentnorm (zie ook § 11.3). In 2014 heeft 91% van de beroeps­
opleidende leerwegen (bol)3 en beroepsbegeleidende leerwegen (bbl) een beweeg- en
sportaanbod voor mbo-studenten (Postma-de Groot en Duijvestijn 2014, tabel 11.7).
In 2010 was dit nog 73%. Daarvan heeft 16% van de mbo-instellingen het voor beide leer­
wegen en 75% voor alleen de bol. De stijging is vooral te zien binnen de bol. Het lijkt
erop dat mbo-instellingen en dan vooral de instellingen die deelnamen aan het stimuleringsprogramma, het beweeg- en sportaanbod meer en meer zijn gaan richten op bol
om daar maximaal resultaat te behalen (Postma-de Groot en Duijvestijn 2014).
Tabel 11.7
Mbo-instellingen met beweeg- en sportaanbod in een of meer beroepsopleidende en/of
­beroepsbegeleidende leerwegen, 2010 en 2014 (in procenten)

beweeg- en sportaanbod in bol en/of bbl, wv.
beweeg- en sportaanbod in een of meer bol en bbl
beweeg- en sportaanbod in een of meer bol, maar niet in bbl

2010

2014

73
16
56

91
16
75

Bron: dsp Monitor Sport en Bewegen in het mbo (2010-2014)

Docenten lichamelijke opvoeding
Gemiddeld beschikken mbo-instellingen met een sport- en beweegaanbod over 1,1 fte
(0,6 fte docenten niveau 5, 0,5 fte lerarenondersteuners niveau 4 en stagiaires). Bij vrijwel alle mbo-scholen zijn eerstegraads (vak)leerkrachten en externe instructeurs de
meest voorkomende lesgevers (tabel 11.8). Daarnaast worden onder hun leiding vaak
stagiaires en lerarenondersteuners op niveau 4 ingezet.

211

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 11.8
Inzet van gekwalificeerde lesgevers bij mbo-instellingen voor het beweeg- en sportaanbod, 20102014 (in procenten)

docenten met kwalificatie op niveau 5
leraarondersteuners op niveau 4
externe instructeurs (van sportverenigingen en commerciële aanbieders)
stagiaires op niveau 4 en 5

2010

2012

2014

92
18
70
33

89
28
77
45

95
15
65
40

Bron: dsp-groep (Monitor Sport en Bewegen in het mbo 2010-2014)

Deelname door mbo scholieren
Het aandeel bol-studenten dat de vijfprocentnorm haalt is de afgelopen jaren toegenomen: van 11% in 2008 naar 22% in 2014 (tabel 11.9). Omgerekend besteden ruim
86.000 van de circa 332.000 bol-studenten 5% van de contacttijd aan bewegen en sport.
De toename blijft echter beperkt tot de eerste twee leerjaren. Met name in het eerste
leerjaar is de stijging groot: van 17% naar 45%. Onder hen bevinden zich vooral studenten van mbo-instellingen die deelnamen aan het stimuleringsprogramma; van hen haalt
anno 2012 ruim een op de drie de norm (niet in tabel; De Groot en Duijvenstijn 2012).
Slechts 2% van de 160.000 bbl-studenten haalt in 2012 de vijfprocentnorm. De beperkte
tijd die deze studenten per week op school zijn, biedt hiervoor een verklaring.
Tabel 11.9
Aandeel bol-leerlingen dat vijfprocentnorm haalt, 2008-2014 (in procenten)
2008

2010

2012

2014

11
89
-

17
75
8

26
64
9

22
48
28

haalt norm
haalt norm niet
weet niet
Bron: dsp-groep (Monitor Sport en Bewegen in het mbo 2012-2014)

11.3 Samenwerking sport, onderwijs en gezondheidsbeleid
Beleidskader Sport, Bewegen en Onderwijs (sbo) 2009-2012
De rijksoverheid zet al sinds de eeuwwisseling in op een intensievere samenwerking
tussen sport, onderwijs en preventieve gezondheidszorg. Dit gebeurt via meerjarige
impulsregelingen waarbij het Beleidskader Sport, Bewegen en Onderwijs de opvolger was van
de Breedtesportimpuls en de bos Impuls. De hoofddoelstelling van dit beleidskader was: ‘In
2012 is het percentage jeugdigen (4-23 jaar) dat aan de beweegnorm voldoet minimaal
50% ten opzichte van 40% in 2005.’ Nevendoelstellingen waren het ombuigen van de
gestage toename van overgewicht bij de jeugd, het verminderen van het aantal nieuwe

212

sp or t en onderw ijs

gevallen van schooluitval en het stimuleren van meer sporttalenten die doorstromen
naar de top. Hiervoor stelde het kabinet in totaal 28 miljoen euro beschikbaar.
Tijdens de looptijd van het beleidskader veranderde het percentage jeugdigen dat aan
de beweegnorm voldoet niet noemenswaardig (Slinger et al. 2012). Binnen het Platform sbo werden vijf deelprojecten opgezet, waarin wel duidelijke resultaten werden
geboekt:
- Masterplan Bewegen en Sport mbo: In totaal deden 44 mbo-scholen (67% van het
totaal) mee om een minimumaanbod voor mbo-scholieren te realiseren. Zeker
33 scholen zetten met eigen middelen het project voort na 2012. Samen hebben ze een
aanbod van één uur per week voor ongeveer 60.000 mbo-studenten.
- Sportaanbod voor het onderwijs: negentien sportbonden participeerden in dit project. In totaal zijn er 1615 school-actieve verenigingen gerealiseerd, die ieder garant
staan voor een jaarlijks activiteitenaanbod op scholen van minimaal twintig uur.
Goed aansluiten bij de behoeften van scholen en een goede organisatie door gemotiveerde trekkers en begeleiders blijken voorwaarden voor een succesvolle samen­
werking tussen sportverengingen en scholen (Van der Werff et al. 2010).
- Sport Lokaal Samen: 43 gemeenten participeerden in het ontwikkelen van duurzame
samenwerkingsverbanden sport-onderwijs. De lokale partners daarbij zijn gemeenten, scholen in het primair onderwijs en het voortgezet onderwijs, en sportverenigingen. De samenwerking tussen de betrokken professionals krijgt vaak vorm door
beweegteams rond scholen (Van Berkel en Hazelebach 2009);
- Effectiviteit interventies: 149 interventies relevant voor de doelen van het beleidskader melden zich aan, waarvan er 37 zijn geëvalueerd of doorontwikkeld. Bij de
beoordeling van interventiebeschrijvingen werd vastgesteld dat de kwaliteit van veel
interventies onvoldoende was om direct te starten met een evaluatie van effectiviteit
of met landelijke implementatie. De ondersteuning van interventies vindt een vervolg
binnen het erkenningstraject Effectief Actief.
- Vmbo in Beweging: 79 scholen startten met dit project. Het structurele sport- en
beweegaanbod (voor alle leerlingen) groeide op deze scholen van 49% naar 92%. Het
percentage scholen met een sport- en beweegaanbod voor inactieve leerlingen nam
met 56% toe. Na afloop voldeden minder leerlingen niet aan de combinorm (van
58% naar 46%).
Onderwijsagenda Sport, bewegen en gezonde leefstijl (sbgl) 2012-2016
De onderwijsraden (primair en voortgezet onderwijs en mbo) hebben de Onderwijs­
agenda sbgl opgesteld op verzoek van de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (v ws) en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (oc w). Hij vormt de directe opvolger van het hiervoor beschreven beleidskader sbo. De sbgl wil de samenwerking en
afstemming tussen partijen die werken aan bewegen en gezondheid bevorderen. Dit is
al gerealiseerd met het Convenant Gezond Gewicht, waar Jongeren Op Gezond Gewicht
onder valt, en de #Jeugdimpuls van het r i v m/Centrum Gezond Leven. De gecoördineerde benadering moet voor een eenduidige ondersteuningsstructuur zorgen, zodat het
voor scholen duidelijker en eenvoudiger is om aan gezondheidsthema’s te werken. Bij de
uitvoering wordt onder meer intensief samengewerkt met de g gd’s.
213

r a pp or tage sp or t 2014

De gezamenlijke sectoroverstijgende doelstellingen richten zich op een substantiële
uitbreiding van het aantal scholen in Nederland dat een gericht Gezonde School-beleid
heeft. Doel is in 2016 aan minimaal 850 scholen het vignet Gezonde School te hebben
uitgereikt, gericht op een of meer van de gezondheidsthema’s die centraal staan. Per
onderwijstype zijn criteria ontwikkeld waaraan scholen moeten voldoen om in aanmerking te komen voor een deelcertificaat en daarmee voor een vignet. De stand van
zaken van de Gezonde School-vignetten verschilt per onderwijstype. Certificaten voor
basisscholen waren al voor 2013 beschikbaar, de certificaten voor het voortgezet onderwijs komen in 2014 beschikbaar en de eerste voor mbo-scholen zijn in 2014 uitgegeven
(tabel 11.10).
Tabel 11.10
Thema’s Gezonde School-beleid en aantal verstrekte thema-certificaten, naar onderwijssoort, 2014
(in aantallen)

po thema’s

certificaten vo thema’s

certificaten
(nog in ontwikkeling) mbo thema’s

voeding en
­mondgezondheid

20

voeding en
­mondgezondheid

–

voeding en
­mondgezondheid

sport en bewegen

76

sport en bewegen

–

sport en bewegen

gezonde school-pleinen

–

gezonde school-pleinen

roken, alcohol en drugs

–

roken

gezonde schoolpleinen
roken en alcohol

7

certificaten

alcohol en drugs
relaties en seksualiteit

3

relaties en seksualiteit

–

relaties en seksualiteit

fysieke veiligheid

7

fysieke veiligheid

–

fysieke veiligheid

binnenmilieu

6

binnenmilieu

–

binnenmilieu

persoonlijke verzorging

4

sociaal-emotionele
ontwikkeling

48

psychische gezondheid

Bron: www.gezondeschool.nl

Door de projectorganisatie zijn drie vormen van ondersteuning ontwikkeld: advies op
maat door een Gezonde School-adviseur, inzetten van een Gezonde School-activiteit of
verstrekking van een geldbedrag. Op de inschrijving is zeer uitgebreid en enthousiast
214

4

sp or t en onderw ijs

gereageerd door de scholen (tabel 11.11). In het primair onderwijs zijn in totaal 1998
­aanvragen voor ondersteuning binnengekomen (dit betreft 22% van de basisscholen).
In het voorgezet onderwijs waren dit 460 aanvragen (29% van alle locaties) en in het
mbo 64 locaties. De omvang van de gevraagde ondersteuning oversteeg in 2013 de beschikbare (budgettaire en personele) mogelijkheden zeer fors, hetgeen begin 2014 heeft
geleid tot een verruiming van het door de ministeries beschikbaar gestelde werkbudget.
De ontwikkelde stimuleringsactiviteiten vormen een eerste stap op weg naar meer scholen met Gezonde School-beleid. Uiteindelijk wordt daarmee ook een verruiming van het
aanbod aan sport- en beweegactiviteiten voor leerlingen beoogd.
Tabel 11.11
Overzicht aanvragen voor ondersteuningsaanbod per onderwijstype, 2012-2014 (in aantallen)

2012
2013
2014

primair onderwijs

voortgezet onderwijs

484
1196b
318

–a
292b
168

middelbaar beroepsonderwijs
–a
50
30

a Het ondersteuningsaanbod stond in 2012 alleen open voor het primair onderwijs.
b Door een overschrijding van het budget konden in 2013 niet alle aanvragen worden toegekend.
Bron: rivm (2014)

11.4 Impuls brede scholen, sport en cultuur
Nederland kent in 2011 1066 basisscholen en 323 scholen voortgezet onderwijs die brede
school4 te noemen zijn (Kruijter et al. 2012). In aansluiting op de snelle ontwikkeling van
brede scholen in Nederland na de eeuwwisseling en het beleid gericht op krachtwijken,
werd eind 2007 de Impuls brede scholen, sport en cultuur gelanceerd (oc w et al. 2007).
De aanstelling van combinatiefunctionarissen moest zorgen voor een verbreding van
het aanbod sport en bewegen en cultuureducatie op scholen en voor een versterking
van sportverenigingen (in eerste instantie bij brede scholen in krachtwijken). Een combinatiefunctionaris is werkzaam voor twee sectoren, bijvoorbeeld onderwijs en sport
of onderwijs en cultuur (zie verder hoofdstuk 3).5 Om gemeenten te ondersteunen in
het creëren van voldoende sport­en beweegaanbod voor alle inwoners in hun eigen
omgeving zijn de mogelijkheden met ingang van 2010 verruimd in de Brede impuls
combinatiefuncties en wordt de functionaris aangeduid als buurtsportcoach. De buurtsportcoach is zowel werkzaam in de sector sport/bewegen als in een andere sector
(onderwijs, zorg, welzijn) en vormt op die manier een schakel tussen verschillende sectoren.
Gerealiseerde output
In 2013 bedroeg de rijksbijdrage 55 miljoen euro. Eind 2013 deden 377 gemeenten mee
aan de Brede impuls combinatiefuncties. Het aantal gerealiseerde formatieplaatsen
voor alle deelnemende gemeenten bedroeg per 1 januari van dat jaar ruim 1850 en
215

r a pp or tage sp or t 2014

­ aarmee is 79% van de opgestelde norm voor 2012 van circa 2350 fte gerealiseerd.6 Van
d
de c­ ombinatiefunctionarissen en buurtsportcoaches is 85% van het totale aantal fte’s
actief in de vier oorspronkelijke sectoren sport (37% van alle fte’s) basisonderwijs (31%),
voortgezet onderwijs (6%) en cultuur (11%). De overige 15% is verdeeld over de sectoren
welzijn (6%), overig (2%), ouderenzorg (2%) en jeugdzorg (2%) en in beperkte mate over
de sectoren zorg (1%), kinderopvang (1%) en het bedrijfsleven (0,5%).
De gerealiseerde effecten van de impuls
Aan de impuls is geen omvattende monitoring van effecten verbonden. Informatie komt
uit andere periodieke peilingen en op lokaal niveau doet men onderzoek7 naar het bereiken van de beoogde landelijke doelen. Dit levert het volgende beeld op (Von Heijden en
Van Kalmthout 2012):
- Het aantal brede scholen met sport­en cultuuraanbod in het primair onderwijs is
gestegen (zie hieronder). In het voortgezet onderwijs is dit alleen voor sportaanbod
zichtbaar.
- Beoogd was circa 10% van de sportverenigingen te versterken. De functionarissen
worden vaak ingezet bij al relatief krachtige verenigingen. noc*nsf spreekt tegenwoordig van ‘open sportclubs’ (www.nocnsf.nl/openclubs). De maatschappelijke
inzet van die clubs voor het onderwijs, de naschoolse opvang en de wijk vertoont een
lichte stijging.
- Ruim de helft van de brede scholen biedt wekelijks sport­en beweegactiviteiten aan.
De aanwezigheid van een combinatiefunctionaris hangt niet samen met een hogere
frequentie van dat aanbod. Ook in de buitenschoolse opvang speelt sport een belangrijke rol. In 2010 waren er 120 organisaties buitenschoolse opvang met een sport­
profiel (Netwerkbureau Kinderopvang 2010).
- Vooral voor basisschooljeugd lijkt het aanbod aan culturele activiteiten binnen of
na schooltijd toe te nemen of is het kwalitatief verbeterd. Zowel binnen- als buitenschools zorgen de cultuurcoaches voor een groter en kwalitatief beter aanbod aan
culturele activiteiten.
Ontwikkeling bij brede scholen
Binnen het voorschoolse aanbod (0-4-jarigen) maakt sport en bewegen bij 24% van de
betrokken scholen deel uit van het activiteitenaanbod (Kruiter et al. 2012). Brede scholen
primair onderwijs bieden in 2011 regelmatiger aanvullende activiteiten op het gebied
van sport en bewegen aan dan brede scholen voortgezet onderwijs. Sinds 2007 is in
het primair onderwijs een toename te zien in het maandelijks of vaker aanbieden van
deze activiteiten (tabel 11.12). De samenwerking met de sportsector bij de brede scholen
komt onder meer tot uiting in actieve betrokkenheid van sportverenigingen (43% basisscholen, 49% voortgezet onderwijs) of van commerciële sportscholen (35% voortgezet
onderwijs).

216

sp or t en onderw ijs

Tabel 11.12
Aanbod sport en bewegen op brede scholen, 2007-2011 (in procenten)
basisscholen

biedt activiteiten sport en bewegen aan
een of enkele keren per jaar
ten minste maandelijks
ten minste wekelijks

voortgezet onderwijs

2007

2009

2011

2007

2011

68

81

77

58

88

27
9
57

24
10
61

38
10
52

Bron: Oberon Jaarbericht brede scholen in Nederland (2007/2011) Mulier Instituut-bewerking

Inzet bij de samenwerking van brede scholen met andere lokale partners is onder meer
de totstandbrenging van dagarrangementen: een programma van elkaar opvolgende
diensten en activiteiten. Vier van de vijf brede scholen bevorderen een doorgaande lijn
in het aanbod, waarbij er afstemming plaatsvindt met de buitenschoolse voorzieningen
en het voortgezet onderwijs. Verder maken de betrokken partijen afspraken over de pedagogische aanpak en de uitgangspunten. Dat laatste heeft bijna een kwart van de brede
scholen gerealiseerd.
11.5 Schoolsport
Niet alleen de rijksoverheid hecht groot belang aan een intensieve samenwerking tussen sport en onderwijs. Ook de sportsector en de vereniging van vakleerkrachten k v l o
spannen zich al decennia in om sport onder de aandacht te brengen bij scholen, en
leerlingen kennis te laten maken met het buitenschoolse sportaanbod bij sportclubs.
noc*nsf (2012) heeft daartoe stimuleringsmaatregelen opgezet, gericht op schoolactieve verenigingen (zie § 11.3), de vorming van sportverenigingen op school en de
organisatie van sportcompetities op school (Olympic Moves: Nederlandse kampioenschappen schoolsport voor voortgezet onderwijs en mbo-scholen).
Schoolsportcompetities en sportieve scholen
Olympic Moves is een competitie voor scholenteams gestart in 2001, waaraan nu ruim
300 middelbare scholen en ongeveer 150.000 leerlingen deelnemen. Voor mbo-scholieren worden de laatste jaren landelijke schoolsportkampioenschappen georganiseerd,
in 2014 in vijftien takken van sport. Scholen voor primair en voortgezet onderwijs kunnen sinds 2007 wedijveren voor de titel Sportiefste school van Nederland, gericht op de
school met het beste programma voor bewegen en sport op en rondom de school. Jaarlijks nemen enkele tientallen scholen aan deze wedstrijd deel.

217

r a pp or tage sp or t 2014

Opkomst van schoolsportverenigingen
De schoolsportvereniging, een initiatief vanuit Rotterdam Sportsupport, heeft als doel
kinderen structureel sport aan te bieden in de eigen wijk of in de buurt van school. Bij
deze vereniging kunnen meerdere scholen in de wijk zich aansluiten. Voor het verzorgen
van de diverse sporttrainingen in de wijk doet de gemeente een beroep op sportverenigingen, die daarvoor een satellietlocatie op de scholen krijgen.
Sinds de oprichting van de eerste schoolsportvereniging in 2005 zijn meer dan 2100 kinderen gaan sporten bij schoolsportverenigingen in Rotterdam. Er zijn nu negentien
verenigingen in het basisonderwijs en één voor het voortgezet onderwijs en mbo. De
kinderen zijn lid bij de sportverenigingen verbonden aan de schoolsportvereniging
(www.schoolsportvereniging.nl).
In maart 2011 introduceerde Amsterdam zijn eerste schoolsportvereniging. Net als in
Rotterdam slaat het project ook in de hoofdstad aan. Na de pilot in het stadsdeel NieuwWest is het project uitgebreid naar enkele andere wijken. In het kader van de Sport­
impuls hebben ook de gemeenten Almelo, Delft, Zwolle, Groningen en Heiloo initiatief
genomen tot het opzetten van een schoolsportvereniging, die overigens soms wel in
opzet verschilt van het oorspronkelijke Rotterdamse model.
Special Heroes
Ten behoeve van leerlingen tussen 6 en 19 jaar in speciaal basis- en voortgezet onderwijs
is een sportstimuleringsprogramma ontwikkeld onder de noemer Special Heroes. In de
periode 2009-2012 namen 185 scholen en daarmee 18.000 leerlingen deel aan het programma (Mannen en Dijkhuis 2013).
11.6 Opleidingen voor sport en bewegingsonderwijs
De keuze-examenvakken die in het voortgezet onderwijs kunnen worden gevolgd
(zie § 11.2), zijn mede bedoeld als oriëntatie op het beroepenveld sport en bewegen.
Van oudsher kennen de sportorganisaties vrijwilligersopleidingen voor trainers, instructeurs, arbiters en andere functionarissen, maar ook het beroepsonderwijs biedt de
laatste jaren veel opleidingen voor professionele functies aan. De groei van de (beroeps)
opleidingen op het terrein van sport en bewegen houdt verband met de ontwikkeling
van deze sector als arbeidsmarkt (Lucassen 2012; Horst et al. 2013; zie hoofdstuk 8). Zo
volgden in 2011 ruim 17.500 leerlingen een opleiding sport en bewegen op een van de
46 betrokken roc’s (tabel 11.13). Het aantal leerlingen is ten opzichte van 2008 met ruim
14% toegenomen.
Ook binnen het hbo is tussen 2008 en 2012 sprake van een toename (12%) van studenten die een opleiding sport en bewegen starten (tabel 11.14). In 2012 startte 40% van de
instromers met een opleiding tot vakleerkracht lichamelijke opvoeding, de overige richtten zich op andere functies.

218

sp or t en onderw ijs

Tabel 11.13
Aanbod mbo-opleidingen sport en bewegen, 2008 en 2011 (in aantallen)
aantal roc’s 2011
totaal
wv. sport- en bewegingsbegeleider
sport- en bewegingsleider
sport- en bewegingscoördinator
wv. profiel bewegingsagoog
bos- medewerker
manager
trainer-coach

deelnemers 2008 deelnemers per profiel 2011

46
36
46

15.395
1.851
4.231
9.313

17.610
1.910
7.990

40
37
42
33

2.260
1.650
1.270
2.530

Bron: duo (2008, 2011) Calibris-bewerking
Tabel 11.14
Aanbod hbo opleidingen sport en bewegen, instromers en gediplomeerden, 2008, 2012 (in aantallen)
2008
aantal hbo’s instromers
opleiding leraar vo eerste graad
in lichamelijke opvoeding
sport & bewegingseducatie
sport, gezondheid & management
sport & bewegen
sport, management & ­ondernemen
psychomotorische therapie en
beweging
bewegingstechnologie
operationeel sportmanagement
totaal

2012

gediplo­
meerden

instromers

gediplo­
meerden

6
2
2
3
1

1247
264
401
256
206

710
72
206
110
92

1134
509
443
330
236

665
122
240
135
95

1
1
1
17

105
43
27
2549

88
58
11
1347

100
97
12
2861

67
31
17
1372

Bron: Hbo-raad (2008, 2012)

De opleiding voor vakleerkracht lichamelijke opvoeding (a l o) leidt tot een volledige bevoegdheid voor het geven van bewegingsonderwijs in alle schooltypen. Afgestudeerden
zijn vooral werkzaam in het voortgezet onderwijs (§ 11.2). Pabo-opgeleiden kunnen een
leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs volgen, waarmee ze bewegingsonderwijs op basisscholen mogen geven. In 2012 haalden 1876 pabo-opgeleiden langs deze
weg de vakspecifieke bevoegdheid, bijna drie keer zo veel als het aantal a l o-afgestudeerden.

219

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 11.15
Aanbieders en gediplomeerden leergang vakbekwaamheid bewegingsonderwijs via pabo, 2005-2013
(in aantallen)
aantal uitgegeven diploma’s

aantal aanbiedende instellingen

51
124
704
1357
1987
1992
1616
1876
1524

3
6
15
21
19
20
20
12
28

2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
Bron: Mulier Instituut (Evaluatie Leergang 2012)

In vergelijking met het ruime scala van hbo-opleidingen gericht op sport en bewegen
is het aanbod aan universitaire opleidingen op dit gebied beperkt (tabel 11.16). In 2013
waren bij de studies bewegingswetenschappen ruim 800 bachelor- en ruim 250 masterstudenten ingeschreven.
Tabel 11.16
Aanbod master- en bacheloropleidingen en keuzevakken sport en bewegen aan universiteiten, 2012
(in aantallen)
masteropleidingen bachelor opleidingen
bewegingswetenschappen
gezondheidswetenschappen specialisatie
sportpsychologie
sport, economie en maatschappij
sportbeleid en -management

3
1
2
2

keuzevakken

2
1
2
6
1

Bron: Pelsser en Schipper-Van Veldhoven (2012)

In het afgelopen decennium is nadrukkelijker afstemming bereikt tussen de beroepsopleidingen en de opleidingen voor trainers en sportleiders die van oudsher door
sportbonden werden aangeboden. Hoewel de laatsten zich voornamelijk richten op de
vele vrijwilligers die in de sport actief zijn, betreft het een in omvang omvangrijke scholingsstroom, in 2012 goed voor ruim 10.000 gediplomeerden.

220

sp or t en onderw ijs

Tabel 11.17
Bondsopleidingen en gediplomeerden naar niveau van de kwalificatiestructuur sport, 2011-2012
(in aantallen)

aantal door bonden aangeboden opleidingen 2011
gediplomeerden 2011
gediplomeerden 2012

niveau 1 niveau 2 niveau 3 niveau 4

totaal

20
1755
1672

237
9982
10.007

78
5763
5471

91
2234
2453

48
239
407

Bron: Heijden en Minkhorst (2012)

11.7 Conclusie
De relatie sport en onderwijs staat de laatste twintig jaar continu op de beleidsagenda
van de rijksoverheid, waarbij het initiatief vooral bij het ministerie van v ws ligt en minder bij het eveneens verantwoordelijke ministerie van oc w. De rijksoverheid tracht met
partners op nationaal en lokaal niveau de samenwerking tussen sport en (bewegings)
onderwijs te bevorderen en daarmee haar beleid op het gebied van gezondheidszorg,
educatie, sport en welzijn te versterken. Door een serie beleidsimpulsen heeft zij in
de afgelopen vijftien jaar lokale overheden en particuliere organisaties gestimuleerd
om meer samenhang aan te brengen tussen sport-, onderwijs- en gezondheidsbeleid.
noc*nsf, v ng, de onderwijsraden en k v l o stellen als partners hierin eveneens groot
belang. De aandacht voor sport en bewegen sluit aan bij de taakverbreding van scholen
(brede scholen, dagarrangementen) en van sportorganisaties (vermaatschappelijking,
open sportclubs).
De samenwerking tussen de sectoren sport en onderwijs groeit zeer geleidelijk. De gezamenlijke betrokkenheid van genoemde partners bij een groot aantal initiatieven onderstreept dit.
De invoering van de combinatiefuncties heeft een kwaliteitsimpuls gegeven aan sport en
bewegen op school. Het aanbod is verruimd en een deel van de combinatiefunctionarissen is betrokken bij het onderwijs lichamelijke opvoeding in het basisonderwijs. Omdat
velen van hen een opleiding tot vakleerkracht hebben gevolgd, levert dit een betere
bekwaamheid op van ‘leerkrachten’, waarbij de feitelijke inzet is bekostigd door v ws.
De resultaten van het driejarige beleidskader sbo zijn niet onaanzienlijk, maar maken
tevens duidelijk dat de verwachtingen van de opbrengst van een dergelijke kortdurende
impuls (t.a.v. beweeggedrag, schooluitval, talentbevordering) overspannen zijn geformuleerd.
De daaropvolgende onderwijsagenda sbgl heeft een voortvarende start gemaakt. Doel
is de inzet op bevordering van bewegen, sport en gezonde leefstijl in te bedden in een
brede beleidsaanpak op scholen. Er is veel belangstelling van scholen, vooral voor concrete activiteiten en financiële bijdragen voor de vergoeding van taakuren van docenten.
Als bij voorgaande impulsen blijft ook hier de uitdaging om duurzame ontwikkelingen in de lokale onderwijs- en sportpraktijk tot stand te brengen. Hamvraag blijft of

221

r a pp or tage sp or t 2014

dergelijke tijdelijke impulsen een remedie kunnen zijn voor structurele problemen en
­k nelpunten.
Ondanks alle aandacht voor sport en bewegen neemt de hoeveelheid gerealiseerde
onderwijstijd voor het schoolvak lichamelijke opvoeding niet duidelijk toe. Op een op de
vijf basisscholen krijgen kinderen maar een uur lichamelijke opvoeding per week. In het
mbo haalt maar een kwart van de bol-leerlingen de gehanteerde norm voor de onderwijstijd sport en bewegen.
Te weinig bewegingsonderwijs, vooral voor de jongste leeftijdsgroepen, kan bij een deel
van de scholieren leiden tot achterstanden in vaardigheid en deelnamebekwaamheid die
op latere leeftijd moeilijk ingehaald kunnen worden (Hoeboer et al. 2014; Schipper et al.
2014; Scheerder en Vanreusel 2006). Sinds 2006 is de bevoegdheid voor het geven van
bewegingsonderwijs op de basisschool aangescherpt, maar dit heeft niet geleid tot de
inzet van meer vakleerkrachten. In de Randstad zijn wel vaker vakleerkrachten op school
aangesteld dan in de rest van het land.
Tegelijkertijd tekent zich een spanning af tussen de inzet van het onderwijs op ‘educatie’ en op ‘brede’ taken. Bij de ontwikkelingen rondom sport en bewegen op en rond
scholen wordt steeds nadrukkelijker een spanning merkbaar over de inzet van het bewegingsonderwijs als leervak (leren van fundamentals, leren meedoen) of als middel voor
andere doeleinden (gezondheid, cognitieve prestaties; Brouwer et al. 2011).
Het valt nog te bezien of de inzet van combinatiefuncties en lokale beweegteams tot
een duurzame versterking van het onderwijsaanbod leiden. Binnen lokale beweegteams
worden veelvuldig professionals in opleiding ingezet, en de in het onderwijs actieve
combinatiefunctionarissen beschikken niet altijd over de vereiste kwalificatie voor het
bewegingsonderwijs of zijn tijdelijk aangesteld. Een deel van de scholen lijkt hiervoor te
kiezen als alternatief voor het inzetten van vakmensen vanuit het schoolbudget.
De groei van de arbeidsmarkt in de sport- en beweegsector in de afgelopen jaren heeft
geleid tot een toename van het aantal opleidingen voor functies in deze sector. Ook de
toenemende belangstelling van leerlingen voor lichamelijke opvoeding en sport als
examenvak houdt hiermee verband.
Noten
1 Tijd die volgens ondervraagden nodig is voor heen en weer gaan naar de gymzaal en omkleden.
2 Data ontleend aan de nulmeting bewegingsonderwijs voortgezet onderwijs 2014 waarbij sectie­
leiders lichamelijke opvoeding en schoolleiders is gevraagd naar de lestijd voor lichamelijke opvoeding per leerjaar en per opleidingsniveau op hun schoollocatie (Reijgersberg et al. 2014).
3 Voor bol-studenten bestaat 20% tot 59% van de onderwijstijd uit Beroeps Praktijk Vorming (bp v),
kortweg stage genoemd. Voor bbl-studenten beslaat de bp v 80%. De bbl vormt een combinatie van
werken en leren; leerlingen zijn maar een dag per week op school, waardoor de contacttijd minder is
dan bij bol-leerlingen.
4 Er is sprake van een brede school wanneer een school: een bredere maatschappelijke functie heeft
dan die van onderwijsgever alleen; structureel samenwerkt met voorzieningen voor welzijn, kinderopvang, zorg, sport en/of cultuur; en samen met die voorzieningen zorgt voor een substantiële

222

sp or t en onderw ijs

verbreding van het aanbod op het gebied van educatie, welzijn, kinderopvang, zorg, sport en/of
cultuur.
5 Oorspronkelijk was het doel tussen 2008 en 2012 ten minste 2500 fte aan combinatiefuncties te hebben gerealiseerd (Bestuurlijke afspraken Impuls brede scholen, sport en cultuur 2007). Per 1 januari
2010 is deze resultaatafspraak gewijzigd: het normaantal fte voor 2012 is vanwege een verhoging van
het normbedrag bijgesteld van 2500 fte naar 2250 fte. Per 1 januari 2017 wil men 2900 fte aan buurtsportcoaches gerealiseerd hebben.
6 Inclusief openstaande vacatures voor 128 fte is dit 84%.
7 In totaal zijn 59 verdiepende interviews gehouden met 104 professionals zoals combinatiefunctionarissen/buurtsportcoaches en betrokken maatschappelijke partners.

223

12 Topsportbeleid in relatie tot prestaties
Bake Dijk (uu), Veerle de Bosscher (vub) en Maarten van Bottenburg (uu)

In dit hoofdstuk zijn de volgende kernindicatoren uitgewerkt:
kernindicator

definitie

top-10 ambitie

plaats van Nederland op de internationale
medaillespiegel, Olympische sporten
plaats van Nederland op de internationale
medaillespiegel, Paralympische sporten

top-10 ambitie
­gehandicaptensport

uitkomst

trend in de
afgelopen 10 jaar

9

stabiel

16

stabiel

Bron: Infostrada (2014)

12.1 Olympische en Paralympische medailles in 2012 en 2014
Tijdens de afgelopen Olympische en Paralympische Spelen in Londen en Sotsji heeft
het topsportklimaat in Nederland veel aandacht gekregen. Het topsportklimaat is
verbeterd, maar vraagt om continue aanscherping vanwege de harde internationale
competitie waarin Nederland zich verwikkeld ziet. Het niveau neemt wereldwijd toe, de
top wordt breder en de Nederlanders moeten vechten voor hun medailles. Zoals Epke
Zonderland, Ranomi Kromowidjojo, Marlou van Rhijn, Dorian van Rijsselberghe, Sven
Kramer, Bibian Mentel, Ireen Wüst en Maartje Paumen & co hebben laten zien, kan het
echter nog steeds: de beste van de wereld worden. Hun gouden medailles zijn te danken
aan veel talent, hard trainen en een winnaarsmentaliteit. Maar hun succes is ook het
gevolg van de mogelijkheden die de Nederlandse sportsector, de rijksoverheid en de vele
sponsoren hen bieden om aan topsport te doen: op fulltime basis, omringd door een
team van coaches en specialisten en voorzien van state-of-the-art faciliteiten. Het doel
van het Nederlandse topsportbeleid is om deze optimale mogelijkheden te bieden en zo
effectief mogelijk te (laten) benutten. Maar hoe effectief is het huidige topsportbeleid
ten opzichte van het beleid van andere landen en hoe kan dit nog effectiever worden
ingericht? In dit hoofdstuk kijken we achtereenvolgens naar de resultaten (§ 12.2), de
financiële investeringen (§ 12.3) en alle aspecten waarop beleid gevoerd wordt (§ 12.4).
Steeds meer landen proberen hun topsportsucces te vergroten door prioriteit te leggen
bij een beperkt aantal sporten. In Nederland hebben noc*nsf en de sportbonden in
2012 ook de keuze voor meer focus gemaakt. In paragraaf 12.5 kijken we of op basis van
beschikbare gegevens uit andere landen te zeggen is of deze keuze ook daadwerkelijk
leidt tot meer succes. Paragraaf 12.6 vormt de afsluiting van dit hoofdstuk.

224

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

De vragen beantwoorden we met gegevens uit de Sport Policy factors Leading to
International Sporting Success (spl iss)-studie en de topsportklimaatmetingen. Het
internationaal vergelijkende onderzoek spl iss, dat in 2011 en 2012 voor de tweede
keer is gehouden, maakt het mogelijk om het Nederlandse topsportbeleid te vergelijken met vijftien andere landen en regio’s wereldwijd (De Bosscher et al. 2008). Hierbij
zijn behalve Nederland ook Japan, Zuid-Korea, Australië, Brazilië, Canada, Portugal,
Spanje, Frankrijk, Zwitserland, België (Vlaanderen en Wallonië),1 Ierland, Denemarken,
Estland en Finland betrokken. De spl iss-studie vergelijkt het topsportbeleid tussen
landen op basis van 126 kritische succesfactoren verdeeld over negen pijlers: investeringen, structuur en organisatie, sportparticipatie, talentherkenning en -ontwikkeling,
ondersteuning van (oud)topsporters, trainingsmogelijkheden, beschikbaarheid en
ontwikkeling van coaches, (inter)nationale competitie en (wetenschappelijk) onderzoek
en innovatie. De Topsportklimaatmeting is de Nederlandse input voor de spl iss-studie
(Van Bottenburg et al. 2012). Deze is in 2011 voor de vierde keer uitgevoerd (0-meting
in 1998, 1-meting in 2002 en 2-meting in 2008) in opdracht van het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (v ws) en noc*nsf. De meting geeft inzicht in hoe
topsporters, coaches en technisch directeuren het Nederlandse topsportbeleid ervaren.
In de publicaties van De Bosscher en anderen (2008) en Van Bottenburg en anderen (2012)
is meer informatie te vinden over de wijze van dataverzameling van beide onderzoeken.
12.2 Output: Nederlandse topsportprestaties
Nederland kan in ieder geval trots zijn op de prestaties op de Olympische en Paralympische Spelen. De spreiding van de medaillekansen van een land wordt voor ongeveer
50% bepaald door de omvang van het bruto nationaal product (bnp) en van de bevolking
(De Bosscher et al. 2008). Ondanks dat Nederland het 65e land ter wereld is op basis van
het aantal inwoners, en 24e op de ranking van het bnp, behoorde ons land in 2012 tot de
top-13 van de wereld op de Olympische medaille ranking en nam Nederland de 10e plaats
in op de Paralympische medailleladder (figuur 12.1).
De ontwikkeling in de positie op de medaille ranking is echter lastig te vergelijken over
de tijd. Omdat het aantal medaille-evenementen en aantal deelnemende landen en
atleten in het verleden zo sterk hebben gefluctueerd, kan de prestatie-ontwikkeling
van de Nederlandse Olympische en Paralympische sporters niet goed worden afgelezen
aan het aantal gewonnen medailles. Dit kan worden opgelost door uit te gaan van het
‘marktaandeel’ dat Nederland op de Olympische en Paralympische Spelen heeft weten
te verkrijgen. Dat bepalen we door het aantal Nederlandse medaillepunten (met drie
punten voor een gouden medaille, twee voor zilver en één voor brons) te delen op het
maximaal aantal beschikbare medaillepunten tijdens de Olympische en Paralympische
Spelen. Hierdoor kunnen we de prestaties tijdens beide Spelen beter over de tijd vergelijken én kunnen we de Olympische met de Paralympische prestaties van Nederland
vergelijken.

225

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 12.1
Olympische en Paralympische positie op de medaille ranking tijdens de zomerspelen, 1960-2012
0

1960

1964

1968

1972

1976

1980

1984

1988

1992

1996

2000

8

8

2004

2008

2012

2
5

5
8

6

8

7

8

10

10

9

10
12

13
15

15

17

15

16

15
18

20

20

13

19

22

25

27
28

29

30

30

35
Olympische zomerspelen

Paralympische zomerspelen

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)

Het Nederlandse marktaandeel op de Paralympische zomerspelen vertoonde tot 2008
een dalende trend, terwijl het op de Olympische zomerspelen sinds de jaren negentig is
toegenomen (figuur 12.2). Waar Nederland op de Paralympische Spelen aanvankelijk hoger presteerde dan op de Olympische Spelen, was dat vanaf 2000 niet meer het geval. Dit
komt doordat Nederland eerst nog een van de weinige landen was op de Paralympische
Spelen, en dus automatisch een grotere kans maakte op het winnen van een medaille.
Het aantal concurrerende landen nam met de jaren echter toe. Sinds het jaar 2000 besteedt noc*nsf meer aandacht aan het Paralympische topsportbeleid en namen de
investeringen toe. In 2012 is het marktaandeel van de Olympiërs en Paralympiërs enigszins op hetzelfde niveau.
Een derde manier om de prestaties van de Nederlandse sporters inzichtelijk te maken is
om niet alleen naar het aantal gewonnen medailles op de Olympische of Paralympische
Spelen te kijken, maar ook de gewonnen medailles op de wereldkampioenschappen mee
te tellen. De ‘relatieve medailletabel’ wordt samengesteld aan de hand van de prestaties
van de Nederlandse sporters op de disciplines die in die Olympische en Paralympische
cyclus tijdens de zomer- of winterspelen op het programma staan. Hiermee wordt inzichtelijk gemaakt in welke mate de sporters presteren in aanloop naar een Olympische
of Paralympische zomer- of winterspelen, maar is het lastig om aan te tonen welke percentage zij van het totaal te behalen medailles (op Olympische of Paralympische Spelen
of een wereldkampioenschap) winnen. Helaas zijn pas vanaf 2007 data beschikbaar over
de prestaties van de Paralympische sporters in de disciplines op de wereldkampioenschappen. Wat opvalt is de ontwikkeling dat de Olympische en Paralympische prestaties
voor 2012 naar elkaar toe bewegen, maar na 2012 meer van elkaar afwijken.
226

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

Figuur 12.2
Nederlands marktaandeel tijdens de Olympische en Paralympische zomerspelen, 1960-2012
(in procenten)
10
9
8,1

8
6,9

7

5,9

6

5,2

5
4

4,2
3,4

3

2,7

2
1

3,9

3,3
1,8

1,5

1,8
1,0

0,4

0,6

1964

1968

1972

1,9

2,1
1,6

1,9

2,3
2,0

1,5

0,3

1976

Olympische zomerspelen

1,9

3,2

1,0

0
1960

1,6

2,9

1980

1984

1988

1992

1996

2000

2004

2008

2012

Paralympische zomerspelen

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)
Figuur 12.3
Nederlandse plaats op de ranking van Olympische en Paralympische zomer- en w
­ interdisciplines op
basis van resultaten op Olympische en Paralympische Spelen en wereld­kampioenschappen, 20012014a (in aantallen)

0

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2
4
6

7

8

8
10
12

7
9

10
12

12

12
14

14
16

11

16

15

16
17

17

12
14
16

14
16

17

18
19

20
Olympische sporten

Paralympische sporten

a Stand op 1 januari van het betreffende jaar.
Bron: Infostrada/no c*nsf (2014)

227

r a pp or tage sp or t 2014

12.3 Input: investeringen in topsport
Het is niet gemakkelijk om de prestaties van de Olympiërs en Paralympiërs elke cyclus
van vier jaren te continueren. De wereldwijde wedloop om een zo groot mogelijke
medailleoogst op de Spelen maakt dat er steeds scherpere keuzes gemaakt dienen te
worden hoe het beschikbare budget het meest effectief ingezet kan worden. In vergelijking met de periode 1997-2000 (Sydney) is het collectieve budget voor de jaren 2009-2012
(Londen) verdubbeld (figuur 12.3). Dit heeft echter niet tot een verdubbeling van het
marktaandeel in behaalde medailles geleid in diezelfde periode (figuur 12.2).
Onder ‘collectieve middelen’ verstaan we de publieke middelen van het ministerie van
v ws, de semipublieke middelen van de Lotto, en de uitgaven door het Fonds voor de
Topsporter voor de uitkering van onkostenvergoedingen en stipendia aan topsporters.
De stipendiumregeling is een regeling voor topsporters op basis waarvan een topsporter een stipendium kan ontvangen als aanvulling op het eigen inkomen. Doel van de
regeling is topsporters tegemoet te komen in de kosten van het levensonderhoud en in
staat te stellen zijn/haar topsport fulltime te beoefenen. Het Fonds voor de Topsporters
is verantwoordelijk voor het uitkeren van het stipendium en kan deze uitgaven doen
dankzij eerdere stortingen van vooral de rijksoverheid en de Lotto. Deze stortingen zijn
niet meegenomen in de berekening van de collectieve uitgaven omdat die tot dubbel­
tellingen zouden leiden.
Figuur 12.4
Ontwikkeling van collectieve uitgaven aan topsport op nationaal niveau in Nederland, naar
­Olympische cyclus, 1997-2012 (in mln. euro’s)
250
212

200
172
150

150

100

95

50

0
1997−2000
(Sydney)

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)

228

2001−2004
(Athene)

2005−2008
(Beijing)

2009−2012
(Londen)

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

De sterke groei in de topsportinvesteringen uit collectieve middelen zijn vooral op het
conto te schrijven van de rijksoverheid (tabel 12.1, zie ook § 3.3.6). Het budget van het
ministerie van v ws voor topsport nam van 1997 tot 2012 toe van 4,5 miljoen tot 29,3 miljoen euro. Gecorrigeerd voor inflatie betreft dit een groei van 374%. De uitgaven aan
topsport namen hiermee iets sterker toe dan het totale sportbudget van het ministerie
van v ws, dat in de periode van 1997 tot 2012 groeide van 24 miljoen euro in 1997 tot
129 miljoen in 2012 (zie hoofdstuk 3, figuur 3.2).
De uitgaven aan topsport uit de Lotto-gelden laten een heel ander beeld zien. In 2011
lagen deze uitgaven met iets meer dan 15 miljoen weer op hetzelfde niveau als in 1997.
Gecorrigeerd voor inflatie betekent dit dat de te besteden middelen voor topsport uit de
Lotto-gelden in deze periode zijn teruggevallen met circa 22%. Daarmee bleven de topsportinvesteringen uit deze middelen sterk achter bij de groei van de totale gelden (van
32 miljoen in 1997 tot 43 miljoen in 2012, zie hoofdstuk 8) die vanuit de Lotto voor sport
beschikbaar werden gesteld. De stijging van de uitgaven uit het Fonds voor de Topsporter
wordt met name veroorzaakt door een toenemend aantal topsporters dat in aanmerking
komt voor een stipendium.
Tabel 12.1
Ontwikkeling van collectieve uitgaven aan topsport op nationaal niveau in Nederland, naar verstrekker, 1997-2012 (in mln. euro’s en in procenten)

1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012

totaal

vws-middelena

Lotto-middelen

Fonds voor
de topsporter

20,0
20,9
26,9
27,2
32,5
36,6
41,6
39,6
40,3
52,9
37,6
41,4
52,0
50,2
53,5
56,2

4,5
4,5
5,7
6,8
11,4
13,8
18,1
16,6
15,6
33,0
17,0
21,1
30,4
27,8
29,4
29,3

14,8
15,5
17,1
15,9
16,9
17,7
18,0
17,0
17,8
14,0
14,0
14,0
15,4
15,4
15,4
15,4

0,7
0,9
4,2
4,5
4,2
5,1
5,5
6,1
6,9
5,9
6,7
6,4
6,3
7,1
8,7
11,6

aandeel vws
ten opzichte
van totaal (%)
23
22
21
25
35
38
44
42
39
62
45
51
58
55
55
52

a Exclusief donatie aan Fonds voor de Topsporter.
Bron: Van Bottenburg et al. (2012)

229

r a pp or tage sp or t 2014

De investeringen door bedrijfsleven en sportorganisaties zijn niet in tabel 12.1 mee­
genomen, en dat geldt ook voor de investeringen door lokale en provinciale overheden.
In Nederland investeren de private partners van noc*nsf ongeveer 5,5 miljoen per jaar
in topsport op sportoverkoepelend niveau. Dit zijn de zogenoemde ‘ambition-gelden’
(noc*nsf 2010). De afzonderlijke sportbonden investeren in hun topsportprogramma
door inkomsten die zij genereren uit eigen sponsorcontracten, contributies, licenties
en bijvoorbeeld evenementen. Voor de periode 2006-2008 werden deze investeringen
door alle sportbonden geschat op gemiddeld 38,6 miljoen euro per jaar (Algemene
Rekenkamer 2008; Van Bottenburg 2008). Van deze investeringsbronnen kan geen betrouwbare tijdreeks voor de periode 1997-2012 worden opgesteld.
Qua nationale uitgaven aan topsport door de zestien landen zit Nederland in de middenmoot (figuur 12.5). De nationale uitgaven aan topsport zijn het hoogst in ­Zuid-Korea,
Japan en Frankrijk met bedragen tussen de 253 en 187 miljoen euro per jaar. NoordIerland, Portugal, Wallonië en Estland kennen de laagste collectieve uitgaven aan
topsport. Omdat niet in alle landen geld een gelijke waarde heeft, is het zinvol de uitgaven uit te drukken in koopkrachtpariteit. Daardoor kunnen uitgaven aan topsport beter
tussen landen vergeleken worden. Op de x-as van figuur 12.5 staan deze bedragen in
Amerikaanse Dollar ($). De aanpassing leidt tot zeer beperkte veranderingen in de verhouding tussen de investeringen van de landen. Nederland en Zwitserland wisselen van
plek, en de uitgaven in Zuid-Korea tekenen zich nog sterker af ten opzichte van de andere
landen.

230

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

Figuur 12.5
Nationale uitgaven aan topsport in the spliss-landen, 2010 (in miljoenen euro’s en dollars (waarde in
cijfers onder x-as)
300
250

253

203

200

187
148

150

147
121

100

88
56

50

51
35

24

22

14

12

11

8

$ 423

$ 205

$ 220

$ 142

$ 194

$ 144

$ 119

$ 43

$ 67

$ 32

$ 28

$ 24

$ 19

$ 17

$ 130

$ 13

Zuid-Korea

Japan

Frankrijk

Australië

Brazilië

Canada

Spanje

Zwitserland

Nederland

Denemarken

Vlaanderen

Finland

Noord-Ierland

Portugal

Wallonië

Estland

0

Bron: De Bosscher et al. (2014)

Als we de uitgaven aan topsport op basis van de koopkrachtpariteit in verband brengen met de successen op zomer- en wintersporten tijdens wereldkampioenschappen
en Olympische Spelen (figuur 12.6), dan blijkt dat Nederland het enige land is dat beter
presteert dan verwacht mag worden op basis van de investeringen. Er is een duidelijke
relatie tussen de investeringen in topsport en topsportsucces. Uitgedrukt in statistische
termen, is deze correlatie significant, en gelijk aan 0.905 voor zomersporten (p = <0.01)
en 0.540 (p = <0.05) voor wintersporten.2 De lijn in figuur 12.6 toont het verband tussen
investeringen in topsport en topsportsucces. Hieruit kunnen we concluderen dat met de
relatief lage investeringen het Nederlandse topsportbeleid effectiever is dan in de andere
spl iss-landen.

231

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 12.6
Topsportuitgaven tegenover topsportsucces in zomer- en wintersporten (uitgedrukt als markt­
aandeel tijdens wereldkampioenschappen en Olympische Spelen), 2009-2012 (in procenten)
zomersport

succes olympische zomersporten (%)

5,0
4,5

Australië

4,0

Frankrijk
Japan

3,5
3,0
Zuid-Korea

2,5
2,0

Nederland

Spanje

1,5
1,0 Denemarken
Zwitserland
0,5 Estland Noord-Ierland
Vlaanderen
Portugal
0,0 FinlandWallonië
0
50
100

Canada Brazilië

150

200

250

300

350

400

450

succes olympische wintersporten (%)

nationale uitgaven aan topsport (miljoen Amerikaanse dollars)
wintersport

14
Canada
12

10

8
Zuid-Korea
6
Nederland
4

Frankrijk
Zwitserland
Finland

2

Japan
Australië

Vlaanderen Wallonië
Estland Portugal
Spanje
Denemarken
0
Noord-Ierland
0
50
100
150

Brazilië
200

250

300

350

400

450

nationale uitgaven aan topsport (miljoen Amerikaanse dollars)

Bron: De Bosscher et al. (2014)

232

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

12.4 Throughput: het Nederlandse topsportbeleid in internationaal perspectief
Wat maakt het Nederlandse topsportbeleid effectiever dan dat van de andere participerende landen in de spl iss-studie? Daartoe zoomen we in op achterliggende aspecten,
onderverdeeld in de negen pijlers van het spl iss-model. Elke ‘as’ in het model staat voor
een van de pijlers uit het spl iss-model (figuur 12.7, zie voor meer informatie over de
vorming van het model De Bosscher et al. 2008). De scores van Nederland (blauwe lijn)
vergelijken we met het gemiddelde van de zestien landen/regio’s (paarse lijn). De radargrafiek toont tevens de maximale score die door een van de landen in de respectievelijke
pijler is behaald (rode lijn), wat de Nederlandse score in perspectief plaatst. In deze
paragraaf gebruiken we figuur 12.7 om het Nederlandse topsportbeleid te bespreken. We
gaan daarbij eerst in op de rechterkant van de figuur (pijlers 2, 3, 4 en 5), waar de kracht
van het Nederlandse topsportbeleid zit, gevolgd door de linkerkant van het spinnenweb
(pijlers 9, 8, 7 en 6) met een aantal verbeterpunten voor het Nederlandse topsportbeleid.
Figuur 12.7
Concurrentiepositie van Nederland op basis van het spliss-model, scores op 9 pijlers (in procenten)
P1, financiële ondersteuning
P9, onderzoek en innovatie

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

100

P8, (inter)nationale
100
competitie

100

100

P7, coach ontwikkeling en 100
voorzieningen

P3, sport participatie

100 P4, talentidentificatie en
−ontwikkeling

100
P6, trainingsfaciliteiten

gemiddelde

P2, structuur en organisatie

100
P5, (post) carriëre−ondersteuning

maximale score

score Nederland

Bron: De Bosscher et al. (2014)

Over het geheel genomen, doet Nederland het beleidsmatig goed ten opzichte van de
vijftien andere landen en regio’s. Nederland scoort op geen enkele pijler onder het gemiddelde en het behaalt een maximale score in twee pijlers: structuur en organisatie van

233

r a pp or tage sp or t 2014

het beleid (pijler 2) en (post)carrière-ondersteuning (pijler 5). Ook bij talentidentificatie
en -ontwikkeling haalt Nederland bijna de hoogste score.
Hoe verhouden de pijlers zich tot topsportsucces? Dit blijkt niet voor alle pijlers een
even sterk verband, zoals blijkt uit de correlaties tussen elke pijler en het topsportsucces
(De Bosscher et al. 2014). Zes van de negen pijlers zijn significant gerelateerd aan succes,
een uitzondering vormen sportparticipatie (pijler 3), talentidentificatie en -ontwikkeling (pijler 4) en (post)carrière-ondersteuning van topsporters (pijler 5). De hoogste
correlaties zijn te vinden in financiële ondersteuning (pijler 1) en onderzoek en innovatie
(pijler 9). De grote verschillen tussen landen op deze pijlers bieden mogelijkheden om
beter te gaan presteren, al vergt dat wel extra investeringen.
Een aantal correlaties tussen pijlers en succes verschillen tussen zomer- en wintersporten. De correlaties met de financiële ondersteuning (pijler 1), trainingsfaciliteiten
(pijler 6) en (inter)nationale competitie (pijler 8) zijn namelijk alleen sterk voor successen in zomersporten. Mogelijke verklaringen zijn dat er meer wordt geïnvesteerd
in zomer­sporten en dat wintersporten meer dan zomersporten gekoppeld zijn aan de
geografische ligging van een land, waarbij de infrastructuur (zoals de aanwezigheid van
bergen, klimaat) veel meer door de natuurlijke omgeving wordt bepaald dan bij zomersporten.
De lage correlatie van pijlers 3 en 4 met topsportsucces kunnen we deels verklaren
doordat deze pijlers niet gerelateerd zijn aan topsportsucces op korte termijn, terwijl
de gegevens van het model wel daarop gebaseerd zijn. Op de lange termijn hebben deze
pijlers echter een verband, aangezien de identificatie en ontwikkeling van jong talent tot
topsporter meerdere jaren vergt. Ook scoren voornamelijk kleine landen beter in pijler
4 en een hoge sportparticipatie wil niet automatisch zeggen dat een land de link tussen
topsport en breedtesport goed weet te maken. Dat de correlatie met (post)carrièreondersteuning (pijler 5) laag is, kan komen doordat nagenoeg alle landen in deze pijler
hebben geïnvesteerd als kortste weg naar succes. Hierdoor is weinig spreiding tussen de
landen te zien.
Structuur en organisatie van het topsportbeleid
Landen die het beste scoren op structuur en organisatie van beleid (pijler 2), zijn ook de
landen die in de spl iss-studie als het meest efficiënt worden gezien – daarmee bedoelen we de landen die met minder investeringen (pijler 1, zie figuur 12.5) beter presteren in
zomer- en/of wintersporten. De hoge correlatie geeft aan dat het langetermijnbeleid, de
goede coördinatie en aansturing, communicatie en betrokkenheid van partners mede
aan de basis liggen van de Nederlandse successen. Een onderdeel daarvan wordt duidelijk door in te zoomen op de resultaten uit de Topsportklimaatmeting uit 2011. Deze
studie geeft inzicht in hoe topsporters, coaches en technisch directeuren het Nederlandse topsportbeleid ervaren (Van Bottenburg et al. 2012). Topsporters en coaches zijn over
het algemeen tevreden over de mate waarin zij worden betrokken bij de totstandkoming
en evaluatie van het beleid van de sportbond en noc*nsf (figuur 12.8). Topsporters zijn
veel vaker tevreden over de betrokkenheid bij noc*nsf dan bij de sportbond. Wellicht
verwachten de topsporters meer informatie en betrokkenheid van de sportbond omdat
234

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

de sportbond het eerste aanspreekpunt is voor de topsporters. De coaches zijn iets
­positiever over de betrokkenheid door de sportbond.
Figuur 12.8
Mate waarin topsporters en topcoaches tevreden zijn over de betrokkenheid bij de totstandkoming
en evaluatie van het beleid van hun sportbond en no c*nsf, goed of voldoende, 2011 (in procenten)

topcoaches

NOC*NSF

evaluatie

42

totstandkoming
sportbond

47

evaluatie

48

totstandkoming

topsporters

NOC*NSF

46

evaluatie

40

totstandkoming
sportbond

42

evaluatie

22

totstandkoming

25

0

10

20

30

40

50

60

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)

(Post)-carrière ondersteuning
Pijler 5, de ondersteuning van topsporters tijdens en na hun carrière, kent de hoogste
gemiddelde score van alle pijlers (62%), waarbij enkel Brazilië en Estland minder dan
gemiddeld scoren. Australië en Spanje scoren even hoog als Nederland. Deze ondersteuning is zichtbaar te maken door te kijken naar het aantal sporters met een erkende
status,3 de manier waarop zij sport positioneren ten opzichte van activiteiten als werk of
studie, hoeveel uren topsporters trainen en de carrièrekansen na afloop van de sport­
carrière.
De afgelopen jaren is er een stijging te zien in het totale aantal topsporters dat voldoet
aan de eis om te behoren tot de mondiale top-8 in hun sport (A-status), mondiale top-16
in hun sport (B-status) of een buitengewoon perspectief heeft op snelle aansluiting bij
de mondiale top-8 en een hoog perspectief op een positie bij de mondiale top-3 in hun
sport (hp-status) (tabel 12.2). Het totale aantal topsporters met een status is tussen 2008
(695 topsporters met een status) en 2012 (858 topsporters) gestegen met 23%. Deze stijging komt vooral op het conto van de Paralympische sporters (een stijging van 190%).

235

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 12.2
Aantal sporters met A-status, B-status of hp-status en in Olympische, niet-Olympische en Paralym­
pische topsportprogramma’s, 2008-2012 (in absolute aantallen en in indexcijfer)
2008

2009

2010

2011

2012

index 2012
(2008 = 100)

A-status
B-status
hp-status

477
193
25

441
306
28

492
203
32

473
258
32

567
267
24

119
138
96

niet-Olympisch
Olympisch
Paralympisch

200
416
79

243
437
95

212
425
90

231
426
106

247
461
150

124
111
190

eindtotaal

695

775

727

763

858

123

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)

De hoge score op (post)carrière ondersteuning in de spl iss-studie komt mede doordat
Nederland al relatief vroeg heeft ingezet op een volwaardig stipendium voor top­sporters
en diverse voorzieningen en services vanuit de bonden en noc*nsf. Sporters met een
A- of hp-status hebben recht op een maandelijks stipendium variërend van 730,03 euro
voor 18-jarige topsporters tot een maximum van 2.246,23 euro voor topsporters van
27 jaar en ouder. Alle topsporters met een erkende status (ook de B-status) kunnen
naast een stipendium aanspraak maken op een vergoeding van kosten in de uitvoering
van de topsportdiscipline, (para)medische begeleiding, voedingsadvies, vervoer en/of
ondersteuning bij het opstellen van een maatschappelijke carrière perspectief na hun
sportieve carrière.
Het gedifferentieerde stipendium maakt het mogelijk dat ook topsporters die ouder zijn
en in een andere levensfase zitten met meer persoonlijke financiële verplichtingen dan
jonge topsporters (gezin, koophuis), nog voldoende inkomen hebben om voltijds topsporter te kunnen zijn. Als meer topsporters voltijds kunnen trainen, kunnen zij vaker
hun vak op een adequate manier beoefenen. In 2011 trainen Nederlandse topsporters
vaker fulltime en hebben zij minder vaak een parttime of full time baan naast hun sportieve carrière dan in 2008 (figuur 12.9).

236

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

Figuur 12.9
Combinatie van topsporten andere werkzaamheden door topsporters (met of zonder status), 20082011 (in procenten)
topsport voltijds
29

topsport en parttime werk
topsport en voltijds werk

23
2011

topsport en parttime
studie

7
15

topsport en voltijdse
studie

27

26
25
2008

19
9
21

0

5

10

15

20

25

30

35

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)

Door deze verschuiving houden topsporters meer tijd voor trainingen en wedstrijden.
In vergelijking met 1998 trainen topsporters (A-status, niet gehandicapt) in 2011 bijna
35% meer uren in de week (figuur 12.10). Wanneer men bedenkt dat een succesvol topsporter gemiddeld 10.000 uur aan gerichte trainingsarbeid moet verrichten om op
topniveau te komen (Van Bottenburg 2010), levert deze stijging een aanzienlijk voordeel
op.
Vooral de ondersteuning als de carrière is beëindigd vormt een belemmering voor veel
topsporters in de spl iss-landen (De Bosscher 2014). Nederlandse topsporters zijn wel
positiever dan die uit andere landen over de beoordeling van de na-carrière-onder­
steuning. Alleen Australië doet het nog beter. In 2011 geeft 53% van de topsporters
aan dat ze verwachten snel een baan te kunnen vinden die past bij hun opleiding
en interesses, als ze hun topsportloopbaan hebben afgesloten. In 2008 was dit
65% (Van Bottenburg et al. 2012). Dit verschil is waarschijnlijk te wijten aan de economische crisis en/of de keuze van topsporters om langer te blijven studeren.

237

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 12.10
Trainings- en wedstrijdomvang (inclusief reistijd) van topsporters (A-status, niet gehandicapt), 2011
(in uren en keren per week)
25
22,3

20

23,4

19,5
17,4

15

10

10,6
8,8

9,0

9,5

2008

2011

5

0
1998

2002

gemiddeld aantal keer training per week

gemiddeld aantal uur training per week

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)

Talentidentificatie en -ontwikkeling
Nederland scoort ook goed op talentidentificatie en -ontwikkeling (pijler 4). De gemiddelde scores van alle landen op deze pijler liggen echter lager. Uit de data blijkt dat
kleinere landen (zowel geografisch als wat inwonersaantal betreft) hoger scoren op het
gebied van talentindentificatie en - ontwikkeling. Dit zou kunnen komen doordat het
in een ‘kleiner’ land makkelijker coördineren is tussen sportclubs of -verenigingen en
talentencentra. Het effect van het hoge niveau van talentidentifiactie en -ontwikkeling
betaald zich over het algemeen pas uit op de lange termijn, de weg naar de absolute top
is immers nog lang voor de talenten. Zwitserland blinkt uit op het vlak van talentidentificatie en de nationale coördinatie ervan. Het pis t e (Prognostic Integrative Systematic
Trainer Evaluation)-systeem voor de herkenning en opvolging van talenten wordt positief geëvalueerd (De Bosscher et al. 2014).
Nederland maakt voor het combineren van topsport en studie gebruik van een combinatie van zowel een gedecentraliseerd systeem via Topsport Talentscholen4 die wijdverspreid zijn in Nederland als een gecentraliseerd systeem via Centra voor Topsport en
Onderwijs (c to)5 en Nationale Trainings Centra (n tc).6 Er zijn in 2012 vier c to’s en vijf
n tc’s. Voor Nederland is het een voordeel om een klein land te zijn waarin een gecentraliseerd en een gedecentraliseerd systeem kunnen samengaan.
Sportparticipatie
Nederland scoort ook goed op de pijler sportparticipatie (pijler 3, zie ook hoofdstuk 4). Vaak gaat beleid uit van een pyramidestructuur waarbij een brede basis van
238

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

a­ mateursport een voedingsbodem is voor de topsport. Hoe breder de basis des te groter
de kans op topsportsucces. Er is alleen geen sluitend bewijs voor deze aanname (Green
2005; Green en Houlihan 2005; Sotiriadou et al. 2008; Dijk et al. 2013). Is breedtesport­
beleid daarmee irrelevant voor topsportsucces? Het antwoord is tweeledig. Enerzijds
heeft elke topsporter voor het eerst de mogelijkheid gekregen om te sporten bij een
amateurclub of -vereniging. Zonder breedtesport geen mogelijkheden voor talenten
om zich te ontwikkelen. Anderzijds blijkt uit de analyses in de spl iss-studie dat breedtesportbeleid van alle pijlers het minste effect heeft op topsportsucces. Men zou zelfs
kunnen stellen dat topsportbeleid en breedtesportbeleid elkaar tegenspreken. In veel
landen worden het topsport- en breedtesportbeleid uitgevoerd door verschillende
organisaties of departementen, elk met hun eigen netwerk en budget. De samenwerking tussen deze organisaties is vaak niet optimaal. Vaak hebben de organisaties
verantwoordelijk voor het topsportbeleid en breedtesportbeleid dezelfde financier.
Meer financiering voor breedtesportbeleid betekent vaak minder financiering voor
topsportbeleid en vice versa. Het ideaalbeeld is dat topsportbeleid en breedtesport­
beleid optimaal samenwerken en elkaar versterken. De realiteit is doorgaans spanning
en rivaliteit. In Nederland is de bundeling van meedenken over en uitvoeren van
breedtesport- en topsportbeleid in een organisatie, het noc*nsf, uniek. In de overige
spl iss-landen is een dergelijke koepelorganisatie niet aanwezig.
Internationale competities
Aan de linkerzijde van de radargrafiek valt op dat voornamelijk in internationale competities (pijler 8) en wetenschappelijk onderzoek (pijler 9) Nederland de grootste kloof
heeft met de best-scorende landen (figuur 12.7). Japan scoort het hoogst bij internationale competities, gevolgd door Denemarken, Spanje, Finland en Brazilië. Dit komt door
een sterke nationale coördinatie van evenementen (Denemarken, Brazilië) en een hoog
aantal internationale evenementen die in diverse sporttakken in eigen land georganiseerd worden (Japan, Canada, Spanje).
Nederlandse topcoaches (51%) vinden minder vaak dat Nederlandse topsporters aan
voldoende internationale wedstrijden kunnen meedoen dan de topsporters zelf (73%).
Zowel de helft van de topsporters (51%) als van de topcoaches (50%) vindt dat er voldoende topsportevenementen in Nederland worden georganiseerd (Van Bottenburg et al.
2012).
Onderzoek en innovatie
Het wetenschappelijk sportonderzoek (pijler 9) van Australië scoort het hoogst van alle
pijlers en steekt hierbij ver boven de andere landen uit (met Japan als tweede). De sterke
onderzoekscapaciteit van het Australian Institute of Sport, maar ook de coördinatie,
verspreiding van en communicatie over wetenschappelijke informatie zijn alom bekend.
Ook het nationaal trainings- en onderzoekscentrum in Japan en het Canadese netwerk
met zeven sportcentra zijn goed ontwikkeld. De Nederlandse topsportcoördinatoren
(technisch directeuren van de sportbonden) zijn niet louter positief over het niveau van
de wetenschappelijke innovatie en ondersteuning in ons land (figuur 12.11). Met name de
wetenschappelijke ondersteuning van topporters wordt als onvoldoende beschouwd in
239

r a pp or tage sp or t 2014

Nederland. Het ontbreekt aan landelijke coordinatie en directe toepasbaarheid van het
wetenschappelijk onderzoek voor de Nederlandse sporters.
Figuur 12.11
Oordeel van topsportcoördinatoren over wetenschappelijke innovatie en ondersteuning, 2011
(in procenten)

algemene wetenschappelijke
innovatie en ondersteuning

30

wetenschappelijke ondersteuning topsporters

42

23

wetenschappelijke ondersteuning topcoaches

23

53

36

0

10

27

20

voldoende/goed

20

30

40
redelijk

43

50

60

70

80

90

100

slecht/onvoldoende

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)

Trainingsfaciliteiten
Nederlandse topsporters beoordelen de trainingsfaciliteiten (pijler 6) goed. De evaluatie
van de trainingsfaciliteiten door topsporters (A-status, niet gehandicapt) in de topsportklimaatmeting is over de hele lijn nagenoeg positief (figuur 12.12). Wat voor verbetering
vatbaar is, volgens de opinie van topsporters en trainers, is de toegankelijkheid om op
voltijdse basis in de faciliteiten te kunnen trainen. Hoewel Nederland een klein land is,
liggen de gemiddelde reistijden voor topsporters en trainers in Nederland hoger dan in
andere spl iss-landen. De Nederlandse topsporters geven de reistijd echter niet aan als
knelpunt. Ze zijn in 2011 gemiddeld 7,6 uur onderweg, terwijl dit in 1998 nog 5,9 uur was
(figuur 12.13). De verklaring voor de positieve instelling is dat de Nederlandse sporters en
trainers de regionale Olympische netwerken als een pluspunt zien. Deze zorgen ervoor
dat de aandacht voor lokale ontwikkeling van topsporttalent niet verloren gaat, ondanks
de centralisatie die het Nederlands beleid via de c to’s beoogt.

240

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

Figuur 12.12
Beoordeling door topsporters (A-status, niet-gehandicapt) van de bereikbaarheid en beschikbaarheid
van de trainingsaccommodaties, 1998-2011 (in procenten)

2011

62

26

12

beschikbaarheid
1998

43

33

2011

24

66

23

11

bereikbaarheid
1998

57

0

10

20

32

30

voldoende/goed

redelijk

40

50

60

70

11

80

90

100

slecht/onvoldoende

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)
Figuur 12.13
Gemiddelde reistijd die topsporters (A-status, niet-gehandicapt) en topcoaches kwijt zijn aan
­trainingen in Nederland, 1998-2011 (in uren per week)
9
8,0

8

7,5

7
6
5

6,5

7,4

7,6
6,5

5,9
5,1

4
3
2
1
0
1998
topsporters

2002

2008

2011

topcoaches

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)

241

r a pp or tage sp or t 2014

Coachontwikkeling en voorzieningen
De ondersteuning van coaches (pijler 7) was de voorbije jaren een prioriteit in het Nederlandse beleid (Bottenburg et al. 2012) en dat blijkt ook uit de spl iss-meting, waarin
Nederland een van de landen met de hoogste score is. Coaches vinden meer dan in andere landen dat ze voldoende mogelijkheden hebben om hun expertise op het hoogste
niveau verder te ontwikkelen. Zo kunnen zij deelnemen aan de opleiding TopCoach 57 en
aanvullend het programma Master Coach in Sports.8 Door het programma Coaches aan
de top werd van 2007 tot en met 2010 structureel geïnvesteerd in meer full-time coaches
bij hoogwaardige (paralympische) topsportprogramma’s. De betreffende bondscoaches
kregen een vaste aanstelling bij hun sportbond, met een salaris volgens de sport-c ao.
Onder meer door deze regeling zijn in 2011 meer coaches voltijds aangesteld vergeleken
met 2008 (figuur 12.14). In vergelijking met topcoaches in de overige spl iss-landen zijn
Nederlandse topcoaches echter minder uren actief met trainingen geven en coördineren. Het vraagt nader onderzoek om te achterhalen waarom dit zo is.
Figuur 12.14
Werksituatie van topcoaches, 2008 en 2011 (in procenten)
70

66

60
50

48

40
30

26

20

15
11

10

13

11

10

0
voltijds aangesteld
als coach
2008

werkt/studeert voltijds,
coacht daarnaast

werkt/studeert deeltijds,
coacht daarnaast

anders

2011

Bron: Van Bottenburg et al. (2012)

Samenvattend, als gekeken wordt naar wat de meest onderscheidende onderdelen zijn
van het Nederlandse topsportbeleid ten aanzien van het topsportbeleid in andere landen, dan kan gesteld worden dat Nederland op een aantal punten, met name aan de
rechterkant van het spindiagram, weinig te vrezen heeft van de concurrentie. De structuur en organisatie van het Nederlandse topsportbeleid (pijler 2) is van hoog niveau, het
is belangrijk dit de komende jaren te continueren. Daarnaast scoort Nederland hoog
op het gebied van breedtesportbeleid (pijler 3), al is het de vraag wat de meerwaarde
242

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

van breedtesportbeleid is voor het streven naar topsportsucces. De breedtesport is van
invloed op de lange termijn van het topsportsucces en lijkt meer een randvoorwaarde
te zijn voor talentherkenning. De ondersteuning van (ex)topsporters (pijer 5) gebeurt in
Nederland op een hoog niveau, maar dat is in de andere spl iss-landen ook het geval.
Het is lastig om te onderscheiden van de concurrentie, maar het blijft tegelijkertijd belangrijk om te blijven investeren in de ondersteuning van (ex)topsporters om op termijn
niet achterop te raken. Nederland scoort op de ondersteuning van coaches (pijler 7) als
een van de beste landen. Coaches vinden meer dan in andere landen dat ze voldoende
mogelijkheden hebben om hun expertise op het hoogste niveau verder te ontwikkelen.
Het meest onderscheidende punt in het huidige topsportbeleid is het beleid en de structuur ten aanzien van talentherkenning en -ontwikkeling (pijler 4). Dit is in Nederland
ten opzicht van de overige spl iss-landen bovengemiddeld georganiseerd. De waarde
hiervan betaald zich met name uit op de lange termijn. Waar de Nederlandse topsportbeleidsmakers op korte termijn het verschil kunnen maken in het streven naar meer
topsportsucces is wetenschappelijk onderzoek (pijler 9) en internationale competities
(pijler 8), en in mindere mate de beschikbaarheid van trainingsfaciliteiten (pijler 6).
Zoals aangegeven aan het begin van deze paragraaf, correleren de scores op de pijlers 6,
8 en 9 sterk met topsportsucces, wat betekent dat verbeteringen in (het uitvoeren van)
het beleid van deze pijlers een sterke invloed heeft op de mate van topsportsucces.
12.5 Focus in het Nederlandse topsportbeleid
Met focusbeleid zetten landen de middelen gericht in op een beperkt aantal sporttakken om aldus de kansen op succes te verhogen in de internationale competitie. Dit is
een strategie die in een aantal landen (bv. ex-communistische landen, Australië) al in
de jaren tachtig werd toegepast, maar die voornamelijk het laatste decennium ingang
heeft gevonden in de strategische planning van topsportbeleid. Ook in Nederland is er
vanaf 2012 meer focus aangebracht in het topsportbeleid door de beschikbare financiële
middelen gericht te verdelen over structureel presterende programma’s om de kans op
topsportsucces te optimaliseren. Of prioritering van het topsportbeleid ook voor Nederland de manier is om te komen tot betere topsportprestaties en dus een hogere plaats op
de medaillerankings, is dé vraag voor de komende jaren.
Op basis van de spl iss-studie kunnen we de effectiviteit van prioritering van het topsportbeleid in andere landen beoordelen door te kijken naar het aantal sportdisciplines
dat er in die landen in 2011 financieel is ondersteund, de zogenaamde concentratieratio’s
cr 4 en cr8. cr 4 staat voor het marktaandeel van de financiering die naar vier sport­
takken gaat, cr8 gaat om hetzelfde maar dan naar acht sporttakken. Een waarde 1 zou
betekenen dat 100% van de financiering aan vier sporttakken wordt besteed.
Alle landen prioriteren (figuur 12.15), behalve Frankrijk en Zuid-Korea: meer dan 40% van
de financiering gaat naar acht sporttakken of minder. Australië, Denemarken, Estland en
België prioriteren het meest. Nederland had op het moment van de studie (2011) nog een
diversiteitsbenadering ten opzichte van veel andere landen. Nu is dat beleid gewijzigd
(zie ook hoofdstuk 3).

243

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 12.15
Concentratieratio’s cr 4 en cr8a van sporttakken met financiering in de spliss-2.0 landen, 2011
(in procenten)
100
90
80
71

50

45

65

62

60
44

40

41

64
58

41

41

40

40

60

58

56

38

38

55

51

48

49

45

29

30

40

37

36
29

29

28

20

23

22

Frankrijk

64

Zuid-Korea

70

10

concentratieratio op 4 takken van sport

Brazilië

Spanje

Nederland

Noord-Ierland

Japan

Portugal

Finland

Zwitserland

Canada

Wallonië

Vlaanderen

Estland

Denemarken

Australië

0

concentratieratio op 8 takken van sport

a Leeswijzer: cr 4 en cr8 zijn maten om het marktaandeel van de financiering voor 4 respectievelijk
8 takken van sport weer te geven. In Australië gaat 45% van het gehele topsportbudget naar 4 takken van sport en 64% van het gehele topsportbudget naar 8 takken van sport.
Bron: De Bosscher et al. (2014)

De hamvraag is in welke mate de keuze om middelen te verdelen over een beperkter
aantal sporttakken samenhangt met meer succes. Is het verstandig geweest van de
Nederlandse beleidsmakers om ook meer te prioriteren? We kunnen dit op twee manieren bekijken, namelijk door te kijken of landen die zich sterker richten op minder
sporttakken meer medailles winnen dan landen die dit niet doen (focus), en door te
kijken of landen die een minder sterke focus hebben, meer medailles winnen in verschillende sporttakken (spreiding van kansen).
Landen die meer focus aanbrengen in hun beleid winnen niet meer medailles dan landen die dit niet doen (figuur 12.16). Er is geen significante relatie terug te vinden tussen
beide gegevens. Onder de spl iss-landen zijn Frankrijk en Australië de meest succesvolle
landen als het gaat om zomersporten, maar met een zeer uiteenlopend financierings­
model: in Australië sterk gefocust, in Frankrijk het meest divers van alle landen. Japan
ligt er tussenin. Canada heeft een gemiddelde tot hoge prioritering en is voornamelijk
met wintersporten succesvol.

244

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

prioritering van middelen

Figuur 12.16
Scatterplot van de concentratieratio’s in de spliss-2.0 landen tegenover de medailles in zomer­
sporten (boven) en wintersporten (onder), 2009-2012 (in marktaandeel van het aantal medailles dat
landen wonnen tijdens Olympische Spelen en wereldkampioenschappen)
zomersport

1,0
Denemarken

Australië
Japan

0,9
Estland
Finland

0,8
0,7

Canada

Wallonië
Vlaanderen

Frankrijk

0,6
Nederland

0,5
0,4
0,3
0,2
0,1

prioritering van middelen

0,0

Zwitserland
Portugal

Brazilië
Spanje
Zuid-Korea

Noord-Ierland
0

1

2

3

4
5
succes op Olympische zomersporten

wintersport

1,0
Denemarken
Australië
Estland
Japan
Finland

0,9
0,8
0,7
0,6

Canada

Frankrijk

Wallonië
Vlaanderen

Nederland

0,5
0,4
0,3
0,2

Zwitserland
Portugal
Brazilië
Spanje

0,1
0,0

Zuid-Korea

Noord-Ierland
0

2

Bron: De Bosscher et al. (2014)

4

6

8
10
12
succes op Olympisch wintersporten

245

r a pp or tage sp or t 2014

Ook voor de andere aanpak is geen direct bewijs van succes te vinden. Landen met een
meer diverse benadering over meerdere sporttakken, winnen niet per se meer medailles. Het overzicht van het aantal sporttakken dat 75% van de financiering krijgt (cr75%)
en het aantal sporttakken waarin de landen in een periode van vier jaar tijd medailles
wonnen tijdens Olympische Spelen en wereldkampioenschappen (winter- en zomerdisciplines) laat zien dat er een lichte, maar niet significante trend is dat landen die hun
middelen breder investeren, in meer sporttakken medailles winnen (tabel 12.3). De stelling dat landen met een meer diverse benadering in meer sporttakken medailles winnen
kunnen we dus noch bevestigen, noch ontkennen. In Nederland was het aantal sporttakken met medailles relatief beperkt, gegeven de investering in een brede waaier aan
sporttakken in 2011.

Zwitserland

Frankrijk

Canada

Japan

Spanje

Australië

Zuid-Korea

Nederland

Finland

Denemarken

Brazilië

Vlaanderen

Estland

Wallonië

Portugal

Tabel 12.3
Aantal Olympische sporttakken waarin de landen medailles wonnen in Olympische zomer- en
­wintersporten en het aantal sporttakken dat 75% van de financiering ontvangt (cr 75%), 2009-2012
(in aantallen)

totaal aantal sporttakken
met medailles
39
cr75%
24

32
20

29
14

25
16

19
20

18
11

17
27

16
18

13
14

10
10

10 6
16 11

5
12

4
12

3
12

Bron: De Bosscher et al. (2014)

12.6 Toekomstige keuzes in het Nederlandse topsportbeleid
Het Nederlandse topsportbeleid heeft sinds de jaren negentig vooral in het teken van
het verbeteren van de collectieve omstandigheden voor alle A- en B-topsporters gestaan.
Vele topsporters hebben hiervan in de afgelopen jaren geprofiteerd. Aangezien Nederland als land beter presteert dan op grond van de belangrijkste bepalende factoren voor
topsportsucces op nationaal niveau (bnp en bevolkingsomvang) mag worden verwacht,
legt dit relatief goede topsportklimaat Nederland geen windeieren. Dit is ook te zien in
de vergelijking met de landen in de spl iss-studie: geen enkel land presteert beter op de
Olympische zomer- en winterspelen dan op basis van de investeringen in topsport mag
worden verwacht.
Vanuit de spl iss-studie gezien doet Nederland het beleidsmatig vooral bovengemiddeld goed op de onderdelen waar langetermijnplanning en coördinatie belangrijk
zijn: sportparticipatie, organisatie en structuur van de topsport, talentherkenning en
-ontwikkeling, de ondersteuning van (oud)topsporters en de ondersteuning van (top)
coaches. Doordat Nederland klein is (in oppervlakte en aantal inwoners) wordt het ons
relatief gemakkelijk gemaakt om de organisatie en structuur van de topsport en de
246

top sp or tbeleid in rel atie tot pres taties

t­ alentherkenning en -ontwikkeling vorm te geven. Daarbij heeft de invoering van het
gedifferentieerde stipendium het voor meer topsporters mogelijk gemaakt hun vak voltijds te beoefenen en heeft een initiatief als Coaches aan de Top ervoor gezorgd dat meer
(top)coaches een voltijds dienstverband hebben. In de internationale vergelijking met de
spl iss-landen springt Nederland op deze onderdelen in het oog.
Op de pijlers waarmee meer middelen gepaard gaan, zoals internationale competities,
wetenschappelijk onderzoek en in mindere mate trainingsfaciliteiten, scoort Nederland
rondom of net boven het gemiddelde in de spl iss-studie. Hoewel er meer en meer
‘embedded scientists’ in dienst treden van diverse sportbonden is er bijvoorbeeld (nog)
geen overkoepelende regie op het toegepaste onderzoek in de topsport. Daarnaast
geven veel topsporters aan dat het een probleem is dat zij niet op elk moment van de dag
de beschikking hebben over een trainingslocatie.
Is de invoering van het focusbeleid in 2012 een logische stap om in te spelen op deze
ontwikkelingen? Op basis van de constatering dat het Nederlandse topsportbeleid al
uiterst efficiënt met de beschikbare middelen omgaat, zou men kunnen denken dat een
nog efficiëntere inzet van de middelen lastig te realiseren is. Bovendien kan op het eerste
gezicht op basis van de spl iss-2.0 studie niet aangetoond worden dat toegenomen prioritering leidt tot meer succes. Tegelijk is de concurrentie van landen dusdanig toegenomen, dat landen met de schaarste aan middelen prioriteiten moeten stellen. Het is lastig
om de impact van prioriteren op korte termijn zichtbaar te maken. Dit valt beter te doen
op de lange termijn, vooral wanneer prioritisering en centralisatie zich ook op het vlak
van talentontwikkeling laten gelden. De komende jaren zal het daarom interessant zijn
om te volgen of focus in het topsportbeleid geleid heeft tot een nog effectievere inzet
van de beschikbare middelen en het streven naar een structurele plek bij de top-10 van de
wereld op de internationale medaillespiegels. Tevens zal duidelijk moeten worden wat
de focus in het topsportbeleid betekent voor sportbonden en -disciplines die nu buiten
de focus van noc*nsf vallen. Blijven er voldoende mogelijkheden over voor talenten en
topsporters in deze disciplines om zich te kunnen ontwikkelen tot de absolute top?
Noten
1
2

3
4

5

In België wordt het onderscheid tussen Vlaanderen en Wallonië gemaakt, omdat beide landen beschikken over een afzonderlijk beleid en afzonderlijke budgetten voor topsport.
De Spearman’s rank correlatie drukt het verband uit tussen twee variabelen en ligt tussen 0 en 1.
Voor wintersporten, ligt de correlatie hoger wanneer we enkel focussen op uitgaven aan federaties
in wintersporten (rs(winter)= 0.86**, p < 0,01); echter, deze omvat dan niet de uitgaven aan bijvoorbeeld grote trainingscentra die sporttak overstijgend zijn.
De topsporters worden op basis van afgesproken prestatienormen door noc*nsf ingedeeld in
topsporters met de A-, hp - en B-status.
Topsport Talentscholen maken de combinatie studie en topsport mogelijk in het voortgezet onderwijs (vmbo, havo en vwo). Zij houden rekening met de sportieve ambities van de leerlingen door
extra onderwijsvoorzieningen aan te bieden. Voorheen heetten deze scholen l oo t-scholen.
Centrum voor Topsport en Onderwijs: een c t o zorgt voor optimale randvoorwaarden voor de
hoogste nationale topsportprogramma’s van bonden voor senioren en talenten (ook wel senioren-1
247

r a pp or tage sp or t 2014

genoemd). Uniek aan deze centra is dat op één locatie fulltime trainen, studeren en wonen optimaal
te combineren is voor meerdere sporten.
6 Nationaal Trainingscentrum: zelfde uitgangspunten als bij een c t o maar dan voor één sport.
7 Generieke opleiding voor topcoaches in hun sport. De TopCoach5-opleiding is gericht op persoonlijke ontwikkeling, maatwerk en zelfstandigheid. De coachopleiding 1 tot en met 4 zijn sportspecifieke
opleidingen (zie hoofdstuk 11).
8 Vanaf 2013 organiseert noc*nsf een programma Master Coach in Sports voor bondscoaches, talentcoaches en technisch directeuren. Het programma is gericht op persoonlijke ontwikkeling van de
topcoach.

248

13 Omgevingsfactoren bij sport en bewegen
Annet Tiessen-Raaphorst en Remko van den Dool (scp)

In dit hoofdstuk is de volgende kernindicator uitgewerkt:
kernindicator

operationalisatie

subjectieve beoordeling
sport- en beweegaanbod

aandeel van de bevolking dat tevreden is
met sport en beweegaanbod (%)

uitkomst
87

trend in de
afgelopen 10 jaar
–

– = gegevens niet beschikbaar
Bron: scp/cbs (v to’12) 12-79-jarigen

13.1 Een passend sport- en beweegaanbod in de buurt
Hoewel mensen de keuze hebben om wel of niet mee te doen aan sportactiviteiten,
is de achterliggende idee dat als het aanbod zo goed mogelijk aansluit bij de wensen,
mensen eerder zullen meedoen (v ws 2011b). Anno 2012 doet 43% van de Nederlanders
tussen 12 en 79 jaar niet wekelijks aan sport, 27% sport minder dan twaalf keer per jaar
en 25% beweegt onvoldoende volgens de gestelde normen (zie hoofdstuk 4 en 10). De
vraag die beleid en wetenschap bezighoudt, is wat deze mensen weerhoudt om actief te
worden of vaker actief te zijn en welke rol het aanbod daarin speelt. Voor beleid is het
vervolgens relevant om te weten hoe daarop ingespeeld kan worden: welke maatregelen of interventies kan de sector gebruiken om meer mensen in beweging te krijgen.
Het antwoord is echter niet eenvoudig te geven doordat vele verschillende factoren het
gedrag van mensen beïnvloeden, zoals persoonlijke (sociaal-demografische of psychologische), sociale en fysieke omgevings­kenmerken (Spence en Lee 2003; Bauman et al.
2012).
In dit hoofdstuk beschrijven we de relatie tussen fysieke omgeving en sport en bewegen
van Nederlanders. We benaderen die relatie vanuit twee perspectieven: geografische
verschillen en leefbaarheidsverschillen. De vraagstellingen zijn:
- Welke verschillen zijn er te zien tussen inwoners in regio’s in Nederland wat betreft
deelname aan sport en bewegen, lidmaatschap van sportverenigingen en de afstand
van huis tot sportvoorzieningen (§ 13.2)?
- Verschilt het meedoen aan sporten en bewegen en de tevredenheid over het aanbod
en de bereikbaarheid van voorzieningen tussen inwoners uit buurten met een verschillende leefbaarheid (§ 13.3, 13.4, 13.5)?
Tot nu toe konden we met de beschikbare databestanden alleen uitspraken doen over
verschillen in sporten en bewegen op provinciaal niveau (zie bv. Hoekman et al. 2010).
Sinds 2012 zijn drie databestanden – de Gezondheidsmonitor Volwassenen,1 het K
­ ennis
249

r a pp or tage sp or t 2014

Informatie Systeem Sport (k iss)2 en de Accommodatiemonitor 3 – beschikbaar, die
­informatie bevatten over sporten en bewegen, lidmaatschap van sportverenigingen
en sportvoorzieningen op lokaal niveau, waardoor we vergelijkingen tussen regio’s
in Nederland kunnen maken. Met de gegevens van de Gezondheidsmonitor Volwassenen en k iss zoomen we in op de gemeente Amersfoort, een gemeente die een goede
representativiteit qua bevolkingskenmerken heeft voor de Nederlandse bevolking (zie
tabel B13.1 in de bijlage, te vinden via www.scp.nl bij het desbetreffende rapport).
De Leefbaarometer gebruiken we om onderscheid aan te geven in de kwaliteit van leefbaarheid van buurten (Leidelmeijer et al. 2008). De combinatie van bovengenoemde
databestanden en gegevens uit de Vrijetijdsomnibus van scp en cbs en het Nationaal
Sportonderzoek van het Mulier Instituut geeft inzicht in de deelname aan en tevredenheid over sport- en beweegmogelijkheden naar leefbaarheid in de buurt.
13.2 Sport, bewegen en sportaanbod landelijk vergeleken 4
Niet overal in Nederland bewegen en sporten burgers evenveel. Ook zijn niet overal
de voorzieningen even dichtbij. Een eerste blik op het beweeggedrag van Nederlandse
volwassenen naar gemeente (figuur 13.1b) laat zien dat vooral in de noordelijke helft van
het land meer volwassenen van 19 jaar en ouder voldoende bewegen volgens de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (zie hoofdstuk 10 voor een toelichting). Van de inwoners
van Haren, Groningen, de Friese Waddeneilanden, Harlingen, Bergen (nh), Heiloo en
Noordwijk beweegt meer dan 70% voldoende. In het rivierengebied in het midden van
Nederland en in Limburg ligt dit percentage veel lager.
Vergelijken we dit plaatje met de wekelijkse sportdeelname (figuur 13.1a), dan vallen
vooral de verschillen op. Het aandeel inwoners dat wekelijks aan sport doet, is het
grootst in de driehoek Den Haag-Utrecht-Alkmaar en in de oostelijke helft van NoordBrabant. Van de inwoners van Bloemendaal, Uitgeest, Heemstede en Midden-Delfland
doet 65% of meer van de bevolking van 19 jaar en ouder wekelijks aan sport. De lagere
sportdeelname in Groningen, Drenthe, Zeeland, maar ook Zuid-Limburg is deels te verklaren door de gemiddeld hogere leeftijd van de inwoners. 20% of meer van de inwoners
van die gebieden is 65 jaar of ouder, terwijl dat in Nederland gemiddeld 16,8% is (Mulder
2013).
Het beeld dat bij sportdeelname in zijn geheel zichtbaar is, komt in grote lijnen overeen
met het aandeel verenigingssporters in een gebied (figuur 13.1c). Noord-Holland, OostBrabant, de Achterhoek en Twente kennen een grote organisatiegraad wat betreft lidmaatschap van een sportvereniging.
Gemiddeld hoeft men in Nederland slechts 700 meter over de weg af te leggen om een
sportaccommodatie te bereiken (figuur 13.1d).5 Vooral in de Randstad, maar ook in Limburg en delen van Noord-Brabant, zijn de afstanden beperkt. Daarmee is niet gezegd
dat sporters ook van de dichtstbijzijnde accommodatie gebruik zullen maken, omdat de
beoefende sporttak wellicht niet op die locatie wordt aangeboden. In het noorden van
het land, inclusief Flevoland en Overijssel, in het Rivierengebied en delen van Zeeland
moeten sporters verder reizen naar een sportaccommodatie (Giesbers 2013). Dat er een
verband is tussen sportdeelname (figuur 13.1a) en voorzieningen is daar duidelijk te zien:
250

omge v ingsfac toren bij sp or t en be w egen

ook de sportdeel­name ligt lager. Wat oorzaak en wat gevolg is, is lastig te bepalen doordat andere ­factoren (zoals leeftijd, opleidingsniveau en financiële situatie) eveneens van
invloed zijn.
Amersfoort uitgelicht6
Kaarten van Nederland geven een beeld van verschillen tussen gemeenten in sportbeoefening en beweeggedrag, maar hebben als beperking dat ze het gemiddelde van
een gemeente weergeven, terwijl de inwoners een grote diversiteit aan achtergrondkenmerken hebben. De vraag is of het gemeenteniveau voldoende inzicht biedt voor
bijvoorbeeld beleidsambtenaren sport in een gemeente. Informatie op het niveau van
buurten of wijken over sport- en beweeggedrag gekoppeld aan andere buurtkenmerken
kan extra kennis opleveren om beleidsinterventies gerichter op te pakken. We lichten
hier Amersfoort uit. De inwoners in deze gemeente geven een representatief beeld van
de Nederlandse bevolking (zie tabel B13.1 in de bijlage).
Een eerste blik op het sport- en beweeggedrag van Amersfoortse inwoners van 19 jaar en
ouder en het lidmaatschap van een of meerdere sportverenigingen laat zien dat vooral
inwoners uit de wijken Soesterkwartier (wijknummer 2, zie figuur 13.2a), Koppel-Kruiskamp (4), Liendert-Rustenburg (6) en Randenbroek-Schuilenburg (7) minder bewegen en
sporten en ook minder vaak lid zijn van een sportvereniging dan in de andere wijken.
Deze wijken komen overeen met de prioriteitswijken van de gemeente Amersfoort
(Van Acht et al. 2009) en komen ook naar voren in de leefbaarheidsscore van de wijken
(figuur 2d, zie kader 10.1). Ze kennen over het algemeen een groter aandeel inwoners
van niet-westerse herkomst of inwoners met een oudere leeftijd (zie bijlage B13.2). De
wijken Vathorst-Hooglanderveen (13) en Nieuwland (12) onderscheiden zich doordat de
volwassen inwoners wel veel aan sport doen, maar veel minder vaak aan de beweegnorm voldoen. In deze wijken wonen vooral jonge gezinnen, wat een verklaring voor
dit verschil kan zijn. Informatie van de gemeente laat zien dat dagelijkse voorzieningen
(winkels, scholen) in de wijken voorhanden zijn, waardoor men niet ver hoeft te lopen of
te fietsen. Verdere aanname is dat met de A1 en de A28 dichtbij, ouders de kinderen met
de auto naar school brengen en dan zelf met de auto doorrijden naar het werk. Ter compensatie van dit weinige bewegen, sporten ze wel wekelijks, maar dit blijkt niet genoeg
te zijn. Deze analyse is slechts op basis van logisch redeneren gemaakt en kan in de toekomst wellicht verder onderbouwd worden.

251

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 13.1a,b,c,d
Wekelijkse sportdeelname, beweeggedrag, lidmaatschap van een sportvereniging en afstand tot een
sport­accommodatie, gemeenten in Nederland, 2012 (in procenten van de bevolking en gemiddelde
kilometers)
wekelijkse sportdeelname, volwassenen van 19 jaar en ouder
percentage
35-47
47-50
50-55
55-62
62-80
geen gegevensa

a Cijfers zijn voor deze gemeente op plattelandsniveau beschikbaar en op te vragen bij de ggd

252

omge v ingsfac toren bij sp or t en be w egen

voldoet aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (nngb), volwassenen van 19 jaar en ouder
percentage
47-54
54-59
59-62
62-67
67-75
geen gegevensa

a Cijfers zijn voor deze gemeente op plattelandsniveau beschikbaar en op te vragen bij de ggd

253

r a pp or tage sp or t 2014

lidmaatschap van een sportvereniging
percentage
12-21
21-26
26-31
31-39
39-61
provincies

254

omge v ingsfac toren bij sp or t en be w egen

gemiddelde afstand tot een sportaccommodatie
afstand (km)
0,3-0,6
0,6-0,8
0,8-1,0
1,0-1,2
> 1,2

Bron: ggd’en/cbs/rivm (Gezondheidsmonitor Volwassenen ’12); no c*nsf (kiss’12); Mulier
Instituut (Accommodatiemonitor ’12). Voor exacte cijfers en andere uitsplitsingen, zie de kaarten op
sportopdekaart.nl

255

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 13.2 a,b,c,d
Wekelijkse sportdeelname, beweeggedrag, lidmaatschap van een sportvereniging en leefbaarheid
van de wijk, gemeente Amersfoort, 2012 (in procenten en leefbaarheidsscore)
wekelijkse sportdeelname
percentage
46,3-50,7

12

13

50,7-55,2
55,7-59,6

9

11

59,6-64,1

10

geen gegevens

1 Binnenstad-Zonnehof
2 Soesterkwartier/Isselt
3 Bergkwartier en Bosgebied
4 Koppel-Kruiskamp
5 Schothorst
6 Liendert en Rustenburg
7 Randenbroek en Schuilenburg
8 Vermeer en Leusderkwartier
9 Hoogland-Hoogland West
10 Zielhorst
11 Kattenbroek
12 Nieuwland
13 Vathorst-Hooglanderveen

5
2

1
3

voldoet aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (nngb)
percentage
50,3-53,9
53,9-57,4
57,4-59,7
59,7-67,8
geen gegevens

256

4

8

6

7

omge v ingsfac toren bij sp or t en be w egen

lidmaatschap van een sportvereniging
percentage
13,8-19,4
19,4-25,0
25,0-30,6
30,6-36,2
geen gegevens

leefbaarheidsscore van de wijk
score
matig
positief
zeer positief
geen gegevens

Bron: ggd regio Utrecht/cbs/rivm (Gezondheidsmonitor Volwassenen ’12); no c*nsf (kiss’12); bzk
(Leefbaarometer ’12)
257

r a pp or tage sp or t 2014

Kader 13.1 Leefbaarometer
De Leefbaarometer (Leidelmeijer et al. 2008) geeft informatie over de leefbaarheid in buurten
en wijken. Dit model is opgebouwd op basis van zowel de fysieke verschijningsvorm van de
buurt (hoe ziet de woonomgeving eruit en wat is wel of niet aanwezig aan woningen, gebouwen, publieke ruimte en voorzieningen) als de sociale context (de sociaaleconomische bevolkingssamenstelling (bv. inkomen, opleidingsniveau en werkloosheid), sociale samenhang,
veiligheid en overlast). Uit analyses die ten grondslag liggen aan de Leefbaarometer blijkt dat
overlast samenhangt met een negatieve leefbaarheid en dat een oudere bevolkingssamenstelling leidt tot een positieve leefbaarheid in de buurt.7
In dit hoofdstuk gaan we uit van een driedeling van de leefbaarheid: buurten met een negatieve tot matig positieve leefbaarheid, waar 12% van de Nederlandse bevolking in woont, buurten
met een positieve leefbaarheid (hier woont 30%) en buurten met een zeer tot uiterst positieve
leefbaarheid (57%) in 2012. Voor de leesbaarheid van de tekst gebruiken we de termen matige,
positieve en zeer positieve leefbaarheid voor het onderscheid tussen de drie typen buurten.
De buurten met een matige leefbaarheid liggen verhoudingsgewijs vaker in een zeer sterk
stedelijke omgeving,8 wat gevolgen heeft voor de beschikbare sportaccommodaties en de
parkeergelegenheid (zie hoofdstuk 9). Ook wonen in buurten met matige leefbaarheid naar
verhouding veel meer mensen van niet-westerse herkomst en veel minder autochtone Nederlanders (tabel B13.2). Tussen 2002 en 2012 is deze verhouding sterker toegenomen in buurten
met een matige leefbaarheid dan in buurten met een (zeer) positieve leefbaarheid. De verwachting is dat dit verband houdt met het sporten en bewegen, aangezien mensen van nietwesterse herkomst minder actief zijn dan autochtone Nederlanders (Vogels 2014). Inwoners
van (zeer) positief leefbare buurten zijn echter gemiddeld ouder dan inwoners van matig leefbare buurten en de vergrijzing is de afgelopen tien jaar in de betere buurten sterker geweest
dan in de matig leefbare buurten. Dit kan een negatief effect hebben op sportdeelname (zie
hoofdstuk 4), maar naar verwachting minder op beweeggedrag (zie hoofdstuk 10).

13.3 Verschillen in sport en bewegen naar leefbaarheid van de buurt
Het beeld dat voor Amersfoort is geschetst, is ook van toepassing op alle buurten in
Nederland. Er is een verband tussen de leefbaarheid van een buurt en het aandeel inwoners dat sport en beweegt in de vrije tijd (wandelen, fietsen en sporten). Hoe leefbaarder
de buurt, hoe meer inwoners sporten (figuur 13.3). Inwoners van buurten met een matige
leefbaarheid bewegen minder in de vrije tijd dan inwoners van buurten met een positieve of zeer positieve leefbaarheid. Tussen de twee laatste buurten is dit verschil niet te
zien, die bewegen in vergelijkbare mate. Inwoners uit alle drie typen buurten zijn tussen
2002 en 2012 meer gaan sporten en bewegen. De verschillen tussen de buurten zijn daarbij niet kleiner of groter geworden.9
De leefbaarheid van een buurt hangt samen met kenmerken van de omgeving en kenmerken van de inwoners (zie kader 13.1). Zo weten we dat als de ruimte beweeg­v riendelijk
is ingericht, zowel kinderen (De Vries et al. 2010) als ouderen (Hopman-Rock et al. 2012)
meer bewegen. Ook is bekend dat inwoners uit buurten met een matige leefbaarheid
vaker een lager inkomen of een niet-westerse herkomst hebben (zie tabel B13.3) en van
258

omge v ingsfac toren bij sp or t en be w egen

deze groepen is bekend dat ze gemiddeld minder sporten en bewegen (zie hoofdstuk 4
en 10). Andere persoonlijke en sociale aspecten, zoals motivatie en steun uit de sociale
omgeving, zijn eveneens van belang (Chorus et al. 2010). Daarnaast is een zeker sportief
kapitaal nodig: kennis over sport (wat zijn de gebruiken, spelregels, de sociale omgang
binnen een sport) en over de (fysieke) vaardigheden die nodig zijn om mee te kunnen
doen (Breedveld 2006). Sportexterne factoren als tijd, financiële middelen en andere
interesses voor vrijetijdsbesteding houden tot slot verband met de keuze om wel of niet
te gaan sporten en bewegen (Elling 2007; Elling en Kemper 2011).
Figuur 13.3
Sportdeelname en bewegen in de vrije tijd (wandelen, fietsen en sporten) naar leefbaarheid van de
buurt, bevolking 15-79 jaar, 2002 (n = 5718) en 2012 (n = 6271) (in procenten)
matig

100
90

positief

90

88

84

83

82

zeer positief
85

80
70
60
50

57
44

50

49

54

58

40
30
20
10
0
2002
sportdeelname

2012

2002

2012

2002

2012

bewegen in de vrije tijd

Bron: cbs (ge’02, ’12); ministerie van bzk (Leefbaarometer ’12)

Leefbaarheid en organisatievorm van sport
Bewoners van een buurt met een zeer positieve leefbaarheid zijn vaker lid van een
sportvereniging dan bewoners van een buurt met een matige leefbaarheid (figuur 13.4).
Andere organisatieverbanden laten geen significante verschillen zien tussen inwoners
uit de diverse buurten. Dit werpt de vraag op of er in buurten met een zeer positieve
leefbaarheid meer sportverenigingen zijn en of inwoners uit die buurten zich meer
aangetrokken voelen tot sportverenigingen. Bekend is dat sportverenigingen vaker een
jonger en autochtoon publiek trekken, afkomstig uit een minder stedelijke omgeving
(zie hoofdstuk 4). Zonder hiervoor analyses uitgevoerd te hebben, lijken deze kenmerken
meer van toepassing op de buurten met een zeer positieve leefbaarheid (tabel B13.2).

259

r a pp or tage sp or t 2014

Figuur 13.4
Organisatorisch verband van sportdeelname naar leefbaarheid van de buurt, bevolking 15-79 jaar,
2012 (in procenten; n = 2608)
60
50

50

46

40

38

24
20

19

39

34

31*

30
20

53

21
16

10
0
sportvereniging
matig

positief

commercieel
sportaanbod

zelf georganiseerde
groep

alleen

zeer positief

* = significant verschil tussen buurten met matige leefbaarheid en zeer positieve leefbaarheid
(p = < 0,05)
Bron: scp/cbs (v to’12); bzk (Leefbaarometer ’12)

Inwoners uit buurten met een matige leefbaarheid sporten en bewegen minder en zijn
minder vaak lid van een sportvereniging dan inwoners uit buurten met een (zeer) positieve leefbaarheid, nog los van de vraag of dit aan de kenmerken van de inwoners of de
kenmerken van de buurt ligt. Leefbaarheid van een buurt vormt daarmee een aangrijppunt voor beleid. Gemeenten, sport- en welzijnsorganisaties doen dit al, zo blijkt uit
evaluatie van aanvragen voor de Sportimpuls10 die lokale partijen subsidie geeft voor het
opzetten van vraaggericht sportaanbod (ZonMw 2013). Het grootste deel van de gehonoreerde projecten richt zich op de buurt (29% in 2012, 36% in 2013) en dan vooral op het
thema leefbare buurt (19% in zowel 2012 als 2013). Doel van deze projecten is inactieve
buurtbewoners, met specifieke aandacht voor jeugd, senioren, mensen met een handicap of mensen met overgewicht, in beweging te krijgen.
13.4 Belang van en waardering voor sport- en beweegmogelijkheden in de buurt
Mensen uit buurten met een matige leefbaarheid sporten en bewegen minder. De leefbaarheid van de buurt toont echter geen verband met hoe belangrijk inwoners het
vinden om in de buurt te kunnen sporten en bewegen (figuur 13.5). Sportbeoefening
wel: sporters vinden het belangrijker dan niet-sporters om in de buurt te kunnen sporten en bewegen, los van de leefbaarheid van hun buurt. Afstand lijkt hen echter niet te
260

omge v ingsfac toren bij sp or t en be w egen

­ eerhouden van sporten (Elling en Kemper 2011; Den Hertog et al. 2006). Ze leggen vaak
w
een grotere afstand af naar een accommodatie dan nodig is (hoofdstuk 9).
Figuur 13.5
Belang van in de buurt sporten en bewegen naar leefbaarheid en sportdeelname (12x per jaar of
­vaker), (zeer) belangrijk, bevolking 15-79 jaar (in procenten; n = 3587)a
80
70

70
65

64
59

60

60

57

54

50

50

49

40
30
20
10
0
totaal
matig

positief

sporter

niet−sporter

zeer positief

a Sporters verschillen significant van niet-sporters in hun buurt (p = < 0,05). De buurt zelf heeft geen
significant effect.
Bron: Mulier Instituut (Nationaal Sportonderzoek 2011); bzk (Leefbaarometer ’12)

Sportvoorzieningen en andere voorzieningen in de buurt
Hoe belangrijk zijn sportvoorzieningen in de buurt en hoe verhoudt dit zich tot andersoortige voorzieningen, zoals de supermarkt of speelgelegenheid? Als het gaat om door
de gemeente ondersteunde voorzieningen, dan scoort een zwembad in de buurt hoog
(Van der Werff en Breedveld 2013). Onderzoek in Groningen (Sociaal Planbureau Groningen 2013) laat zien dat vier op de vijf inwoners een sportvereniging in de woonomgeving
(zeer) belangrijk vinden, maar minder belangrijk dan een postagentschap, speelmogelijkheid voor de kinderen, bank of pinautomaat, huisartsen(post) of supermarkt. Als een
sportvereniging dreigt te verdwijnen, zou vier op de tien Groningers in actie komen.
Sportverenigingen spelen dus wel een belangrijke rol in de woonomgeving, maar zijn
minder belangrijk dan andere levensbehoeften.
Stadjers vinden een sportvereniging in de buurt vaker (zeer) onbelangrijk dan Groningse
plattelandsbewoners, waarschijnlijk omdat er meer aanbod in de buurt is en afstanden
korter zijn. Dit blijkt ook uit ander onderzoek. In kleine dorpen – waar het voorzieningenaanbod veel beperkter is en mensen minder keuze hebben uit diverse sporttakken
– maakt afstand verschil. Jongere en oudere dorpsbewoners sporten minder als accommodaties verder weg liggen. 30-65-jarige dorpsbewoners zijn mobieler en bereid langer
261

r a pp or tage sp or t 2014

en verder onderweg te zijn voor hun sport (Vermeij et al. 2014). Of stedelingen een sportvoorziening als dichtbij ervaren, heeft eerder te maken met routes die ze moeten afleggen dan met de daadwerkelijke afstand (Den Hertog et al. 2006).
Tevredenheid met voorzieningen
Nederlanders zijn erg tevreden over de mogelijkheden om te sporten en te bewegen in
hun directe woonomgeving (tabel 13.1). 86% van de Nederlanders vindt dat er voldoende
sportaccommodaties aanwezig zijn en 84% heeft voldoende keus uit verschillende sporten in de buurt. Nog meer mensen zijn tevreden over het aantal fiets- en wandelpaden
(90%). Als de gemiddelde waardering over deze drie aspecten wordt berekend, blijkt
87% (zeer) tevreden te zijn. Ook ten opzichte van inwoners uit andere Europese landen
scoort de tevredenheid van Nederlanders hoog (zie kader 13.2).
De waardering van de sport- en beweegmogelijkheden hangt samen met de leefbaarheid
van de woonomgeving (tabel 13.1). Inwoners uit buurten met een (zeer) positieve leefbaarheid zijn op alle aspecten meer tevreden dan inwoners uit buurten met een matige
leefbaarheid.
Tabel 13.1
Meningen over sport in de buurt naar leefbaarheid, zeer mee eens of mee eens, bevolking 12-79 jaar
(in procenten; n = 2802)
totaal
In mijn omgeving zijn voldoende sport­
accommodaties aanwezig.
Ik heb voldoende keuze uit verschillende sporten
in mijn buurt.
In mijn buurt zijn voldoende wandel- of fiets­
paden of andere openbare plekken om te
­bewegen.
gemiddelde score over bovenstaande aspecten

matig

positief

zeer positief

86

*

75

86

88

84

*

75

84

86

90

*

84

88

93

87

*

78

86

89

* = significant verschil tussen buurten met verschillende leefbaarheid (p = < 0,05)
Bron: scp/cbs (v to’12); bzk (Leefbaarometer ’12)

Mannen zijn vaker tevreden over de diversiteit van het sportaanbod in de buurt (zie
tabel B13.4). 50-79-jarigen zijn vaker tevreden dan mensen onder de 50 jaar. Sporters
zijn vaker tevreden over alle stellingen dan niet-sporters, met uitzondering van de aanwezigheid van wandel- of fietspaden. Daar zijn sporters en niet-sporters even tevreden
over, waarschijnlijk omdat beide groepen deze in vergelijkbare mate gebruiken. Of de
lagere tevredenheid van niet-sporters een reden vormt om niet aan sport te doen, wordt
door ander onderzoek niet bevestigd. Niet-sporters noemen te weinig aanbod van accommodaties of sporttakken niet als een belangrijk motief om niet aan sport te doen.
Wel noemen ze geen tijd of zin, een slechte gezondheid of een te hoge leeftijd als reden
(Elling en Kemper 2011).
262

omge v ingsfac toren bij sp or t en be w egen

Kader 13.2 Vergelijking tevredenheid tussen Europese landen
Nederlanders zijn in vergelijking met andere inwoners in Europa erg tevreden over de mogelijkheden
om te sporten en te bewegen in hun omgeving (figuur 13.6). In het Europese onderzoek vindt
95% van de Nederlanders van 15 jaar en ouder dat de omgeving veel mogelijkheden biedt om te
sporten en te bewegen. Denen, Zweden, Duitsers, Fransen en Oostenrijkers volgen Nederlanders
daarin op de voet. Een zelfde beeld is zichtbaar als het gaat om het aanbod van sportclubs en andere
lokale sportaanbieders. Ook hier geeft 94% van de Nederlanders aan tevreden te zijn. De lokale
autoriteit doet vooral volgens de Denen (77%) goed werk in relatie tot sport en bewegen. Veel
Finnen (73%), Nederlanders (71%) en Duitsers (71%) zijn eveneens hierover tevreden.
Het algemene beeld is dat vooral inwoners van Noord- en West-Europa, en in iets mindere mate
Midden-Europa, tevreden zijn met de lokale sport- en beweegmogelijkheden, terwijl inwoners uit
Zuid- en Oost-Europa minder tevreden zijn. Vooral inwoners uit Roemenië en Bulgarije zouden graag
meer mogelijkheden zien om actief te zijn in hun omgeving. In die landen doen minder inwoners
wekelijks aan sport en zijn ze minder vaak lid van een sportclub of fitnesscentrum (zie hoofdstuk 4).
Figuur 13.6
Tevredenheid over sport en beweegmogelijkheden in de omgeving, (helemaal) mee eens, bevolking
15 jaar en ouder, selectie van Europese landen, 2013 (in procenten)

100

West-Europa
95 94
89 88

89 88

90

92 91

87 87

90
85

80

76

80

88

85

77

Zuid-Europa

76

73

75

77
69

68

66

60

70

66

61

58

Oost-Europa

84

81

79

71

71

70

MiddenEuropa

Noord-Europa

60

53

50

59
54

51

50

41

40

38

34

42
34 32

30

32

30 31

20
10
Bulgarije

Roemenië

Polen

Griekenland

Italië

Spanjë

Slovenie

Oostenrijk

Finland

Zweden

Denemarken

UK

België

Frankrijk

Duitsland

Nederland

0

mijn omgeving biedt veel mogelijkheden om te bewegen en te sporten
sportclubs en andere lokale aanbieders bieden veel mogelijkheden om te bewegen en te sporten
mijn lokale autoriteit doet genoeg voor haar burgers in relatie tot bewegen en sporten

Bron: Directorate-General for Education and Culture (2014)

263

r a pp or tage sp or t 2014

Weinig belemmeringen in de omgeving
De meest mensen ervaren geen belemmerende omstandigheden om te sporten of bewegen in hun buurt (77%, tabel 13.2). Slechts 8% vindt dat er geen leuke activiteiten worden
georganiseerd, 7% geeft aan zijn of haar sport in de eigen wijk niet te kunnen beoefenen
en 6% vindt dat er geen goede wandel- en fietspaden zijn. Inwoners uit buurten met
een matige leefbaarheid geven vaker aan zich niet veilig te voelen in hun buurt (8%).
Bekend is dat mensen die hun omgeving als veiliger ervaren, een positievere houding
ten opzichte van sportdeelname hebben (Beenackers et al. 2011) en meer in de vrije tijd
fietsen (Kramer et al. 2013).
Tabel 13.2
Omstandigheden in de buurt die sporten en bewegen minder aantrekkelijk maken, naar leefbaarheid,
bevolking 15-79 jaar (in procenten; n = 3575)

Er worden geen leuke activiteiten om te sporten
en bewegen georganiseerd.
Mijn sport(en) is/zijn niet in de buurt of de wijk
mogelijk.
Geen goede wandel- en fietspaden (ook niet voor
bv. kinderwagens, rolstoelen).
De voorzieningen voor sport en bewegen zijn
vaak bezet door een doelgroep (bv. kinderen)
waar ik niet bij hoor.
Ik voel me niet veilig in mijn buurt.
De voorzieningen voor sport en bewegen zijn
slecht onderhouden.
Geen trapveldjes en speelplekken aanwezig.
anders
geen van deze

totaal

matig

positief

zeer positief

8

8

8

7

7

6

7

7

6

6

7

6

4
4

4
8*

4
4

3
2

3
2
2
77

4
2
1
74

4
2
2
76

2
2
2
79

* = significant verschil t.o,v. buurten met (zeer) positieve leefbaarheid (p = < 0,05)
Bron: nisb/Mulier Instituut (Nationaal Sportonderzoek 2011)

Rol lokale overheid
De lokale overheid speelt een belangrijke rol in de stimulering van sportdeelname en
het beheer en onderhoudt van sportaccommodaties. 80% van de sportuitgaven komen
ten goede van voorzieningen (zie hoofdstuk 8) en daarmee spelen de gemeenten een
grote rol in het laag houden van de lidmaatschapstarieven van sportverenigingen
(­Hoekman et al. 2011). Een grote meerderheid van de bevolking vindt het belangrijk dat
de gemeenten dit blijven doen. 87% vindt het belangrijk dat gemeenten geld investeren
in sportstimulering en 85% vindt het belangrijk dat de gemeente sportclubs ondersteunt
door middel van beheer en onderhoud van accommodaties (Hoekman en TiessenRaaphorst 2014). Inwoners uit buurten met een matige leefbaarheid vinden dit even
belangrijk als inwoners uit betere buurten. Wel is er een duidelijk verschil te zien tussen
264

omge v ingsfac toren bij sp or t en be w egen

sporters en niet-sporters (tabel B13.5). Vooral sporters zien – uiteraard – graag dat de
gemeente in sport blijft investeren, want zij profiteren als gebruiker het meest van die
investeringen.
13.5 Bereikbaarheid, toegankelijkheid en veiligheid van de sportruimte
Nederlanders zijn erg tevreden over de mogelijkheden om te sporten en te bewegen
in hun directe woonomgeving (tabel 13.1). De sporters hebben we daarnaast gevraagd
hoe tevreden ze zijn over de accommodatie waarin ze sporten of de openbare ruimte
(openbare weg, park, bos, strand, enz.; zie hoofdstuk 9) die ze voor dit doel gebruiken.
Niet alle aspecten van de sportvoorziening zijn voor iedere gebruiker van toepassing. De
cijfers over tevredenheid zijn daarom gebaseerd op de mensen die daadwerkelijk met en
bepaald aspect te maken hebben (tabel 13.3).
Gebruikers van sportaccommodaties zijn het meest tevreden over de bereikbaarheid met
de fiets of de auto. Sporters die gebruikmaken van de openbare ruimte zijn vaker tevreden over de bereikbaarheid te voet. De bereikbaarheid met het openbaar vervoer waarderen sporters het slechtst. Dit geldt voor zowel sportaccommodaties als openbare ruimte.
Er zijn echter maar weinig sporters die hiervan gebruikmaken (zie hoofdstuk 9).
De tevredenheid verschilt naar leefbaarheid (niet in tabel). Sporters uit buurten met een
matige leefbaarheid, die vaker in sterk stedelijke gebieden liggen, zijn minder tevreden
met de bereikbaarheid per auto, juist meer tevreden over het openbaar vervoer en minder tevreden over het aantal parkeerplekken. Waarschijnlijk is er in minder stedelijke
gebieden rondom de accommodaties meer ruimte en kan men er gratis parkeren.
De toegankelijkheid van sportvoorzieningen met een rolstoel of rollator vraagt nog
aandacht. 70% van de gebruikers van een sportaccommodatie vindt hun accommodatie
goed toegankelijk. Bij sporters die in de openbare ruimte actief zijn, ligt dit lager (64%).
Door de beperkte aantallen kunnen we geen aparte uitspraken doen over mensen die
zelf een beperking hebben.
Verlichting rondom de accommodatie is volgens 79% van de sporters voldoende, bij de
openbare ruimte is dit lager (61%). Sporters uit matig leefbare buurten zijn minder tevreden (68%) over de verlichting van de accommodatie (68%) en de openbare ruimte (57%).
Zij geven ook vaker aan dat de veiligheid in hun buurt een belemmering is voor sporten
en bewegen (tabel 13.3). Wellicht hangt dit samen met de behoefte aan meer verlichting.
Of er daadwerkelijk verschillen zijn in verlichting van diverse accommodaties weten we
niet.

265

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 13.3
Tevredenheid over aspecten van de sportvoorziening, naar sportaccommodatie en openbare ruimte
voor sportbeoefening, 12-79-jarige gebruikers (in procenten; n = 173-1127 afhankelijk van de stelling)
sportaccommodatie
aspect van
(zeer)
­toepassing
t­evreden
bereikbaarheid per auto
bereikbaarheid per fiets
bereikbaarheid te voet
bereikbaarheid met het openbaar vervoer
het aantal parkeerplekken
toegankelijkheid met een rolstoel of rollator
verlichting

83
89
90
55
91
68
94

93
90
77
49
77
73
79

openbare ruimte
aspect van
(zeer)
­toepassing
tevreden
76
70
59
31
52
27
54

90
94
92
48
81
64
61

Bron: scp/cbs (v to’12)

13.6 Conclusie
Sportdeelname en beweeggedrag van Nederlanders houdt verband met sociaal-­
demografische kenmerken, maar ook met omgevingskenmerken. Dit is terug te zien in
de diverse regio’s in Nederland, maar ook op een kleinschaliger niveau als de buurt. Hoewel inwoners uit buurten met een matige leefbaarheid minder sporten en bewegen en
minder vaak lid zijn van een sportvereniging dan inwoners uit betere buurten, vinden ze
de aanwezigheid van goede sport- en beweegvoorzieningen in de buurt belangrijker en
zijn ze tegelijkertijd minder tevreden over wat er in hun buurt beschikbaar is. Hiervoor
zijn diverse redenen te geven, zoals zich minder veilig voelen in de wijk, mindere mobiliteit of onbekendheid met de sportcultuur. Sociaal-demografische kenmerken van deze
inwoners, zoals een lager opleidingsniveau of vaker een niet-westerse etniciteit, verklaren eveneens verschillen in sport- en beweeggedrag. Wat precies aan buurtkenmerken
en wat aan sociaal-demografische kenmerken is toe te kennen, zal nader onderzocht
moeten worden.
87% van de Nederlanders is (zeer) tevreden met het aanbod aan sporten, accommodaties en beweegruimte in hun omgeving. Dit percentage komt overeen met resultaten
uit Europees onderzoek, waarin Nederlanders vaker dan andere Europeanen aangeven
tevreden te zijn met de mogelijkheden om te sporten en te bewegen, en geen belemmeringen ervaren (77%).
De rol van de lokale overheid bij het beheer en onderhoud van sportvoorzieningen
(83%) en het financieel ondersteunen van sportstimuleringsactiviteiten (86%) vinden
de meeste Nederlanders van belang. Als lokale sportvoorzieningen met andere voorzieningen in de buurt wordt vergeleken, is sport echter minder belangrijk dan bijvoorbeeld een supermarkt of huisartsenpost. Veel gemeenten zijn in discussie over de mate
en vorm van ondersteuning van lokale sportvoorzieningen. In het kader van lokale
bezuinigingen en de gemeentelijke taakinvulling overwegen ze sportaccommodaties
266

omge v ingsfac toren bij sp or t en be w egen

te clusteren, onderhoud en beheertaken van accommodaties aan verenigingen over te
dragen en het tarieven­s ysteem voor de huur van accommodaties te herzien (Hoekman
en Van der Bol 2014). Dit heeft gevolgen voor het lokale sportaanbod. Zeker voor buurten met een matige leefbaarheid, aangezien verenigingen al langere tijd wegtrekken uit
achterstands­w ijken (Boonstra et al. 2009) waardoor de fysieke en sociale afstand tot de
sportvereniging toeneemt.
Gemeenten en andere maatschappelijke organisaties zetten sterk in op de leefbare buurt
vanuit de Sportimpuls (zie hoofdstuk 3). De vraag is of deze investeringen de verschillen
tussen inwoners uit diverse buurten zullen verminderen. Er lopen al vele jaren stimuleringsprojecten die meer mensen vaker moeten laten bewegen en sporten (Breedveld
et al. 2011). Hierdoor is het lastig vast te stellen wat het startpunt is voor de huidige interventies. Daarnaast is het de vraag welk effect de sport- en beweegstimulering hebben.
De maatschappelijke dynamiek, zoals de gevolgen van de financiële crisis, werkloosheid
of vergrijzing maar ook de toegenomen aandacht voor een gezonde leefstijl en menselijk
gedrag, hebben eveneens veel invloed op de uiteindelijke effectiviteit van overheids­
beleid (Turkenburg et al. 2014; r mo 2014).
Noten
1
2
3

4
5
6
7

8

De Gezondheidsmonitor Volwassenen is een grootschalig onderzoek onder 387.000 respondenten,
uitgevoerd door de g gd’en, het cbs en het r i v m in 2012.
Het k iss is een registratiebestand van noc*nsf waarin 4,8 miljoen lidmaatschappen van sport­
verenigingen opgenomen zijn.
De Accommodatiemonitor van het Mulier Instituut (Hoekman et al. 2013) bevat informatie over
sportfaciliteiten. In dit databestand zijn naar schatting 90% van alle sportaccommodaties in Nederland opgenomen op basis van hun postcodegegevens, waardoor gemeentelijke overzichten te maken
zijn naar aantallen en naar afstanden tot voorzieningen van inwoners.
Met dank aan het r i v m voor het aanleveren van gegevens en kaartjes uit de Gezondheidsmonitor
Volwassenen.
Onder accommodaties vallen hier officiële binnen- en buitensportaccommodaties zoals zwem­
baden, sporthallen, sportvelden of ijsbanen.
Met dank aan Nelleke de Vos (g gd regio Utrecht), Els Speelman en Marlies Visser (gemeente Amersfoort) voor hun commentaar op de concepttekst.
De leefbaarheidsscore is opgebouwd uit zes dimensies: bevolkingssamenstelling (36% van de totale
score), sociale samenhang (10%), publieke ruimte (12%), veiligheid (19%), voorzieningen (4%) en
woningvoorraad (19%). De combinatie van deze dimensies bepaalt welke leefbaarheidsscore een
buurt krijgt. De leefbaarheidsindex loopt van zeer negatief tot zeer positief op een 7-puntsschaal. Dit
hebben wij gehercodeerd tot drie categorieën: negatief/matig positief (waarde 1 t/m 4), hierin woont
12% van de bevolking; positief (waarde 5), waar 30% van de bevolking woont; zeer/uiterst positief
(waarde 6 en 7), waar 57% van de bevolking woont. Een buurt zal dus op meerdere dimensies zwak
moeten scoren om een negatieve eindscore te krijgen.
Naar verhouding betreft dit vaker inwoners uit Rotterdam, Amsterdam, Den Haag, Schiedam,
­A rnhem en Utrecht. Voor een volledig overzicht zie r ig o Research en Advies en Atlas voor gemeenten (2011).
267

r a pp or tage sp or t 2014

9 De Leefbaarometergegevens zijn ook voor 2002 beschikbaar. Vanwege de vergelijkbaarheid hebben
we van dezelfde indeling van wijken gebruikgemaakt (2012). Dit kan betekenen dat (enkele) wijken
een andere kwalificatie hebben.
10 De Sportimpuls is een onderdeel van het v ws-programma Sport en Bewegen in de Buurt. Voor meer
informatie zie hoofdstuk 3.

268

14 Sport en (on)wenselijk gedrag
Nicolette Schipper-van Veldhoven (Hogeschool Windesheim/noc*nsf)
en Johan Steenbergen (Kennispraktijk)

In dit hoofdstuk komt de volgende kernindicator aan bod:
kernindicator

operationalisatie

waarden en normen/
veilig sportklimaat

zich veilig voelen op en rondom
­sportwedstrijden
meemaken of getuige zijn van wangedrag
in de sport

trend in de afgelopen
uitkomst (%) 10 jaar
73

–

38

–

– = geen gegevens beschikbaar
Bron: scp/cbs (v to’12, maandelijkse bezoekers van wedstrijden of sporters van 12 jaar en ouder)

14.1 20 jaar beleid en onderzoek op het terrein van (on)gewenst gedrag in de
sport
In 2011 startte het veelomvattende actieplan Naar een Veilig Sportklimaat (vsk; v ws 2011c;
zie ook hoofdstuk 3). Dit programma is een van de laatste loten aan de boom van programma’s die zich de afgelopen decennia richtten op sportiviteit en respect, fair play
en de opvoedkundige waarde van sport. Al sinds het einde van de jaren zeventig van de
vorige eeuw was er, zij het nog incidenteel, aandacht voor fair play en het tegengaan
van spelverruwing. De (nu opgeheven) Fair Play Club Nederland zette zich vooral in de
jaren tachtig van de vorige eeuw in voor fair play en tolerantie in de sport, vanuit het
idee dat er behoefte was aan wetenschappelijke onderbouwing en materialen om fair
play te stimuleren. De jaren negentig kenmerkten zich door het meerjarig onderzoeks­
programma waarden en normen in de sport, onderzoeken van vooral beschouwelijke
aard (­Steenbergen et al. 1998). Sinds deze inspanningen en de uitvoering van het vskactieplan hebben tot op heden veel onderzoeken en interventies plaatsgevonden die
waren gericht op sportiviteit en respect. Uitgangspunt is dat sportbeoefening meer is
dan tactiek en het aanleren van (technische) vaardigheden van een sport (sport als doel).
Sport, zo wordt gesteld, heeft de potentie om opvoedend te zijn, onder bepaalde voorwaarden bij te dragen aan de morele vorming van mensen en kan (ook) in dat opzicht
van grote maatschappelijke betekenis zijn (Schipper-van Veldhoven 2012).
Sport kent spel- en gedragsregels die het beoefenen van sporten en het gedrag rondom
de sportbeoefening reguleren. Sportorganisaties onderschrijven deze regels als waardevol. Om regeloverschrijdend gedrag (soms spreken we over grensoverschrijdend of
ongewenst gedrag) zo veel mogelijk te beperken, zijn de grenzen van (on)toelaatbaar
269

r a pp or tage sp or t 2014

gedrag via beleid vastgelegd in codes, spelregels en (tucht)recht. Gedreven door onder
meer wedijver en emotie laten spelers en andere betrokkenen (trainers, ouders, scheidsrechters, supporters en ook bestuurders) zich soms verleiden tot ongewenst gedrag en
overtreden dan de afgesproken regels. Dergelijke regelovertreding vormt een inbreuk op
de sportbeoefening zelf en een aantasting van de persoonlijke integriteit van betrokkenen op fysiek, psychisch (emotioneel) of seksueel vlak.
Doel van dit hoofdstuk is meer zicht te geven op de belangrijkste initiatieven en resultaten van de afgelopen twintig jaar op het terrein van waarden en normen, fair play,
sportiviteit en respect. Daarbij gaat het om zowel beleid als onderzoek. Paragraaf 14.2
gaat eerst in op incidentie van (on)wenselijk gedrag in de sport. Welke beelden bestaan
er over ‘de’ sport en het vóórkomen van wenselijke en onwenselijke praktijken en hoe
verhoudt dit zich tot andere sectoren in de maatschappij? In paragraaf 14.3 staan we stil
bij onderzoek en beleid binnen de thematiek fair play en sportiviteit & respect, met aandacht voor de structurele kenmerken van sport (de spelregels) en belangrijke actoren als
scheidsrechters, bestuurders en ouders. De rol van de trainer/coach is een van de meest
bepalende factoren voor de aard van het sportklimaat. In paragraaf 14.4 richten we ons
vooral op de vraag aan welke voorwaarden een trainer/coach dient te voldoen om bij te
dragen aan een prosociaal c.q. een ontwikkelingsgericht sportklimaat. In de sport gelden niet alleen de afgesproken spel en/of gedragsregels, maar dient er altijd ook sprake
te zijn van persoonlijke integriteit en (pro)sociaal gedrag – dit komt aan bod in paragraaf
14.5 en 14.6. Daarbij gaat het om respect voor het individu op zowel fysiek, psychisch/
emotioneel als seksueel vlak en om respect tussen individuen en groepen.
14.2 Incidentie van onwenselijk gedrag in de sport
De sport is niet vrij van onwenselijk gedrag. Uit een eerste inventarisatie in 2007 blijkt
dat verbaal en fysiek geweld, discriminatie en intimidatie van specifieke maatschappelijke groeperingen alsook drankgebruik regelmatig voorkomen (Tiessen-Raaphorst
en Breedveld 2007). Onwenselijk gedrag is echter niet alleen een probleem bij het
sporten. Nederlanders ervaren onwenselijk gedrag het vaakst op straat (73%) en in
het uitgaansleven (51%). Op een afstand volgen de andere locaties, waarbij men in de
sport (26%) minder vaak onwenselijk gedrag heeft meegemaakt dan in winkelcentra
(32%) of op het werk (30%), maar meer dan op school (23%) of in het openbaar vervoer
(23%; Tiessen-Raaphorst et al. 2008). Onwenselijk gedrag in de sport hangt vaak samen
met maatschappelijke ontwikkelingen als toegenomen assertiviteit en verminderde
­tolerantie.
Hoe vaak maken sporters en bezoekers van sportwedstrijden ongewenst gedrag mee of
zijn ze er getuige van? Bijna vier op de tien Nederlanders die maandelijks of vaker aan
sport doen en/of maandelijks of vaker een wedstrijd bezoeken maakten dit gedrag mee
in 2012 (figuur 14.1). Ruim zeven op de tien van deze sporters en wedstrijdbezoekers voelt
zich veilig op en rondom sportwedstrijden.

270

sp or t en (on)w enselijk gedr ag

Figuur 14.1
Meemaken of getuige zijn van onwenselijk gedrag en zich veilig voelen bij sportwedstrijden,
­maandelijkse bezoekers van wedstrijden en sporters 12 jaar en ouder, 2012 (in procenten)
80
73

70
60
50
40

38

30
20
10
0
zich meestal veilig voelen op en rond sportwedstrijden

meemaken van ongewenst gedrag in de sport

Bron: scp/cbs (v to’12)

Het lijkt erop dat tussen 2007 en 2011 het aandeel Nederlanders dat ongewenst gedrag
in de sport heeft meegemaakt of gezien nagenoeg stabiel is gebleven, maar dat dit in
2012 en 2013 is gestegen (Romijn et al. 2013). Deze uitspraak is voorzichtig geformuleerd
omdat door wisselingen in opdrachtgevers en uitvoerders de vraagstellingen en de
methoden van onderliggende onderzoeken veranderd zijn en dat verschillende waarnemingen dus ook hieraan zouden kunnen worden toegeschreven. De media-aandacht
voor het overlijden van een grensrechter als gevolg van geweld tijdens een voetbalwedstrijd in Almere begin december 2012 zou eveneens de beleving van veiligheid beïnvloed
kunnen hebben. Hierdoor kunnen Nederlanders zich bewuster zijn geworden van het
onwenselijk gedrag. Uitkomsten van de Vrijetijdsomnibus, waarvan het veldwerk zowel
direct voor als na dit incident liep, ondersteunen deze redenering.1 Of er daadwerkelijk
meer ongewenst gedrag heeft plaatsgevonden, is op basis van deze onderzoeken niet
vast te stellen.
Niet in alle sporttakken maken betrokkenen even vaak onwenselijk gedrag mee. Vooral
voetballers (43%) en andere teamsporters (29%) ondervinden vaker dit soort gedrag of
zijn er getuige van dan niet-teamsporters (19%). Ook de organisatievorm van de sport laat
verschillen in incidentie zien. In verenigingsverband (27%), waar veelal de teamsporten
worden beoefend, heeft men vaker iets meegemaakt dan in een commercieel sport­
centrum (15%; Romijn et al. 2013).
Als sporters of toeschouwers onwenselijk gedrag op of rondom de sportvelden mee­
maken, dan kunnen ze daarover de bestuurders van sportverenigingen informeren
of hen tot actie over laten gaan. Ongeveer de helft van de bestuurders gaf in 2013 aan
klachten te hebben ontvangen over onwenselijk gedrag (Romijn et al. 2013; tabel 14.2).
271

r a pp or tage sp or t 2014

Dit ­percentage is de laatste vijf jaar gelijk gebleven. Deze klachten hadden het vaakst
betrekking op verbaal geweld (29%), vandalisme (24%), pesten (22%) en diefstal (17%).
Tabel 14.2
Klacht of confrontatie met betrekking tot onwenselijk gedrag bij of rondom sportactiviteiten,
­verenigingen, 2008-2013 (in procenten)
2008

2011

2013

klachten gehad en geconfronteerd met onwenselijk gedrag

50

52

49

wv. klachten over/confrontatie met:
verbaal geweld (schelden, pesten, treiteren)
vernieling of vandalisme
pesten
diefstal van persoonlijke eigendommen
overlast (geluid, alcoholgebruik, tabaksrook, drugsgebruik)
lichamelijk geweld (slaan, schoppen)
gooien met materiaal
discriminatie (vanwege geslacht, huidskleur, cultuur, homoseksualiteit)
seksuele intimidatie
bedreiging (met een wapen)

27
22
–
18
5
8
–
3
1
0

33
27
–
20
18
12
–
6
2
1

29
24
22
17
17*
10
9
6
2
1

– = niet gevraagd in 2008 en 2011;
* = significant verschil tussen 2008 en 2013 (p = < 0,05)
Bron: Mulier Instituut (Verenigingsmonitor 2008, 2011; Verenigingspeiling vsk 2013)

Incidenten als met de grensrechter in Almere vormen excessen in de sport. Deze excessen hangen sterk samen met de tak van sport. Vooral binnen het voetbal vormt het
een groot en structureel probleem. Op de voetbalvelden zijn er wekelijks wanordelijkheden die leiden tot langdurige en soms permanente tuchtrechtelijke schorsingen,
circa 1000 op jaarbasis (Duijvestijn et al. 2013). Dat aantal is de laatste tien jaar redelijk
stabiel, met een lichte daling in het seizoen 2012/2013. Deze daling komt mogelijk door
de specifieke aanpak van deze excessen (o.a. meldpunt wanordelijkheden, hulplijn
noodgevallen) waarmee de k n v b in 2011 is gestart. Ook in andere sporten, vooral bij de
teamcontactsporten hockey, ijshockey, waterpolo en basketbal, vindt er fysiek en verbaal
geweld plaats, maar doorgaans minder vaak en minder heftig. Het aantal tuchtrechtelijke zaken is hier beperkt (Duijvestijn et al. 2013). Excessief geweld in de sport is dus in de
eerste plaats een voetbal(specifiek) probleem, al dient opgemerkt te worden dat bij veruit
de meeste clubs zelden echt iets aan de hand is.
14.3 Fair play op en rondom het veld
Sport is een regelgeleide praktijk. In de eerste plaats gelden binnen de sport regels die
bindend zijn voor alle deelnemers. Daarnaast is er sprake van regels in de geest van het
spel, die vooral betrekking hebben op wat nu eenmaal hoort bij de specifieke cultuur van
de sport. Zo is het bijvoorbeeld binnen tennis ‘not done’ om te juichen bij een dubbele
272

sp or t en (on)w enselijk gedr ag

fout van de tegenstander. Geen enkele spelregel binnen het tennis verbiedt dit, maar
binnen tennis hoort dit niet. Veel (actie)programma’s zijn de afgelopen decennia gericht
op de geschreven én ongeschreven regels, ook wel geplaatst onder de noemer fair play.
De inhoud van het begrip fair play is in de loop der tijd veranderd. In de jaren tachtig en
negentig van de vorige eeuw werd vanuit de wetenschap fair play vooral bezien vanuit
een pedagogisch perspectief (vgl. Buisman 1987, 2002). Het begrip kreeg daarbij een brede lading, waaronder zowel sportspecifieke als pedagogische waarden werden geplaatst.
Criteria als ‘het kind moet vreugde aan de sport beleven’, ‘er moet naar gestreefd worden
dat het kind een schat aan verschillende ervaringen kan opdoen’ vormden enkele van
die pedagogische maatstaven voor sport. Vanaf medio jaren negentig van de vorige eeuw
wordt fair play smaller opgevat, namelijk geredeneerd vanuit het specifieke karakter van
sport c.q. de sporttak, en wordt sport primair gezien als een regelgeleide praktijk waar
teams en individuen met elkaar de strijd aangaan (Steenbergen et al. 1998; Steenbergen
en Vloet 2007).
Wat is fair play volgens Nederlanders?
Uit onderzoek is af te leiden wat bestuurders van sportverenigingen en de Nederlandse
bevolking als fair (behorend bij de wedstrijd) of juist unfair benoemen. De overgrote
meerderheid van de verenigingsbestuurders vindt dat de wedstrijdsporter zich strikt aan
de regels moet houden (87%). Een vijfde (20%) vindt echter dat het af en toe opzettelijk
overtreden van de spelregels bij de sport hoort (Tiessen-Raaphorst et al. 2008: 32). In een
bevolkingsonderzoek kregen respondenten de fictieve situatie dat ze als scheidsrechter van een voetbalwedstrijd mochten optreden en overtredingen konden bestraffen
met een rode kaart, gele kaart of waarschuwing (Tiessen-Raaphorst et al. 2008: 33-35).
De strengste straf gaven zij voor het slaan van een tegenstander (88% geeft dan de rode
kaart). Trainers die discriminerende uitlatingen doen, stonden op de tweede plaats van
ontvangers van een rode kaart (67%). Net geen meerderheid bestraft het door de trainer
aanzetten van de spelers tot agressief gedrag (47%). De beslissingen van de scheids­
rechter betwisten of het duwen of sarren van de tegenstander is voor de meeste mensen
reden een gele kaart of een waarschuwing uit te delen.
Aandacht voor spelregels van belang
Aandacht voor spelregels is wezenlijk om sportiviteit en respect te stimuleren. Kleine
veranderingen in de context blijken een trigger te kunnen zijn voor aanzienlijke veranderingen. Zo kan een kleine spelregelaanpassing soms al bijdragen aan sportiviteit
en respect binnen de wedstrijd (Lucassen et al. 2012a; Steenbergen et al. 2010). Hockey
kent al jaren tijdstraffen, bijvoorbeeld om een speler te laten afkoelen. Daarnaast kan de
coach bij hockey ingrijpen door de zogenoemde interchange-regel toe te passen; wisselen van spelers met ook als doel: afkoelen. Regels over welke spelers op welke plek met
de scheidsrechter mogen praten, kunnen eveneens helpen. Bij ijshockey bijvoorbeeld,
mogen alleen de aanvoerders in een afgebakend gebied de scheidsrechters aanspreken. Dit soort spelregels blijkt bevorderend voor sportiviteit en respect. Spelregels die
onduidelijk zijn en te veel ruimte laten voor interpretatie en discussie – zoals de buitenspelregel bij het voetbal en de net-fout bij volleybal – leiden juist tot meer onsportief
273

r a pp or tage sp or t 2014

gedrag. Onvoldoende streng bestraffen van een ‘professionele of tactische overtreding’
(bv. iemand onderuit halen om een kans te voorkomen en een gele kaart of waarschuwing op de koop toe nemen) leidt tot meer onsportief gedrag in het verloop van de
wedstrijd.
De afgelopen jaren zijn er binnen de diverse sporten regelaanpassingen doorgevoerd die
moeten bijdragen aan sportiviteit en respect. In de toekomst zal de discussie hierover
doorlopen, net als bij de lijntechnologie in het voetbal.
Scheidsrechter
De scheidsrechter is een belangrijke actor in de wedstrijd; het niveau van de sport en
fair play is afhankelijk van zijn of haar kwaliteit. Ze zijn vaak als eerste slachtoffer van
vormen van verruwing en wangedrag op de velden. De scheidsrechterproblematiek – een
tekort aan scheidsrechters, imago- en gezagsproblemen bij spelers, coaches en publiek
– vormt een belangrijk probleem voor de georganiseerde sport. Om dit gezamenlijk aan
te pakken hebben zestien sportbonden en noc*nsf een masterplan arbitrage 2006-2011
ontwikkeld, met als doel het onheuse gedrag op en rond de velden aan te pakken, het
imago van de scheidsrechter te verbeteren, de wedstrijden grotendeels te laten leiden
door gekwalificeerde scheidsrechters en bij verenigingen de aandacht voor arbitrage te
vergroten (noc*nsf 2007; zie ook www.scheids.nl). In dit kader is een tevredenheids­
onderzoek scheidsrechters opgezet om de resultaten hiervan te kunnen volgen
(Schouten 2013). Bondsscheidsrechters zijn het minst tevreden over de begeleiding van
scheidsrechters en de opleidingen, trainingen en cursussen die ze vanuit de eigen bond
kunnen volgen (tabel 14.3). Tussen 2009 en 2013 zijn hierin geen veranderingen te zien.
Duidelijk is dat er nog ruimte is voor het verbeteren van de begeleiding en opleiding van
scheidsrechters.
Tabel 14.3
Tevredenheid van bondsscheidsrechters, 2009-2013 (in gemiddelde scores)

algehele tevredenheid
motivatie
begeleiding van scheidsrechters
opleidingen, trainingen en cursussen
faciliteiten en randvoorwaarden
wijze van beoordeling
informatievoorziening
klimaat eigen sport (sportiviteit en respect)
imago scheidsrechter binnen eigen sport

2009

2011

2013

7,5
8,3
5,6
6,1
6,4
6,3
7,0
7,0
6,7

7,5
8,2
5,8
6,1
6,4
6,3
7,0
7,1
6,8

7,5
8,2
5,9
6,2
6,5
6,4
6,9
6,9
6,8

Bron: Buro7 (Tevredenheidsmonitor scheidsrechters 2009, 2011, 2013)

274

sp or t en (on)w enselijk gedr ag

Desondanks is de motivatie waarmee (bonds)scheidsrechters fluiten over het algemeen
erg groot: ze beoordelen hun eigen motivatie gemiddeld met 8,2. Scheidsrechters zijn
enthousiaste betrokkenen, die het plezier in de sport (89%) veruit het vaakst noemen
als reden waarom men ooit is begonnen als scheidsrechter. Een veel kleiner percentage
acht zichzelf in staat een wedstrijd op sportieve wijze te leiden (57%). Scheidsrechters
haken soms af. Het ontbreken van plezier (77%) en gezondheid (68%) worden het vaakst
genoemd als reden om te stoppen met fluiten. 43% van de scheidsrechters geeft aan dat
incidenten de oorzaak zijn om te stoppen met fluiten (Schouten 2013).
Ouders en andere supporters langs de kant
Fair play is niet alleen van belang op het veld, maar ook rondom het veld. Ouders die
langs de lijn de kinderen te fanatiek aanmoedigen krijgen zowel in interventies als in
de media regelmatig aandacht. De sir e-campagne ‘Geef kinderen hun spel terug’ (2011)
was er vooral op gericht om te fanatiek gedrag van de ouders bespreekbaar te maken.
Volgens het tv-spotje was vooral de opgekropte doordeweekse stress oorzaak van dit te
fanatieke gedrag.
De afgelopen jaren heeft de sportwereld ook zelf methodieken ontwikkeld zoals Ouders
Graag Gezien en recent het online platform tvsportplezier.nl. Het draagvlak hiervoor
onder de bevolking is groot: 89% vindt dat ouders niet meer langs de kant mogen staan
als ze hun kinderen onsportief aanmoedigen (Van der Werff en Van Kalmthout 2012: 9).
Kinderen weten precies wat ze wel en niet graag zien van ouders: niet schreeuwen langs
de kant, wel positief aanmoedigen (Schipper-van Veldhoven en Boks 2014: 24). Ouders
moeten zich ervan bewust zijn dat ze verschillende rollen kunnen vervullen (Omli en
LaVoi 2012): als supporter, als veeleisende coach of als te fanatieke fan. Kinderen zien de
ouders het liefst als een supporter (ondersteunende ouder) die wel mag aanmoedigen en
coachen, maar niet te fanatiek aanwezig is, laat staan te negatief is of scheldt. Over ongewenst gedrag van ouders rondom het sportveld is verder relatief weinig bekend.
Respectvolle omgang binnen een sportvereniging – rol bestuurders
Naast fair play in en rondom de wedstrijd, is er de (respectvolle) omgang waar een
sportvereniging als geheel voor wil staan. Het gaat hier bijvoorbeeld om de respectvolle bejegening van de leden onderling (ten aanzien van discriminatie, diversiteit en
seksuele intimidatie) en de regels ten aanzien van roken en drinken in de kantine, maar
ook om aspecten als de kleedkamer schoon achterlaten, met zorg omgaan met het
materiaal, respect voor ieders eigendommen. Veel van deze gedragingen leggen sportverenigingen en sportbonden vast in zogenoemde gedrags- of huisregels (Lucassen et al.
2012a; ­Steenbergen et al. 2010). Het aantal verenigingen met gedragsregels groeide van
74% in 2008 naar 85% in 2013 (Romijn et al. 2013). De gedragsregels zijn vooral gericht
op (nieuwe) leden. Ouders en toeschouwers worden er in mindere mate bij betrokken.
Het invoeren van gedragsregels wil niet zeggen dat ze daadwerkelijk worden nageleefd. 58% van de verenigingen die gedragsregels hebben geformuleerd, besteden hier
aandacht aan door hun leden erop aan te spreken, 35% van die verenigingen uit dit in
correspondentie naar hun leden (Romijn et al. 2013).

275

r a pp or tage sp or t 2014

Bestuurders vormen een belangrijke schakel in de respectvolle omgang binnen een
sportvereniging. Het programma Samen voor Sportiviteit en Respect (ssr, 2009-2011)
was speciaal op deze groep gericht. De bestuurders die betrokken waren bij het ssrprogramma waren zich vaker bewust van de urgentie om onwenselijk gedrag bespreekbaar te maken en tegen te gaan, en om een positief sportklimaat te stimuleren (Lucassen
et al. 2012a). In 2013 heeft 5% van de sportverenigingen gebruikgemaakt van de interventie Sportief Besturen (een van de activiteiten binnen het programma vsk; Romijn et al.
2013). Dit is nog laag en zal de komende jaren in omvang moeten groeien.
14.4 Rol van de trainer/coach in de sport
De trainer of de coach vormt de spil in het tegengaan van onwenselijk gedrag, het streven naar wenselijk gedrag, en het stimuleren van een veilig en ontwikkelingsgericht
sportklimaat. Een belangrijke vraag daarbij is hoe trainers hieraan kunnen bijdragen
(Jacobs en Luderus 2012; Hilhorst et al. 2014; Rutten 2007). Jongeren vinden dat de trainer
belangrijk is voor het leren omgaan met verlies en dat zij goed gedrag moeten voor­leven.
De helft van de trainers zegt echter dat hun collega’s verbaal wel eens agressief zijn
(­Tiessen-Raaphorst en Breedveld 2007: 30).
Goede communicatie en relationele steun van de trainer hebben een positieve invloed
op pro-sociaal gedrag van jonge sporters. Een trainer die de nadruk legt op een faire
onderlinge omgang en een respectvolle bejegening van de tegenstander, draagt bij aan
een faire houding en fair gedrag van de sporters (Rutten 2007). Trainers zijn continu,
bewust dan wel onbewust, bezig met het opvoedings- en ontwikkelproces van jongeren. Ze blijken daarin soms behoorlijk streng of zelfs autoritair te zijn. Opvallend is dat
trainers vooral hun eigen ideeën over opvoeden inzetten en niet altijd oog en oor hebben voor de ervaringen van de jongeren zelf (Claringbould 2011; Hilhorst et al. 2014). De
oudere groep jongeren die in selectieteams zit en van wie trainers de meeste zelfstandigheid verwachten, krijgt de minste ruimte om zelfstandig mee te denken over bijvoorbeeld de trainingen en de tactiek van hun sport (Claringbould 2011). Het actief betrekken
van jongeren en hen de regie durven geven, draagt echter sterk bij aan hun ontwikkeling
(Hilhorst et al. 2014).
Het tegengaan van pestgedrag binnen sportverenigingen is een specifieke taak van
de trainer. Onder 10-13-jarigen komt pesten binnen de sportverenigingen net zo vaak
voor als pesten op basisscholen. In deze leeftijdsgroep pest 5%-14% van de kinderen
regelmatig anderen op school, 5%-11% van de kinderen wordt regelmatig gepest en 2%7% van de kinderen is zowel dader als slachtoffer (Baar 2012a, 2012b). De cijfers binnen
sportverenigingen zijn hiermee te vergelijken – zo’n 10% pest wel eens op de sportclub
en zo’n kleine 7% is zowel dader als slachtoffer van pesten (Baar 2012b). Toch signaleert
93% van de trainers (voor leraren is dit 73%) niet of nauwelijks dat er gepest wordt in de
groep. Trainers onderschatten het belang van het tegengaan van pestgedrag en weinig
sportverenigingen of trainers maken gebruik van antipestprogramma’s. Juist omdat
het pestgedrag op de sportvereniging qua omvang is te vergelijken met dat op scholen,
is het goed dat trainers zich bewust worden van de omvang en vervolgens strategieën
276

sp or t en (on)w enselijk gedr ag

ontwikkelen om pesten te signaleren en tegen te gaan, bijvoorbeeld door in trainersopleidingen systematisch aandacht te besteden aan pesten (Baar 2012a). Tegengaan van
pesten binnen de sport is niet alleen een taak voor de trainer, ook ouders, sportverenigingen en bassischolen spelen hierin een belangrijk rol. Wel is de trainer essentieel in
het signaleren van pesten voor en tijdens de wedstrijd en het effectief tegengaan hiervan
(Baar 2012b).
De trainer en coach zijn dus heel belangrijk om een sportklimaat te creëren dat opvoedend en sociaal is. Binnen de sport wordt de laatste jaren dan ook steeds meer materiaal
ontwikkeld voor trainers en coaches binnen sportverenigingen, zoals de methodiek Er
is Meer te Winnen en een boekje voor trainers met tips over hoe concreet een ontwikkelingsgericht sportklimaat is te creëren.
14.5 Persoonlijke integriteit in de sport
Fysiek en psychisch grensoverschrijdend gedrag in de sport
Hoe vaak maken jeugdsporters psychisch en fysiek grensoverschrijdend gedrag in de
sport mee? Via retrospectief onderzoek zijn ruim 4000 Vlaamse en Nederlandse volwassenen die als kind op een georganiseerde manier (in een club, vereniging, sportkamp)
aan sport deden, bevraagd (Vertommen et al. 2014). 37% van de volwassen rapporteerde
ten minste één ervaring met psychisch grensoverschrijdend gedrag tijdens het sporten voor de leeftijd van 18 jaar (tabel 14.4). Het gaat dan over pesten, bedreigingen,
scheldpartijen of opzettelijk negeren. 11% van de volwassenen rapporteerde fysiek
grensoverschrijdend gedrag, zoals door elkaar schudden, met geweld in bedwang houden of opzettelijk slaan. Ook rapporteerden ze dwang om door te trainen/spelen terwijl
ze geblesseerd, ziek of uitgeput waren. Deze vormen van grensoverschrijdend gedrag
vormen een aantasting van de persoonlijke integriteit, dat wil zeggen de ongeschonden
toestand van een individu op zowel fysiek, psychisch (emotioneel) als seksueel vlak (ices
2014). Kwetsbare subgroepen als niet-westerse migranten, lesbische, homoseksuele,
biseksuele of transgender (l hbt) sporters en gehandicapte sporters rapporteerden significant meer ervaringen met grensoverschrijdend gedrag (Vertommen et al., 2014). Ook
topsporters rapporteerden significant meer ervaringen met grensoverschrijdend gedrag.
Tabel 14.4
Het meemaken van op zijn minst één ervaring van psychisch of fysiek grensoverschrijdend gedrag in
de sport voor 18-jarige leeftijd, Vlaamse en Nederlandse volwassenen 18 jaar en ouder, 2014
(in procenten)

psychisch
fysiek

totaal
(n = 4043)

vrouwen
(n = 2210)

mannen
(n = 1829)

Vlaanderen
(n = 2044)

Nederland
(n = 1999)

37,6
11,3

36,3
8,8

39,2
14,2*

38,5
12,7*

36,8
9,8

* = significant verschil tussen mannen en vrouwen of tussen respondenten uit Nederland en
Vlaanderen (p = <0.005)
Bron: Vertommen et al. (2014)
277

r a pp or tage sp or t 2014

Seksuele intimidatie in de sport
Seksuele intimidatie is elke vorm van seksueel gedrag of seksuele toenadering (opzettelijk of onopzettelijk) in verbale, non-verbale of fysieke zin, die door de persoon die het
ondergaat als ongewenst of gedwongen wordt ervaren (www.watisjouwgrens.nl). Seksuele intimidatie is dus een breed begrip waar allerlei verschillende gedragingen onder
kunnen vallen. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 25% van de vrouwelijke sportbevolking één of meerdere keren last had van seksueel intimiderend gedrag en dat ongeveer
5% seksueel misbruikt werd (o.a. Brackenridge 2001; Fasting 2005; Vanden Auweele et al.
2008). Een eerste grootschalig nationaal onderzoek vond plaats in Canada (Kirby en
Greaves 1996) en daaruit bleek dat 22% van de bevraagde topatleten een seksuele betrekking gehad had met een autoriteitsfiguur in de sport, waarvan 9% verklaarde dat dit
onder dwang gebeurde. In Nederland kwamen tussen 2000 en 2010 bij het meldpunt seksuele intimidatie 601 meldingen binnen, waarvan 323 unieke incidenten, verdeeld over
46 takken van sport (Vertommen 2011). Op basis van de aantallen sporters (ver­houding
berekend ten opzicht van het aantal geregistreerde leden van deze sportbonden), hebben 5 op 100 topsporters en 5 op de 10.000 amateursporters incidenten rondom seksuele
intimidatie gemeld. In de gehandicaptensport lag de incidentie hier tussenin: hier maakte 1 op de 1000 sporters melding van seksuele intimidatie (tabel 14.5).
Tabel 14.5
Aantal incidenten seksuele intimidatie per sportniveau, 2000-2010 (in absolute aantallen en in
­aandelen)
niveau
topsport
breedtesport
zowel topsport als breedtesport
gehandicaptensport
onbekend
totaal

frequentie

aandeel van totaal

aantal incidenten ­
per 100 sporters

37
240
3
17
26
323

11,5
74,3
0,9
5,3
8,0
100,0

5,082
0,005
–
0,136
–
–

- berekening niet mogelijk/zinvol
Bron: Vertommen (2011: 33)

Seksuele intimidatie komt voor in alle sporten, op elk niveau en kent zowel vrouwelijke
en mannelijke slachtoffers als vrouwelijke en mannelijke daders (Fasting et al. 2011;
Vertommen et al. 2013). In 2013 gaf 2% van de verenigingen, 5% van de sporters (ook als
getuige) en 3% van de bondsscheidsrechters aan met seksuele intimidatie te zijn geconfronteerd (zie tabel 14.6; zie ook ices 2014). noc*nsf voert sinds de late jaren negentig
van de vorige eeuw een preventief en sanctionerend (repressief) beleid ten aanzien van
seksuele intimidatie (Moget et al. 2012; Schipper-van Veldhoven et al. 2014a). Daarbij
zijn instrumenten ontwikkeld om seksuele intimidatie onder de aandacht te brengen en
daardoor mogelijk te voorkomen, aan te pakken en te bestraffen (noc*nsf 1996, 2012b).
278

sp or t en (on)w enselijk gedr ag

Daarnaast werd samen met Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk,
mov isie en Scouting Nederland de toolkit In veilige handen ontwikkeld (www.­
inveiligehanden.nl). Deze toolkit begeleidt verenigingen om omgangsregels in te
voeren, een gedragscode op te stellen, een risicoanalyse te maken, een vertrouwens­
contactpersoon aan te stellen, het aanstellingsbeleid te verbeteren en een meldprotocol
uit te werken. De door noc*nsf (samen met anderen) ontwikkelde instrumenten en
faciliteiten worden echter nog maar weinig gebruikt in de sportpraktijk (Serkei et al.
2012): driekwart van de geënquêteerden (vertegenwoordigers van 400 verenigingen) zegt
niet of slecht bekend te zijn met de beleidsinstrumenten, slechts 14% van de verenigingen blijkt deze goed tot zeer goed te kennen. Het merendeel van de sportorganisaties die
bekend is met het beleid, vindt dat het goed tot zeer goed voldoet om seksuele intimidatie aan te pakken. Zij gebruiken een of meer van de ontwikkelde beleidsinstrumenten.
Veel sportclubs beweren echter dat seksuele intimidatie en ongewenst gedrag in hun
omgeving geen prioriteit heeft of niet voorkomt: ‘tijdsdruk, binnen een vereniging moet
er al zoveel gedaan worden; we hebben onze handen al vol’, ‘We hebben nog nooit te
maken gehad met een voorval. Ouders ongerust maken is niet de bedoeling. Dus zoals
de situatie nu is maken we geen beleid hierop’ (Serkei et al. 2012: 14). Vaak zorgt een
incident voor een gevoel van urgentie, dan komt men in actie en gaat op zoek naar hulp
(repressieve tools). Dit maakt duidelijk dat blijvende aandacht voor seksuele intimidatie
in de sport noodzakelijk is.
14.6 (Pro)sociaal gedrag in de sport
Pro-sociaal gedrag is beschreven als vrijwillig gedrag dat overwegend gericht is op het
vergroten van het welzijn of welbevinden van anderen, op respect voor andere waarden
en overtuigingen. Het gaat over respect in de brede zin, waarbij ieder individu, tot welke
maatschappelijke groep hij/zij ook behoort, de mogelijkheid gegeven wordt om volwaardig deel te nemen aan sport (ices 2014). Bij (pro)sociaal gedrag gaat het met name om
het accepteren van diversiteit en het vergroten van inclusie en solidariteit. In de Nederlandse sport is veel (wetenschappelijke) aandacht besteed aan discriminatie/inclusie in
de sport van vooral homoseksuele sporters en niet-westerse migranten.
Discriminatie/inclusie in de sport
6% van de verenigingen ontvangt jaarlijks klachten over discriminatie vanwege geslacht,
huidskleur, cultuur of homoseksualiteit (tabel 14.6). Voetbalverenigingen worden
hier vaker mee geconfronteerd (17%; Romijn et al. 2013). Van de bondsscheidsrechters
geeft 4% aan te maken te hebben gehad met discriminatie vanwege homoseksualiteit,
11% vanwege huidskleur en 10% vanwege cultuur/religie. 6% van de sporters rapporteert
discriminatie vanwege homoseksualiteit. Discriminatie vanwege huidskleur of cultuur/
religie wordt beide door 10% van de sporters gerapporteerd.

279

r a pp or tage sp or t 2014

Tabel 14.6
In de afgelopen 12 maanden (ook als getuige) geconfronteerd met vormen van wangedrag, verenigingsbestuurders, bondsscheidsrechters en sporters, 2013 (in procenten)

afgelopen 12 maanden geconfronteerd
met vormen van wangedrag
waaronder
discriminatie vanwege huidskleur
vrouwonvriendelijk gedrag
discriminatie vanwege cultuur of religie
discriminatie vanwege homoseksualiteit
seksuele intimidatie

verenigings­
bestuurders

bondsscheidsrechters

sporters

49

65

56

1
4
2
0
2

11
10
10
4
3

10
10
10
6
5

Bron: Mulier Instituut (Verenigingspeiling vsk 2013); Buro7 (Scheidsrechterspeiling vsk 2013); GfK
(Sporterspeiling vsk 2013)

Acceptatie van homoseksualiteit in de sport
De televisie-uitzending van Voetbal International van maandag 5 augustus 2013 – waarin
Van der Gijp onder meer zei dat voetbal geen sport is voor homo’s en dat als je homo
bent, je waarschijnlijk in een kapperszaak gaat werken – heeft veel losgemaakt. Van der
Gijp deed dit naar aanleiding van beelden van de Canal Parade bij de Gay Pride, waar voor
het eerst een boot van voetbalbond k n v b aan meedeed. De k n v b wil het onderwerp
homoseksualiteit graag bespreekbaar maken en heeft daarvoor een actieplan opgesteld (k n v b 2012). Voorzitter Tanja Ineke van het coc zei: ‘De sfeer aan de tafel in het
programma is ook de sfeer die op het voetbalveld en in de kleedkamer heerst. Als jonge
homo is dat een heel nare, zelfs bedreigende omgeving’ (Homosport Nederland 2013).
Onderzoek naar acceptatie van homoseksualiteit in de Nederlandse sport (Elling en Van
den Dool 2009) laat zien dat de gemiddelde Nederlandse sporter redelijk tolerant is ten
aanzien van homoseksualiteit. Homo-intolerantie komt vooral voor in bepaalde vormen
van georganiseerde wedstrijdsport en meer specifiek onder jongeren en meer in mannenteamsporten zoals voetbal. Van de Nederlandse sporters bleken vooral mannelijke
teamsporters (41%) en in het bijzonder mannelijke voetballers (47%) wel eens of regel­
matig getuige te zijn van verbaal homonegatief gedrag (Elling en Van den Dool 2009).
Driekwart van de homoseksuele mannen en lesbische vrouwen vindt dat mannelijke
homoseksualiteit nog een groot taboe is in de wedstrijdsport (tabel 14.7). Lesbische
vrouwen (62%) geven aan dat lesbisch zijn in de sport geen enkel probleem is, homo­
seksuele mannen zijn daar minder van overtuigd (35%).

280

sp or t en (on)w enselijk gedr ag

Tabel 14.7
Meningen van homo- en biseksuele mannen en vrouwen over hun homoseksualiteit in relatie tot
sport, (helemaal) mee eens, 2009 (in procenten)

In de wedstrijdsport is naar mijn idee mannelijke homoseksualiteit nog een groot taboe
(n = 255).
In de wedstrijdsport is volgens mijn ervaring
mannelijke homoseksualiteit nog een groot
taboe (n = 222).
Ik ben eraan gewend dat ‘homo’ of ‘mietje’ in
mijn sport regelmatig wordt gebruikt als een
soort scheldwoord (n = 245).
Lesbisch zijn is in de sport geen enkel probleem
(n = 259).

totaal

lesbische
vrouw

biseksuele
vrouw

homoseksuele
man

biseksuele man

72

77

72

76

60

58

68

50

57

58

27

20

22

31

30

47

62

45

35

54

Bron: Mulier Instituut (onderzoek Homotolerantie in de sport 2009)

Meer dan een kwart van de ondervraagden geeft aan gewend te zijn dat ‘homo’ of
‘­mietje’ in hun sport als een scheldwoord wordt gebruikt. In een teamsport als hockey
is ‘homo’ een veelgebruikt scheldwoord voor wie ondermaats presteert op of rond het
veld (Bos 2006). Blijkbaar vindt men het gewoon om falen in verband te brengen met
­seksuele voorkeur. De geïnterviewde homoseksuele hockeymannen benadrukken dat ze
daar niet zwaar aan tillen, maar enkelen van hen bespeuren dat het een negatieve uitwerking heeft of kan hebben op het sportplezier en de sportdeelname (Bos 2006).
De sportdeelname van homo- en biseksuele mannen (61%) is nog altijd lager dan dat van
heteroseksuele mannen (70%; Elling en Van den Dool 2009). Ze sporten vooral minder
in verenigingsverband (17% resp. 35%). Bij vrouwen laat seksuele voorkeur nauwelijks
verschillen zien in sportdeelname en verenigingslidmaatschap. Twee op de vijf homoseksuele mannen geven aan dat zij hun sportkeuze deels hebben laten leiden door hun
seksuele voorkeur (Groenestein en Van der Linden 2012). Zeven op de tien homo- of
biseksuele mannen heeft interesse in teamsport, slechts twee op de tien beoefent een
dergelijke sport daadwerkelijk. De mannen die wel geïnteresseerd zijn, maar niet deelnemen, ervaren een aantal drempels die te maken hebben met hun seksuele oriëntatie.
Dit zijn vooral gepercipieerde drempels, want actieve homo- en biseksuele mannelijke
teamsporters ervaren deze drempels in veel mindere mate in de praktijk. De stereotype
beeldvorming dat homoseksuele mannen bijvoorbeeld niet voetballen kan een effectief
mechanisme zijn van symbolische (zelf)uitsluiting.
Het relatief beperkte aantal meldingen van homonegatief gedrag in bovenstaande
onderzoeken sluit echter niet uit dat dergelijk gedrag mogelijk vaker voorkomt,
maar niet gemeld wordt (sociaal wenselijke antwoorden) of dat het niet als zodanig

281

r a pp or tage sp or t 2014

g­ eregistreerd wordt omdat het ‘vanzelfsprekend’ is. Dit laatste bleek onder meer uit
onderzoek van de Engelse voetbalbond (Faulkner 2009, in: Elling en Van den Dool 2009).
In 2008 startte de Alliantie Gelijkspelen, mede mogelijk gemaakt door de ministeries van
v ws en oc w. Hierin werken zes sport en homo-organisaties samen: noc*nsf, gu t s
(voorheen Homosport Nederland, coördinatie), Movisie, John Blankenstein Foundation,
nsa en coc Nederland. Deze alliantie werkt aan de verbetering van de sociale acceptatie
van homoseksuele mannen, lesbische vrouwen, biseksuelen en transgenders (l hbt) in
de sport. De uitvoering blijkt echter weerbarstiger te zijn dan vooraf vermoed werd. Voor
de meeste sportverenigingen heeft homoacceptatie een lage prioriteit. Sportbestuurders
denken dat ze al voldoende tolerant zijn ten opzichte van homoseksuele sporters. Sportbonden en -verenigingen ontkennen het probleem omdat homoseksuele sporters vaak
onzichtbaar zijn in sportverenigingen (Davina 2009). Ondanks aandacht in de media,
rolmodellen, een goed voorbeeld van de k n v b en vele gesprekken met sportbonden en
verenigingen blijkt de drempel vooralsnog te hoog om het onderwerp bespreekbaar te
maken in de sportpraktijk (Alliantie Gelijkspelen 2014).
Deelname en acceptatie van niet-westerse migranten in de sport
In 2006 stelden de ministeries van v ws en Wonen, Wijken en Integratie (w w i) het
programma Meedoen Alle Jeugd door Sport (m ajs)2 in, wat doorliep tot en met 2010.
538 sportverenigingen van negen sportbonden verspreid over elf gemeenten namen deel
aan het programma. Doel was zo veel mogelijk (niet-westerse) jongeren, met name uit
kansarme stadswijken, naar sportverenigingen toe te leiden. Naast het vergroten van de
sportdeelname onder jongeren – met speciale aandacht voor allochtone meisjes – werd
het vergroten van de betrokkenheid van ouders beoogt. Uit de eindevaluatie van het
programma (Hoekman et al. 2011b) kwam naar voren dat er binnen de deelnemende
verenigingen weinig zorgen waren over de dagelijkse omgangsvormen. 90% van zowel
de autochtone als de niet-westerse leden was tevreden over de manier waarop men met
elkaar omging. Verder hadden de meeste verenigingen (83%) volgens de verenigingsvertegenwoordigers een goed imago in de wijk, alhoewel verenigingen met minder
niet-westerse leden hun eigen imago hoger inschatten dan de verenigingen met meer
niet-westerse leden (91% tegenover 78%). Over de bestrijding van discriminatie waren
de verenigingsvertegenwoordigers positief. Bij negen op de tien verenigingen wordt er
iets van gezegd als er binnen de vereniging wordt gediscrimineerd. Ook wordt bij ruim
driekwart van de verenigingen (77%) rekening gehouden met de wensen en gewoonten van anderen. Van het m ajs-programma als geheel werd verbetering van het kader
(door geboden scholing en begeleiding van het kader) als een van de succesfactoren
beschouwd (Hoekman et al. 2011b). Niet alleen hebben de betrokken verenigingen
meer niet-westerse jeugdleden gekregen, ook zijn ze zich bewuster geworden van etnische culturele diversiteit en hebben ze meer kennis hierover vergaard. Vooral door een
verbeterde communicatie zijn veel niet-westerse ouders actief geworden in vrijwilligersfuncties.

282

sp or t en (on)w enselijk gedr ag

14.7 Conclusie
Meer dan 70% van de regelmatige sporters en wedstrijdbezoekers voelt zich veilig op en
rond sportwedstrijden. Onderzoeken laten echter ook zien dat een derde van de sporters
en wedstrijdbezoekers als slachtoffer of getuige ervaringen heeft van psychisch, fysiek of
seksueel grensoverschrijdend gedrag. Sport is daarin niet anders dan andere sectoren in
de maatschappij. Het komt voor onder alle leeftijden en bij alle sporten maar bij teamsporten relatief vaak. Excessen blijken vooral een voetbalprobleem te zijn. Kwetsbare
subgroepen als niet-westerse migranten, l hbt-sporters, gehandicapte sporters en ook
topsporters rapporteerden significant meer ervaringen met grensoverschrijdend gedrag.
Speciale aandacht is blijvend nodig om deze groepen veilig te laten sporten.
Een groeiend aantal sportbonden en -verenigingen heeft aandacht voor sportiviteit en
respect, voor het voorkomen van ongewenst gedrag (zoals pesten) en het stimuleren van
gewenst gedrag. Dit uit zich vooral in het hebben van gedrags- en huisregels. Tegelijkertijd ligt de prioriteit bij veel sportbonden en -verenigingen nog te vaak bij zaken als
schema’s en organisatie van trainingen en wedstrijden, het financieel gezond zijn en het
voortbestaan van de eigen organisatie. Anno 2013 heeft slechts 5% van de sportverenigingen gebruikgemaakt van de interventie Sportief Besturen. Om onwenselijk gedrag
binnen sportverenigingen terug te dringen is meer aandacht nodig voor de implementatie van bestaande instrumenten.
Bij het terugdringen van ongewenst gedrag en het bevorderen van gewenst gedrag is de
trainer/coach een belangrijke actor. Nodig is dat hij/zij daarbij oog heeft voor de ontwikkeling van kinderen, het signaleren van grensoverschrijdend gedrag en een goede
communicatie. De vraag is of de vele vrijwillige trainers/coaches in de sport zich bewust
zijn van deze rol en actief sturen op een veilig en ontwikkelingsgericht sportklimaat. Via
modulen, opleidingen en communicatie wordt hierop actief ingezet door sportbonden
en koepelorganisaties in de sport.
Noten
1

Het veldwerk van het v t o liep van 1 november 2012 tot 1 maart 2013. Voor 3 december had 28% van
de maandelijkse sporters en/of wedstrijdbezoekers ongewenst gedrag meegemaakt of gezien, na
3 december was dit 41%. Dit had echter geen effect op het gevoel van veiligheid. Voor 3 december
voelde 70% zich meestal veilig op en rondom sportwedstrijden, na 3 december was dit 74% (scp/cbs:
v t o’12).
2 Het programma heette eerst Meedoen Allochtone Jeugd door Sport. In 2007 is dit verbreed naar alle
jeugd.

283

Summary and conclusions
Report on Sport 2014
Annet Tiessen-Raaphorst (scp)1

The Report on Sport (Rapportage sport) is regarded by the Dutch sports sector as the primary reference work in the field. The first edition was published in 2003 at the request
of the Sport Department of the Ministry of Health, Welfare and Sport. The purpose of
the Report on Sport is to bring together and describe the available statistics on sport in
the Netherlands, and to draw conclusions from this regarding the way in which sport is
developing. The notion of ‘sport’ is defined broadly in this report: it not only includes
active participation in sport, but also following sport via the media or attendance at
events, etc., the sports infrastructure (organisations and facilities), the sports economy
(spending levels, income and expenditure of organisations, employment) and developments in sports policy, including elite sport. Where possible, we place the outcomes in
the context of developments in society. The report is edited by the Netherlands Institute
for Social Research ¦ scp with collaboration from several research institutes.
This summary starts by presenting the main findings, summarised in a list of key indicators. The list is based on an scp report on strengthening the sports data infrastructure
(Versterking Data-infrastructuur sport) and has been fleshed out further by the Ministry of
Health, Welfare and Sport in collaboration with sports research institutes. This is followed by a discussion of social and policy developments and other key results from other
chapters in this report.2 Where applicable, there is a broader discussion of developments
in the sports landscape.
S.1

Key indicators for sport: stable to slight increase

The key indicators present a broad picture of developments in sport in the Netherlands
(table S.1). Most of the indicators show a stable or improving – although often to a very
limited extent – picture over the last decade. Multi-year statistics show a slight increase
in the proportion of Dutch people taking part in sport, but not enough to achieve the
sports sector’s ambition of 10% growth (see note a, table S.1). The share of the Dutch
population who are members of the sports club, volunteer each month or attend matches or events is neither increasing nor decreasing. The social engagement with sport by
the Dutch is thus fairly stable. The majority of Dutch people are satisfied with the sports
and exercise facilities on offer locally. Almost three-quarters of those who regularly participate in sport or attend events feel safe at sport matches, but nearly four in ten have
experienced or witnessed antisocial behaviour. No trends can be identified regarding
these figures; future measurements will provide more clarity here. The same applies for
the data on physical education.
284

summ a ry a nd conclusions

Looking at sport from the perspective of its health benefits, we observe both a positive
and a negative development: slightly more Dutch people are taking exercise and meet
the exercise norms3 (see note b, table S.1), but the number of injuries per 1,000 hours
spent on sport has increased.
Overall, the achievements of Olympic and Paralympic sportsmen and women show a
mixed picture, with no clear increase in the international medal rankings over the last
ten years.
The recent economic crisis has thus far not had a negative impact on the sports economy. Between 2006 and 2010, the share taken by sport in the total economy remained
stable at around 1%. Employment in the sports economy (the sports sector itself, but also
related sectors such as merchandising, hospitality, public sector or education) amounted
to 110,000 full-time jobs in 2010 (1.6% of total employment in the Netherlands), an
increase of 10,000 compared with 2006.
Conclusion: developments in sport based on these key indicators show a stable or
slightly increasing picture over the last decade. Could more have been expected from
the available budgets? Would the outcome have been the same without specific policy?
Merely answering ‘yes’ or ‘no’ to these questions is too simplistic.
First, it is uncertain whether this stability has occurred despite or because of the policy
on and investments in sports facilities, promoting sport and elite sport. It may be that
these would have declined if nothing had been done. Which of the two options is correct is not easy to determine. Evaluation of the policy measures would require separate
research that goes beyond this study. What is certain is that policy is not the only determining factor; economic and social developments also play a role in sport. And when
it comes to elite sport, international changes also influence Dutch achievements. The
influence of policy on developments should therefore not be overstated.
Second, the key indicators present an average picture for the whole population, across
all regions and all branches of sport in the Netherlands. More detailed analysis of the key
factors, for example by education level, municipalities that invest a lot in sport versus
municipalities that do not, or by different branches of sport, produces a more differentiated picture. Analysis of involvement in sport in different population groups shows that
there is still wide variation, which increases or decreases over time. In this report, differences between municipalities or branches of sport are largely left out of consideration.
This is mainly for methodological reasons: much of the data available to date does not
permit statements at that level of detail. Some changes are however taking place in this
regard,4 which is promising for future reports. A number of key indicators will need to be
developed further in the years ahead, either in the sense of defining more precisely how
they should be interpreted, or in terms of calculating their value.

285

286

incidence of injuries

Vital Netherlands
exercise b

doping recreational sport

physical education

club membership
volunteering
norms and values/safe
sports climate

sports participation
­disabled persons

Participation in the ­Netherlands
sports participation

key indicator

Table S.1
Key indicators for sport

share of population taking sufficient exercise according to combinorm
(≥12 yrs)
share of population taking sufficient exercise according to exercise norm
(≥12 yrs)
number of injuries per 1000 hours of sport (≥4 yrs)

prevalence of doping in recreational sport

share of population regularly taking part in sport
sport 12x per year or more (6-79 yrs)
weekly sports participation (12-79 yrs)
share of people with a disability/chronic illness regularly participating in
sport
sport 12x per year or more (6-79 yrs)
weekly sports participation (12-79 yrs)
share of population who are members of a sports club (6-79 yrs)
share of population who volunteer monthly for sport (12-79 yrs)
share of monthly participants/spectators who feel safe in and around
­matches/events (12-79 yrs)
share of monthly participants/spectators who have experienced or
­witnessed misbehaviour in sport in the last 12 months (12-79 yrs)
total number of minutes actually devoted to physical education in primary and secondary school

definition

increase

slight increase

63%
2.0

slight increase

65%

–

–

–

38%
yr 1-2 primary: 144 min
yr 3-8 primary: 87 min
yr 1 secondary: 150 min
yr 4 secondary: 97 min
–

–
slight increase
stable
stable
–

slight increase
slight increase

trend over last ten years

64%
34%
33%
11%
73%

75%b
56%

most recent outcome

r a pp or tage sp or t 2014

position of Netherlands in international medal rankings, Olympic sports
position of Netherlands in international medal rankings, Paralympic
sports
position of Netherlands in international medal rankings in European and
world youth championships

number of hours spent sitting/lying by 12-64 year-olds on a school/working day (excl. sleep)

definition

share of population following sport weekly via media (12-79 yrs)
share of population attending matches/events monthly (12-79 yrs)
gdp from sport as share of total gdp
absolute employment volume in sport

–
stable
stable
increase

–
slight increase
–

–
34,474 hectares
–

62%
23%
1%
110,000 fte

–

–

–

87%

stable
stable

–

trend over last ten years

9
16

7.4 hours

most recent outcome

a. According to the Leisure Time Omnibus (v to) study, 75% of the Dutch population take part in sport 12 times or more per year. Purely on the basis of this
percentage, it may be thought that the ambition of the sports sector (‘from 65% to 75%’) has been achieved. However, this conclusion is not justified:
the v to study was carried out for the first time in 2012 and resulted in a high sports participation figure compared with other studies. There are several
methodological explanations for this (see Van den Dool et al. 2014). The outcomes can therefore not be readily compared with other studies.
b. The combinorm and the exercise norm are guidelines for adequate exercise. To meet the exercise norm, adults must engage in moderately intensive activity
for at least 30 minutes per day on five days per week. The combinorm also includes intensive exercise.
– = no data yet available/further analysis needed

gdp from sport
employment in sport

Focus on the Netherlands
sports fan

Map of the Netherlands
subjective assessment of share of population satisfied with sports and exercise facilities (12-79 yrs)
sport and exercise facilities
level of amenities
density of sports facilities per 10,000 inhabitants
total area occupied by sports facilities
exercise-friendly environ- –
ment

Talent in the Netherlands
top-10 ambition
top-10 ambition disabled
sport
talent development

sedentary behaviour

Table S.1 (continued)
key indicator

summ a ry a nd conclusions

287

r a pp or tage sp or t 2014

S.2

Social and policy developments in relation to sport

Social developments in recent years have been both favourable and less favourable for
sport. Population ageing and the related increase in impairments and chronic illnesses
have a less positive impact on sport – although the sports participation among the
older population, even those with chronic illnesses, has increased in recent years. The
Dutch attach great value to good health, but developments in a number of lifestyle factors – with the exception of smoking – still show no improvement. Almost half of Dutch
adults, and one in seven young people, are overweight. On the other hand, these figures
have not increased in recent years, which might be viewed as a positive development.
The growth in the share of non-Western migrants could imply a positive development
because of the increased number of second or third-generation migrants, in particular,
who are more familiar with the Dutch sports culture than the first generation. Another
positive development is the continuing rise in average education level: better educated
people more often take part in sport. The present generation of over-65s, in particular
– whose participation in sport relatively low – are largely lower-educated; this situation
will change in the future due to cohort replacement.
For most people, sport is a form of leisure activity. Although the Dutch have acquired
more leisure time in recent years, they have devoted most of that time to media (t v,
computer), with just a slight increase in the amount of time spent on sport. Contributions or entrance fees during a period of economic crisis may have dampened the
growth in sports participation and attendance. This could be particularly relevant for
households living in poverty, and their number has increased in recent years. Children
who grow up in poverty are at greater risk of social deprivation (including in later life),
which also means that they participate less in sporting activities.
The years 2008-2014 marked a turbulent period for sports policy in the Netherlands. It
received a strong boost from the Olympic Plan 2028 and the related government standpoint, both dating from 2009, but released in 2012. An example is the policy document
on Sport and Exercise in an Olympic Perspective (Sport en Bewegen in Olympisch Perspectief ),
which was published by the Ministry of Health, Welfare and Sport in 2011. The policy
document identified three priorities:
- Sport and exercise in the neighbourhood, focusing on demand-led and appropriate
sports and exercise facilities at neighbourhood level. Promoting public-private partnership as well as linking sport, care, education and work by deploying ‘combination
officers’ and neighbourhood sports coaches. Extra attention for participation in sport
by people with a disability.
- Working on a safer sports climate, with attention for sportsmanship and respect in
sports clubs.
- Excelling in sport, with support for the top-10 ambition of the National Olympic
­Committee * Netherlands Sports Federation (noc*nsf) and sports federations, and a
focus on realising social and economic spin-offs from events.

288

summ a ry a nd conclusions

Sport is widely visible in the media, but by no means always in a positive light (e.g.
match-fixing, doping, violence in and around venues). To date, the (national) sports
policy has been exempt from spending cuts, as the government continues to invest in
both recreational and top-level sport. Local spending cuts pose a risk to this policy, and
are expected to impact on local authority sports budgets in 2015. A further risk is the
potential loss of funding from gambling, such as the national lottery (Lotto).
S.3

Taking part in the Netherlands – playing sport and being active

Participation in sport has risen slightly in recent years. Three-quarters of the Dutch
population (75%) take part in sport at least 12 times per year, and more than half (56%)
participate once a week or more. Based on these figures, it might be concluded that the
ambition of the sports sector (an increase from 65% to 75%) has been achieved. However,
such a conclusion is premature: the Leisure Time Omnibus (v to) study was carried out
for the first time in 2012 and resulted in a high sports participation figure compared with
other studies. There are several methodological explanations for this (see Van den Dool
et al. 2014). Other studies show a very limited increase.
Regular participation in sport is high in the Netherlands compared with other European countries. Even so, a quarter of the population (25%) never or rarely play sport
and almost one in five (19%) do participate, but not every week. Differences in sports
participation by sociodemographic background characteristics are stubborn. Age, education level and health remain important indicators for participation. The differences
in participation between young and old have narrowed since 2001, but have widened
slightly between those with low and higher education levels. People with a moderate or
severe physical disability have increased their weekly sports participation in recent years,
though their participation is still much lower than that of people without a disability
(64% participate 12 times or more per year, 34% do so weekly).
Environmental characteristics are also related to sport and exercise. Residents of relatively disadvantaged neighbourhoods play sport and take exercise less and are less
often members of a sports club than those living in good or very good neighbourhoods.
Reasons for this may lie in neighbourhood characteristics, such as fewer amenities or
accessibility of sports facilities, but also in personal characteristics, such as feeling less
safe in the neighbourhood, less mobility, or unfamiliarity or not feeling at home in the
modern-day sports culture. How these factors relate to each other and to what extent
they can explain differences in sports participation is insufficiently clear and will be the
subject of research in the coming years.5
The slight increase in sports participation is not reflected in growth in participation
through clubs (33% of the Dutch are members of a sports club). Almost half those who
participate in sport are members of a sports club or other (often commercial) organisation. People often choose to participate in sport alone or to organise their own small
group, a trend that is also visible in other sectors of society. This can have consequences
for the need for sports venues (see § S.5) and the number of sports clubs. Many members
are active as volunteers: in 2012, 11% of the population worked as volunteers in sport at
289

r a pp or tage sp or t 2014

least once a month. They are very important for sports clubs: 82% of clubs use volunteers
(2000: 86%), who together account for 56,000 unpaid full-time jobs.
The deployment of combination officers (2008-2010) and neighbourhood sports coaches
(2011 and beyond) is intended to create a link between sport and education, care or
welfare (see chapters 3 and 11). The intention is that they should make it easier for these
sectors to collaborate and to encourage different groups (young people, older people,
disabled people, non-Western migrants) to take part in sport. Local authorities can use
co-funding to deploy neighbourhood sports coaches, and have already made wide use
of this facility (94%). Organised sport supports this policy by promoting an open and
neighbourhood-focused policy by sports providers.
In (physical) education, the government is using neighbourhood sports coaches and
other policy incentives in a bid to stimulate cooperation with the sports sector as a
means of reinforcing its policy on health care, education, sport and welfare. The attention for sport and exercise fits with the broadening of the tasks of schools and sports
organisations. Evaluations have shown that creating combination posts at school can
boost quality by expanding the availability and involvement of combination officers.
The collaboration between sport and education is however growing only very gradually.
The Sport, Exercise and Education policy framework which ran from 2009 to 2012 produced results, but the ambitions in respect of taking exercise, reducing school dropout
and promoting talent proved not to be attainable within three years. The subsequent
Sport, Exercise and Healthy Lifestyle education agenda is attempting to embed these
aspects in a broader policy approach in schools. Although schools are showing lots of
interest in this initiative, it remains to be seen whether short-term measures can be
expected to produce lasting developments in local education and sports practice.
One in five Dutch primary schools give children only one hour physical education per
week, and in senior secondary vocational education only a quarter of students in vocational training meet the norm for school time devoted to sport and exercise. Stricter
criteria have been applied since 2006 for teaching physical education at primary school,
but this has not led to the deployment of more specialist teachers.
Seven out of ten sports participants or spectators (73%) feel safe in and around sports
matches. However, just under four out of ten (38%) have experienced or witnessed misconduct. This occurs in all age groups and all sports, but is relatively frequent in team
sports. Excesses appear to be a particular problem for soccer. Vulnerable subgroups such
as non-Western migrants, lesbian, gay, bisexual and transgender (l gbt) and disabled
participants, as well as participants in top-level sport, report significantly more experiences with unacceptable behaviour.
A growing number of sports federations and clubs are devoting attention to sportsmanship and respect, preventing antisocial behaviour and encouraging good behaviour.
However, the policy and other instruments developed do not adequately reach sports
clubs, and their implementation warrants extra attention. Administrators, trainers/
coaches, referees, parents and participants are all essential in creating a respectful climate within a sports club.
290

summ a ry a nd conclusions

S.4

Vital Netherlands – health and exercise

Two-thirds of the Dutch take sufficient exercise according to the combinorm (65%) or
the exercise norm (63%).6 The number has risen very slightly in recent years. Those who
participate in sport more often meet the exercise norms than those who do not participate. Sport acts as an ‘extra’ source of physical exercise, as well as a source of intensive
exercise, which has great health benefits. Compared with other Europeans, the Dutch
take a lot of exercise, but are also champions when it comes to sitting: Dutch people
aged between 12 and 64 years spend an average of 7.4 hours sitting down on each school
or working day. Sports participants, with the exception of 30-64 year-olds, are found to
spend just as much time sitting down as non-participants, and therefore needlessly run
health risks. This means that sports participants are just as important a target group for
policy to combat sedentary behaviour as non-participants.
The number of sports injuries per 1,000 hours of sport has risen to an average of two.
Fitness training and running have caused far more injuries in recent years, and these
sports figure largely in the increased incidence statistics. The risks of promoting sport
manifest themselves in this way as more people start playing sport, not always under
expert supervision (e.g. budget gyms or individuals who begin running), so that the risk
of injuries and possibly giving up sport as a result is a very real one. The prevalence and
the medical and social costs of sports injuries call for continuation of preventive policy;
training in how to fall safely, protective equipment (shin guards, braces and gum shields)
can play a role here. The savings on health care and sickness absenteeism costs as a result
of promoting exercise are however still substantially greater than the costs of sports
injuries.
Sports policy has broadened its focus in recent years, and now embraces exercise as well
as sport. This can be justified based on the health benefits of sport and exercise, something to which the Dutch attach great importance. This broadening of policy does beg
the question of whether a more integrated approach should not be adopted to exercise
and the sedentary behaviour of the Dutch. Exercising in leisure time (cycling, walking,
sport, di y, gardening) accounts for only a part of the daily exercise pattern. It is also important to devote attention to physical activity at work or school. Both extremes – work
that is physically too demanding versus sitting too much and for too long – are risks that
are insufficiently covered by the sports and exercise policy in its present form.
S.5

Talent in the Netherlands – top-level sporting achievements

The Dutch elite sports sector has set itself the target of being among the top 10 best
countries in the world, for both Olympic and Paralympic sports. Based on the medals
gained at World Championships, Olympic and Paralympic Games, the Netherlands took
ninth place in early 2014 in Olympic sports and 16th place for Paralympic sports. The
trend has fluctuated over recent years, but does not show a clear improvement. Since the
1990s, Dutch policy on top-level sport has focused primarily on improving the collective conditions. Many top sportsmen and women have benefited from this and perform
291

r a pp or tage sp or t 2014

­ etter against other countries than might be expected based on the gross national prodb
uct and size of the Dutch population – important explanatory variables for success in
elite sport.
International research shows that Dutch policy on elite sport scores well in areas where
long-term planning and coordination are important: sports participation, organisation
and structure, recognition and development of talent, supporting former and current
elite sportsmen and women and coaches. The small size and population of the Netherlands makes the organisation and structuring of elite sport and the recognition and
development of talent easier. Measures taken allow more elite sportsmen and women to
participate in their sport full-time, and allows more coaches to be employed full-time. In
areas which require more financial resources, such as international competitions, scientific research and – to a lesser extent – training facilities, the Netherlands achieves an
average score. There is (as yet) no overarching control of applied research in elite sport,
and top-level sportsmen and women would like to have access to training facilities at any
time of day. As regards funding, the liberalisation of the gambling market poses a particular threat to elite sport. The national lottery (Lotto) provides more than a quarter of
the collective funding for elite sport.
Whether the policy recently introduced by noc*nsf of focusing on a limited number of
sports will push the Netherlands up the medal rankings remains to be seen. Dutch policy
on elite sport already uses the available resources extremely efficiently. Moreover, the
achievements of countries which have a longer track record with such a focused policy
do not suggest that this leads to greater success. The scarcity of resources and increased
competition do however force prioritisation. Time will tell whether the top-10 ambition
can be realised despite or because of these choices.
S.6

Map of the Netherlands – sports infrastructure

87% of the Dutch are satisfied or very satisfied with the range of sports, venues and exercise facilities available in their neighbourhood. The Dutch are also very satisfied with
these aspects compared with other Europeans. Most Dutch people (77%) say they see
no obstacles in their local setting that impede them in taking part in sport or exercise.
Yet not everyone takes part in sport and not everyone takes enough exercise. Although
the government believes that people should make their own choices and take their own
responsibility, it does attempt through its policy to persuade people to play more sport
and take more exercise. Citizens see a role for local government here: a majority think
that local authorities are key in maintaining sports amenities, though they would like to
see the government continuing to provide financial support for activities to encourage
participation in sport. How does this compare with other local amenities? Swimming
pools score highly among amenities supported by the local authority. However, if we
include non-publicly funded amenities in the comparison, local amenities such as shops
or doctors’ surgeries are more important for people’s immediate residential setting than
sports facilities. A degree of perspective is therefore called for here.

292

summ a ry a nd conclusions

Half the population play sport in official venues such as sports halls, sportsfields, fitness
centres or swimming pools. At the same time, four out of ten (also) use public spaces.
This applies especially for adults and older persons, who more often use the public road
for sporting activity. Residents of urban areas make more use of commercial facilities
and swimming pools, which are more common and closer to home. In very highly urbanised areas, people travel 1.7 kilometres to a swimming pool, whereas residents of
non-urban areas have to travel 3.7 kilometres. The distance to a limited choice of sports
facilities partly explains why residents of non-urban areas make more use of sportsfields,
though this also suggests that people are choosing from what is available locally. On the
other hand, people do not always go to the nearest venue to participate in their branch
of sport; the distance they actually travel is generally greater than the distance to the
nearest facility.
The available sports infrastructure (space, venues, sports organisations) has both grown
and contracted since 2000. The number of hectares devoted to sports fields increased
by 8% until 2010 to 34,500 ha. This was greater than the growth in the Dutch population
over the same period, which means that there are now 2.1 ha of sport fields per 1,000 inhabitants. This growth took place mainly outside the urban setting; in town centres and
suburbs, the number of hectares of sportsfields remained unchanged or fell slightly. This
corresponds with fluctuations in the local population. The growth in the amount of land
devoted to sport and in the population does not run parallel everywhere: in the Province
of Limburg, for example, the population has shrunk whereas the number of hectares
devoted to sport has increased by 10%.
Compared with 2000, there are also more commercial sports organisations such as fitness centres, riding stables, sports schools and instructors, sailing and surfing schools.
The number of sports clubs is declining, whereas the total number of members has
grown. This means that trend towards larger sports clubs has continued: 9% of clubs had
500 or more members in 2012; one in three have fewer than 50 members.
The total number of venues provided by local authorities and commercial operators has
declined since 2000; there were fewer swimming pools (-8%) and open-air sports facilities (-7%) in 2012, but more indoor sports venues (+2%). There is a trend towards greater
multifunctionality and clustering of sports facilities. The former trend is particularly
evident for indoor facilities, with more spaces being configured for multifunctionality
at the expense of areas dedicated to specific sports. Clustering leads to fewer open-air
facilities, but this has no consequences for the number of sportsfields and courts, which
has increased. Local authorities are increasingly outsourcing the management and
operation of sports facilities to foundations or private-sector organisations. Swimming
pools (until 2009) and open-air sports facilities are more often privately operated. This
shift has not taken place in indoor facilities, which are generally still managed by the
local authority.
The number of swimming pools has fallen markedly, and fewer Dutch people swim
weekly. This appears to be a chicken and egg situation: did the number of swimming
pools decline first or did it begin with fewer swimmers? What is certain is that a swimming pool is a major cost item in a local authority sports budget, which means that
293

r a pp or tage sp or t 2014

c­ losing a swimming pool is a real consideration during times of austerity. The public do
not always welcome such decisions; more and more swimming pools are being managed
by ‘neighbourhood enterprises’: a group of residents who operate the swimming pool
themselves. The government would like to see civic initiatives such as this in many more
areas (e.g. care), but it is questionable whether it is realistic to expect this from all citizens. Not everyone will be able to provide the knowledge, time, effort and skills needed
for this.
S.7

Focus on the Netherlands – attendance at matches, media and economic
profit

23% of the Dutch population attend a match or event once a month or more. This can
vary from attending the hockey world championships in The Hague in 2014 to the local
children’s kickabout. Young people, men and people with a higher education level
attend more often than others. Amateur or professional football matches are the most
popular. Professional football draws more than seven million spectators annually.
The government and the sports sector hope to achieve several economic and social
goals by organising larger and smaller sports events. However, it may be that these
expectations are set too high. The economic impact of a sports event is mainly regional
and short-lived. How great the impact is depends on the type of event, e.g. its scale,
length and the type of sport(s). The social goals include increasing sports participation
and social cohesion, with the hope being to create a win-win situation. Whether these
goals are achieved has been insufficiently researched. There is considerable support and
appreciation among the local population for the organisation of appealing sporting
events, though this does vary depending on the type of event and the region where it
takes place. However, attending an event mainly inspires more participation in sport by
those who are already active; hardly any non-participants are persuaded to take up sport
after attending a match or event. 19% of the Dutch population occasionally take part in a
sporting event. Running and cycling, in particular, appear to be gaining in popularity.
The media attracts many people who are interested in sport. A large majority of the
population (62%) follow sport via various media at least weekly. t v is especially popular, though people make just as much use of printed media and the Internet to inform
themselves about sport on a daily basis. People who participate or attend matches are
more likely to follow sport via the media. However, participating and watching sport do
not always go hand in hand; the over-50s and lower-educated people frequently follow
sport via the media, but relatively infrequently participate in sport. Major international
sporting events (Olympic Games, football championships) continue to draw t v viewers.
The Paralympic Games attract less interest from t v broadcasters and viewers and from
online news sites and social media than the Olympic Games.
The Internet has within a short space of time acquired a permanent place alongside
other media as a means of following sport. A third of the population sometimes visit
sports websites, and young people in particular exchange sporting experiences via social
media. Social media, following sporting achievements in real time and monitoring one’s
294

summ a ry a nd conclusions

own sporting and exercise patterns are leading to the interweaving of passive and active
sports participation.
Macroeconomically, sport contributes 1% to the total Dutch economy. Much of the
‘production’ of sport takes place outside the sports sector itself, for example in the
form of physical education in schools, spending on food, drink and accommodation in
relation to sports participation or attendance, and the purchase of sports clothing and
articles. The sports economy as a whole employs 150,000 people (1.7% of the total Dutch
economy) in 110,000 full-time jobs (1.6% of the total economy). These are still relatively
often part-time jobs, though the number of jobs in the sports sector has however grown
in recent years, as has the number of training courses for jobs in this sector. Interest in
a job in sport or a related sector is evident at secondary schools from the fact that more
students are taking examinations in subjects related to physical education and sport.
The main consumers of sport in the Netherlands are households and the government.
Households spent almost 500 euros on sport in 2010, 1.6% of their total expenditure.
This amount was higher between 2007 and 2009. The government spent just over 1.2 billion euros on sport in 2012, the lion’s share of which was spent on the (private or public)
operation of sports facilities in municipalities. This amount has remained stable since
2010.
The government contribution is important for private-sector operators of swimming
pools and for sports clubs. Subsidies and other donations account for 36% and 9%,
respectively, of their total income. Without a government contribution they would be
unable to balance their budgets. This argument does not apply for other indoor or outdoor sports facilities, where subsidies account for only 4% of total income. It should be
noted that this does not take into account the difference between the cost price of the
venue and the hire fees charged to users; this could change following the introduction of
the Market and Government Act (Wet Markt en Overheid). If this difference is included in the
calculation, it is likely that the operating deficit of private-sector operators and sports
clubs will increase. Based on the new coalition agreements, it is moreover likely that
spending cuts will impact on local authority sports budgets in 2015. This will particularly
affect sports clubs, as local authorities expect them to become more ‘self-sufficient’.
Most of the variables in the sports economy, such as government spending on sport, the
costs and benefits of private-sector sports facilities and sports clubs, and employment
in sport, increased between 2000 and 2009. After 2009 they remained stable or fell, as in
the case of employment. The economic downturn thus appears to have had an impact on
sport, though thus far sport does not appear to have been hit harder than other sectors
or to be lagging behind the general economic trend.
Notes
With thanks to the other authors of the Report on Sport for their critical contribution to earlier versions of this summary.
2 The order and classification of the key indicators is also maintained in this summary. The chapters in
the report follow a different sequence, following that used in earlier Reports on Sport.
1

295

r a pp or tage sp or t 2014

3 Other research does not confirm this slight increase. This may be due to differences in the measurement method and question formulation.
4 The data from the Health Monitor (Statistics Netherlands (cbs), Municipal Health Services (g gd nl) and the National Institute for Public Health and the Environment (r i v m)), the Sports Facilities
Monitor (Mulier Institute) and the Knowledge Information System (k iss) produced by noc*nsf will
create opportunities in this regard in the future.
5 Research is being carried out on this as part of the Netherlands Organisation for Scientific Research’s
Sport programme, and scp and r i v m are also carrying out research to explain participation in sport
and exercise.
6 The combinorm and the exercise norm are guidelines for sufficient physical exercise. To meet the
exercise norm, adults must engage in moderately intensive activity for at least 30 minutes on five
days per week. The combinorm also includes intensive activity.

296

Literatuur
Acht, M. van, A. Korpershoek, P. Koppers en B. van de Burgwal (2009). Wijkatlas Prioriteitswijken.
Amersfoort: Gemeente Amersfoort, Sector Dienstverlening, Informatie en Advies (di a), Onderzoek
en Statistiek.
Algemene Rekenkamer (2008). Topsport in Nederland. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
Alliantie Gelijkspelen (2014). Geraadpleegd 1 augustus 2014 via http://www.alliantie-gelijkspelen.nl.
Autoriteit Consument & Markt (2013). Naar sportieve concurrentie. Een analyse van de naleving van de gedragsregels
uit de Wet Markt en Overheid door gemeenten bij de exploitatie van gemeentelijke sportaccommodaties. Den Haag:
ac m.
Baar, P.L.M. (2012a). Peer aggression and victimization in Dutch elementary schools and sportclubs: Prevalence,
stability and approach across different contexts. Utrecht: Utrecht University.
Baar, P.L.M. (2012b). Pesten op sportverenigingen: visie en aanpak van trainers. In: N. Schipper-van
Veldhoven, H. van der Palen, J. van der Kerk en R. Schuijers (red.), Goud in elke kind – Jeugdsport in een
pedagogisch perspectief (p. 115-126). Deventer: …daM uitgeverij.
Baart de la Faille-Deutekom, M., M. de Nooij en C. Vervoorn (2014). A 16-k m recreational running event as a
health promotion activity. European Association of Sport Management: poster presentation.
Bauman, Adrian E., Rodrigo S. Reis, James F. Sallis, Jonathan C. Wells, Ruth J.F. Loos en Brian W. Martin
(2012). Correlates of physical activity: why are some people physically active and others not? In: The
Lancet, jg. 380, nr. 9838, p. 258-271.
Beenackers, M.A., C.B.M. Kamphuis, A. Burdorf, J.P. Mackenbach en F.J. van Lenthe (2011). Sports
participation, perceived neighborhood safety, and individual cognitions: how do they interact?
In: International Journal of Behaviour Nutrition and Physical Activity, jg. 8, nr. 76 (open access).
Bennie J.A., J.Y. Chau, H.P. van der Ploeg, E. Stamatakis, A. Do en A. Bauman (2013). The prevalence and
correlates of sitting in European adults – a comparison of 32 Eurobarometer-participating countries.
In: International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, jg. 10, nr. 1, p. 107.
Berenschot (2011). Evaluatie bid w k Voetbal 2018. Utrecht: Berenschot.
Berkel, M. van, en C. Hazelebach (2009). Beweegteams in het basisonderwijs. Enschede: Stichting
Leerplanontwikkeling Nederland.
Bernard, A.B. en M.R. Busse (2004). Who Wins the Olympic Games: Economic Resources and Medal
Totals. In: The review of economics and statistics, dl. 86, nr. 1, p. 413-417.
Bij, J. van der, en M. van Voorn (2014). Wijkondernemingen. Het zwembad als wijkonderneming. Den Haag:
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Blok, P., G. Fernhout, E. Gerdes, H. Kandel, S. Schenk, C. Tunnel en T. Bridges (2011). Verkenning
maatschappelijke kosten en baten van de Olympische Spelen en Paralympische Spelen 2028 in Nederland.
Rotterdam/Amsterdam: Rebel/Arup.
Blokstra, A., P. Vissink, L.M.A.J. Venmans, P. Holleman, Y.T. van der Schouw en H.A. Smit (2011). Nederland
de Maat Genomen, 2009-2010. Monitoring van risicofactoren in de algemene bevolking (r i v m-rapport nr.
260152001/2011). Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
Boekblad (2014). Volop boeken rond w k Brazilië. Geraadpleegd augustus 2014 via http://www.boekblad.nl/
Boer, W. de (2011). Wereldkampioenschappen baanwielrennen 2011 – economische impact, bezoekersprofiel en
beleving. Nijmegen: Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.

297

r a pp or tage sp or t 2014

Boer, W. de (2013). Profiling visitors of non-mega sport events from an economic perspective. Presentatie op e a sm
congres, 12 september 2013. Istanbul: European Association of Sport Management.
Boer, W. de (2014). Zevenheuvelenloop 2013. Economische impact en bezoekersprofiel. Nijmegen: Hogeschool van
Arnhem en Nijmegen.
Boer, W. de, en M. van den Heuvel (2013). Developing tools for the measurement of social and economic impacts.
Presentatie op e a sm congres, 12 september 2013. Istanbul: European Association of Sport
Management.
Boer, W. de, en M. van den Heuvel (2014). Ontwikkeling van sportevenementenonderzoek en de w e sp.
In: P. Hover, J. Straatmeijer en K. Breedveld (red.), Sportevenementen in Nederland. Nieuwegein: Mulier
Instituut/Arko Sports Media.
Boetes, B. (2013). Wet educatie en beroepsonderwijs. Lichamelijke opvoeding / bewegen en sport in het
middelbaar beroepsonderwijs. Geraadpleegd mei 2014 via http://www.canonlo.nl/venster/39
Boonstra, N., N. Hermens en R. van Wonderen (2009). Sportief in de buurt: de meerwaarde van de
schoolsportvereniging. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Bos, D. (2006). Omdat ze zo ontzettend hetero zijn. Ervaringen van homoseksuele hockeyers en
fitnessers. In: S. Keuzenkamp, D. Bos, J.W. Duyvendak en G. Hekma (red.), Gewoon doen. Acceptatie van
homoseksualiteit in Nederland (p. 111-140). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Bottenburg, M. van (2008). Topsport. In: K. Breedveld, C. Kamphuis en A. Tiessen-Raaphorst (red.),
Rapportage sport 2008 (p. 257-279). Den Haag/’s Hertogenbosch: Sociaal en Cultureel Planbureau/
Mulier Instituut.
Bottenburg, M. van, en P. Hover (2009). Evenementenlopers in beeld. Onderzoek naar de succesfactoren
van loopevenementen op grond van de motivatie, beleving en waardering van de deelnemers. Utrecht/
’s-Hertogenbosch: Universiteit Utrecht/W.J.H. Mulier Instituut.
Bottenburg, M. van, B. Dijk, A. Elling en N. Reijgersberg (2012). Bloed, zweet en tranen en een moment van
glorie; 3-meting topsportklimaat in Nederland. Nieuwegein: Arko Sports Media.
Brackenridge, C.H. (2001). Spoilsports: understanding and preventing sexual exploitation in sport. London/
New York: Routledge.
Breedveld, K. (2006). Verschillen in sportdeelname. In: K. Breedveld en A. Tiessen-Raaphorst (red.),
Rapportage sport 2006 (p. 299-321). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Breedveld, K., M. de Jong, E. Boers en J. Steenbergen (2010a). Sportonderzoek in beeld. ’s-Hertogenbosch/
Nijmegen: W.J.H. Mulier Instituut/Kennispraktijk - voor sport, onderwijs & gezondheid.
Breedveld, K., M. de Jong, S. de Groot-Nuijten en K. de Jonge (2013). Jaarboek sport & strategie: beleid en
onderzoek: editie 2012/2013. Nieuwegein: Arko Sports Media i.s.m. Mulier Instituut.
Breedveld, K., G. Molleman, F. Smits en N. Reijgersberg (2010b). Kennisagenda sport 2011-2016.
’s-Hertogenbosch/Den Haag: W.J.H. Mulier Instituut/ZonMw.
Breedveld, K. (2014). Sportparticipatie: uitdagingen voor wetenschap en beleid (oratie). Nijmegen:
Radboud Universiteit Nijmegen.
Breedveld, K. en S. Mulleneers (2011). Geen tijd: smoes of realiteit? In: A. Elling en F. Kemper (red.), ‘Het
kost veel tijd en je wordt er moe van’. Verklaringen voor sportdeelname en inzichten in de leefwereld van niet-sporters
(p. 57-73). Nieuwegein/ ’s-Hertogenbosch: Arko Sports Media/ Mulier Instituut.
Breedveld, K., C. Kamphuis en A. Tiessen-Raaphorst (red.) (2008). Rapportage sport 2008. Den Haag/
’s Hertogenbosch: Sociaal en Cultureel Planbureau/Mulier Instituut.
Breedveld, K., H. van der Poel, M. de Jong en D. Collard (2011) Beleidsdoorlichting Sport. Hoofdrapport.
’s-Hertogenbosch: Mulier Instituut.
298

liter atuur

Brouwer, B., A. Aldershof, H. Bax, M. van Berkel, G. van Dokkum, M.J. Mulder en J. Nienhuis (2011). Human
movement and sports 2028. Een blik in de toekomst van lichameljke opvoeding/bewegingsonderwijs en sport op
school. Enschede: Stichting Leerplanontwikkeling Nederland.
Buisman, A. (1987). Jeugdsport en fair play. Haarlem: De Vrieseborch.
Buisman, A. (2002). Jeugdsport en fair play in het Nederlandse sportbeleid. Amsterdam: s w p
cbs (2013). Sport in beeld. De bijdrage van sport aan de Nederlandse economie 2006, 2008 en 2010. Den Haag/
Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
cbs StatLine (2013). ic t-gebruik van personen naar persoonskenmerken. Geraadpleegd 1 mei 2014 via
http://statline.cbs.nl
cbs/scp (2013). Armoedesignalement 2013. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek/Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Centraal informatiepunt Voetbalvandalisme (2014). Geraadpleegd april 2014 via www.civ-voetbal.com.
Centraal Planbureau (2013). De Nederlandse woningmarkt – hypotheekrente, huizenprijzen en consumptie.
Den Haag: Centraal Planbureau.
Chalip, L. (2006). Towards social leverage of sport events. In: Journal of Sport & Tourism, jg. 11, nr. 2,
p. 109-127.
Chorus A. en V. Hildebrandt (2010). Bewegen in Nederland: de volwassen bevolking. In: V.H. Hildebrandt,
A.M.J. Chorus en J.H. Stubbe (red.), Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009 (p. 9-38). Leiden: t no
Kwaliteit van Leven.
Chorus, A.M.J., C. van Campen en M. den Draak (2010). Ouderen in beweging: van vitaal belang.
In: A. Tiessen-Raaphorst, D. Verbeek, J. de Haan en K. Breedveld (red.), Sport: een leven lang. Rapportage
sport 2010 (p. 137-152). Den Haag/ Utrecht: Sociaal en Cultureel Planbureau/Mulier Instituut.
Claringbould, I. (2011). Sport is geen kinderspel – Een onderzoek naar de betrokkenheid van volwassenen bij jeugdsport
in sportverenigingen. Nieuwegein: Arko Sports Media.
Cloïn, M. (red.) (2013). Met het oog op de tijd. Een blik op de tijdsbesteding van Nederlanders. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Collard, D. (2010). iPlay-study : development and evaluation of a school-based physical activity-related injury
prevention programme (proefschrift). Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam.
Collard, D. en I. Pulles (2014). Sportdeelname 2013. Utrecht: Mulier Instituut.
Commissie Anti-Doping Aanpak (2013). Meedoen of stoppen: eindrapport van de commissie anti-doping aanpak:
onderzoek naar de dopingcultuur in het Nederlandse wegwielrennen bij de heren. Gedownload op 1 juni 2014 via
www.rijksoverheid.nl.
Davina, M. (2009). Een regenboog aan geheimen in de sport. Amsterdam: Homosport Nederland
(www.guts.nu).
De Bosscher, V., J. Bingham, S. Shibli, M. van Bottenburg en P. de Knop (2008). A global sporting arms race.
An international comparative study on sports policy factors leading to international sporting success. Aachen/
Oxford: Meyer & Meyer.
De Bosscher, V., M. van Bottenburg, S. Shibli en H. Westerbeek (nog te verschijnen). Resultaten
splis s 2.0 –.
Dekker, P. en J. de Hart (2010). Vrijwilliger in de sport. In: A. Tiessen-Raaphorst, D. Verbeek, K. Breedveld
en J. de Haan (red.), Sport: een leven lang. Rapportage sport 2010 (p. 69-84). Den Haag/Utrecht: Sociaal en
Cultureel Planbureau/ Mulier Instituut.
Derks, W., P. Hovens en L. Klinkers (2010). Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief.
Geleen: Kenniscentrum voor bevolkingsdaling en beleid.
299

r a pp or tage sp or t 2014

Diepenveen, M. en J. Starrenburg (2010). Haagse leden van voetbalclubs. Aanvullende rapportage bij
afstandskaarten. Den Haag: gemeente Den Haag.
Dijk, B., M. van Bottenburg, V. de Bosscher, S. Shibli, H. Westerbeek en M. Kärmeniemi (2013). The impact
of sport for all policies on elite sporting success. Presentatie op ecss congres, 27 juni. Barcelona: ecss.
Directorate-General for Education and Culture (2014). Special Eurobarometer 412 ‘Sport and physical activity’.
Brussel: European Commission.
Dool, R. van den (2014a). Ontwikkeling van sportdeelname in Nederland. In: A. Tiessen-Raaphorst (red.),
Uitstappers en doorzetters (p. 19-25). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Dool, R. van den (2014b). Sport en andere (vrije)tijdsbestedingen. In: A. Tiessen-Raaphorst (red.),
Uitstappers en doorzetters; de persoonlijke en sociale context van sportdeelname en tijdbesteding aan sport
(p. 31-47). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Dool, R. van den (2014c). De sociale betekenis van sport voor 50-plussers. In: A. Tiessen-Raaphorst (red.),
Uitstappers en doorzetters; de persoonlijke en sociale context van sportdeelname en tijdbesteding aan sport
(p. 56-66). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Dool, R. van den, en A. Tiessen-Raaphorst (2013). Recreatieve en ontspannende activiteiten. In: M. Cloïn
(red), Met het oog op de tijd. Een blik op de tijdsbesteding van Nederlanders (p. 100-115). Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Dool, R. van den, A. Elling en R. Hoekman (2009). Sportersmonitor 2008. Een beschrijving van actuele
sportissues. ’s-Hertogenbosch: Mulier Instituut.
Dool, R. van den, A. Tiessen-Raaphorst en A. van den Broek (2014). v t o als nieuwe bron van informatie over
sport- en cultuurparticipatie, een vergelijking met avo. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau (www.
scp.nl).
Duijvestijn, P., B. Dijk, P. Egmond, M. Groot en D. Sommeren (2013). Excessief geweld op en om de
voetbalvelden. Praktijkonderzoek naar omvang, ernst en aanpak van voetbalgeweld. Amsterdam: Reed Business.
Dyck, D. van, G. Cardon, B. Deforche, N. Owen, K. de Cocker, K. Wijndaele, I. de Bourdeaudhuij (2011).
Socio-demographic, psychosocial and home-environmental attributes associated with adults’
domestic screen time. In: bmc Public Health, open acces, nr. 11, p. 668.
Elfvoetbal.nl (website). www.elfvoetbal.nl/nieuws/160641_forse-toename-abonnees-eredivisie-live
Elling, A. (2007). Het voordeel van thuis spelen. Sociale betekenissen en in- en uitsluitingsmechanismen in
sportloopbanen. ’s-Hertogenbosch/Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports Media.
Elling, A. en R. van den Dool (2009). Homotolerantie in de sport. Utrecht: Mulier Instituut.
Elling, A. en F. Kemper (red.) (2011). ‘Het kost veel tijd en je wordt er moe van.’ Verklaringen voor sportdeelname en
inzichten in de leefwereld van niet-sporters. Nieuwegein: Arko Sports Media.
Elling, A., I. van Hilvoorde en R. van den Dool (2014). Creating or awakening national pride through
sporting success: A longitudinal study on macro effects in the Netherlands. In: International Review for
the Sociology of Sport, jg. 49, nr. 2, p. 129-151.
European Commission (2007). Meeting Report 4th meeting of the eu Working Group ‘Sport & Economics’. Brussel:
European Commission.
Europese Commissie (2011a). Developing the European Dimension in Sport. Communication from the commission
to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of
the Regions. Geraadpleegd 15 mei 2014 via http://ec.europa.eu/sport/news/doc/communication/
communication_en.pdf
Europese Commissie (2011b). Special Eurobarometer 75.2. Directorate-General for Communication.
European Commission: Brussel.
300

liter atuur

Europese Commissie (2014a). Erasmus+: sport. Presentation Sportinformation Day, 4 februari 2014 Brussel.
Geraadpleegd op 4 maart 2014 via http://ec.europa.eu/sport/events/2014/2014040-sport-info-day_
en.htm
Europese Commissie (2014b). Vassiliou unveils plans for First European Week of Sport. Press release June 11 2014.
Brussels: European Commission (http://europa.eu/rapid/press-release_IP-14-659_en.htm).
Fasting, K., S. Chroni, S.E. Hervik en N. Knorre (2011). Sexual harassment in sport toward females in
three European countries. In: International Review for the Sociology of Sport, jg. 46, nr. 1, p. 76-90.
Fishbein, M. en I. Ajzen (1975). Belief, attitude, intention, and behavior: An introduction to theory and research.
Reading: Addison-Wesley.
Galenkamp, H. en M. van der Noordt (2013). Ervaren gezondheid: Hoeveel mensen voelen zich gezond?
In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu.
Giesbers, H. (2013). Afstand tot een sportaccommodatie per gemeente 2012. In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning,
Nationale Atlas Volksgezondheid. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (www.
zorgatlas.nl).
Gijsberts, M. (2014). Het jaarrapport integratie 2013: participatie van migranten op de arbeidsmarkt.
In: W. Huijnk, J. Dagevos en M. Gijsberts (red.), Jaarrapport Integratie (p. 31-34). Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Goossens, R., C. Kamphuis en N. van Veldhoven (2008). Sportinfrastructuur. In: K. Breedveld,
C. Kamphuis en A. Tiessen-Raaphorst (red.), Rapportage sport 2008 (p. 126-159). Den Haag/
’s-Hertogenbosch: Sociaal en Cultureel Planbureau/Mulier Instituut.
Green, B.C. (2005). Building sport programs to optimize athlete recruitment, retention and transition:
Toward a normative theory of sport development. In: Journal of Sport Management, jg. 3, nr. 19,
p. 233-253.
Green, M. en B. Houlihan (2005). Elite sport development. Policy learning and political priorities. Londen/New
York: Routledge.
Groenestein, T. van, en C. van der Linden (2012). Beleving mannelijke teamsport door niet-heteroseksuele mannen.
Amsterdam: Motivaction.
Groot, M. de, en P. Duijvestijn (2012). Sport en Bewegen in het mbo, meting 2012. Amsterdam: dsp -groep.
Groot, M. de, en P. Duijvestijn (2013). Handboek Meer halen uit sportevenementen. Achterliggend handboek bij
checklist maatschappelijke spin-off sportevenementen. Amsterdam: dsp -groep.
Groot, M. de, S. Blom en M. van der Gugten (2012). Meer halen uit sportevenementen: evaluatie vws beleidskader
pilots sportevenementen. Amsterdam: dsp -groep.
Guiaux, M. m.m.v. A. Roest en J. Iedema (2011). Voorbestemd tot achterstand? Armoede en sociale uitsluiting in de
kindertijd en 25 jaar later. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Haan, J. de, en N. Sonck (2013). Mediagebruik en sociale contacten. In: M. Cloïn (red.), Met het oog op de tijd.
Een blik op de tijdsbesteding van Nederlanders (p. 81-99). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Hallal, P.C., L.B. Andersen, F.C. Bull, R. Guthold, W. Haskell en U. Ekelund (2012). Global physical activity
levels: surveillance progress, pitfalls, and prospects. In: Lancet, jg. 380, nr. 9838, p. 247-257.
Hart, J. de, en P. Dekker (2009). Maatschappelijke en politieke participatie en betrokkenheid. In:
R. Bijl, J. Boelhouwer, E. Pommer en P. Schyns (red.), De Sociale Staat van Nederland 2009 (p. 239-269).
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Heijden, A. von, en J. van Kalmthout (2012). De Impuls van een combinatiefunctionaris, 2-meting. Utrecht:
Mulier Instituut.
301

r a pp or tage sp or t 2014

Heijden, A. von, A. Elling, S. Hakkers, N. Reijgersberg, F. van Rens en E. Wisse (2012). Evaluatie Topsport
talentscholen. Utrecht/Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports Media.
Heijden, A. von, R. van den Dool, C. van Lindert en K. Breedveld (2013). (On)beperkt sportief 2013. Monitor
sport- en beweegdeelname van mensen met een handicap. Utrecht/Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports
Media.
Heijden, B. van der, en J. Minkhorst (2012). Sportkader in Nederland. Facts & figures. Arnhem: noc*nsf.
Hendriksen, T. en I. Hoogerwerf (2013). Sportersmonitor 2012. Dongen: GfK (www.noc-nsf.nl).
Hermie, T. (2013). Voetballen in de buurt, of liever wat verder met vrienden? Een onderzoek met behulp van de centrale
plaatsen theorie naar de motivatie onder Utrechtse voetballers bij hun clubkeuze. Utrecht: Universiteit Utrecht.
Hertog, F. den, M. Bronkhorst, M. Moerman en R. van Wilgenburg (2006). De gezonde wijk. Een onderzoek
naar de relatie tussen fysieke wijkkenmerken en lichamelijke activiteit. Amsterdam: e mg o Instituut.
Heuvel, M. van den (2011). Sport, stad en ruimte: een analyse van de vijf grootste steden in Nederland
1960-2010. In: M. van den Heuvel, R. Hoekman en H. van der Poel (red.), Sport in de stad: over de
maatschappelijke, ruimtelijke en economische rol van sport in de stedelijke context (p. 66-84). Nieuwegein/
’s-Hertogenbosch: Arko Sports Media/ Mulier Instituut.
Hildebrandt, V.H., A. Chorus en A. Tiessen-Raaphorst (2010). Volwassenen: sport, bewegen en werk.
In: A. Tiessen-Raaphorst, D. Verbeek, K. Breedveld en J. de Haan. Sport: een leven lang. Rapportage sport
2010 (p. 125-136). Den Haag/Utrecht: Sociaal en Cultureel Planbureau/Mulier Instituut.
Hildebrandt, V.H., C.M. Bernaards, J.H. Stubbe (red.) (2013). Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2010/2011.
Leiden: t no Kwaliteit van Leven.
Hilderink, H.B.M., M.M. Harbers en H. Galenkamp (2013). Ervaren gezondheid: Zijn er verschillen tussen
Nederland en andere landen? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid.
Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
Hilhorst, J., N. Schipper-van Veldhoven, F. Jacobs, M. Theeboom en J. Steenbergen (2014). Trainer-kind
INterACTIE. Onderzoek naar het gedrag van trainer/coaches en de betekenis ervan voor de ontwikkeling van kinderen
in de Nederlandse wedstrijdsport. Nijmegen: BlackBoxPublishers.
Hoeboer, J., M. Krijger, S. de Vries (2014). Motorische ontwikkeling in relatie tot een actieve leefstijl.
In: Sportgericht, jg. 68, nr. 1, p. 28-31.
Hoekman, R. (2013). Sportdeelname en de rol van sportvoorzieningen. In: V.H. Hildebrandt, C.M.
Bernaards en J.H. Stubbe (red.), Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2010/2011 (p. 83-100). Leiden: t no.
Hoekman, R. en P. van der Bol (2014). Sport in collegeprogramma’s 2014: van armoedebeleid tot zelfredzaamheid.
Utrecht: Mulier Instituut.
Hoekman, R. en M. Gijsbers (2010). Sport in collegeprogramma’s: belangrijke bijzaak. Analyse van sport in
collegeprogramma’s gemeenten 2010-2014. ’s-Hertogenbosch: Mulier Instituut.
Hoekman, R. en J. Straatmeijer (2013). Sport en recessie 2013: doorwerking economische recessie op sportbeleid,
sportorganisaties en sportdeelname. Utrecht: Mulier Instituut.
Hoekman, R. en A. Tiessen-Raaphorst (2014). Sport en gr 2014. Burgers over lokale sportstandpunten en
sportbeleid. Utrecht/Den Haag: Mulier instituut/Sociaal en Cultureel Planbureau.
Hoekman, R., F. Knol en H. Van der Poel (2010). Ruimte en accommodaties voor sport. In: A. TiessenRaaphorst, D. Verbeek, J. de Haan en K. Breedveld (red.), Sport: een leven lang. Rapportage sport 2010
(p. 204-218). Den Haag/Utrecht: Sociaal en Cultureel Planbureau/Mulier Instituut.
Hoekman, R., D. Collard en A. Cevaal (2011a). Sportinfrastructuur in Nederland: quickscan sportaccommodaties en
sportorganisaties. ’s-Hertogenbosch: Mulier Instituut.

302

liter atuur

Hoekman, R., A. Elling, J.W. van der Roest en F. van Rens (2011b). Opbrengsten van Meedoen. Eind evaluatie
programma Meedoen alle jeugd door sport. Utrecht: Mulier Instituut.
Hoekman, R., D. Romijn en T. Rutten (2011c). Een veld voor de helft: over sociale tarieven en subsidies. Een tarievenen subsidievergelijking vanuit verenigingsperspectief voor Brabant Stad. ’s-Hertogenbosch: Mulier Instituut.
Hoekman, R., K. Hoenderkamp en H. van der Poel (red.) (2013). Sportaccommodaties in beeld. Utrecht/
Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports Media.
Hoenderkamp, K. en R. Hoekman (2013). Spreiding sportaccommodaties. In: R. Hoekman,
K. Hoenderkamp en H. van der Poel (red.), Sportaccommodaties in beeld (p. 55-73). Utrecht/Nieuwegein:
Mulier Instituut/Arko Sports Media.
hoi (2013). hoi 2.0 online opvraagmodule voor oplages. Amsterdam: hoi Instituut voor Media Auditing
(http://www.hoi-online.nl).
Homosport Nederland (2013). Tegenwoordig Gay Union Through Sports (gu t s). Achtergrond
documentatie. Geraadpleegd 14 juni 2014 via http://www.guts.nu/achtergrond/documentatie/
Hopman-Rock, M., S.I. de Vries, I. Bakker en W.T.M. Ooijendijk (2012). What determines walking of older
people in their neighborhood? In: Open Journal of Preventive Medicine, jg. 2, nr. 3, p. 279-286.
Horst, J. van der, F. Peters en J. Frietman (2013). Arbeidsmarktmonitor Sport 2013. Nijmegen: Kenniscentrum
Beroepsonderwijs Arbeidsmarkt.
Houwelingen, P. van, A. Boele en P. Dekker (2014). Burgermacht op eigen kracht? Een brede verkenning van
ontwikkelingen in burgerparticipatie. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Hover, P. (2012). Sportevenementen. Katalysator voor sportparticipatie en cohesie? Utrecht: Mulier Instituut.
Hover, P. (2013). Derde loopgolf dient zich aan. Geraadpleegd 22 april 2013 via www.sportnext.nl
Hover, P. en K. Breedveld (2014). Sportevenementen: vraag en aanbod. In: P. Hover, J. Straatmeijer en
K. Breedveld (red.), Sportevenementen in Nederland. Utrecht/Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports
Media.
Hover, P. en D. Romijn (2011). Evenementenlopers winnen terrein. Onderzoek naar de succesfactoren van middelgrote
loopevenementen op grond van de motivatie, beleving en waardering van de deelnemers. ’s Hertogenbosch:
Mulier Instituut.
Hover, P., S. Hakkers, K. Breedveld, A. Elling-Machartzki en J. Lucassen (2012). Trendrapport Fitnessbranche
2012. Nieuwegein/Utrecht: Arko Sports Media/Mulier Instituut.
Hover, P., J. Straatmeijer, D. Romijn en K. Breedveld, m.m.v. B. Dijk en H. Wolff (2013). The story of London
2012. De maatschappelijke betekenis van de Olympische en Paralympische Spelen in 2012. Utrecht/Nieuwegein:
Mulier Instituut/Arko Sports Media.
Humphreys, B.R., K. Maresovay en J.E. Ruseskiz (2012). Institutional Factors, Sport Policy, and Individual Sport
Participation: An International Comparison (Working Paper 2012-01). Edmonton: University of Alberta,
Department of Economics.
Huysmans, F. en J. de Haan (2010). Alle kanalen staan open. Digitalisering van het mediagebruik. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
ice s (2014). Eindrapport overheidsopdracht ethisch verantwoord sporten 2012-2014. Verstrekken van expertise op het
vlak van ethisch verantwoord sporten, met inbegrip van de problematiek aangaande integriteit, seksueel misbruik en
geweld. Gent: Internationaal Centrum Ethiek in de Sport.
Jacobs, H. en T. Kamphorst (1976). Onderzoekswensen op sportgebied. Utrecht: Universiteit Utrecht.
Jacobs, F. en A. Luderus (2012). Winst door Sport. In: N. Schipper-van Veldhoven, H. van der Palen, J. van
der Kerk en R. Schuijers (p.21-33), Goud in elke kind – Jeugdsport in een pedagogisch perspectief. Deventer: …
daM uitgeverij.
303

r a pp or tage sp or t 2014

Jeugd Sport Fonds (2013). Jaarverslag 2012. Amsterdam: Jeugd Sport Fonds.
Johan Cruijff Foundation (2014). Jaarverslag 2013. Amsterdam: Johan Cruijff Foundation.
Jong, M. de, C. van Lindert en H. van der Poel (2013). Voortgangsrapportage Monitor Sport en Bewegen in de Buurt
2013. Utrecht: Mulier Instituut.
Kalmthout, J. van, en R. van den Dool (2014). Gezonde kantine? Uitkomsten Nationaal Sport Onderzoek najaar
2013 (factsheet). Utrecht: Mulier Instituut.
Kamphuis, C. en R. van den Dool (2008). Sportdeelname. In: K. Breedveld, C. Kamphuis en A. TiessenRaaphorst (red.), Rapportage sport 2008 (p. 74-101). Den Haag/’s Hertogenbosch: Sociaal en Cultureel
Planbureau/Mulier Instituut.
Kamphuis, C. en R. van den Dool (2008). Volgers van de sport. In: K. Breedveld, C. Kamphuis en
A. Tiessen-Raaphorst (red.), Rapportage Sport 2008 (p. 102-126). Den Haag/’s Hertogenbosch: Sociaal en
Cultureel Planbureau/Mulier Instituut.
Kirby, S. en L. Greaves (1996). Foul Play: Sexual abuse and harassment in sport (paper). Dallas, usa: PreOlympic Scientific Congress.
Klauw, M. van der, M.W. Verheijden en J.D. Slinger (2013). Monitor Convenant Gezond Gewicht 2013 (t no 2013
R12037). Leiden: t no.
k l o (2014). k lo Publieksonderzoek van de Nederlandse Publieke Omroep. Hilversum: Nederlandse Publieke
Omroep.
Knol, F., L. Harms en K. Breedveld (2008). Sport, ruimte en tijd. In: K. Breedveld, C. Kamphuis en A.
Tiessen-Raaphorst (red.), Rapportage Sport 2008 (p. 192-213). Den Haag/’s Hertogenbosch: Sociaal en
Cultureel Planbureau/Mulier Instituut.
k n v b (2012). Voetbal voor iedereen. Actieplan homoacceptatie in het voetbal. Zeist: Koninklijke Nederlandse
Voetbal Bond.
k n v b Expertise (2013). Eredivisie fanonderzoek 2012/’13. Zeist: k n v b Expertise.
Kooijker, S. en N. Hoeymans (2014). Burgers en gezondheid. Themarapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning
2014. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
Kramer, D., J. Maas, M. Wingen en A. E. Kunst (2013). Neighbourhood safety and leisure-time physical
activity among Dutch adults: a multilevel perspective. In: International Journal Behavioral Nutrition and
Physical Activity, jg. 10, nr. 11 (open access).
Kruiter, J., C. Oomen, E. Dubbelman, J. van der Linden, M. Hulden, D. Kooij en M. van der Grinten (2012).
Jaarbericht 2011 Brede scholen in Nederland. Utrecht: Oberon.
Lee, I.-M., E.J. Shiroma, F. Lobelo, P. Puska, S.N. Blair en P.T. Katzmarzyk (2012). Effect of physical
inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life
expectancy. In: Lancet, jg. 380, nr. 9838, p. 219-29.
Leech, R.M.,S.A. McNaughton en A. Timperio (2014). The clustering of diet, physical activity and
sedentary behavior in children and adolescents: a review. In: International Journal of Behavioral Nutrition
and Physical Activity, open acces.
Leidelmeijer, K., G. Marlet, J. van Iersel, C. van Woerkens en H. van der Reijden (2008). De Leefbaarometer.
Leefbaarheid in Nederlandse wijken en buurten gemeten en vergeleken; rapportage instrumentontwikkeling.
Amsterdam/Utrecht: r ig o Research en Advies/Stichting Atlas voor gemeenten.
Lindert, C. van, M. de Jong en R. van den Dool (2008). (On)beperkt sportief. Monitor sportdeelname van mensen
met een handicap 2008. ’s-Hertogenbosch/Nieuwegein: W.J.H. Mulier Instituut/Arko Sports Media.
Lodders-Elfferich, P.C., J.G.M. Alders, G. Beukema, A.C. van Es en A.N. van der Zande (2008). Ruimte, regie
en rekenschap. Gedownload op 23 juni 2014 via http://www.rijksoverheid.nl.
304

liter atuur

Lucassen, J. (2012). Excellente trainers voor excellente sport (proefschrift).Tilburg/Nieuwegein: Universiteit
Tilburg/a r ko Sports Media.
Lucassen, J., J. van Kalmthout, J. Steenbergen, H. van der Werff, F. Smits en M. de Jong (2012a). Je gaat het
pas zien als je het door hebt. Conclusies en slotbeschouwing van de monitor Samen voor Sportiviteit en Respect 20092012. Nieuwegein: Arko Sports Media.
Lucassen, J., N. Reijgersberg en H. van der Werff (2012b). Evaluatie leergang vakbekwaamheid
bewegingsonderwijs via pabo. Utrecht: Mulier Insituut.
Mannen, E. en T. Dijkhuis (2013). Special Heroes Evaluatie 2009-2012. Bunnik: Gehandicaptensport
Nederland.
Martin-Diener, E., M. Wanner en S. Kriemler (2013). Associations of objectively assessed levels of physical
activity, aerobic fitness and motor coordination with injury risk in school children aged 7-9 years:
a cross sectional study. In: bmj open, volume 3, issue 8.
Mediawijzer.net (2014). Voorlichtingscampagne: Sportief met social media. Zoetermeer: Mediawijzer.net.
Geraadpleegd 17 juni 2014 via http://www.mediawijzer.net.
Moget, P., M. Weber en N. van Veldhoven (2012). Sexual harassment and abuse in Dutch sports: A short
review of early research and policy by the noc*nsf. In: C.H. Brackenridge, T. Kay en D. Rhind (red.),
Sport, Children’s Rights and Violence Prevention: A Sourcebook on Global Issues and Local Programmes (p. 123-128).
Londen: Brunel University.
Mulder, M. (2013). Ouderen per gemeente 2013. Nationaal Atlas Volksgezondheid. Bilthoven: Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu.(www.zorgatlas.nl).
Netwerkbureau Kinderopvang (2010). Kinderopvang en sport. Sport bso’s 2010. Gedownload via
www.bredeschool.nl
nisb (2013). Reisgids: op weg naar een beweegvriendelijke omgeving. Ede: Nederlands Instituut voor Sport en
Bewegen.
noc*nsf (1996). Seksuele Intimidatie. Geraadpleegd 16 juni 2014 via www.noc-nsf.nl.
noc*nsf (2007). Masterplan Arbitrage, Fluitend het veld op. Arnhem: noc*nsf.
noc*nsf (2009). Olympisch Plan 2028. Heel Nederland naar Olympisch niveau. Plan van aanpak op hoofdlijnen.
Arnhem: noc*nsf.
noc*nsf (2010). Nederland in de top tien. Arnhem: noc*nsf.
noc*nsf (2012a). Sport inspireert. Sportagenda 2016. Nieuwegein: Arko Sports Media.
noc*nsf (2012b). Seksuele Intimidatie. Geraadpleegd 16 juni 2014 via http://www.watisjouwgrens.nl
noc*nsf (2013). Sportbondenmonitor 2012. Arnhem: noc*nsf.
noc*nsf (2014). Sportdeelname Index GfK; Februari 2014. Geraadpleegd 15 augustus 2014 via http://www.
nocnsf.nl/sportdeelnameindex
Noije, L. van, J. den Ridder en H. Posthumus (2014). Burgerperspectieven 2014|2. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
nos (2011). Online Jaarverslag 2010. Hilversum: nos. Geraadpleegd 17 juni 2014 via http://nos.nl/
jaarverslag/nos-cijfers/22-kijk-luister-en-internetcijfers/
nos (2014). De nos in cijfers 2013. Geraadpleegd 17 juni 2014 via http://over.nos.nl/fileupload/NOS-in_
cijfers_2013.pdf
nrc Handelsblad (2014). Voetbalnieuws wordt met één klik gemaakt. In: nrc handelsblad, 31 januari 2014.
Nutech (2013). Populairste twitteronderwerpen van Nederland. Geraapleegd 10 april 2014 via http://www.
nutech.nl/internet/3652128/populairste-twitteronderwerpen-van-nederland-.html
Oberon (2012). Evaluatie Centra voor Topsport en Onderwijs. Utrecht: Oberon.
305

r a pp or tage sp or t 2014

oc w (2012a). Kamerbrief over sport, bewegen en gezonde leefstijl in en rond het onderwijs (13 april 2012). Den Haag:
ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen.
oc w (2012b). Wet passend onderwijs. In: Staatsblad, nr. 533, 5 november 2012.
oc w/v ws (2008). Beleidskader Sport, Bewegen en Onderwijs. Den Haag: ministeries van Onderwijs Cultuur en
Wetenschappen/Volksgezondheid Welzijn en Sport.
oc w/v ws (2012). Onderwijsagenda Sport, Bewegen en een Gezonde Leefstijl in en rondom de school. Den Haag:
ministeries van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen/Volksgezondheid Welzijn en Sport.
oc w, v ws, noc*nsf, v ng, Verenigde bijzondere scholen, Cultuurformatie (2007). Bestuurlijke afspraken
Impuls brede scholen, sport en cultuur. Den Haag: ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen.
Oldenboom, E., W. van Gool, L. Ratgers en A. van Schendel (2009). Le Vuelta Drenthe Holanda – beleving en
economische impact. Breda: nh t v en Meerwaarde.
Omli, J. en N.M. LaVoi (2012). Emotional experience of youth sport parents in anger. In: Journal of Applied
Sport Psychology, jg. 24, nr. 1, p. 10-25.
Ooijendijk, W.T.M., V.H. Hildebrandt en M. Stiggelbout (2002). Trendrapport Bewegen en Gezondheid
2000/2001. Heerhugowaard: Plantijn Casparie.
Pelsser, J. en N. Schipper-van Veldhoven (2012). Sportopleidingen in beeld. mbo-hbo-wo. Arnhem: noc*nsf.
Physical Activity Guidelines Advisory Committee (2008). Physical Activity Guidelines Advisory Committee Report.
Washington: U.S. Department of Health and Human Services.
Ploeg, H.P. van der, T. Chey, R.J. Korda, E. Banks en A. Bauman (2012). Sitting time and all-cause mortality
risk in 222 497 Australian adults. In: Archives of Internal Medicine, jg. 172, nr. 6, p. 494-500.
Posthumus, H., J. den Ridder en J. de Hart (2014). Verenigd in verandering. Grote maatschappelijke organisaties en
ontwikkelingen in de Nederlandse civil society. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Postma-de Groot, M. en P. Duijvestijn (2014). Een gezonde leefstijl in het mbo. Stand van zaken. Monitor gezonde
leefstijl 2013-2014. Amsterdam: dsp -groep.
Putters, K. (2014). Rijk geschakeerd. Op weg naar de participatiesamenleving. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
r a i, bovag, cbs, GfK Retail and Technology Benelux (2014). Fietsen in de statistiek 2007-2013 – Nederland.
Amsterdam: r a i vereniging (www.raivereniging.nl).
Reijgersberg, N. en A. Elling (2013). Evaluatie van de beleidsregel voor topsport talentscholen. Utrecht: Mulier
Instituut.
Reijgersberg, N., H. van der Werff en J. Lucassen (2013a). Nulmeting bewegingsonderwijs: onderzoek naar de
organisatie van het bewegingsonderwijs in het primair onderwijs. Utrecht: Mulier Instituut.
Reijgersberg, N., J. Lucassen en I. Pulles (2013b). Monitor onderwijsagenda sport, bewegen en gezonde leefstijl.
Utrecht: Mulier Instituut.
Reijgersberg, N., J. Lucassen en H. van der Werff, H. (2014). Nulmeting Bewegingsonderwijs voortgezet
onderwijs. Utrecht: Mulier Instituut.
Rhodes, R.E., R.S. Mark en C.P. Temmel (2012). Adult sedentary behavior. A systematic review.
In: American Journal of Preventive Medicine, open access.
Richard Krajicek Foundation (2013). Jaarverslag 2012. Den Haag: Richard Krajicek Foundation.
r ig o Research en Advies en Atlas voor gemeenten (2011). Leefbaarheid in balans. Ontwikkeling van de
leefbaarheid in de periode 2008-2010 op basis van de Leefbarometer. Den Haag: ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.
Rijksoverheid (2012). Bruggen slaan. Regeerakkoord v v d-PvdA. Gedownload op 12 juni via www.parlement.
com.
306

liter atuur

r i v m (2014). De opbrengsten van de #Jeugdimpuls. Rapportage resultaten. Bilthoven: Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu.
r mo (2014). De verleiding weerstaan. Grenzen aan beïnvloeding van gedrag door de overheid. Den Haag: Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling.
Roest, A. (2011). Kunnen meer kinderen meedoen? Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Romijn, D. en R. Hoekman (2013). Ruimte voor voetbal. In: R. Hoekman, K. Hoenderkamp en H. van der
Poel (red.), Sportaccommodaties in beeld (p. 136-155). Utrecht/Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports
Media.
Romijn, D., J. van Kalmthout, K. Breedveld en J. Lucassen (2013). vsk-monitor 2013. Voortgangsrapportage
Actieplan ‘Naar een veiliger sportklimaat’. Utrecht: Mulier Instituut.
Rutte, M. en D. Samson (2012). Bruggen slaan. Regeerakkoord v v d-PvdA 29 oktober 2012. Gedownload via
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/2012/10/29/regeerakkoord.html
Rutten, E.A. (2007). Education through Organized Youth Sport. Leiden: Mostert & Van Onderen.
Rutten, P. (2014). Kracht van verbeelding. Perspectieven op creatieve industrie. Rotterdam: Hogeschool
Rotterdam.
Scheerder, J. en B. Vanreusel (2006). Jong geleerd, oud gedaan? Over lifetime-sportbeoefening. In: P. de
Knop, B. Vanreusel en J. Scheerder (red.), Sportsociologie. Het spel en de spelers (p. 373-380). Maarssen:
Elsevier Gezondheidszorg.
Scheerder J. en M. van Bottenburg (2010). Global running. Evolutie van de loopsport vanuit een
internationaal perspectief. In: J. Scheerder en F. Boens (red.), Vlaanderen loopt! Sociaal-wetenschappelijk
onderzoek naar de loopsportmarkt (p. 43-77). Gent: Academia Press.
Schipper-van Veldhoven, N.H.M.J. (2012). Sports in a pedagogical perspective. In: S. Harvey en R. Light
(red.), Ethics in Youth Sport: Policy and pedagogical applications (p. 122-135). Londen/New York: Routledge.
Schipper-van Veldhoven, N. en A. Boks (2014). Laat ons lekker sporten. Kinderen onderzoeken gedrag van ouders
langs de kant (…). Deventer: …daM uitgeverij.
Schipper-van Veldhoven, N., T. Vertommen en L. Vloet (2014). (Sexual) Intimidation in Sports: the
Netherlands. In: M. Lang en M. Harthill (red.), Safeguarding, Child Protection and Abuse in Sport:
International Perspectives in Research, Policy and Practice (p. 40-47). Londen: Routledge.
Schipper, A. de, H. Deerenberg, B. Bourhoorn en H. Toussaint (2014). Gymmen kleuters beter met een
gymleraar? In: Sportgericht, jg. 68, nr. 3, p. 29-31.
Schönbeck, Y. en S. van Buuren (2010). Resultaten vijfde landelijke groeistudie (factsheet). Leiden: t no.
Schouten, F. (2013). Tevredenheidsonderzoek scheidsrechters: herhaalde meting 2013. Tilburg: Buro7.
Sedentary Behaviour Research Network (2012). Standardized use of the terms ‘sedentary’ and ‘sedentary
behaviours’. In: Applied Physiology Nutrition and Metabolism, jg. 37, nr. 3, p. 540-542.
Serkei, B., A. Goes en N. de Groot (2012). Van blind vertrouwen naar verantwoord beleid. Bruikbaarheid en
effectiviteit van beleidsinstrumenten seksuele intimidatie noc*nsf. Utrecht: mov isie.
Sijbesma, K. en R. Kaper (2014). Sport almanak 2013. noc*nsf Sportdeelname Index en Achmea Sport Index ≤18.
Arnhem: noc*nsf (noc*nsf 766).
sir e (2011). Geef kinderen hun spel terug. Amsterdam: Stichting Ideële Reclame.
sko (2009-2014). Jaarrapporten 2009-2014. Amsterdam: Stichting Kijkonderzoek.
Slinger, J.D., J.H. Stubbe en H. van der Werff (2012). Monitor en Evaluatie Beleidskader Sport, Bewegen en
Onderwijs. Eindrapportage. Leiden: t no.
Slingerland, M. (2014). Physical education’s contribution to levels of physical activity in children and adolescents
(proefschrift). Maastricht: Universiteit Maastricht.
307

r a pp or tage sp or t 2014

Sociaal Planbureau Groningen (2013). Belang van voorzieningen – welke acties willen mensen ondernemen om een
voorziening te behouden? Gedownload via www.sociaalplanbureaugroningen.nl/belang-voorzieningen
Sonck, N. en J. de Haan (2015). Media: tijd in beeld. Dagelijkse tijdbesteding aan media en communicatie. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Sonck, N., S. Pennekamp en F. Kok (2014). Media:Tijd 2014. Amsterdam/Den Haag: Nationaal Luister
Onderzoek, Nationaal Onderzoek Multimedia, Stichting Kijk Onderzoek / Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Sotiriadou, P., D. Shilbury en S. Quick (2008). The attraction, retention/transition and nurturing process
of sport development: some Australian evidence. In: Journal of Sport Management, jg. 3, nr. 22,
p. 247-272.
Spapens, T. en M. Olfers (2013). Matchfixing in Nederland: de aard en reikwijdte van het probleem, de risico’s en de
aanpak. Tilburg/Amsterdam: Tilburg University/Vrije Universiteit Amsterdam.
Spence, J.C. en R.E. Lee (2003). Toward a comprehensive model of physical activity. In: Psychology of Sport
and Exercise, jg. 4, nr. 1, p. 7-24.
Sportcal (2013). Global Sports Nations Index 2013. London: Sportcal.
Stam, C. (2014). Letsels: kerncijfers 2012. Amsterdam: VeiligheidNL.
Steenbergen, J. en L. Vloet (2007). Fair play … over de regels en de geest – Van begripsverheldering tot beleid.
Deventer: …daM uitgeverij.
Steenbergen, J., I. van Hilvoorde en A. Buisman (1998). Fair play: concept en beleid. In: J. Steenbergen,
A.J. Buisman, P. de Knop en J.M.H. Lucassen (red.), Waarden en Normen in de sport. Analyse en
beleidsperspectief (p. 115-129). Houten/Diemen: Bohn Stafleu Van Loghum.
Steenbergen, J., J. Hilhorst, A. van der Sluis en M. Gijsbers (2010). Samen voor Sportiviteit en Respect: Analyse
spel- en gedragsregels. Nijmegen/Den Bosch: Kennispraktijk/Mulier Instituut.
Stegeman, H. (2000). Belang van bewegingsonderwijs. Legitimatie en algemene doelstellingen van het schoolvak
lichamelijke opvoeding. Zeist: Jan Luiting Fonds.
Stokvis, R. (2007). Sport, publiek en de media. Apeldoorn: Het Spinhuis.
Straatmeijer, J. (2014). Sportevenementenbeleid. In: P. Hover, J. Straatmeijer en K. Breedveld (red.),
Sportevenementen in Nederland. Over sportevenementen en hun maatschappelijke betekenis (p. 66-79). Utrecht/
Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports Media
s t w, n wo en ZonMw (2012). Sport: onderzoeksprogramma 2013-2016. Geraadpleegd 18 augustus 2014 via
www.zonmw.nl.
Taskforce Belemmeringen Sport en Bewegen in de Buurt (2013). Actieprogramma Taskforce Belemmeringen
Sport en Bewegen in de Buurt. Ede: Nederlands Instituut Sport en Bewegen/Taskforce Belemmeringen
Sport en Bewegen in de Buurt.
Tiessen-Raaphorst, A. (2010). Sportdeelname. In: A. Tiessen-Raaphorst, D. Verbeek, K. Breedveld en
J. de Haan (red.), Sport: een leven lang. Rapportage sport 2010 (p. 47-68). Den Haag/Utrecht: scp/Mulier
Instituut.
Tiessen-Raaphorst, A. en J. de Haan (2012). Versterking data-infrastructuur sport. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Tiessen-Raaphorst, A. (2014a). Sociaal-demografische kenmerken van sportdeelname. In: A. TiessenRaaphorst (red.), Uitstappers en doorzetters. De persoonlijke en sociale context van sportdeelname en tijdsbesteding
aan sport (p. 26-30). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

308

liter atuur

Tiessen-Raaphorst, A. (2014b). Verschillen in sportdeelname tussen mannen en vrouwen in de drukke
levensfase. In: A. Tiessen-Raaphorst (red.), Uitstappers en doorzetters. De persoonlijke en sociale context van
sportdeelname en tijdsbesteding aan sport (p. 48-55). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Tiessen-Raaphorst, A. en K. Breedveld (2007). Een gele kaart voor de sport. Een quick scan naar wenselijke en
onwenselijke praktijken in en rondom de breedtesport. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Tiessen-Raaphorst, A. en R. van den Dool (2012). Factsheet Ontwikkelingen in sportdeelname,
verenigingslidmaatschap en vrijwilligerswerk in de sport. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau
(webpublicatie).
Tiessen-Raaphorst A., en J. de Haan (2010). Een leven lang betrokken bij sport. In: A. Tiessen-Raaphorst,
D. Verbeek, J. de Haan en K. Breedveld (red.), Sport: een leven lang. Rapportage Sport 2010 (p. 167-178)
Den Haag/Utrecht: Sociaal en Cultureel Planbureau/Mulier Instituut.
Tiessen-Raaphorst, A., J. de Haan, m.m.v. R. van den Dool (2012). Versterking data-infrastructuur sport.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Tiessen-Raaphorst, A., J. Lucassen, R. van den Dool en J. van Kalmthout (2008). Weinig over de schreef.
Een onderzoek naar onwenselijk gedrag in de breedtesport. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Tolsma, J. en M.H.J. Wolbers (2010). Naar een open samenleving? Recente ontwikkelingen in de sociale stijging en
daling in Nederland. Den Haag: Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling.
Trimbos Instituut (2013). Veelgestelde vragen. Geraadpleegd via www.alcoholinfo.nl/publiek/
veelgesteldevragen/resultaten/antwoord/?vraag=10089.
Turkenburg, M., L. Herweijer, A. van den Broek en I. Andriessen (2014). Op zoek naar bewijs II.
Evaluatieontwerpen onderwijs- en cultuurmaatregelen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Tweede Kamer (2008/2009). Motie van het lid Hamer. Tweede Kamer, vergaderjaar 2008/2009, 31700-15.
Den Haag: Sdu Uitgevers.
Twitter Blog (2014). w k 2014 populair op Twitter. Geraadpleegd 12 september 2014 via http://www.
twitternederland.org/blog/wk-2014-populair-op-twitter/
U.S. Department of Health and Human Services (2008). Physical Activity Guidelines Advisory Committee Report.
Washington, dc: U.S. Department of Health and Human Services.
uefa (2011). The European Club Footballing Landscape. Club licensing benchmarking report financial year 2010. uefa:
Nyon.
v&j (2014). Kamerbrief Herijking Loterijstelsel. Den Haag: ministerie van Veiligheid en Justitie.
Vanden Auweele, Y., J. Opdenacker, T. Vertommen, F. Boen, L. van Niekerk, K. De Martelaer en B. De
Cuyper (2008). Unwanted Sexual Intimacies in Sport. Perceptions and reported prevalence among
Flemish, female student-athletes. In: International Journal of Sport and Exercise Psychology, jg. 6, nr. 4,
p. 354-365.
VeiligheidNL (2013). Ongevallen en Bewegen in Nederland 2012. Amsterdam: VeiligheidNL.
Veldhoven, N. van, K. Breedveld, B. Donkers en J. Rijpstra (2011). Sport, haar lectoren en kenniskringen:
sportonderzoek op het hbo. Deventer: ...daM uitgeverij.
Veldhoven, N. van, en L. van Vucht Tijssen (red.) (2011). Fundament onder de Olympische ambities. Sectorplan
Sportonderzoek en –onderwijs 2011-2016. Deventer: …daM Uitgeverij.
Verhoogt, P. en E. Oldenboom (2010). Giro d’Italia in Amsterdam. Economische impact en beleving. Hoofddorp:
Sport2B.
Verlaat, M. van ’t (2010). Markgerichte sportbonden: een paradox? (proefschrift). Oisterwijk: Uitgeverij
BOXPress.

309

r a pp or tage sp or t 2014

Vermeij, L., R. Hoekman en A. Steenbekkers (2014). Hoe ver gaan dorpsbewoners voor de sport?
In: Vrijetijdstudies, jg. 32, nr. 1, p. 7-18.
Vertommen, T. (2011). Analyse van het Meldpunt voor Seksuele Intimidatie in de Sport. Arnhem: noc*nsf.
Vertommen, T., N. Schipper-van Veldhoven, M.J. Harthill en F. van den Eede (2013). Sexual harassment
and abuse in sport: the noc*nsf Helpline. In: International Review for the Sociology of Sport (on-line
beschikbaar via website ir ss).
Vertommen, T., N. Schipper-van Veldhoven en F. van den Eede (2014). Project Universiteit Antwerpen.
In: ice s, Eindrapport overheidsopdracht ethisch verantwoord sporten 2012-2014. Verstrekken van expertise op het
vlak van ethisch verantwoord sporten, met inbegrip van de problematiek aangaande integriteit, seksueel misbruik en
geweld (p.25-38). Gent: Internationaal Centrum Ethiek in de Sport.
Vogels, R. (2014). Sportdeelname van niet-westerse migranten. In: A. Tiessen-Raaphorst (red.), Uitstappers
en doorzetters. De persoonlijke en sociale context van sportdeelname en tijdsbesteding aan sport (p. 67-88).
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Volkskrant, de (2013). Het succes van Gijp toont de macht van het bedrijf VI. In: de Volkskrant, 7 juni 2013.
Vos, S., R. Walraven, P. Hover, J. Borgers en J. Scheerder (2014). Voor de pret of de prestatie? Typologieën
van evenementenloopsters. In: Vrijetijdstudies, jg. 21, nr. 2, p. 19-34.
Vries, S. I. de, M. Hopman-Rock, I. Bakker, R. A. Hirasing en W. Van Mechelen (2010). Built
environmental correlates of walking and cycling in Dutch urban children: results from the space
study. In: International Journal of Environmental Research and Public Health, jg. 10, nr. 7, p. 2309-2324.
vsg (2010). Visiedocument Nederland Sportland. Geraadpleegd via www.sportengemeenten.nl
v ws (2005). Nota Tijd voor Sport. Bewegen, Meedoen, Presteren. Den Haag: ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport.
v ws (2007). De kracht van sport. Den Haag: ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
v ws (2009). Uitblinken op alle niveaus. Kabinetsstandpunt bij het Olympisch Plan 2028. Den Haag: ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
v ws (2011a). Beleidsbrief sport. Sport en Bewegen in Olympisch perspectief. Den Haag: ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
v ws (2011b). Programma Sport en Bewegen in de Buurt. Den Haag: ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport.
v ws (2011c). Actieplan Naar een veiliger sportklimaat. Den Haag: ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport.
v ws (2012). Kamerbrief over Kennisbeleid Sport. Den Haag: ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport.
v ws (2013a). Alles is gezondheid... Het Nationaal Programma Preventie 2014-2016. Den Haag: ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
v ws (2013b). Beleidskader sportevenementen. Den Haag: ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
v ws (2013c). Kamerbrief Reactie rapportage Taskforce Belemmeringen Sport en Bewegen in de Buurt. Den Haag:
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
v ws (2013d). Kamerbrief over intensiveringsmaatregelen ‘Naar een veiliger sportklimaat’. Den Haag: ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
v ws (2014). Kamerbrief Kennis- en innovatieagenda sport. Den Haag: ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport.

310

liter atuur

Weed, M., E. Coren, J. Fiore, L. Mansfield, I. Wellard, D. Chatziefstathiou en S. Dowse (2009). A systematic
review of the evidence base for developing a physical activity and health legacy from the London 2012 Olympic and
Paralympic Games. Londen: Department of Health.
Werff, H. van der, en K. Breedveld (red.) (2013). Zwemmen in Nederland. De zwemsport in al zijn facetten nader
belicht. Utrecht/Nieuwegein: Mulier Instituut/Arko Sports Media.
Werff, H. van der, en J. van Kalmthout (2012). Minder klappen, meer applaus? Beeldvorming Nederlands publiek
rondom voorkomen onwenselijke gedrag in de sport, 2011. Utrecht: Mulier Instituut.
Werff, H. van der., E. Wisse en M. Stuij (2012). Sport en onderwijs verbonden. Kwalitatief verdiepend onderzoek
naar succesfactoren in de samenwerking tussen sportverenigingen en scholen. Utrecht: Mulier Instituut.
Wilk, E.A. van der (2013). Zijn er verschillen in alcoholgebruik tussen Nederland en andere landen?
In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu.
Wilk, E.A. van der, en M.M. Harbers (2012). Overgewicht. Zijn er verschillen tussen Nederland en
andere landen? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
Wirtz, F., M. Aartsen, M. Visser en D. Deeg (2012). Sport en eenzaamheid (l a sa rapport). Amsterdam:
Vrije Universiteit Amsterdam.
Wisse, E. en A. Elling (2013). Sport en sociale media. Resultaten Nationaal Sport Onderzoek 2012. Utrecht: Mulier
Instituut via www.mulierinstituut.nl.
ZonMw (2013). Sportimpuls managementrapportage subsidieaanvragen, ronde 2013. Den Haag: ZonMw
(www.zonmw.nl).

311

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau
Werkprogramma
Het Sociaal en Cultureel Planbureau stelt twee keer per jaar zijn Werkprogramma vast.
De tekst van het lopende programma is te vinden op de website van het scp: www.scp.nl.

scp-publicaties
Onderstaande lijst bevat een selectie van publicaties van het Sociaal en Cultureel Plan­bureau. Deze
publicaties zijn verkrijgbaar bij de boekhandel, of via de website van het scp. Een complete lijst is
te vinden op www.scp.nl/publicaties.

Sociaal en Cultureel Rapporten
Betrekkelijke betrokkenheid. Studies in sociale cohesie. Sociaal en Cultureel Rapport 2008.
isbn 978 90 377 0368-9
Wisseling van de wacht: generaties in Nederland. Sociaal en Cultureel Rapport 2010. Andries van den Broek,
Ria Bronneman-Helmers en Vic Veldheer (red.). isbn 978 90 377 0505 8
Een beroep op de burger. Minder verzorgingsstaat, meer eigen verantwoordelijkheid? Sociaal en Cultureel Rapport
2012. Vic Veldheer, Jedid-Jah Jonker, Lonneke van Noije, Cok Vrooman (red.). isbn 978 90 377 0623 9

scp-publicaties 2013
2013-1
2013-2

2013-3
2013-4
2013-5

2013-6
2013-7
2013-8
		
2013-9
2013-10
2013-11

312

Van pech en rampspoed. Nieuwjaarsuitgave 2013 (2013). Paul Schnabel (red.).
isbn 978 90 377 0611 6
Terecht in de jeugdzorg. Voorspellers van kind- en opvoedproblematiek en jeugdzorggebruik (2013).
Sander Bot (red.), Simone de Roos, Klarita Sadiraj, Saskia Keuzenkamp,
Angela van den Broek, Ellen Kleijnen. isbn 978 90 377 0629 1
Gezinnen onderweg. Dagelijkse mobiliteit van ouders van jonge kinderen in het combineren van werk en
gezin (2013). Marjolijn van der Klis (red.) isbn 978 90 377 0568 3
Acceptatie van homoseksuelen, biseksuelen en transgenders in Nederland 2013 (2013).
Saskia Keuzenkamp en Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0648 2
Towards Tolerance. Exploring changes and explaining differences in attitudes towards homosexuality
across Europe (2013). Lisette Kuyper, Jurjen Iedema, Saskia Keuzenkamp.
isbn 978 90 377 0650 5
Sprekend op schrift. Een selectie uit vijftien jaar lezingen en artikelen van Paul Schnabel, 1998-2013
(2013). isbn 978 90 377 0647 5
Acceptance of lesbian, gay, bisexual and transgender individuals in the Netherlands 2013 (2013).
Saskia Keuzenkamp en Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0649 9
Gemeentelijk Wmo-beleid 2010. Een beschrijving vanuit het perspectief van gemeenten (2013).
Frieke Vonk, Mariska Kromhout, Peteke Feijten, Anna Maria Marangos.
isbn 978 90 377 0651 2
Aanbod van arbeid 2012 (2013). Jan Dirk Vlasblom, Edith Josten, Marian de Voogd-Hamelink.
isbn 978 90 377 0654 3
De dorpenmonitor (2013). Ontwikkelingen in de leefsituatie van dorpsbewoners. Anja Steenbekkers
en Lotte Vermeij (red.) isbn 978 90 377 0634 5
Van Paars 2 naar Rutte II. Rede van Paul Schnabel bij zijn afscheid van het Sociaal en Cultureel
­Planbureau, 11 maart 2013. isbn 978 90 377 0660 4

public aties va n he t s o ci a a l en c ultureel pl a nbure au

2013-12
2013-13
2013-14
2013-15
2013-16
2013-17

2013-18
2013-19
2013-20
		
2013-21
		
2013-22
2013-23
2013-24
		
2013-25
		
2013-26
		
2013-27
		
2013-28
2013-29
		
2013-30
2013-31

2013-32
		

Kunstminnend Nederland? Interesse en bezoek, drempels en ervaringen. Het culturele draagvlak, deel 12
(2013). Andries van den Broek. isbn 978 90 377 0652 9
Zwevende gelovigen. Oude religie en nieuwe spiritualiteit (2013). Joep de Hart.
isbn 978 90 377 0644 4
Nieuw in Nederland. Het leven van recent gemigreerde Bulgaren en Polen (2013). Mérove Gijsberts
(scp) en Marcel Lubbers (ru). isbn 978 90 377 0655 0.
Werk aan de wijk. Een quasi-experimentele evaluatie van het krachtwijkenbeleid (2013). Matthieu
Permentier, Jeanet Kullberg, Lonneke van Noije. isbn 978 90 377 0663 5
Lasten onder de loep. De kostengroei van de zorg voor verstandelijk gehandicapten ontrafeld (2013).
Michiel Ras, Debbie Verbeek-Oudijk en Evelien Eggink. isbn 978 90 377 0662 8.
De studie waard. Een verkenning van mogelijke gedragsreacties bij de invoering van een sociaal leenstel­
sel in het hoger onderwijs (2013). Monique Turkenburg, Lex Herweijer, Jaco Dagevos, m.m.v.
Iris Andriessen, Lenie van den Bulk (ced -groep). isbn 978 90 377 0664 2
Het persoonsgebonden budget in de AWBZ. Monitor 2012 (2013). Ab van der Torre, Ingrid Ooms,
Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0657 4
Informele zorg in Nederland. Een literatuurstudie naar mantelzorg en vrijwilligerswerk in de zorg
(2013). Alice de Boer en Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0679 6
De ondersteuning van Wmo-aanvragers en hun mantelzorgers in 2012 (2013). Peteke Feijten,
Anna Maria Marangos, Mirjam de Klerk, Alice de Boer, Frieke Vonk.
isbn 978 90 377 0667 3
Met zorg ouder worden. Zorgtrajecten van ouderen in tien jaar (2013). Cretien van Campen,
Marjolein Broese van Groenou, Dorly Deeg, Jurjen Iedema. isbn 978 90 377 0626 0
Using smartphones in survey research: a multifunctional tool. Nathalie Sonck en Henk Fernee.
isbn 978 90 377 0680 2
Seksuele oriëntatie en werk. Ervaringen van lesbische, homoseksuele, biseksuele en heteroseksuele
werknemers (2013). Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0668 0
Ontwikkelingen in ondersteuning van mensen met lichamelijke beperkingen en de effecten van onder­
steuning op participatie (2013). Jolien Hofstede, Mieke Cardol, Mieke Rijken.
isbn 978 90 377 0676 5
Samen scholen. Ouders en scholen over samenwerking in basisonderwijs, voortgezet onderwijs en
middelbaar beroepsonderwijs (2013). Lex Herweijer en Ria Vogels. isbn 978 90 377 0671 0
Met het oog op de tijd. Een blik op de tijdsbesteding van Nederlanders (2013). Mariëlle Cloïn (red.).
isbn 978 90 377 0670 3
Vrijwillige inzet en ondersteuningsinitiatieven. Een verkenning van Wmo-beleid en -praktijk in vijf
gemeenten (2013). Wouter Mensink, Anita Boele, Pepijn van Houwelingen.
isbn 978 90 377 0659 8
Een onzeker perspectief: vooruitzichten van tijdelijke werknemers (2013). Jan Dirk Vlasblom,
Edith Josten. isbn 978 90 377 0682 6 (elektronische publicatie)
Maatschappelijke effecten van het wetsvoorstel Hervorming kindregelingen voor gezinnen met
kinderen (2013). Stella Hoff, Arjan Soede.
isbn 978 90 377 0684 0 (elektronische publicatie)
De sociale staat van Nederland 2013 (2013). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer, Evert Pommer,
Nathalie Sonck (red.). isbn 978 90 377 0685 7
De weg naar maatschappelijke ondersteuning. Een onderzoek naar de kanteling in tien gemeenten
(2013). Maaike den Draak (scp), Wouter Mensink (scp), Mary van den Wijngaart (Lokaal
Centraal bv), Mariska Kromhout (scp). isbn 978 90 377 0686 4
Maten voor gemeenten 2013 (2013). Evert Pommer, Ingrid Ooms, Saskia Jansen.
isbn 978 90 377 0688 8
313

r a pp or tage sp or t 2014

2013-33
		
2013-34
2013-35

Biedt het concept integratie nog perspectief? (2013). Jaco Dagevos, Malin Grundel.
isbn 978 90 377 0687 1 (elektronische publicatie)
Groeit de jeugdzorg door? Het beroep op de voorzieningen: realisatie 2001-2011 en raming 2011-2017
(2013). Klarita Sadiraj, Michiel Ras, Lisa Putman, Jedid-Jah Jonker. isbn 978 90 377 0677 2
Burgers over de kwaliteit van publieke diensten. Een terugblik op 2002-2010 (2013). Evelien
Eggink, Debbie Verbeek-Oudijk, Evert Pommer. isbn 978 90 377 0678 9 (elektronische publicatie)

scp-publicaties 2014
2014-1
2014-2
2014-3
		
2014-4

2014-5
2014-6
2014-7
2014-8

2014-10
2014-11
2014-12
2014-13

2014-14
2014-15
2014-16

2014-17

314

Kansen voor vakmanschap in het mbo. Een verkenning (2014). Monique Turkenburg m.m.v.
Lenie van den Bulk (ced -groep) en Ria Vogels (scp). isbn 978 90 377 0637 6
Jaarrapport integratie 2013. Participatie van migranten op de arbeidsmarkt (2014). Willem
Huijnk, Mérove Gijsberts, Jaco Dagevos. isbn 978 90 377 0697 0
Ervaren discriminatie in Nederland (2013). Iris Andriessen, Henk Fernee en Karin
Wittebrood. isbn 978 90 377 0672 7 (elektronische publicatie)
Samenvatting en conclusies van Sterke steden, gemengde wijken (2014). Jeanet Kullberg,
Matthieu Permentier, m.m.v. Emily Miltenburg. isbn 978 90 377 0696 3
(elektronische publicatie)
Perceived discrimination in the Netherlands (2014). Iris Andriessen, Henk Fernee en
Karin Wittebrood. isbn 978 90 377 0699 4
De Wmo-uitgaven van gemeenten in 2010 (2014). Barbara Wapstra, Lieke Salomé en
Nelleke Koppelman. isbn 978 90 377 0698 7 (elektronische publicatie)
Burgermacht op eigen kracht? Een brede verkenning van ontwikkelingen in burgerparticipatie
(2014). Pepijn van Houwelingen, Anita Boele, Paul Dekker. isbn 978 90 377 0635 2
Uitstappers en doorzetters. De persoonlijke en sociale context van sportdeelname en tijds­
besteding aan sport (2014). Annet Tiessen-Raaphorst (red.), Remko van den Dool en
Ria Vogels. isbn 978 90 377 0700 7
Geloven binnen en buiten verband. Godsdienstige ontwikkelingen in Nederland (2014). Joep de
Hart. isbn 978 90 377 0636 9
Replicatie van het meetinstrument voor sociale uitsluiting (2014). Stella Hoff.
isbn 978 90 377 0674 1 (elektronische publicatie)
Vraag naar arbeid 2013 (2014). Patricia van Echtelt, Jan Dirk Vlasblom, Marian de
Voogd-Hamelink. isbn 978 90 377 0707 6
De Wmo in beweging; Evaluatie Wet maatschappelijke ondersteuning 2010-2012 (2014).
Mariska Kromhout, Peteke Feijten, Frieke Vonk, Mirjam de Klerk, Anna Maria
Marangos, Wouter Mensink, Maaike den Draak, Alice de Boer, m.m.v. Jurjen
Iedema. isbn 978 90 377 0706 9
Anders in de klas. Evaluatie van de pilot Sociale veiligheid lhbt-jongeren op school (2014).
Freek Bucx en Femke van der Sman. isbn 978 90 377 0703 8
Leven met intersekse/dsd. Een verkennend onderzoek naar de leefsituatie van personen met
intersekse/dsd (2014). Jantine van Lisdonk. isbn 978 90 377 0705 2
Leergeld. Veranderingen in de financiële positie van het voortgezet onderwijs en verschillen
tussen besturen (2014). Lex Herweijer, Evelien Eggink, Evert Pommer, Jedid-Jah
Jonker, m.m.v. Ingrid Ooms en Saskia Jansen. isbn 978 90 377 0708 3
Verdelen op niveaus. Een multiniveaumodel voor de verdeling van het inkomensdeel van de
Participatie­wet over gemeenten (2014). Arjan Soede en Maroesjka Versantvoort
isbn 978 90 377 0711 3

public aties va n he t s o ci a a l en c ultureel pl a nbure au

2014-18

2014-19

2014-20
2014-21

2014-22

2014-23
2014-24
2014-25
2014-26

2014-27

2014-29
2014-30
2014-31

2014-32
2014-33
2014-34
2014-35
2014-36
2014-37
2014-38
2014-39

De Wmo in beweging. Beknopte samenvatting. Evaluatie Wet maatschappelijke ondersteuning
2010-2012 (2014). Mariska Kromhout, Peteke Feijten, Frieke Vonk, Mirjam de Klerk,
Anna Maria Marangos, Wouter Mensink, Maaike den Draak, Alice de Boer, m.m.v.
Jurjen Iedema. isbn 978 90 377 0712 0
Anders in de klas. Journalistieke samenvatting. Evaluatie van de pilot Sociale veiligheid lhbtjongeren op school (2014). Karolien Bais, Freek Bucx, Femke van der Sman, m.m.v.
Charlotte Jalvingh. isbn 978 90 377 0713 7
Rijk geschakeeerd. Op weg naar de participatiesamenleving (2014). Kim Putters.
isbn 978 90 377 0715 1
Ouderenmishandeling. Advies over onderzoek naar aard en omvang van misbruik en geweld
tegen ouderen in afhankelijkheidsrelaties (2014). Inger Plaisier en Mirjam de Klerk.
isbn 978 90 377 0716 8
Huwelijksmigratie in Nederland. Achtergronden en leefsituatie van huwelijks­migranten
(2014). Leen Sterckx, Jaco Dagevos, Willem Huijnk, Jantine van Lisdonk.
isbn 978 90 377 0702 1
Living with intersexe/dsd. An exploratory study of the social situation of persons with intersex/
dsd (2014). Jantine van Lisdonk. isbn 978 90 377 0717 5.
Poolse, Bulgaarse en Roemeense kinderen in Nederland. Een verkenning van hun leefsituatie
(2014). Ria Vogels, Mérove Gijsberts en Maaike den Draak. isbn 978 90 377 0719 9
Krimp in de kinderopvang (2014). Wil Portegijs, Mariëlle Cloïn en Ans Merens.
isbn 978 90 377 0718 2.
Op zoek naar bewijs II. Evaluatieontwerpen onderwijs- en cultuurmaatregelen (2014).
Monique Turkenburg, Lex Herweijer, Andries van den Broek, Iris Andriessen.
isbn 978 90 377 0720 5
Hulp geboden. Een verkenning van de mogelijkheden en grenzen van (meer) informele hulp
(2014). Mirjam de Klerk, Alice de Boer, Sjoerd Kooiker, Inger Plaisier, Peggy
Schyns. isbn 978 90 377 0721 2
Burn-out : verbanden tussen emotionele uitputting, arbeidsmarktpositie en Het Nieuwe Werken
(2014). Patricia van Echteld (red.). isbn 978 90 377 0723 6
Bevrijd of beklemd? (2014). Edith Josten, Jan Dirk Vlasblom, Cok Vrooman.
isbn 978 90 377 0710 6
Natuur en Cultuur. Een vergelijkende verkenning van betrokkenheid en beleid (2014). Anja
Steenbekkers en Andries van den Broek. isbn 978 90 377 0726 7 (elektronische
publicatie)
De acceptatie van homoseksualiteit door etnische en religieuze groepen in Nederland (2014).
Willem Huijnk. isbn 978 90 377 0704 5
Verschil in Nederland. Sociaal en Cultureel Rapport 2014 (2014). Cok Vrooman, Mérove
Gijsberts, Jeroen Boelhouwer (red.). isbn 978 90 377 0724 3
Verenigd in verandering (2014). Hanneke Posthumus, Josje den Ridder en Joep de
Hart. isbn 978 90 377 0725 0
Jongeren en seksuele oriëntatie (2014). Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0727 4
Zorg beter begrepen (2014). Isolde Woittiez, Lisa Putman, Evelien Eggink en Michiel
Ras. isbn 978 90 377 0729 8
Emancipatiemonitor 2014 (2014). Ans Merens (scp), Marion van den Brakel (cbs)
(red.). isbn 978 90 377 0728 1
Aan het werk vanuit een bijstands- of werkloosheidsuitkering (2014). Karin Wittebrood en
Iris Andriessen. isbn 978 90 377 0733 5 (elektronische publicatie)
Armoedesignalement 2014 (2014). isbn 978 90 377 0730 4
315

r a pp or tage sp or t 2014

2014-40 Gemeentelijk verklaringsmodel jeugdzorg (2014). Michiel Ras, Evert Pommer,
Klarita Sadiraj. isbn 978 90 377 0554 6 (elektronische publicatie)
2014-41 De hoofdzaken van het Sociaal en Cultureel Rapport 2014 (2014). Cok Vrooman, Mérove
Gijsberts en Jeroen Boelhouwer. Journalistieke samenvatting door Karolien Bais.
isbn 978 90 377 0692 5
2014-42 Verschillenanalyse jeugdzorg voor de regio. Een voorbeeld. (2014).Evert Pommer.
isbn 978 90 377 0737 3 (elektronische publicatie)
2014-43 Culturele activiteiten in 2012: bezoek, beoefening en steun (onderdeel Cultureel Draagvlak).
(2014). Andries van den Broek. isbn 978 90 377 0736 6 (elektronische publicatie)

Overige publicaties
Burgerperspectieven 2013 | 1 (2013). Paul Dekker en Hanneke Posthumus. isbn 978 90 377 0656 7
Burgerperspectieven 2013 | 2 (2013). Josje den Ridder, Hanneke Posthumus en Paul Dekker.
isbn 978 90 377 0658 1
Burgerperspectieven 2013 | 3 (2013). Paul Dekker en Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0675 8
Burgerperspectieven 2013 | 4 (2013). Paul Dekker, Josje den Ridder, Pepijn van Houwelingen, m.m.v.
Jaco Dagevos en Mérove Gijsberts. isbn 978 90 377 0690 1
Burgerperspectieven 2014 | 1 (2014). Paul Dekker en Josje den Ridder. isbn 978 90 377 0701 4
Burgerperspectieven 2014 | 2 (2014). Lonneke van Noije, Josje den Ridder, Hanneke Posthumus.
isbn 978 90 377 0714 4
Burgerperspectieven 2014 | 3 (2014). Paul Dekker en Josje den Ridder, m.m.v. René Gude.
isbn 978 90 377 0653 6
Burgerperspectieven 2014 | 4 (2014). Josje den Ridder, Maaike den Draak, Pepijn van Houwelingen en
Paul Dekker. isbn 978 90 377 0735 9
Gescheiden werelden? (2014). Mark Bovens, Paul Dekker en Will Tiemeijer (red.).
isbn 978 90 377 0734 2. Gezamenlijke uitgave van het scp en de w r r.

316