Het vaste bedrag in het
gemeentefonds en gemeentelijke herindeling
rapportnr. 1144
maart 2014

eindrapportage

Het vaste bedrag in het
gemeentefonds en gemeentelijke herindeling
eindrapportage

Johan Vonk, Leo Aarts en Maaike van Asselt

Advies in opdracht van Ministerie van BZK
Den Haag, maart 2014

rapport nr. 1144
© Aarts de Jong Wilms Goudriaan Public Economics bv
Website: www.ape.nl
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt via
druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming.

Inhoud
Samenvatting en conclusies

7

1

Inleiding
1.1
Het vaste bedrag
1.2
Onderzoeksvragen
1.3
Aanpak

11
11
11
12

2

Het vaste bedrag in het gemeentefonds
2.1
Inleiding
2.2
Omvang en uitsplitsing vaste bedrag
2.3
Ontwikkeling van het vaste bedrag
2.4
Conclusie

13
13
13
14
16

3

Meer beleids- en financiële verantwoordelijkheden
3.1
Wvg, Wmo, Wwb
3.2
Jeugdzorg, AWBZ en participatiewet
3.3
Samenwerkingsverbanden en gemeentefonds
3.4
Conclusie

17
17
17
18
19

4

De algemene uitkering en herindelingen
4.1
Inleiding
4.2
Effecten van herindelingen op uitkeringen
4.3
Directe prikkelwerking – verwachte baten herindelingen
4.4
Indirecte prikkelwerking via samenwerkingsverbanden

21
21
21
22
22

5

De rol van het vaste bedrag bij herindelingen (directe prikkelwerking)
5.1
Rol vaste bedrag in herindelingsproces
5.2
Conclusie directe prikkelwerking vast bedrag

25
25
26

6

Samenwerking en herindeling (indirecte prikkelwerking)
6.1
Inleiding
6.2
Samenwerkingen en herindelingen
6.3
Analyse indirecte prikkelwerking
6.4
Conclusie

27
27
27
28
29

7

Afschaffen of halvering vaste bedrag
7.1
Inleiding
7.2
Basis: verdeling naar rato van het aantal inwoners
7.3
Variant 2: verdeling naar rato van de algemene uitkering

31
31
32
32

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 5

7.4

8

Variant 3: Verdeling naar rato van het aantal inwoners boven de
50.000

33

Conclusies
Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
8.1
Onderzoeksvragen
Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
8.2
Eindconclusie vaste bedrag en herindelingenFout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Bijlage I

6

41

|

2014

Samenvatting en conclusies
De vraag
Na signalen vanuit betrokken gemeenten over de financiële consequenties van
een herindeling, wil het kabinet weten hoe de verdeelmaatstaf vast bedrag de
kans op herindeling beïnvloedt. Daarbij wenst het kabinet advies te ontvangen
over de manier waarop: ‘de verdeelmaatstaf vast bedrag in het gemeentefonds
kan worden aangepast zodat deze de herindeling bevordert, of minimaal niet belemmert’.
Het vaste bedrag in het gemeentefonds
Elke gemeente krijgt uit het gemeentefonds jaarlijks een vast bedrag van ongeveer € 400.000, opgesplitst in een aantal clusters. Het vaste bedrag dekt in beginsel dat deel van de algemene uitgaven dat niet afhangt van het aantal inwoners of
andere schaalfactoren zoals oppervlakte. Sinds 2001 geldt de huidige systematiek
van het gemeentefonds voor alle clusters. Sindsdien is de omvang van het vaste
bedrag reëel gestegen met 63%. Deze stijging reflecteert stijgende kosten, zoals
in de clusters ‘bestuursorganen’ en ‘veiligheid en justitie’, maar ook het instellen
van nieuwe vaste bedragen in andere clusters zoals ‘maatschappelijke zorg’. De
reële stijging van de totale algemene uitkering in dezelfde periode was 12%.
Gemeentelijke samenwerking en bekostiging
Door de jaren zijn de taken van gemeenten steeds verder uitgebreid. In de nabije
toekomst wordt hier met de aankomende decentralisaties nog een schep bovenop gedaan. Het aantal samenwerkingsverbanden onder gemeenten is in de laatste jaren sterk toegenomen en het is waarschijnlijk dat deze trend zich voortzet
met de aankomende decentralisaties. Dit kan gevolgen hebben voor de gewenste
hoogte van het vaste bedrag. Het vaste bedrag past in de filosofie van de globale
kostenoriëntatie van het gemeentefonds, alle gemeenten moeten hetzelfde voorzieningenniveau kunnen aanbieden, ongeacht de schaalomvang. Gemeenten in
een samenwerkingsverband kunnen schaalvoordelen realiseren en tegelijkertijd
de kleinschaligheidstoeslag -die het vaste bedrag in feite is- behouden. Hierdoor
kunnen verschillen in de bekostiging ontstaan met zelfstandig werkende gemeenten. Het Rijk zal moeten bepalen hoe met deze verschillen wordt omgegaan in de
verdeling van het gemeentefonds.
Herverdeeleffecten bij afschaffen of verminderen vaste bedrag
Eventuele afschaffing of vermindering van het vaste bedrag gaat gepaard met
herverdeeleffecten. Bij volledige afschaffing gaat het om een macrobedrag van

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 7

ongeveer € 162 mln. dat moet worden herverdeeld. Bij een herverdeling aan de
hand van het aantal inwoners ligt het omslagpunt bij 41.445 inwoners: gemeenten met minder inwoners verliezen en grotere gemeenten winnen. De gemeenten
met minder dan 10.000 inwoners zouden gemiddeld 6,06% van hun algemene
uitkering verliezen en de G4 zouden er gemiddeld 0,54% op vooruitgaan. Bij alternatieve herverdelingen, zoals naar rato van de hoogte van de algemene uitkering of naar rato van het aantal inwoners boven de 50.000, vertonen de herverdeeleffecten globaal hetzelfde beeld. Bij halvering van het vaste bedrag worden
de corresponderende herverdeeleffecten ook gehalveerd.
Het vaste bedrag en herindelingen (directe prikkelwerking)
Vooral door de verdeelmaatstaf ‘vast bedrag’ is bij een gemeentelijke herindeling
de algemene uitkering van de nieuwe gemeente niet simpelweg de optelsom van
de algemene uitkering van de oorspronkelijke gemeenten. Elke gemeente ontvangt immers maar één keer het vaste bedrag. Hierdoor verliezen gemeenten bij
een herindeling n-1 maal het vaste bedrag (waar n het aantal fuserende gemeenten betreft), in de veronderstelling dat opschaling leidt tot kostenbesparingen. In
de praktijk daalt de gecombineerde algemene uitkering met ongeveer 1,61%.
Hiervan is 82% terug te leiden tot het verlies van n-1 maal het vaste bedrag.
Daarom is het vaste bedrag de belangrijkste component in de negatieve inkomstenprikkel bij herindeling.
Gemeenten zijn zich bewust van deze negatieve prikkel. Maar in de praktijk
weerhoudt deze inkomstendaling gemeenten niet van de beslissing om een herindelingstraject te starten, respectievelijk om met een herindeling in te stemmen. Die beslissing wordt door andere factoren gedomineerd. Bestuurskrachtargumenten spelen hierbij vaak een grote rol, veelal met een defensieve
ondertoon: ‘we redden het niet alleen’. Betrokken partijen beseffen wel dat herindeling op de maatstaf vast bedrag een verlies oplevert, maar men vertrouwt erop, veelal zonder diepgaande financiële analyses, dat de structurele kostenvoordelen dit verlies compenseren. Niet zelden wordt de ‘business case herindeling’
pas gedetailleerd uitgewerkt nadat het besluit tot herindeling is genomen. De geraadpleegde ervaringsdeskundigen bij gemeenten en provincies verwachten niet
dat door het wegnemen van de negatieve fusieprikkel van het vaste bedrag, het
aantal herindelingen merkbaar zal toenemen.
Indirecte prikkelwerking: het vaste bedrag en samenwerking, samenwerking en
herindeling
Door het vaste bedrag hebben gemeenten die samenwerken een voordeel in de
bekostiging. Door samen te werken met andere gemeenten kunnen kleine gemeenten dezelfde schaalvoordelen bereiken als grote gemeenten en tegelijk de
kleinschaligheidstoeslag in de bekostiging behouden. Vervolgens is de vraag of in-

8

|

2014

tergemeentelijke samenwerkingen bevorderlijk zijn voor herindelingen. Het antwoord is niet eenduidig. Aan de ene kant vermindert samenwerking de externe
urgentie om een herindelingsproces te starten. Gemeenten die niet willen herindelen, hopen door samenwerking de noodzaak tot herindeling weg te nemen.
Aan de andere kant leidt samenwerking tot intensivering van de bestuurlijke en
ambtelijke contacten, tot onderlinge informatie-uitwisseling, tot een groter onderling vertrouwen en vaak ook tot afname van onderlinge beleidsverschillen. Zo
kunnen gemeenten naar elkaar toegroeien, en dat maakt het makkelijker om te
fuseren. En omdat herindeling tevens de complexe democratische controle in het
samenwerkingsverband verbetert, kan een samenwerking uitmonden in het besluit om een herindelingsproces te starten, zelfs in gevallen waar de samenwerking oorspronkelijk is bedoeld om fusie te voorkomen. Per saldo vergroten samenwerkingsverbanden op beleidsrijke terreinen de kans op gemeentelijke
herindeling. De indirecte prikkelwerking van het vaste bedrag kunnen we als volgt
samenvatten: gemeenten die samenwerken hebben voordelen in de bekostiging,
samenwerking bevordert herindeling, en daarmee bevordert het vast bedrag indirect de kans op herindeling.
Het tweede deel van de vraag betreft een advies over eventuele aanpassingen die
herindeling bevorderen. Hiervoor analyseren we de situatie zonder vast bedrag.
In de situatie zonder vast bedrag ontbreekt de directe, kleine negatieve prikkel
tot herindeling. Maar ook zonder vast bedrag is er een financiële prikkel tot samenwerking. Zonder vast bedrag hebben kleine gemeenten die niet samenwerken een financieel nadeel, omdat de hogere kosten van zelfstandig werken niet
meer volledig in de bekostiging worden geaccommodeerd. Door samen te werken met andere gemeenten kunnen kleine gemeenten dit financieel nadeel vermijden. De indirecte prikkelwerking zonder vast bedrag wordt dan: door samen te
werken vermijden gemeenten een financieel nadeel, dit verhoogt de kans op samenwerking en samenwerking bevordert herindeling.
Als we mogen aannemen dat het directe, negatieve effect op herindeling inderdaad verwaarloosbaar klein is, dan is ook het directe effect van afschaffing verwaarloosbaar klein. Het antwoord op de vraag of afschaffing leidt tot meer herindelingen is dan afhankelijk van de relatieve omvang van het indirecte effect. Wat
is meer bevorderlijk voor samenwerking: de financiële beloning bij samenwerking
in de situatie met vast bedrag, of het vermeden financiële nadeel bij samenwerking in de situatie zonder vast bedrag? De economische theorie leert dat het
vooruitzicht van een financieel nadeel sterkere gedragseffecten opwekt dan het
vooruitzicht van een beloning. Andere gedragswetenschappelijke disciplines gaan
ervanuit dat belonen juist beter werkt dan straffen. Hoe het ook zij, het is niet
waarschijnlijk dat zonder vast bedrag het aantal samenwerkende gemeenten be-

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 9

tekenisvol groter of kleiner zal zijn dan in de huidige situatie. Daarom zal het huidige, kleine positieve effect op herindeling hoogstwaarschijnlijk niet veel veranderen.
Conclusies prikkelwerking vaste bedrag
 Het vaste bedrag is de belangrijkste component in de negatieve inkomstenprikkel bij herindeling. Maar in de praktijk weerhoudt deze inkomstendaling
gemeenten niet van de beslissing om een herindelingstraject te starten, respectievelijk om met een herindeling in te stemmen. Die beslissing wordt door
andere factoren gedomineerd.
 Het vaste bedrag heeft een indirect positief effect op de kans op herindeling.
Omdat gemeenten die samenwerken voordelen hebben in de bekostiging en
omdat samenwerking herindeling blijkt te bevorderen.
 Per saldo heeft het vaste bedrag mogelijk een klein, positief effect op herindeling
 Door het vaste bedrag af te schaffen of te verlagen verdwijnt de negatieve inkomstenprikkel bij herindeling (of wordt de prkkel kleiner).I in de praktijk verwacht men niet dat afschaffing zal leiden tot waarneembaar meer fusies.
 Zonder vast bedrag is er mogelijk iets meer bereidheid tot samenwerking dan
met vast bedrag, mogelijk iets minder. Daardoor wordt de indirecte bevordering van herindeling iets sterker of juist iets zwakker. Hoe dan ook, het verschil
met de huidige situatie zal hoogstwaarschijnlijk heel klein zijn. Afschaffing van
het vast bedrag zal daarom ook langs indirecte weg niet of nauwelijks leiden
tot meer herindelingen.
Verantwoording Het advies is tot stand gekomen op basis van deskresearch en
interviews bij betrokken partijen. De deskresearch omvatte een analyse van relevante documenten en een simulatie van de herverdeeleffecten bij afschaffen/verminderen van het vaste bedrag. De interviews dienden om de prikkelwerking die in de praktijk uitgaat van het vaste bedrag te onderzoeken. Interviews
werden gehouden onder gemeenten, provincies, het rijk en andere betrokken
partijen.

10

|

2014

1
1.1

Inleiding
Het vaste bedrag
Het kabinet krijgt signalen vanuit fuserende gemeenten dat zij zich zorgen maken
over de financiële consequenties van een fusie. Dit betreft vaak het wegvallen
van de vaste bedragen bij een herindeling. Twee fuserende gemeenten lopen
daardoor jaarlijks een keer het vaste bedrag van € 400.000 mis. Hiermee wordt
het vaste bedrag in zijn huidige vorm gezien als een negatieve prikkel, respectievelijk een belemmering voor herindeling en opschaling van gemeenten. Het verlagen of afschaffen van het vaste bedrag zou een manier kunnen zijn om deze negatieve prikkelwerking weg te nemen. Immers, als het vaste bedrag niet meer
bestaat, kan het ook niet bij een herindeling vervallen.
Het kabinet wil meer weten over de wijze waarop het vaste bedrag prikkelend of
belemmerend werkt voor herindeling en wil nader advies over een mogelijke
aanpassing van het vaste bedrag in het gemeentefonds, rekening houdend met
de effecten hiervan op de herindeling, de rol hierbij van de huidige verdeelmaatstaf herindelingen en rekening houdend met het sociaal deelfonds. Als
er belemmeringen blijken te zijn, wil het kabinet ook advies over de mogelijkheden om deze te mitigeren. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft Aarts de Jong Wilms Goudriaan Public Economics BV opdracht gegeven een onderzoek uit te voeren en op basis daarvan een advies op te stellen. Dit
rapport doet daarvan verslag.

1.2

Onderzoeksvragen
De opdrachtgever wil een advies over de manier waarop: ‘de verdeelmaatstaf
vast bedrag in het gemeentefonds kan worden aangepast zodat deze de herindeling bevordert, of minimaal niet belemmert’.
In het gevraagde advies moeten in elk geval de onderstaande punten worden
meegenomen:
1. De bepaling van de omvang van het vaste bedrag is circa 20 jaar geleden
vastgesteld. Wat zijn de bepalende factoren anno 2013 welke de omvang van
het vaste bedrag zouden bepalen?
2. Wat zijn de financiële effecten van de afschaffing of verlaging van het vaste
bedrag naar gemeentegrootteklasse?

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 11

3. Wat is de mate waarin het vaste bedrag een belemmering vormt bij herindeling?
4. Wat is de verwachte prikkelwerking die uitgaat van een verlaging of afschaffing van het vaste bedrag op herindeling?

1.3

Aanpak
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden maken we gebruik van een aantal
bronnen. In de eerste plaats hebben we relevante documenten verzameld, zoals
de periodieke onderhoudsrapporten, circulaires en beleidsdocumenten. Deze waren nodig om de ontwikkeling van het vaste bedrag te analyseren. Ten tweede
hebben we een aantal simulaties uitgevoerd waarin we het vaste bedrag afschaffen of halveren. Dit was nodig om onderzoeksvraag 2 te beantwoorden. Tot slot
hebben we interviews gehouden bij een aantal gemeenten, provincies en andere
betrokken instanties. De bijlage bevat een volledig een overzicht van de interviews die gevoerd zijn. Tijdens de interviews hebben we de prikkelwerking die in
de praktijk uitgaat van het vaste bedrag getoetst.

12

|

2014

2

Het vaste bedrag in het gemeentefonds

2.1

Inleiding
Elke gemeente krijgt uit het gemeentefonds jaarlijks een vast bedrag van ongeveer € 400.000. Het vaste bedrag dekt in beginsel het deel van de algemene uitgaven dat niet afhangt van het aantal inwoners of andere schaalfactoren zoals
oppervlakte. Het vaste bedrag heeft vooral betekenis voor de kleine gemeenten
omdat zij zo voldoende middelen uit het gemeentefonds ontvangen om bijvoorbeeld de bestuurskosten te financieren.1

2.2

Omvang en uitsplitsing vaste bedrag
Op de peildatum (september 2013) is het vaste bedrag € 397.490,- per gemeente.
Voor alle 408 gemeenten gezamenlijk gaat het om een bedrag van
€ 162.175.810,- 2. Het macrobedrag van de algemene uitkering is € 14.930,86 mln.
Dit betekent dat iets meer dan 1% van de algemene uitkering via het vaste bedrag
wordt verdeeld (zie Tabel 2-1).
Behalve voor het cluster ‘Bestuursorganen’ kent het gemeentefonds ook vaste
bedragen voor de clusters ‘Maatschappelijke zorg’, ‘Openbare orde en veiligheid’
en nog een aantal andere clusters. Het vaste bedrag is de optelsom van de vaste
bedragen in de clusters, zoals weergegeven in Tabel 2-1. Het cluster bestuursorganen heeft het grootste aandeel in het totale vaste bedrag (46% in 2013). Andere clusters met een relatief groot aandeel in het vaste bedrag zijn Openbare orde
en veiligheid (16%) en Algemene ondersteuning (16%).

1

Naast het vaste bedrag voor iedere gemeente kent het gemeentefonds ook vaste
bedragen voor specifieke gemeenten, met name voor de Waddengemeenten en de G4.
Deze specifieke vaste bedragen worden niet in het onderzoek betrokken.
2
De som van de vaste bedragen per cluster bedraagt € 276.226. Dit bedrag wordt
vermenigvuldigd met de zogeheten uitkeringsfactor van 1,439. Dat levert een vast bedrag
op van € 397.489,73. Op peildatum zijn er 408 gemeenten. Dit betekent dat er in totaal
een bedrag van € 397.489 x 408 = € 162.175.810 via de maatstaf vaste bedrag wordt verdeeld.

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 13

Omdat iedere gemeente hetzelfde vaste bedrag ontvangt, is de relatieve omvang
van het bedrag niet in elke gemeente gelijk. Zo vormt het vaste bedrag in gemeenten met minder dan 25.000 inwoners gemiddeld circa 3,7% van de algemene uitkering, tegenover slechts 0,5% in gemeenten met meer dan 50.000 inwoners. Hoe groter de gemeente is, des te kleiner is de relatieve omvang van het
vaste bedrag voor die gemeente.

Tabel 2-1: Vaste bedrag uitgesplitst naar cluster (peildatum september 2013)
Cluster
Vast bedrag % totale
% totale % vaste bevaste
algemene
drag per
a
bedrag
uitkering
cluster
maatschappelijke zorg
€ 20.429,62
7%
0,08%
0,98%
sport, kunst en ontspanning
€ 9.597,91
3%
0,04%
0,93%
VHROSV
€ 17.064,31
6%
0,07%
3,18%
wegen en water
€ -5.457,58
-2%
-0,02%
0,27%
openbare orde en veiligheid
€ 44.983,08
16%
0,18%
5,19%
fysiek milieu
€ 6.109,16
2%
0,02%
1,25%
bestuursorganen
€ 128.412,87
46%
0,50%
21,08%
bevolkingszaken
€ 10.765,53
4%
0,04%
5,3%
overig/ algemene onder€ 44.321,46
16%
0,17%
0,23%
steuning
Totaal
€ 276.226,36
100%
Uitkeringsfactor
1,439
Totaal uitgekeerd per ge€ 397.489,73
1,09%
meente
a

De totale algemene uitkering bedraagt € 14.930,86 mln. (septembercirculaire 2013).

2.3

Ontwikkeling van het vaste bedrag
Bij de invoering van de nieuwe verdeelsystematiek in 1997 waren nog niet alle
clusters geijkt, het vaste bedrag bestond uit de clusters VHROSV en de gebundelde cluster ‘niet uitgesplitst’. Bij de update van de vernieuwde systematiek in 2001
werden de laatste clusters ook uitgesplitst.
In 2001 is het totale vaste bedrag gelijk aan € 217.000 (prijzen 2006). In de volgende jaren stijgt het vaste bedrag tot € 398.000 (prijzen 2006) in 2010 (zie Figuur
1Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.). Deze stijging komt vooral door een geleidelijke stijging van het vaste bedrag in het cluster Bestuursorganen van
€ 88.000 in 2001 tot € 187.000 in 2010. Opeenvolgende gemeentefondscirculaires
in deze periode vermelden de redenen om het bedrag te verhogen, waaronder

14

|

2014

brutering van de loonkosten, bezoldiging van wethouders en dualisering van het
bestuur. Deze ontwikkelingen hadden gevolgen voor de kosten van gemeenten.

Figuur 1: Vast bedrag per cluster, prijzen 2006 (2001-2013)

In 2008 was er een sterke stijging van het vaste bedrag in het cluster Openbare
orde en veiligheid tot € 62.000, nadat bleek dat de uitgaven in dit cluster structureel hoger waren dan de inkomsten. Het nader onderzoek periodiek onderhoud
gemeentefonds noemt factoren als toenemende professionalisering en kwaliteit
als verklaring voor deze stijging3. De kosten van de professionalisering drukte relatief zwaar bij kleinere gemeenten.
Ook de toevoeging van een vast bedrag in het cluster Werk en inkomen van
€ 10.000 in 2008 en de toevoeging van een vast bedrag in het cluster Maatschap-

3

Cebeon/Regioplan - Nader onderzoek POR 2010: Cluster openbare orde en veiligheid,
2011.

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 15

pelijke zorg in 2010 van € 29.000 dragen bij aan de stijging van het totale vaste
bedrag.
Na 2010 daalt het vaste bedrag tot € 355.000 (prijzen 2006), vooral door een daling van de uitkeringsfactor. Deze daling heeft het grootste effect in de cluster bestuursorganen. In 2010 is een relatief bescheiden vast bedrag van € 12.300 in het
cluster Sport, kunst en ontspanning toegevoegd. En in 2012 werd het vaste bedrag in het cluster Werk en inkomen afgeschaft. Bijlage 1 toont een overzicht van
de vaste bedragen per cluster sinds 2001.
Per saldo is het vaste bedrag sinds 2001 met 63% gestegen (reële stijging). Ter
vergelijking, de totale algemene uitkering is in dezelfde periode met 12% gestegen (reële stijging).
De Raad voor financiële verhoudingen merkt in 1999 op dat de aanwezigheid van
vaste kosten in een aantal clusters het vaste bedrag noodzakelijk maakt, gezien
het kosten-georiënteerde karakter van het gemeentefonds4.

2.4

Conclusie
Negen van de 16 clusters in het gemeentefonds bevatten een vast bedrag, De totale omvang van het vaste bedrag is € 397.490,- per gemeente (september 2013).
Hiermee wordt 1,09% van de totale algemene uitkering verdeeld. Het aandeel
van het vaste bedrag is relatief het grootst in het cluster ‘bestuursorganen’ (21%).
Sinds 2001 is het vaste bedrag reëel gestegen met 63%. Deze stijging reflecteert
stijgende kosten, zoals in de clusters ‘bestuursorganen’ en ‘veiligheid en justitie’,
maar ook het instellen van nieuwe vaste bedragen in andere clusters zoals ‘maatschappelijke zorg’. De reële stijging van de totale algemene uitkering in dezelfde
periode was 12%.

4

Brief Rfv 29-10-1999, kenmerk
verdeelstelsel gemeentefonds.

16

|

2014

Rfv/55815C-018,

onderwerp:

aanpassing

3
3.1

Meer beleids- en financiële
verantwoordelijkheden
Wvg, Wmo, Wwb
De afgelopen jaren zijn de taken en verantwoordelijkheden van de gemeenten
flink uitgebreid. Vanaf 1994 waren de gemeenten al verantwoordelijk voor de uitvoerig van de Wet voorzieningen gehandicapten, daar is met de invoering van de
Wmo in 2007, de huishoudelijke verzorging bijgekomen. Bij de huidige Wmo
heeft de gemeente een ruime beleidsverantwoordelijkheid die gekoppeld is aan
een grote financiële verantwoordelijkheid. Vanaf 2004, bij de invoering van de
Wwb, zijn ook bij de uitvoering van de bijstand de eigen beleids- en financiële
verantwoordelijkheden van de gemeenten sterk toegenomen.
Deze uitbreidingen hebben bij gemeenten tot een stijging van de vaste kosten geleid. Die stijging is deels geaccommodeerd door een stijging van het vast bedrag.
Voor de duidelijkheid: het gaat hier over uitvoeringskosten, niet over programmakosten. Wellicht heeft de decentralisatie van de Wmo en de Wwb gemeenten
ertoe aangezet om over te gaan tot herindeling. Deze decentralisatie heeft in elk
geval geleid tot het ontstaan van samenwerkingsverbanden, al dan niet gegoten
in Wgr (Wet maatschappelijke regeling).

3.2

Jeugdzorg, AWBZ en participatiewet
De decentralisatie van de jeugdzorg en delen van de Awbz in januari 2015 betekenen een aanzienlijke verdere uitbreiding van de taken en verantwoordelijkheden van gemeenten. Tegelijkertijd vindt een uitbreiding plaats van de doelgroep
van de Wwb met mensen met arbeidsbeperkingen die voorheen een beroep konden doen op de Wajong of die voorheen in aanmerking konden komen voor een
SW-dienstbetrekking. Op termijn neemt de omvang van de Wwb-populatie dus
toe.
Overigens zullen de aanstaande decentralisaties tot gevolg hebben dat de algemene uitkering (inclusief sociaal deelfonds) flink in omvang zal toenemen. Dat
heeft tot gevolg dat de relatieve betekenis van het vaste bedrag zal afnemen.

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 17

3.3

Samenwerkingsverbanden en gemeentefonds
Veel gemeenten kiezen ervoor om in samenwerkingsverbanden te treden of taken uit te besteden aan andere gemeenten of commerciële partners. Een rapport
van SCP concludeert dat het aandeel intergemeentelijke uitgaven tussen 20052010 steeg van 6% naar 14%.5 De bovengenoemde decentralisatieplannen zullen
deze trend versterken.
Samenwerkingsverbanden kunnen gevolgen hebben voor de gewenste hoogte
van het vaste bedrag. De uitkeringen vanuit het gemeentefonds worden bepaald
op basis van het principe van kostenoriëntatie, elke gemeente moet hetzelfde
voorzieningenniveau kunnen aanbieden, ongeacht de schaal. De combinatie van
kostenoriëntatie en intergemeentelijke samenwerkingen kan de gewenste omvang van het vaste bedrag beïnvloeden. Gemeenten in een samenwerkingsverband kunnen schaalvoordelen realiseren en tegelijkertijd de kleinschaligheidstoeslag -die het vaste bedrag in feite is- behouden. Hierdoor kunnen verschillen in de
bekostiging ontstaan met zelfstandig werkende gemeenten. Het Rijk zal moeten
bepalen hoe met deze verschillen wordt omgegaan in de verdeling van het gemeentefonds.
Onderzoek van Cebeon-regioplan voor de geplande herijking van het gemeentefonds geeft voor een aantal clusters aan dat samenwerkingsverbanden gepaard
gaan met uitgavenverminderingen van gemeenten6. Ook op terreinen waar gemeenten verplicht met elkaar samenwerken stelt dit onderzoek vast dat samenwerking leidt tot lagere uitgaven.
Cluster Werk en Inkomen
Met de invoering van de Wet Werk en Bijstand (WWB) in 2004 zijn gemeenten financieel verantwoordelijk geworden voor de uitvoering van de bijstand. Hier
staat tegenover dat ze veel vrijheid hebben in de organisatie van de WWB. De
uitkeringskosten en re-integratiekosten worden bekostigd vanuit het I-deel en het
w-deel respectievelijk, de uitvoeringskosten worden echter bekostigd vanuit de
algemene uitkering. Het vaste bedrag in het cluster ‘werk en inkomen’ bestaat
niet meer, maar dit cluster bevat nog wel de schaalfactoren schaalvoordeel/schaalnadeel. Hierdoor kunnen verschillen ontstaan tussen wat samenwerkende gemeenten uitgeven en wat ze ontvangen. In paragraaf 4.4 simuleren we
voor 31 bestaande intergemeentelijke samenwerkingsverbanden in dit cluster het
bedrag dat de deelnemende gemeenten zouden ontvangen als ze gebudgetteerd
werden op de schaal van het samenwerkingsverband.

5
6

SCP, Maten voor gemeenten 2012, 2012
Cebeon-Regioplan, nader onderzoek POR 2010. 19 september 2011.

18

|

2014

Cluster fysiek milieu
Het rapport van Cebeon-Regioplan vindt ook aanwijzingen voor verschillen tussen
uitgaven en ontvangsten als gevolg van samenwerkingen in het cluster fysiek milieu. Dit cluster bevat sinds de wijziging van de systematiek in 1997 een vast bedrag. Binnen dit cluster kunnen gemeenten bijvoorbeeld samenwerken op gebied
van milieubeheertaken. Uit een steekproef van 48 gemeenten vindt het PORrapport 20 gemeenten die in samenwerkingsverband opereren. Kleine gemeenten zijn hierdoor in staat hun uitgaven te verminderen, grote gemeenten daarentegen geven al minder uit dan het ijkpunt7.
Cluster maatschappelijke zorg
Binnen het cluster maatschappelijke zorg zijn er taken waar via uitbesteden of
samenwerken kostenvoordelen te behalen zijn. Voorbeelden zijn de uitvoering
van de maatschappelijke ondersteuning bij zelfstandig wonen en de centra voor
jeugd en gezin.
Cluster educatie
Binnen het cluster educatie kunnen kostenvoordelen worden gerealiseerd via uitbesteding of samenwerking, bijvoorbeeld op het gebied van leerlingenvervoer. Bij
de handhaving van de leerplichtwet en de RMC-wet is samenwerking wettelijk
verplicht. Ook op deze terreinen blijken kostenvoordelen te worden gerealiseerd.

3.4

Conclusie
De afgelopen jaren is het takenpakket van gemeenten uitgebreid. Voorbeelden
zijn de invoering van de WMO in 2007 en de invoering van de WWB in 2004. Deze
uitbreidingen hebben bij gemeenten geleid tot een stijging van de vaste kosten
die deels is geaccommodeerd door een stijging van het vast bedrag. De uitbreiding van verantwoordelijkheden heeft ook geleid tot het ontstaan van samenwerkingsverbanden. In de nabije toekomst komt hier nog een groot aantal taken
bij met de aanstaande decentralisaties. Dat zal de bereidheid tot samenwerking
verder versterken. Samenwerking heeft gevolgen voor de kostenstructuur. Gemeenten in een samenwerkingsverband kunnen schaalvoordelen realiseren en
tegelijkertijd de kleinschaligheidstoeslag -die het vaste bedrag in feite is- behouden. Hierdoor kunnen verschillen in de bekostiging ontstaan met zelfstandig werkende gemeenten. Het Rijk zal moeten bepalen hoe met deze verschillen wordt
omgegaan in de verdeling van het gemeentefonds.

7

Idem.

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 19

4
4.1

De algemene uitkering en herindelingen
Inleiding
Door de opname van de verdeelmaatstaf ‘vast bedrag’ is bij een gemeentelijke
herindeling de algemene uitkering van de nieuwe gemeente niet simpelweg de
optelsom van de algemene uitkering van de oorspronkelijke gemeenten. Elke gemeente ontvangt immers maar één keer het vaste bedrag. Hierdoor verliezen
gemeenten bij een herindeling n-1 maal het vaste bedrag. Stel dat in 2013 vier
gemeenten fuseren, dan ontvangen zij vóór de fusie gezamenlijk een vast bedrag
van 4 x € 397.490.- = € 1.589.960,-. Na de herindeling ontvangt de nieuwe gemeente een vast bedrag van € 397.490,- oftewel een verschil van € -1.192.468,-.
Naast het vaste bedrag zijn er ook een aantal andere factoren die niet simpelweg
optelbaar zijn voor fuserende gemeenten. Het gaat hier om factoren zoals schaalvoordeel/schaalnadeel, klantenpotentieel en OAD. Het verlies van het vaste bedrag is echter wel de grootste component bij gerealiseerde herindelingen. Er zijn
signalen dat dit verlies een dempende werking heeft op herindelen.

4.2

Effecten van herindelingen op uitkeringen
Het effect van herindelingen op de algemene uitkering kan nader onderzocht
worden door te kijken naar gerealiseerde herindelingen. Tussen 2009-2013 is het
aantal gemeenten teruggelopen van 443 tot 408. Gemeenten in een herindelingstraject kunnen een verzoek indienen bij het ministerie van BZK om een herindelingsscan uit te voeren. Deze scan onderzoekt de financiële gevolgen van de
geplande herindeling. Voor de herindelingen vanaf 2009 zijn er 20 scans uitgevoerd, waarin de gevolgen van een fusie voor de algemene uitkering berekend
worden. Deze lijst omvat zowel doorgevoerde, als afgebroken en toekomstige fusies.
De gemiddelde vermindering in de algemene uitkering na een fusie is -1,61% van
het gebundelde budget voor de fusie, dit is gemiddeld genomen € 814.000,-.
Hiervan komt gemiddeld € 671.000,- door het verlies van n-1 maal het vaste bedrag, oftewel 82%. De relatieve vermindering van het bedrag uit de algemene uitkering is gemiddeld groter bij kleinere gemeenten (-2,35%) dan bij middelgrote (1,8%) en grote gemeenten (-0,71%). Voor kleinere gemeenten vormt het vaste
bedrag ook een groter deel van de totale uitkering. Uiteraard hangt het bedrag in
de praktijk voor een groot deel af van het aantal gemeenten dat fuseert.

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 21

Tabel 4-1: Mutatie algemene uitkering en aandeel vaste bedraga
Gemeenten
Mutatie AU
% vaste bedrag van mutatie AU
Alle 20
-1,61%
82%
<25.000
-2,35%
94%
25.000-50.000
-1,8%
80%
>50.000
-0,71%
88%
a)

Gegevens zijn gebaseerd op de 20 herindelingsscans. Voor de categorie >50.000 betekent dit
dat het percentage is gebaseerd op slechts 2 observaties

4.3

Directe prikkelwerking – verwachte baten herindelingen
De meeste gemeenten die samengaan zien hun gecombineerde uitkering uit het
gemeentefonds dalen, voornamelijk vanwege het vaste bedrag. In theorie geeft
het vaste bedrag dus een negatieve prikkel voor herindeling. Tegenover de lagere
inkomsten staan echter ook baten. Door schaalvergroting en een kleinere organisatie kunnen gefuseerde gemeenten kostenvoordelen realiseren. Het meest voor
de hand liggende voorbeeld is dat de nieuw gecreëerde gemeente slechts één
burgemeester nodig heeft en één gemeenteraad. Onderzoek van Ferry Knaack
Advies toont dat de bestuurskosten waarop gefuseerde gemeenten kunnen bezuinigen groter zijn dan het verlies van het vaste bedrag.8 Welke rol deze financiële prikkels spelen in het gehele complex van argumenten pro en contra herindeling, wordt in Hoofdstuk 5 verder uitgewerkt.

4.4

Indirecte prikkelwerking via samenwerkingsverbanden
Naast het directe effect dat het vaste bedrag heeft op herindeling is er ook een
indirect effect. Gemeenten die samenwerken hebben dankzij de bereikte schaalvoordelen kostenvoordelen in de bekostiging. Door samen te werken met andere
gemeenten kunnen kleine gemeenten dezelfde schaalvoordelen bereiken als grote gemeenten en tegelijk de kleinschaligheidstoeslag in de bekostiging behouden.
Vervolgens is de vraag of intergemeentelijke samenwerkingen bevorderlijk zijn
voor herindelingen. Het antwoord is op voorhand niet eenduidig. Aan de ene kant
vermindert samenwerking de externe urgentie om een herindelingsproces te
starten. Gemeenten die niet willen herindelen, hopen door samenwerking de
noodzaak tot herindeling weg te nemen. Aan de andere kant kan samenwerking
ertoe leiden dat gemeenten naar elkaar toegroeien waardoor de kans op een herindeling mogelijk groter wordt.
8

Ferry Knaack, De Algemene Uitkering en gemeentelijke Herindeling: Koudwatervrees
Beheerst de Discussie. 2013.

22

|

2014

In Box 1 wordt een voorbeeld uitgewerkt aan de hand van samenwerking in het
cluster Werk en inkomen. Dit cluster bevat weliswaar geen vast bedrag, maar bevat wel twee andere verdeelmaatstaven die schaalvoordelen en schaalnadelen
vangen. Bij een herindeling hebben deze factoren eenzelfde effect als het vaste
bedrag. De nieuw gefuseerde gemeente ontvangt uit deze factoren een kleiner
bedrag dan de oorspronkelijke gemeenten samen. Als alle gemeenten die samenwerken op het cluster Werk en inkomen bekostigd zouden worden volgens
de schaalvoordelen van het samenwerkingsverband, dan zou de algemene uitkering van kleine gemeenten in dat cluster gemiddeld met 21% dalen. Dit voorbeeld
illustreert hoe kleinschaligheidstoeslagen samenwerkende gemeenten voordelen
kunnen geven in de bekostiging.

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 23

Box 1: Voorbeeld voordeel bij samenwerking
In de uitvoering van de WWB is het heel gebruikelijk dat gemeenten samenwerken.
Er bestaan in totaal 31 intergemeentelijke samenwerkingen die in totaal 114 gemeenten omvatten. Bij de evaluatie van het cluster ‘werk en inkomen’ in 2010 (CEBEON-Regioplan) kwam naar voren dat de kosten van kleinere gemeenten die in een
samenwerkingsverband opereren € 600,- per bijstandsontvanger lager waren dan
gemeenten van dezelfde omvang zonder samenwerkingsverband. Het rapport concludeerde dat dit wees op een te grote rol van vaste componenten in de bekostiging.
De verdeelmaatstaven die bij herindelingen van belang zijn in het cluster werk en inkomen zijn de maatstaven ABW-schaalvoordeel en ABW-schaalnadeel, met deze
twee factoren worden de kostenvoordelen van grotere gemeenten gevangen, en vice
versa. In dit cluster is dus geen vast bedrag meer aanwezig. De hierboven genoemde
schaalfactoren hebben echter eenzelfde effect bij een herindeling. Een gefuseerde
gemeente ontvangt minder geld dan de oorspronkelijke gemeenten samen. Het is
mogelijk om de algemene uitkering van gemeenten in een samenwerkingsverband
uit te rekenen alsof er rekening gehouden werd met de schaaleffecten. Het is dan
mogelijk om het bedrag dat een gemeente volgens de huidige systematiek ontvangt
te vergelijken met het nieuw berekende bedrag. Om de alternatieve uitkering voor
het cluster ‘werk en inkomen’ te berekenen wordt het budget per bijstandshuishouden voor het samenwerkingsverband berekend en verdeeld over de deelnemende
gemeenten naar rato van het aantal bijstandshuishoudens. In tabel 4-2 staan de uitkomsten van deze rekensom vergeleken met de huidige systematiek, uitgesplitst
naar gemeentegrootteklasse. De uitkeringen uit het cluster werk en inkomen zijn in
alle gevallen lager. Vooral voor kleine gemeenten is er een prikkel om samen te werken, voor gemeenten <25.000 is het gemiddelde herverdeeleffect -21% van de uitkering uit het cluster werk en inkomen. Het herverdeeleffect is kleiner voor middelgrote (-16%) en grote (-11%) gemeenten. Het totale bedrag dat minder wordt uitgekeerd
aan gemeenten in een samenwerkingsverband is -€ 23.441.312,-, oftewel 0,16% van
de totale algemene uitkering.
Tabel 4-2: Herverdeeleffecten bij samenwerkingsverbanden
Gemeentegrootte
Herverdeeleffect (als % van de uitke- Aantal gemeenten
ring uit het cluster werk en inkomen)
<25.000
-21%
62
25.000-40.000
-16%
31
>40.000
-11%
21
N=114

Totaal bedrag = -€ 23.441.312

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 24

5

De rol van het vaste bedrag
herindelingen (directe prikkelwerking)

bij

Bij een fusie van twee of meer gemeenten wordt het bedrag dat de nieuw gevormde gemeente uit de algemene uitkering ontvangt altijd kleiner. Het verlies
van het vaste bedrag speelt hierbij een grote rol. Het vaste bedrag vormt dus in
geen geval een positieve prikkel tot herindeling. In hoeverre het vaste bedrag een
obstakel is tot herindeling kan worden beoordeeld aan de hand van de ervaringen
van gemeenten en andere betrokken partijen. Tabel 0-3 in de bijlage bevat een
overzicht van de interviews die om deze reden zijn gevoerd. In totaal zijn er 16 interviews afgenomen: 11 bij gemeenten, 2 bij provincies, 1 bij het ministerie van
BZK, 1 bij de VNG en tot slot 1 bij de Raad voor de financiële verhoudingen.

5.1

Rol vaste bedrag in herindelingsproces
Financiële overwegingen spelen in de herindelingsoverweging altijd een rol. Zo
kijken gemeenten goed naar elkaars OZB-tarieven en zouden gemeenten bij een
erg groot financieel verlies zeker twee keer nadenken voordat ze een herindelingsprocedure starten. De vraag is of het vaste bedrag een actieve rol speelt bij
de overweging om over te gaan tot herindeling.
Volgens onze respondenten is dit niet het geval. In geen van de geïnterviewde
gemeenten speelde het vaste bedrag een bepalende rol bij deze beslissing. Gemeenten lijken erop te vertrouwen dat de voordelen van een fusie opwegen tegen het verlies van n-1 maal het vaste bedrag. In de meeste gevallen wordt dan
ook eerst de bestuurlijke beslissing genomen om samen verder te gaan en wordt
pas daarna gekeken naar de praktische invulling. De vermindering in de algemene
uitkering wordt vastgesteld en meestal niet geproblematiseerd. Het wordt gezien
als een gegeven waarmee gewerkt moet worden. De meeste gemeenten doen
geen diepgaand onderzoek naar de mogelijkheden om de teruggang in het vaste
bedrag op te vangen met kostenbesparingen. Gemeenten die daar vooraf wel
goed naar gekeken hebben, concludeerden dat de inkomstendaling afdoende
wordt gecompenseerd door de verwachte kostenbesparingen.
De beslissing om een herindelingstraject te starten wordt vaak gevoed door externe urgentie. Argumenten om een herindelingsproces te starten zijn veelal gebaseerd op toekomstige risico’s die vermeden dienen te worden. Eén extern ar-

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 25

gument dat aan veel fusies ter grondslag ligt, is bestuurskracht. Er zijn twee aspecten van bestuurskracht die vaak een rol spelen. In de eerste plaats gaat het
om de capaciteit om in de toekomst gemeentelijke taken adequaat te blijven uitvoeren. Dit speelt vaker in kleinere gemeenten, waar kwetsbaarheid en schaal
problemen kunnen opleveren. In de tweede plaats speelt invloed in de regio een
rol. Een grotere gemeente kan meer invloed uitoefenen dan een kleinere. Dit argument wordt meer gehoord in grotere gemeenten als de fusie een kleine gemeente met een grotere gemeente betreft. In sommige gevallen spelen ook financiële risico’s, bijvoorbeeld bij gemeenten met een verzwakte reservepositie.
Ook politiek en bestuur kunnen de urgentie tot herindeling verhogen, zowel op
rijksniveau als op provincieniveau. Het algemene beeld bij de respondenten is
echter dat rijk en provincie zeer terughoudend zijn in het uitoefenen van bestuurlijke en politieke druk (‘herindeling van onderop’). Wel wordt algemeen verwacht
dat de aanstaande decentralisaties in principe de urgentie tot herindeling zullen
verhogen.
Vaak is er binnen een fuserende groep gemeenten oppositie tegen de fusie. De
oppositie noemt in veel gevallen de achteruitgang in de algemene uitkering als
een van de argumenten tegen herindeling. Andere contra-argumenten die vaak
meespelen zijn verlies van lokale autonomie en gebrek aan verbondenheid met
de fusiepartners. Het is niet duidelijk in hoeverre de oppositie tegen een herindeling zou afnemen als de daling in de algemene uitkering er niet zou zijn. Een aantal respondenten meent dat het effect niet heel groot zou zijn.

5.2

Conclusie directe prikkelwerking vast bedrag
Uit gesprekken met betrokken partijen blijkt dat het vaste bedrag in de praktijk
nauwelijks een rol speelt bij de keuze om een herindelingsproces te starten. De
geraadpleegde ervaringsdeskundigen bij gemeenten en provincies verwachten
niet dat door het wegnemen van de negatieve fusieprikkel van het vaste bedrag,
het aantal herindelingen merkbaar zal toenemen.

26

|

2014

6
6.1

Samenwerking en herindeling (indirecte
prikkelwerking)
Inleiding
Het vaste bedrag vormt een beloning voor samenwerking. Gemeenten kunnen de
schaalvoordelen bereiken van een grotere gemeenten, terwijl ze bekostigd worden als een kleinere gemeente. Sinds de eeuwwisseling is het aantal samenwerkingsverbanden flink gegroeid en werken gemeenten op steeds meer terreinen
met elkaar samen. Om de relatie tussen het vaste bedrag en herindelingen te onderzoeken kijken we ook naar de relatie tussen samenwerken en herindelen. Zijn
intergemeentelijke samenwerkingsverbanden een alternatief voor herindelen en
komen er daardoor minder herindelingen? Of zijn samenwerkingsverbanden te
zien als een voorstadium van herindeling, een gewenningsfase en als zodanig bevorderlijk voor het realiseren van herindelingen?

6.2

Samenwerkingen en herindelingen
De relatie tussen samenwerkingen en herindelingen hangt in de eerste plaats af
van het type samenwerkingsverband. Bij beleidsarme samenwerking is er volgens
onze respondenten geen relatie tussen samenwerking en herindelingen. Denk
samenwerkingsverbanden op het gebied van ICT, vuilnisophaal en belastinginning.
Bij samenwerkingen op beleidsrijkere terreinen zoals Werk en Inkomen en Maatschappelijke ondersteuning, is de relatie tussen samenwerking en herindeling niet
eenduidig. Aan de ene kant leidt samenwerking tot minder externe urgentie om
een herindelingsproces te starten. Gemeenten die niet willen fuseren keren tot
samenwerkingsverbanden om toch de benodigde schaal te realiseren.
Samenwerkingen brengen echter ook kosten met zich mee. Zo kan het bestuurlijk
landschap erg onoverzichtelijk worden, met een lappendeken aan samenwerkingsverbanden. Daarnaast heeft een individuele gemeente in een samenwerkingsverband niet altijd veel invloed en inzicht in de gang van zaken. Het democratisch toezicht neemt dus af. Een recent enquêteonderzoek van Overheid in
Nederland in opdracht van raadsleden.nu (de Nederlandse vereniging voor
raadsleden) liet zien dat raadsleden weinig inzicht hebben in gemeenschappelijke
regelingen. Bijna de helft gaf aan niet te weten of de regeling financieel gunstig

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 27

was9. Mede vanwege deze ondoorzichtigheid meent meer dan de helft van de in
het genoemde onderzoek ondervraagde raadsleden in kleine gemeenten dat herindelen als alternatief voor samenwerken onvermijdelijk was. Samenwerken is
dus niet altijd een stabiele toestand. Ook een aantal van onze respondenten vond
dat de ingewikkelde bestuurlijke situatie in de samenwerkingsverbanden meespeelde bij de beslissing om een herindelingsprocedure te starten.
Naast deze bestuurlijke en democratische ze nadelen van samenwerkingsverbanden zijn er ook andere redenen waarom samenwerken herindelingen kan bevorderen. Onze respondenten nemen waar dat samenwerking leidt tot intensivering
van de bestuurlijke en ambtelijke contacten, tot onderlinge informatieuitwisseling, tot een groter onderling vertrouwen en vaak ook tot afname van onderlinge beleidsverschillen. Gemeenten groeien naar elkaar toe, en dat maakt het
makkelijker om te fuseren. Nagenoeg alle gemeenten die fuseren werken al samen op meerdere beleidsterreinen. Onze respondenten verwachten niet dat elk
samenwerkingsverband uiteindelijk zal uitmonden in een herindeling, maar zij
achten de kans op realisatie van de geambieerde herindeling een stuk kleiner, als
er niet een proeftijd van een samenwerking aan vooraf is gegaan.

6.3

Analyse indirecte prikkelwerking
Door het vaste bedrag hebben samenwerkende gemeenten een voordeel in de
bekostiging. Door samen te werken met andere gemeenten kunnen kleine gemeenten dezelfde schaalvoordelen bereiken als grote gemeenten en tegelijk de
kleinschaligheidstoeslag in de bekostiging behouden.
Vervolgens is de vraag of intergemeentelijke samenwerkingen bevorderlijk zijn
voor herindelingen. Het antwoord is niet eenduidig. Aan de ene kant vermindert
samenwerking de externe urgentie om een herindelingsproces te starten. Gemeenten die niet willen herindelen, hopen door samenwerking de noodzaak tot
herindeling weg te nemen. Aan de andere kant leidt samenwerking tot intensivering van de bestuurlijke en ambtelijke contacten, tot onderlinge informatieuitwisseling, tot een groter onderling vertrouwen en vaak ook tot afname van onderlinge beleidsverschillen. Zo kunnen gemeenten naar elkaar toegroeien, en dat
maakt het makkelijker om te fuseren. En omdat fusie tevens de complexe democratische controle in het samenwerkingsverband verbetert, kan een samenwerking uitmonden in het besluit om een herindelingsproces te starten, zelfs in geval9

Overheid in Nederland (2014). Onderzoek onder raadsleden naar regionale
samenwerking, gemeenschappelijke regelingen en herindeling.
http://www.raadslid.nu/content/samenwerking-gemeenten-bedreigt-lokaledemocratie-landelijke-enquete-onder-raadsleden

28

|

2014

len waar de samenwerking oorspronkelijk is bedoeld om fusie te voorkomen. Per
saldo en in de huidige context (weinig externe bestuurlijk politieke urgentie, grotere organisatorische urgentie) vergroten samenwerkingsverbanden op beleidsrijke terreinen de kans op gemeentelijke herindeling. De indirecte prikkelwerking
van het vaste bedrag kunnen we als volgt samenvatten: het vast bedrag beloont
samenwerking, samenwerking bevordert herindeling, en daarmee bevordert het
vast bedrag indirect de kans op herindeling.
Het effect van het afschaffen van het vaste bedrag op samenwerking is niet eenduidig. Zonder vast bedrag hebben kleine gemeenten die niet samenwerken een
financieel nadeel, omdat de hogere kosten van zelfstandig werken niet meer volledig in de bekostiging worden geaccommodeerd. Door samen te werken met
andere gemeenten kunnen kleine gemeenten dit financieel nadeel vermijden. De
indirecte prikkelwerking zonder vast bedrag wordt dan: door samen te werken
vermijden gemeenten een financieel nadeel, dit verhoogt de kans op samenwerking en samenwerking bevordert herindeling.
Het is de vraag wat afschaffing van het vast bedrag betekent voor het aantal samenwerkingsverbanden. Wat is meer bevorderlijk voor samenwerking: de financiële beloning bij samenwerking in de situatie met vast bedrag, of het vermeden
financiële nadeel bij samenwerking in de situatie zonder vast bedrag? De economische theorie leert dat het vooruitzicht van een financieel nadeel sterkere gedragseffecten opwekt dan het vooruitzicht van een beloning. Andere gedragswetenschappelijke disciplines gaan ervanuit dat belonen juist beter werkt dan
straffen. Hoe het ook zij, het is niet waarschijnlijk dat zonder vast bedrag het aantal samenwerkende gemeenten betekenisvol groter of kleiner zal zijn dan in de
huidige situatie. Daarom zal afschaffing van het vaste bedrag het huidige, kleine
positieve effect op herindeling hoogstwaarschijnlijk niet veel veranderen.

6.4

Conclusie
De indirecte prikkelwerking van het vaste bedrag kunnen we als volgt samenvatten: samenwerkende gemeenten hebben voordelen in de bekostiging, samenwerking bevordert herindeling, en daarmee bevordert het vast bedrag indirect de
kans op herindeling.
De indirecte prikkelwerking zonder vast bedrag is als volgt: door samen te werken
vermijden gemeenten een financieel nadeel, dit verhoogt de kans op samenwerking en samenwerking bevordert herindeling.
Via de indirecte prikkelwerking zal afschaffing van het vaste bedrag dus weinig of
geen gevolgen hebben voor het aantal herindelingen.

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 29

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 30

7
7.1

Afschaffen of halvering vaste bedrag
Inleiding
Omdat er signalen zijn dat het vaste bedrag een belemmering vormt voor fusies
en om meer inzicht te krijgen in de werking van het vaste bedrag, wil het Ministerie van BZK weten wat de herverdeeleffecten zouden zijn als het vaste bedrag
gewijzigd zou worden. In dit hoofdstuk wordt een aantal simulaties uitgewerkt die
de effecten van enkele scenario’s onderzoeken. De vraag bij een dergelijke simulatie is hoe het vrijgekomen budget verdeeld dient te worden over alle gemeenten. Er is hier gekozen om drie varianten te onderzoeken, waar het vrijgekomen
budget steeds op een andere manier wordt verdeeld.
Basisvariant: verdelen naar rato van het inwonertal
In de basisvariant wordt het vrijgekomen budget verdeeld naar rato van het aantal inwoners in een gemeente. Dit betekent dat kleine gemeenten een negatief
herverdeeleffect zullen hebben en grote gemeenten zullen erop vooruitgaan. .
Variant 2: verdelen naar rato van de algemene uitkering (zonder vast bedrag)
In variant 2 wordt het vrijgekomen budget naar rato van de algemene uitkering
uit het gemeentefonds. Ook hier zullen kleinere gemeenten relatief minder budget ontvangen.
Variant 3: Verdeling naar rato van het aantal inwoners boven de 50.000
In de derde varianten wordt het vrijgekomen budget verdeeld naar rato van het
aantal inwoners boven de 50.000. In deze variant gaat het vrijgekomen budget in
zijn geheel naar de grote gemeenten. In deze variant zijn de negatieve herverdeeleffecten voor kleine gemeenten het grootst.
We kijken telkens naar het effect van het halveren en het afschaffen van het vaste bedrag. Halvering van het vaste bedrag kan onderbouwd worden door te stellen dat in zo een geval alle vaste bedragen worden afgeschaft behalve het vaste
bedrag in het cluster ’bestuursorganen’. Het vaste bedrag in dit cluster omvat
46% van het totale vaste bedrag. Het is het enige cluster waar het niet mogelijk is
te stellen dat samenwerkingsverbanden tot schaalvoordelen zullen leiden die niet
worden meegenomen in de bekostiging.

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 31

7.2

Basis: verdeling naar rato van het aantal inwoners
Bij het afschaffen van het vaste bedrag komt er een bedrag vrij van
€ 165.669.522,-. Wanneer dit bedrag wordt verdeeld naar rato van het aantal inwoners merken de kleinere gemeenten dit het meest in de omvang van hun uitkering. Dit is niet vreemd omdat bij alle gemeenten hetzelfde bedrag wordt weggehaald en de grotere gemeenten relatief meer terugkrijgen. In Tabel 7-1 staan
de herverdeeleffecten per gemeentegrootte. In de klasse met minder dan 50.000
inwoners is het HVE negatief, het omslagpunt ligt echter al bij 41.445 inwoners.
Absoluut gezien ontvangen de grootste gemeenten meer dan € 5 miljoen extra,
terwijl de allerkleinste gemeenten € 370.000 verliezen. Het negatieve HVE bij
kleine gemeenten is relatief wel veel groter dan het positieve relatieve herverdeeleffect in grote gemeenten.
Bij halvering van het vaste bedrag zijn de herverdeeleffecten precies de helft van
de herverdeeleffecten bij afschaffing van het vaste bedrag. Dit is te wijten aan het
feit dat overal de helft van het budget wordt weggehaald en na gelijke rato verdeeld wordt over alle gemeenten. Zo is bijvoorbeeld het procentuele HVE voor
gemeenten tussen de 50.000-100.000 inwoners 38/2=19%. Deze relatie geldt ook
voor andere percentages.
Tabel 7-1: Herverdeeleffecten basisvariant: naar gemeentegroottteklasse
Gemeentegrootte
HVE
HVE (%)
Aantal gemeenten
<10.000

-€ 328.108

-6,06%

33

10.000-20.000

-€ 253.771

-2,17%

109

20.000-50.000

-€ 94.423

-0,47%

193

50.000-100.000

€ 281.712

0,38%

46

100.000-150.000

€ 819.544

0,62%

14

150.000-250.000

€ 1.354.195

0,66%

9

250.000+

€ 5.023.031

0,54%

4

Omslagpunt=41.445 inwoners

7.3

Variant 2: verdeling naar rato van de algemene uitkering
In variant 2 verdelen we het vrijgekomen budget niet naar inwonertal, maar naar
algemene uitkering (minus vast bedrag). Met deze systematiek krijgen de allergrootste gemeenten (vanaf 150.000 inwoners) een groter positief HVE dan in de
basisvariant. Dit komt doordat deze gemeenten een groter budgetaandeel hebben dan inkomensaandeel, vooral de G4 hebben een extra eigen vaste bedrag.
Het herverdeeleffect voor gemeenten met meer dan 250.000 inwoners is nu

32

|

2014

meer dan € 8 miljoen (zie Tabel 7-2). Voor alle andere gemeentekassen is het HVE
lager dan in de basisvariant.
Ook in deze verdeling geldt dat bij halvering van het vaste bedrag de herverdeeleffecten ook halveren.
Tabel 7-2: Herverdeeleffecten variant 2: naar algemente uitkering (minus vaste
bedrag)
Gemeentegrootte
HVE
HVE (%)
Aantal gemeenten
<10.000

-€ 338.553

-6,21%

33

10.000-20.000

-€ 280.049

-2,39%

109

20.000-50.000

-€ 141.374

-0,67%

193

50.000-100.000

€ 259.032

0,32%

46

100.000-150.000

€ 790.524

0,58%

14

150.000-250.000

€ 1.426.930

0,69%

9

250.000+

€ 8.289.383

0,85%

4

Omslagpunt= € 43.797.998

7.4

Variant 3: Verdeling naar rato van het aantal inwoners boven
de 50.000
In deze laatste variant wordt het budget verdeeld naar rato van het aantal inwoners boven de 50.000. In deze variant zijn de HVE-en voor gemeenten met minder
dan 50.000 inwoners negatief en gelijk aan de totale omvang van het vaste bedrag (Tabel 7-3). Het omslagpunt ligt dan ook bij 50.000 inwoners. Logischerwijs
hebben grote gemeenten in deze variant een groter positief herverdeeleffect dan
in de basisvariant. Gemeenten met meer dan 250.000 inwoners hebben zelfs een
positief herverdeeleffect van bijna € 10 miljoen.
Halvering van het vaste bedrag leidt ook hier weer tot halvering van de HVE-en.
Voor gemeenten met minder dan 50.000 inwoners wordt het halve vaste bedrag
afgetrokken in plaats van het volledige en in gemeenten boven de 50.000 inwoners wordt het afgetrokken vaste bedrag verdeeld naar rato van dezelfde aandelen.

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 33

Tabel 7-3: Herverdeeleffecten variant 3: naar aantal inwoners boven de 50.000 –
afschaffen vaste bedrag
Gemeentegrootte
HVE
HVE (%)
Aantal gemeenten
<10.000

-€ 397.490

-7,12%

33

10.000-20.000

-€ 397.490

-3,33%

109

20.000-50.000

-€ 397.490

-1,62%

193

50.000-100.000

€ 887.374

1,25%

46

100.000-150.000

€ 1.904.806

1,45%

14

150.000-250.000

€ 2.916.219

1,43%

9

250.000+

€ 9.856.653

1,07%

4

Omslagpunt= 50.000 inwoners

34

|

2014

8
8.1

Conclusies
Onderzoeksvragen
In dit hoofdstuk worden de conclusies uitgewerkt aan de hand van de onderzoeksvragen. Daarna wordt een kort antwoord gegeven op de hoofdvraag.
1. De bepaling van de omvang van het vaste bedrag is circa 20 jaar geleden
vastgesteld. Wat zijn de bepalende factoren anno 2013 welke de omvang van
het vaste bedrag zouden bepalen?
Het vaste bedrag in het gemeentefonds dekt in principe de vaste kostencomponenten in de gemeentelijke uitgaven. Hiermee draagt het bij aan het kostenoriënterend karakter van het gemeentefonds. Over de jaren is het vaste bedrag
gestegen met ongeveer 60%. Dit komt enerzijds door kostenstijgingen in clusters
zoals ‘openbare orde en veiligheid’ en ‘bestuursorganen’. Anderzijds reflecteert
het nieuwe clusters waarin een vast bedrag opgenomen wordt, bijvoorbeeld in
het cluster Maatschappelijke zorg.
De aanstaande decentralisaties zullen het aantal intergemeentelijke samenwerkingen vergroten. De laatste jaren is het aantal al sterk toegenomen. Samenwerkingen kunnen de gewenste hoogte van het vaste bedrag beïnvloeden, omdat
gemeenten schaalvoordelen van een grotere gemeente kunnen realiseren, terwijl
zij bekostigd worden als een kleinere gemeente. Hierdoor kunnen verschillen in
de bekostiging ontstaan met zelfstandig werkende gemeenten. Het Rijk zal moeten bepalen hoe met deze verschillen tussen gemeenten wordt omgegaan in de
verdeling van het gemeentefonds.

2. Wat zijn de financiële effecten van de afschaffing of verlaging van het vaste
bedrag naar gemeentegrootteklasse?
Bij het afschaffen of halveren van het vaste bedrag hangt het effect voor gemeenten af van de manier waarop het vrijgekomen budget (€ 162 mln.) wordt verdeeld. Bij een herverdeling aan de hand van het aantal inwoners, ligt het omslagpunt bij 41.445 inwoners: gemeenten met minder inwoners verliezen en grotere
gemeenten winnen. De gemeenten met minder dan 10.000 inwoners zouden gemiddeld 6,06% van hun algemene uitkering verliezen en de G4 zouden er gemid-

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 35

deld 0,54% op vooruitgaan. Bij alternatieve herverdelingen, zoals naar rato van de
hoogte van de algemene uitkering of naar rato van het aantal inwoners boven de
50.000, vertonen de herverdeeleffecten globaal hetzelfde beeld.

3. Wat is de mate waarin het vaste bedrag een belemmering vormt bij herindeling?
Als drie gemeenten fuseren, verliezen deze gemeenten dus twee maal het vaste
bedrag. In de praktijk daalt de gecombineerde algemene uitkering van de nieuwe
gemeente met 1,61%. Hiervan is 82% terug te leiden naar het verlies van het vaste bedrag.
Omdat de algemene uitkering als gevolg van het vaste bedrag altijd daalt bij een
fusie, gaat er in theorie een negatieve prikkel uit van het vaste bedrag. In de praktijk lijkt het verlies van het vaste bedrag echter nauwelijks een rol te spelen bij de
beslissing van gemeenten om te fuseren. Gemeenten lijken er op te vertrouwen
dat het verlies van het vaste bedrag kan worden opgevangen door kostenvoordelen bij herindeling. Er lijkt externe urgentie nodig te zijn om een fusie bespreekbaar te maken. Voor veel gemeenten lag de reden om tot fusie over te gaan in de
sfeer van de bestuurskracht. Onze respondenten verwachten niet dat het aantal
herindelingen merkbaar zou toenemen als het vaste bedrag wordt afgeschaft of
verminderd.
De aanwezigheid van het vaste bedrag is een beloning voor gemeenten die samenwerken. Gemeenten kunnen schaalvoordelen bereiken zonder het vaste bedrag in te leveren. De verwachte prikkelwerking die uitgaat van het vaste bedrag
hangt af van de vraag of er een relatie is tussen samenwerkingsverbanden en herindelingen. Aan de ene kant zorgen samenwerkingsverbanden ervoor dat de externe urgentie om te fuseren kleiner wordt. Aan de andere kant komen gemeenten in samenwerkingsverbanden elkaar meer tegen en groeien gemeenten naar
elkaar toe. Deze ontwikkelingen blijken bevorderlijk voor de kans op herindeling
van samenwerkende gemeenten. Door herindeling verbetert bovendien de democratische controle en worden de bestuurlijke verhoudingen in de samenwerking overzichtelijker.
In de huidige situatie, waar er grote externe urgentie is om schaalvergroting op te
zoeken, met name op de beleidsrijke terreinen in het sociale domein, is de afzonderlijke effect van het vaste bedrag op de bereidheid tot samenwerking relatief
klein. In deze omstandigheid is het indirecte effect van het vaste bedrag op herindeling nog steeds wel positief maar waarschijnlijk heel klein.
4. Wat is de verwachte prikkelwerking die uitgaat van een verlaging of afschaffing van het vaste bedrag op herindeling?

36

|

2014

De prikkelwerking die uitgaat van het afschaffen van het vaste bedrag hangt af
van het effect op samenwerkingsverbanden. De directe prikkel tot herindelen die
uitgaat van het vaste bedrag is namelijk erg klein. Het weghalen van de theoretische negatieve prikkel zou dus amper te zien zijn in het aantal herindelingen.
Het effect van het afschaffen van het vaste bedrag op samenwerkingsverbanden
is in de nieuwe situatie niet eenduidig. Als het vaste bedrag wordt weggehaald
dan verdwijnt de beloning voor samenwerken, maar gemeenten die niet samenwerken hebben juist een financieel nadeel. Zij worden in de systematiek niet
meer gecompenseerd voor kleinschaligheid. Het is op voorhand niet te zeggen in
welke situatie het effect op samenwerken groter is. Dit hangt af van de vraag of
een beloning om samen te werken zwaarder weegt dan een straf om niet samen
te werken. Het saldo-effect van het eventuele schrappen van het vaste bedrag zal
heel klein zijn. Dat geldt zeker als blijkt dat het indirecte effect, via de samenwerking, tegengesteld is aan het negatieve directe effect. Maar ook als het directe en
het indirecte effect elkaar zouden versterken, zal het totale effect niet groot zijn.

8.2

Eindconclusie vaste bedrag en herindelingen









Het vaste bedrag is de belangrijkste component in de negatieve inkomstenprikkel bij herindeling. Maar in de praktijk weerhoudt deze inkomstendaling
gemeenten niet van de beslissing om een herindelingstraject te starten, respectievelijk om met een herindeling in te stemmen. Die beslissing wordt door
andere factoren gedomineerd.
Het vaste bedrag heeft een indirect positief effect op de kans op herindeling.
Omdat door het vaste bedrag gemeenten die samenwerken een finacnieel
voordeel in de bekostiging hebben en omdat samenwerking herindeling blijkt
te bevorderen.
Per saldo heeft het vaste bedrag mogelijk een klein, positief effect op herindeling
Door het vaste bedrag af te schaffen of te verlagen verdwijnt de negatieve inkomstenprikkel bij herindeling (of wordt de prikkel kleiner). In de praktijk verwacht men niet dat afschaffing zal leiden tot waarneembaar meer fusies.
Zonder vast bedrag is er mogelijk iets meer bereidheid tot samenwerking dan
met vast bedrag, mogelijk iets minder. Daardoor wordt de indirecte bevordering van herindeling iets sterker of juist iets zwakker. Hoe dan ook, het verschil
met de huidige situatie zal hoogstwaarschijnlijk heel klein zijn. Afschaffing van
het vast bedrag zal daarom ook langs indirecte weg niet of nauwelijks leiden
tot meer herindelingen.

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 37

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 39

Bijlage I
Tabel 0-1 Gewichten vaste bedrag in het gemeentefonds 2001-2013 (niet gecorrigeerd voor invoering van de Euro of inflatie) en de uitkeringsfactora
Cluster

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Cluster werk en inkomen

2008

2009

2010

2011

€ 6.953

€ 6.953

€ 6.953

€ 6.953

€ 19.963

€ 15.842

Cluster maatschappelijke zorg

2012

2013

€ 30.423

€ 20.430

Sport, kunst en ontspanning

€ 9.598

Cluster fysiek milieu

FL 16.271

€ 7.383

€ 7.383

€ 7.383

€ 5.632

€ 5.632

€ 4.789

€ 6.523

€ 6.359

€ 6.115

€ 6.115

€ 6.323

€ 6.109

Cluster bevolkingszaken

FL 29.413

€ 13.347

€ 13.347

€ 10.901

€ 10.901

€ 10.901

€ 9.724

€ 10.426

€ 10.469

€ 10.778

€ 10.778

€ 10.766

€ 10.766

Cluster bestuursorganen

FL 150.285

€ 81.961 € 112.461 € 112.233

€ 121.870

€ 125.873 € 125.793

€ 125.793

€ 128.413

€ 128.413

€ 128.413

€ 128.413 € 128.413

dersteuning

FL 128.102

€ 58.130

€ 58.130

€ 51.911

€ 51.991

€ 51.911

€ 48.849

€ 43.587

€ 42.771

€ 44.388

€ 44.388

€ 44.321

€ 44.321

VROH

FL 39.832

€ 18.075

€ 20.066

€ 18.198

€ 18.198

€ 18.351

€ 17.460

€ 16.532

€ 16.582

€ 17.079

€ 17.079

€ 17.064

€ 17.064

Wegen en water

-FL 12.087

-€ 5.485

-€ 5.485

-€ 4.527

-€ 4.527

-€ 4.527

-€ 4.042

-€ 5.458

-€ 5.458

-€ 5.458

-€ 5.458

-€ 5.458

-€ 5.458

Openbare orde veiligheid

FL 20.084

€ 9.114

€ 9.114

€ 7.333

€ 7.333

€ 7.540

€ 9.080

€ 43.873

€ 44.012

€ 45.025

€ 45.025

€ 44.983

€ 44.983

uitkeringsfactor
1,172
a
In 2001 staan de bedragen in guldens.

1,211

1,279

1,323

1,333

1,298

1,383

1,477

1,576

1,555

1,547

1,506

1,439

Cluster overig/ algemene on-

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 41

Tabel 0-2 Financiele gevolgen herindeling – overzicht herindelingsscans fusies vanaf 2009
Herindeling

Inwoners

AU voor

AU na her-

na fusie

herindeling

indeling

(x1000)

(x1000)

Verschil

verschil

vermindering

vast be-

%

vaste bedrag

drag %

(x1000)

van verschil

2018
Noordwest Friesland

61344

€ 64.023

€ 62.072

-€ 1.951

-3,0%

-€ 1.255

64%

Groesbeek

34200

€ 29.479

€ 30.657

-€ 1.178

4,0%

-€ 836

71%

Nissewaard

84597

€ 87.728

€ 86.944

-€ 784

-0,9%

-€ 418

53%

Friese meren

46300

€ 42.267

€ 41.164

-€ 1.193

-2,6%

-€ 836

70%

Alphen aan de Rijn

106200

€ 94.476

€ 93.671

-€ 805

-0,9%

-€ 800

99%

Goeree-Overflakkee

47800

€ 43.266

€ 41.965

-€ 1.301

-3,0%

-€ 1.179

91%

Schagen

46400

€ 41.951

€ 41.144

-€ 807

-1,9%

-€ 800

99%

Molenwaard

29100

€ 23.995

€ 23.203

-€ 792

-3,3%

-€ 786

99%

40900

€ 41.714

€ 39.844

-€ 1.870

-4,5%

-€ 1.185

63%

De Ronde Venen

43200

€ 34.386

€ 33.878

-€ 508

-1,5%

-€ 425

84%

Stichtse Vecht

62400

€ 52.308

€ 51.861

-€ 447

-0,9%

-€ 786

176%

Medemblik

42500

€ 34.889

€ 33.967

-€ 922

-2,6%

-€ 802

87%

Oss

83400

€ 70.136

€ 69.832

-€ 304

-0,4%

-€ 359

118%

Eijsden-Margraten

24700

€ 19.988

€ 19.519

-€ 469

-2,3%

-€ 424

90%

39700

€ 35.600

€ 34.800

-€ 800

-2,2%

-€ 680

85%

Bloemendaal

22100

€ 12.498

€ 12.205

-€ 293

-2,3%

-€ 293

100%

Kaag en Braassem

25200

€ 14.930

€ 14.600

-€ 330

-2,2%

-€ 340

103%

Doetinchem

96500

€ 76.270

€ 75.589

-€ 681

-0,9%

-€ 406

60%

Gouda en Waddinxveen

96522

€ 110.205

€ 109.836

-€ 369

-0,3%

-€ 400

-108%

Bernheze en Maasdonk

41000

€ 30.087

€ 29.592

-€ 495

-1,6%

-€ 418

-84%

2015

2014

2013

2012
Hollands Kroon
2011

2010
Oldambt
2009

Afgebroken

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 42

Tabel 0-3 Lijst met interviews
Gemeente
Goeree-Overflakkee

Datum
29-11-2013

Nederlek
Spijkenisse
Gouda

03-12-2013
26-11-2013
28-11-2013

Mook en Middelaar
Alphen a/d Rijn
Hollands Kroon
Stichtse Vecht

12-12-2013
05-12-2013
04-12-2013
04-12-2013

Zuidwest Fryslân

22-11-2013

Woudenberg
BEL-gemeenten

27-11-2013
04-12-2013

Provincie
Friesland

14-11-2013

Zuid-Holland

29-11-2013

I. Koenders, H. Kemper
C. Lok

BZK
Onno IJsselsteijn
Fokke Gietema

17-12-2013
17-12-2013

-

VNG
Gijs Oskam

11-12-2013

-

Raad voor financiële verhoudingen
Gerber van Nijendaal
16-12-2013

-

Respondenten
P. van den Poel, H. Bakelaar
E. Eland
E. De Leest
H. Van Bovenen, P.
Anker
R. Rouwmaar
M. Roelands, J. Perfors
W. Van Twuijver
P. Ploeg, E. Lelieveld,
mw. M. Bax
R. Admiraal, M. Schluter
S. Van Den Marck
R. Van Benthem

Het vaste bedrag in het gemeentefonds | 43