Bijlage 76.2.3

FACTSHEET 2
COVID-19 verpleeghuisstudie
Onderzoek naar besmettingsgraad, transmissie en clustering
in verpleeghuizen

COLOFON
COVID-19 verpleeghuisstudie
Onderzoek naar besmettingsgraad, transmissie en clustering in verpleeghuizen
AUTEURS
Drs. Judith van den Besselaar, geriater i.o. en onderzoeker (Amsterdam UMC, locatie AMC)
Dr. Laura van Buul, onderzoeker (Amsterdam UMC, locatie VUmc)
Drs. Fleur Koene, arts-microbioloog en onderzoeker (GGD Amsterdam)
Dr. Reina Sikkema, afdeling virologie Erasmus MC
Prof. dr. Marion Koopmans, hoogleraar virologie Erasmus MC
Prof. dr. Cees Hertogh, hoogleraar ouderengeneeskunde & ethiek van de zorg (Amsterdam UMC, locatie Vumc)
Prof. dr. Bianca Buurman, hoogleraar acute ouderenzorg (Amsterdam UMC, locatie AMC)
Augustus 2020. Universitair Netwerk Ouderenzorg, Amsterdam UMC, locatie VUmc (UNO-VUmc).
De COVID-19 verpleeghuisstudie is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van VWS en het RIVM, in samenwerking met vier Nederlandse verpleeghuizen,
de GGD Amsterdam, de GGD Rotterdam-Rijnmond, de GGD Hart voor Brabant, GGD West-Brabant en GGD Zuid-Holland Zuid.
Contact: uno@vumc.nl

25-8-2020

2

Inleiding
 Sinds de introductie van het Coronavirus (SARS-CoV-2) in Nederland in februari 2020 zijn
veel verpleeghuizen getroffen door uitbraken van dit virus dat bij ouderen een ernstiger
en fataler beloop kent.
 Het huidige advies is laagdrempelig testen van verpleeghuisbewoners met mogelijke
klachten van COVID-19.
 Er zijn aanwijzingen dat óók bewoners die (nog) geen symptomen hebben het virus
kunnen verspreiden, wat belangrijke implicaties zou hebben voor verpleeghuisbewoners
en zorgmedewerkers in verpleeghuizen.
.

Doel: onderzoeken of en hoe vaak SARS-CoV-2 infecties zonder symptomen
vóórkomen bij verpleeghuisbewoners en zorgmedewerkers, en hoe overdracht van
SARS-CoV-2 plaatsvindt in verpleeghuizen.

25-8-2020

3

Onderzoek mei 2020: 3 verpleeghuizen
• In mei eerste onderzoek in 3 verpleeghuizen waar bewoners positief getest
waren op SARS-CoV-2
• Uitkomst: de positieve bewoners hebben niet geleid tot een (grotere)
uitbraak: de situatie lijkt onder controle.
• De bijdrage aan de verspreiding door bewoners en medewerkers die (nog)
geen symptomen hadden was niet te onderzoeken.
• Vervolg onderzoek in een vierde verpleeghuis met een grote uitbraak

Voorbeeld voettekst

25-8-2020

4

Verpleeghuis 4
Algemene kenmerken
 Regio: Zuid-Holland

COVID-19 beleid
 Bij (vermoeden) positieve bewoner:

 Bedden: 185

 Isolatie bewoner op kamer

 Woonvorm: gespecialiseerd
in psychogeriatrie
(dementie)

 PBM gebruik door medewerkers:
handschoenen, schort, bril, masker

nieuwbouw

Plattegrond:
Hoofgebouw (carré met open
verbinding tussen afdelingen
waardoor veel bewegingsvrijheid
voor bewoners) en nieuwbouw. In
het hoofdgebouw zijn afdelingen
gescheiden door branddeuren.
Nieuwbouw alleen toegankelijk
met personeelspas. Beide
gebouwen bestaan uit twee
verdiepingen.

 Medewerkers met mogelijke symptomen:
testen en thuisblijven tot uitslag test of
24h symptoomvrij
 Wanneer medewerker onbeschermd
contact (vermoeden ) positieve bewoner:
14 dagen masker dragen

hoofdgebouw

*PBM= Persoonlijke beschermingsmaatregelen

25-8-2020

5

Het onderzoek
Afname SARS-CoV-2 test

Afname vragenlijsten



Vanaf 12 mei wekelijks testen van alle
bewoners die nog niet positief getest
waren (beleid verpleeghuis)

 Symptomen bewoners verzameld
op basis van dossieronderzoek



Alle medewerkers met direct contact met
bewoners die nog niet positief getest
waren, zijn getest in week van 18 mei en
week van 2 juni

Verpleeghuis 4

29 april eerste bewoner positief
getest op SARS-CoV-2, daarop
volgde uitbraak met verspreiding
over alle afdelingen van het
verpleeghuis
Vanaf 18 mei deelname aan
onderzoek op verzoek van
verpleeghuis

 Symptomen bij zorgmedewerkers
middels digitale vragenlijst
 Twee weken voor de positieve
coronatest tot twee weken na de
positieve coronatest

Laboratorium
 Testen op SARS-CoV-2
 Positieve samples naar
Viroscience Rotterdam voor
sequencing

25-8-2020

6

Tijdlijn uitbraak
18 mei: start studiedeelname

18 maart: centrale
ruimtes medewerkers
worden gesloten.
Centrale activiteiten
bewoners gestaakt.

1 Mei: Afdeling A in
isolatie. Branddeuren op
slot, bewoners die besmet
zijn verhuizen naar een
nieuwbouw die tot dan toe
leeg stond.

22 april branddeuren
dicht tussen afdelingen

Beleid

Bewoners X van afdeling A opgenomen in
het ziekenhuis voor een urosepsis. Zij is
dan negatief voor coronavirus

Bewoners

start preventief testen bewoners
(12 mei) en medewerkers (18 mei)
13 mei: verhuizing van alle positieve
bewoners naar 1e verdieping en
negatieve bewoners naar begane grond

Afdeling A en bewoner
Y worden getest
zonder symptomen:
8/9 positief
12 bewoners op afdeling
A krijgen symptomen en
worden positief getest

Bewoner X wordt voor de tweede
keer opgenomen in het ziekenhuis:
test positief voor het coronavirus

Bewoner Y verhuisd van afdeling
A (begane grond) naar afdeling F
(1e etage)
15-24 april 3
medewerkers
positief: allen
niet gewerkt

Alle negatieve
bewoners worden
getest

36/143 bewoners
testen positief

8-17 mei 28 medewerkers
positief BG en 1e etage

PBM-beleid vanaf 13 mei (verhuizing):
Begane grond: alle medewerkers
werken met handschoenen en masker
1e etage: sluis, hulp bij aantrekken
volledig PBM (masker, bril, schort,
handschoenen)

Alle negatieve
bewoners en
medewerkers uit
directe
patiëntenzorg
worden getest

Alle negatieve
bewoners en
medewerkers worden
getest

Medewerkers
15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 1
April

Mei

Voorbeeld voettekst

2

3

4

5

6

7

8

9

10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 1

2

3

4

5

6

Juni

25-8-2020

7

Respons
• Bewoners: 181/185 (98%) deelname
• Medewerkers:
• 34/385 bezwaar tegen deelname en delen testuitslag.
• 244/351 (70%) medewerkers deelname aan vragenlijst
• 56/72 (78%) positieve medewerkers deelname vragenlijst
• 188/279 (67%) negatieve medewerkers deelname vragenlijst

Voorbeeld voettekst

25-8-2020

8

Kenmerken bewoners & zorgmedewerkers
Kenmerken bewoners

Gemiddelde leeftijd
(spreiding)
Vrouwelijk geslacht
Comorbiditeit:
Pulmonaal lijden (Longziekte)
Cardiovasculair lijden (Hartziekte)
Cerebrovasculair lijden (Beroerte)
Diabetes (Suikerziekte)
Dementie
Nierfalen
Ernstig overgewicht

Kenmerken zorgmedewerkers

Positief
(N=113)

Negatief
(N=68)

83.1 (44-99)

77.5 (48-100)

72%

73%

11 %
35 %
20 %
16 %
92 %
6%
4%

4%
22%
13%
27%
78%
3%
12%

Gemiddelde leeftijd
(spreiding)
Vrouwelijk geslacht
Functie:
Zorghulp niveau 1
Helpende niveau 2
Verzorgende niveau 3
Verpleegkundige niveau 4
HBO verpleegkundige
Fysiotherapeut
Arts
Anders
PBM-gebruik:
Masker
Handschoenen
Schort
Bril
Geen
Nvt: geen contact bewoner

Positief
(N=56)

Negatief
(N=188)

42
(18 – 74)
84%

42
(18-74)
93%

13%
11%
46%
5%
0
0
0
25%

9%
10%
28%
5%
1%
4%
3%
40%

71%
75%
63%
52%
13%
13%

88%
87%
65%
52%
4%
10%

25-8-2020

9

Resultaat sequencing analyse
• Alle besmettingen in huis 4 onder bewoners en medewerkers zijn veroorzaakt
door dezelfde virusstam
• Deze virusstam is óók aangetroffen op de ziekenhuisafdeling waar bewoner X
(de index-patiënt) twee keer opgenomen is geweest.
• Opname op 17 april: negatieve PCR en CT-scan met CORADS-1.
• Opname op 29 april: positieve PCR.
• Het is aannemelijk dat bewoner het virus bij de eerste ziekenhuisopname
heeft opgelopen.

Voorbeeld voettekst

25-8-2020

10

Reconstructie verspreiding en de mogelijke
rol van presymptomatische bewoners en
medewerkers

Voorbeeld voettekst

25-8-2020

11

Verspreiding begane grond
• Mogelijke verspreiding van afdeling A naar andere afdelingen achter gesloten
branddeuren:
• 1 bewoner van afdeling B kon deuren openen en rondlopen en heeft zo
contact gehad met bewoners met symptomen van afdeling A. Hierop werd
deze bewoner ook ziek, maar kon niet op kamer gehouden worden.
• Twee medewerkers van afdeling C ontwikkelen in dezelfde week als
bewoners afdeling A symptomen. Afdeling B en C zijn open met elkaar
verbonden.

Voorbeeld voettekst

25-8-2020

12

Verspreiding begane grond

Bewoner X: opgenomen in
ziekenhuis van 17-23 april, wordt
ziek op 28 april

Afdeling C

Branddeuren
gesloten en
konden door
bewoners worden
geopend

Bewoner die branddeuren kan
openen en rondloopt over alle vier
de afdelingen: klachten vanaf 4
mei
medewerkers met klachten vanaf 4
mei
Afdeling B

Afdeling D

Afdeling A

Afdeling B

Afdeling C

28
april –
4 mei

18 bewoners
7
medewerkers

1 bewoner

2
medewerkers

5 -11
mei

2 bewoners
2
medewerkers

10 bewoners
8 medewerkers

4 bewoners
2
medewerkers

12 mei

1 bewoner

4 bewoners

7 bewoners

Afdeling D

1 bewoner

Afdeling A

12 mei = preventieve testronde bewoners zonder symptomen

Voorbeeld voettekst

25-8-2020

13

Introductie en verspreiding eerste etage
• Mogelijke introductie op de eerste verdieping:
 Bewoner die verhuisd is van begane grond naar eerste etage heeft virus
overgedragen op het moment dat zij nog geen (herkende) symptomen had
 Contact van medewerker 1e etage met medewerkers of bewoners BG?
• Mogelijke verdere verspreiding
 Medewerker van afdeling E krijgt klachten op 5 mei, is nog werkzaam
tot 12 mei.
 Drie bewoners die ziek worden in de opvolgende week hebben
over andere afdelingen gelopen op de het carre van de 1e verdieping.
Voorbeeld voettekst

25-8-2020

14

Bewoner Y: Verhuisd van afdeling A
op 27 april. Krijgt verschijnselen
corona op 8 mei. Had contact met
bewoner X op de begane grond
toen deze nog geen symptomen
had.

Verspreiding eerste etage

Bewoners die branddeuren kunnen
openen en rondlopen over andere
afdelingen. Klachten vanaf 6 mei.

Afdeling F

Branddeuren
gesloten en
konden door
bewoners
worden geopend

Medewerker met klachten vanaf 4
mei

Afdeling G

Afdeling E

Afdeling E

Afdeling F

Afdeling G

28 april
– 4 mei

1 medewerker

-

-

5 -11
mei

4 bewoners
3 medewerkers

8 bewoners
1 medewerker

-

12 mei

5 bewoners

10 bewoners

2 bewoners

12 mei = preventieve testronde bewoners zonder symptomen

Voorbeeld voettekst

25-8-2020

15

Symptoomherkenning bij bewoners
• Alle bewoners hebben (gevorderde) dementie:
• Het is voor hen moeilijk om klachten te uiten
• De klachtenregistratie is grotendeels afhankelijk van observatie van
verzorgenden. Milde klachten kunnen daardoor zijn gemist. Ook kan door
tijdsdruk onderrapportage van klachten in het dossier zijn.

Voorbeeld voettekst

25-8-2020

16

Symptomen positieve bewoners
Totaal N=113
65 (58%) had symptomen op moment
van testen
41 (36%) was presymptomatisch

N=39

36 (92%) symptomatisch
3 (8%) presymptomatisch

12 mei
N=74

29 (39%) symptomatisch
38 (51%) presymptomatisch
7 (10%) asymptomatisch

7 (6%) kreeg geen symptomen

Voor start preventieve
testrondes

Voorbeeld voettekst

Na start preventieve
testrondes

25-8-2020

17

Symptoom (beschreven in
dossier)

Alle positieve bewoners (113)

Getest tm 11 mei (39)

Getest vanaf 12 mei (74)

Hoesten

27%

44%

19%

Kortademigheid

12%

26%

4%

Koorts

27%

62%

8%

Verlaagde saturatie ten
opzichte van normaal

24%

46%

12%

Verwardheid

14%

28%

7%

Koude rillingen

4%

10%

0%

Algehele malaise

22%

39%

14%

Vermoeidheid

17%

31%

10%

Spierpijn

2%

5%

0%

Hoofdpijn

4%

5%

4%

Keelpijn

2%

3%

2%

Loopneus/verstopte neus

13%

26%

7%

Diarree

9%

10%

8%

Misselijkheid/braken

8%

18%

3%

Verminderde eetlust/intake

15%

31%

7%

Verlies van reuk of smaak

0%

0%

0%

Voorbeeld voettekst

25-8-2020

18

CT-waarde bewoners
• Van 97 bewoners was de CT-waarde
beschikbaar
• Geen verschil asymptomatisch,
presymptomatisch en symptomatisch

Voorbeeld voettekst

Mediaan

Spreiding

Totaal (97)

21.3

14.5 - 40

Symptomen (59)

20.8

14.5-38.1

Presymptomatisch (33)

21.3

16.1-40.0

Asymptomatisch(5)

20.5

17.3-19.7

25-8-2020

19

Symptomen positieve medewerkers

18 mei

Totaal N=56
51 (91%) had symptomen op moment van
testen
2 (3.5%) was presymptomatisch
2 (3.5%) had nog geen symptomen, maar
vulde geen vervolgvragenlijst is

N=26

N=30

23 (88%) symptomatisch

28 (93%) symptomatisch

1 (4%) presymptomatisch

1 (3%) presymptomatisch

2 (8%) had nog geen
symptomen, maar vulde
geen vervolgvragenlijst in

1 (3%) asymptomatisch

1 (2%) kreeg geen symptomen
Voor start preventieve
testrondes

Voorbeeld voettekst

Na start preventieve
testrondes

25-8-2020

20

Voorbeeld voettekst

Symptoom

Alle positieve medewerkers die vragenlijst
hebben ingevuld (56)

Hoesten

46%

Kortademigheid

36%

Koorts

27%

Koude rillingen

39%

Algehele malaise

43%

Vermoeidheid

75%

Spierpijn

46%

Hoofdpijn

64%

Keelpijn

38%

Loopneus/verstopte neus

61%

Diarree

25%

Misselijkheid/braken

13%

Verminderde eetlust/intake

41%

Verlies van reuk of smaak

48%

25-8-2020

21

CT-waarde medewerkers
• CT-waarde beschikbaar van 38
medewerkers. Hiervan was 1
medewerker asymptomatisch (CT
waarde 34.6) en 2 medewerkers

Totaal (38)

Mediaan

Spreiding

24.6

13.7-38.1

presymptomatisch (CT-waardes van
32.3 en 29.8).

Voorbeeld voettekst

25-8-2020

22

Overwegingen en Conclusie
• Onderscheid presymptomatisch – ‘niet herkend symptomatisch’ niet te maken
• Lage % presymptomaten onder medewerkers pleit voor ‘niet herkend
symptomatisch’ van bewoners
• Echter: gelet op CT-waarden dragen beide groepen bij aan verspreiding
• Verspreidingsrisico neemt verder toe door niet-instrueerbaarheid bewoners
• Medewerkers werken door met (milde) klachten door onvoldoende herkenning
• Hierdoor lopen kwetsbare verpleeghuisbewoners een hoog risico
 dit dubbele ‘niet herkennen’ vraagt om aanscherping preventief en
uitbraakbeleid
Voorbeeld voettekst

25-8-2020

23