Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 174

Wijziging van de Participatiewet en enige andere
wetten in verband met het opheffen van
discriminatoir onderscheid tussen
bloedverwanten in de tweede graad en anderen
die een gezamenlijke huishouding voeren
waarbij sprake is van zorgbehoefte

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
1. INLEIDING
1.1 Aanleiding en doel
Het recht op bijstand is – als vangnet van de Nederlandse sociale
zekerheid – opgenomen in de Participatiewet. Daarin is bepaald dat iedere
in Nederland woonachtige Nederlander of daarmee gelijkgestelde
vreemdeling, die hier te lande in zodanige omstandigheden verkeert of
dreigt te geraken dat hij niet over de middelen beschikt om in de
noodzakelijke kosten van bestaan te voorzien, recht op bijstand van
overheidswege heeft. De hoogte van een bijstandsuitkering is onder
andere afhankelijk van de vraag of de belanghebbende als alleenstaand of
gehuwd wordt aangemerkt.
In artikel 3, tweede lid, aanhef en onder a, van de Participatiewet is
geregeld wie mede als gehuwd of als echtgenoot wordt aangemerkt,
namelijk de ongehuwde die met een ander een gezamenlijke huishouding
voert. Van een gezamenlijke huishouding is sprake indien twee personen
hun hoofdverblijf in dezelfde woning hebben en zij blijk geven zorg te
dragen voor elkaar door middel van het leveren van een bijdrage in de
kosten van de huishouding dan wel anderszins.1 Op ongehuwde personen
die samenwonen én een gezamenlijke huishouding voeren, is dus de
bijstandsnorm van «gehuwden» van toepassing.2 Het gevolg daarvan is
dat bij het beoordelen van het recht op bijstand ook voor deze categorie
(ongehuwd) belanghebbenden een gezamenlijke toets van het inkomen
(de zogenoemde partnertoets) en het vermogen plaatsvindt.
In artikel 3, tweede lid, aanhef en onder a, van de Participatiewet is voorts
bepaald dat bepaalde categorieën van belanghebbenden worden
uitgezonderd van de gelijkstelling met gehuwden. Het betreft belanghebbenden die een gezamenlijke huishouding voeren met: (i) een aanverwant
in de eerste graad; (ii) een bloedverwant in de eerste graad; of (iii) een
bloedverwant in de tweede graad indien er bij één van de bloedverwanten
1
2

kst-35174-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Artikel 3, derde lid, van de Participatiewet.
Artikel 3, tweede lid, van de Participatiewet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 174, nr. 3

1

in de tweede graad sprake is van zorgbehoefte. De laatstgenoemde
uitzondering heeft de Hoge Raad in het arrest van 8 december 2017,
ECLI:NL:HR:2017:3081 – in navolging van de Centrale Raad van Beroep3 –
als discriminatoir aangemerkt. Dit wetvoorstel heeft als doel het in de
Participatiewet gemaakte discriminatoire onderscheid op te heffen, door
de gemaakte wettelijke uitzondering te schrappen (artikel I van het
wetsvoorstel).4
In de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte
gewezen zelfstandigen5 (IOAZ), de Wet inkomensvoorziening oudere en
gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers (IOAW)6, en de Wet
inkomensvoorziening oudere werklozen7 (IOW) is een gelijkluidende
bepaling opgenomen. In die wetten zal de uitzondering vanzelfsprekend
eveneens worden geschrapt (artikelen II tot en met IV van het
wetsvoorstel).
1.2 Onderscheid gezamenlijke huishouding en kostendelerschap
Het begrip gezamenlijke huishouding moet worden onderscheiden van
het begrip kostendelende medebewoner.8 Dit is de situatie dat twee of
meer personen samen één woning bewonen en er op grond van de
Participatiewet uitsluitend sprake is van het «kunnen delen van kosten». In
dat laatste geval is dus géén sprake van een gezamenlijke huishouding en
worden de kostendelers voor de toepassing van de bijstandsregels
beschouwd als zelfstandige subjecten van bijstand, met ieder een eigen
middelentoets. De toepasselijke bijstandsnorm (de kostendelersnorm) is
per kostendeler lager naarmate er meer personen in de woning wonen.9
1.3 Leeswijzer
In deze memorie van toelichting wordt achtereenvolgens ingegaan op: de
relevante parlementaire geschiedenis, de rechtspraak die aanleiding is
geweest voor dit wetsvoorstel, de inhoud en de gevolgen van het
wetsvoorstel, de doeltreffendheid en doelmatigheid, de financiële
gevolgen, de uitvoering en het overgangsrecht.
2. PARLEMENTAIRE GESCHIEDENIS IN HET KORT
2.1 Gelijkstelling ongehuwd en gehuwd samenwonenden
Uit de parlementaire geschiedenis van de Algemene Bijstandswet (ABW)
en zijn opeenvolgende wetten, blijkt dat in het parlement diverse malen is
stilgestaan bij het vraagstuk van de gelijkstelling van ongehuwd samenwonenden met gehuwden bij het berekenen van bijstandsuitkeringen.
Per 1 januari 1987 werd bijstand aan niet-gehuwden die duurzaam een
gezamenlijke huishouding voerden, in beginsel berekend volgens de
gehuwdennorm, behalve als het ging om samenwonende bloedverwanten in de eerste of tweede graad. In deze situatie – die tot 1 januari
1996 voortduurde – hadden samenwonende bijstandsgerechtigde
bloedverwanten in zowel de eerste als de tweede graad (broers en zussen)
3

CRvB 6 december 2016, ECLI:NL:CRVB:2016:4487.
In artikel 4, eerste lid, onder a en b, van de Participatiewet worden eveneens wijzigingen
doorgevoerd, aangezien daarin dezelfde uitzondering is opgenomen als in artikel 3, tweede lid,
onder a.
5
Artikel 3, tweede lid, onder b en artikel 4, eerste lid, onder a, IOAZ.
6
Artikel 3, tweede lid, onder b, en artikel 4, eerste lid, onder a, IOAW.
7
Artikel 2, tweede lid, onder a, IOW.
8
Artikel 19a e.v. van de Participatiewet.
9
Artikel 22a van de Participatiewet.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 174, nr. 3

2

dus individueel aanspraak op bijstand. Op 1 januari 1996 werd de
«nieuwe» Algemene bijstandswet ingevoerd, en werd de uitzondering op
het gehuwdenbegrip bij samenwoning beperkt tot eerstegraads bloedverwanten.10
Naar het oordeel van het toenmalige kabinet was er een toereikende
rechtvaardiging om voor de bloedverwanten in de eerste graad een
uitzondering te maken op de gelijkstelling met gehuwden. Het gaat hierbij
om de relatie tussen ouders en kinderen, waarbij de samenwoning in de
regel voortvloeit uit de huidige of vroegere afhankelijkheidsrelatie van het
kind ten opzichte van de ouders. Hierbij is geen sprake van een vrijwillige
keus om een nieuwe, voorheen nog niet bestaande gezamenlijke
huishouding te gaan voeren, hetgeen ten grondslag ligt aan de huwelijkse
samenlevingsvorm die het uitgangspunt vormt voor de gelijke behandeling van andere samenlevingsvormen. Voor de bloedverwanten in de
tweede graad ontbreekt een dergelijke rechtvaardiging voor een afwijkende behandeling ten opzichte van niet-bloedverwanten. Dat geldt in
versterkte mate voor een uitzondering die beperkt blijft tot situaties van
zorgbehoevendheid. Onderlinge zorgbehoevendheid kan zich immers ook
voordoen bij samenwonende niet-bloedverwanten, aldus het toenmalige
kabinet.
2.2 Amendement Noorman-Den Uyl /Bakker
In het wetsvoorstel van de Wet werk en bijstand was – in lijn met de
Algemene bijstandswet – oorspronkelijk de uitzondering op het gehuwdenbegrip bij samenwoning ook beperkt tot eerstegraads bloedverwanten.
Bij de parlementaire behandeling van genoemd wetsvoorstel werd het
amendement Noorman-Den Uyl /Bakker11 voorgesteld, dat regelt dat
bloedverwanten in de tweede graad die een gezamenlijke huishouding
voeren, bij de beoordeling van het recht op bijstand óók worden uitgezonderd van de toepassing van de gehuwdennorm, indien er bij één van
hen een zorgbehoefte bestaat. De toelichting bij het amendement luidt als
volgt:
«De wet sluit het recht op bijstand uit voor een broer of zus die samenwoont met een broer of zus die een inkomen heeft. Dit amendement zorgt
voor een uitzondering op deze bepaling indien er sprake is van zorgbehoefte bij één van de samenwonende bloedverwanten in de tweede
graad.»
Het amendement is door de (toenmalige) Staatssecretaris van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid uitdrukkelijk ontraden, omdat met het
amendement sprake zou zijn van discriminatie jegens andere ongehuwd
samenwonenden met een zorgbehoeftige partner. Het amendement is
niettemin door de Tweede Kamer aangenomen12 en maakte per 1 januari
2004 onderdeel uit van de Wet werk en bijstand en is als zodanig
ongewijzigd – zonder specifieke toelichting – per 1 januari 2015 in de
huidige Participatiewet opgenomen.
Door het opnemen van het amendement worden bloedverwanten in de
tweede graad, die met elkaar een gezamenlijke huishouding voeren, en
indien bij één van hen een zorgbehoefte bestaat, dus niet als gehuwden
aangemerkt. Dit betekent dat het inkomen en vermogen van de ene
10

Kamerstukken II 1993/94, 22 545, C.
Kamerstukken II 2002/03, 28 870, nr. 62.
12
Handelingen II 2002/03, 28 870, nr. 87, p. 5091.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 174, nr. 3

3

tweedegraads bloedverwant niet meetelt bij het beoordelen van het recht
op bijstand van de andere tweedegraads bloedverwant. Er vindt in dit
soort situaties dus géén partnertoets plaats.
2.3 Criterium zorgbehoefte volgens jurisprudentie
Ten aanzien van het criterium «zorgbehoefte» wordt volledigheidshalve
nog het volgende opgemerkt. Uit vaste jurisprudentie blijkt dat als
zorgbehoeftige wordt aangemerkt de persoon van wie is vastgesteld dat
hij vanwege ziekte of een stoornis van lichamelijke, verstandelijke of
geestelijke aard in aanmerking komt voor een opname in een
Wlz-inrichting. Voorts is van zorgbehoefte sprake als de persoon vanwege
ziekte of een stoornis van lichamelijke, verstandelijke of geestelijke aard
duurzaam is aangewezen op dagelijkse hulp bij alle of de meeste
algemene dagelijkse levensverrichtingen, of is aangewezen op constant
toezicht teneinde mogelijk gevaar voor zichzelf of anderen te voorkomen.
3. UITSPRAKEN CENTRALE RAAD VAN BEROEP EN HOGE RAAD
3.1 Discriminatieverbod
Zowel de Centrale Raad van Beroep als (recentelijk) de Hoge Raad hebben
zich uitgelaten over het discriminatoire karakter van de in artikel 3, tweede
lid, aanhef en onder a, van de Participatiewet gemaakte uitzondering.
De feiten in de aan deze rechtscolleges voorliggende zaak waren als volgt.
De belanghebbende woont samen met een niet-verwante huisgenoot. Ten
gevolge van een reeks herseninfarcten is zij rolstoel afhankelijk geworden.
De huisgenoot verzorgt haar op basis van een zorgovereenkomst,
waarvoor hij betaald wordt uit een aan de belanghebbende toegekend
persoonsgebonden budget (PGB). De bijstanduitkering van de belanghebbende is door de betrokken gemeente ingetrokken, met als reden dat de
belanghebbende een gezamenlijke huishouding voert met haar
huisgenoot/verzorger en diens inkomen (betaald uit het PGB) hoger is dan
de bijstandsnorm voor gehuwden. De belanghebbende is het niet eens
met de intrekking van de bijstandsuitkering en stelt in dat kader dat in
artikel 3, tweede lid, aanhef en onder a, van de Participatiewet sprake is
van een verboden onderscheid, omdat – kort gezegd – niet valt in te zien
dat de situatie van samenwonenden bloedverwanten in de tweede graad
met zorgbehoefte (die dus niet worden gelijkgesteld met gehuwden)
wezenlijk verschilt van andere ongehuwd samenwonenden met zorgbehoefte (die dus wel worden gelijkgesteld met gehuwden). Het gemaakte
onderscheid is volgens haar aldus in strijd is met het discriminatieverbod
van artikel 26 van het Internationaal verdrag inzake burgerrechten en
politieke rechten (IVBPR).
Dat sprake is van een gezamenlijke huishouding, alsmede het bestaan van
een zorgbehoefte stond overigens niet ter discussie.
3.2 Centrale Raad van Beroep
In haar uitspraak van 6 december 201613 oordeelde de Centrale Raad van
Beroep:
«dat artikel 3, tweede lid, aanhef en onder a, van de Pw, voor zover de
uitzondering wegens het bestaan van een zorgbehoefte is beperkt tot
bloedverwanten in de tweede graad, wegens strijd met artikel 26 van het
IVBRP buiten toepassing dient te worden gelaten».
13

ECLI:NL:CRVB:2016:4487.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 174, nr. 3

4

De door de Centrale Raad van Beroep geconstateerde discriminatie moest
volgens deze raad ongedaan worden gemaakt door de uitzondering die
geldt voor samenwonenden bloedverwanten in de tweede graad óók toe
te passen in de situatie van andere ongehuwd samenwonenden. Met
andere woorden: volgens de Centrale Raad van Beroep dient deze
categorie van belanghebbenden – ondanks het bestaan van een gezamenlijke huishouding – eveneens te worden uitgezonderd van de gelijkstelling
met gehuwden. Tegen deze uitspraak is door de betrokken gemeente op
grond van artikel 80 van de Participatiewet beroep in cassatie ingesteld. In
verband met dit cassatieberoep is de uitspraak van de Centrale Raad van
Beroep opgeschort.
3.3 Hoge Raad
In zijn arrest van 8 december 201714 oordeelde de Hoge Raad dat de
Centrale Raad van Beroep terecht heeft geoordeeld dat het verschil in
behandeling tussen samenwonende bloedverwanten in de tweede graad
met een zorgbehoefte bij één van hen enerzijds en andere ongehuwd
samenwonenden met een zorgbehoefte bij één van hen anderzijds, in
strijd is met het verbod van discriminatie.
De Hoge Raad oordeelde voorts dat de Centrale Raad van Beroep ten
onrechte heeft geoordeeld dat de uitzondering die geldt voor bloedverwanten in de tweede graad óók dient te worden toegepast in de situatie
van andere ongehuwd samenwonenden die een gezamenlijke
huishouding voeren.
Deze discriminatie kan volgens de Hoge Raad namelijk ook worden
opgeheven door het schrappen van de genoemde uitzondering. De Hoge
Raad overweegt voorts dat de keuze die de Centrale Raad van Beroep
heeft gemaakt zich niet duidelijk laat afleiden uit het stelsel van de wet, de
daarin geregelde gevallen en de daaraan ten grondslag liggende
beginselen of de wetsgeschiedenis. De keuze van de Centrale Raad van
Beroep is naar het oordeel van de Hoge Raad daarentegen duidelijk in
strijd met het uitgangspunt van de Participatiewet, om bij de beoordeling
of een persoon recht heeft op een bijstandsuitkering, in situaties van een
gezamenlijke huishouding rekening te houden met de middelen van de
partner, ongeacht de graad van verwantschap. Daarvan uitgaande, en
gelet op de te dezen geboden terughoudendheid van de rechter, is
volgens de Hoge Raad de keuze tussen de genoemde alternatieven om de
discriminerende uitzondering op te heffen, in de gegeven staatsrechtelijke
verhoudingen in beginsel voorbehouden aan de wetgever.
4. INHOUD WETSVOORSTEL EN GEVOLGEN DAARVAN VOOR
UITVOERING
4.1 Participatiewet
De regering heeft naar aanleiding van de uitspraken van de Centrale Raad
van Beroep en de Hoge Raad besloten het discriminatoire onderscheid op
te heffen, door de uitzondering voor bloedverwanten in de tweede graad
met zorgbehoefte te schrappen.
Het standpunt van de regering is dat geen rechtvaardiging bestaat voor
een afwijkende behandeling van bloedverwanten in de tweede graad ten
opzichte van niet-bloedverwanten. Het is vanwege het discriminatoire
karakter dus ongewenst een wettelijke uitzondering te treffen voor
(uitsluitend) bloedverwanten in de tweede graad. De (toenmalige)
14

ECLI:NL:HR:2017:3081.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 174, nr. 3

5

Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft destijds het
amendement – dat de wettelijke uitzondering voor bloedverwanten in de
tweede graad met zorgbehoefte regelde – om die reden ook uitdrukkelijk
ontraden. Tegen deze achtergrond is het dan ook wenselijk de wettelijke
uitzondering te schrappen in plaats van deze – in lijn met de uitleg van de
Centrale Raad van Beroep – te handhaven én breder toe te passen
(namelijk ook op niet-bloedverwanten). Het breder toepassen van de
uitzondering strookt ook niet met de uitgangspunten van de Participatiewet. Uitgangspunt van die wet is namelijk dat bij de beoordeling of een
persoon recht heeft op een bijstandsuitkering, in situaties van een
gezamenlijke huishouding rekening wordt gehouden met de middelen van
de partner. Bijstand is immers een vangnet van de Nederlandse sociale
zekerheid.
Het schrappen van de in artikel 3, tweede lid, aanhef en onder a, van de
Participatiewet gemaakte uitzondering voor samenwonenden bloedverwanten in de tweede graad met een zorgbehoefte, heeft tot gevolg dat
ook voor die categorie belanghebbenden een toets van de gezamenlijke in
aanmerking te nemen middelen zal gaan plaatsvinden. Onder in
aanmerking te nemen middelen wordt verstaan: het gezamenlijke
vermogen en de gezamenlijke inkomsten waarover men beschikt of
redelijkerwijs kan beschikken.15
Het vrij te laten financieel vermogen bij een gezamenlijke huishouding
tussen twee personen bedraagt € 12.040 (2018). Is het gezamenlijke
vermogen hoger dan dit bedrag, dan dient het meerdere eerst te worden
aangewend voor het voorzien in de noodzakelijke bestaanskosten
alvorens een recht op bijstand ontstaat. Naast de vermogenstoets vindt er
ook een toets op de gezamenlijke inkomsten plaats (de partnertoets).
Indien de gezamenlijke inkomsten van de belanghebbenden samen, gelijk
zijn aan dan wel de bijstandsnorm voor een gehuwde (2 x 50%
bijstandsnorm is € 1.417,32 per maand) overtreffen, dan is er geen recht
op (aanvullende) algemene bijstand. Zijn de gezamenlijke inkomsten lager
dan de gehuwdennorm, dan bestaat wel aanspraak op (aanvullende)
algemene bijstand.
De regering hecht eraan in dit verband te benadrukken dat het een
expliciete bevoegdheid en verantwoordelijkheid van de colleges is, om bij
eventuele schrijnende situaties, dus ook situaties die als gevolg van het
schrappen van de discriminatoire uitzondering kunnen voorkomen, de
bijstand af te stemmen op de mogelijkheden, omstandigheden en
middelen van de belanghebbenden (artikel 18, eerste lid, van de Participatiewet). De schrijnende situatie waar de regering hierop doelt, is dat de
belanghebbende samenwonende bloedverwanten in de tweede graad als
gevolg van dit wetsvoorstel, bijvoorbeeld maar afzien van het voeren van
een gezamenlijke huishouding en dat daardoor opname in een
Wlz-instelling aan de orde kan zijn. In dit kader wijst de regering er
bovendien op dat – zoals in paragraaf 4.3 van de toelichting is aangegeven – bij bloedverwanten in de tweede graad die samen in een woning
wonen, niet per definitie een gezamenlijke huishouding hoeft te worden
aangenomen, maar dat deze samenwonende bloedverwanten veeleer als
kostendelers kunnen worden beschouwd. Het wetsvoorstel heeft geen
gevolgen in het geval van een kostendelerssituatie tussen samenwonende
bloedverwanten in de tweede graad en één van hen zorgbehoeftig is.
Personen die als kostendeler worden aangemerkt, worden namelijk niet
gelijkgesteld met gehuwden, maar zijn zelfstandige subjecten van
bijstand. Voorts wijst de regering erop dat, zo het al in de uitvoerings-

15

Artikel 31 van de Participatiewet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 174, nr. 3

6

praktijk voorkomt, het aantal gevallen dat mogelijk door dit wetsvoorstel
worden geraakt, zeer klein is.
4.2 IOAW, IOAZ en IOW
In de IOAW, IOAZ en IOW vindt met dit wetsvoorstel een dienovereenkomstige aanpassing plaats.
Bij de beoordeling van het recht op een IOAW- en IOAZ-uitkering, speelt
de hoogte van het eventuele vermogen van de belanghebbende en zijn
partner geen rol. Bij de IOAW en IOAZ vindt in voorkomende gevallen wél
een gezamenlijke inkomenstoets (partnertoets) plaats.
Dit wetsvoorstel heeft tot gevolg dat bloedverwanten in de tweede graad
die een gezamenlijke huishouding voeren én waarvan bij één van de
bloedverwanten sprake is van zorgbehoefte, voor de toepassing van de
IOAW en IOAZ als gehuwden/echtgenoten worden aangemerkt. Het
inkomen van de partner van de belanghebbende wordt in mindering
gebracht op de IOAW- respectievelijk IOAZ-uitkering.
Voor wat betreft de IOW is slechts sprake van een wetstechnische
aanpassing, aangezien de daarin opgenomen uitzonderingsregeling voor
tweedegraads bloedverwanten geen enkele functie heeft. De IOW houdt
namelijk geen rekening met de gezinssamenstelling (gehuwd of
ongehuwd).
4.3 Aantal huishoudens
Het aantal huishoudens met een bijstands-, IOAW- en IOAZ-uitkering dat
nu onder de wettelijke uitzondering valt, is naar verwachting zeer klein. Dit
heeft onder meer te maken met het feit dat bij bloedverwanten in de
tweede graad die samen in een woning wonen, niet per definitie een
gezamenlijke huishouding wordt aangenomen, maar deze samenwonende bloedverwanten eerder als kostendelers worden beschouwd. Het
wetsvoorstel heeft echter geen gevolgen in het geval van een kostendelerssituatie tussen samenwonenden bloedverwanten in de tweede graad
en één van hen zorgbehoeftig is. Personen die als kostendeler worden
aangemerkt, worden namelijk niet gelijkgesteld met gehuwden, maar zijn
zelfstandige subjecten van bijstand. Bovendien gelden bij de beoordeling
of er sprake is van zorgbehoefte, de in de jurisprudentie ontwikkelde
stringente voorwaarden.
Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid beschikt niet over
feitelijke informatie of, en zo ja in welke mate, samenwonende tweedegraadsbloedverwanten, specifiek vanwege de zorgbehoefte van één van
hen, voor de toepassing van het recht op een bijstands-, IOAW- of
IOAZ-uitkering, niet als gehuwden worden aangemerkt. Daarom is bij de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en Divosa (vereniging van
gemeentelijke directeuren in het sociaal domein) navraag gedaan of de
gemeentelijke uitvoeringspraktijk hier zicht op heeft. De gemeenten zijn
namelijk verantwoordelijk voor de uitvoering van deze uitkeringen. Ook
van deze zijde is aangegeven dat, zo het al in de uitvoeringspraktijk
voorkomt, het aantal gevallen zeer klein is.
5. OVERIGE
5.1 Doeltreffendheid en doelmatigheid
Het voorliggende wetsvoorstel ziet uitsluitend op het wegnemen van de
door de Hoge Raad discriminatoir geachte wettelijke uitzondering voor
tweedegraads bloedverwanten met zorgbehoefte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 174, nr. 3

7

5.2 Financiële gevolgen
De budgettaire gevolgen voor de bijstand, IOAW en IOAZ als gevolg van
het verwijderen van de uitzondering voor tweedegraadsbloedverwanten
met een zorgbehoefte in de desbetreffende regelingen zijn verwaarloosbaar ingeschat. Naar verwachting zal het aantal huishoudens – dat
onder deze wettelijke uitzondering valt – zéér klein zijn.
Het aantal huishoudens waar sprake is van een tweedegraadsrelatie en
een situatie van zorgbehoevendheid zal door toedoen van het verwijderen
van deze wettelijke uitzondering worden aangemerkt als «gehuwd». Het
gevolg daarvan is dat bij het beoordelen van het recht op een uitkering,
voor deze categorie ook een gezamenlijke toets van het inkomen (de
zogenoemde partnertoets) en het vermogen, in het geval van een
bijstandsuitkering, plaatsvindt. Budgettair gezien zou dit een besparing op
de uitkeringslasten geven, doordat naar verwachting minder personen
recht zullen hebben op deze uitkeringen of een lagere uitkering zullen
krijgen vanwege de partnertoets. Gezien de beperkte grootte van deze
groep wordt dit effect verwaarloosbaar geacht.
5.3 Regeldruk en gegevensverwerking
Voor wat betreft de regeldruk geldt dat deze door het schrappen van de
discriminatoir geachte wettelijke uitzondering voor tweedegraads
bloedverwanten met zorgbehoefte, zowel voor uitkeringsgerechtigden als
de uitvoering, minder wordt. Dit wetsvoorstel brengt geen verandering
teweeg in de (wijze van) verwerking van de persoonsgegevens van
uitkeringsgerechtigden. Het Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) is van
mening dat de gevolgen van het wetsvoorstel voor wat betreft de
regeldruk verwaarloosbaar zijn.
5.4 Ontvangen reacties en adviezen
Het conceptwetsvoorstel is op 21 juni 2018 voor schriftelijke uitvraag
voorgelegd aan de VNG, het Uitvoeringspanel gemeenten (UP) en de
Sociale Verzekeringsbank (SVB). Betrokkenen hebben in algemene zin
aangegeven dat het wetsvoorstel verwaarloosbare budgettaire consequenties heeft voor gemeenten; de wetswijzing ziet namelijk op een zeer
beperkte groep. De gemeenten en SVB hebben voorts aangegeven dat het
een complex en tijdrovend proces zal zijn om de betreffende dossiers uit
hun administratie te filteren, zodat een hernieuwde beoordeling van de
uitkeringen kan plaatsvinden. Om die reden is besloten de in het
conceptwetsvoorstel opgenomen overgangsperiode van 6 maanden te
verlengen naar 12 maanden. Hierdoor hebben gemeenten en de SVB de
gelegenheid om dit complexe en tijdrovende proces binnen de daarvoor
gestelde termijn af te ronden.
6. OVERGANGSRECHT
In het «Gemeentenieuws van SZW» d.d. 11 april 2018 heeft de Staatssecretaris van Sociale zaken en Werkgelegenheid de gemeenten gemeld dat
zij – in afwachting van de wetswijziging – en conform de eerdere
inhoudelijke informatie in de verzamelbrief SZW van 31 maart 2017
gehouden blijven uitvoering te geven aan de bestaande wettelijke
regeling en dus alléén tweedegraads bloedverwanten, die een gezamenlijke huishouding voeren én voldoen aan het criterium van «zorgbehoefte», kunnen uitzonderen van de gehuwdennorm.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 174, nr. 3

8

Vanaf het moment dat de wetswijziging in werking treedt, geldt dat
nieuwe gevallen direct onder de nieuwe regel komen te vallen. Voor
bestaande gevallen zal overgangsrecht worden getroffen (de artikelen I,
onderdeel c, II, onderdeel b, en III, onderdeel B van het wetsvoorstel).
Voor bestaande gevallen wordt geregeld dat zij gedurende 12 maanden na
de inwerkingtreding van deze wet, beroep kunnen blijven doen op de
thans voor hen in de Participatiewet, de IOAW en de IOAZ geregelde
uitzondering. Deze overgangstermijn stelt de belanghebbenden aldus in
staat zich voor te bereiden op een mogelijke verlaging of beëindiging van
hun uitkering. Die situatie kan zich voordoen, aangezien het wetsvoorstel
tot gevolg heeft dat de vermogens- en/of inkomensbestanddelen van de
bloedverwant in de tweede graad waarmee de belanghebbende een
gezamenlijke huishouding voert, zullen meetellen bij het vaststellen van
het recht op een uitkering.
Bepalend voor de vraag of een belanghebbende onder het overgangsrecht valt, is het moment waarop hij zijn aanvraag van een uitkering heeft
ingediend. Aanvragen die uiterlijk op de dag voor inwerkingtreding van
dit wetsvoorstel worden ingediend, zullen worden beoordeeld op basis
van het oude recht. Ook is geregeld dat het oude recht van toepassing is
op een bezwaar- of beroepschrift, ingesteld tegen een beslissing op een
aanvraag die uiterlijk de dag voor inwerkingtreding van dit wetsvoorstel is
ingediend.
Belanghebbenden zullen door de gemeente of SVB worden geïnformeerd
over de hernieuwde beoordeling van hun uitkering. Aangezien het een
tijdrovend en complex proces is om de betreffende dossiers uit de
administratie te filteren, is het mogelijk dat belanghebbenden pas (enkele
maanden) na de inwerkingtreding van de wet een beschikking ontvangen
waarin zij worden geïnformeerd over de gevolgen van de wetswijziging
voor (de hoogte van) hun uitkering. De datum van de beschikking heeft
geen invloed op de ingangsdatum van de overgangsperiode van 12
maanden. Deze periode gaat in op het moment van inwerkingtreding van
de wet.
Het overgangsrecht is in lijn met de normen die het EVRM voorschrijft.
Krachtens jurisprudentie van het Europese Hof van de rechten voor de
mens dienen uit de wet voortvloeiende socialezekerheidsrechten te
worden beschouwd als eigendomsrechten waarop het Eerste protocol bij
het EVRM van toepassing is. Dit betekent dat het inbreuk maken op
opeisbare uitkeringsrechten (reeds toegekende uitkeringen) alleen is
toegestaan indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, zoals regeling
bij wet, aanwezigheid legitieme doelstelling van algemeen belang en
proportionaliteit van de maatregel. De Centrale Raad van Beroep ziet in
deze voorwaarden geen belemmering voor de wetgever om ook voor
reeds toegekende uitkeringen tot beperking van uit de wet voortvloeiende
uitkeringen over te gaan, mits voorzien is in een redelijke overgangsperiode. Het onderhavige wetsvoorstel voorziet in een dergelijke redelijke
overgangsperiode door de betreffende uitkeringen zo nodig aan te passen
na een overgangstermijn van in totaal 12 maanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 174, nr. 3

9

7. INWERKINGTREDING
Het wetsvoorstel treedt de dag na publicatie in het Staatsblad in werking
(artikel V van het wetsvoorstel). De reden hiervoor is dat het wenselijk is
het discriminatoire onderscheid zo spoedig mogelijk op te heffen. De
regering voorziet hier gelet op de ruime overgangstermijn van 12
maanden geen problemen.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 174, nr. 3

10