Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 1

Geredigeerd woordelijk verslag van een door de vaste commissie voor Binnenlandse
Zaken georganiseerde besloten technische briefing door ambtenaren van het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de Wijziging van de
Wet Huis voor klokkenluiders en enige andere wetten ter implementatie van Richtlijn
(EU) 2019/1937 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2019 (PbEU
2019, L 305) en enige andere wijzigingen (35851).

6 september 2022, 16.30 uur
Klompézaal, in het gebouw van de Tweede Kamer der Staten-Generaal te Den Haag

Aanwezig zijn zes ambtenaren (in het verslag: mevrouw A t/m E en de heer A) van het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de heer Bisschop (SGP),
mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66), mevrouw Inge van Dijk (CDA), mevrouw Leijten
(SP), de heer Omtzigt (Lid Omtzigt), de heer Strolenberg (VVD), mevrouw Verhoev
(adjunct-griffier vaste commissie voor Binnenlandse Zaken).
_________________________________________________________________________

Voorzitter: Leijten
De voorzitter: Hierbij open ik deze besloten technische briefing door ambtenaren van het
ministerie van Binnenlandse Zaken over de wijziging van de Wet Huis voor klokkenluiders.
Welkom allemaal. Ik ga zo eventjes iedereen voorstellen. Er is een enorme aanleiding voor
deze bijeenkomst, die iedereen kan terugvinden. We hebben ooit een wet ontvangen.
Vervolgens hebben we een hoorzitting of rondetafelgesprek gehouden. Toen hebben we de
wet beantwoord. Daarna heeft de minister besloten om de wet toch te herzien. Wij hebben
toen gezegd dat we die herziening dan langs dezelfde weg wilden laten beoordelen als de
eerste wet, namelijk via een rondetafelgesprek/technische briefing en een
wetenschapstoets, omdat we toch wel een beetje aangedrongen hadden op een herziening
van het wetsvoorstel, om het huiselijk te zeggen. We zitten nu dus in die tweede fase.
Aanwezig van uw zijde zijn de heer A, mevrouw A, mevrouw B, mevrouw C en mevrouw D.
Op de tribune zag ik ook nog mevrouw E zitten, de parlementair contactpersoon van
Binnenlandse Zaken. De wetenschappers die de wetenschapstoets uitvoeren, schuiven ook
aan. Eentje zit er op de publieke tribune en de ander zal digitaal aansluiten of is al
aangesloten, maar dat gebeurt buiten ons zicht. Ik heb begrepen dat de wetenschappers
vooral toehoren, om de wetenschapstoets goed te kunnen maken. Zij mogen van mij alles
zeggen want we zitten besloten, maar ik hoor toch de orde te handhaven.

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 2

Om die orde een beetje goed te laten verlopen, heet ik welkom de volgende leden: de heer
Bisschop van de SGP, de heer Strolenberg van de VVD, mevrouw Dekker-Abdulaziz van
D66 en mevrouw Van Dijk van het CDA. Ik ben hier zelf als voorzitter, maar ook als lid
namens de SP. We verwachten ook de heer Omtzigt nog, maar we weten dat een drukbezet
alleenstaand Kamerlid soms dubbelingen heeft. We hebben wat mensen op de publieke
tribune toegelaten van andere fracties dan de fracties hier aanwezig. Omdat het besloten is
hebben wij als Kamercommissie gezegd dat dat kon. Als het niet besloten is, kunnen
Kamerleden of hun medewerkers immers meekijken en op die manier van de kennis
gebruikmaken.
We maken van deze technische briefing wel een stenografisch verslag, althans de
stenograaf van de Tweede Kamerorganisatie maakt dat, met inachtneming van uw verzoek
om de namen te anonimiseren zodat u niet kenbaar bent naar buiten toe.
Dan zou ik nu willen beginnen. Wie van jullie kan ik als eerste het woord geven? Ga ik van
ver weg naar dichtbij of van dichtbij naar ver weg? Zal ik de heer A het woord geven? U
heeft een briefing voorbereid met slides. Wij vragen dan altijd of we die slides kunnen
krijgen, maar we worden daarin al bediend. Dat is altijd fijn. Ik heb de briefing toevallig van
de griffier ontvangen, dus ik lees ook een beetje mee. Geef vooral ook onderling het woord
aan elkaar door, zodat ik daar als voorzitter niet tussen hoef te zitten. Op het moment dat we
aan de vragenrondes toekomen, neem ik de regie dan weer over. Het woord is aan de heer
A.

De heer A: Uitstekend, dank u wel. Wat u van mij ontvangen heeft, zijn twee sets van de
presentatie. De ene is de korte; dat is de echte presentatie, die hier ook gepresenteerd
staat. De tweede bevat eigenlijk onze eigen spreekteksten, met alle verwijzingen naar de
wetteksten en dergelijke. Zo heeft u het hele setje. Daarnaast hebben we de wettekst nog
een keer uitgeprint met de wijzigingen erin in kleur.
Heel veel dank dat we hier mogen zijn en dat we het wetsvoorstel voor de implementatie van
de EU-klokkenluidersrichtlijn technisch mogen toelichten. Voor u zitten wetgevingsjuristen en
beleidsambtenaren van het ministerie van Binnenlandse Zaken. We zijn enerzijds zeer
vereerd dat we hier mogen zijn. Anderzijds vinden we het een beetje spannend; dat zeg ik er
eerlijk bij. Het is niet ons dagelijkse werk om in dit gezelschap te spreken, maar we zijn wel
zeer vereerd.
We hebben een presentatie voorbereid waarin we eigenlijk het kader schetsen voor het
voorliggende wetsvoorstel. Ik zou het liefst hebben dat wij de presentatie kunnen houden en
dat er daarna vragen kunnen worden gesteld. We zouden die vragen ook het liefst direct
beantwoorden, zodat er niet een hele set aan vragen ontstaat. Als dat kan, zouden we dat
heel erg graag doen. De vragen die technisch-inhoudelijk van aard zijn, kunnen wij natuurlijk

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 3

beantwoorden. De minister heeft aangegeven dat zij de echt beleidsinhoudelijke vragen
liever zelf beantwoordt.
Ik kom nu op de inhoud van de presentatie. Eerst is er een stukje over wat hieraan
voorafging, om de kaders te schetsen, en dan vooral inzoomend op het voorliggende
wetsvoorstel, op de verplichte bepalingen uit de richtlijn, op de optionele bepalingen en op
wat de aanpassingen zijn geweest in de nota's van wijziging. Daarna gaan we in op de
gevolgen van de te late implementatie. Tot slot gaan we nog kort in op het
vervolgwetstraject, dat al in voorbereiding is naar aanleiding van de evaluatie.
Mevrouw A, mag ik het woord nu doorgeven aan u?

Mevrouw A: Ja. Ik wil vertellen wat er voorafging aan het voorliggende wetsvoorstel. Ten
eerste was er het initiatiefvoorstel dat ingediend was door Kamerlid Van Raak en vele
anderen. Dat was een breed gedragen initiatiefvoorstel, dat op 1 juli 2016 in werking is
getreden. De wet regelt een benadelingsverbod voor klokkenluiders in de Ambtenarenwet en
het Burgerlijk Wetboek, dus voor ambtenaren en werknemers, een verplicht voorgeschreven
interne meldprocedure voor werkgevers die ten minste 50 werknemers hebben, en de
instelling van het Huis voor Klokkenluiders, ook per 1 juli 2016. Klokkenluiders kunnen bij het
Huis terecht voor advies bij het vermoeden van een misstand. De afdeling advies adviseert
zo'n klokkenluider, of iemand die potentieel een melding wil gaan doen, over de te nemen
stappen, verwijst mogelijk door naar andere instanties die de misstand kunnen onderzoeken,
biedt een luisterend oor en kan op verzoek toezicht houden op het proces. Zo nodig kan het
Huis de klokkenluider ook doorverwijzen voor psychosociale ondersteuning en voor andere
ondersteuning. Het Huis kan op verzoek van de klokkenluider een onderzoek doen naar een
vermoeden van een misstand. Daarbij moeten we opmerken dat het Huis een last resort is.
Als andere bevoegde instanties bevoegd zijn om een misstand te onderzoeken, verwijst het
Huis de klokkenluider door naar die autoriteit of instantie. Waar het Huis wel enige in is, is
dat het een bejegeningsonderzoek kan doen op verzoek van de melder, de klokkenluider.
Dat ziet op de bejegening door de werkgever naar aanleiding van een melding van de
klokkenluider.
Dan de volgende slide … Nee, die hoeft niet, want dat is de lange presentatie, sorry. Die
lange presentatie hebben we ook aan jullie uitgedeeld. Dan kunnen jullie ook nalezen wat
we hebben uitgesproken.
In 2018 heeft de Europese Commissie een voorstel gedaan voor een richtlijn ter
bescherming van klokkenluiders. Daarbij is de Nederlandse wet als voorbeeld genomen. De
richtlijn is gepubliceerd op 26 november 2019 en de inwerkingtreding van de richtlijn was op
17 december 2019. Daarbij gold een implementatietermijn van twee jaar, die afgelopen is op
17 december 2021, zoals waarschijnlijk welbekend.

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 4

Om de context te schetsen van wat er nog meer is gebeurd is het handig om ook te
vermelden dat er in 2020 een vervroegde evaluatie van de Wet Huis voor klokkenluiders
heeft plaatsgevonden. Toentertijd, dus begin 2020, werd beoogd om de oplevering van het
evaluatierapport voor de zomer van 2020 af te ronden. Toen heeft op 3 maart 2020 onder
toenmalig minister Knops een algemeen overleg plaatsgevonden over de wet en over het
Huis. Er zijn toen aanvullende vragen gesteld door de Kamer, met het verzoek om die mee
te nemen in het evaluatieonderzoek. Een extern bureau heeft de evaluatie uitgevoerd en
heeft op 30 juni 2020 een eindrapport opgeleverd. Naar aanleiding van de aanvullende
vragen uit de Kamer is er in september een aanvullend evaluatierapport opgeleverd. De
Kamer is daar bij brieven van juli en oktober 2020 over geïnformeerd. In de Kamerbrief van
15 juli 2020, toen ook het eindrapport van de evaluatie is aangeboden, heeft de minister
aangekondigd dat er een apart wetstraject naar aanleiding van de evaluatie zou volgen. De
minister heeft bij brief van 21 december 2020 inhoudelijk gereageerd op de uitkomsten van
de evaluatie. Dat waren het eindrapport en het aanvullende rapport. Op 1 juni 2021 is het
implementatiewetsvoorstel ingediend bij uw Kamer.
Mevrouw B: Ik zal nu ingaan op de verplichtingen uit de richtlijn. Mevrouw A zei al dat het
Huis voor Klokkenluiders ook model heeft gestaan voor de richtlijn. Er zitten dus al
verplichtingen in de Wet Huis voor klokkenluiders waar Nederland echt aan moet voldoen.
Daar zal ik eerst op ingaan. Ik zal straks ook nog ingaan op wat optionele bepalingen.
Lidstaten hebben de mogelijkheid om daaraan te voldoen, maar dat is geen verplichting.
Ik ga nu eerst kort in op de verplichtingen die eigenlijk al zijn geregeld. Er is al een
verplichting in de Wet Huis voor klokkenluiders voor een interne meldprocedure. Die geldt
voor werkgevers die 50 of meer werknemers in dienst hebben. Verder is ook al geregeld de
mogelijkheid van informatie en advies door het Huis. Dat is kosteloos, zoals de richtlijn
verplicht. Verder is geregeld het onderzoek naar meldingen van misstanden door het Huis
als geen andere instantie bevoegd is. Dat zijn werkgerelateerde meldingen, zoals dat ook
voor de richtlijn geldt.
Verder is in de wet al geregeld het onderzoek naar benadeling. Dat wordt eigenlijk niet
vereist door de richtlijn dus dat is extra in de Nederlandse wetgeving.
Verder is er voorzien in bepalingen over geheimhouding en vertrouwelijkheid ten aanzien
van de identiteit van de melder, de klokkenluider.
In andere wetten, zoals het Burgerlijk Wetboek, de Politiewet en de Wet ambtenaren
defensie, is al voorzien in een benadelingsverbod, maar dat geldt nu alleen voor
werknemers en ambtenaren.
Dan worden er in het voorliggende implementatiewetsvoorstel aanvullend een aantal
onderwerpen geregeld die de richtlijn vereist. Dat betreft een ruimere materiële reikwijdte

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 5

voor wat betreft schending van het Unierecht op een aantal terreinen die in de richtlijn zijn
aangewezen. Dat betreft onder meer overheidsopdrachten, financiële diensten, veiligheid
van vervoer en persoonlijke levenssfeer. Het is een hele opsomming, met heel veel
richtlijnen die daaraan vastzitten, of verordeningen, die al zijn omgezet in Nederlandse
wetgeving.
Een ander punt is dat de doelgroep ruimer is. Bescherming wordt straks ook geboden aan
zzp'ers, vrijwilligers, bestuurders en aandeelhouders. Dat is dus verruimd. Daarnaast
verplicht de richtlijn tot de aanwijzing van bevoegde autoriteiten die onderzoek kunnen doen
naar de schending van het Unierecht. In het wetsvoorstel worden in ieder geval aangewezen
De Nederlandsche Bank, de AFM, de ACM en de Autoriteit Persoonsgegevens.
Daarnaast komt er, en dat is echt nieuw, de expliciete regeling van bescherming bij
openbaarmaking. Op dit moment is er eigenlijk alleen maar bescherming op basis van de
jurisprudentie ten aanzien van de vrijheid van meningsuiting. Daar kan een beroep op
worden gedaan, maar dat is nog niet expliciet wettelijk geregeld. Dat zit nu dus in dit
wetsvoorstel.
Tot slot is er een uitbreiding van de beschermingsmaatregelen. Een benadelingsverbod
kennen we al. Dit heeft een breder bereik, omdat het ook werkgerelateerd geldt, dus
bijvoorbeeld voor collega's, en voor familie, maar ook voor personen die een klokkenluider
bijstaan, zoals vertrouwenspersonen. Verder geldt er een omkering van de bewijslast. Dat is
nieuw. Het betekent eigenlijk dat de bewijslast bij de werkgever komt te liggen. Die moet
bewijzen dat een benadeling op basis van de melding niet heeft plaatsgevonden. Daarnaast
is geregeld de vrijwaring bij aansprakelijkheid, en ook het verbod op een zwijgbeding.
Dan wilde ik heel even kort ingaan op hoe het nu is ingepast in de Wet Huis voor
klokkenluiders, die straks komt te heten Wet bescherming klokkenluiders, omdat die ook een
breder bereik krijgt. Het bestaande hoofdstuk 1 kende een paragraaf 1 met
begripsbepalingen. Die worden aangepast. Daar komt een nieuw paragraaf 1a bij, met
algemene eisen aan geheimhouding en gegevensbescherming. Die geheimhouding was wat
verspreid door de wet, maar zit nu allemaal in die paragraaf 1a. Paragraaf 2 ziet op de
interne procedure, waar de verplichting al in zit voor werkgevers. Die is aangepast aan de
eisen van de richtlijn en dat zit 'm vooral in de wijze van melding, de ontvangstbevestiging
en feedback. Heel veel eisen uit de richtlijn zijn eigenlijk al ontleend aan de eisen die in de
Wet huis voor klokkenluiders staan. Er is een nieuw hoofdstuk 1a toegevoegd, met de
aanwijzing van bevoegde autoriteiten en de eisen aan externe meldkanalen. Het bestaande
hoofdstuk 2, dat ziet op het Huis, op de instelling van het Huis voor Klokkenluiders met
eisen, is ook aangepast aan de richtlijn.
Vervolgens komt er een belangrijk nieuw hoofdstuk 2a met de beschermingsmaatregelen
tegen benadeling. Dat zijn eigenlijk de bepalingen uit het Burgerlijk Wetboek, de Politiewet

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 6

en de Wet ambtenaren defensie die zullen vervallen. Die worden nu opgenomen in dat
nieuwe hoofdstuk 2a. Dan lijkt er een hoofdstuk 3 te ontbreken, maar dat zijn wijzigingen van
andere wetten bij initiatiefwet. Die gelden dus niet meer. In hoofdstuk 4, tot slot, is een
nieuwe evaluatiebepaling opgenomen, zodat vijf jaar na inwerkingtreding een evaluatie van
de wet plaats kan vinden. Overgangsbepalingen zijn ook opgenomen, waarvan een
misschien alvast van belang is om te noemen: voor het mkb, dus voor de kleinere bedrijven,
geldt de verplichting tot aanpassing van de interne meldprocedure per 17 december 2023.
Dat heeft de richtlijn zo bepaald.
Ik kom nu op de optionele bepalingen. Dat is een hele opsomming. Er zijn een aantal
optionele bepalingen opgenomen. Een deel was al geregeld of wordt geregeld. Ik begin bij
het anoniem melden, niet te verwarren met het vertrouwelijk melden. Het vertrouwelijk
melden is immers al gewaarborgd door de geheimhoudingsbepaling. Het anoniem melden is
geen verplichting in de Nederlandse wetgeving. Wel mogelijk is echter het melden via een
advocaat of een vertrouwenspersoon, waardoor de identiteit van de melder gewoon niet
bekend wordt bij de bevoegde autoriteit. Het extern beleggen van het beheer van een intern
meldkanaal is eigenlijk nu al mogelijk, omdat artikel 2 van de Wet Huis voor klokkenluiders
daar niet aan in de weg staat. Dat verandert dus niet. Een verdere optie onder de richtlijn is
dat er uitsluitingsgronden kunnen worden bepaald voor de behandeling van een melding
door een bevoegde autoriteit. Dan gaat het om inbreuken van geringe betekenis of
herhaalde meldingen. Een voorrangsregeling bij grote aantallen is geregeld in het
wetsvoorstel, in hoofdstuk 1a.
Niet geregeld -- dat zijn dus nog twee optionele bepalingen -- is de verplichting voor
werkgevers met minder dan 50 werknemers tot het instellen van een intern meldkanaal. Dat
is niet overgenomen. Maar de werknemers van een dergelijk bedrijf kunnen natuurlijk wel
extern melden en hebben gewoon bescherming. Tot slot is er een optionele bepaling over
het verlenen van financiële bijstand en ondersteuningsmaatregelen in het kader van
gerechtelijke procedures. Dat is nog niet wettelijk geregeld, maar daar loopt onderzoek naar
door middel van een aantal pilots, die inmiddels gestart zijn. Dan geef ik het woord aan mijn
collega.

Mevrouw C: Zal ik het overnemen? Ik zal wat vertellen over de wijzigingen in het
wetsvoorstel, die hebben plaatsgevonden nadat het op 1 juni vorig jaar in oorspronkelijke
vorm was ingediend. Een belangrijke aanleiding daarvoor was het verslag dat door de vorige
Tweede Kamer in oktober vorig jaar is vastgesteld. Daarin was de Kamer behoorlijk kritisch,
met name op de complexiteit van ons wetsvoorstel. Daarop heeft de vorige minister, minister
Ollongren, in december vorig jaar bij de nota naar aanleiding van het verslag ook een
uitgebreide nota van wijziging bij de Kamer ingediend. Daarin is een aantal wijzigingen

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 7

opgenomen naar aanleiding van wensen die door de Tweede Kamer waren geuit. Een
belangrijke daarvan is de eis dat de bevoegde autoriteiten één meldkanaal moeten inrichten.
Dat betekent eigenlijk dat dezelfde eisen gelden voor de behandeling van zowel
vermoedens van misstanden als van inbreuk op het Unierecht. Het gevolg was eigenlijk dat
de bevoegde autoriteiten geen keuzevrijheid meer hebben om daar verschillend mee om te
gaan. Verder is geregeld dat er ook bij melding van een dreigende misstand bescherming
wordt geboden aan melders. Dat is gebeurd door aanpassing van de definitie van het begrip
"misstand" en is eigenlijk een harmonisering met hoe inbreuk op het Unierecht in de richtlijn
geregeld is, namelijk dat er ook bij melding van dreigende inbreuken bescherming
plaatsvindt.
Verder zijn er een aantal verbeteringen in het wetsvoorstel aangebracht om het beter
toegankelijk te maken. Dat zit 'm onder andere in minder verwijzingen naar de richtlijn en
ook in de toevoeging van een definitie van "melding". Daardoor is het hele wetsvoorstel
minder complex en beter leesbaar geworden. Er is ook een instrument voor handhaving
toegevoegd van de plicht die werkgevers hebben om een interne meldprocedure vast te
stellen. Elke belanghebbende werknemer kan dat bij de kantonrechter afdwingen, volgens
het wetsvoorstel. Tot slot is er een specifiek verbod op zwijgbedingen voor klokkenluiders
aan het wetsvoorstel toegevoegd bij de eerste nota van wijziging, in artikel 17h.
Daar is het niet bij gebleven, want ook de huidige minister, minister Hanke Bruins Slot, heeft
een uitgebreide nota van wijziging ingediend. Dat was op 29 juni van dit jaar en gebeurde
met name naar aanleiding van de initiatiefnota van Kamerlid Omtzigt.
Ik noem de belangrijkste wijzigingen, maar dat is niet limitatief. Onder andere is er een
integrale definitie opgenomen van "misstand", waarin de schending van het Unierecht is
geïntegreerd. Daarmee wordt eigenlijk duidelijk dat er geen enkel verschil is tussen
meldingen van misstanden of van inbreuk op het Unierecht, ook niet in de bescherming van
melders. Dat valt allemaal onder het begrip "misstand".
Verder is er een bepaling aan het wetsvoorstel toegevoegd waarin een opsomming wordt
gegeven van benadelingshandelingen. Die opsomming is niet limitatief, maar geeft de
melders, als zij de wet erbij pakken, wel meteen duidelijkheid over wat allemaal onder
"benadeling" valt. Daar kunnen zij van uitgaan en dan zijn ze ook beschermd. Het
benadelingsverbod zat in het oorspronkelijke wetsvoorstel in één lang en best complex
wetsartikel. Besloten is om dat op te splitsen in meerdere artikelen, zodat het wat
makkelijker te begrijpen is en zodat ook duidelijker wordt dat er bij openbaarmaking van
misstanden onder bepaalde voorwaarden bescherming is. Dat zit dan bij elkaar in één
artikel. Verder is er een uitbreiding, die u kunt nalezen in artikel 17ec, waardoor
beschermingsmaatregelen onder andere ook van toepassing zijn op interne onderzoekers
van misstanden, naast de melders en degenen die hen bijstaan et cetera.

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 8

De wijzigingen in het wetsvoorstel zijn er niet alleen naar aanleiding van wensen vanuit de
Kamer gekomen. Er is ook nog wat gewijzigd op het gebied van de verduidelijking van de rol
van het Huis. Zo zijn de procedurele regels voor misstandonderzoeken ook van toepassing
verklaard op bejegeningsonderzoeken. Dan gaat het erom dat er binnen zeven dagen een
ontvangstbevestiging moet worden gestuurd en netjes feedback moet worden gegeven door
de bejegeningsonderzoeker. Dat was aanvankelijk niet geregeld, omdat die hele richtlijn niet
over bejegeningsonderzoeken gaat. Dat is in de eerste nota van wijziging gebeurd. Verder is
in het wetsvoorstel ook expliciet geregeld dat het advies dat het Huis geeft, ook openstaat
voor alle mensen die straks recht krijgen op bescherming. Dat is een veel grotere groep dan
nu. Dat zit in artikel 3k, ook bij de eerste nota van wijziging. Tot slot de preventietaak van het
Huis. Dat is eigenlijk niets nieuws. Het Huis hield zich daar altijd al mee bezig, naast advies
en onderzoek. Maar nu is, mede op basis van een aanbeveling die Maarten Ruys een aantal
jaren geleden gedaan heeft, ook expliciet in de wet opgenomen dat het Huis ook tot taak
heeft om kennis te bevorderen, met het oog op het voorkómen van misstanden in een
werkgerelateerde context. Dat is in de tweede nota van wijziging gebeurd.
Dan zal ik nog iets vertellen over de gevolgen van te late implementatie. Dat is allereerst de
inbreukprocedure van de Europese Commissie, die inmiddels al in de administratieve fase
gestart is, want de richtlijn had eigenlijk uiterlijk op 17 december 2021 door Nederland
omgezet moeten zijn in nationale wetgeving. Dat is niet gelukt. De Europese Commissie
heeft sinds 2017 een veel strenger handhavingsbeleid. Dat is duidelijk gemaakt in een
mededeling die gepubliceerd werd in het Publicatieblad van de Europese Unie in 2017,
onder de titel Betere resultaten door betere toepassing. De Commissie is echt een stuk
strenger geworden. Dat hebben we ook gemerkt, want meteen in januari heeft Nederland
een ingebrekestelling ontvangen, omdat we dus te laat waren met het implementeren van de
richtlijn. Daar moet dan volgens de procedure binnen twee maanden op gereageerd worden.
Dat hebben we netjes binnen die tijd gedaan.
De volgende stap in de administratieve procedure van zo'n inbreukprocedure of
infractieprocedure -- dat zijn synoniemen die door elkaar gebruikt worden -- is dat de
Europese Commissie dan "een met redenen omkleed advies" vaststelt, zoals dat genoemd
wordt. Dat is dan eigenlijk een reactie op de reactie van de lidstaat op de ingebrekestelling.
Daaruit blijkt heel duidelijk dat de parlementaire procedure die nog loopt voor de Commissie
geen argument is dat de te late implementatie zou kunnen rechtvaardigen. Voor ons kwam
dat niet onverwacht, want het past helemaal in dat strengere handhavingsbeleid wat ze dus
al een aantal jaren hebben. Wij moeten daar nu weer binnen twee maanden op reageren,
dus voor 15 september. Dat loopt procedureel via Buitenlandse Zaken. Dat zal dus komende
week gebeuren. Daarna is de Europese Commissie weer aan zet. Te verwachten is dat de
Europese Commissie, als de situatie blijft zoals die nu is en Nederland dus de

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 9

implementatiewet nog niet heeft vastgesteld, automatisch een procedure bij het Europees
Hof zal starten. Wanneer ze dat precies doen, is natuurlijk aan de Europese Commissie.
Binnen twee maanden zou het dus ongeveer medio november kunnen gebeuren. Er staat
ook wel in beleid van de Commissie dat ze het twaalf maanden doen nadat de
implementatietermijn is verstreken. Dan zou het ook december kunnen worden. Maar het zit
er toch wel redelijk snel aan te komen, kunnen we verwachten, als we dan inderdaad nog
steeds niet aan de verplichtingen voldoen. Daar kunnen best forse financiële consequenties
aan zitten. Daarover heeft de minister de Kamer ook in de brief geïnformeerd. Dat is iets om
rekening mee te houden.
Behalve die inbreukprocedure zijn er nog meer gevolgen van die te late implementatie.
Vanaf de datum dat de richtlijn geïmplementeerd had moeten zijn, dus 17 december 2021,
tot aan het moment dat de implementatiewet uiteindelijk in werking treedt, zitten we eigenlijk
in een soort vacuüm, waarin het leerstuk geldt van rechtstreekse werking van die Europese
richtlijn. Dat is best een complex leerstuk en leidt ook in de praktijk wel tot allerlei
onduidelijkheid en rechtsonzekerheid.
Het komt er in het kort op neer dat voor de overheid rechtstreekse werking geldt voor
bepalingen van de richtlijn die onvoorwaardelijk en voldoende nauwkeurig zijn. Als ik dat zo
uitspreek, dan geeft dat natuurlijk al aan dat daar interpretatieruimte zit. Want wat valt daar
nou precies onder? Het is uiteindelijk aan de rechter om dat te beoordelen. Wij hebben
overigens wel een uitgebreide factsheet uitgebracht met alle informatie die wij, samen met
experts van het ministerie van Buitenlandse Zaken, konden verzamelen over wat het
betekent. We hebben dat gedaan om werkgevers en bevoegde autoriteiten, en ook
potentiële melders en het Huis voor Klokkenluiders, toch zo veel mogelijk informatie te
geven over wat het nou betekent en hoe we ermee moeten omgaan. Het roept namelijk
allerlei vragen op, zoals: wat geldt er op dit moment precies zolang die wet er nog niet is?
Daarnaast is er nog het zogenaamde leerstuk van de conforme interpretatie. Dat is eigenlijk
ook een soort opdracht aan de rechter om het nationaal recht zo veel mogelijk uit te leggen
in het licht van de bewoordingen en het doel van de richtlijn. Dat is enigszins vaag, dus we
moeten afwachten hoe de rechter daar in het geval van individuele casuïstiek precies mee
omgaat. Hiermee heeft eigenlijk iedereen te dealen zolang die implementatiewet er nog niet
is. Daar wil ik het bij laten.

Mevrouw A: De toenmalige minister van Binnenlandse Zaken heeft in haar brief van 15 juli
2020 aangekondigd dat er nog een wetstraject volgt naar aanleiding van de evaluatie. Daar
wordt ook het onderzoek naar de voorstellen uit de initiatiefnota van het Kamerlid Omtzigt bij
betrokken. De minister heeft daarbij stilgestaan in haar brief van 29 juni. Ook volgen er nog
onderzoek en overleg over punten uit de evaluatie die mogelijk een wetswijziging vereisen.

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 10

Daar heeft de toenmalige minister uw Kamer in de brief van 21 december 2020 over
geïnformeerd. Wat we daarover kunnen vertellen, is dat het onderzoek en overleg
plaatsvinden met de betrokken departementen, zoals EZK, JenV en Defensie, de bevoegde
autoriteiten, uiteraard het Huis zelf, de Nationale ombudsman en de Stichting van de Arbeid.
We komen nu bij het einde van de presentatie. Dat geeft gelegenheid tot het stellen van
vragen. Bedankt voor jullie aandacht.
De voorzitter: We hebben het verzoek gekregen om het gewoon een-op-een te doen. Dat
lijkt me goed. Ik maak even een rondje. Zeg even waar de vraag op ziet, als het kan, want
dan weten jullie ook een beetje wie de vraag moet beantwoorden. We doen het dus zoals
jullie verzochten, zonder lange rij en gewoon een-op-een. De heer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP): Voorzitter, dank u wel. Allereerst dank aan de gasten voor de
verhelderende toelichting. Ik moet eerlijkheidshalve aangeven dat wij dit binnen de fractie
nog niet hebben voorbereid, in die zin dat we nog niet tot een standpuntbepaling zijn
gekomen. Dit is voor ons dus input in het kader van die voorbereiding. Ik heb twee vragen,
maar misschien moeten we die maar gewoon een voor een doen.
De voorzitter: We hebben tijd zat.

De heer Bisschop (SGP): Tijd zat? Mag ik ze dan allebei stellen?

De voorzitter: Ja hoor.

De heer Bisschop (SGP): Dit traject gaat vooral over het synchroniseren van onze
bestaande wetgeving met de Europese richtlijn. Mijn vraag is, in alle openheid: wat voegt dit
toe, behalve dan dat het nu ook onder het Unierecht gaat vallen? Dat is de eerste vraag. Ik
snap dat er een verplichting ligt en dat je dat dus moet doen, maar ik ben wel benieuwd wat
dit qua werking, uitwerking, doorwerking en effecten voor extra's biedt ten opzichte van
wanneer je het als land zelf zou doen.
Dan de tweede vraag. We weten allemaal dat het Huis voor Klokkenluiders niet
functioneerde zoals we gehoopt hadden dat het zou functioneren. Kunt u mij iets meer
toelichting geven? Op welke punten zou dat functioneren moeten verbeteren als gevolg van
deze operatie, deze herziening? Het klinkt soms alsof het naar een politieke vraagstelling
neigt, maar zo is het nadrukkelijk niet bedoeld, want over de Wet Huis voor klokkenluiders
zijn we het allemaal wel eens. Je hebt namelijk een adequate voorziening nodig. De
achtergrond van mijn vraag is eigenlijk: is dit nu wat we nodig hebben om dat te laten

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 11

functioneren zoals wenselijk is in het kader van maatschappelijke verhoudingen en
maatschappelijke ontwikkelingen enzovoorts? Dank u wel.
Mevrouw B: Ik ga mijn best doen om de eerste vraag te beantwoorden: wat gaat er
veranderen doordat de richtlijn gaat gelden? De Wet Huis voor klokkenluiders ziet echt op
de bescherming van werknemers die een melding doen van een misstand. Ik moet
misschien ook even uitleggen dat die ziet op een misstand waarbij maatschappelijk belang
in het geding is. Dat is eigenlijk een heel brede definitie die Nederland in de wetgeving al
kent. De richtlijn expliciteert in ieder geval voor het Unierecht heel duidelijk om welke
schendingen het gaat. Het is dus bijna normgerelateerd, heel exact, terwijl Nederland dus al
een heel ruime definitie kent. Heel veel schendingen van het Unierecht zouden daar al onder
kunnen vallen, maar omdat de richtlijn ons ertoe verplicht, is de definitie aangepast. Dat is
de materiële reikwijdte. Dan de personele reikwijdte. Ik had het net over de bescherming van
werknemers en ambtenaren. Die wordt uitgebreid, omdat de werkgerelateerde kring
daaromheen ook bescherming krijgt, omdat toch gezien wordt dat ook daar benadeling
plaatsvindt. Denk aan mensen die de klokkenluider bijstaan of aan familie. Daar wordt de
bescherming straks ook aan geboden. Een verplichting uit de richtlijn is dat ze daar ook
ondersteuning in krijgen van het Huis, dus advies en informatie over welke weg zij kunnen
bewandelen. Dat is het eigenlijk in hele grote lijnen. Ook is het natuurlijk nog heel erg
belangrijk dat de beschermingsmaatregelen worden uitgebreid, met omkering van de
bewijslast, een heel expliciete bepaling over vrijwaring en een verbod op zwijgbeding. Dat is
ook een uitbreiding die de richtlijn vereist. Dat is eigenlijk het grote verschil tussen de
huidige wet en de richtlijn.

Mevrouw A: Ik wil graag antwoord geven op de tweede vraag. Als ik u goed heb begrepen,
was uw opmerking dat het Huis niet functioneerde zoals het zou moeten functioneren. U
vroeg: in hoeverre zal deze wet het functioneren van het Huis verbeteren? Ik laat het advies
van Reinier van Zutphen dan even buiten beschouwing. Hij zag op het functioneren van het
Huis en de acties die naar aanleiding van het advies in gang zijn gezet, waaronder een
uitbreiding van de capaciteit van het Huis. De verwachting is dat er met de invoering van
deze nieuwe wet een gelijker speelveld gaat ontstaan tussen werknemers en werkgevers.
Dat versterkt de positie van potentiële melders. De afdeling advies van het Huis blijft de
toegangspoort voor potentiële melders om advies te krijgen over: welke stappen moet ik
zetten, bij wie moet ik terecht als ik een misstand wil melden, hoe ziet dat proces eruit? Dat
is echt de toegangspoort. Het blijft de poortwachter voor klokkenluiders om informatie en
advies in te winnen. Daarbij wordt de doelgroep uitgebreid, dus het aantal personen dat zich

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 12

bij het Huis gaat melden zal mogelijk groter worden. De afdeling onderzoek blijft onderzoek
doen naar misstanden en bejegening.
Een belangrijke constatering is dat met de invoering van deze nieuwe wetgeving en door het
gelijker speelveld het bewustzijn waarschijnlijk groter zal worden dat ze goed moeten
omgaan met personen op de werkvloer die signalen afgeven of melding doen van een
misstand. Omkering van de bewijslast zorgt namelijk voor een sterke positie voor de melder
als het aankomt op een gerechtelijke procedure. Dat werkt twee kanten op. Aan de ene kant
heb je de afdeling advies en de afdeling onderzoek, die zorg dragen voor verzoeken en
informatieverzoeken van melders over de werking van de wet. Maar met de wettelijke
verankering van de preventietaak heeft het Huis ook de mogelijkheid om voorlichting te
geven aan werkgevers over hoe ze een goede interne meldprocedure kunnen inrichten en
over hoe ze voor een veilig werkklimaat en goed werkende integriteitssystemen kunnen
zorgen. Wat de wet zal veroorzaken ten aanzien van het Huis is volgens ons dus een
versterking aan twee kanten.

De voorzitter: Dank u wel. Meneer Strolenberg.

De heer Strolenberg (VVD): Dank u wel. Ik heb voor nu even drie vragen.

De voorzitter: Doet u er twee. We kunnen later altijd nog een rondje doen om te kijken of
iedereen aan bod komt.
De heer Strolenberg (VVD): Prima. Even over de ingebrekestelling van de Europese
Commissie. Ik heb gelezen dat het zou kunnen oplopen tot iets van 83 miljoen euro als het
in januari … Misschien eerst even een check. U zegt: we gaan op 15 september reageren
en het zou kunnen -- twee maanden daarna is gebruikelijk -- dat ze het bij het Hof
aandragen. Is dat dan nadat ze daar een beslissing over hebben genomen of nadat wij een
reactie hebben gegeven? Want als je dat doorrekent, zou het erg spannend kunnen worden
richting 15 november, of richting december, aangezien u het had over "na twaalf maanden".
Dat is de eerste vraag. En moet het dan ook volledig door de Eerste Kamer zijn geweest?
Moet de implementatie dan dus ook al echt aan de gang zijn? Of zou behandeling in de
Tweede Kamer eventueel voldoende kunnen zijn? Ik weet niet of u studie heeft gedaan naar
hoe het Europees Parlement daarop handelt. Ik ben ook even benieuwd in hoeverre u dan
ook betrokken bent bij de totstandkoming van de wetenschapstoets. Ik geloof dat er
eventueel ook nog om voorlichting wordt gevraagd bij de Raad van State. Is daar op de een
of andere manier al contact over geweest? Wat valt er wat dat betreft te verwachten? En
weet u eventueel iets over termijnen?

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 13

Mijn tweede vraag gaat over de consequentie. Er is op een gegeven moment ook gesproken
over het eventueel loslaten van het feit dat het niet zou gaan om misstanden met een
maatschappelijk belang. Ik ben even benieuwd: wat is de eventuele consequentie als dat
losgelaten zou worden? U heeft volgens mij zelf aangegeven dat u in de toelichting in ieder
geval wat duidelijker gaat maken wat dan maatschappelijke belangen zijn. Ik ben even
benieuwd waarom ervoor gekozen is om dat in de toelichting te doen en niet om dat
bijvoorbeeld specifiek in de wet op te nemen.
De voorzitter: Zo smokkelt een Kamerlid er altijd drie vragen in, ook al heeft de voorzitter
"twee" gezegd.

De heer Strolenberg (VVD): Twee vragen!

De voorzitter: Nee, nee, nee, het waren er drie. Ik heb drie vragen geteld. Ik zal zorgen dat
u antwoord krijgt, maar daarmee bent u wel af.
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt): Wat betekent dat, voorzitter?

De voorzitter: Dat hij geen vragen meer mag stellen. De norm is twee vragen. We gaan
daar gewoon weer naar terug. Eerst even de infractiestelling en de gevolgen daarvan.

Mevrouw B: Ja, de inbreukprocedure. Een dezer dagen gaat er een reactie uit naar de
Commissie. Als de Commissie het aanhangig gaat maken bij het Hof -- dat zou al vanaf
medio november kunnen, maar dat kan ook langer duren; dat is niet helemaal in te schatten
-- dan betekent dat voor de hoogte van de boete niet zo veel. Tenminste, we weten niet hoe
hoog die boete uiteindelijk wordt, want het vorderen is aan de Commissie. Maar voor de
dwangsom is dat wel van belang. Op het moment dat het Hof uitspraak doet en de wet nog
niet geïmplementeerd is, kan er een dwangsom worden opgelegd. Voor de hoogte daarvan
wordt teruggerekend naar de datum waarop de richtlijn geïmplementeerd had moeten zijn.
We rekenen dan dus terug naar 17 december 2021. Dat is per dag. Dat loopt heel erg op.
We hadden geloof ik al een berekening gemaakt voor als het Hof een uitspraak doet voor
medio 2023. Die kwam heel erg hoog uit.
Er was ook een vraag over …
De voorzitter: Het aanvullend advies van de Raad van State.

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 14

Mevrouw B: Ja, over het aanvullend advies van de Raad van State. Dat is volgens mij een
voornemen van de commissie, dat is voorgelegd aan het Presidium. Daar ligt nu een
verzoek voor een advies aan de Raad van State.
De voorzitter: Ik zei buiten de microfoon dat dat bij het Presidium ligt. Wij weten officieel
niet wat er gebeurt bij het Presidium, dus dat weten wij niet.
Dan was de laatste vraag als het gaat om maatschappelijke misstanden: waarom zit dat in
de toelichting en niet in de wetstekst zelf?
Mevrouw B: Misschien nog heel even over het advies van de Raad van State. Het is
natuurlijk aan uw Kamer om dat te vragen, maar ik struikelde net even over het punt van het
tempo of de snelheid van behandeling. De vraag was of het voldoende is als het in
behandeling is bij de Eerste Kamer. Als het snel door de Tweede Kamer wordt afgehandeld
en in de Eerste Kamer in behandeling is, kan de Commissie dat meewegen bij het
aanhangig maken van een zaak bij het Hof. Het zou natuurlijk heel erg mooi zijn als dat
advies van de Raad van State een spoedadvies is, maar dat is aan de Kamer om te vragen.
Dan het maatschappelijk belang, de consequentie. Zal ik daar ook op ingaan? Jij mag het
ook doen, hoor.
Mevrouw C: Ja, maar ik heb nog even een verhelderende vraag. Het gaat om het
maatschappelijk belang in het begrip "misstand": waarom zijn die criteria verhelderd in de
toelichting en niet in de wet? Is dat de vraag?

De heer Strolenberg (VVD): Ja, dat waren inderdaad twee vragen; ik heb gesmokkeld. Het
was een A- en een B-deel. Maar om u toch een beetje te pleasen, voorzitter, als ik moet
kiezen -- de consequenties van als we het maatschappelijk belang zouden weglaten, kan ik
zelf zo ongeveer raden -- dan is mijn vraag deze. Er werd gezegd: het is niet duidelijk wat er
precies onder maatschappelijk belang valt; dat gaan we in een toelichting opnemen. Mijn
vraag is waarom ervoor is gekozen om dat in een toelichting te doen. Zou het niet veel beter
zijn om echt specifiek in de wet op te nemen wat verstaan wordt onder "misstand"?
Mevrouw B: Als je dat heel specifiek in de uitwerking van de wet zou meenemen, dan
betekent dat natuurlijk ook dat je de uitleg die je kunt geven kwijt bent. Nu biedt het nog
mogelijkheden om rekening te houden met factoren die niet in de toelichting zijn genoemd
omdat "maatschappelijk belang" toch een vrij breed begrip is. Dat is ook afhankelijk van
ontwikkelingen in maatschappelijke opvattingen en regelgeving, die ook wordt aangepast en

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 15

zich verder ontwikkelt. Dat is de reden waarom we het nu niet op die manier hebben
geregeld.
De voorzitter: Ik zou graag wat willen zeggen over uw opmerkingen over de Europese
Commissie en de infractieprocedure, de ingebrekestelling. Wij waren als Kamer uitgegaan
van 1 juni. Voor die datum nog alle dingen behandelen is niet gelukt. Als er nu druk komt,
dan moet dat wel meegewogen worden. Wij hebben overigens ook overwogen om een brief
te schrijven aan Reynders om hem erop te wijzen dat wij bezig zijn. Dat hebben we gedaan,
hè? Dus misschien moeten wij ons politiek nog beraden op wat wij daar verder mee kunnen.
Mevrouw Dekker-Abdulaziz, u heeft twee vragen. Ik hou ze bij. Smokkel er niet nog van alles
bij, want dan kunnen er ook nog andere vragen worden gesteld; we houden vast nog tijd
over voor een tweede ronde.
Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66): Ik smokkel niet. Ik ben heel strak. Ik heb twee vragen. Ik
ga nog even door op die infractieprocedure. Wij weten ook wat mevrouw Leijten net heeft
gezegd, maar even voor mijn begrip … Ik ben voornamelijk benieuwd naar de
consequenties, ook voor de wet en voor de boete -- laten we het zo plat zeggen -- als wij nu
zo snel mogelijk de wet aannemen zoals die er ligt na de wijzigingsvoorstellen van de
tweede nota van wijziging. Wat gaat er dan gebeuren? Ik begrijp dat we dan nog steeds met
terugwerkende kracht een dwangsom moeten betalen. Of komen we daaronderuit? Dat is
vraag een.
Mijn tweede vraag is wat technischer en gaat over de verplichting voor werkgevers met
minder dan 50 werknemers. Er is nu geen verplichting voor een intern meldkanaal. Dat snap
ik, maar is er wel ergens een verplichting voor een extern meldkanaal, waarbij je dus via het
Huis een melding maakt?
Mevrouw C: De eerste vraag ging over de procedure. Het is een feit dat na de Tweede
Kamer nog de Eerste Kamer komt, dus als u snel, op korte termijn, het wetsvoorstel zou
aannemen, dan is nog niet gezegd dat het ook heel snel door de Eerste Kamer gaat. Dat ligt
dan weer daar. Wat overigens bij de Europese Commissie zou kunnen meewegen -- dat
hebben wij niet in de hand -- is dat de Commissie de zaak wellicht nog even aanhoudt in
plaats van er een meteen bij het Hof aan te spannen als zij ziet dat het al door de Tweede
Kamer is aangenomen, dat Nederland echt vorderingen maakt en dat het nu in het laatste
stadium zit. Dat zou kunnen. Ik speculeer een beetje, want dat is natuurlijk aan de Europese
Commissie. Als wij reële vorderingen zouden kunnen laten zien en wij die al dan niet
informeel zouden kunnen communiceren met de Europese Commissie, dan kan dat invloed

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 16

hebben op de besluitvorming. Als er reële vorderingen zijn, lijkt me dat een manier om een
procedure van de Commissie bij het Hof te voorkomen.
De andere vraag was of we die dwangsom niet sowieso verschuldigd zijn omdat we al te laat
zijn. Dat is niet zo. Het gaat nu echt om de vraag of we kunnen voorkomen dat een
procedure wordt aangespannen. Het moment waarop de Europese Commissie een
procedure bij het Hof aanspant, is bepalend. Als we op dat moment niet voldoen aan de
verplichtingen, dan kunnen we daar consequenties van verwachten. We hebben daar
contact over gehad met de PV. Als Nederland, terwijl de procedure bij het Hof loopt, het
alsnog implementeert, is niet te verwachten dat de Europese Commissie de zaak zal
terugtrekken, waarschijnlijk ook om een voorbeeld te stellen aan andere landen. Nederland
is toch al geruime tijd in gebreke geweest, want die procedure wordt pas na elf of twaalf
maanden aangespannen. De verwachting is dan dat zij de zaak zal doorzetten en dat
Nederland te maken krijgt met financiële consequenties. Het is wel een reële verwachting
dat die dan minder groot zullen zijn dan wanneer Nederland nog steeds in gebreke blijft. Is
dat voldoende als antwoord? Ja?
Dan was er een vraag over minder dan 50 werknemers. Wat ook een belangrijke wijziging
van de richtlijn is, is dat mensen voortaan sowieso meteen extern kunnen melden. Dan
hebben ze ook bescherming. Dat geldt voor alle werknemers. Ook als er meer dan 50
werknemers bij een werkgever zijn en iemand misschien geen vertrouwen heeft in de interne
procedure, dan kan hij altijd meteen extern melden.

De voorzitter: Mevrouw Van Dijk.

Mevrouw Inge van Dijk (CDA): Dank je wel, voorzitter. Misschien blijven we wel een beetje
hangen op …
Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66): Het geld.

Mevrouw Inge van Dijk (CDA): Nee, voor mij is het niet eens het geld. Ik ben heel erg op
zoek naar kwaliteit versus kwantiteit. Oftewel, als wij netjes een debat voeren en zeggen dat
we het doen, dan krijgen we een groen vinkje en gaat het door. Maar als we kwalitatief veel
betere wetgeving vaststellen dan al die andere landen, krijgen we misschien ook een groen
vinkje en geen boete. Bij mij komt iedere keer weer binnen dat het dus niet zozeer gaat over
de kwaliteit, maar vooral over dat groene vinkje halen. Ik zou van jullie willen horen hoe jullie
daarnaar kijken.
Mijn tweede vraag gaat heel ergens anders over, namelijk over financiële bijstand en
ondersteuningsmaatregelen, die nu nog niet worden meegenomen , maar waar pilots op

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 17

gedraaid worden. In eerdere debatten in de Kamer was echt een punt dat we daar een hiaat
zien. Hoe staat het met die pilots? Zijn die bijna klaar? Zouden we dat misschien alsnog mee
kunnen nemen in de besluitvorming, omdat dat mensen zou kunnen belemmeren om er
gebruik van te maken, ook in het verdere proces dat ze moeten doorlopen?

Mevrouw B: Ik zal antwoord geven op de eerste vraag: wat gaat voor, kwaliteit of een groen
vinkje? In de presentatie heb ik misschien niet voldoende benadrukt dat het wetsvoorstel
zoals het er nu ligt, voldoet aan de verplichtingen van de richtlijn. In die zin gaat het groene
vinkje niet alleen over tijd. Voor de richtlijn is het in ieder geval kwalitatief in orde.

De heer Bisschop (SGP): Het concept zoals het er nu ligt.

Mevrouw B: Ja, dat voldoet aan alle eisen die de richtlijn stelt.

Mevrouw Inge van Dijk (CDA): Dat was eigenlijk mijn vraag niet. Sorry, dan ben ik gewoon
niet duidelijk genoeg geweest. Hoe kijken zij? Zeggen zij: they ticked the box; ze hebben alle
vinkjes gehaald en ook op tijd, dus ze krijgen geen boete? Of zeggen ze: oké, ze doen er
langer over, maar wat ze aan het doen zijn, gaat verder en vinden we beter; daar willen we
ze de tijd voor geven? Ik heb gewoon het gevoel dat voor dat laatste helemaal geen ruimte
is.

Mevrouw B: De Uniewetgever verplicht inderdaad alleen maar waartoe ze verplichten in de
richtlijn. Zij kijken dus niet naar het extra, nee.

De voorzitter: Mag ik daarop voortgaan? In uw presentatie zegt u dat Nederland eigenlijk
model stond voor de richtlijn. Wat is er dan nu niet geregeld als je dat langs de richtlijn legt?
De heer Strolenberg (VVD): Dat was uw eerste vraag.

De voorzitter: Volgende keer mag de heer Strolenberg voorzitten. Het is echt goed met je!

Mevrouw B: Daar ging de tweede sheet over. De eerste ging over wat we wel al hebben.
Waar we niet aan voldoen, is die ruimere materiële reikwijdte. Althans, de schending van het
Unierecht is dat het ook moet gaan om een maatschappelijk belang. Dat komt er als extra
eis bij. Dat vereist de richtlijn niet, want die heeft het echt over die concrete normen. De
bescherming wordt dan geboden aan een kleinere doelgroep.

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 18

Mevrouw C: Het zijn eigenlijk een hele hoop dingen, hè: de verschuiving van de bewijslast,
de uitbreiding van die groep, procedurele voorschriften waardoor je binnen zeven dagen een
ontvangstbevestiging moet sturen en tijdig feedback moet geven, de aanwijzing van de
bevoegde autoriteit … Er zitten allerlei verplichtingen in de richtlijn. Weliswaar heeft de
Nederlandse wet model gestaan voor de totstandkoming van die richtlijn, maar dat wil niet
zeggen dat de huidige wet al voldoet aan alle eisen van die richtlijn.
Ik wilde ook nog wat zeggen over dat groene vinkje. Er zijn verschillende soorten
infractieprocedures. Er zijn infractieprocedures die gaan over de tijdige implementatie van
richtlijnen. Die zijn heel helder. Dat is gewoon heel staccato: tijdig of niet; als het niet tijdig is,
dan gaan we handhaven, want als we niet goed handhaven, komt er van die Europese
regelgeving ook niks terecht. Dat is dan de gedachte. Maar er zijn ook infractieprocedures
omdat er niet goed geïmplementeerd is. Dus dan gaat het wel over de kwaliteit. Daar kan je
ook uitgebreide discussies over hebben. Dan gaat het over onjuiste of onvolledige
implementatie van richtlijnen. Er bestaan dus verschillende typen infractieprocedures, maar
deze is inderdaad een kwestie van een groen vinkje of niet.
Mevrouw A: Er is ook nog gevraagd hoe het ervoor staat met de pilots en of een en ander
niet versneld kan worden. Zoals mevrouw C zei, is het een optionele bepaling uit de richtlijn.
Dat neemt niet weg dat de minister, ook naar aanleiding van een eerder advies van de heer
Van Zutphen, pilots heeft aangekondigd om te bekijken hoe de ondersteuning op de langere
termijn het beste georganiseerd kan worden. Er is op 1 januari 2022 een pilot gestart bij de
sector Rijk, die natuurlijk een beperkte doelgroep kent, namelijk rijksambtenaren. Daar was
ook kritiek op: waarom niet voor een bredere doelgroep? Dat heeft de minister zich
aangetrokken. Er vinden op dit moment verkennende gesprekken plaats met de Raad voor
Rechtsbijstand om te bekijken of er een brede pilot opgezet kan worden met juridische
ondersteuning voor klokkenluiders. Klokkenluiders in de private en publieke sector zouden
van die voorziening gebruik kunnen maken. Het voornemen is om daar begin 2023 mee te
starten. Zoals gezegd lopen daarover nu verkennende gesprekken met de Raad voor
Rechtsbijstand. Deze week is Slachtofferhulp Nederland gestart met een pilot.
Slachtofferhulp Nederland biedt daarbij psychosociale ondersteuning aan melders die door
de afdeling advies van het Huis doorverwezen worden. Er is geen beperking van die
doelgroep, behalve dan dat het Huis deze mensen doorverwijst. Dat is ook zijn functie. Naar
aanleiding van vragen van de SP-fractie heeft de minister aangegeven hoe het loopt met de
onderzoeken en de pilots. Die brief is kort voor deze technische briefing aan deze Kamer
gestuurd, namelijk op 1 september. Daarin gaat zij in op de looptijd en de stand van zaken
van de pilots.

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 19

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt): Dank voor de toelichting en ook dank voor het werk. Ik denk
overigens wel dat het belangrijk is dat we het behandelen, want de oorspronkelijke wet
voldeed wel aan de richtlijn, maar we hadden twee verschillende regimes gecreëerd,
namelijk iets voor Europese ...

De voorzitter: We gaan niet te veel op de inhoud in; we gaan echt eventjes een vraag
stellen. Het is 17.30 uur en er zijn volgens mij nog meer vragen.
De heer Omtzigt (Lid Omtzigt): Jazeker, voorzitter, maar ik vind het lastig om niet op de
inhoud te discussiëren.
Ik zou graag van u een indicatie willen hebben van hoeveel mensen er in de afgelopen jaren
intern bij het Rijk erkend zijn als klokkenluider, dus al dan niet komend bij het Huis voor
Klokkenluiders -- maar liefst natuurlijk niet, want het liefst heb je dat een intern meldkanaal
functioneert. Welke lessen zijn daaruit geleerd die in deze wet terechtgekomen zijn?

Mevrouw A: Ik vind het lastig om daarop een antwoord te geven, omdat dit ligt bij andere
collega's, die bezig zijn met de sector Rijk, de interne meldregeling en de werkgeversfunctie
aldaar. Ik weet dat er jaarlijks wordt gerapporteerd in de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk,
maar ik weet daar de finesses niet van, ook mijn collega's hier niet. Wij kunnen daar dus ook
geen goed antwoord op geven.

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt): Maar betekent dit dat we deze richtlijn aanvliegen vanuit de
juridische kant, of dat we die ook aanvliegen vanuit de vraag hoe we merken dat het in de
praktijk werkt? Wij merken dat het om verschrikkelijk weinig mensen gaat. Bij de
Belastingdienst hebben we eigenlijk nooit iemand aangemerkt zien worden als klokkenluider,
maar bij de casussen die bijvoorbeeld mevrouw Leijten en ik tegenkwamen, was daar best
weleens aanleiding toe. Is er ook enig overleg gaande over wat men tegenkomt en waarom
het wel of niet heeft gewerkt?

De heer A: In de voorbereidingen op de hele ontwikkeling hebben we natuurlijk in eerste
instantie gesproken met het Huis, maar ook met de verschillende onderzoekers. Er zat
vanuit het Europese een grote tijdsdruk op dit traject, dus het voldoen aan de vereisten van
de richtlijn is bij dit wetsvoorstel voor ons natuurlijk ook wel heel belangrijk geweest.
Daarnaast zijn we bezig geweest met het naar voren halen van de evaluatie van de Wet
Huis voor klokkenluiders. We hebben meer tijd nodig om die aspecten op een goede manier
te kunnen implementeren en door te voeren. Vandaar ook dat er verschillende
wetsvoorstellen aankomen.

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 20

De voorzitter: Dank. Dan zou ik nog graag de vraag stellen hoe er wordt omgegaan met
afgeronde onderzoeken al dan niet openbaar maken, waardoor er ook lering uit getrokken
kan worden, iets wat nu expliciet niet kan voor onderzoeken van het Huis. Welk rechtsgevolg
kan er mogelijk ook zijn bij meldingen? Het gaat mij dus niet alleen om de bescherming van
de klokkenluider, maar ook om de meldingen die gedaan worden en de inhoud daarvan.
Mevrouw A: En dan heeft u het over afgeronde misstandonderzoeken of
bejegeningsonderzoeken door het Huis? De rapporten daarvan worden gepubliceerd.
Volgens mij is in de wet geregeld dat het Huis ook aanbevelingen kan opleggen aan de
werkgever, maar dat is tot op heden niet gebeurd. De naam van de werkgever wordt op dit
moment niet openbaar gemaakt, maar er wordt onderzoek naar gedaan of de wet dat toelaat
of niet. Is dat een antwoord op uw vraag?

De voorzitter: Ik denk erover na of dat een antwoord is. Dit is gewoon feitelijke informatie
van jullie, volgens mij, dus: ja.
De heer A: Het is in ieder geval niet zo dat de onderzoekers van het Huis contact hebben
met Binnenlandse Zaken over de onderzoeken. Dat dus niet.

De voorzitter: En hoe wordt er rechtsgevolg gegeven aan de meldingen die worden
gedaan? Daar hebben we het in het verleden over gehad en we hebben er ook wel naar
gevraagd. Het gaat niet alleen over de bescherming van klokkenluiders. Er worden soms
ook dingen gemeld waarmee je iets moet. Zit dat in het wetsvoorstel, of is dat een helemaal
ander traject?
Mevrouw B: Dat is een ander traject. Dan gaat het over de melding van een misstand,
bijvoorbeeld bij een bevoegde autoriteit als de AFM; ik noem maar een instantie. Voor de
bevoegdheden van de toezichthouder en de handhaver geldt gewoon de sectorwetgeving.
Daar gaat deze wetgeving dus niet over, nee. Voor de aanwijzing van de bevoegde
autoriteiten is wel bekeken welke instanties bevoegd zijn tot onderzoek, en soms zelfs ook
tot handhaving, ja. Maar voor de aangewezen autoriteiten geldt de eigen wetgeving.

De voorzitter: Hebben jullie nog iets?

De heer Bisschop (SGP): Als de voorzitter het toestaat, ja. Dank voor deze verhelderende
reacties op de vragen van de collega's. Ik kauw nog wel een beetje op de omkering van de

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 21

bewijslast. Ik vind dat altijd een heel lastig punt. Misschien mag ik u vragen om daarop uw
reflectie te geven. Ik zie daar niet alleen veel juridische haken en ogen aan, maar ook
maatschappelijke. Het is gevoelig voor misbruik van dit traject, om het zo te zeggen.
Althans, het vergroot de gevoeligheid voor het misbruiken en het oneigenlijk gebruiken van
een dergelijk traject. Ik zou daar nog wel graag wat reflectie op willen vanuit uw expertise.

Mevrouw B: Ik denk dat het lastig is om te reflecteren op eventueel misbruik dat het met zich
kan meebrengen. Ik kan wel aangeven dat omkering van de bewijslast een expliciete
opdracht vanuit de richtlijn is. Dus ja, als we dat niet zouden doen, gaat die andere
inbreukprocedure spelen. Ik denk dat we daar bij de evaluatie aandacht aan zullen
besteden, want het is natuurlijk nieuw. Dat gebeurt dan dus pas vijf jaar na inwerktreding.
De heer Bisschop (SGP): En dan kan er al veel ellende over organisaties zijn uitgestort.
Zijn er ook instrumenten om te borgen dat oneigenlijk gebruik van zo'n traject zo veel
mogelijk wordt voorkomen? Kunnen jullie daar nog eens naar kijken, om dit een instrument
te laten zijn waarvoor het eigenlijk bedoeld is?
Mevrouw B: Dat is onderdeel van het rechtssysteem zoals we het kennen. Dan wordt er
misbruik gemaakt van het recht. Volgens mij -- maar dat zou ik even precies moeten
nazoeken -- kan daarop gewezen worden. Dan kan een onterechte melder in een
beroepszaak gesanctioneerd worden. Hoe dat precies zit, zou ik moeten uitzoeken. Maar er
zijn wel mechanismen in die zin.

De heer A: En het gaat om een omkering van de bewijslast. Het is niet zo dat een zaak niet
bewezen kan worden. De last ligt dus in eerste instantie bij de werkgever, maar als een
werkgever zijn dossiers goed op orde heeft, zou die ook wel in staat moeten zijn om dit soort
zaken te bewijzen. Het legt wel een stukje extra last op. Ik denk ook wel dat dit een
gamechanger is voor het hele traject. Wij merken ook dat werkgevers op het vinkentouw
zitten, zo van: wat gaat hier gebeuren? Maar het is niet zo dat werkgevers vogelvrij zijn.
Maar nogmaals, het is een besluit uit Europa.
De voorzitter: Eentje, hè?

De heer Strolenberg (VVD): Dank u wel, voorzitter. Ja, één vraag. Ik luisterde naar het
antwoord dat u gaf op de vraag van mevrouw Van Dijk van het CDA over de pilots. De
verwachting is dat er bij de wetsbehandeling nog geen ervaringen zijn. Het is ook niet als
zodanig in de wet opgenomen. Ik ben even benieuwd hoe dat vanuit het ministerie

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 22

eventueel een vervolg zou kunnen krijgen. Komt er dan een soort tweede tranche? Bent u
daar al mee bezig? Er zijn nu zaken die, noodzakelijk, snel moeten worden doorgevoerd,
maar er kunnen ook zaken die je bij een tweede wetswijziging zou kunnen behandelen. Is er
al een soort lijstje?

Mevrouw A: Er is geen lijstje. Wel is in de brief die aan uw Kamer is gestuurd, aangegeven
dat het mogelijk een apart wetstraject vergt, dus even los van het wetstraject naar aanleiding
van de evaluatie. Dat heeft ook te maken met de looptijd van de pilots. We willen de looptijd
gebruiken om ervaringsgegevens op te doen. Zoals gezegd loopt er nu een pilot die voorziet
in psychosociale ondersteuning van alle klokkenluiders. De minister is ook voornemens om
een pilot met juridische ondersteuning voor alle klokkenluiders in het leven te roepen. Maar
er valt niets concreets te zeggen over het pad van dat wetstraject, behalve dan dat de
doorlooptijd van de pilots gemiddeld twee jaar is.

De heer A: Ik kan daar nog wel iets over zeggen. We zijn ermee bezig en kijken ernaar,
maar het is buitengewoon complex. The devil is in the details. Je komt op ontzettend veel
gebieden waarop al zaken geregeld zijn en je moet zoeken naar wat voor type juridische
ondersteuning wel en niet kan. Hetzelfde geldt voor de psychosociale ondersteuning. Je
probeert het zo veel mogelijk in te passen in bestaande systemen, maar dat is wel een
enorme puzzel. We moeten die ervaringsgegevens gewoon gaan opbouwen met elkaar.
Daarmee zijn we nu druk doende.
Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66): Ik ga door op dit onderwerp, want het gaat me ook aan
het hart. Een van de pilots is die met financiële bijstand. Als ik zo reken, duurt het nog twee
jaar. Straks is het 2025 en is dit dus nog steeds niet geregeld. Klopt dat? Of zie ik het
helemaal verkeerd?
Mijn andere vraag gaat over het traject van de wetsevaluatie ...
De voorzitter: Dat zijn er twee!

Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66): O, sorry, mocht ik er één stellen? Dat was dan mijn
vraag.

Mevrouw A: Ik heb geprobeerd om dat te verduidelijken, omdat er kritiek op was dat die pilot
alleen wordt gehouden bij de sector Rijk en dat die dus alleen geldt voor rijksambtenaren.
De minister heeft zich dat aangetrokken en wil daarom een pilot voor alle klokkenluiders
organiseren. Klokkenluiders hebben op dit moment toegang tot ondersteuning op

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 23

psychosociaal gebied. De minister is voornemens om die op juridisch gebied te regelen in
gesprek met de Raad voor Rechtsbijstand. Daarover vinden nu gesprekken plaats. Er is dan
dus in ieder geval een ingang en ondersteuning beschikbaar voor klokkenluiders. De
organisatie op de lange termijn duurt inderdaad nog, omdat we ervaringsgegevens nodig
hebben om te bezien hoe je dat gaat inrichten, hoe je dat financiert, hoe je de toegang regelt
et cetera.
Mevrouw Inge van Dijk (CDA): Ik heb niet zozeer een vraag als wel een hartenkreet: laat
alsjeblieft niet de systemen et cetera leidend zijn, maar de vraag wat we met elkaar willen
bereiken. Ik zit hier nu anderhalf jaar en ik snap het: iedere keer zorgen systemen en
processen ervoor dat iets niet kan. Maar ja, we zijn er volgens mij met z'n allen erg van
overtuigd dat dit wel heel hard nodig is.
De heer A: We proberen juist de systemen te gebruiken zodat het wel kan. Maar daar is
onderzoek voor nodig.
De voorzitter: De heer Omtzigt.

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt): Ik heb het toch nog even nagezocht: het aantal erkende
klokkenluiders was 0 in 2021 en 0 in 2020. Als niemand onderzoek gedaan heeft naar de
vraag waardoor die mensen daar niet doorheen komen, terwijl we bij justitie en bij de
politieorganisatie een aantal zelfmoorden gezien hebben en we hebben gezien dat bij de
Belastingdienst mensen intern zeer hard aan de bel getrokken hebben, dan vraag ik me af of
dat ergens in het hele wetstraject aan bod gekomen is.
Mevrouw B: Wij kennen de casussen niet, behalve uit kranten en mediaberichten, dus daar
kan ik verder niets over zeggen. Het is ook weer een beetje een systeemantwoord -- het was
net nog niet aan de orde -- maar ik kan wel aangeven dat binnen de cao Rijk de regels voor
interne meldingen al zijn aangepast op basis van de richtlijn.

Mevrouw C: Dat moet natuurlijk ook, omdat de overheid die verplichting heeft vanwege de
rechtstreekse werking. In de laatste cao is ook afgesproken dat elk ministerie de verplichting
krijgt om een externe commissie in te stellen waar mensen misstanden kunnen melden. Ik
ben er zelf niet direct bij betrokken, dus ik hoop dat ik het uit mijn hoofd goed formuleer.
Iedereen kan sowieso naar het Huis, maar daarnaast ... Mochten mensen binnen het Rijk
zich niet veilig voelen om te melden ... Inderdaad kan ik me voorstellen dat de cijfers binnen
de JBR ... Ik moet het even goed formuleren. Die cijfers geven mogelijk aan dat het niet voor

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 24

iedereen veilig is. Als daar in 2020 en 2021, ongeacht de coronacrisis, het cijfer 0 staat, is
dat wel heel erg laag. Het is dus voorstelbaar dat er gevallen zijn van mensen die zich intern
niet veilig gevoeld hebben. Maar daar komt een externe commissie voor, zoals inderdaad in
de cao is afgesproken. Sommige ministeries hebben die al, maar die komt er bij elk
ministerie. Dat is dus voor het Rijk onlangs toegevoegd.

De voorzitter: Ik kijk even rond. Zijn er nog meer vragen? Dat kan nog, want we hebben
nog tien minuten. Dit is het moment.
De heer Bisschop (SGP): Jij mag.

De voorzitter: Ik heb geen vragen meer.

Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66): Ik heb er nog eentje.

De voorzitter: Dat weet ik, want die wilde u net stellen.

Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66): Maar die laat ik achterwege. Ik heb een heel directe
vraag, maar misschien heb ik het gemist in een van de vele brieven van de ambtelijke
organisatie die in het reces naar ons toe kwamen. Mijn vraag is: wanneer precies moeten we
iets doen voordat de Europese Commissie naar het Hof gaat? Wanneer zouden we iets
kúnnen doen voordat de Europese Commissie naar het Hof gaat?

Mevrouw B: Dit is net ook al aangegeven: de Europese Commissie gaat aan de hand van de
reactie op het MROA beslissen of ze het aanhangig gaat maken bij het Hof. Als duidelijk is
dat Nederland voortgang maakt, dus kan laten zien dat er een afronding is van een
parlementair proces, dan is dat natuurlijk behulpzaam. Dat zal meegewogen worden door de
Europese Commissie.

De voorzitter: Hebben wij dat MROA?

Mevrouw B: Nee, die is niet openbaar.

De voorzitter: Maar wij zijn wel medewetgever. Uit dien hoofde hebben wij ook zelf een brief
aan Reynders gestuurd. Uit ervaring weet ik wat er gaat gebeuren als de Europese
Commissie wappert met infractie. Dan wordt er druk op de Kamer en op het proces daar
gezet.

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 25

Mevrouw B: De minister heeft in de brief wel op hoofdlijnen aangegeven wat er in het MROA
stond. Dat mag ze wel. Maar het MROA zelf kan niet openbaar worden gemaakt.
De voorzitter: We moeten maar even in de procedurevergadering bespreken hoe we
daarmee omgaan. Het lijkt mij gewoon ...
Mevrouw C: Volgens mij is er wel een mogelijkheid, maar dan moet er eerst een zienswijze
van de Europese Commissie gevraagd worden. We kunnen het niet zomaar openbaar
maken. Dus als er een verzoek zou komen, is dat niet uitgesloten.

De voorzitter: Wat ik hiervan vind, is hoogpolitiek, dus laat ik dat niet zeggen. Laat ik mijn
rol als voorzitter behouden.

Mevrouw C: Wij mogen het niet zomaar. Het is correspondentie tussen een lidstaat en een
orgaan van de Europese Unie. Dat mogen we niet zomaar openbaar maken.
De heer Bisschop (SGP): Wij maken geen onderdeel uit van de lidstaat.

De voorzitter: Maar wij maken wel onderdeel uit van het wetsproces, de democratie. Maar
goed, daar vinden wij iets van. Daar hoeft u niks mee. Wij kunnen dat misschien in de
procedurevergadering of daarvoor nog even afstemmen. Er wordt een verslag gemaakt, dus
laat ik er niet te veel over zeggen.

De heer Bisschop (SGP): Renske, houd je in!

De voorzitter: Ja, precies. Ik word hier gemaand me in te houden. Mevrouw Van Dijk heeft
geen vraag meer. Meneer Omtzigt?

De heer Omtzigt (Lid Omtzigt): Nee, ik heb mijn vragen gesteld, voorzitter. Ik wil nog wel
twee opmerkingen maken. Ik vind het een buitengewoon hypothetisch proces als echt
niemand erkend wordt. Ik vraag dat nu al maanden. Het lijkt erop dat dit niet gezien wordt.
Aangezien hiervan een verslag gemaakt wordt, hecht ik eraan dat hier gewoon gezegd te
hebben. Straks betalen we tientallen miljoenen infractiekosten, maar is niemand binnen het
Rijk erkend, terwijl we precies weten waarom het ging, en hebben we niet een paar miljoen
voor een fonds als we dat een keer nodig hebben. Dan zijn we elkaar echt gek aan het
maken hier.

Dienst Verslag & Redactie, in opdracht van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken

blz. 26

Het tweede punt. Ik zou graag de juridische basis willen begrijpen waarom een met redenen
omkleed advies, dat gaat over de parlementaire behandeling, dus over ons, niet zouden
mogen inzien. Dat vind ik echt bijna op het absurdistische af, zal ik maar zeggen.
De voorzitter: Ik stel voor dat we dat meenemen naar de procedurevergadering. Ik stel voor
dat jullie samen met Buitenlandse Zaken het werk achter de schermen doen dat ervoor
nodig is om 15 september iets uit te doen gaan. Weet wel dat de Kamer probeert samen op
te trekken en wil aangegeven dat het in behandeling is maar dat we dit secuur willen doen,
dus wil vragen om ons op dit vlak nu even niet te veel in de nek te zitten. Het is dus niet zo
dat we het niet willen. Maar we gaan nog even besluiten wat we daarmee kunnen doen.
Mocht er een muizenroute zijn om ons dat MROA wel te sturen, dan houden we ons
uiteraard aanbevolen.
De heer Bisschop (SGP): Oftewel: verzin een list, Tom Poes.

De voorzitter: Daar sluit de voorzitter zich bij aan.
Ik sluit deze bijeenkomst, maar niet dan nadat ik u dank heb gezegd voor uw komst, voor de
toelichting en voor de voorbereiding daarvan. We gaan elkaar vast nog nader spreken, al
dan niet via de minister.

Sluiting 17.54 uur.