Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving
Achtergronddocument bij het milieueffectrapport
voor de Nationale Omgevingsvisie
6 juni 2019

Colofon
Titel: Achtergronddocument De Staat van de fysieke leefomgeving
Status: Definitief
Datum: 6 juni 2019
Uitgevoerd door: HaskoningDHV Nederland B.V.
Projectreferentie: T&PBE3989
Auteurs: Véronique Maronier, Dorien Grote Beverborg, Martin Bos, Reina
Drenth
Projectleider: Christiaan Elings
Opdrachtgever: Roel Teeuwen, Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Inhoud
1 Inleiding

4

1.1 Milieueffectrapportage voor de NOVI
1.2 Doel van dit document ‘De staat van de fysieke leefomgeving’
1.3 Aanpak
1.4 Leeswijzer

4
5
6
7

2 Veilige en gezonde leefomgeving

8

2.1 Milieukwaliteit & gezondheid
2.2 Veiligheidsrisico’s
2.3 Klimaat

8
20
31

3 Goede omgevingskwaliteit

49

3.1 Natuurlijke systemen
3.2 Natuur
3.3 Landschap & openbare ruimte

49
60
72

4 Economische omgeving

82

4.1 Natuurlijke hulpbronnen
4.2 Economische vitaliteit
4.3 Ruimtelijke economische structuur

82
92
99

5 Woonomgeving

113

5.1 Wonen & woonomgeving
5.2 Welzijn

113
120

6 BIJLAGE 1 | BRONNEN

124

7 BIJLAGE 2 | AFKORTINGEN

126

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

3

1 Inleiding
Dit achtergronddocument ‘De staat van de fysieke leefomgeving’ is een bijlage bij de
milieueffectrapportage voor de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). In dit hoofdstuk zijn de context en
aanpak van de milieueffectrapportage (planMER) toegelicht, het doel van dit document en de aanpak
die is gevolgd voor de beschrijving van de Staat van de fysieke leefomgeving.

1.1 Milieueffectrapportage voor de NOVI
De Nationale Omgevingsvisie
Nederland staat voor nieuwe, grote uitdagingen die van invloed zijn op de omgeving waarin we
leven; de staat van de fysieke leefomgeving is onderhevig aan trends en ontwikkelingen. Uitdagingen
liggen er niet alleen op de lange termijn, maar ook al in de komende jaren. De Nationale
Omgevingsvisie (NOVI) staat voor een nieuwe werkwijze om dergelijke vraagstukken gezamenlijk op
te pakken. De NOVI schetst de hoofdlijnen van de gewenste kwaliteit van de leefomgeving, de
voorgenomen ontwikkeling en het te voeren integrale beleid. Die integrale benadering komt tot
stand door gezamenlijk richting te bepalen. De NOVI brengt relevante ontwikkelingen in de staat van
de leefomgeving in kaart en beziet deze in hun samenhang. Zo krijgen we een beeld van hoe we
willen dat de fysieke leefomgeving in Nederland zich de komende decennia ontwikkelt. En kunnen we
beter sturen en keuzes maken. De NOVI is bindend voor het Rijk, provincies en gemeenten en bevat
beleids- en afwegingkaders voor (decentrale) plannen die invloed hebben op de kwaliteit van de
leefomgeving. De NOVI is het centrale afwegingskader en zet het beleid voor de komende jaren in het
teken van een integrale benadering van de fysieke leefomgeving.
Milieueffectrapportage voor de NOVI
Ter ondersteuning van de visievorming en de besluitvorming over de NOVI, wordt de procedure van
de milieueffectrapportage (plan-m.e.r.) doorlopen. Deze procedure zorgt ervoor dat het milieubelang
volwaardig wordt meegewogen in de planvoorbereiding. In het PlanMER - de rapportage waarin de
resultaten van de plan-m.e.r.-procedure worden vastgelegd - worden de gevolgen van het beleid voor
het milieu inzichtelijk gemaakt. Dit draagt bij aan een weloverwogen besluit over de ontwerp-NOVI.
Voor de beleidskeuzes uit de NOVI wordt ingeschat of deze - ten opzichte van de zogenaamde
referentiesituatie - kunnen leiden tot effecten danwel kansen en risico’s. Aansluited op het
strategische karakter en abstractieniveau van de ontwerp-NOVI, betreft de effectbeoordeling een
kwalitatieve beschouwing. In principe worden deze in beeld gebracht voor 2030. Waar relevant en
mogelijk wordt in de beschrijving een doorkijk gegeven richting 2050. Het zogenaamde ‘Rad van de
Leefomgeving’ vormt de basis voor de beoordeling.
Het Rad van de Leefomgeving
Het ‘Rad van de Leefomgeving’ biedt het kader voor de beschrijving van de staat van de leefomgeving
(inclusief de zogenaamde referentiesituatie) en voor de effectbeschrijving. Hiermee geeft het ‘Rad’ de
reikwijdte van het milieueffectonderzoek weer; naar welke aspecten en indicatoren wordt gekeken.
In de volgende figuur is het Rad van de Leefomgeving afgebeeld. Een toelichting en nadere
uitwerking van de indicatoren is opgenomen in paragraaf 1.3 van het PlanMER.

4

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Inleiding

Figuur 1 | Het Rad van de Leefomgeving.

1.2 Doel van dit document ‘De staat van de fysieke
leefomgeving’
Als vertrekpunt voor de effectbeoordeling in het planMER is de ‘Staat van de fysieke leefomgeving’ in
beeld gebracht voor de aspecten uit het Rad van de leefomgeving. Dit is als het ware een ‘foto’ van de
huidige situatie van de leefomgeving én de verwachte toekomstige autonome ontwikkeling; de
zogenaamde referentiesituatie. In dit achtergronddocument bij het PlanMER zijn voor de
verschillende aspecten en indicatoren uit het ‘Rad van de Leefomgeving’ de huidige staat en de
referentiesituatie beschreven. In het planMER is een beknopte samenvatting opgenomen.
Tevens basis voor monitoring
Gezien de onzekerheid over de wijze waarop het beleid uiteindelijk wordt uitgevoerd én onzekerheid
over de implicaties die het beleid op lange termijn dan zal hebben voor de fysieke leefomgeving, is
het belangrijk om middels monitoring ‘de hand aan de kraan te houden’ gedurende de uitvoering van
het beleid. Ook voor deze monitoring is het belangrijk om een beeld te hebben van de
uitgangssituatie waartegen autonome ontwikkelingen en het optreden van effecten, kansen en
risico’s kan worden afgezet. Deze beschrijving van de Staat van de fysieke leefomgeving biedt daarom
ook ook een basis voor toekomstige monitoring.

Inleiding

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

5

1.3 Aanpak
Zowel de huidige ‘Staat van de fysieke leefomgeving’ als ook de referentiesituatie zijn in beeld
gebracht. De referentiesituatie vormt het vertrekpunt voor de effectbeoordeling; dit is de situatie
zoals die zich in de toekomst voor zou doen bij ongewijzigd beleid én waarbij autonome trends en
ontwikkelingen in acht worden genomen. In het PlanMER worden effecten, kansen en risico’s van
beleidskeuzes beschouwd ten opzichte van deze referentiesituatie. Zo ontstaat een beeld van de
daadwerkelijke impact van het nieuwe beleid, inclusief de mate waarin het nieuwe beleid in meer of
mindere mate dan het bestaande beleid invloed heeft op autonome trends en ontwikkelingen. Dit
levert zinvolle beslisinformatie.
In de ontwerp-NOVI wordt een tijdshorizon tot 2030 gehanteerd en wordt een doorkijk gegeven
richting 2050. In het planMER worden effecten in principe beschouwd ten opzichte van de
referentiesituatie in 2030. Hoewel er al een grote mate van onzekerheid bestaat over autonome
trends en ontwikkelingen over de periode tot aan 2030, zijn de onzekerheden over autonome trends
en ontwikkelingen op de lange termijn - richting 2050 - enorm. Daarom wordt in het PlanMER alleen
waar relevant en mogelijk een kwalitatieve doorkijk gegeven richting 2050.
Net als voor de beschrijving van de huidige situatie, is voor de beschrijving van de referentiesituatie
gebruik gemaakt van bestaande informatie en studies. Zo bevatten de WLO-scenario’s (Welvaart en
Leefomgeving) van de planbureaus inzicht in autonome trends en ontwikkelingen (we gaan uit van
worst-case). In de beschouwing van de referentiesituatie zijn de gevolgen van verschillende trends en
ontwikkelingen voor de verschillende indicatoren meegewogen, zoals technologische ontwikkelingen
(zoals in mobiliteit en digitalisering), maatschappelijke ontwikkelingen (zoals ontwikkeling van de
economie en het aantal huishoudens) en andere autonome trends die de kwaliteit van de fysieke
leefomgeving beïnvloeden (zoals klimaatverandering). Ook is meegewogen wat de verwachte invloed
is als het bestaande beleid wordt voortgezet. Waar mogelijk worden belangrijke onzekerheden
expliciet benoemd (denk bijvoorbeeld aan de ontwikkeling van schone voertuigtechnologie,
luchtvaart of aanpassing van klimaatscenario’s).
Bij de beschouwing van indicatoren is een ‘waardering’ gegeven aan de referentiesituatie, op basis
van een kwalitatieve inschatting van:
• de mate waarin autonome trends en ontwikkelingen leiden tot een vooruitgang of
achteruitgang van de huidige staat;
• de mate waarin voortzetting van bestaand beleid leidt tot een vooruitgang of achteruitgang.
Bij de beschrijving is een kwalitatieve ‘waardering’ gegeven voor zowel de ‘huidige staat’ van de
indicatoren als voor de referentiesituatie. Waar mogelijk wordt deze waardering gegeven op basis van
de mate waarin naar verwachting wordt voldaan aan specifieke (nationale) ambities voor de
indicatoren. Voor de waardering van de huidige staat is gebruik gemaakt van de vijfpuntsschaal die is
toegelicht in de volgende tabel.
De waardering is tijdens een expertsessie uitgevoerd door deskundigen en ter verificatie besproken
met de brede begeleidingsgroep voor het planMER en het team dat de ontwerp-NOVI heeft
voorbereid.
Tabel 1 | Schaal voor de waardering van de Staat van de fysieke leefomgeving
Waardering:

6

Toelichting:

5

De staat is overal goed, er zijn geen knelpunten (ambities worden overal gehaald)

4

De staat is overwegend goed, lokaal zijn er wat knelpunten (ambities worden grotendeels gehaald)

3

De staat is redelijk, verspreid zijn er knelpunten (ambities worden vaak wel, soms niet gehaald)

2

De staat is matig, er zijn redelijk wat knelpunten (ambities worden soms gehaald)

1

De staat is overal slecht, er zijn overal knelpunten (ambities worden nergens gehaald)

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Inleiding

1.4 Leeswijzer
Aansluitend op de opbouw van het Rad van de Leefomgeving worden in de navolgende hoofdstukken
de huidige staat en de referentiesituatie beschreven voor de volgende perspectieven, aspecten en
indicatoren van de staat van de fysieke leefomgeving:
Perspectief leefomgeving:

Aspect:

Indicator:

Hoofdstuk 2
Veilige en gezonde leefomgeving

2.1 Milieukwaliteit & gezondheid

• Milieugezondheidsrisico
• Gezond gedrag

2.2 Veiligheidsrisico's

• Overstromingen
• Aardbevingen
• Milieurampen
• Verkeersveiligheid

2.3 Klimaat

• Emissie en vastlegging van broeikasgassen
• Hitte & droogte
• Wateroverlast

Hoofdstuk 3
Goede omgevingskwaliteit

3.1 Natuurlijke systemen

• Bodem & ondergrond
• Grondwater
• Oppervlaktewater
• Stilte & duisternis

3.2 Natuur

• Biodiversiteit
• Areaal natuurgebieden
• Verbondenheid
• Soorten & habitats

3.3 Landschap & openbare ruimte

• Waardevolle landschappen
• Openbare ruimte
• Erfgoed & archeologie

Hoofdstuk 4
Economische omgeving

4.1 Natuurlijke hulpbronnen

• Drinkwater
• Minerale & fossiele hulpbronnen
• Grondstoffenbehoud (circulariteit)
• Duurzaam landgebruik

4.2 Economische vitaliteit

• Werkgelegenheid
• Verdienvermogen
• Kennis & innovatie
• Nationale veiligheid

4.3 Ruimtelijk economische structuur

• Bereikbaarheid
• Energienetwerk
• Digitaal netwerk
• Vestigingslocaties

Hoofdstuk 5
Woonomgeving

5.1 Wonen & woonomgeving

• Woningbouwlocaties
• Voorzieningen
• Recreatie

5.2 Welzijn

• Sociale samenhang
• Inclusiviteit

Inleiding

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

7

2 Veilige en gezonde leefomgeving
2.1 Milieukwaliteit & gezondheid
2.1.1 Milieugezondheidsrisico
Milieugezondheidsrisico
Definitie: Verandering in omvang van het milieugezondheidsrisico.
Huidige staat

In Nederland is de milieukwaliteit in de afgelopen 20 jaar over het algemeen verbeterd. Zo is de luchtkwaliteit over
het algemeen genomen verbeterd, zijn knelpunten ten aanzien van geluidhinder aangepakt, is de waterkwaliteit
verbeterd en zijn veel knelpunten ten aanzien van omgevingsrisico’s weggenomen.
In de huidige situatie is de staat ten aanzien van de omvang milieugezondheidsrisico’s over het algemeen genomen
3
redelijk te noemen, verspreid zijn er knelpunten ten aanzien van milieugezondheidsrisico’s. Er wordt meestal voldaan
aan de normen voor de luchtkwaliteit en de grenswaarden voor geluidsbelasting, maar lokaal zijn er nog knelpunten;
vooral in en rond de steden en rondom intensieve veehouderijen waar onder andere de luchtkwaliteit onder druk
staat.

Referentiesituatie

Hoewel er sprake is van onzekerheid omtrent de impact van technologische ontwikkelingen, is er richting 2030 naar
verwachting sprake van een negatieve trend ten aanzien van de omvang van milieugezondheidsrisico’s. Vooral in de
steden waar het steeds drukker wordt neemen de knelpunten toe. Het is onzeker of de dalende trend van NO 2
doorzet de komende jaren. Tevens is onzeker of de gemiddelde concentratie fijnstof (PM10) waar de bevolking aan
wordt blootgesteld de komende jaren verder zal afnemen. Door o.a. de verwachte toenemende bevolkingsdichtheid,
2 voortgaande verstedelijking en groei van het verkeer zullen naar verwachting meer mensen worden blootgesteld aan
toenemende luchtverontreiniging. Ook de geluidbelasting zal in de komende jaren toenemen, vooral samenhangend
met een toenemende mobiliteit en drukker wordende steden. Uitbreiding van het vliegverkeer op verschillende
plaatsen in Nederland en een toename van het goederentreinverkeer (vooral ’s nachts) zullen zorgen voor meer
geluidhinder, ondanks dat auto’s, vliegtuigen en treinen steeds stiller worden. Bestaand beeld zet in op verbetering
en het oplossen van knelpunten, maar keert de negatieve trend in met name in en rond de steden waarschijnlijk niet.

Toelichting definitie
Milieugezondheidrisico omvat de verschillende risico’s voor milieu en gezondheid als gevolg van
diverse omgevingsfactoren, zoals onder andere door luchtverontreiniging, geluidsbelasting of
omgevings(veiligheids)risico’s. Hiermee is deze indicator gericht op gezondheidsbescherming
(gezondheidsbevordering is onderdeel van de indicator gezond gedrag). De indicator sluit aan op de
MilieuGezondheidsRisico-tool (MGR) die momenteel door het RIVM wordt ontwikkeld. Het betreft
een scoringsinstrument waarbij risico’s van diverse omgevingsfactoren voor milieu en gezondheid in
dezelfde eenheid kunnen worden uitgedrukt. De MilieuGezondheidsRisico-tool maakt
gezondheidseffecten van beleidskeuzen beter inzichtelijk.
Huidige ambities
Hoewel er voor de indicator milieugezondheidsrisico’s geen algemene ambitie is gekwantificeerd, is
er een groot aantal specifieke ambities en normen gesteld ten aanzien van specifieke milieufactoren,
zoals bijvoorbeeld voor luchtkwaliteit en geluidhinder. Hiervoor zijn veelal wettelijke normen
vastgelegd (landelijk, al dan niet gebaseerd op Europese normen) en soms zijn er op decentraal
niveau verdergaande ambities gesteld. Hierbij gaat het in algemene zin om normen en ambities die
bijdragen aan gezondheidsbescherming.

8

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Er zijn wettelijke grenswaarden voor fijnstof (PM10) en stikstof (NO2). Veel van de wettelijke normen
komen direct uit Europese richtlijnen. Ze zijn vastgelegd in de Wet milieubeheer (titel 5.2 en bijlage
2). De wetenschappelijke (WHO) advieswaarden zijn wat vrijblijvender dan de wettelijke
grenswaarden. Het gaat b.v. om (wettelijke) richtwaarden/streefwaarden, waarop het beleid zich op
moet richten (inspanningsplicht). Nederland moet de EU-streefwaarden (de Wm noemt dit
richtwaarden) zoveel mogelijk binnen een bepaalde termijn bereiken. Er is dan geen directe
resultaatsverplichting, zoals bij grenswaarden wel het geval is. Bij wetenschappelijke advieswaarden
staat gezondheidsbescherming centraal.
Tabel 1.1: Overzicht grenswaarden en advieswaarden luchtkwaliteit (infoMil, 2018)
Stof

Soort norm

Concentratie

Status

NO2

Jaargemiddelde

40 µg/m3 (sinds 2015)

Grenswaarde

NO2

Uurgemiddelde (mag max. 18 keer per jaar worden overschreden)*

200 µg/m3

Grenswaarde

PM10

Jaargemiddelde**

40 µg/m3

Grenswaarde

Jaargemiddelde

20 µg/m3

WHO advieswaarde

Daggemiddelde (mag max. 35 keer per jaar worden overschreden)**

50 µg/m3

Grenswaarde

PM10
PM10

Voor de geluidsgevoelige gebouwen en terreinen die binnen bepaalde afstanden (zones) van de
verschillende geluidsbronnen liggen, schrijft de Wgh voor dat een aangewezen bevoegd gezag
(meestal Burgemeester en Wethouders) (maatwerk)grenswaarden bepaalt. Het Activiteitenbesluit
bevat standaardwaarden die van toepassing zijn voor de meeste inrichtingen. Voor specifieke type
inrichtingen en gebieden gelden andere waarden.
Op het detailniveau van de NOVI zijn de gevolgen ten aanzien van specifieke normen op
indicatorniveau niet in te schatten. Te veel hangt af van de wijze waarop strategische keuzen verder
worden uitgewerkt in vervolgbesluiten. Daarom is voor de waardering van de huidige en
referentiesituatie gebruik gemaakt van expert judgement. Hiervoor zijn experts van de GGD
Haaglanden, het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Royal HaskoningDHV
geraadpleegd.
Huidige staat
Luchtkwaliteit
De luchtkwaliteit in Nederland is de afgelopen decennia verbeterd door maatregelen zoals het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL). Op de meeste plaatsen in Nederland
wordt voldaan aan de Europese wettelijke normen voor de luchtkwaliteit. Echter, er zijn nog steeds
hardnekkige knelpunten in binnensteden en rondom intensieve veehouderijen. De luchtkwaliteit in
Nederland leidt nog altijd tot een vermindering van de levensverwachting met gemiddeld 13
maanden vergeleken met een situatie zonder luchtverontreiniging. Van alle luchtverontreinigende
stoffen is fijnstof de veroorzaker van verreweg de meeste ziektelast. Er wordt verwacht dat de
concentraties van fijnstof (PM10 (deeltjes <10 micrometer) én PM2,5 (deeltjes <2,5 micrometer)), maar
ook van stikstofdioxide (NO2) en roet in de komende jaren verder (licht) zullen dalen.
Zoals in onderstaande figuur is te zien was er in 2015 (in het stedelijk gebied) nog sprake van een
beperkt aantal overschrijdingen van de grenswaarden voor stikstofdioxide (NO2). De lichtere kleuren
geven een overschrijding van de grenswaarde weer. Deze overschrijding wordt met name veroorzaakt
door het wegverkeer. In 2016 lag de gemiddelde bevolkingsgewogen concentratie PM10 onder de
adviesnorm van de World Health Organization (WHO) 1 voor PM10 (zie Figuur). Het
gezondheidseffect van luchtverontreiniging wordt uitgedrukt in het aantal mensen dat wordt
blootgesteld aan concentraties NO2 en PM10 boven de grenswaarden (WLO, 2015; RHDHV, 2016).

1

De adviesnorm van de World Health Organization (WHO) voor PM10 ligt op 20,0 µg/m3.

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

9

Figuur 2.1: Stikstofdioxide (NO2) in Nederland, 2018 Bron: Atlas van de leefomgeving, 2018

10

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Figuur 2.2: Fijnstof (PM10) in Nederland, 2016 Bron: Atlas van de leefomgeving, 2016
Geluidshinder
Ook geluidshinder heeft een groot negatief effect op de volksgezondheid. Deze is het grootst in de
buurt van wegen, spoorwegen en de aan- en uitvliegroutes rond Schiphol. De effecten van
geluidsoverlast die de gezondheid betreffen zijn o.a. stress, verhoogde bloeddruk, toename van harten vaatziekten en cognitieve beperkingen bij kinderen (Volksgezondheidszorg, 2018). Figuur 1.3 toont
de berekende geluidsbelasting voor heel Nederland, voor wat betreft wegen, spoor, vliegvelden,
industrie en windmolens. Nederland is dichtbevolkt met veel vervoersbewegingen en industrie. In
Figuur 1.3 is het ruimtebeslag van de geluidsbelasting te zien voor:
• Wegverkeerslawaai van de provinciale wegen veroorzaakt een bepaalde geluidsbelasting bij
woningen en andere geluidgevoelige gebouwen;
• De impact van industrielawaai is weergegeven door de 50 dB(A) contouren rondom gezoneerde
industrieterreinen;

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

11

• De 20 KE-contouren van de luchthavens;
• Windmolens.

Figuur 2.3 Geluidsbelasting voor wegen, spoor, vliegvelden, industrie en windmolens in Nederland, 2018
[Bron: Atlas van de leefomgeving, 2018]
Industrieterreinen zijn ook een bron van geluid. Deze terreinen hebben een geluidzone waarbinnen
beperkingen gelden voor het ontwikkelen van geluidgevoelige bestemmingen. Dit zijn
bestemmingen zoals woningen, ziekenhuizen en onderwijsgebouwen.
Als laatst is er ook geluidhinder van de luchtvaart. Vliegtuigen starten en landen doorgaans tegen de
wind in. Daarmee is de windrichting in belangrijke mate van invloed op het baangebruik en daarmee
op de verdeling van het geluid over de omgeving. In de periode van 2004 tot 2016 is door groei van
bewoners binnen de 48dB(A)-Lden contour en de geluidsbelasting van de luchtvaart de ernstige
hinder van Schiphol met 50 procent toegenomen (zie figuur 1.4). Hierdoor is daling in geluidhinder
vanaf wegen en industrieterreinen, maar een toename in geluidhinder vanaf Schiphol.

12

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Figuur 2.4 Enstige geluidshinder en slaapverstoring rond Schiphol. Bron: PBL, 2018
Referentiesituatie
Luchtkwaliteit
De uitstoot van NO2 en PM10 neemt autonoom af (zie figuur). Rond 2030 zal naar verwachting bijna
overal in Nederland voldaan worden aan de WHO-advieswaarden voor fijnstof en stikstofdioxide.
Daarvoor is het wel nodig dat onder meer de emissienormen voor voertuigen in de praktijk worden
gehandhaafd, oude voertuigen worden vervangen, de emissies uit veehouderijen verder verlaagd
worden, en de uitstoot van fijnstof uit bijvoorbeeld houtkachels niet toeneemt. Het behalen van de
PM2,5 WHO-advieswaarden verlengt de levensverwachting met gemiddeld vier maanden. Ook de
ziektelast door fijnstof en NO2 kan met één derde afnemen ten opzichte van het jaar 2013 als de
WHO-advieswaarden voor fijnstof en stikstofdioxide behaald worden.
Door strenge normen is de uitstoot van NOx per vrachtautokilometer in 2030 nog maar een tiende
van het gemiddelde in 2010; voor de verbrandingsemissies is dit nog maar een zesde. Daardoor is de
emissie van schadelijke stoffen door het vrachtverkeer over de weg sterk gereduceerd.
Het samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) is verlengd tot het ingaan van de Omgevingswet
om de resterende knelpunten op te lossen. In het Actieprogramma Luchtkwaliteit staan de
maatregelen die zich richten op het beperken van de uitstoot van de industrie en het verkeer (over
weg en water). De kwaliteit van de lucht is grotendeels afhankelijk van landelijke en internationale
ontwikkelingen op het gebied van wetgeving en technologische ontwikkelingen. Ontwikkelingen met
betrekking tot het gebruik van duurzame energiebronnen kunnen een positieve bijdrage leveren voor
de luchtkwaliteit, maar het is nog onzeker wat de effecten hier precies van zullen zijn. Tevens kan het
gebruik van andere vormen van mobiliteit (b.v. elektrisch vervoer) ook een positief effect hebben.
Daarnaast kan de overgang naar een circulaire economie door de ontwikkeling van nieuwe processen
tot extra emissies leiden 2 .

2

Bij b.v. biomassa is er nog steeds sprake van uitstoot van emissies met een negatief effect op de luchtkwaliteit.

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

13

Het is onzeker of de dalende trend van NO2 doorzet de komende jaren. Tevens is onzeker of de
gemiddelde PM10 concentratie waar de bevolking aan wordt blootgesteld de komende jaren verder
zal afnemen. Door o.a. de verwachte toenemende bevolkingsdichtheid, voortgaande verstedelijking
en groei van het verkeer zullen naar verwachting meer mensen worden blootgesteld aan een relatief
hoger niveau concentratie van luchtverontreiniging (RHDHV, 2016; RIVM, 2018a).
Geluid
De niveaus van geluidbelasting zullen in de komende jaren toenemen, en ook het karakter van het
geluidlandschap zal veranderen. Dit is het gevolg van de verwachte toenemende bevolkingsdichtheid,
voortgaande verstedelijking en groei van het verkeer. Uitbreiding van het vliegverkeer op
verschillende plaatsen in Nederland en een toename van het goederentreinverkeer, vooral ‘s nachts,
zullen zorgen voor meer geluidhinder, ondanks dat auto’s, vliegtuigen en treinen steeds stiller
worden.
De geluidbelasting ten gevolge van wegverkeer neemt toe door de groei van het verkeer en aanleg
van nieuwe wegen. Bij auto’s kan er geluidsreductie worden behaald door verbeteringen in
bandentechniek, mede onder invloed van EU-normen, en door een groter aandeel elektrische
(RHDHV, 2016). Het aantal woningen binnen de 56 en 48 dB Lden contour van de luchthavens neemt
als gevolg van vlootvernieuwing (stillere vliegtuigen etc.) af. Echter, door een stijging van de
passagiersbewegingen neemt het aantal vluchten en daarbij horende geluidbelasting toe. Door de
woningbouwopgave en de verwachte groei van de bevolking in gebieden rondom de luchthavens zal
het aantal woningen binnen de geluidscontouren toenemen.
De geluiduitstraling van de industrieterreinen kan afnemen, maar door groei en ontwikkeling van
bestaande en nieuwe bedrijventerreinen neemt het aantal geluidgehinderden toe. Daarnaast zorgt
de ontwikkeling en uitbreiding van windturbines in de provincie voor een toename van het aantal en
de grootte van de windmolens . Grotere windmolens produceren meer energie, maar kunnen ook
meer geluidgehinderden geven.

2.1.2 Gezond gedrag
Gezond gedrag
Definitie: Verandering in omvang van de verplaatsingen lopend of met de fiets en een gezonde leefstijl.
Huidige staat

De staat ten aanzien van gezond gedrag is over het algemeen matig te noemen, er zijn redelijk wat knelpunten. Er
wordt soms voldaan aan de ambities voor gezond gedrag, zoals een toename van het aantal verplaatsingen per fiets
2
en te voet. Lokaal zijn er nog knelpunten die gezond gedrag belemmeren. Het aantal mensen met overgewicht en
diabetes neemt toe, mede door ongezond gedrag.

Referentiesituatie

De staat ten aanzien van gezond gedrag blijft in 2030 naar verwachting over het algemeen matig, er blijft sprake van
knelpunten. Er wordt soms voldaan aan de ambities voor gezond gedrag, zoals het aantal verplaatsingen per fiets en
te voet. Lokaal zijn er nog knelpunten die gezond gedrag belemmeren. Door de economische en demografische
2
groei en verbeteringen van de infrastructuur neemt de personenmobiliteit naar het totaal aantal afgelegde kilometers
naar verwachting toe. Echter, er is verder weinig stimulans om te gaan fietsen. Daarnaast zal er naar verwachting
een toename zijn van het overgewicht en daarmee een ongezonde leefstijl.

Toelichting definitie
Deze indicator is gericht op gezondheidsbevordering, specifiek door gezond gedrag, bijvoorbeeld door
lopend of met de fiets een route af leggen én door een gezonde leefstijl aan te nemen
(gezondheidsbescherming is onderdeel van de indicator milieugezondheidsrisico’s).
Een gezonde leefstijl is een ‘zachtere’ indicator dan het aantal verplaatsingen per voet of per fiets. Het
Rijksinstituut van Volksgezondheid en Milieu (RIVM) richt zich met betrekking tot een gezonde
leefstijl op: het aantal rokende Nederlanders, het aantal Nederlanders met overgewicht, het
percentage dat voldoet aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB), ontwikkeling in
(on)gezond eten, het alcoholgebruik en de slaapduur. Deze indicatoren worden gehanteerd om de
huidige en autonome situatie van de gezonde leefstijl in kaart te brengen. Gezond gedrag wordt
gedefinieerd als de omvang in verplaatsingen lopend of met de fiets en een gezonde leefstijl.

14

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Ambitie
Het is de ambitie om Nederlanders met een betere leefstijl langer gezond te houden. Zo zet
Nederland zich volgens het Nationaal preventieakkoord (2018) in voor:
• Een rook- en tabakvrije omgeving (vooral voor kinderen, waarbij tabaksproducten zo
onaantrekkelijk en ontoegankelijk mogelijk zijn).
• Richting 2040 moet het overgewicht- en obesitasniveau teruggebracht worden naar het niveau
van 22 jaar geleden (1995).
• Problematisch alcoholgebruik moet verder afnemen in 2040.
Voor de indicator ‘gezond gedrag’ is geen concrete ambitie bekend voor het jaar 2030. Daarom is voor
de waardering van de huidige en referentiesituatie gebruik gemaakt van expert judgement. Hiervoor
zijn experts van de GGD Haaglanden, het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Royal HaskoningDHV geraadpleegd.
Huidige staat
Verplaatsingen per fiets en te voet
In Nederland werden in 2017 ruim 194 miljard reizigerskilometers gemaakt (inclusief bij schatting
van het aantal vakantiekilometers, CBS Statline). Van deze kilometers werd bijna de helft gemaakt in
de Randstad, een derde in de Intermediaire Zone en een vijfde in overig Nederland. Tussen 2010 en
2016 groeide het aantal reizigerskilometers licht, met name in de Randstad en de Intermediaire Zone.
In Overig Nederland is een daling waarneembaar van 0,8 procent. Het aantal kilometers per fiets of
te voet groeit in de Randstad en Intermediaire Zone, maar daalt in Overig Nederland.
Fietsen en lopen spelen een belangrijke rol in het Nederlandse mobiliteitssysteem: de helft van het
aantal ritten, een tiende van alle afgelegde kilometers en een derde van de aan mobiliteit bestede tijd
leggen we per fiets of te voet af (KiMnet, 2015). In de periode 2005 tot 2016 is het aantal afgelegde
fietskilometers met 1,5 miljoen kilometer gegroeid en het aantal gelopen kilometers is met 0,5
miljoen kilometer gegroeid (KiMnet, 2017) (zie figuur 1.6).

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

15

Figuur 2.6 Kerngegevens mobiliteit Mobiliteitsbeeld. Bron: KiMnet, 2017.
Tussen 2000 en 2016 nam het aantal gefietste kilometers van inwoners van Nederland toe van 13,9
miljard naar 15,5 miljard (+18 procent). In 2016 werd 16 procent hiervan, bijna 2 miljard kilometer,
afgelegd met een elektrische fiets. Van alle verplaatsingen tot 7,5 kilometer gebeurt 34 procent met
de fiets (CLO, 2018a) (zie figuur 1.7).

16

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Figuur 2.7 Fietsgebruik tussen 2000 en 2016. Bron: CLO, 2018a.
Gezonde leefstijl
De huidige staat van de gezonde leefstijl in Nederland wordt vastgesteld op basis van zes indicatoren:
roken, overgewicht, bewegen, gezond eten, alcohol en slaapduur. Vooral in steden scoren deze
indicatoren laag. Onderstaand zijn de grafieken opgenomen van de trend ten aanzien van de
indicatoren overgewicht en bewegen, aangezien deze gerelateerd kunnen worden aan de fysieke
leefomgeving.
Overgewicht
In de periode 1990-2015 is het percentage volwassen met overgewicht gestegen, maar de laatste
jaren is de trend wat onduidelijker (zie figuur 1.9). Vanaf 2010 leek er sprake van een mogelijke
stabilisering in de toename van overgewicht, maar vanaf 2014 lijkt het percentage volwassenen met
overgewicht weer iets toe te nemen. Met het ouder worden stijgt de BMI door veranderingen in
lichaamslengte, lichaamssamenstelling en vetverdeling over het lichaam. De stijging van overgewicht
kan deels verklaard worden door de vergrijzing, want het percentage mensen met een BMI van 25 of
hoger neemt toe bij zowel 18- tot en met 24-jarigen, als bij 25- tot en met 64-jarigen en 65-plussers.
Het toenemend overgewicht bij de jongere generaties zal ook bijdragen aan extra overgewicht bij de
toekomstige generaties volwassenen en ouderen.

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

17

Figuur 2.9 Percentage met overgewicht tussen 1990 en 2040. Bron: RIVM, 2018a
Gezond bewegen
De Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB) geeft de norm hoeveel volwassen en hoeveel
kinderen, jongeren en mensen met overgewicht moeten bewegen. Volwassenen voldoen aan de
NNGB als zij op minimaal vijf dagen per week minstens een half uur matig intensief lichamelijke
actief zijn (stevig doorlopen, fietsen of tuinieren). De beweegnorm voor ouderen (55+ jaar) is
hetzelfde, maar de lichamelijke activiteit mag iets minder intensief zijn (b.v. wandelen of fietsen). Ten
opzichte van het jaar 2000 is een stijgende lijn te zien van de mensen (20+ jaar) die voldoen aan de
NNGB 9 zie figuur 1.10). In 2015 voldoen 62,1% van deze groep aan de Nederlanders en de
verwachting is dat deze trend door zet.

Figuur 2.10 Percentage dat voldoet aan NNGB tussen 2000 en 2030. Bron: RIVM, 2018a

18

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Figuur 2.12 Slaapduur in uren. Bron: RIVM, 2018a
Referentiesituatie
Verplaatsingen per fiets en te voet
Door de economische en demografische groei en verbeteringen van de infrastructuur neemt de
personenmobiliteit naar het totaal aantal afgelegde kilometers naar verwachting toe (figuur 1.13).
Het aandeel auto wordt enkele procenten groter ten koste van het fietsen en lopen. De auto, het
fietsen en lopen blijven meer dan 90% van de verplaatsingen op zich nemen. Het OV stijgt licht met
enkele procenten, ook ten koste van fietsen en lopen.
Recente inzichten over de effectiviteit van Nederlands fietsbeleid laten zien dat op veel plekken in
steden weliswaar grote successen zijn geboekt, maar dat voor het stimuleren van fietsgebruik meer
nodig is dan het aanleggen van fietsinfrastructuur (hardware): ook het fietsbeleid en de toewijding
aan fietsdoelstellingen moeten op orde zijn (orgware), evenals benodigde educatieprogramma’s en
campagnes (software). Hetzelfde geldt voor voetgangersbeleid. Helaas ontbreekt het veelal aan
goede ex-post evaluaties van maatregelen (KiMnet, 2015).
Gezonde leefstijl
Voor de gezonde leefstijl zet de dalende trend uit de huidige staat voor rokers en naar verwachting
rookt 17,3% wel eens en 12,5% dagelijks in 2030. Dit is een daling van ongeveer 9% ten opzichte van
2015. Naast deze dalende trend zet overgewicht de stijgende lijn door waardoor mensen met een
BMI-score hoger dan 25 hebben groeit van 49% in 2015 naar 57,2% in 2030. De indicator die invloed
kan hebben op overgewicht is het voldoen aan de NNGB-norm. Hier is een groeiende trend in te zien,
waarbij 68,1% van de Nederlanders boven de 20 jaar voldoen aan de NNGB-norm (RIVM, 2018a).
Voor de indicatoren gezond eten, alcohol en slapen is het doortrekken van de trend naar 2030 lastig.
Het is onzeker hoe deze trends zich doorzetten en wat het effect is op de gezondheid. Gezond eten en
slapen zijn indicatoren waar niks over beschikbaar is en gezegd kan worden. Voor indicator alcohol
kan gezegd worden dat de dalende trend naar verwachting voorzichtig afneemt (RIVM, 2018a; RIVM,
2018d).

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

19

2.2 Veiligheidsrisico’s
2.2.1 Overstromingen
Overstromingen
Definitie: Verandering in de kans en het gevolg van overstromingen vanuit de rivieren en de zee (en daarmee het overstromingsrisico).
Huidige staat

De staat ten aanzien van overstromingen is overwegend goed te noemen. De meeste waterkeringen voldoen aan de
vigerende veiligheidsnormen, maar er zijn nog enkele knelpunten die moeten worden opgelost. Momenteel voldoet
4
meer dan de helft van de keringen (ca. 1700 tot 1800 km) langs de rivieren naar verwachting niet aan de nieuwe
normen en moeten voor 2050 worden verbeterd.

Referentiesituatie

De staat ten aanzien van overstromingen blijft bij voortzetting van bestaand beleid overwegend goed te noemen. De
meeste waterkeringen voldoen aan de vigerende veiligheidsnormen, in 2030 zijn er nog enkele knelpunten die
moeten worden opgelost. Door kust- en dijkversterkingen zullen in 2050 alle primaire waterkeringen aan de normen
4
voldoen die zijn vastgesteld. Op de langere termijn (na 2050) neemt de kans op overstroming als gevolg van de
effecten van klimaatverandering toe en door toenemende verstedelijking worden ook de potentiële gevolgen op die
langere termijn groter.

Toelichting definitie
Tijdens extreme stormomstandigheden op zee of in perioden met extreme neerslag, bestaan er
risico’s op overstromingen vanuit de zee of rivieren. Bij overstromingen wordt gekeken naar het
overstromingsrisico, voortkomend uit de kans op een overstroming en de gevolgen van een
overstroming.
Huidige ambities
Voor de waterveiligheid in Nederland is een doel/ambitie opgesteld: iedereen achter de primaire
kering heeft in Nederland tenminste hetzelfde basisbeschermingsniveau tegen overstromingen (kans
op overstromen 1/100.000 per jaar) tot 2050 (Deltacommissaris, 2015a).
Huidige staat
Zo’n 60% van Nederland is kwetsbaar voor overstromingen (zie figuur 1.14 en 1.15). In deze gebieden
wonen 9 miljoen mensen en wordt ca. 70% ons bruto nationaal product verdiend. Sinds 1 januari
2017 geldt een nieuwe normering voor waterveiligheid. Doel is dat iedereen achter de primaire
kering in Nederland tenminste hetzelfde basisbeschermingsniveau tegen overstromingen krijgt.
Hierbij is de kans op overstromen 1/100.000 per jaar. Extra bescherming wordt geboden daar waar
grote groepen slachtoffers kunnen vallen, grote schade kan optreden of sprake is van nationale vitale
functies. Door de nieuwe veiligheidsnormering en klimaatverandering ligt er een grote en urgente
waterveiligheidsopgave in het rivierengebied. Momenteel voldoet meer dan de helft van de keringen
(ca. 1700 tot 1800 km) langs de rivieren naar verwachting niet aan de nieuwe normen en moeten
voor 2050 worden verbeterd.

20

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Figuur 2.14 Overstromingsgevoelig gebied in Nederland

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

21

Figuur 2.15: Maximale waterdiepte bij een overstroming [Atlas van de leefomgeving]
De opgave van veiligheid voor water bestaat, enerzijds uit het voorkomen van overstromingen
(preventie) én anderzijds uit het beperken van de gevolgen daarvan via een slimme ruimtelijke
inrichting en goede rampenbeheersing (meerlaagsveiligheid).

22

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Om iedereen hetzelfde beschermingsniveau te bieden, zal een groot deel van waterkeringen moeten
worden aangepakt. Inspectie voor Leefomgeving en Transport houdt bij welke keringen nader
onderzoek behoeven en welke in goede conditie verkeren. Tussen 2009 en 2013 heeft er toetsing
plaatsgevonden van de primaire keringen. Zo is voor bijna alle dijken, duinen en kunstwerken de staat
inzichtelijk gemaakt. De toetsing zorgt voor een groei van primaire keringen in zowel onvoldoende als
in voldoende staat. Dit komt vooral doordat alle primaire keringen getoetst zijn. Het Rijk heeft een
Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) opgesteld, waarin wordt gegeven welke primaire
keringen urgent zijn om in goede staat te brengen (CLO, 2016).
Op de meeste plekken in Nederland is sprake van bodemdaling. In overstromingsgevoelige gebieden
is daardoor het verschil tussen het maaiveld en de maatgevende hoge waterstanden groter
geworden. Om dezelfde waterstanden te kunnen blijven keren, moeten waterkeringen ten opzichte
van het maaiveld steeds hoger (en dus ook breder) worden ontworpen. Langs de kust zorgen
stromingen, golven, zeespiegelstijging en bodemdaling voor structurele erosie. Om de kust in de
huidige vorm handhaven en de waterveiligheid van onze kust te behouden wordt jaarlijks zand
toegevoegd.
Referentiesituatie
Als gevolg van de klimaatverandering zal Nederland kwetsbaarder worden voor overstromingen. Met
de stijgende zeespiegel wordt het aantal mensen die in overstromingsgebieden woont, groter (PBL,
2018) (CLO, 2016). Er zijn hiertoe twee scenario’s geschetst. Eén gaat uit van een lage inschatting van
de zeespiegelstijging en de ander gaat uit van een hoge inschatting (zie figuur 1.16).
Vanaf 2017 vindt de vierde landelijke beoordeling van primaire waterkeringen plaats op basis van het
nieuwe waterveiligheidsbeleid, de nieuwe normen en het bijpassende, vernieuwde beoordelingsinstrumentarium. Na beoordeling van alle primaire keringen aan de nieuwe normen, in 2023, is er
een volledig beeld van de dijktrajecten die versterking nodig hebben. De meeste waterkeringen
voldoen in 2030 aan de vigerende veiligheidsnormen, maar er zijn nog enkele knelpunten die moeten
worden opgelost.

Figuur 1.16: Aantal mensen in een overstromingsgevoelig gebied in Nederland. Bron: (PBL, 2018)

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

23

Door klimaatverandering zal de zeespiegel constant blijven stijgen. In 2085 zal de zeespiegel aan de
Nederlandse kust tussen de 25 en 85 cm zijn gestegen. Stormvloeden in Nederland treden alleen op
wanneer de wind uit het noorden of het westen komt, maar uit klimaatscenario’s blijkt op dit
moment niet dat deze vaker zullen gaan plaatsvinden. Rivieren krijgen tot 2050 te maken met een
afname van de hoeveelheid water in de zomer en een toename in de winter. Hoge rivierafvoeren in de
winter zullen in 2050 naar verwachting vijf keer vaker voorkomen ten opzichte van de huidige staat
(KNMI, 2015). Zonder maatregelen nemen de overstromingskansen vanuit zee en de rivieren toe door
hogere rivierafvoeren en zeespiegelstijging. De effecten van bodemdaling versterken het
overstromingsrisico. De noodzaak om te voldoen aan de normen wordt groter. Door kust- en
dijkversterkingen zullen in 2050 alle primaire waterkeringen aan de normen voldoen die in de huidige
staat zijn vastgesteld. De kans op overstroming blijft en door toenemende verstedelijking worden ook
de potentiële gevolgen groter.
In het Deltaprogramma zijn beslissingen genomen en strategieën bepaald om Nederland nu en in de
toekomst te beschermen tegen hoogwater. Er is gekozen voor een krachtig samenspel tussen
dijkversterkingen en rivierverruiming (RHDHV, 2016). Het Deltaprogramma stelt zich ten doel dat de
vitale en kwetsbare infrastructuur uiterlijk in 2050 beter bestand is tegen overstromingen,
watertekort en wateroverlast. Deze doelstelling geldt ook voor de vitale delen van de energieinfrastructuur. Dit zijn de onderdelen van de infrastructuur die cruciaal zijn voor de
rampenbeheersing bij overstromingen of functies die bij een overstroming wateroverlast ernstige
schade met zich mee kunnen brengen voor mens, milieu of economie. Overheden en bedrijfsleven
dienen bij de locatiekeuze, inrichting en bouwwijze van vitale energie infrastructuur rekening te
houden met de waterveiligheidsaspecten en zich bewust te zijn van overstromings- en
wateroverlastrisico’s. Vervolgens moeten ze deze meenemen in hun bedrijfsvoering en bij
(vervangings-)investeringen.

2.2.2 Aardbevingen
aardbevingen
Definities: Verandering in de kans en het gevolg van aardbevingen in Nederland.
Huidige staat

Door de gaswinning in Groningen heeft het noorden van Nederland te maken met bodemdaling. Dit kan
aardbevingen veroorzaken. Vanwege de knelpunten in Groningen is de staat ten aanzien van aardbevingen in
Nederland over het algemeen genomen redelijk te noemen. In 2017 zijn er in totaal 18 aardbevingen opgetreden in
3 het Groningen-gasveld met een magnitude hoger dan 1,5 op de schaal van Richter. Er is daarnaast ook een
recordaantal aardbevingen met magnitude van kleiner dan 1,5 op de schaal van Richter waargenomen, namelijk 115
(hoge aantal komt mede door een nieuwe meetmethode). Recent op 23 mei 2019 vond nog een aardbeving plaats
met een magnitude van 3,4 op de schaal van Richter die een groot aantal schademeldingen tot gevolg had.

Referentiesituatie

Omdat bestaande afspraken over het afbouwen van de gaswinning in Groningen de bestaande knelpunten ten
aanzien van aardbevingen niet direct wegnemen, zal de staat ten aanzien van aardbevingen in 2030 nog steeds
redelijk te noemen zijn. Gaswinning zal in Groningen in 2030 geheel gestopt zijn, maar zal nog 5-10 jaar een kans
3
op aardbevingen blijven bestaan door ‘naweeën’. Richting 2050 zijn de problemen naar verwachting opgelost.
Daarnaast kunnen de boringen naar de nieuwe energiebron geothermie leiden tot voelbare trillingen. Die kans is
klein.

Toelichting definitie
Een aardbeving is een trillende of schokkerende beweging van de aardkorst. Aardbevingen kunnen
ontstaan als er in de ondergrond veel energie vrij komt. Aardbevingen kunnen ook het gevolg zijn van
gaswinning. Bij deze indicator wordt gekeken naar de verandering in de kans van optreden en de
gevolgen van aardbevingen in Nederland.
Huidige ambities
Een algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator is niet beschikbaar. Specifiek
voor Groningen wordt nu ingezet op het aanpakken van de bodemdaling door het afbouwen van de
gaswinning.

24

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Huidige staat
Sinds de jaren zestig wint Nederland aardgas uit de bodem van Noord-Nederland. Gaswinning is
verantwoordelijk voor nagenoeg alle aardbevingen in het noordelijk deel van Nederland. De eerste
aardbeving vond plaats vlakbij Assen op 26 december 1986. Het gas wordt gewonnen uit een laag
zandsteen op een diepte van drie kilometer. Door de gaswinning klinkt de zandsteenlaag in. Langs
breuken in deze laag ontstaat er een spanningsverschil, wat op een bepaald moment leidt tot een
plotselinge verschuiving: een aardbeving (KNMI, 2018).
In 2017 hebben er geen natuurlijke bevingen plaatsgevonden, wel geïnduceerde aardbevingen. Dit
zijn aardbevingen die het gevolg zijn van gaswinning. De meeste van deze bevingen treden op in het
Groningen-gasveld, een aantal in het gasveld in Drenthe (KNMI, 2018) (zie figuur 1.17). In 2017 zijn er
in totaal 18 aardbevingen opgetreden in het Groningen-gasveld met een magnitude hoger dan 1,5 op
de schaal van Richter (zie figuur 1.18). Er is daarnaast ook een recordaantal aardbevingen met
magnitude van kleiner dan 1,5 op de schaal van Richter waargenomen, namelijk 115 (KNMI, 2018)

Figuur 1.17: Magnitudekaart van de laatste 100 aardbevingen [Atlas van de leefomgeving]

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

25

Figuur 1.18 Verdeling per magnitude in 2017 (KNMI, 2018).

26

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Referentiesituatie
De gaswinning in Groningen zal in 2030 volledig zijn beëindigd. De aardbevingen kunnen echter nog
geruime tijd daarna doorgaan. Er zijn voorbeelden van andere gasvelden waar vijf tot tien jaar nadat
de productie was gestopt nog bevingen optraden (Volkskrant, 2018). Er is geen model dat kan
voorspellen bij welk(e verlaging van het) productieniveau de seismische risico's overeenkomen met
de veiligheidsnormen (Volkskrant, 2017). In 2030 blijft derhalve de kans op aardbevingen als gevolg
van gaswinning aanwezig.
Daarnaast kunnen boringen als gevolg van geothermie ook zorgen voor aardbevingen. Met
geothermie wordt warmte uit de aarde middels geboorde leidingen naar de oppervlakte gehaald. De
krachten die een geothermische boring of bron op de ondergrond uitoefent, zijn van zichzelf te klein
om (circa 2,5 kilometer ‘hoger’) tot voelbare trillingen aan maaiveld te leiden. Dat is anders in
gebieden waar al natuurlijke seismiciteit is (‘aardbevingsgevoelige gebieden’). Daar kan de relatief
kleine drukverschillen van boren naar geothermie resulteren in een aardbeving (Platform
Geothermie, 2017).

2.2.3 Milieurampen
Milieurampen
Definitie: Verandering in de kans en het gevolg van milieurampen als gevolg van risico's van economische activiteiten.
Huidige staat
Referentiesituatie

4

De staat ten aanzien van milieurampen kan overwegend goed worden genoemd, er bestaan lokaal kleine risico’s op
milieurampen als gevolg van risico’s van economische activiteiten.

4

Richting 2030 blijven er lokaal kleine risico’s bestaan op milieurampen als gevolg van risico’s van economische
activiteiten.

Toelichting definitie
Rampen door toedoen van economische activiteiten waar al dan niet opzettelijk een grote
hoeveelheid verontreinigende (chemische) stoffen in het milieu (via water, bodem of lucht) vrijkomt,
zijn milieurampen. Een afweging wordt gemaakt tussen de kans dat een milieuramp kan gebeuren en
de gevolgen van de milieuramp, en hoe de risico’s van economische activiteiten daaraan bij dragen.
Huidige ambities
Er is geen concrete ambitie voor milieurampen bekend. Daarom is voor de waardering van de huidige
en referentiesituatie gebruik gemaakt van expert judgement. Hiervoor zijn experts van GGD
Haaglanden, het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties en Royal HaskoningDHV geraadpleegd.
Huidige staat
In Nederland is een kleine kans op milieurampen als gevolg van risico’s van economische activiteiten.
Bij incidenten kunnen mens en milieu worden blootgesteld aan gevaarlijke stoffen. Voorbeelden van
dergelijke incidenten zijn grote branden, (transport)ongevallen, lekkages of aanslagen met
chemische, radiologische of biologische stoffen. Het RIVM kan overheden en hulporganisaties
ondersteunen. Voor incidenten in Nederland bestaat de Milieu Ongevallen Dienst (MOD), voor
incidenten in het buitenland de Environmental Assessment Module (EAM). Het ministerie van
Infrastructuur en Milieu is opdrachtgever voor de MOD en EAM (RIVM, 2018). Nederland ziet het
belang in het voorkomen, voorbereiden op of het reageren op milieurampen. Hier wordt ook
aandacht aan besteed (Binnenlands Bestuur, 2009).
Milieurampen in geschiedenis van Nederland:
1953: Waternoodsramp (Lenntech, 2018)
1986: Tsjernobyl. Radioactiviteit gemeten in Nederland, waardoor consumptie van groente en fruit
stop werd gezet. (Lenntech, 2018)

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

27

2001: Vuurwerkramp Enschede (RIVM, 2001)
Nederland kent geen gevulde historie van milieurampen. In Nederland zelf hebben twee
milieurampen plaatsgevonden. De waternoodsramp uit 1953, waarbij duizenden dieren en mensen
overleden zijn, en de vuurwerkramp uit 2001, waar verhoogde concentraties stof, asbest en zware
metalen in de lucht zijn waargenomen. Dit zijn de twee milieurampen die direct in Nederland hebben
plaats gevonden. De milieuramp in Tsjernobyl had een grote impact op een groot gebied in Europa.
Nederland vond hier slechts hinder van in een besmette oogst van groente en fruit (Lenntech, 2018)
(RIVM, 2001).
Referentiesituatie
Nederland kent geen hoge risico’s voor milieurampen. Er is geen aanleiding om dit risico hoger te
beoordelen dan in de huidige staat. Nederland kent een strenge wet- en regelgeving omtrent
economische activiteiten en kent organisaties, zoals MOD, om milieurampen te voorkomen,
voorbereiden of te bestrijden. De aandacht voor milieurampen wordt niet minder, maar er is ook
geen beleid die er verbetering in brengt.

2.2.4 Verkeersveiligheid
verkeersveiligheid
Definitie: De verandering van het aantal verkeerslachtoffers, het gedrag van verkeersdeelnemers en mobiliteitsontwikkelingen.
Huidige staat

De staat ten aanzien van verkeersveiligheid is over het algemeen overwegend goed te noemen. Er is een daling te
4 zien in het aantal slachtoffers, maar daarentegen een stijging in het aantal dodelijke slachtoffers. De nulambitie voor
verkeersveiligheid wordt meestal wel gehaald, maar lokaal zijn er nog knelpunten.

Referentiesituatie

Als gevolg van demografische en technologische ontwikkelingen en verandering in gedrag is er richting 2030 naar
verwachting sprake van een negatieve trend ten aanzien van de verkeersveiligheid. B.v. door vergrijzing, toename
gebruik elektrische fietsen en een overgangsfase naar smart mobility toepassingen, zoals zelfrijdende voertuigen.
3
Ook een toename in verstedelijking, toenemende druk op de ruimte en meer vervoersbewegingen zorgen voor een
toename van het aantal verkeersslachtoffers. Ondanks onzekerheid over technologische ontwikkelingen, neemt het
aantal knelpunten bij voortzetting van bestaand beleid mogelijk toe.

Toelichting definitie
Bij deze indicator wordt gekeken naar de verandering het aantal verkeerslachtoffers, het gedrag van
verkeersdeelnemers en de mobiliteitsontwikkelingen.
Ambitie
In mei 2018 heeft de Europese Commissie een nieuwe verkeersveiligheidsstrategie gepubliceerd, met
daarin onder andere de doelstellingen om het aantal verkeersdoden en het aantal ernstig
verkeersgewonden (MAIS3+-slachtoffers) in 2030 te halveren ten opzichte van 2020. Het Strategisch
Plan Verkeersveiligheid 2030 (SPV) kent een nulambitie, waarij de ambitie is om het aantal
verkeersslachtoffers terug te brengen naar nul (Rijksoverheid, 2018b).
Huidige staat
Iedereen, reiziger en vervoerder, moet veilig gebruik kunnen maken van de verschillende netwerken
en vervoerswijzen. Dat vergt sociale veiligheid, verkeersveiligheid en veiligheid van de infrastructuur(kunstwerken) zelf. De ambities en doelstellingen met betrekking tot veiligheid zijn of worden
uitgewerkt in b.v. het Strategisch Plan Verkeersveiligheid, het Landelijk Verbeterprogramma
Overwegen, PM OVS sociale veiligheid, De Zeehavennota (nautische veiligheid) en voor Luchtvaart in
het State Safety Programme (ICAO Annex 19).

28

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

In Nederland is een dalende lijn van het aantal verkeersdoden te zien. Deze dalende lijn wordt ingezet
vanaf de jaren ’70. In de jaren ’70 was er een piek van 3.250 verkeersdoden, waar in 2017 dit aantal is
gedaald naar ca. 600. Aan de andere kant stijgt aantal ernstig verkeersgewonden vanaf 2007. In 2007
waren er zo’n 15.000 ernstig verkeersgewonden en in 2016 zijn dat er 21.400 verkeersgewonden.
Daarmee is het aantal verkeersdoden voor het derde jaar op rij niet afgenomen en het aantal ernstig
verkeersgewonden hoger dan ooit sinds het begin van de registratie (1993). (SWOV, 2017; SWOV,
2018).

Figuur 1.19 Aantal verkeersdoden en ernstig verkeersgewonden
In 2017 waren er voor het eerst meer dodelijke slachtoffers op de fiets (206) dan in de auto (201). De
stijging van dodelijk slachtoffers op de fiets kan verklaard worden door de groei van het gebruik van
de elektrische fiets. Meer dan een kwart van de dodelijke fietsongelukken worden gemaakt met
elektrische fietsen (CBS, 2018a).

Het maakt uit waar de kilometers worden gereden: het onderliggend wegennet en wegen binnen de
bebouwde kom zijn b.v. veel onveiliger dan autosnelwegen (PBL, 2015).

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

29

In september 2018 is het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een campagne ingezet om het
gebruik van de mobiele telefoon in het verkeer te ontmoedigen (Rijksoverheid, 2018). Het gebruik van
de mobiele telefoon in het verkeer is gegroeid de afgelopen jaren en dat heeft een negatieve invloed
op de verkeersveiligheid. Door de campagne wil het Rijk het gebruik van de mobiele telefoon in het
verkeer minimaliseren wat ten gunste komt van de verkeersveiligheid. Daarnaast blijkt vergrijzing
een negatieve invloed te hebben op de verkeersveiligheid, dit komt door de toenemende mobiliteit
van ouderen. Hun mobiliteit groeit door de komst van de elektrische fiets. Hierdoor kunnen ze zich
makkelijker en vaker in het verkeer begeven. Alleen zij hebben een relatief hogere kans om te
overlijden op de fiets bij een ongeval, dan een jongere doelgroep. Dit heeft een negatieve invloed op
de statistieken van de verkeersslachtoffers. Ook de ontwikkeling van het smartphonegebruik heeft
een negatieve invloed. Door de smartphone te gebruiken achter het stuur wordt het risico op een
ongeval groter. Meer dan de helft van de fietsers (54%), scooterbestuurders (53%) en automobilisten
(62%) gebruikt de smartphone tijdens het rijden. Een ontwikkeling waar nog geen ongeval cijfers over
zijn, maar die wel in de gaten gehouden moet worden. [SWOV, 2018).
Referentiesituatie
In 2020 vallen er naar verwachting tussen de 500 en 510 verkeersdoden bij het huidige en
voorgenomen verkeersveiligheidsbeleid. Het verwachte aantal slachtoffers is daarmee ongeveer
gelijk aan de doelstelling voor dat jaar: maximaal 500 verkeersdoden in 2020. De berekende waarde is
gebaseerd op aannamen over de voortzetting van de risico-ontwikkeling en op verwachtingen rond
de ontwikkeling van de mobiliteit en het verkeersveiligheidsbeleid. Naar verwachting vallen er in
2020 tussen de 16.600 en 17.600 ernstig verkeersgewonden. De doelstelling van maximaal 10.600
ernstig verkeersgewonden in 2020 wordt met het huidige en voorgenomen beleid zeer waarschijnlijk
dus niet gerealiseerd. Voor 2030 variëren de prognoses voor het aantal ernstig verkeersgewonden
tussen de 14.700 en 19.200. De onzekerheid in de prognose wordt met name veroorzaakt door
onzekerheden in de mobiliteitsontwikkelingen. Ook in 2030 zal de doelstelling voor ernstig
verkeersgewonden zeer waarschijnlijk nog niet gehaald zijn bij het voor die periode voorgenomen
beleid. Het aantal verkeersdoden ligt in 2030 naar verwachting tussen de 330 en 470 (SWOV, 2015).
Vanaf 2005 tot en met 2013 is er een aanzienlijke groei geweest in het aantal ernstige
verkeersgewonden. Dit betrof met name een groei van ernstig verkeersgewonden bij fiets-autoongevallen en fietsongevallen zonder motorvoertuigen. Als deze trend wordt doorgezet, dan stijgt
het aantal ernstig verkeersgewonden naar bijna 15.000 (SWOV, 2015). Hierbij zijn echter nog niet de
beleidswijzigingen en andere ontwikkelingen in meegenomen. De toename is het gevolg van een
toenemende verstedelijking (met meer vervoersbewegingen en daarmee verkeersveiligheidsrisico’s
als gevolg).

Figuur 1.20 Prognose aantal verkeersgewonden. Bron: SWOV, 2015.

30

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

2.3 Klimaat
2.3.1 Emissie en vastlegging van broeikasgassen
Emissies en vastlegging van broeikasgassen
Definitie: Verandering in de emissie en vastlegging van broeikasgassen.
Huidige staat

De huidige staat is gewaardeerd als matig; hoewel er sprake is van een afname van de emissie broeikasgassen (in
2017 12,6% t.o.v. 1990, Nationale Energieverkenning, 2017) zijn we weliswaar op weg naar de
2
emissiereductiedoelstelling voor broeikasgassen, maar zijn we nog ver verwijderd van de doelstelling van het
Kabinet van 49% reductie broeikasgassen t.o.v. 1990 in 2030.

Referentiesituatie

De referentiesituatie is gewaardeerd als slecht; de uitstoot van broeikasgassen daalt in 2030 met 31% ten opzichte
van 1990 (Nationale Energieverkenning, 2017). Hiermee is het bereiken van de doelstelling van het Kabinet van
49% reductie broeikasgassen in 2030 t.o.v. 1990 nog niet in zicht. Hierbij is nog geen rekening is gehouden met het
1
concept Klimaatakkoord, openstelling van de (nog te verbreden) SDE+ in 2019, het voornemen de inzet van
steenkool voor elektriciteitsopwekking per 2030 te verbieden, noch met maatregelen die in het kader van Urgenda
worden genomen.

Toelichting definitie
Onder broeikasgassen worden de volgende gassen verstaan: kooldioxide (CO2), methaan,
distikstofoxide (N2O/lachgas) en fluorhoudende gassen. De emissie en vastlegging van deze gassen
spelen een belangrijke rol in het beperken van de klimaatverandering. Bij deze indicator wordt
gekeken naar de verandering in de emissie en vastlegging van broeikasgassen.
Huidige ambities
Nederland heeft zich in internationaal kader gecommitteerd aan het Klimaatakkoord van Parijs uit
2015. Middels dit verdrag proberen bijna alle landen van de wereld om de stijging van de mondiale
temperatuur te beperken tot onder niveau onder de 2 graden Celsius t.o.v. het pre-industriële niveau
en te streven naar een maximale stijging van 1.5 graden Celsius. Met oog op het Klimaatakkoord van
Parijs stelde de Europese Unie in haar strategie voor aanpassing aan de klimaatverandering
doelstellingen voor de reductie van de emissie CO2, namelijk 20% ten opzichte van 1990 in 2020, 40%
in 2030 en 80-95% in 2050. De EU wil dat alle lidstaten met nationale actieplannen komen om de
gevolgen van klimaatverandering het hoofd te bieden.
Met oog op het halen van de in internationaal en Europees verband gemaakte afspraken, heeft het
Kabinet zich in haar regeerakkoord een emissiereductiedoelstelling gesteld van 49% t.o.v. 1990 in
2030. Deze doelstelling vormt uitgangspunt voor het nog vast te stellen Klimaat- en energieakkoord
en de Klimaatwet. Hoewel deze wettelijke verankering nog moet worden bestendigd, is deze hogere
doelstelling al wel meegenomen in de referentiesituatie ten behoeve van dit planMER.
Overigens adopteert de ontwerp-NOVI de klimaatdoelstelling van 49% emissiereductie
broeikasgassen t.o.v. 1990 in 2030, maar bevat de ontwerp-NOVI geen concrete afspraken over het
realiseren van de klimaatdoelstellingen; dit is aan de orde in het Klimaat- en energieakkoord en de
nog vast te stellen Klimaatwet. De NOVI geeft richting voor de wijze waarop in de toekomst in de
fysieke leefomgeving ruimte wordt geboden voor de vast te stellen maatregelen.

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

31

Huidige staat
De groei van de wereldbevolking en -economie leidt zonder ingrijpen ook tot een hernieuwde groei
van de uitstoot van broeikasgassen. In 2017 was de totale uitstoot van broeikasgassen (CO2,
methaan, lachgas en fluorhoudende gassen) in Nederland 12,6 procent lager dan in 1990. Het
aandeel CO2 in de totale uitstoot van broeikasgassen is gestegen van 74 procent in 1990 naar 85
procent in 2017. De uitstoot van CO2 was in 2017 net zo hoog als in 1990. De uitstoot van de andere
broeikasgassen (methaan, lachgas en fluorhoudende gassen) is gehalveerd ten opzichte van 1990.
Van de sectoren in Nederland is de emissie van broeikassen bij industrie het grootst met 30% van het
totaal. Gevolgd door de sectoren elektriciteitsopwekking (25%), de gebouwde omgeving (13%),
verkeer en vervoer (18%) en de landbouw (14%) 3 (zie figuur 1.21).
Figuur 1.21 gebaseerd op cijfers van emmissieregistratie.nl
In figuur 1.22 is het verloop van de totale emissie van broeikasgassen (in CO2-equivalenten). De totale
emissie van broeikasgassen blijkt in 2017 ten opzichte van 2016 te zijn afgenomen met bijna 3 Mton
CO2-eq 3 van 195,2 naar 192,5 Mton CO2-eq. De daling in 2017 komt vooral door de afname van de
koolstofdioxide (CO2-)emissie. Deze daalde van 165,7 in 2016 naar 163,3 miljard kilogram in 2017. De
daling komt vooral doordat er minder steenkool en meer aardgas is ingezet voor de
elektriciteitsproductie.
De emissie van CO2 in 2017 is nagenoeg gelijk aan de CO2-emissie in 1990, terwijl de sectoren die
deze uitstoot veroorzaken steeds omvangrijker zijn geworden. De CO2-emissie is niet meegestegen
met de groei van deze sectoren. Deze "zogenaamde" vermeden emissies zijn het gevolg van onder
andere:
•
•
•
•
•

verhoging rendement elektriciteitscentrales;
energiebesparingsmaatregelen binnen de industrie;
meer elektriciteitsproductie uit wind;
minder gebruik fossiele brandstof per afgelegde kilometer;
betere isolatie en een grotere inzet van hoogrendementsketels in woningen en
bedrijfsgebouwen.

Figuur 1.22 Verloop emissie broeikasgassen (1990-2017)

3

32

Emissie Registratie. (2019). Nationale Broeikasgasemissies volgens IPCC. Geraadpleegd via http://www.emissieregistratie.nl/
erpubliek/erpub/international/broeikasgassen.aspx.

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

CO2

Figuur 1.23 Verloop emissie kooldioxide (CO2) (1990-2017)
Methaan
Met een totale uitstoot van 743 kton in 2016 is de uitstoot van CH4 ten opzichte van het basisjaar
(1990) voor Kyoto (1.278 kton) met 42 procent (535 kton) gedaald (zie figuur 1.24). Het grootste deel
van deze daling, 433 kton, is het gevolg van de reguliere afname van emissies uit stortplaatsen
(sector afvalverwijdering). Daarnaast heeft er ook een daling van 43 kton plaatsgevonden in de
landbouwsector en 51 kton in de energiesector. De daling in de landbouwsector wordt met name
veroorzaakt door een afname van de dieraantallen en minder gebruik van dierlijke mest. Na 2012 is
de daling in de landbouwsector omgeslagen in een lichte stijging door vooral een toename van de
dieraantallen. In de energiesector zijn door het nemen van maatregelen de emissies als gevolg van
het afblazen van ruw aardgas bij de olie- en gaswinning afgenomen.

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

33

Figuur 1.24 Verloop emissie methaan (CH4) (1990-2017)
Distikstofoxide (N2O)
De uitstoot van N2O in 2016 ten opzichte van het basisjaar voor Kyoto is met ongeveer 54% gedaald
tot 27 kton (zie figuur 1.25). Deze daling van de uitstoot van N2O is gerealiseerd in de chemische
industrie (-19,5 kton) en de landbouwsector (-13 kton). De afname van de uitstoot in de chemische
industrie is het gevolg van N2O-reductiemaatregelen bij de productie van salpeterzuur. De daling in
de landbouwsector kent verschillende oorzaken te weten: afname van dieraantallen, minder gebruik
van zowel kunstmest als dierlijke mest en een lagere N-uitstoot per dier door een lager N-gehalte in
het voer. Net zoals bij CH4 is de daling in de landbouwsector na 2012 omgeslagen in een lichte
stijging door vooral een toename van de dieraantallen.

34

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Figuur 1.25 Verloop emissie distikstofoxide (N2O) (1990-2017
Fluorhoudende gassen
In 2016 is de totale uitstoot van fluorhoudende gassen ten opzichte van 1990 met 73% gedaald tot
2,7 Mton CO2-eq. Hiervan is 2,4 Mton CO2-eq afkomstig van HFK's, 0,15 Mton CO2-eq van PFK's en
0,13 Mton-eq van SF6 (zie figuur 1.26). De afname van de uitstoot van fluorhoudende gassen is vooral
het gevolg van reductiemaatregelen die getroffen zijn in het kader van het Reductieplan Overige
Broeikasgassen.

Figuur 1.26 Verloop emissie fluorhoudende gassen (1990-2017)
Referentiesituatie
In de onderstaande tabel en grafiek zijn de verwachte broeikasgasemissies (Totaal, CO2 en overige
broeikasgassen) weergegeven bij vastgesteld en voorgenomen beleid. Dit betreft een analyse van PBL
(in 2018), waarbij rekening is gehouden met de hoofdlijnen van het Klimaatakkoord (PBL, 2018a). Het
beeld rond de emissies tussen 2020 en 2030 blijft echter zeer onzeker en is in sterke mate afhankelijk
van de onzekere ontwikkelingen op de elektriciteitsmarkt in binnen- en buitenland (ECN, 2017). Op
basis van het huidige beleid zal de beoogde doelstelling van 49% CO2-reductie in 2030 niet worden
behaald.
Tabel 1.1 Verloop verwachte broeikasgasemissies (2015-2030)

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

35

Figuur 1.27 Verloop verwachte broeikasgasemissies (1995-2030) Bron van tabel en grafiek: PBL, 2018a
In de periode na 2020 verwachten we dat de nationale broeikasgasemissies verder dalen, met name
na 2023. De daling van de emissies na 2020 wordt voornamelijk verklaard door de verwachte
ontwikkelingen in de energiesector. Bij voorgenomen beleid daalt de emissie met meer dan acht
megaton CO2-equivalenten in de periode 2020–2030. De toepassing van decentrale,
aardgasgestookte, warmte-kracht-koppeling neemt naar verwachting in deze periode zeer sterk af.
Aan het einde van dat decennium wordt in de projectie ook de inzet van kolencentrales lager. Ook de
CO2-emissies uit de meeste andere sectoren dalen bij voorgenomen beleid naar verwachting; die uit
de gebouwde omgeving dalen met ruim drie megaton CO2-equivalenten en uit de landbouw
(glastuinbouw) met circa twee megaton. Bovendien dalen de emissies van de overige broeikasgassen
uit de overige sectoren (niet-landbouw) met bijna drie megaton. De CO2-emissies uit verkeer dalen
met 0,5 megaton naar verwachting beperkt, die uit de industrie blijven min of meer stabiel.
Referentiesituatie 2050
Als gevolg van internationaal klimaatbeleid en bindende Europese afspraken zal het aandeel
hernieuwbare energie en de energiebesparing toenemen. Tussen 2030 en 2035 daalt de totale
emissie van broeikasgassen in Nederland met circa zeven megaton verder, tot een totaal van circa
146 megaton CO2-equivalenten (reductie van 34% ten opzichte van 1990). Vooral de energiesector en
ook de gebouwde omgeving dragen aan deze daling bij. In het scenario met voorgenomen beleid
wordt aangenomen dat na 2030 windenergie op zee fors doorgroeit. Hierdoor daalt de inzet van

36

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

kolencentrales, ondanks een toenemende elektriciteitsexport. Energiebesparing in bestaande bouw,
bijna energieneutrale nieuwbouw en het afschaffen van de aansluitplicht voor aardgas leiden tot een
verdere afname van het aardgasverbruik in de gebouwde omgeving en een daaraan gerelateerde
daling van CO2-emissies. Er zal sprake zijn van een absolute ontkoppeling: terwijl de economie groeit,
daalt het energieverbruik. Dit leidt – afhankelijk van de effectiviteit van het klimaatbeleid - tot een
vermindering van de uitstoot van broeikasgassen tussen de 45% en 65% in 2050. De opwarming van
de aarde komt dan uit op termijn uit tussen de 2,5 en 4 graden. Welke mix van emissiearme
technologieën uiteindelijk dominant zal worden, is op dit moment onzeker. Daarnaast blijft ook in de
toekomst de Nederlandse energievoorziening sterk leunen op fossiele energie. Opvang en opslag van
CO2 (CCS) zal daarom een belangrijke rol spelen.

2.3.2 Hitte & droogte
Hitte & droogte
Definitie: Verandering in de intensiteit en periode van hitte en droogte.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van hitte & droogte kan over het algemeen in Nederland als redelijk worden genoemd,
verspreid zijn er knelpunten. Er heeft een lichte toename plaatsgevonden van het aantal zomerse dagen en
3
hittegolven (met hoge nachtelijke temperaturen) ten opzichte van 1900. Door de droogte ontstaan scheuren in dijken
en is er een laag (grond)waterpeil met negatieve gevolgen voor de landbouw, met name op de zandgronden.

Referentiesituatie

Als gevolg van een verdere toename van het aantal zomerse dagen en hittegolven (met hoge nachtelijke
temperaturen) is sprake van een negatieve trend; de staat wordt in 2030 als matig gewaardeerd; het aantal
2 knelpunten neemt toe. Naast klimaatverandering (de gevolgen hiervan worden vooral op nog langere termijn richting
2050 pregnanter), komt dit ook door de toenemende verstedelijking en voornamelijk de stedelijke inrichting (minder
ruimte groen en blauw) waardoor de negatieve gevolgen van hitte en droogte in de stad toenemen.

Toelichting definitie
De kans op het aantal zomerse dagen en droogte (als gevolg van het uitblijven van neerslag) neemt
toe. Voor de indicator hitte en droogte is gekeken naar de verandering in de intensiteit en periode van
hitte en droogte.
Huidige ambities
Een algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator is niet beschikbaar. Het
Nationaal Waterplan bevat het bestaande beleid en in het kader van het Deltaprogramma worden
maatregelen geprogrameerd om te kunnen omgaan met de gevolgen van hitte en droogte.
Huidige staat
Volgens het KNMI wordt het droger in Nederland. De kans op het aantal zomerse dagen en een
hittegolf is vergeleken met het begin van de vorige eeuw sterk vergroot. Door de klimaatsverandering
zullen hete zomers en hittegolven (zoals die van 2018) frequenter voorkomen. Zomers zullen vaker te
maken krijgen met droogte, omdat er minder neerslag zal zijn (KNMI, 2011).
In 2015 was het wereldwijd ongeveer 1°C warmer dan in de periode 1850-1900. In Nederland is de
temperatuur sinds 1900 bijna tweemaal zo hard gestegen (1,8°C ) als het wereldgemiddelde. De kans
op het aantal zomerse dagen en een hittegolf is vergeleken met het begin van de vorige eeuw sterk
vergroot. Daarnaast is een sterke opwaartse trend zichtbaar in de maximumtemperatuur tijdens een
hittegolf. De zomer van 2018 was de warmste in drie eeuwen, met een recordaantal warme dagen en
twee hittegolven.

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

37

Figuur 1.28: Mondiale temperatuurafwijking [KNMI (2010), Klimaatatalas]
Met het toenemen van het aantal zomerse dagen en hittegolven (met hoge nachtelijke
temperaturen) neemt ook de kans toe op hitte(stress) in stedelijk gebied. De inrichting van de
leefomgeving is bij uitstek relevant; het ontstaan van zogeheten hitte-eilanden in steden (zie figuur
1.29) – die op zichzelf al meer warmte vasthouden – hangt onder andere af van de dichtheid en
hoogte van de bebouwing, de mate van verstening, de aanwezigheid en verdeling van groen en water
in de leefomgeving (dit dempt de warmte, zie figuur 1.30), en het transport van warmte door de
straten. Op plaatsen in Nederland waar veel verharding is, zoals in grote steden als Amsterdam,
Utrecht, Rotterdam en Den Haag is de temperatuur hoger dan in het omringende landelijk gebied.
Het risico op hittestress is daarmee het grootst in de stedelijke gebieden [RHDHV (2016). Bouwstenen
referentiesituatie]. Hittestress leidt bijvoorbeeld tot slaapverstoring en verminderde
arbeidsproductiviteit, maar kan ook huiduitslag, oververmoeidheid, beroertes, nierfalen en
luchtwegproblemen veroorzaken. Bij kwetsbare groepen kan dat tot sterfte leiden. Tijdens
hittegolven kan zowel het aantal ziekenhuisopnames als de dagelijkse sterfte toenemen.

38

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Figuur 1.29: Stedelijk hitte-eiland effect [Atlas van de leefomgeving]
Het zoete oppervlaktewater in Nederland wordt voornamelijk door de grote rivieren aangevoerd,
zoals de aanvoer via de Nederrijn, Lek, Waal, Merwede, Maas en IJssel. Het water wordt gebruikt voor
de land- en tuinbouw, drinkwaterproductie, procesindustrie, natuur en handhaving van het
waterpeil. In de huidige staat zijn er met name in de zomer al knelpunten in de
zoetwatervoorziening. In het Deltaprogramma Zoetwater zijn maatregelen afgesproken om de
robuustheid van de zoetwatervoorziening te vergroten. Vooral in de zomer is de kans op droogte
groot door een tekort aan neerslag en een afname in de aanvoer van rivieren. Droogte kan schade
veroorzaken voor land- en tuinbouw (b.v. een kleinere opbrengst). Droogte vergroot de kans op

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

39

natuurbranden. Langdurige droogte kan ook leiden tot lage waterstanden met negatieve gevolgen
voor de beroepsvaart en inlaatpunten voor zoet water. Daarnaast kan het overstromingsrisico
toenemen, door oxidatie van veendijken 4 . Tegelijkertijd kan veenoxidatie door de uitstoot van
broeikasgassen (met name CO2) een negatieve invloed hebben op klimaatverandering. In Nederland
draagt Veenoxidatie 2% bij aan de landelijke CO2-uitstoot (Staat van Zuid-Holland, 2017).

Figuur 1.30 Verkoelend effect groen-blauw [Atlas van de leefomgeving]

4

40

Door verlaging van het grondwaterpeil wordt veen ‘drooggemaakt’. Dit veen verbindt zich met zuurstof en verdampt:
veenoxidatie. Hierdoor daalt de bodem. De overblijvende bodem is nat, waardoor opnieuw verlaging van het grondwaterpeil
noodzakelijk is etc.

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

41

Figuur 1.31 en 1.32: potentieel neerslagtekort mediaan 1981 -2010 (links) en Maximaal potentieel
neerslagtekort over de 5% droogste jaren (rechts.) Bron: KNMI, 2010.
Referentiesituatie
Volgens de KNMI'14-klimaatscenario's worden de zomers rond 2050 1 tot 2,3 °C warmer ten opzichte
van de periode 1981-2010. Door de klimaatsverandering komen hete zomers en hittegolven (zoals die
van 2018) frequenter voor. De kans op hitte in het stedelijk gebied zal in de toekomst daarom
toenemen. Dit zal negatieve gevolgen hebben voor de gezondheid van de mens en de
arbeidsproductiviteit. In het deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie zijn afspraken gemaakt om
ervoor te zorgen dat o.a. schade door hittestress en droogte zo min mogelijk toenemen [RHDHV
(2016). Bouwstenen referentiesituatie].

42

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Klimaatverandering zal ervoor zorgen dat het aantal tropische nachten zal toenemen. Daarmee zal
het risico op hittestress ook toenemen, met name in de steden. Het aantal tropische nachten zal in de
verschillende klimaatscenario’s 5 naar verwachting toenemen in 2050. Op deze plaatsen zal als
gevolg van de hogere temperaturen ook een toename zijn van het aantal doden, natuurbranden (b.v.
in de duinen) en problemen met de infrastructuur (b.v. uitzetting beweegbare bruggen).
Naar verwachting zal door klimaatverandering het neerslagtekort toenemen. Droogte kan rond 2050
zo’n 5 tot 25% sterker zijn dan in de periode 1981-2010. Door de verwachte stijging in de
temperatuur zal meer water verdampen en de zomers kennen langere perioden van droogte. In het
lage klimaatscenario is er sprake van een kleine toename van het neerslagtekort ten opzichte van de
huidige staat.

Figuur 1.33 Gemiddelde hoeveelheid zomerneerslag per jaar (MM) bij de Bilt Bron: KNMI, 2011
Gebieden waar in de huidige staat sprake is van droogte zullen zonder maatregelen als het
vasthouden van regenwater en het hergebruik van gezuiverd afvalwater sterk toenemen. Door
klimaatverandering kan de zeespiegel flink gaan toenemen. In combinatie met bodemdaling zal meer
druk vanaf de zee op het grondwater komen, waardoor het proces van verzilting zich in de
kuststreken gaat versnellen. Steeds meer inlaatpunten voor zoet water zullen onbruikbaar worden,
uitgaande van het hoge klimaatscenario met extreem droge jaren. Om de effecten van
klimaatverandering tegen te gaan dient de capaciteit van de inlaatpunten vergroot te worden.
Landinwaarts zal verzilting met name gaan toenemen in de lagergelegen delen en in de
veenweidegebieden. Door verzilting kan schade ontstaan aan de natuur, de landbouw, tuinbouw en
de productie van drinkwater.

5

De klimaatscenario’s van het KNMI geven een weergave van de te verwachten klimaatveranderingen in Nederland en zijn
gebaseerd op wetenschappelijke inzichten. De scenario’s laten een beeld zien van temperatuurstijging, meer kans op extreme
neerslag en droogte en stijging van de zeespiegel [KNMI (2015). Klimaatscenario’s]. De weergaven in de Klimaateffectatlas van
de Provincie Zuid-Holland zijn hierop gebaseerd.

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

43

De gemiddelde zomertemperatuur in Nederland zal ook stijgen. De zee heeft een temperende
werking, waardoor in het binnenland sprake zal zijn van een sterkere stijging van de temperatuur dan
in de kustgebieden. In 2050 zullen er ook meer dagen zijn waar de temperatuur boven de 20 graden
Celsius is, oftewel tropische nachten. In 2050 is de prognose dat de dichtbevolkte met 14 tot 28
tropische nachten kan hebben. In minder bevolkte gebieden is dit aantal minder (7 tot 14 tropische
nachten), maar meer ten opzichte van de huidige staat (1 tot 7 tropische nachten) (KNMI, 2019).

Figuur 1.34 Gemiddelde zomertemperatuur bij de Bilt.

2.3.3 Wateroverlast
Wateroverlast
Definitie: Verandering in de kans op het voorkomen van en de gevolgen van wateroverlast.
Huidige staat
Referentiesituatie

3

De huidige staat ten aanzien van wateroverlast kan over het algemeen in Nederland als redelijk worden. Hier en
daar zijn er knelpunten van wateroverlast bij langdurige neerslag en kortdurende hoosbuien in stedelijk gebied.

Als gevolg van toenemende kans op langdurige neerslag (meestal in de winter) en kortdurende hoosbuien met zeer
hevige neerslag (vaker in de zomer) in stedelijk gebied is er sprake van een negatieve trend; de staat wordt in 2030
als matig gewaardeerd. Ook bodemdaling en toenemende verstedelijking (met een toename van het verharde
2
oppervlak en minder ruimte voor water en groen) dragen bij aan de negatieve trend. Hoewel met het
Deltaprogramma en ook in de regio stevig wordt ingezet op een verbetering, keert bestaand beleid de negatieve
trend naar verwachting niet.

Toelichting definitie
Deze indicator gaat in op de verandering in de kans op voorkomen en de gevolgen van wateroverlast.
Huidige ambities

44

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Nederland heeft in het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie de ambitie gesteld waar in 2050 de gehele
gebouwde omgeving waterrobuust en klimaatbestendig ingericht is, maar deze ambitie is niet
concreet uitgewerkt (Deltacommissaris, 2015). Daarom is voor de waardering van de huidige en
referentiesituatie gebruik gemaakt van expert judgement. Hiervoor zijn experts van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Royal HaskoningDHV geraadpleegd
Huidige staat
Extreme weersomstandigheden komen steeds vaker voor. De piekneerslag is de laatste jaren
toegenomen: na 2000 treedt er 15% vaker piekneerslag op dan voor 2000 (zie figuur 1.35). Een
toename van de piekneerslag vergroot de kans op wateroverlast met name in dichtbebouwde
gebieden, met bijbehorende schade.

Figuur 1.35 Neerslagsommen en kans van optreden
Dit vergroot de kans op wateroverlast met name in dichtbebouwde gebieden, met bijbehorende
schade. Hoosbuien 6 veroorzaken regelmatig wateroverlast in Nederland. Wanneer het lokale en
regionale watersysteem deze neerslag niet kan verwerken kan wateroverlast ontstaan. Recente
gevallen van wateroverlast in de stad en op het platteland laten zien dat de maximale capaciteit van
het (riool)watersysteem bereikt wordt. Met name in stedelijk gebied is er te weinig ruimte voor de
tijdelijk opvangen van water tijdens hoosbuien. Naast de toename van de intensiteit van zware buien
nam ook de frequentie en intensiteit van hagelbuien, die gepaard gaan met de nodige schade, toe.
Recente hagelbuien in 2016 en 2017 in Brabant en Limburg hebben voor tientallen miljoenen euro’s
aan schade aan kassen en landbouwgewassen veroorzaakt.
Als gevolg van de klimaatsverandering zal Nederland kwetsbaarder worden voor overstromingen. In
het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) voeren waterschappen en Rijkswaterstaat
dijkversterkingen uit om ervoor te zorgen dat de inwoners van Nederland droge voeten houden.

6

lokale buien met een hoge neerslagintensiteit (>25 mm/uur)

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

45

Het klimaat zal de komende eeuwen blijven veranderen, maar in welke mate en met welke snelheid is
niet precies te zeggen. Naast het feit dat nog niet alles in detail begrepen wordt, hangt dit samen
met ontwikkelingen in de wereld, zoals bevolkingsgroei en de afspraken over het terugdringen van de
uitstoot van broeikasgassen. Daarom wordt er gewerkt met scenario’s. In 2014 heeft het KNMI vier
nieuwe klimaatscenario’s gepresenteerd: de KNMI’14 scenario’s (KNMI, 2015). Hoe het klimaat in
Nederland verandert, is vooral afhankelijk van de wereldwijde temperatuurstijging en van de
veranderingen van luchtstromingspatronen. De KNMI’14 scenario’s zijn hierop gebaseerd. De
klimaatscenario’s geven de verandering rond 2050 en 2085 weer ten opzichte van het klimaat in de
periode 1981-2010.

46

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

Figuur 1.36 Gemiddelde jaarlijkse neerslag 1981 -2010 (links) en Gemiddelde jaarlijkse
neerslagoverschot [KNMI (2010) (rechts). Bron: KNMI, 2010.
Referentiesituatie
Door klimaatverandering (temperatuurstijging) zal de intensiteit en de frequentie van hoosbuien
verder gaan toenemen, waarbij er lokaal meer hoosbuien ontstaan. De kans op wateroverlast in het
stedelijk en het landelijk gebied neemt hierdoor toe en daarmee ook economische schade en overlast.
De frequentie en intensiteit van extreme neerslag neemt in alle Klimaatscenario’s in alle seizoenen
toe. Verwacht wordt dat de jaarlijkse neerslag in de periode tot 2050 met 2,5 tot 5,5% toe ten
opzichte van de periode 1981-2010. Hagelbuien, die ook gepaard gaan met de nodige schade, gaan
volgens het KNMI ook steeds vaker voorkomen. Tegen het midden van deze eeuw komt extreme hagel
ten minste twee keer zo vaak voor als in de periode 1981 tot 2010.

Veilige en gezonde leefomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

47

In de toekomst zal het stedelijk gebied verder verdichten. Door deze verstedelijking zal naar
verwachting het percentage verhard oppervlak in de stad toenemen en de hoeveelheid water en
groen afnemen. Het vervangen van oude riolering kan een bijdrage leveren aan klimaatadaptatie
door de capaciteit van de leidingen te vergroten. Dit kan in combinatie met opgaven voor
energietransitie, vervangingsopgaven in de openbare ruimte en ondergrondse infrastructuur. Naar
verwachting zal ook de bodemdaling verder toenemen. Het risico op wateroverlast zal op deze
locaties naar verwachting toenemen.

48

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Veilige en gezonde leefomgeving

3 Goede omgevingskwaliteit
3.1 Natuurlijke systemen
3.1.1 Bodem & ondergrond
Bodem & ondergrond
Definitie: Verandering in de kwaliteit en het natuurlijke systeem van de bodem en ondergrond.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van de kwaliteit en het natuurlijke systeem van de bodem & ondergrond wordt over het
algemeen als redelijk gewaardeerd. Verspreid is sprake van knelpunten, zoals als gevolg van een afname van de
3 bodemvruchtbaarheid en een toename van bodemdaling in de veenweidegebieden die in stedelijk gebied steeds
vaker voor voor problemen zorgt. Vooral in die stedelijke gebieden is de ondergrond inmiddels ‘druk’; door gebrek
aan ruimte bovengronds of om hinder te beperken krijgen steeds meer stedelijke functies een plek in de ondergrond.

Referentiesituatie

Richting 2030 is sprake van een negatieve trend ten aanzien van de kwaliteit en het natuurlijke systeem van de
bodem & ondergrond; de referentiesituatie wordt over het algemeen als matig gewaardeerd. Ondanks de inzet van
bestaand beleid, is de verwachting dat de knelpunten die samenhangen met bodemdaling in de veenweidegebieden
2 nog zullen toenemen richting 2030. Ook de inzet van bestaand beleid voor een verbetering van de
bodemvruchtbaarheid zal deze negatieve trend in 2030 naar verwachting (nog) niet keren. Verder zal de druk op
benutting van de ondergrond richting de toekomst verder toenemen; in stedelijk gebied voor stedelijke functies, en
ook daar buiten als bron voor duurzame energie, zoals geothermie.

Definitie
Bij de indicator bodem en ondergrond wordt gekeken naar de verandering in de kwaliteit en het
natuurlijk systeem van de bodem en ondergrond.
Huidige ambities
De ambities uit de Structuurvisie Ondergrond (Rijksoverheid, 2018d) met betrekking tot bodem en
ondergrond betreffen:
• In 2030 is sprake van duurzaam en efficiënt gebruik van bodem en ondergrond waarbij benutten
en beschermen in balans zijn
• Het oppervlaktewater- en grondwaterpeilbeheer is aangepast op de maatschappelijke
gebruiksfuncties en het functioneren van het waterbodemsysteem. Bodemdaling slappe bodems
in 2050 tot stilstand gebracht.
• In 2030 worden alle Nederlandse bodems duurzaam beheerd en is sprake van een zodanig goede
toestand dat de bodem de gewenste maatschappelijke functies kan vervullen, de
bodembiodiversiteit in en op de bodem toeneemt en de bodem in belangrijke mate bijdraagt
aan het realiseren van de duurzame ontwikkelingsdoelen.
• Vanaf 2030 is het bodembeheer van alle Nederlandse bodems zodanig dat sprake is van een
structurele verhoging van het organische stofgehalte van de bodem in de bovenste 40
centimeter met 4 promille per jaar. In 2025 zijn 100 gebiedspilots gerealiseerd waarbij hiervan
sprake is.
Huidige staat
Bodem en ondergrond bevatten natuurlijke hulpbronnen in de vorm van mineralen, bouwstoffen, en
grondstoffen voor landbouw en industrie en delfstoffen voor de energievoorziening. Daarnaast zijn
bodem en ondergrond als natuurlijk systeem in staat diensten te leveren, zoals het zuiveren van
infiltrerend regenwater door biologische en chemische processen of het bufferen van neerslagpieken.
Ook het voedselproducerende vermogen van de bodem en het leveren van warmte en koude kunnen
als ecosysteemdiensten worden gezien. De ondergrond is letterlijk en figuurlijk de grond onder ons
bestaan. De ondergrond zorgt voor draagkracht voor alle bovengrondse activiteiten.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

49

Nederland kent een aantal locaties waar sprake is van een verontreiniging in de bodem. Daarnaast
moet nieuwe bodemverontreiniging voorkomen worden. Baggerspeciedepots en
(bedrijfs)afvalstortplaatsen zijn locaties waar een risico op bodemverontreiniging bestaat. Naast
bodemvervuiling speelt ook de samenhang met aardkundige en archeologische waarden,
bodemenergie en waterbeheer een rol. In het stedelijk gebied gaat het hier vaker over thema’s
rondom ondergrondse bouw- en bodemenergie. In het landelijk gebied draait het meer om
bodemvruchtbaarheid voor de landbouw. De mate van geschiktheid van de bodem voor dergelijke
landbouwkundige toepassingen is onder andere afhankelijk van de waterhuishouding en
bodemverdichting.
In de ondergrond van veel stedelijke gebieden is het inmiddels druk. Door gebrek aan ruimte
bovengronds of om hinder te beperken krijgen steeds meer stedelijke functies een plek in de
ondergrond. Transportinfrastructuur wordt vaker ondergronds aangelegd en ook parkeergarages,
fietsenstallingen, bioscopen en winkelcentra gaan ondergronds. Een toenemend aantal glas-, papieren plasticcontainers wordt grotendeels verzonken in de ondergrond. Daarnaast ligt er een wirwar van
kabels en leidingen en bovendien hebben de wortelstelsels van bomen veel ruimte nodig.
Figuur 2.1 maakt de huidige samenstelling van de bodem in Nederland inzichtelijk.
Langs de kust bevinden zich stroken met zandafzettingen. Veen en kleigronden zijn gevoelig voor
bodemdaling door Veenoxidatie 7 en belasting 8 . In bodemdalingsgevoelige gebieden is de
draagkracht van de bodem in relatie tot wateroverlast niet optimaal tot slecht.
Bodemdaling in Nederland is een steeds urgenter wordend probleem. In laag Nederland daalt de
bodem tot wel 2 cm per jaar. Het wordt veroorzaakt door een combinatie van veenafbraak,
toenemende belasting op slappe bodems en (toenemende) verlaging van grondwaterstanden. De
ontwatering en droogtegevoeligheid van slappe bodems zorgt voor CO2-emissie en
waterkwaliteitsproblemen. Bodemdaling leidt bovendien tot verzakkende infrastructuur (dijken,
wegen, spoorwegen, ondergrondse kabels en leidingen) en schade aan funderingen. Bodemdaling
vergt aanpassingen in de waterhuishouding en vergroot daarmee de problematiek die ontstaat door
zeespiegelstijging en toenemende neerslagintensiteit als gevolg van klimaatverandering. Daarnaast
vormt bodemdaling ook een bedreiging voor cultuurhistorisch en archeologisch erfgoed in de bodem.

50

7

Door verlaging van het grondwaterpeil wordt veen ‘drooggemaakt’. Dit veen verbindt zich met zuurstof en verdampt:
veenoxidatie (door de uitstoot van broeikasgassen (met name CO2) heeft oxidatie tevens invloed op klimaatverandering. De
overblijvende bodem is nat, waardoor opnieuw verlaging van het grondwaterpeil noodzakelijk is etc.

8

Als veen-kleigrond wordt belast door bijvoorbeeld een gebouw, een asfaltweg of een zandpakket, dan wordt deze in elkaar
gedrukt. Daardoor daalt het niveau van onze bodem en ‘stijgt’ het grondwater. De daling kan zo’n 0,5 cm tot 2 cm per jaar zijn.

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Figuur 2.2: Bodemdalingskaart Nederlands Centrum voor Geodesie: gemeten snelheid van bodemdaling
in de periode 2015-2018
Referentiesituatie
In het “Bodemconvenant 2016-2020” is afgesproken dat alle op de MTR 2013-lijsten opgenomen
spoedlocaties én de locaties die daarna nog bekend worden, voor 1 januari 2021 zijn gesaneerd dan
wel de risico`s van deze locaties zijn beheerst. De bodem wordt hiermee geschikt gemaakt voor
gebruik. Hiermee kan worden geconcludeerd dat de saneringsopgave afneemt en de aandacht
gericht moet worden op het voorkomen van nieuwe vervuiling.
Het ruimtegebruik zal in en boven de grond verder gaan intensiveren. Nederland telt 126.000 km
rioleringen. De komende 25 jaar is een verdubbeling van het huidige vervangingstempo noodzakelijk.
Veenbodemdaling en bodemdaling in kleigebieden zorgt in delen van Nederland voor extra
problemen door verzakkende infrastructuur en schade aan funderingen. Daarnaast zullen steeds
meer nieuwe functies in de bodem worden toegevoegd, zoals ondergrondse bouwwerken, maar ook
bodemenergiesystemen en de opslag van CO2. Door intensiever ruimtegebruik door ondergrondse
toepassingen als WKO-systemen, CO2-opslag zal goed moeten worden opgelet welke functies waar
komen.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

51

Door bodemverdichting zal de doorlatendheid en het waterbergend vermogen van de bodem verder
afnemen, met toename van wateroverlast als gevolg. In stedelijk gebied kunnen klei- en veengronden
verder dalen door inklinking of zetting bij belasting door b.v. gebouwen of infrastructuur. Ook het
ophogen van bebouwd gebied, zoals in de binnensteden kan de bodemverdichting versnellen. In het
landelijk gebied kan veengrond boven het grondwaterniveau verdichten door oxidatie als reactie op
ontwatering. Ook de bewerkingen met of gebruik van (zware) machines draagt bij aan
bodemverdichting. Daarnaast kan bodemverdichting ook effect hebben op de kwaliteit en opbrengst
van producten in de land- en tuinbouw en heeft daarmee ook economische gevolgen voor deze
sectoren.
De bodemdaling neemt autonoom toe. Figuur 2.3 geeft de verwachte bodemdaling in de periode
2016-2050 weer. Versnelde bodemdaling in veenweidegebieden zorgt voor een toename in de
CO2-uitstoot en zorgt voor economische schade aan gebouwen (fundatie en verzakking), de
landbouw en vergroting van overstromingsrisico’s.

Figuur 2.3 Verwachte bodemdaling in de periode 2016-2050

52

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

3.1.2 Grondwater
Grondwater
Definitie: Verandering in de kwaliteit en het natuurlijke systeem van het grondwater.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van de kwaliteit en het natuurlijke systeem van het grondwater wordt over het
algemeen als matig gewaardeerd. Er zijn redelijk wat knelpunten, vooral ten aanzien van de kwaliteit van het
2 grondwater die onder druk staat onder invloed van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, nitraatuitspoeling
uit mest, verspreiding van stoffen uit oude bodemverontreinigingen en verzilting door steeds verder doordringend
zout kwelwater. De kwaliteit voldoet nog niet overal aan de normen van de Kaderrichtlijn Water.

Referentiesituatie

Het is de verwachting dat als gevolg van het uitvoeringsprogrammam van de Kaderrichtlijn Water de kwaliteit van het
grondwater richting 2030 toeneemt, hoewel er verspreid mogelijk nog knelpunten kunnen blijven bestaan. Deze
3
positieve trend leidt in 2030 naar verwachting tot een redelijke staat ten aanzien van de kwaliteit en natuurlijk
systeem van het grondwater.

Definitie
Bij deze indicator wordt gekeken naar de verandering in de kwaliteit en het natuurlijk systeem van
het grondwater. Hierbij gaat hierbij om het ‘natuurlijke systeem’ en niet om grondwater als hulpbron
(drinkwater). Dit is beschouwd bij economische omgeving.
Huidige ambities
De Kaderrichtlijn Water (KRW) bepaalt dat alle grondwaterlichamen uiterlijk in 2015, met mogelijke
uitloop naar 2027 in goede toestand moeten verkeren (EUR-Lex, 2018). De toestand moet goed zijn
voor grondwater kwantiteit en voor grondwater kwaliteit (chemische toestand). Lidstaten worden
geacht elke zes jaar via stroomgebiedbeheerplannen (SGBP's) te rapporteren over de toestand van de
(grond)waterlichamen.
De KRW-doelen voor grondwater zijn:
•
•
•
•
•

Inbreng van verontreinigende stoffen beperken of voorkomen;
Achteruitgang van de toestand van de grondwaterlichamen te voorkomen;
Het halen en behouden van de goede toestand van grondwaterlichamen;
Significant stijgende trends in het grondwaterlichaam ombuigen en
De doelen voor beschermde gebieden, zoals drinkwaterwinningen en natuurgebieden te halen.

Huidige staat
De kwaliteit van grondwater staat onder druk, onder invloed van het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen, nitraatuitspoeling uit mest, verspreiding van stoffen uit oude
bodemverontreinigingen en verzilting door steeds verder doordringend zout kwelwater. Dit laatste
wordt door toenemende droogte in de zomerperiode, als gevolg van klimaatverandering extra
versterkt. Een relatief nieuw probleem is verontreiniging door reststoffen van medicijnen en
cosmetica. Deze komen via het riool in het oppervlaktewater terecht en uiteindelijk ook deels in het
grondwater. Ook hormoon verstorende stoffen, microplastics en nanodeeltjes vormen een bedreiging
voor de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater. Daarnaast kunnen er onbekende of nieuwe
onverwachte stoffen in het oppervlaktewater of grondwater worden aangetroffen, zoals recentelijk
gebeurde met pyrazool en pyrazoolderivaten en stoffen uit illegale lozingen en dumpingen.
Momenteel voldoet het grondwater in Nederland nog niet overal aan de normen van de KRW.
Nederland beschikt over het algemeen over voldoende grondwater. De grondwaterstand in een
belangrijk deel van Nederland van belang om de bodem onder en rond gebouwen stabiel te houden.
In grote delen van Nederland is het bovenste grondwater zoet, zoals in de duinen, het Groene Hart en
de Veluwe. Daar liggen ook de belangrijkste winningsgebieden voor drinkwater uit grondwater dat
gewonnen wordt door drinkwaterbedrijven. Daarnaast is het zoete grondwater van belang voor de
landbouw en de natuur. Het huidige bodemgebruik en grondwaterbeheer in Laag Nederland zal
leiden tot steeds verdergaande bodemdaling. Klimaatverandering kan dit proces nog verder
versterken.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

53

Het diepere grondwater in een strook van 5 - 25 kilometer breed achter de duinen is zout of brak.
Door verzilting kan dit ook aan het oppervlak komen. Dit levert in natuurgebieden waardevolle
natuur op. Echter, voor andere functies zoals de drinkwatervoorziening of de land- en tuinbouw kan
zoute kwel een probleem vormen. Ook rivieren, zoals de Nieuwe Waterweg spelen een grote rol in de
verzilting door de open verbinding met zee. Daarnaast beschikt Nederland over veel
kapitaalintensieve (glas)tuinbouw, zoals de Glastuinbouwgebieden Westland-Oostland en Aalsmeer.
Dergelijke gebieden kunnen veel schade ondervinden van verzilting door grote hoeveelheden
grondwateronttrekking. In de polder wordt de waterkwaliteit in de huidige staat op orde gehouden
door het kwelwater te spoelen met zoet water dat wordt aangevoerd via inlaatpunten voor zoet
water. Ondergrondse zoetwaterberging zou een uitkomst kunnen bieden voor een robuustere
zoetwatervoorziening.
Referentiesituatie
Door de afname van de afvoer van de grote rivieren vindt naar verwachting meer verzilting plaats en
worden inlaatpunten voor zoet water onbruikbaar. Ook is het de verwachting dat verzilting zal
toenemen als gevolg van de verdieping van de haven bij Rotterdam ten behoeve van de
bereikbaarheid van de Botlek voor grotere schepen. Middels vergunningverlening voor
grondwateronttrekking wordt voorkomen dat intrusie van zout water plaatsvindt, waardoor
uitputting en verzilting van het grondwater door overmatige onttrekking voorkomen wordt. De
(drink)waterkwaliteit komt extra onder druk te staan door nieuwe opkomende stoffen zoals o.a.
medicijnresten en hormonale stoffen.
In 2050 daalt in het merendeel van Nederland de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) circa 5
tot 10 centimeter vanwege het toegenomen neerslagtekort in de zomerperiode. Op de hoge
zandgronden en in de duinen is echter sprake van een stijging van het GLG. Dit komt door de grotere
aanvulling van het grondwater door neerslag in de wintermaanden (KNMI, 2011). Door de daling van
de grondwaterstand worden concentraties van ongewenste stoffen hoger, waardoor er extra
maatregelen nodig zijn voor natuur en drinkwatervoorzieningen. Vooral in de zomer is de kans op
droogte groot door een tekort aan neerslag en een afname in de aanvoer van rivieren. Dit kan leiden
tot een verslechtering van de grondwaterkwaliteit.
Het is de verwachting dat als gevolg van het uitvoeringsprogramma van Kaderrichtlijn water de
kwaliteit van het grondwater toeneemt. Knelpunten blijven naar verwachting aanwezig als gevolg
van bovenstaande.

3.1.3 Oppervlaktewater
Oppervlaktewater
Definitie: Verandering in de kwaliteit en het natuurlijke systeem van het oppervlaktewater.

54

Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van de kwaliteit en het natuurlijke systeem van het oppervlaktewater wordt over het
algemeen als matig gewaardeerd; het oppervlaktewater is redelijk schoon, zeker vergeleken met 25 jaar geleden. De
huidige waterkwaliteit is in het algemeen voldoende voor veel gebruiksfuncties. Het ecologische doelbereik blijft
echter beperkt door de belasting met nutriënten vanuit de landbouw. De kwaliteit van het oppervlaktewater voldoet
2
nog niet overal aan de normen van de Kaderrichtlijn Water (KRW). Specifiek op de Noordzee bestaan er knelpunten
ten aanzien van de doelen van de Kaderrichtlijn Mariene strategie (KRM); vooral het natuurlijke systeem van de
Noordzeebodem staat onder druk door economische gebruiksfuncties, zoals b.v. door bodemberoerende visserij,
aanleg van kabels en leidingen en windturbineparken.

Referentiesituatie

Over het algemeen wordt de staat van de kwaliteit en het natuurlijke systeem van het oppervlaktewater in de
referentiesituatie als redelijk gewaardeerd; een positieve trend. Het is de verwachting dat als gevolg van het
uitvoeringsprogrammam van de KRW de kwaliteit van het grondwater richting 2030 toeneemt, hoewel er verspreid
mogelijk nog knelpunten kunnen blijven bestaan. Door het verder toepassen van de KRW-maatregelen zal de
3 ecologische waterkwaliteit in de referentiesituatie langzaam verbeteren. Een kanttekening hierbij is wel dat
bodemdaling, klimaatverandering en de landbouw een grote negatieve invloed kunnen hebben op de kwantiteit en
kwaliteit van het oppervlaktewater. Afhankelijk van technologische ontwikkelingen in de visserij en bij de aanleg van
windparken op zee, neemt de druk op het natuurlijke mariene systeem van de Noordzee mogelijk toe, vooral door
een sterke toename in de aanleg van windturbineparken en electriciteitskabels.

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Definitie
Bij deze indicator wordt gekeken naar de verandering in de kwaliteit en het natuurlijke systeem van
het oppervlaktewater.
Huidige ambities
De ambities met betrekking tot oppervlaktewater betreffen (EUR-Lex, 2018):
• De kwaliteit van het oppervlaktewater in Nederland moet aan de normen van de Europese
kaderrichtlijn water voldoen in 2027.
• Bereiken van een gezonde zee met een duurzaam en verantwoord gebruik (KRM-richtlijn).
Huidige staat
De waterkwaliteit is de afgelopen periode op de meeste plaatsen verbeterd. Het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) geeft aan dat het oppervlaktewater hierdoor nu meestal van voldoende kwaliteit
is voor veel gebruiksfuncties, zoals de productie van drinkwater, zwemmen en andere vormen van
waterrecreatie. Ook de ecologie verbetert. In meren en rivieren wordt het water helderder. Hierdoor
verschijnen weer waterplanten en neemt de diversiteit aan vissoorten toe. De snoek heeft de eerste
plaats als toppredator weer overgenomen van de snoekbaars, wat een teken van herstel is. Door een
combinatie van verbetering van de chemische waterkwaliteit en de inrichting zijn vissoorten als de
zalm weer terug in Nederland en is in de zomer van 2015 steur uitgezet in de Rijn.
Maar er ligt nog een omvangrijke opgave; er zijn aanwijzingen voor stagnatie van de verbetering en
er dreigt op sommige plaatsen achteruitgang van de waterkwaliteit, zoals het Grevelingenmeer,
Oosterschelde, Markermeer en de Eems-Dollard. Het is de ambitie van het Rijk om samen met de
regionale partners en de maatschappelijke organisaties de verbetering door te zetten. De ambitie en
de planning sluiten nauw aan bij het traject van de Delta-aanpak Waterkwaliteit. Hierin werken
overheden, maatschappelijke organisaties en kennisinstituten gezamenlijk aan de overkoepelende
ambitie voor chemisch schoon en ecologisch gezond water voor duurzaam gebruik. Zo sturen de
partijen op de samenhang en voortgang van lopende (deel)trajecten op het gebied van
waterkwaliteit, drinkwater en zoetwater en geven waar nodig een extra impuls. Prioriteiten in de
Delta-aanpak zijn nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen en medicijnresten. Daarnaast is de
programmatische aanpak ecologie grote wateren gestart met als doel een toekomstbestendige
natuur die samengaat met een krachtige economie, ook bij het veranderende klimaat.
In het kader van de Kaderrichtlijn Water (KRW) 9 werken de provincies samen met waterschappen en
Rijkswaterstaat aan de waterdoelen voor alle waterlichamen. Deze doelen worden gerealiseerd met
een diverse reeks aan maatregelen, zoals bijvoorbeeld: het herstellen van lekkende rioleringen,
sanering van bodemverontreinigingen (zie Bodemkwaliteit en –vruchtbaarheid), de aanleg en het
beheer van natuurvriendelijke oevers en het bijhouden van de visstand en schelpdierbeheer. De
einddoelen die Nederland in het kader van de KRW heeft gesteld, worden met de voorgenomen
maatregelen in de meeste watersystemen niet gehaald (15% regionale wateren voldoet in 2027 aan
alle KRW-doelen). In veel wateren vormt de belasting met nutriënten vanuit de landbouw een
knelpunt voor verdere kwaliteitsverbetering. In hoogproductieve gebieden blijft de druk door
vermesting gelijk aan het referentiejaar. Als op bedrijven in extensievere gebieden de bemesting,
conform dit extensievere bedrijfstype lager is dan de wettelijke norm, kan dit lokaal positief
uitwerken voor de waterkwaliteit. Als gevolg van klimaatverandering en sociaal-economische
ontwikkelingen kan in droge perioden zoetwater vaker schaars goed worden door te weinig water
(dalende grondwaterstanden en lage rivierstanden) en toenemende verzilting. In het
Deltaprogramma is een koers uitgezet om te anticiperen op die mogelijke ontwikkelingen in de
zoetwatervoorziening (RHDHV, 2016).

9

De Kaderrichtlijn Water (KRW), opgenomen in de Waterwet, verplicht de landen in de Europese Unie om plannen te maken
waarin maatregelen staan om de waterkwaliteit te verbeteren.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

55

Opvallend is dat er in de huidige staat nog geen grote verbeteringen van de ecologische toestanden
van de oppervlaktelichamen vast te stellen is. Gemiddeld genomen is de toestand van de
oppervlaktewaterlichamen matig, maar over het algemeen is er langzaam een verbetering van de
ecologische kwaliteit te zien. Het effect van de maatregelen uit de periode 2009-2015 is nog maar
zeer beperkt zichtbaar, omdat het ecosysteem tijd nodig heeft om te reageren op veranderingen van
de inrichting van het watersysteem en op verbetering van de waterkwaliteit. In veel waterlichamen is
de belasting met meststoffen nog te hoog. Ook in relatie tot de chemische kwaliteit is er sprake van
een langzame daling van de concentraties vervuilende stoffen.
Referentiesituatie
Het is een stevige uitdaging om de kwaliteit van het oppervlaktewater in Nederland aan de normen
van de Europese Kaderrichtlijn Water te laten voldoen in het streefjaar 2027. Fosfaat en nitraat uit
mest, geneesmiddelen, microplastics en gewasbeschermingsmiddelen in water staan een goede
waterkwaliteit in de weg en verhogen de kosten voor de bereiding van drinkwater.
Door het verder toepassen van de KRW-maatregelen zal de ecologische waterkwaliteit langzaam
verbeteren. Echter, bodemdaling en klimaatverandering en de landbouw kunnen een grote negatieve
invloed hebben op de kwantiteit en kwaliteit van het oppervlaktewater. Dit heeft effecten op de
natuur, de land- en tuinbouw en de hoeveelheid drinkwater. Voor een een goede waterkwaliteit en
kwantiteit is ook sprake van een afhankelijkheid van internationale en lokale maatregelen. De
ontwikkelingen in de waterhuishouding hebben invloed ook op de natuur, mogelijkheden voor
bodemenergie, de hoeveelheid drinkwater en de tuinbouw, de akkerbouw en de veeteelt.

3.1.4 Stilte & duisternis
Stilte & duisternis
Definitie: Verandering in het areaal stille, rustige en donkere gebieden.
Huidige staat

Ten aanzien van de aanwezigheid van stille, rustige en donkere gebieden wordt de huidige staat als matig
2 gewaardeerd; er zijn weinig stille, rustige en donkere gebieden. Vooral in en rond bebouwd gebied en rond
infrastructuur is sprake van lichtemissie en geluidsbelasting.

Referentiesituatie

Richting 2030 blijft - als gevolg van demografische ontwikkelingen en verdere economische groei - het oppervlak
bebouwd gebied en de aanwezigheid van infrastructuur gestaag toenemen; hiermee nemen lichtvervuiling en
geluidbelasting verder toe. Hier staat tegenover dat technologische ontwikkelingen zorgen voor ‘stillere’
2
transportmiddelen (zoals auto’s en vliegtuig) en dat verlichtingsarmaturen (zoals voor straatverlichting en
glastuinbouw) efficiënter worden. De staat ten aanzien van stille, rustige en donkere gebieden blijft naar verwachting
matig te noemen.

Definitie
Bij deze indicator wordt gekeken naar het areaal stille, rustige en donkere gebieden in Nederland.
Huidige ambities
Verspreid in Nederland zijn door het Rijk (in de SVIR) en door decentrale overheden gebieden
aangewezen waar stilte, rust en duisternis moet worden nagestreefd. Een algemene kwantificering
voor het ambitieniveau van deze indicator is niet beschikbaar.
Huidige staat
Nederland kent een groot aantal stiltegebieden (zie figuur 2.4). Stiltegebieden zijn gebieden waar
rust heerst en waar alleen geluiden zijn toegestaan die bij het gebied horen. Gemotoriseerd verkeer,
grootschalige evenementen of andere bronnen van lawaai zijn verboden en het geluid in de gebieden
overstijgt de 40 decibel niet. Niet-stille gebieden bevinden zich in de buurt van wegen, spoorwegen
en de aan- en uitvliegroutes rond Schiphol. In het bebouwde gebied neemt de geluidsbelasting
langzaam, maar gestaag toe. Ook de komende jaren zullen de niveaus van geluidbelasting blijven
toenemen.

56

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

De onderstaande figuren laten de lichtemissie zien van Nederland. Duidelijk is het verschil te zien
tussen het landelijk gebied en de steden, Schiphol, de kassengebieden en het Rotterdamse
havengebied. Opvallend is dat met name de provincies Noord- en Zuid-Holland over een groot aantal
lichtbronnen beschikken. Lichtvervuiling kan een negatief effect hebben op mensen, maar ook op
dieren.

Figuur 2.4: Stiltegebieden [Atlas van de leefomgeving]

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

57

Figuur 2.5: Foto van Nederland vanuit het ISS-station [Atlas van de leefomgeving]

58

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Figuur 2.6: Lichtemissie Nederland in 2015 [Atlas van de leefomgeving]
Referentiesituatie
Het is de verwachting dat als gevolg van het areaal stille, rustige en donkere gebieden in Nederland
autonoom niet toe neemt als gevolg van de verdere economische groei. Lichtvervuiling en
geluidsproductie blijft in de toekomst een knelpunt.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

59

3.2 Natuur
3.2.1 Biodiversiteit
Biodiversiteit
Definitie: Verandering in de biodiversiteit.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van de biodiversiteit in Nederland is over het algemeen als matig gewaardeerd. Na vele
jaren waarin achteruitgang van de biodiversiteit is gemeld - of op zijn gunstigst een afvlakking van de achteruitgang 2 is er in Nederland de laatste jaren voorzichtige verbetering in de bedreiging van soorten te zien. Echter de metingen
uit 2017 laten zien dat het herstel fragiel is want de mate van bedreiging neemt weer iets toe. In de Noordzee en in
het agrarisch gebied laat de biodiversiteit nog geen herstel zien.

Referentiesituatie

Richting 2030 zet de negatieve trend door voor het aantal bedreigde soorten. Het is de verwachting dat als gevolg
van verdere schaalvergroting in de landbouw, verstedelijking, de toename van verkeer en klimaatverandering de
1
negatieve trend verder doorzet. Daarom is de staat van de biodiversiteit in de referentiesituatie over het algemeen
als slecht gewaardeerd.

Definitie
Het Nederlandse beleid gebruikt voor biodiversiteit de internationaal geaccepteerde definitie van de
Verenigde Naties uit de Conventie voor Biologische Diversiteit (CBD) uit 1992. De CBD omschrijft
biodiversiteit als: 'de variabiliteit in organismen uit de gehele wereld, waaronder terrestrische,
mariene en andere aquatische ecosystemen en de ecologische verbanden waar ze deel van uitmaken;
de diversiteit betreft de variatie binnen soorten (genen), tussen soorten en tussen ecosystemen' (CBD,
2018).
In de planMER van de NOVI worden binnen het onderwerp natuur ook andere indicatoren betrokken
zoals areaal natuurgebieden, milieucondities en verbondenheid. Daarom is er voor gekozen om de
indicator biodiversiteit te beperken tot de Rode Lijst-soorten en indien nodig aangevuld met
gegevens van meer algemene soorten. Op deze manier komen alle thema’s die bij de Balans van de
Leefomgeving 10 gebruikt worden om het natuurbeleid te evalueren in de planMER aan de orde. Zie
voor een verdere toelichting de beschrijving onder ‘huidige staat’.
Huidige ambities
Op internationaal niveau zijn biodiversiteitsdoelen opgesteld in het kader van de Conventie voor
Biologische Diversiteit (CBD, 2018). De CBD onderscheidt drie hoofddoelstellingen:
• het behoud van de biologische diversiteit;
• het duurzaam gebruik ervan;
• en een eerlijke verdeling van de voordelen die het gebruik van genetische bronnen opleveren.
Als partij in de conventie heeft Nederland deze internationale doelen onderschreven. Ook de EU heeft
de Conventie voor Biologische Diversiteit ondertekend. In de Europese biodiversiteitstrategie is b.v. als
doel opgenomen dat de staat van instandhouding van 50% van de soorten en 100% van de
habitattypen in 2020 moet zijn verbeterd ten opzichte van rapportage in 2006 (EU, 2011).
In het Nederlandse natuur- en biodiversiteitsbeleid van de afgelopen decennia stonden de volgende
hoofddoelen centraal:
• het scheppen van duurzame condities voor het voortbestaan van alle in 1982 in Nederland
voorkomende soorten en populaties in 2020;
• het zekerstellen van de biodiversiteit door behoud, herstel, ontwikkeling en duurzaam gebruik
van natuur;
• het tot stilstand brengen van de achteruitgang van de biodiversiteit in 2020 (was eerder 2010).

10

60

PBL, 2018b

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Afgeleide, meer operationele beleidsdoelen voor het Natuurnetwerk Nederland (NNN), inclusief
Natura 2000-gebieden, zijn beschreven in het Subsidiestelsel Natuur en Landschapsbeheer (SNL) en
bijbehorende (doel)kaarten. De doelen zijn geformuleerd in termen van te realiseren natuurtypen en
beheertypen met lijsten van bijbehorende soorten en kaarten vastgesteld per provincie.
Huidige staat
Om de huidige staat van de biodiversiteit in beeld te brengen en te monitoren heeft het
Compendium voor de Leefomgeving (CLO) in lijn met CBD-biodiversiteitsindicatoren vastgesteld.
Naast indicatoren die voortvloeien uit de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn en Kaderrichtlijn water
wordt voor monitoring van het rijksbeleid gebruik gemaakt van Rode Lijst-Indicator (RLI). De RLI meet
(bij een aantal afgesproken soortgroepen) of er soorten uit Nederland dreigen te verdwijnen of
terugkomen. Een beperking is dat de RLI gevoelig is voor trends in bedreigde, veelal zeldzame soorten.
Sterke veranderingen in de aantallen van algemene soorten komen met de RLI niet in beeld. Naast
specifieke beleidsindicatoren zijn daarom ook meer generieke indicatoren vastgesteld waarmee
algemene ontwikkelingen in biodiversiteit kunnen worden geduid. Het gaat hierbij om trends van
soortgroepen (zoogdieren, vlinders, vogels, e.d.), ecosysteemkwaliteit en natuurareaal.
In de planMER van de NOVI worden binnen het onderwerp natuur ook andere indicatoren betrokken
zoals areaal natuurgebieden, milieucondities en verbondenheid. Daarom is er voor gekozen om de
indicator biodiversiteit te beperken tot de Rode Lijst-soorten en indien nodig aangevuld met
gegevens van meer algemene soorten, zoals de soorten van het agrarische gebied en mariene fauna.
Rode Lijst-soorten
Tussen 1950 en 1995 is het aantal bedreigde soorten sterk toegenomen. Méér dan een derde van alle
soorten is in die periode op de Rode Lijst geplaatst. Tot het jaar 2005 liep het aantal bedreigde
soorten nog licht op, maar in de tien jaar daarna herstelden populaties van een aantal planten- en
diersoorten enigszins en werden de Rode Lijsten iets korter. Ook nam de gemiddelde bedreiging wat
af. De stijging in zowel het aantal bedreigde soorten als de mate van bedreiging in 2017 laat zien dat
het herstel nog broos en beperkt is. Analyses in komende jaren zullen moeten uitwijzen hoe de trend
zich verder ontwikkelt (www.clo.nl).

Figuur 2.7 Bedreigde en niet-bedreigde soorten van 1995 tot 2017. Bron: CLO, 2018e
Veranderingen in RLI-status zijn niet in elke soortgroep hetzelfde. Vooral hogere planten, libellen en
zoogdieren zijn gemiddeld minder bedreigd sinds 1995. De overige soortgroepen laten ten opzichte
van 1995 beperkt herstel zien in bedreigde aantallen soorten (broedvogels) en mate van bedreiging
(reptielen).

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

61

Het dient te worden opgemerkt dat voor waterfauna de ontwikkeling in RLI-status positiever is dan
voor landfauna: in tegenstelling tot diersoorten op het land lijkt een afname in bedreiging zich voor
diersoorten op en rond het zoete water en in moeras wel voort te zetten de laatste jaren.
Van de bedreigde soorten is na 2005 een aantal soorten ernstiger bedreigd geraakt, maar er zijn meer
die vooruitgingen. Van de "kwetsbare" en "gevoelige" soorten zijn er 32 die verbeterden en 31 die
verslechterden. Negen soorten die "ernstig bedreigd" of "bedreigd" waren in 2005 zijn in de periode t/
m 2017 verder verslechterd, maar 39 soorten met deze classificaties zijn juist verbeterd. Juist de
meest bedreigde soorten zijn er dus wat op vooruitgegaan. Daarbij komt dat er na 2005 meer soorten
zijn teruggekomen (11) dan dat er zijn verdwenen (5) (CLO, 2018e).

Figuur 2.8 Rode Lijst Indicator per soortgroep: de RLI-lengte geeft de veranderingen in het aantal
soorten op Rode Lijsten geïndexeerd weer, met 1995 als referentiejaar (=100). Als de Rode Lijst langer
wordt (dus meer soorten bedreigd) ten opzichte van het referentiejaar, dan komt de waarde boven de
100. Neemt het aantal bedreigde soorten af ten opzichte van 1995, dan daalt de RLI-lengte naar een
waarde onder de 100. De RLI-kleur geeft de mate van bedreiging weer. Hoe lager de waarde, hoe
"minder rood" de bedreigingstatus van soorten, hoe beter. De figuur laat zien dat van 1995 tot 2015
de mate van bedreiging is afgenomen en recent weer iets oploopt. Bron: CLO, 2018e
De afgelopen 25 jaar is veel beleid gevoerd om de achteruitgang van de biodiversiteit te keren. Niet
alleen zijn op grote schaal emissies van milieubelastende stoffen teruggedrongen, maar ook zijn veel
gebieden op de schop genomen om natuurwaarden te herstellen (PBL, 2016b). Het areaal
beschermde natuur is gegroeid, en milieu- en watercondities zijn verbeterd.
Deze verbeteringen zullen eraan hebben bijgedragen dat een aantal soorten in Nederland is
teruggekeerd. Na vele jaren waarin achteruitgang van de biodiversiteit is gemeld - of op zijn
gunstigst een afvlakking van de achteruitgang - is er in Nederland de laatste jaren voorzichtige
verbetering in de bedreiging van soorten te zien. Echter de metingen uit 2017 laten zien dat het
herstel fragiel is; zo daalt het percentage niet-bedreigde soorten met één procentpunt ten opzichte
van 2016. Deze achteruitgang komt met name door een aantal soorten hogere planten dat afneemt
in verspreidingsgebied. Dit zijn plantensoorten van voedselarme tot matig voedselrijke bosranden,
graslanden, oevers en wateren. Mogelijk spelen te hoge stikstofdepositie en intensief
slootkantbeheer een rol in deze verslechteringen. Naast hogere planten heeft ook een aantal
libellensoorten in 2017 een ernstiger bedreigde status gekregen (CLO, 2018e).

62

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Fauna agrarisch gebied
Aanvullend op de afvlakkende trend van de RLI laat de trend van de fauna van het agrarisch gebied
nog steeds een afnemend verloop zien. Sinds 1990 zijn vogels, zoogdieren en dagvlinders
kenmerkend voor het agrarisch gebied gemiddeld genomen achteruit gegaan. Van de in deze
indicator 48 opgenomen soorten zijn 25 soorten achteruitgaan en 9 vooruit. Met name de
dagvlinders en de broedvogels zijn als groep achteruitgegaan. Verregaande intensivering en
productieverhoging veroorzaken in het agrarisch gebied vermesting en verdroging, waarbij in
grasland vroeg en vaak wordt gemaaid, terwijl de gewassen die in monoculturen staan worden
behandeld met een nieuwe generatie bestrijdingsmiddelen (neonicotinoïden). Met het verdwijnen
van de kleinschalige, extensieve landbouw door ruilverkaveling en schaalvergroting verdwijnen
randen en overhoekjes met nectarplanten, waardplanten, voedsel, schuilplaatsen en
nestgelegenheid, met als resultaat dat met name de voortplanting sterk afgenomen is van dieren in
het agrarisch gebied. Overigens neemt ook het totale areaal grasland af. De hamster profiteert van
herintroductie en van een strikt beheerprogramma en ook de das weet zich te herstellen dankzij
betere bescherming (www.clo.nl).

Figuur 2.9 Trend van de fauna in agrarisch gebied over de periode 1990-2017. Bron: CLO, 2018f
Mariene fauna
Ook de gemiddelde populatie-omvang van dieren in de open Noordzee is tussen 1990 en 2015 met
meer dan 30% achteruitgegaan. Van de in totaal 140 soorten in deze indicator nemen er 57
significant af in aantal en 35 toe. Vooral bodemfaunasoorten - met 85 soorten de grootste groep in
deze indicator - zijn in aantal afgenomen (CLO, 2018g). De afname komt hoogstwaarschijnlijk door de
boomkorvisserij in het NCP. Daarbij trekken vissersschepen zware kettingen over de bodem om de
platvissen op te jagen, zodat deze in de netten terecht komen. De bodem wordt daarbij omgeploegd
en veel bodemdieren sterven daardoor (Polet en Depestele, 2010). De overige mariene soorten als
vissen en vogels laten een redelijk stabiele trend zien.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

63

Figuur 2.10 Trend mariene fauna tussen 1990 en 2015. Bron: CLO, 2018g
Referentiesituatie
Een groot deel van de soorten kent nu een sterk negatieve trend. Het is de verwachting dat als gevolg
van verdere schaalvergroting in de landbouw en verstedelijking en de toename van verkeer de
milieudruk zal blijven toenemen en de negatieve trend met name in het agrarische gebied zich
voortzet.
De Nederlandse boomkorvisserij, oorzaak van de negatieve trend in de mariene fauna, is sinds 2000
sterk verminderd en grotendeels vervangen door pulskorvisserij en andere visserijvormen. Ondanks
de vermindering van de boomkorvisserij is nog geen herstel te zien van de bodemfauna, al is er in de
laatste tien jaar geen verdere afname in bodemfauna te zien. Het herstel kan meer tijd vragen, maar
wellicht is de huidige visserij voor herstel nog steeds te intensief. Ook andere visserijtechnieken zoals
flyshoot hebben effecten op de bodemfauna. Bovendien kan een lage intensiteit al schadelijk zijn
(Van Denderen, 2015). Onduidelijk is wat het recente effect van het verbod van de pulskorfvisserij zal
zijn op de bodemfauna.
Binnen de natuurgebieden en de wateren zal naar verwachting de negatieve trend verder afvlakken
en mogelijk keren op het moment dat de uitgevoerde Natura 2000-maatregelen, KRW-maatregelen
en realisatie van het NNN tot resultaat gaan leiden.
Verder worden er stappen gezet richting de overgang naar kringlooplandbouw, waardoor de
milieudruk op landbouw- en natuurgebieden kan verminderen en biodiversiteit versterkt. Ook
worden stappen gezet naar natuurinclusieve stedenbouw om negatieve impact op de biodiversiteit
te beperken. Verankering van deze stappen moet plaatsvinden in de NOVI.

64

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

3.2.2 Areaal natuurgebieden
Areaal Natuurgebieden
Definitie: Verandering in het areaal van natuurgebieden.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van het areaal natuurgebieden wordt als matig gewaardeerd. Uit de evaluatie van het
Natuurpact 2013 door PBL is gebleken dat de toename van het areaal natuurgebieden onvoldoende is om de doelen
2
van de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR) volledig te halen. De realisatie van het Natuurnetwerk Nederland
(NNN) is nog niet afgerond.

Referentiesituatie

Richting 2030 is sprake van een positieve trend, bij voortzetting van bestaand beleid. Dit leidt in de referentiesituatie
tot een redelijke staat ten aanzien van het areaal natuurgebieden. In het project ‘naar een hoger doelbereik’ wordt
3
nagedacht over extra natuurgronden en de doelstelling qua areaal NNN is naar verwachting behaald in 2030. Echter
de inrichting van het NNN en de kwaliteit van de gerealiseerde natuur blijft achter.

Definititie
Dit criterium omvat het areaal van natuurgebieden in Nederland. Het gaat hierbij met name om de
realisatie van het Natuurnetwerk Nederland. Binnen de Natura 2000-begrenzing ligt vaak ook een
opgave voor de omvorming van landbouw naar natuur, maar dit valt binnen de doelstelling van het
NNN en wordt daarom niet apart beschouwd. De kwaliteit van de natuurgebieden wordt beoordeeld
onder ‘soorten & habitats’ (milieucondities) en zal uiteindelijk terug te zien zijn in de biodiversiteit.
Huidige ambities
Het ruimtelijke rijksbeleid is vastgelegd in de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) uit 2012.
Ruimtelijke samenhang dient het volgende nationale belang van de Structuurvisie Infrastructuur en
Ruimte (SVIR): Ruimte voor een nationaal netwerk van natuur voor het overleven en ontwikkelen van
flora-en faunasoorten (Rijksoverheid, 2012). In het Natuurpact 2013 is afgesproken dat provincies tot
2027 samen minimaal 80.000 hectare extra landnatuur binnen het Natuurnetwerk Nederland
realiseren (Rijksoverheid, 2013).
Huidige staat
De cijfers verwerving, inrichting en beheer met SNL-subsidie in de Vierde Voortgangsrapportage
Natuur laten zien dat provincies op koers liggen met het invullen van de afspraak uit het Natuurpact
over de realisatie van 80.000 ha natuur. De gerealiseerde natuur tussen 1-1-2011 en 31-12-2017
komt uit op 35.714 hectare. Provincies hebben nog 44.286 hectare te realiseren om hun doel van
80.000 hectare in 2027 te halen. De uitvoering van het beleid gaat nog steeds vooruit maar de
snelheid vertraagt (zie figuur 2.11 en 2.12). De belangrijkste reden hiervoor is dat het verwerven en
inrichten van grond verloopt in een golfbeweging met pieken en dalen (IPO, Ministerie van LNV en
BIJ12, 2018).

Figuur 2.11 Trend verwerving gronden ten behoeve van nieuwe natuur. Bron: IPO, Ministerie van LNV
en BIJ12, 2018.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

65

Figuur 2.12 Trend inrichting verworven gronden ten behoeve van de realisatie van nieuwe natuur.
Bron: IPO, Ministerie van LNV en BIJ12, 2018.
Referentiesituatie
Naar verwachting zal de focus de komende jaren vooral liggen op verwerven. In diverse provincies
worden namelijk nieuwe gebiedsprocessen en grondstrategieplannen opgestart. Vervolgens zijn
vanaf 2020 weer meer piekmomenten van inrichting te verwachten. Hoewel de cijfers rond
verwerving en inrichting een afvlakkende trend laten zien, verwachten de provincies, met het oog op
de totale inrichting sinds 2011, de doelstelling in het Natuurpact met de huidige maatregelen nog
steeds op tijd te bereiken (IPO, Ministerie van LNV en BIJ12, 2018).
De kwaliteit van de nieuwe natuur, en daarmee de functionaliteit van het NNN, staat echter nog
steeds onder druk. Verdichting (zie Verstedelijking), klimaatverandering en verdroging (zie
Klimaatverandering), veenoxidatie en bodemdaling (zie Bodemdaling) en verzilting en verlaging van
het waterpeil (zie kwaliteit en kwantiteit grond- en oppervlaktewater) heeft een negatieve impact op
de natuurkwaliteit.

3.2.3 Verbondenheid
Verbondenheid
Definitie: Ruimtelijke samenhang van natuurgebieden.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van de ruimtelijke samenhang van natuurgebieden is als matig gewaardeerd; veel
2 soorten staan op de Rode Lijst vanwege de te beperkte ruimtelijke samenhang van de leefgebieden waarvan zij
afhankelijk zijn.

Referentiesituatie

Richting 2030 is sprake van een negatieve trend ten aanzien van de ruimtelijke samenhang van natuurgebieden; in
de referentiesituatie is de staat van verbondenheid slecht gewaardeerd. In de toekomst wordt door de
klimaatverandering de noodzaak voor een goede ruimtelijke samenhang groter. Milieucondities veranderen en
1
soorten moeten de gelegenheid hebben zich te verplaatsen naar locaties waar de milieucondities nog wel acceptabel
zijn. Indien deze mogelijkheden er niet zijn vanwege een te beperkte ruimtelijke samenhang binnen en buiten
natuurgebieden bestaat de kans dat populaties verdwijnen.

Definitie
Met verbondenheid wordt de ruimtelijke samenhang van natuurgebieden bedoeld.
Huidige ambities
Een goede ruimtelijke samenhang van natuurgebieden is een vereiste om de ambities ten aanzien
van biodiversiteit, een goed functionerend Natuurnetwerk en de Natura 2000-doelen te realiseren. Er
zijn daarmee geen specifieke ambities voor dit criterium opgesteld in het huidige beleid, maar is
impliciet onderdeel van de ambities ten aanzien van het Natuurnetwerk Nederland (zie Areaal
natuurgebieden), zoals ook vastgesteld in het SVIR (Rijksoverheid, 2012).

66

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Huidige staat
Om flora- en faunasoorten in staat te stellen om op lange termijn te overleven, zijn vanuit ruimtelijk
oogpunt twee zaken essentieel: het behoud of herstel van voldoende grote leefgebieden en de
mogelijkheden voor soorten om zich te kunnen verplaatsen tussen leefgebieden. De ruimtelijke
condities zijn niet goed wanneer het leefgebied voor veel soorten te klein is en/of te veel versnipperd,
met andere woorden, wanneer de leefgebieden onvoldoende ruimtelijke samenhang hebben. Veel
soorten staan op de Rode Lijst vanwege de te beperkte ruimtelijke samenhang van de leefgebieden
waarvan zij afhankelijk zijn. De ruimtelijke samenhang varieert tussen de Nederlandse
natuurgebieden. Een deel van de gebieden is in potentie wel groot genoeg of is voldoende met elkaar
verbonden zodat soorten zich tussen de gebieden kunnen verplaatsen. Voorbeelden van gebieden
waarvoor de ruimtelijke condities als goed kunnen worden beoordeeld, zijn de Veluwe, de Utrechtse
heuvelrug en verschillende duingebieden. Ongeveer de helft van de landnatuur heeft matige tot
slechte ruimtelijke condities voor de soorten.
In figuur 2.13 is te zien dat de huidige natuur in Nederland bestaat uit enkele zeer grote
aaneengesloten gebieden en veel kleine gebiedjes. Veel moerassen, graslanden en heiden in
Nederland zijn nog steeds te klein, waardoor een deel van de daarin voorkomende soorten het risico
loopt te verdwijnen. Door de realisatie van het Natuurnetwerk Nederland is het areaal van de
grootste natuurgebieden met circa dertig procent toegenomen (CLO, 2016a).

Figuur 2.13 Gebiedsgrootteklassen van de verschillende natuurgebieden. Bron: CLO, 2016a
Het MJPO is in 2018 afgerond en gericht geweest op de opheffing van ecologische knelpunten door
infrastructurele barrières in het natuurnetwerk die worden veroorzaakt door de bestaande
rijksinfrastructuur: wegen, waterwegen en spoorlijnen. In 2017 zijn in totaal 114 van de 178
gesignaleerde ecologische knelpunten geheel opgelost en 46 gedeeltelijk opgelost (Ministerie IenW,
2018a).
Om ecologische knelpunten op te heffen, worden maatregelen zoals ecoducten, ecoduikers,
faunatunnels, boombruggen en hop-overs ingezet ('ontsnippering'). In veel gevallen wordt ook
gekeken of bestaande bruggen en viaducten geschikt gemaakt kunnen worden voor medegebruik
door dieren. Geleiding door rasters, struiken en stobbenwallen is daarbij een beproefd middel.
Oplossing van een knelpunt kan echter om meer dan één maatregel vragen, bijvoorbeeld omdat het
knelpunt meerdere kilometers breed is of uit meer barrières bestaat.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

67

Figuur 2.14 oplossing van knelpunten versnippering door rijksinfrastructuur
Referentiesituatie
Enerzijds zal door verdere realisatie van het NNN (zie paragraaf 2.2.2) een positieve bijdrage leveren
aan het verder verbeteren van de de ruimtelijke samenhang van natuurgebieden. Daarnaast is in
2018 het Meerjarenprogramma Ontsnippering (MJPO) afgerond en zijn lokale ecologische barrières in
versnippering door bestaande rijksinfrastructuur opgeheven. Nieuwe infrastructuur wordt ingepast
binnen de wettelijke eisen.
Anderzijds wordt door klimaatverandering de noodzaak om de ruimtelijke samenhang van
natuurgebieden op orde te hebben steeds groter. Klimaatverandering is door de stijgende zeespiegel,
de toenemende kans op weersextremen (droogte/neerslag) en de stijgende temperatuur een
bedreiging voor de biodiversiteit. Milieucondities veranderen en soorten moeten de gelegenheid
hebben zich te verplaatsen naar locaties waar de milieucondities nog wel acceptabel zijn. Indien deze
mogelijkheden er niet zijn vanwege een te beperkte ruimtelijke samenhang binnen en buiten
natuurgebieden bestaat de kans dat populaties verdwijnen.

68

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

3.2.4 Soorten & habitats (milieucondities)
Soorten & habitats
Definitie: Juiste milieucondities ten behoeve van het duurzaam instandhouden van soorten en habitats.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van de milieucondities ten behoeve van het duurzaam instandhouden van soorten en
habitats wordt matig gewaardeerd. De milieudruk - als gevolg van verdroging, vermesting, verzuring en
2
stikstofdepositie - neemt af, maar is bijna altijd nog te hoog voor een duurzame instandhouding van soorten en
habitats, zowel binnen als buiten natuurgebieden.

Referentiesituatie

Richting 2030 blijft de staat ten aanzien van de milieucondities voor de duurzame instandhouding matig presteren,
ondanks dat binnen natuurgebieden de milieucondities zullen verbeteren door het treffen van herstelmaatregelen om
2 verdroging te bestrijden en om de stikstofdepositie te verlagen. Buiten natuurgebieden zal het herstel namelijk
achterblijven als gevolg van vergroting van de milieudruk door bijvoorbeeld een toenemende druk door
verstedelijking, mobiliteit, industrie en landbouw.

Definitie
Dit criterium omvat milieucondities die nodig zijn voor een duurzame instandhouding van soorten en
habitats. De focus ligt hierbij met name op stikstofdepositie, verzuring en verdroging. Maar ook
vermesting in zowel zet als zout water speelt een rol.
Huidige ambities
De ambitie ten aanzien van milieucondities vloeit vloeit voor een belangrijk deel voort uit de ambities
ten aanzien van biodiversiteit: het scheppen van duurzame condities voor het voortbestaan van alle in
1982 in Nederland voorkomende soorten en populaties in 2020. De EU biodiversiteits-strategie heeft
zes streefdoelen. De eerste gaat over de VHR waarvoor is afgesproken dat tegen 2020 er een
verdubbeling is van het aantal habitats met gunstige of verbeterde stand van instandhouding (svi) en
een toename van 50% van het aantal soorten met gunstige svi ten opzichte van 2010. Voor de
realisatie van de svi’s voor alle soorten en habitats van de VHR is geen eindtermijn afgesproken.
Daarom wordt nu in het project ‘Tussendoelen’ nagedacht over het formuleren van tussendoelen
(Rijksoverheid, 2012; Rijksoverheid, 2013).
Huidige staat
Sinds 1990 zijn de milieu- en watercondities in natuurgebieden en oppervlaktewateren verbeterd.
Milieudruk door vermesting, verzuring, verdroging en slechte waterkwaliteit nam voor al deze
factoren af. Doordat duurzame milieucondities nog niet zijn bereikt, zijn veel planten- en diersoorten
bedreigd en hebben veel ecosystemen een lage kwaliteit. Zie figuur 2.15.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

69

Figuur 2.15 Milieudruk is voor alle factoren nog te hoog voor een duurzame instandhouding
Stikstofdepositie
De huidige milieudruk door stikstofdepositie is in veel ecosystemen op het land nog te hoog. Met
name in de ecosysteemtypen bos, open duin en heide zijn de condities door stikstofdepositie over
vrijwel het gehele areaal matig of slecht. Trendgegevens laten zien dat de stikstofbeschikbaarheid
van de bodem in open duin en halfnatuurlijk grasland is toegenomen. Vermesting speelt met name
op de voedselarme zandgronden in gebieden waar de ecosystemen erg gevoelig zijn voor
stikstofdepositie en de depositie uit intensieve veehouderij hoog is. Veel van de ecosystemen in het
noorden en westen van het land zijn minder gevoelig voor stikstofdepositie. Het gaat daarbij veelal
om van nature voedselrijke wateren en moerassen in (zee/rivier)kleigebieden (CLO, 2018h).

Figuur 2.16 Milieudruk van stikstofdepositie binnen landnatuur.

70

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Verzuring
Als gevolg van depositie van verzurende stoffen uit de lucht kan de bodem in natuurgebieden
verzuren en kunnen plantensoorten uit dat gebied verdwijnen. De trendlijnen laten zien dat de
zuurgraad van de bodem landelijk daalt in alle ecosystemen op het land. De daling in zuurgraad van
de bodem kan het gevolg zijn van natuurlijke successie maar ook van de verzurende werking van
stikstofdepositie. In ongeveer een vijfde van het totaal areaal landnatuur zijn de milieucondities in
termen van zuurgraad niet goed. Locaties waar de zuurgraad momenteel als onvoldoende wordt
beoordeeld, liggen vooral in halfnatuurlijke graslanden en moerassen. In bossen, en in grotere mate
in de duinen en de heide, zijn de milieucondities in termen van zuurgraad veelal goed. Toch is het
bereikte resultaat nog onvoldoende voor het bereiken van goede condities voor ecosystemen en
soorten. Er treedt nog steeds verzuring op door stikstofdepositie en door natuurlijke successie maar
de verzuring is van een veel geringere orde dan enkele decennia geleden (CLO, 2018i).

Figuur 2.17 Areaal landnatuur met bepaalde geschiktheid van de zuurgraad
Verdroging
Op veel plaatsen is de grondwaterstand verlaagd voor landbouw en bewoning of door waterwinning.
Daardoor is ook in natuurgebieden de grondwaterstand gedaald. Te lage grondwaterstand in het
voorjaar is een belangrijke oorzaak voor de achteruitgang van zeldzame soorten in ecosystemen.
Ongeveer twee vijfde van het landelijk verdrogingsgevoelige areaal natuur is verdroogd (in termen
van te lage grondwaterstand). Locaties waar de gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (GVG)
momenteel als onvoldoende wordt beoordeeld, liggen vooral op de zandgronden. Het zijn met name
beheertypen natte heide, natte gras- en hooilanden en vochtige bossen die gevoelig zijn voor
verdroging en vaak ook daadwerkelijk verdroogd zijn.
De landelijke trends in de gemiddelde voorjaarsgrondwaterstand (1999-2017) zijn stabiel in
halfnatuurlijk grasland en open duin. In heide en moeras zijn de trends licht dalend, evenals in bos.
Vooral in moerassen daalt de grondwaterstand waardoor de beschikbaarheid van vocht in de bodem
voor planten afneemt en er verdroging optreedt (CLO, 2018j).

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

71

Figuur 2.18 Geschikte milieucondities ten aanzien van verdroging binnen landnatuur
Referentiesituatie
Een belangrijk instrument om stikstofdepositie in natuurgebieden te verbeteren, is het Programma
Aanpak Stikstof (PAS). Rijk en provincies zetten in dit programma in op natuurherstel en een
dusdanige daling van stikstofdepositie in stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden dat er tegelijkertijd
ruimte ontstaat voor economische ontwikkeling in de nabijheid van die gebieden. Veel van de
herstelmaatregelen zijn ook gericht om verdroging te bestrijden. De beschikbaarheid van
voedingsstoffen en de zuurgraad is immers niet alleen afhankelijk van de huidige depositie van
vermestende stoffen, maar wordt ook beïnvloed door verdroging en de kwaliteit van het oppervlakteen grondwater (CLO, 2018i). Het streven is dat de achtergronddepositie de komende jaren daalt. De
daling van de stikstofdepositie resulteert ook in een daling van de verzurende effecten van
stikstofdepositie.
Door economische groei en bevolkingsgroei dat gepaard gaat met meer verkeersbewegingen,
productieprocessen, intensievere landbouw zal de druk op milieucondities blijven toenemen.

3.3 Landschap & openbare ruimte
3.3.1 Waardevolle landschappen
Waardevolle landschappen
Definitie: Verandering in het areaal en de kwaliteit van waardevolle
landschappen.

72

Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van het areaal en de kwaliteit van waardevolle landschappen is redelijk te noemen.
Sinds 1990 was er sprake van 10% afname van kenmerkende landschapselementen (verlies identiteit landschappen)
3
en is het oppervlak ‘zeer open gebied’ tussen 1990 en 2000 met 3,5% afgenomen. Bovendien staat de kwaliteit van
de voormalige nationale landschappen onder druk.

Referentiesituatie

Richting 2030 is sprake van een negatieve trend door een afname van het areaal en de kwaliteit van waardevolle
landschappen; dit leidt in de referentiesituatie tot een matige staat. Er is namelijk sprake van een toenemende druk
2
op waardevolle landschappen, bijvoorbeeld als gevolg van ruimteclaims voor wonen en bedrijvigheid, recreatie,
duurzame energie en schaalvergroting in de landbouw.

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Toelichting definitie
Bij deze indicator wordt gekeken naar verandering in het areaal en de kwaliteit van waardevolle
landschappen.
Ambities
We hebben in NL een aantal werelderfgoedgebieden. Bescherming daarvan gaat op basis van diverse
wet- en regelgeving, het mereldeel via het ruimtelijk spoor. Voorop staat behoud van de Universal
Outstanding Values (UOV’s) zoals opgesteld door UNESCO (UNESCO, 2019). Per werelderfgoed
kunnen de UOV’s verschillen, maar het behouden van de openheid van het landschap is over het
algemeen een belangrijke ambitie (b.v. bij het landschap van Kinderdijk) (Rijksdienst voor Cultureel
erfgoed, 2019). Voor deze indicator is in de huidige situatie geen concrete ambitie bekend op het
abstractieniveau van de NOVI. Daarom is voor de waardering van de huidige en referentiesituatie
gebruik gemaakt van expert judgement. Hiervoor zijn experts van Planbureau voor de Leefomgeving,
vereniging Deltametropol, het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Royal
HaskoningDHV geraadpleegd.
Huidige staat
Nederland ligt in de Noordwest-Europese laagvlakte als een delta en is sinds het einde van de
Middeleeuwen vrijwel volledig in cultuur gebracht. De noodzaak van (water)veiligheid, van voedselen van energievoorziening hebben geleid tot gezamenlijke planning, ordening en landinrichting. In
combinatie met creativiteit en regionale voorkeuren, heeft dit geleid tot een enorme ruimtelijke
variatie. Naast het stedelijk landschap kunnen de Nederlandse landschappen worden onderverdeeld
in negen landschapstypen (zie figuur 2.19), te weten grote wateren, veenkoloniën, laagveen-, zand-,
zeeklei- en rivierengebied, droogmakerijen, kustzone en heuvelland (Zuid-Limburg).
Er is geen blauwdruk waarmee in één keer de landschappelijke kwaliteit van Nederland kan worden
vastgelegd. Verschillen in waarden voor de mens, zoals natuurwaarden, cultuurhistorische waarden,
economische waarden en belevingswaarden van het landschap, blijven altijd bestaan. Wel blijkt uit
onderzoek dat er sprake is van verlies van identiteit van de verschillende landschappen 11 . Na 1990 is
bijna 10 procent van de kenmerkende landschapselementen verdwenen, is de ontstaansgeschiedenis
van het landschap steeds minder goed af te lezen aan de verkavelingspatronen en de terrein- en
nederzettingsvormen en is het oppervlak ‘zeer open gebied’ tussen 1990 en 2000 met 3,5 procent
afgenomen door uitbreiding van bebouwing, boomkwekerijen en fruitteelt en aanleg van natuur en
verrommelt, versnippert en verstedelijkt het landschap door de aanwezigheid van visueel
verstorende elementen zoals windmolens en megastallen en de uitbreiding van verspreide
bebouwing en infrastructuur steeds verder.

11

PBL, 2018c

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

73

Ook uit de Monitor Infrastructuur en Ruimte (PBL 2018) blijkt ook dat de kwaliteit van veel
voormalige nationale landschappen onder druk staat: sinds 2012 worden er in de voormalige
Nationale Landschappen meer woningen gebouwd dan gemiddeld in Nederland (zie figuur 2.20). In
enkele voormalige landschappen (tevens Werelderfgoedgebieden), de Beemster, de Stelling van
Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinie, is de openheid door een afname in opgaande
beplanting en bebouwing toegenomen.
Waar 50 jaar geleden compacte steden en dorpen werden omringd door een veelal open, landelijk,
groen agrarisch land is in enkele delen van Nederland inmiddels het omgekeerde het geval: landelijke,
groene gebieden omsloten door uitgestrekte stedelijke gebieden. Een metamorfose, die
sluipenderwijs heeft plaats gevonden 12 . Ondanks de visuele dominantie van het stedelijke is nog
geen zesde deel van het oppervlak bebouwd. Water, weide, akkerland en natuur nemen nog altijd
zo’n 85% Nederland in beslag.

12

74

Deze ontwikkeling werd al vermeld in Tummers, L.J.M., en J.M. Tummers-Zuurmond, 1997.

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Figuur 2.20 Voormalige Nationale landschappen [Atlas van de leefomgeving]
Referentiesituatie
Verstedelijking en veranderend ruimtegebruik als gevolg van demografische ontwikkelingen,
verstedelijking leidt tot verlies aan landschappelijke waarden en leegstand van erfgoed. Als gevolg
van de bevolkingstoename en de sterke groei van recreatie en toerisme, zal in het stedelijk gebied de
druk op de publieke ruimte in de stad en op het landschap rond de stad verder toenemen. Ook het
opwekken van duurzame energie kan een grote impact hebben op het resterende open landschap. De
komst van windturbines en zonnevelden kan het landschap veranderen. Met name in de Randstad zal
de komende decennia de ruimtedruk hoog blijven. Elders in Nederland zal het aantal inwoners en
huishoudens juist afnemen. Zowel de groei als de krimp zal zijn weerslag hebben 13 . Ook
veranderingen in de landbouw, in het bijzonder de schaalvergroting zullen ook de komende jaren de
grootste landschapsvormende kracht blijven. Tegelijkertijd zal het aandeel natuur in het grondgebied
van Nederland van ca. 17% nu toenemen tot naar verwachting 19 à 20 % 14 . Daarnaast zullen
maatregelen om de waterveiligheid te waarborgen hun invloed hebben op het Nederlandse
landschap.

13

PBL, 2018c

14

WLO, 2015

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

75

3.3.2 Openbare ruimte
Openbare ruimte
Definitie: Verandering in de kwaliteit van de openbare ruimte.
Huidige staat
Referentiesituatie

4

De huidige staat ten aanzien van de kwaliteit van de openbare ruimte is over het algemeen overwegend goed te
noemen; er is veel aandacht voor de kwaliteit van de openbare ruimte.

Richting 2030 staat de kwaliteit van de openbare ruimte onder druk door een toenemende ruimtedruk (zowel in
3 bebouwd als onbebouwdgebied) die ten koste kan gaan van de kwaliteit van de openbare ruimte. In de
referentiesituatie leidt dit tot een redelijke staat.

Toelichting definitie
Openbare ruimte is ruimte die voor iedereen toegankelijk is. Het is een fysieke plaats waar een groot
deel van het publieke leven zich afspeelt. Bij deze indicator wordt gekeken naar de verandering van
de kwaliteit van de openbare ruimte.
Huidige ambities
Een algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator is niet beschikbaar; ambities
voor de openbare ruimte worden op decentraal niveau (vooral door gemeenten) ingevuld.
Huidige staat
Nederland kent vanuit haar wordingsgeschiedenis een bijzonder ruimtelijk karakter dat kan worden
gekarakteriseerd door vier kenmerkende eigenschappen: waterland, stedenland, kavelland en vrij
land (o.a. industriële en institutionele gebieden en monumenten). Momenteel heeft de openbare
ruimte een goede kwaliteit. Doordat ruimtelijke ontwikkelingen elkaar in hoog tempo op volgen
(waterveiligheid, stedelijke inbreiding en herstructurering, krimp, energietransitie, etc.) kan de
identiteit van steden en regio’s echter onder druk komen te staan. Het wegvallen van economische
dragers, zowel in de stad als het landelijk gebied, van monumentaal en karakteristiek vastgoed leidt
bovendien tot waardevermindering, verpaupering en verminderde leefbaarheid (RHDHV, 2016).
In regio’s (b.v. de Waddeneilanden) met een groeiende woningvoorraad kan leegstand en
verwaarlozing van de openbare ruimte toenemen en het voorzieningenniveau, de werkgelegenheid
en de bereikbaarheid afnemen. Daardoor zal de leefomgevingskwaliteit kunnen dalen. De openbare
ruimte dient daarbij toegankelijk te zijn en ruimte te bieden om te ontspannen, te bewegen en
spelen en stimuleert interactie tussen de stadsbewoners.
Referentiesituatie
Nederland staat de komende jaren voor enorme vraagstukken zoals het waterbestendig maken van
steden, energie neutrale en circulaire woningbouw, energiebesparing in de bestaande
gebouwenvoorraad, energieopwekking in landelijk gebied en circulaire landbouw. De toenemende
ruimtevraag brengt risico's met zich mee die ten kosten gaan van de kwaliteit van de openbare
ruimte.

76

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

3.3.3 Erfgoed & archeologie
Erfgoed & archeologie
Definitie: Verandering in behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd erfgoed (monumenten / stads- en dorpsgezichten),
cultuurlandschap en werelderfgoed.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van het behoud en ontwikkeling van archeologie, gebouwd erfgoed (monumenten /
stads- en dorpsgezichten), cultuurlandschap en werelderfgoed is over het algemeen overwegend goed te noemem.
4
Gebouwd erfgoed is in goede staat, waarden worden beschermd via de Erfgoedwet, archeologische waarden worden
in situ behouden en archeologische en ergfoed waarden worden in beperkte mate aangetast.

Referentiesituatie

Richting 2030 wordt in de referentiesituatie geen verandering voorzien in de staat van erfgoed en archeologie.
4 Hoewel er door ruimtelijke ontwikkelingen ook in de toekomst risico’s kunnen ontstaan, zijn het behoud en
ontwikkeling van archeologie, gebouwd erfgoed, cultuurlandschap en werelderfgoed wettelijk geregeld.

Toelichting definitie
Bij deze indicator wordt gekeken naar de verandering in behoud en ontwikkeling van archeologie,
gebouwd erfgoed (monumenten / stads- en dorpsgezichten), cultuurlandschap en werelderfgoed.
De definitie van cultureel erfgoed is ontleent aan het verdrag van Faro (Raad van Europa) en is breed
gedefinieerd als: uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot
stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die
mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van
zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en
toekomstige generaties een referentiekader bieden. Het bevat zowel roerende als onroerende zaken
en materiële en immateriële zaken. In relatie tot het abstractieniveau van de NOVI zijn de onroerende
materiële zaken het meest relevant zoals monumenten, archeologie, stads- en dorpsgezichten en
cultuurlandschappen.
Huidige ambities
‘Erfgoed telt’ is het vigerende beleidskader voor erfgoed. Doestelling is om, naast de traditionele
behoudsdoelstelling, ook het ontwikkelen en benutten van erfgoed bij de inrichting van de
leefomgeving. Dit bevordert de omgevingskwaliteit en geeft betekenis (identiteit) aan onze directe
leefomgeving, zodat die herkenbaar en waardevol blijft. Ook de rol van architectuur wordt hierin
extra benadrukt (Rijksoverheid, 2018e).
De totstandkoming van de Erfgoedwet en Omgevingswet is gelijktijdig opgepakt. Een deel van de
behoudsdoelstellingen worden mede via de Omgevingswet gerealiseerd. Dit uit zich onder meer in
de generieke doelstelling van de Omgevingswet op het vlak van omgevingskwaliteit, waaronder ook
expliciet cultureel erfgoed en ook werelderfgoed is benoemd. Dit wordt uitgewerkt via de Amvb’s
onder de Omgevingswet. Doelstelling van de Erfgoedwet is om cultureel erfgoed te behouden/in
stand te houden en door te geven aan toekomstige generaties. Bij het maken van ruimtelijke plannen
of bij het nemen van besluiten moet rekening worden gehouden met cultureel
erfgoed.Archeologische waarden dienen zo veel als mogelijk in situ (dus in de grond) behouden te
blijven.
Huidige staat
Nederland heeft een grote en gevarieerde collectie onroerend erfgoed, waaronder woonhuizen,
kerken, kloosters, kastelen, buitenplaatsen en boerderijen, en groen erfgoed zoals tuinen en parken.
Daarnaast zijn er de waardevolle stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen, werelderfgoederen
en wederopbouwgebieden. Nederland telt een kleine 62.000 rijksmonumenten (zie figuur 2.21), 470
Rijk beschermde stads- en dorpsgezichten (zie figuur 2.22) en tien werelderfgoederen.
Rijksmonumenten worden beschermd in het kader van de Monumentenwet.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

77

Figuur 2.21 Rijksmonumenten per provincie

78

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Figuur 2.22: Beschermde stads- en dorpsgezichten [Atlas van de leefomgeving]
Ook is Nederland rijk aan archeologische monumenten en vindplaatsen uit onze geschiedenis, op
land en onder water. Een archeologische vindplaats is een locatie waar zich archeologische sporen en
vondsten bevinden. Sommige locaties zijn bekend als vindplaatsen, de meeste locaties liggen echter
verborgen onder het maaiveld. Eind 2015 lagen er 1.435 beschermde archeologische monumenten
op 1.784 archeologische terreinen in Nederland (zie figuur 2.203. Figuur 2.24 toont de archeologische
verwachtingskaart. Er is hierin onderscheid gemaakt in gebieden met een zeer lage kans, lage kans,
middelhoge kans en hoge kans op het aantreffen van archeologische waarden.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

79

Figuur 2.23: Archeologische monumentenkaart [Atlas van de leefomgeving]

Figuur 2.24: Indicatieve kaart met archeologische waarden [Atlas van de leefomgeving]

80

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Goede omgevingskwaliteit

Referentiesituatie
Het gebouwde erfgoed staat er in Nederland weliswaar goed bij, maar is kwetsbaar. Door het
verdwijnen van bestaande functies van monumentale historische gebouwen, zoals de religieuze
functie van vele kerken en de agrarische functie van boerderijen, dreigt leegstand en is zelfs sloop op
termijn niet uit te sluiten. Door herbestemming van historisch erfgoed (behoud door ontwikkeling) is
het de verwachting dat er autonoom geen knelpunten optreden. Ook ten aanzien van archeologische
waarden treedt er naar verwachting geen verslechtering op.

Goede omgevingskwaliteit

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

81

4 Economische omgeving
4.1 Natuurlijke hulpbronnen
4.1.1 Drinkwater
Drinkwater
Definitie: Verandering in volume en kwaliteit drinkwatervoorraad.
Huidige staat
Referentiesituatie

4

De huidige staat ten aanzien van het beschikbare volume en kwaliteit van de drinkwatervoorraad kan over het
algemeen goed worden genoemd.

Richting 2030 komen het volume en de kwaliteit van de drinkwatervoorraad onder druk te staan. Door een toename
van de vraag (3% in 2040); het is de verwachting dat hieraan kan worden voldaan en dat de kwaliteit als gevolg van
beschermingsgebieden gegarandeerd kan worden. Echter, het risico op negatieve gevolgen van toenemende
3 verzilting voor de drinkwatervoorraad neemt toe, mede als gevolg van toenemende droogte. In de referentiesituatie
is de staat ten aanzien van drinkwater daarom redelijk gewaardeerd. Op de langere termijn (richting 2050 en daarna)
leidt klimaatverandering tot verminderde aanvoer vanuit de rivieren. In combinatie met hetere, drogere zomers kan
dit vaker leiden tot tekorten aan drinkwater.

Definitie
Voor deze indicator is de verandering in volume en kwaliteit van de drinkwatervoorraad in Nederland
beoordeeld.
Huidige ambitie
Het streven is erop gericht te kunnen voldoen aan de vraag naar drinkwater en de waterlichamen
waaruit drinkwater wordt geproduceerd te beschermen om zodoende achteruitgang van de kwaliteit
te voorkomen en (op termijn) tot een verbetering van de kwaliteit te komen (Kaderrichtlijn Water)
(EUR-Lex, 2018). Drinkwater is een natuurlijke hulpbron wat onder druk staat door
klimaatverandering, hitte en droogte, verzilting grond- en rivierwater en verontreiniging drinkwater.
In de toekomst zullen deze aandachtspunten meer druk leggen op de drinkwatervoorraad. Hierdoor
wordt het lastiger om aan de ambitie te voldoen.
Huidige staat
De drinkwaterproductie is de laatste jaren constant, maar iets gedaald ten opzichte van eind vorige
eeuw, ondanks bevolkingstoename en economische groei. Dit komt door het stimuleren van
waterbesparing en technologische ontwikkelingen. De drinkwaterproductie was in 2015 1.136
miljoen kubieke meter per jaar (zie figuur 3.1). De drinkwatervoorziening staat onder druk van
klimaatverandering. De opwarming van de aarde leidt tot verminderde aanvoer vanuit de rivieren. In
combinatie met hetere, drogere zomers kan dit leiden tot tekorten. Door inklinking van de bodem
stroomt er bovendien zeewater het land in, waardoor verzilting van het grond- en rivierwater
optreedt. Daarnaast hebben drinkwaterproducenten last van verontreiniging, b.v. door meststoffen of
medicijnresten in het water. Het kost veel energie om de kwaliteit van ons drinkwater op peil te
houden. Om ook in de toekomst te kunnen voldoen aan de toenemende vraag naar schoon
drinkwater, moeten we zorgen voor voldoende schone bronnen (Ministerie IenW, 2018).

82

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

Drinkwaterbedrijven gebruiken voor de productie van drinkwater uitsluitend zoet grond- en
oppervlaktewater. In 2015 is het aandeel van grondwater in de productie van drinkwater 60%. Dit
aandeel is al decennialang ongeveer 2/3 deel. Voor een adequate bescherming van grondwater rond
bestaande grondwateronttrekkingen voor de openbare drinkwatervoorziening zijn
waterwingebieden, grondwaterbeschermingsgebieden en waar nodig boringvrije zones aangewezen
(zie figuur 3.2). Activiteiten binnen deze gebieden zijn gebonden aan regels die in provinciale
verordeningen zijn opgenomen (Ministerie IenW, 2018). In figuur 3.3 is de ligging van de
oppervlaktewaterwinningen weergegeven.

Figuur 4.1 productie van drinkwater

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

83

84

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

Figuur 4.2 Ligging van waterwin-, grondwaterbeschermingsgebieden en boringvrije zones

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

85

Figuur 4.3 Ligging oppervlaktewater winningen
Referentiesituatie
Op basis van het RIVM-onderzoek: ‘scenario’s drinkwatervraag 2015-2040 en beschikbare bronnen’
wordt ervan uitgegaan dat drinkwaterbedrijven in 2040 moeten beschikken over een (totale)
productiecapaciteit van circa 1.360 miljoen kubieke meter per jaar. Dit is voldoende om te voldoen
aan de te verwachten vraag naar drinkwater volgens het zogenaamde trendscenario. In dit scenario is
de ontwikkeling van de afgelopen decennia doorgetrokken naar de toekomst en wordt uitgegaan van
een lichte stijging (circa 3 procent) van de vraag naar drinkwater.

86

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

Om ook in de toekomst te kunnen voldoen aan de toenemende vraag naar schoon grondwater voor
de drinkwatervoorziening, is het nodig geschikte grondwatervoorraden te identificeren en ‘aan te
wijzen’ als reservebron voor de toekomst. Het is daarbij van belang te benadrukken dat provincies en
drinkwaterbedrijven aanvullende strategische voorraden (ASV’s) zien als één van de mogelijke
maatregelen voor het opvangen van een dergelijk groeiscenario, naast besparen, extra
oppervlaktewaterwinning, de inzet van innovatieve technieken als alternatief voor
grondwaterwinning en andere oplossingen.
De provincies zijn bezig met de voorbereidingen voor het aanwijzen van ASV’s, gericht op het
veiligstellen van de drinkwatervoorziening op de middellange termijn. Ze richten zich daarbij op het
maximumscenario van 3% groei van de drinkwatervraag in 2040 en houden rekening met extra
waterbesparingsmogelijkheden en het opvangen van droge zomers. Provincies en
drinkwaterbedrijven voeren een evaluatie uit van het huidige grondwaterbeschermingsbeleid met
het oog op de drinkwatervoorziening. Op basis daarvan vindt zo nodig een aanpassing van het
provinciale beleid plaats. De provincies bespreken de uitkomsten van de evaluatie met het Rijk
(Ministerie IenW, 2018).

4.1.2 Minerale & fossiele hulpbronnen
Minerale & fossiele hulpbronnen
Definitie: Verandering in volume en kwaliteit van voorraad minerale en fossiele hulpbronnen.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van het beschikbare volume en de kwaliteit van de voorraad minerale en fossiele
3 hulpbronnen wordt als redelijk gewaardeerd. Er zijn nog voldoende voorraden, maar deze staat onder toenemende
druk (zoals Nederlands aardgas).

Referentiesituatie

Richting 2030 leidt de groei van de bevolking, welvaart en technologische ontwikkeling tot een toenemende vraag
2 naar minerale en fossiele hulpbronnen, terwijl de voorraden steeds meer uitgeput raken. Deze negatieve trend leidt
in de referentiesituatie tot een matige staat ten aanzien van minerale en fossiele hulpbronnen.

Definitie
Met deze indicator wordt inzichtelijk gemaakt of er sprake is van verandering van het volume en de
kwaliteit van de voorraad van de minerale en fossiele brandstoffen (zoals bijvoorbeeld aardolie,
aardgas en steenkool).
Ambitie
Aan de voorraad van minerale en fossiele hulpbronnen zit een plafond, maar daarnaast is de
(inter)nationale economie afhankelijk van deze hulpbronnen. Om die reden zet het Rijk in op de
doelstellingen van het Klimaatakkoord van Parijs: in 2030 49% minder CO2-uitstoot en in 2050 een
geheel circulaire economie (Rijksoverheid, 2018c). Voordat de doelstelling bereikt is, moet er een
omslag komen van fossiele naar duurzame hulpbronnen. Tijdens die omslag zijn minerale en fossiele
hulpbronnen nog van belang.
Huidige staat
De groei van wereldbevolking, welvaart en technologische ontwikkeling leidt tot een groeiende vraag
naar voorraden en diensten die de natuur ons kan leveren (ecosysteemdiensten). Die voorraden
dreigen te worden uitgeput. De druk van winning, gebruik en afdanking van grondstoffen op klimaat,
milieu en natuurlijk kapitaal neemt toe. Bovendien leidt de ongelijke verdeling van voorraden in de
wereld tot groeiende afhankelijkheden en geopolitieke spanningen. Behoud van de welvaart in
combinatie met het besef dat veel voorraden eindig zijn, vraagt om het verminderen van de vraag
naar grondstoffen en het gebruik van ecosysteemdiensten tot het niveau waarmee we binnen de
draagkracht van het natuurlijk systeem blijven (Ministerie IenW, 2018).

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

87

Het primaire energiegebruik is het totaal aan energie dat wordt ingezet om het energiesysteem te
voeden. Het bestaat naast het finale energiegebruik uit het niet-energetische gebruik van
energiebronnen voor bijvoorbeeld de productie van plastics en kunstmest en de omzettingsverliezen
van de energieproductie. Om in deze energievraag te voorzien wordt gebruik gemaakt van
verschillende energiebronnen. Aardolie, aardgas en steenkool zijn voor Nederland de belangrijkste
primaire energiebronnen (zie figuur 3.4). Deze fossiele brandstoffen leveren een belangrijk deel van
de energie voor onze maatschappij. De productie van elektriciteit in de enige Nederlandse
kerncentrale (Borssele) draagt voor een klein deel bij aan de totale Nederlandse
elektriciteitsproductie. Een steeds belangrijkere vorm van energie is hernieuwbare energie. In de
huidige staat is het aandeel hernieuwbare energie echter nog klein. Ook in vergelijking met de EUlidstaten is het aandeel hernieuwbare energie van Nederland klein.

Figuur 4.4 Olie- en gasvelden [Atlas van de leefomgeving]
Figuur 4.5 op basis van cijfers uit Nationale Energieverkenning 2017
Nederland, in vergelijking met de andere EU-lidstaten, nog relatief veel werk verzetten om het
nationale doel omtrent het aandeel hernieuwbare energie in 2020 te behalen 15 .
Het totale primaire energieverbruik was 3040 petajoule in 2017. In figuur 3.5 is het primaire
energieverbruik van 2017 opgedeeld per energiebron. Het aanbod aan aardgas wordt in Nederland
zelf gewonnen, zelfs zoveel dat er een deel wordt uitgevoerd. Olie wordt voor een klein deel
gewonnen in Nederland. Het overgrote deel wordt ingevoerd vanuit andere landen. Steenkool wordt
volledig ingevoerd vanuit andere landen 16 .
Referentiesituatie

88

15

Eurostat (2019, 12 februari). Share of renewable energy in the EU up to 17.5% in 2017. Geraadpleegd van https://ec.europa.eu/
eurostat/documents/2995521/9571695/8-12022019-AP-EN.pdf/b7d237c1-ccea-4adc-a0ba-45e13602b428.

16

Energie in Nederland. (2018) Energie in Nederland 2018. Geraadpleegd van https://www.ebn.nl/wp-content/uploads/2018/01/
EBN-Infographic-2018-pdf.pdf.

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

De groei van wereldbevolking, welvaart en technologische ontwikkeling leidt tot een groeiende vraag
naar voorraden minerale en fossiele hulpbronnen. Het is de verwachting dat die voorraden dreigen te
worden uitgeput. Hierdoor is verandering noodzakelijk. In het primaire energieverbruik zal de
komende jaren een aantal ontwikkelingen te zien zijn. Het aandeel van duurzame energie zal de
komende decennia gaan toenemen. Een andere ontwikkeling is te zien in het aardgasverbruik. Het
aardgasverbruik neemt de komende periode verder af door de voortgaande vermindering van het
finaal verbruik voor warmte, en de voortgaande vermindering van de inzet van aardgas bij de (vooral
decentrale) elektriciteitsproductie via warmtekrachtkoppeling. De energiedragers olie en nucleaire
energie zullen de komende decennia, naar verwachting, nagenoeg gelijk blijven. Het verbruik in
steenkool zal afnemen van 415 petajoule in 2017 naar 334 petajoule in 2030. Het totale finale
energieverbruik zal dalen van 3040 petajoule in 2017 tot 2829 petajoule in 2030. De WLO-scenario’s
laten zien dat het primaire energieverbruik naar verwachting 2859 petajoule (laag scenario) tot 3204
petajoule (hoog scenario) zal zijn in 2050 17 . Deze cijfers zijn overgenomen uit het NEV en het WLO,
waarbij er nog geen rekening is gehouden met mogelijk maatregelen uit het klimaatakkoord en
Urgenda.
Figuur 3.6 Op basis van cijfers uit Nationale Energieverkenning 2017

4.1.3 Grondstoffenbehoud (circulariteit)
Grondstoffenbehoud (circulariteit)
Definitie: Verandering in perspectief op het sluiten van grondstofkringlopen.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van het perspectief op het sluiten van grondstofkringlopen wordt als matig
2 gewaardeerd. Op pilots en uitzonderingen na, wordt in Nederland over het algemeen nog gewerkt met ‘lineaire’
productieprocessen en bouwmethodes; Nederland is sterk afhankelijk van (de import van) grondstoffen.

Referentiesituatie

Richting 2030 en ook daarna zorgen economische groei, groei van welvaart en consumptie en ruimtelijke
ontwikkelingen voor een toenemende druk op het gebruik van grondstoffen. Wel is er in toenemende mate aandacht
2 voor hergebruik van grondstoffen en (bouw)materialen, circulair inkomen en meer flexibele bouwconcepten, maar de
transitie naar een circulaire economie is nog niet gerealiseerd. Daarom is de staat ten aanzien van
grondstoffenbehoud ook in de referentiesituatie als matig gewaardeerd.

Definitie
Door de knellende voorraad van mineralen en fossiele hulpbronnen wordt (inter)nationaal ingezet op
het behoud van grondstoffen door middel van circulaire economie. Een circulaire economie is een
economisch systeem dat is gebaseerd op het minimaliseren van grondstofgebruik door hergebruik
van producten, onderdelen en hoogwaardige grondstoffen. Bij deze indiactor wordt gekeken naar de
verandering in het perspectief op het sluiten van grondstofkringlopen.
Ambitie
Met betrekking tot grondstofkringlopen heeft het Rijk de ambitie om groen ondernemerschap te
stimuleren waarbij bedrijven de zorg voor biodiversiteit en duurzaam gebruik van natuurlijk
hulpbronnen (‘natuurlijk kapitaal’) verankeren in hun bedrijfsstrategie (RIVM, 2017). Ook zijn stappen
gezet voor een transitie naar een circulaire economie in 2050.
Huidige staat
De Nederlandse economie en samenleving zijn sterk afhankelijk van de import van natuurlijke
hulpbronnen en grondstoffen. Dit geeft ook aan dat Nederland een relatief groot beslag legt op
natuurlijke hulpbronnen elders in de wereld (RHDHV, 2016). De grote uitdaging ligt dus in de transitie
van de op fossiele brandstoffen gebaseerde economie naar een schone, duurzame economie.
Nederland behoort tot de mondiale top van de meest dynamische en concurrerende
kenniseconomieën in de wereld en is tevens ook één van de landen met de hoogste
arbeidsproductiviteit ter wereld. De overgang naar een duurzame, circulaire economie gaat een
zichtbare impact hebben. Dit komt vooral door (uitbreiding van) de infrastructuur. Vanuit het beleid
wordt ingezet op dat er (milieu-)ruimte en infrastructuur moet zijn voor regionale en lokale stromen
17

Toekomstverkenning welvaart en leefomgeving 2015, Planbureau voor de Leefomgeving/Centraal Planbureau.

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

89

van grondstoffen, materialen en producten en voor productie van biomassa en andere hernieuwbare
grondstoffen en voor op- en overslag van grondstoffen en producten. De internationale
concurrentiepositie van ons tuinbouwcluster kan worden versterkt, door te investeren in een
samenhangend netwerk van greenports en gerelateerde productiegebieden - in samenhang met
Schiphol en de Rotterdamse haven - en door verduurzaming en modernisering van de productie.
Referentiesituatie
Nederland heeft uiterlijk in 2050 een circulaire en CO2-arme economie, zoals vastgelegd in het
Klimaatakkoord, de Energie-agenda en het Rijksbrede programma “Nederland Circulair in 2050’. In
algemene zin zullen trends als robotisering, smart industry en circulaire economie de komende jaren
een verdere boost geven aan de groei van de industriële dynamiek in Nederland. Door deze trends
groeit naar verwachting de ruimtebehoefte, zowel buiten de steden als binnenstedelijk. Faciliteiten
voor fossiele brandstoffen en voor “traditionele, lineaire” productie zullen nog vele jaren nodig zijn en
ruimte in beslag nemen, terwijl niet-fossiele en circulaire productie nieuwe eisen stellen aan de
inrichting van onze leefomgeving. Bovendien groeien bevolking, (wereldwijde) economie en
vervoersstromen, wat de (mondiale) druk op grondstoffen en natuurlijke hulpbronnen verhoogt
(RHDHV, 2016). Ook dat betekent een toename van de vraag naar fysieke ruimte. De meer
‘traditionele’ en ‘nieuwe’ economie zullen immers – net als het gebruik van zowel fossiele als nietfossiele brandstoffen - een tijd lang naast elkaar bestaan.

4.1.4 Duurzaam landgebruik
Duurzaam landgebruik
Definitie: Verandering in de mate van duurzaam beheer van het areaal buitengebied (incl. behoud bodemvruchtbaarheid).
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van duurzaam beheer van het areaal buitengebied wordt over het algemeen als matig
2 gezien. Schaalvergroting heeft het areaal van landbouw niet vergroot maar wel de intensiteit van het beheer; er
bestaat spanning tussen de economische bedrijfsvoering in de landbouw en de milieudruk.

Referentiesituatie

Er wordt richting 2030 ingezet op een toekomstbestendige ontwikkeling van landelijk gebied, maar deze staat op
gespannen voet met de ruimte die nodig is voor bijvoorbeeld verstedelijking, duurzame energie, infrastructuur en
natuur. Bovendien worstelt de agrarische sector met de transitie naar een meer duurzame bedrijfsvoering, mede
2
door de druk op het verdienvermogen van de sector. Uitzonderingen daargelaten, is de verwachting dat richting 2030
nog geen sprake is van een positieve trend; de staat ten aanzien van duurzaam landgebruik blijft matig presteren in
de referentiesituatie.

Definitie
Er wordt bij deze indicator gekeken naar de verandering in de mate van duurzaam beheer van het
areaal buitengebied. Hierbij wordt tevens gekeken naar de bodem bodemvruchtbaarheid.
Ambitie
De ambitie in de Visie Landbouw, natuur en voedsel is om een duurzaam beheer en vitaal landbouwen voedselsysteem te creëren, dat gebaseerd is op kringlopen en natuurinclusiviteit (Rijksoverheid,
2018f). De focus ligt op de landbouwsector.
Huidige staat
De landbouw is met bijna 60% van het landoppervlak de belangrijkste en grootste grondgebruiker in
Nederland. Het totale aantal land- en tuinbouwbedrijven is in de laatste tientallen jaren sterk
afgenomen, terwijl het areaal aan beschikbare landbouwgrond gelijk is gebleven, of slechts beperkt is
afgenomen. Schaalvergroting en intensivering van de landbouw zullen zich naar verwachting
voortzetten: in de lange termijn scenario’s van de planbureaus blijft de productiviteit van de
landbouw stijgen. Ook de klimaatverandering draagt hieraan bij (zie Emissie en vastlegging
broeikasgassen en Hitte en droogte). Daarnaast heeft de landbouwsector te maken met een

90

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

spanning. Aan de ene kant wordt de sector gestimuleerd om de economische efficiëntie te vergroten,
aan de andere kant wordt de sector beperkt door normen van hinder en milieu. Hierdoor wordt de
speelruimte voor de landbouw steeds kleiner. Hierbij komt bij dat ontwikkelingen in de landbouw
onvoldoende zijn aangesloten op het landgebruik of de natuurlijke systemen. Dit heeft zijn weerslag
in de kwaliteit van landbouwgrond, die is sterk afgenomen.
In intermediaire gebieden is er door de aanvoer van rivieren over het algemeen voldoende water
beschikbaar. De ondergrond leent zich hier beter voor intensieve vormen van landgebruik, zoals
hoogproductieve landbouw. In deze gebieden is een hoge bodemvruchtbaarheid. Bodemerosie in de
grote rivieren zorgt hier wel voor uitdagingen. Laaggelegen gebieden langs kuststroken zullen door
zeespiegelstijging in toenemende mate met verzilting te maken krijgen. Op sommige plekken zullen
boeren met gewassen gaan werken die beter tegen het zoute water kunnen. Er is een verschuiving
zichtbaar van gangbare landbouw naar landbouw die produceert op een wijze die verder gaat dan
wettelijke eisen op het gebied van dierenwelzijn, bodemecologie en gebruik van kunstmest,
bestrijdingsmiddelen en antibiotica (RHDHV, 2016). Dit komt doordat de consument in de loop van de
tijd meer eisen is gaan stellen aan zijn voedsel. Een belangrijke onzekerheid is de vraag of de
consument in de toekomst vaker bereid zal zijn te betalen voor haar eisen en andere productiewijzen.
Als dat het geval is, leidt dit tot een wat groter aandeel extensieve en duurzame landbouw. Dit kan
lokaal positief uitwerken voor de natuurwaarde en de waterkwaliteit.
Het onvoldoende herstel van natuur en biodiversiteit, de gestage erosie van ons landschap, de
noodzakelijke transitie van de landbouw en regionale bodemdaling leggen druk op het landelijk
gebied. Een positieve invloed hierop is dat niet in gebruik zijnde landbouwgebieden getransformeerd
worden tot natuur (Ministerie IenW, 2018).
Referentiesituatie
De inzet op natuurinclusieve landbouw en kringlooplandbouw betekent op het schaalniveau van het
boerenbedrijf dat de grondgebondenheid weer versterkt wordt. De inzet is dat kringlopen van
grondstoffen en hulpbronnen in 2030 op een zo laag mogelijk schaalniveau zijn gesloten.
Randvoorwaardelijk is een rendabele bedrijfsvoering voor de agrariërs. Lokale gebiedsprocessen zijn
daarvoor het fundament, waarbij samen met partijen uit het gebied wordt gewerkt aan een
(gemeenschappelijke) aanpak. Tegelijk is het een systeemverandering, waar nadrukkelijk niet alleen
boeren onderdeel van zijn. Dit vraagt aanpassingen in de gehele keten, ook met doorwerking voor
consumenten en retail, aanpassingen in wet- en regelgeving en prikkels op systeemniveau om de
transitie op gang te brengen. Bij gelijkblijvende productie vraagt deze aanpak meer ruimte.
Voor een toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied wordt landgebruik in balans
gebracht met natuurlijke systemen, gaan ontwikkelingen in het landelijk gebied niet koste van de
landschappelijke kwaliteiten en kan een vitale landbouw, met gezonde ondernemingen in een
gezonde omgeving, plaatsvinden. Veel nationale belangen spelen in het landelijk gebied, waaronder
de ontwikkeling van een duurzame landbouw, het verbeteren van de biodiversiteit, het versterken
van het landschap en het zorgdragen voor voldoende zoetwatervoorziening. Het onderling goed
wegen van deze belangen is al een grote uitdaging, maar ook nieuwe ontwikkelingen en
ruimteclaims in het landelijk gebied vragen om keuzen. B.v. de verstedelijkingsdruk, ontwikkelruimte
voor de circulaire en bio-economie, de opwekking, winning en opslag van energie en ruimte voor
militaire activiteiten (Ministerie IenW, 2018).
Richting de toekomst zijn er zowel positieve als negatieve ontwikkelingen. Dat nieuwe partijen zich
bezig gaan houden met verduurzaming van landgebruik biedt kansen. Ook de waterschappen zijn
hier doende mee. Dit leidt tot kansen. Agrarisch landgebruik wordt zoveel mogelijk afgestemd op de
geschiktheid van het gebied. Tegelijkertijd blijft de spanning op de sector groot; de omslag naar
kringlooplandbouw is urgent om milieu en natuurdoelen te realiseren. Er zijn lokaal al veranderingen
ingezet, bijvoorbeeld door waterschappen en programma’s zoals bewust bodemgebruik.
Het landbouwareaal zal licht afnemen door uitbreiding van de gebouwde omgeving en meer ruimte
voor natuur. Ontwikkelingen in de markt en de rol en keuzes van de consumenten zullen invloed
hebben op het tempo waarin veranderingen in de landbouw optreden, dan wel de gangbare
landbouw dominant blijft (RHDHV, 2016).

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

91

4.2 Economische vitaliteit
4.2.1 Werkgelegenheid
werkgelegenheid
Definitie: Verandering in het aantal banen in sectoren.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van het aantal banen in sectoren is over het algemeen redelijk te noemen, waarbij er in
sommige regio’s en in sommige sectoren wel knelpunten voordoen. De Nederlandse economie heeft zich de
afgelopen decennia ontwikkeld tot een diensteneconomie. Er is een duidelijk groei in de sectoren ‘Informatie en
3
communicatie’ (+16,5%) en ‘Zakelijke dienstverlening’ (+20,9%). Over het algemeen groeit de werkgelegenheid in
Nederland in 2018 en 2019 gestaag door en daalt de werkloosheid. Er zijn verschillen in werkgelegenheid tussen
landelijk en stedelijk gebied.

Referentiesituatie

Richting 2030 blijft de staat ten aanzien van het aantal banen in sectoren over het algemeen redelijk te noemen. De
werkgelegenheid groeit, vooral in de commerciële dienstensector, afhankelijk van de onzekere technologische
3 ontwikkelingen. Automatisering vormt een risico voor de banen van laagopgeleiden, maar kan daarnaast ook tot
nieuwe banen leiden. Voor de langere termijn is het onzeker of Nederland haar internationale concurrentiepositie
behoudt, wat de regionale differentiatie kan versterken.

Definitie
Werkgelegenheid is uitgedrukt in het aantal banen in sectoren.
Huidige ambitie
Het Nederlandse economische beleid is gericht op het behouden van een goede werkgelegenheid en
deze in alle regio’s te verbeteren. Het topsectoren beleid zet in op de ontwikkeling van specifieke
sectoren, gericht op een goede internationale concurrentiepositie voor deze sectoren. De ruimtelijkeconomische invulling van beleid gebeurt door de decentrale overheden en is regionaal verschillend.
Een algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator is niet beschikbaar.
Huidige staat
Economische groei is één van de belangrijkste drijvende krachten achter ontwikkelingen in de fysieke
leefomgeving. Meer productie en hogere inkomens leiden in de regel tot meer energieverbruik, meer
mobiliteit en een groter beslag op land. De Nederlandse economie heeft zich de afgelopen decennia
ontwikkeld tot een diensteneconomie. In 2013 werd bijna driekwart van de bruto toegevoegde
waarde en bijna 80% van de werkgelegenheid in de dienstensector gerealiseerd. In 2018 is te zien dat
bepaalde sectoren een groei en een afname mee maken in de laatste twee decennia. Er is een
duidelijk groei in de sectoren ‘Informatie en communicatie’ (+16,5%) en ‘Zakelijke
dienstverlening’ (+20,9%), waar een afname merkbaar is in de sectoren ‘Landbouw, bosbouw en
visserij’ (-5%), ’Bouwnijverheid’ (-9%) en ‘Financiële dienstverlening’ (-20%) (CBS, 2018b) (zie figuur
3.7)

92

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

Figuur 4.6 Aantal banen (x 1000) per sector in 2010 en 2018. Bron: CBS, 2018b
De groei van de participatiegraad (aantal werkenden per hoofd van de bevolking) en de groei van de
bevolking bepalen samen de groei van de beroepsbevolking. Hierbij is de participatiegraad bij
hoogopgeleiden goed (80%), gaat de participatiegraad bij middelbaar opgeleiden achteruit en bij
laagopgeleiden is de participatiegraad met 50% onvoldoende. Bij de laagopgeleiden doen er zich met
name knelpunten voor bij ‘migrantenbanen’.
Over het algemeen groeit de werkgelegenheid in Nederland in 2018 en 2019 gestaagt door en de
werkloosheid daalt. In het tweede kwartaal van 2018 is het aantal banen van werknemers en
zelfstandigen met 52 duizend toegenomen. Dit is het zevende kwartaal op rij dat het aantal banen
met meer dan 50 duizend toeneemt. Wel is de stijging nu wat minder groot dan in de voorgaande
kwartalen. De afgelopen vier jaar is het aantal banen vrijwel onafgebroken toegenomen, in totaal
met 676 duizend (7%) (CBS, 2018c). Echter, er is sprake van regionale differentiatie. Er zijn verschillen
in werkgelegenheid tussen het stedelijk gebied en het buitengebied. Door de krimp in delen van
Nederland en de trek naar de steden wordt de regionale differentiatie versterkt.
Referentiesituatie
In de scenario’s Hoog van de WLO 2030 en 2050 vindt de economische groei sterk plaats in de
commerciële dienstensector. Verondersteld is dat in beide scenario’s de verdienstelijking van de
economie in de komende jaren doorzet: in het scenario Laag is de overheids- en zorgsector de
belangrijkste groeier. Er hangt wel een bepaalde onzekerheid aan deze scenario’s. Hoe de technologie
zich de komende decennia gaat ontwikkelen is onduidelijk. Dit komt mede door de gevoelige
conjunctuur. Een hoogconjunctuur stimuleert innovaties, waar bij een laagconjunctuur economische
en technologische ontwikkelingen juist afnemen. Technologische ontwikkeling, zoals robotisering,
heeft naar verwachting effect op de laagopgeleide beroepsbevolking. De laag van de bevolking staat
al onder druk door de automatisering van processen. Daartegenover staat dat robotisering ook
nieuwe banen schept, welke laag van de beroepsbevolking daarvan vooral van zal profiteren, is nog
onzeker.
Vanuit experts is ingebracht dat het onzeker is of de internationale concurrentiepositie van
Nederland behouden kan blijven. Mondialisering en internationale specialisatie verhevigen de
concurrentie, doen personen- handels- en datastromen groeien en maken groei in Nederland minder
vanzelfsprekend en niet gelijk verdeeld tussen mensen, regio’s en economische sectoren. Hierdoor zal
de regionale differentiatie doorzetten. Hierdoor blijven de problemen in het buitengebied bestaan.
Het beeld tussen steden zal wisselend zijn, afhankelijk of de stad zich al dan niet in een krimpregio

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

93

bevindt. Een stad in een krimpregio zal verschil vertonen qua werkgelegenheid, bereikbaarheid en
demografie met steden in de Randstad. Alleen zolang de beroepsbevolking blijft toenemen, zal het
per saldo stabiel blijven gaan met de werkgelegenheid. De verwachting is dat hier rond 2030 een
omslag in zal plaatsvinden als gevolg van vergrijzing. De beroepsbevolking neemt dan af en de
participatiegraad neemt hierdoor dan na 2030 mogelijk af (Ministerie IenW, 2018).

4.2.2 Verdienvermogen
Verdienvermogen
Definitie: Verandering in het verdienvermogen van sectoren.
Huidige staat

Referentiesituatie

De huidige staat ten aanzien van het verdienvermogen van sectoren is over het algemeen overwegend goed te
4 noemen. Het (sterk verstedelijkte) Nederland behoort tot de meest dynamische en concurrerende kenniseconomieën
in de wereld en is één van de landen met de hoogste arbeidsproductiviteit ter wereld.
4

Richting 2030 is de verwachting dat het huidige verdienvermogen van sectoren behouden blijft. Voor de langere
termijn bestaat een onzekerheid, afhankelijk van technologische, economische en demografische ontwikkelingen.

Definitie
Bij deze indicator is gekeken naar de verandering in het verdienvermogen van sectoren.
Huidige ambitie
Het Nederlandse economische beleid is gericht op het behouden van een goede internationale
concurrentiepositie met economische sterke regio’s. Het topsectoren beleid zet in op de ontwikkeling
van specifieke sectoren. De ruimtelijk-economische invulling van beleid gebeurt door de decentrale
overheden en is regionaal verschillend. Een algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze
indicator is niet beschikbaar.
Huidige staat
Het zwaartepunt in de wereldeconomie verschuift gestadigd naar groeilanden in Azië en ZuidAmerika. Hoewel de Europese economie in zijn geheel naar verwachting langzamer zal groeien dan
de wereldeconomie, blijven met name de stedelijke gebieden concurrerend. Het (sterk verstedelijkte)
Nederland behoort tot de meest dynamische en concurrerende kenniseconomieën in de wereld en is
één van de landen met de hoogste arbeidsproductiviteit ter wereld. De Nederlandse economie heeft
zich de afgelopen decennia ontwikkeld tot een diensteneconomie en deze ontwikkeling zet zich naar
verwachting voort. De verschillen in arbeidsproductiviteit tussen regio’s zijn gering. In de toekomst is
in veel gebieden groei niet meer vanzelfsprekend. Groei wordt vooral verwacht in stedelijke regio’s,
met name in het westen van het land. Daarnaast bestaat in een aantal regio’s, met name aan de
landsgrenzen, het vooruitzicht van structurele krimp.
Digitalisering transformeert onze economie en maatschappij in een razendsnel tempo. Dit is een
wereldwijde ontwikkeling, waarbij digitale technologieën op steeds meer plekken worden ingezet.
Digitalisering is een belangrijke bron van innovatie en nieuwe bedrijvigheid, en daarmee van groei.
Digitalisering kan daarnaast een belangrijk hulpmiddel zijn om de maatschappelijke uitdagingen van
onze tijd op te lossen. Veel wordt daarnaast verwacht van doorbraken in de ontwikkeling van de
smart machines en robots. Deze ontwikkeling kan leiden tot grote productiviteitsstijgingen en een
nieuwe stimulans voor industriële productie in ons land (reshoring). Technologische vooruitgang zal
de belangrijkste aanjager voor de groei van de arbeidsproductiviteit zijn.
Infrastructuur heeft een groot aandeel in het verdienvermogen van Nederland. Het goederenvervoer
groeide in 2017 met 1,6 procent tot 1,95 miljard ton, de hoogste waarde ooit. In 2017 nam vooral het
internationale vervoer toe. Dit is in lijn met de langjarige trend. Het aandeel van de Nederlandse
zeehavens in de overslag in de Hamburg-Le Havre range is 47,5 procent in 2017, waarvan ca. 31% van
Rotterdam. De luchtvracht groeide in 2017 net als in voorgaande jaren naar een historisch
hoogtepunt. Naar verwachting blijft het goederenvervoer groeien voor alle modaliteiten, op de
belangrijke corridors Rotterdam – Duitsland (en verder) en Rotterdam – België (en verder), en tussen
de stedelijke regio’s (Ministerie IenW, 2018).

94

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

Referentiesituatie
Het omgevingsbeleid kan een groei faciliteren van 2% van het BBP op langere termijn. Hiervoor werkt
het Rijk samen met de economische kerngebieden van de Noordelijke en Zuidelijke Randstad en de
Brainport Eindhoven aan de versterking van de concurrentiekracht. Dit vraagt een optimale
inbedding van deze economische kerngebieden in de Nederlandse en internationale netwerken van
kennis, vervoer, handel, investeringen, data en energie (REOS, 2017). De agglomeratiekracht wordt
versterkt door de bereikbaarheid te vergroten, onder meer door de economische kerngebieden sneller
te verbinden (Programma Toekomstbeeld OV, 2019). Zo kan ook de leidende positie van de zeehavens
in onze delta-economie behouden worden, zodat de toegevoegde waarde, de bijdrage aan het
nationale verdienvermogen en de werkgelegenheid van de zeehavens en de daar gevestigde
bedrijven ook in een onzekere toekomst behouden blijft.
Elke regio in de Nederlandse economie kent zo z’n eigen sterktes. De onderlinge nabijheid van
(kennisintensieve) economische activiteiten in een bepaalde regio is, zeker in grootstedelijke
gebieden, gunstig voor de productiviteitsontwikkeling. De nabijheid van kennis en verwante
bedrijvigheid, lokalisatievoordelen, lokale arbeidsmarkten en onderwijsaanbod, de fysieke
bereikbaarheid en de kwaliteit van woonomgeving en vestigingsklimaat spelen daar een rol bij. Ook
een goede verbinding tussen de verschillende economische zwaartepunten van de regio’s is eveneens
essentieel voor het nationaal verdienvermogen.

4.2.3 Kennis & innovatie
Kennis & innovatie
Definitie: Verandering in de mate van kennisontwikkeling en innovatie.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van kennisontwikkeling en innovatie is over het algemeen goed te noemen; de
prestaties rondom innovaties liggen ver boven het Europese gemiddelde. Nederland springt er vooral uit op vier
4
terreinen: innovatiepotentieel mkb, wetenschappelijk onderzoek, PPS en intellectueel eigendom. In Nederland zijn
verschillende regio’s en clusters waarin de kennis en innovatie hoog scoren.

Referentiesituatie

Richting 2030 wordt de concurrentiepositie van Nederland voor wat betreft kennis en innovatie onzeker door de
opkomst van andere landen. Daarnaast zorgt het onvoldoende investeren in onderwijs en onderzoek naar verachting
3
voor een lagere kennisontwikkeling en innovatiekracht. Hierdoor is er sprake van een negatieve trend; de
referentiesituatie is als redelijk gewaardeerd.

Definitie
Er wordt gekeken naar de verandering in de mate van kennisontwikkeling en innovatie in Nederland.
Huidige ambitie
Nederland zet in op kennisontwikkeling en innovatiekracht, bijvoorbeeld via het topsectorenbeleid.
Een algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator is niet beschikbaar.
Huidige staat
Nederland is innovatieleider in Europa. De prestaties rondom innovaties liggen ver boven het
Europese gemiddelde. Nederland springt er vooral uit op vier terreinen. Het innovatiepotentieel van
Nederlandse midden- en kleinbedrijven (mkb) is erg groot en divers, en heeft ook de mogelijkheid om
tot zijn recht te komen in Nederland. Nederland scoort ook goed op wetenschappelijk onderzoek en
innovatieve samenwerkingen. Het onderzoeksysteem is open en van een hoog niveau, en er wordt
vaak verwezen naar Nederlands onderzoek. Hierbij wordt ook vaak samengewerkt met buitenlandse
partners. Nederland kent ook nationaal goede samenwerking tussen mkb’s, particuliere bedrijven en
kennisinstellingen. Vooral op het gebied van publiek-private samenwerkingen (PPS) wordt hoog
gescoord. Als laatste scoort Nederland hoog op intellectueel eigendom. Wat betekent dat er vanuit
Nederland veel wereldwijde octrooiaanvragen worden gedaan. Bedrijven in Nederland zien vaak
kansen om nieuwe kennis te benutten voor innovaties en vragen daarom een octrooi. Doordat door
de regering wordt geïnvesteerd in innovaties is Nederland innovatieleider van Europa (Rijksoverheid,
2017; Ministerie EZK, 2019).

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

95

De vier metropoolregio’s (Amsterdam, Rotterdam-Den Haag, Utrecht en Eindhoven) zijn de
belangrijkste economische kerngebieden van ons land. Ze hebben een grote aantrekkingskracht op
(inter)nationale kennis, arbeid en kapitaal. Ze hebben daarmee een belangrijke magneetfunctie voor
heel Nederland. Amsterdam heeft in internationale ranglijsten van steden zelfs steevast een positie
vlak onder de top die wordt gevormd door steden als New York, Londen en Parijs. Veel economische
activiteiten concentreren zich sterk in en rond Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en
Eindhoven. Maar verschillende internationaal belangrijke economische functies zijn ook gevestigd in
andere stedelijke regio’s. Exporterende bedrijvigheid vinden we in alle delen van het land:
• De vijf industrieclusters van ons land: Noord-Nederland (Groningen/Delfzijl/Eemshaven),
Chemelot (Limburg), Zeeland (Vlissingen/Terneuzen), Rotterdam Rijnmond/Moerdijk,
Amsterdam Noordzeekanaalgebied
• Hoogwaardige en innovatieve bedrijven in Twente
• De tuinbouwclusters
• De zaadveredeling in Noord-Holland
• Food Valley rond Wageningen
• De baggerbedrijven in de Drechtsteden.
Steden zijn ook broedplaatsen voor nieuwe initiatieven en startups. Dit is van groot belang voor de
toekomst en vitaliteit van onze economie. Natuurlijk spelen de opleidingsinstellingen en het
creatieve klimaat in verschillende (studenten)steden hierin een wezenlijke rol van betekenis en is de
Nederlandse inzet via Startup Delta hiervoor relevant. Ook de diverse innovaties die worden uitgetest
bij The Green Village in Delft inspireren en kunnen Nederland een duurzame economische impuls
geven. De campus van de Universiteit Twente en de Twentse incubatorfunctie spreekt in dit opzicht
overigens al langer tot de verbeelding. Datzelfde geldt voor een aantal andere campussen, zoals
Wageningen Campus, High Tech Campus Eindhoven, TIC Delft en Leiden Bio-science Park. Voor nieuwe
startups, broedplaatsen en ateliers zijn wel voldoende en betaalbare ruimtes noodzakelijk. Starters
kunnen zich immers niet hetzelfde veroorloven als gearriveerde ondernemers en kunstenaars. Door
de druk vanuit woningmarkt, horeca en andere functies, is dit een wezenlijk aandachtspunt voor
verschillende steden. Zeven Nederlandse provincies behoren tot de meest innovatieve regio’s in
Europa.
Uit het onderstaande figuur blijkt dat de sterkst verstedelijkte gemeenten vaak ook de hoogst
opgeleide bevolking hebben. In Utrecht wonen de meeste mensen met een HBO- of WO- opleiding,
gevolgd door universiteitssteden als Amsterdam, Leiden, Wageningen, Nijmegen, Groningen, Delft en
Eindhoven. Het percentage hoogopgeleiden in de aangrenzende gemeenten ligt vaak ook boven het
landelijke gemiddelde (CLO, 2017).

Figuur 4.7: percentage hoogopgeleiden per gemeente in 2017. Bron: CLO, 2017.

96

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

Referentiesituatie
Nederland heeft veel kennis over ICT en is een sterke speler omtrent procesinnovaties. Op deze twee
aspecten groeit Nederland door. Procesinnovaties worden gestimuleerd door bedrijven en
onderzoeksinstellingen in een open proces met elkaar te laten samenwerken. Dit gebeurt al op de
HighTech Campus in Eindhoven (RLI, 2015). Dit is vooral een ontwikkeling waar de focus op nationale
samenwerking ligt. Daarnaast gaat kennis een grotere rol spelen in de toekomst, met name in de ICT.
Dit komt omdat het digitale netwerk groeit en de wereld met elkaar verbindt. Voor Nederlandse
bedrijven is het om die reden om de juiste specialisaties in huis te hebben. Op die manier kan
samengewerkt worden met grote bedrijven die zich op de internationale markt bewegen, en kan een
klein bedrijf snel groeien (Rli, 2015). Het verbinden van de wereld zorgt ervoor dat de (ICT-)netwerken
steeds meer verweven raken en daardoor ook complexer worden. Dat geldt ook voor technologieën.
Het complexer worden van netwerken en technologieën zorgt dat het voorspellen van de impact
lastig is. Het brengt onzekerheden met zich mee. Nederland is nu een sterke speler in ICT en
procesinnovaties, maar technologische ontwikkelingen gaan snel en andere landen zijn geduchte en
groeiende concurrenten. Een concurrent voor de toekomst is China. China voorblijven of wellicht
bijhouden als ICT-specialist en procesinnovator is een grote onzekerheid en is ook bepalend voor de
concurrentiepositie van Nederland. Het huidige beleid heeft weinig effectief beleid voor het
stimuleren van innovatie. Er wordt onvoldoende geïnvesteerd in hoger onderwijs en
onderzoeksinstituten op het niveau hoog te houden, terwijl daar juist de kennis van nu en de
toekomst zit. Door niet te investeren in de bron van de Nederlandse innovaties is de verwachting dat
de innovatiekracht van Nederland afneemt. Hierdoor scoort de referentiesituatie slechter dan de
huidige staat.

4.2.4 Nationale veiligheid
Nationale veiligheid
Definitie: Verandering in de mate waarin de nationale veiligheid wordt gegarandeerd.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van de nationale veiligheid wordt over het algemeen overwegend goed gewaardeerd.
Locaties en infrastructuur zijn grotendeels nog van voldoende kwaliteit; er zijn knelpunten ten aanzien van de
4 inrichting van de infrastructuur en de coördinatie van de militaire mobiliteit vormen. Aandachtspunt vormt ook de
huidige achterblijvende investeringen in defensie (1,3% van het BBP) ten opzichte van de NAVO-norm (2% van
BBP).

Referentiesituatie

Ook de referentiesituatie is overwegend goed gewaardeerd. Investeringen in Defensie nemen toe, maar toekomstige
ontwikkelingen zijn onzeker mede door geopolitiek. De inrichting van de infrastructuur en de coördinatie van de
militaire mobiliteit blijven een aandachtspunt vormen, met oog op het garanderen van de (inter)nationale veiligheid.
4
Wel wordt ruimte geboden voor uitbreiding naar verschillende locaties door Nederland. Dit ten behoeve van de
kwetsbaarheid. De groei voor Defensie, maar het niet verbeteren van de militaire mobiliteit zorgt ervoor dat de
referentiesituatie hetzelfde scoort als de huidige situatie.

Definitie
Bij deze indicator wordt gekeken naar de verandering in de mate waarin nationale veiligheid wordt
gegarandeerd.
Huidige ambitie
Een algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator met betrekking tot de fysieke
leefomgeving is niet beschikbaar. Ten aanzien van defensie betreft de huidige NAVO norm een
besteding van 2% het Bruto Binnenlands Product (BBP) in 2024 voor militaire activiteiten en
infrastructuur (Defensie, 2018).
Huidige staat
Nederland geeft de komende vier jaar € 5 miljard extra uit aan Defensie. Echter, de investeringen in
defensie blijven onder de NAVO norm van 2% van het Bruto Binnenlands Product (BBP) in 2024.
Nederland geeft 1,3% van het BBP uit aan Defensie, maar probeert richting de doelstelling van 2%
van het BBP te bewegen. Daarnaast geeft Nederland aan bij te dragen aan de cybercapaciteiten van
de NAVO als dat mogelijk en nodig is (Defensie, 2018).

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

97

Voor de nationale veiligheid en om militaire eenheden inzet gereed te maken en te houden is ruimte
voor militaire activiteiten in de fysieke leefomgeving nodig. Defensie bezit in totaal 464 locaties in
binnen- en buitenland. In Nederland gaat het naast de gebouwde omgeving (6 miljoen m2 bebouwd
vloeroppervlak) ook om een omvangrijk terreinbestand (circa 35.000 ha terrein, waarvan circa 26.000
ha aan oefen- en schietterreinen). Het indirect ruimtegebruik voor de nationale veiligheid en militaire
activiteiten betreft gebieden buiten de defensieterreinen waarbij militaire activiteiten beslag leggen
op de gebruiksruimte in de fysieke leefomgeving. Hierbij kan gedacht worden aan geluidszones,
externe veiligheidszones (rondom opslag van munitie en andere brandbare en gevaarlijks stoffen),
bouwbeperkingen rondom vliegvelden, laagvliegoefengebieden en -routes en
radarverstoringsgebieden (beperking voor plaatsing van hoge objecten zoals windmolens). Ook op de
grote wateren (waaronder de Noordzee), liggen militaire oefengebieden of is er sprake van indirect
ruimtebeslag door Defensie. De doorwerking van het directe en indirecte ruimtebeslag van Defensie
in de ruimtelijke besluitvorming van andere overheden is geborgd d.m.v. het Besluit- en het
Reglement algemene regels ruimtelijke ordening (Barro en Rarro).
Defensie heeft met haar kazernes, luchthavens en de marinehaven impact op de omgeving. Dat kan
zich op tal van manieren manifesteren: door overlast van langsrijdende voertuigen, geluid van
overvliegende straaljagers en helikopters, door het bieden van werkgelegenheid en door in
voorkomend geval ondersteuning te bieden bij grotere evenementen zoals een avondvierdaagse en
officiële gelegenheden zoals een dodenherdenking. Bij grootschalige crisis kan een kazerne in de
buurt van nut zijn voor de ondersteuning van ordediensten en hulpverlening. Ook het vertrek van een
defensie-eenheid en sluiting van een defensie-inrichting heeft impact: voor de lokale en regionale
samenleving, voor economie en werkgelegenheid en voor de ruimtelijke ordening.
Defensie beschikt over diverse grotere infrastructuurwerken zoals de defensie pijpleidingen, kust- en
oeverwerken (zowel zout als zoet) en de start- en rolbanen. Daarnaast beschikt Defensie over een
groot netwerk van ondergrondse infrastructuur. Geen enkel object kan functioneren zonder de
aanwezigheid van b.v. elektriciteitsleidingen, waterleidingen, riolering en datanetwerken. De
weginfrastructuur speelt daarnaast ook een belangrijke rol voor de nationale veiligheid. De militaire
mobiliteit binnen Nederland en Europa is niet voldoende.
Het ruimtebeslag van Defensie is in de afgelopen decennia sterk gekrompen, waarbij veel locaties
(zoals b.v. Vliegbases Soesterberg en Twente en de Alexanderkazerne) zijn afgestoten. Er zijn ook
enkele locaties vernieuwd en/of uitgebreid zoals Kromhout kazerne en de Koningin Maxima kazerne
(Ministerie IenW, 2018).
Referentiesituatie
Met het uitkomen van de Defensienota 2018 is de lijn van groei ingezet, na decennia van bezuinigen
wordt er weer geïnvesteerd in Defensie en de organisatie moet ombuigen van krimp naar groei. Dit
gebeurt plaats in een omgeving die aan verandering onderhevig is. Het veranderende dreigingsbeeld,
klimaatverandering, internationale Defensiesamenwerking en technologische ontwikkelingen zijn
factoren die de benodigde ruimte voor de nationale veiligheid en militaire activiteiten in belangrijke
mate beïnvloeden. Door de NAVO, maar ook door de EU, wordt bovendien een dwingender beroep op
Nederland gedaan. De 29 leden van de NAVO hebben afgesproken dat in 2024 de militaire mobiliteit
sneller en efficiënter moet. In Nederland wordt samenwerking gezocht met belanghebbende
partijen, zoals Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. De inrichting van de infrastructuur en de
coördinatie van de militaire mobiliteit moeten verbeterd worden ten behoeve van de (inter)nationale
veiligheid (Rijksoverheid, 2018). Huidig beleid zet niet in op deze verbetering.
Om de voorziene groei van Defensiecapaciteiten, waarvan het eindbeeld door de invloeden van
buitenaf nog onzeker is, te kunnen accommoderen is er behoefte aan ruimte om te ontwikkelen. Dat
wil zeggen dat op bestaande of nieuwe terreinen ruimte moet worden gecreëerd om bestaande
eenheden te kunnen uitbreiden of nieuwe eenheden te kunnen huisvesten, mocht dat in de toekomst
noodzakelijk zijn. Dit betreft niet alleen fysieke ruimte in de vorm van gebouwde omgeving, maar
soms ook indirect ruimtegebruik voor b.v. grondgebonden geluid, externe veiligheid en
geluidszonering. Een spreiding van Defensielocaties over het land blijft van belang voor het
verminderen van de (operationele) kwetsbaarheid, voor het ondersteunen van operationele inzet
voor de nationale taken in heel Nederland en het spreiden van voor de omgeving belastende

98

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

activiteiten. Dat laat onverlet dat het omwille van doelmatigheid wenselijk blijft om bepaalde
activiteiten te clusteren en te combineren, zodat militaire activiteiten kunnen worden
geconcentreerd op grotere locaties. Maar ook dat operationele eenheden worden zoveel mogelijk
gehuisvest op plaatsen binnen redelijke afstand van de oefenmogelijkheden. Daarbij gaat het onder
meer om toegang tot zee, oefenterreinen, vliegvelden en schietbanen.

4.3 Ruimtelijke economische structuur
4.3.1 Bereikbaarheid
Bereikbaarheid
Definitie: Verandering in het aantal banen dat binnen een uur reistijd bereikt kan worden.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van het aantal banen dat binnen een uur reistijd kan worden bereikt wordt als
overwegend goed gewaardeerd. Met enkele regio’s uitgezonderd, is Nederland over het algemeen redelijk goed
bereikbaar, vooral per auto. De bereikbaarheid met het openbaar vervoer is vooral in de stedelijke regio’s goed,
4 maar hier buiten is de bereikbaarheid per OV matig gewaardeerd. Over het algemeen heeft een inwoner van de
Randstad de meeste banen binnen een acceptabele afstand en tijd binnen bereik. In krimpgebieden, zoals OostGroningen, Limburg en Zeeland, maar ook in de Zuidvleugel van de Randstad (Den Haag, Rotterdam en Dordrecht)
is het aandeel op goed bereikbare afstand gelegen banen afgenomen.

Referentiesituatie

Hoewel er onzekerheid bestaat over de impact van technologische ontwikkelingen en de groei van de mobiliteit, is
richting 2030 sprake van een negatieve trend ten aanzien van het aantal banen dat binnen een uur reistijd kan
worden bereikt. Er wordt flink geïnvesteerd in de bereikbaarheid, waarbij via het MIRT specifiek wordt ingezet op de
bereikbaarheid via de achterlandverbindingen en de metropoolregio’s (Amsterdam, Rotterdam - Den Haag, Utrecht
en Eindhoven). Bovendien zorgt verdichting in stedelijke gebieden ervoor dat infrastructuur (zowel voor de weg als
3
het OV) efficiënt kan worden benut, wat ten goede komt aan de bereikbaarheid van woon- en werklocaties. Tegelijk
zorgt de groei in 2030 voor knelpunten in het personenvervoer, met name in het gebied grofweg omsloten door de
zeshoek Amsterdam – Zwolle – Arnhem – Eindhoven – Breda - Den Haag. Door files en vol openbaar vervoer komt
het aantal banen dat binnen een uur kan worden bereikt onder druk te staan; de ontwikkeling van de bereikbaarheid
wordt in de referentiesituatie redelijk gewaardeerd.

Definitie
Bij bereikbaarheid wordt gekeken naar de verandering van het aantal banen dat binnen een uur
reistijd bereikt kan worden.
Huidige ambitie
Het is de ambitie om de bereikbaarheid te verbeteren en ruimtelijk zeker te stellen. Hierbij staat de
gebruiker voorop (Rijksoverheid, 2012). De uitwerking van een uniforme bereikbaarheidsindicator is
op dit moment onderwerp van gesprek. Daarom is voor de waardering van de huidige en
referentiesituatie gebruik gemaakt van expert judgement.
Huidige staat
Nederlanders gaan voornamelijk met de auto en het OV naar hun werk. De bereikbaarheid van deze
twee modaliteiten is inzichtelijk gemaakt middels de bereikbaarheidsindicator (BBI) afkomstig uit de
Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (2012).
Over het algemeen is Nederland goed bereikbaar. In provincie Zeeland, de Randstad en in het oosten
van Nederland zijn gebieden zichtbaar waar de bereikbaarheid relatief slecht is (CLO, 2018). Veel
gemeenten in de brede Randstad (Noord- en Zuid-Holland en Almere) zijn met de auto relatief slecht
bereikbaar in vergelijking met het landelijk gemiddelde. De oorzaak van de slechter dan gemiddelde
bereikbaarheid van veel Randstedelijke gemeenten zal vooral het optreden van congestie (de
verkeerskwaliteit) zijn, aangezien het wegennetwerk er dicht is en de ruimtelijke structuur geen
probleem vormt (weinig omrijden voor rivieren of andere obstakels). Utrecht en omgeving vormen
hierop een uitzondering. De bereikbaarheid met het openbaar vervoer is vooral in de grote steden
relatief goed (zie figuur x)

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

99

De bereikbaarheid tussen stad en platteland en de grote verschillen tussen stad en platteland zijn
belangrijke knelpunten in het vraagstuk rondom bereikbaarheid. Door de verschillen heeft niet
iedereen gelijke kansen qua bereikbaarheid.

De gemiddelde reissnelheid van deur tot deur zette vanaf 2002 een daling in, zoals bovenstaande
illustreert. Met de komst van de economische crisis (rond 2008) en het beschikbaar komen van een
aantal wegverbredingen nam de snelheid weer toe, juist ook tijdens de spits. In 2014 is er weer een
daling van de snelheid in de spits ingezet. Buiten de spits neemt de gemiddelde reissnelheid
geleidelijk toe. De afgelopen jaren daalde het aantal trajecten met de gewenste reistijd in de spits,
maar in 2017 is weer een stijging te zien naar 91% van de aangewezen trajecten (zie bovenstaande
figuur).
Ten opzichte van de voorgaande jaren is er ook een verschil in reistijdverlies te zien. Reistijdverlies is
het aantal tijd dat je verliest aan reizen. Reistijdverlies op het hoofdwegennet nam in 2017 toe met
3,2% ten opzichte van 2016, terwijl de verkeersomvang op het hoofdwegennet toenam met 1,7%.
Het reistijdverlies blijft hiermee in 2017 nog 7,7% onder het niveau van 2008, het historisch
hoogtepunt (indexcijfer 104 indien 2010 =100). Opvallend hierbij is dat het hoofdwegennet nu 12%
meer verkeer verwerkt dan in 2008 18 .

18

100

Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid. (2018, oktober). Kerncijfers Mobiliteit 2019.Den Haag: Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat.

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

Figuur 3.10: Reissnelheid en reistijd per auto. Rechtstreeks overgenomen uit balans van de
leefomgeving 2018 van PBL. Via: https://themasites.pbl.nl/balansvandeleefomgeving/wp-content/
uploads/pbl-2018-balans-van-de-leefomgeving-2018-3160.pdf.
In Nederland werden in 2017 ruim 194 miljard reizigerskilometers gemaakt (inclusief bij schatting
van het aantal vakantiekilometers, CBS Statline). Van deze kilometers werd bijna de helft gemaakt in
de Randstad, een derde in de Intermediaire Zone en een vijfde in overig Nederland. Tussen 2010 en
2016 groeide het aantal reizigerskilometers licht, met name in de Randstad en de Intermediaire Zone.
In Overig Nederland is een daling waarneembaar van 0,8%. Tussen 2010 en 2016 is vooral het aantal
reizigerskilometers in het openbaar vervoer gestegen. Het aantal autokilometers daalt jaarlijks licht,
behalve in de Randstad. Het aantal kilometers per fiets of te voet groeit in de Randstad en
Intermediaire Zone, maar daalt in Overig Nederland 19 .

19

Decisio, 2018, Uitwerking en concretisering doelen Nationale Omgevingsvisie. Decisio: Amsterdam

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

101

Aantal km (in mld.)

Groei 2010-2016

2010

2016

In km (in mld.)

Jaarlijks in %

Auto, waarvan:

144

141

-3

-0,4%

Randstad

62

62

0

0,1%

Intermediaire Zone

52

50

-2

-0,5%

Overig Nederland

31

29

-2

-1,1%

Openbaar vervoer, waarvan:

20

23

3

2%

Randstad

11

13

1

1,9%

Intermediaire Zone

5

6

1

2,9%

Overig Nederland

3

4

1

1,0%

Fietsen/lopen, waarvan:

19

20

0

0,3%

Randstad

9

10

1

1,3%

Intermediaire Zone

7

7

0

0,2%

Overig Nederland

4

4

-0

-0,9%

Figuur 3.11 uit Eindrapport van Decisio
Referentiesituatie
Door de economische en demografische groei en verbeteringen van de infrastructuur zal het totaal
aan afgelegde kilometers in Nederland toenemen (figuur 3.12). Er zullen niet zozeer meer reizen
worden gemaakt, maar vooral langere reizen. Het aantal reizigerskilometers zal in vergelijking met
2010 naar verwachting toenemen met 14% (laag scenario) tot ruim een derde in 2050 (hoog
scenario). Vooral de bevolkingsgroei, verandering van bevolkingssamenstelling en de
welvaartsontwikkeling zijn bepalend voor deze toename.
Naar verwachting zal het autobezit de komende decennia sterk toenemen. Hierdoor is de groei van
het aantal reizigerskilometers voor de autobestuurder het sterkst. Het autogebruik als passagier
neemt tot 2030 bescheiden toe, daarna volgt stabilisatie of afname. Het treingebruik zal naar
verwachting sterk toenemen tot 2030. Na 2030 laat het lage scenario een lichte afname zien terwijl
in het hoge scenario een verdere toename te zien is. De bus, tram en metro laten een kleine groei
zien. Dit komt door de opkomst van de elektrische fiets en de stijging van het autobezit. Langzaam
verkeer neemt ook beperkt toe. Dit komt door de vergrijzing en het gestegen autobezit 20 .

20

102

CPD/PBL, De Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving. Cahier Mobiliteit

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

Het gebruik van het hoofdwegennet zal in de toekomst de stijgende lijn voortzetten. In 2030 bestaan
er hierdoor in beide scenario’s potentiële knelpunten in het personenvervoer, met name in het gebied
grofweg omsloten door de zeshoek Amsterdam – Zwolle – Arnhem – Eindhoven – Breda - Den Haag.
Het wegverkeer zal vooral rondom de vijf grote steden file gaan ondervinden. Het totaal aantal
voertuigverliesuren blijft in 2030 in het lage scenario vergelijkbaar met het niveau in 2014. Dit is een
daling ten opzichte van de situatie in 2016. In het hoge scenario stijgt het totaal aantal
voertuigverliesuren met circa 70% ten opzichte van 2014. Op het spoor zijn er in 2030 potentiële
knelpunten tussen de steden in de Randstad en op de verbindingen naar de landsdelen. In de grote
steden bevinden de potentiële knelpunten zich met name op tram- en metrolijnen. Verder zijn er
potentiële knelpunten bij busstations of op binnenstadassen buiten de Randstad zoals in
Leeuwarden, Groningen, Zwolle, Nijmegen, Eindhoven en Breda.
In de periode tussen 2030 en 2040 neemt de mobiliteit en het gebruik van de netwerken verder toe.
Hierdoor breiden de potentiële knelpunten in het personenvervoer zich in de zeshoek uit en ontstaan
aanvullende potentiële knelpunten. Potentiële knelpunten op de weg en in het OV stapelen zich op
drukke verbindingen binnen, rond en tussen de grote steden (Amsterdam, Den Haag, Rotterdam,
Utrecht en Eindhoven). Andere potentiële knelpunten zijn gesignaleerd op de verbinding richting
Amersfoort, Zwolle, Breda, Tilburg, Den Bosch, en Arnhem-Nijmegen. Voor het OV ontstaan in deze
gebieden potentiële knelpunten in de hele keten (OV- verbindingen, fietsenstallingen,
stationscapaciteit, treinbezetting, opstelterreinen voor de extra lange treinen, tram- en metrolijnen
en bereikbaarheid van grote busstations).

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

103

Innovaties in het mobiliteitssysteem (zoals zelfrijdende auto’s, openbaar vervoer of E-bikes) of een
andere ruimtelijke ontwikkeling dan verwacht in de scenario’s kunnen van grote invloed zijn op de
ontwikkeling van de mobiliteit. Zo leidt een hoger aandeel van de e-bike, samen met een comfort- en
snelheidsverbetering en een beter netwerk in en naar de steden, tot een groei van het aantal
verplaatsingen met de fiets. De e-bike is dan een concurrent voor zowel OV als de auto 21 . Daarnaast
kunnen data- en IT toepassingen het mogelijk maken om de mobiliteit nog beter te spreiden over tijd
en type vervoer, b.v. door autoverkeer en OV goed op elkaar af te stemmen.

4.3.2 Energienetwerk
Energienetwerk
Definitie: Verandering in de mate waarin vraag en aanbod voor energie zijn verbonden door de aanwezigheid van energie infrastructuur.
Ambitie:
Huidige staat

Het energieaanbod in Nederland wordt bepaald door zowel de winning, invoer, uitvoer, bunkers als ook de
voorraadmutatie van energiedragers. Nederland is voornamelijk afhankelijk van invoer van energie. Hiervan wordt
bijna driekwart weer doorgevoerd naar andere landen. De energievraag in Nederland is in de afgelopen decennia
4
stabiel gebleven. De huidige staat ten aanzien van de verbinding van vraag en aanbod voor energie en de
aanwezigheid van energie-infrastructuur is over het algemeen als redelijk gewaardeerd. Verspreid zijn er knelpunten
ten aanzien van het energienetwerk.

Referentiesituatie

Richting 2030 ontstaan er knelpunten in de verbinding van vraag en aanbod en in het energienetwerk. Zo vormt de
inpassing van duurzame energieopwekking (met name elektriciteit van wind op zee en de transitie naar meer lokale
3 energieopwekking) in toenemende mate een aandachtspunt waarvoor keuzes moeten worden gemaakt. Het is de
verwachting dat de mate waarin vraag en aanbod voor energie zijn verbonden door de aanwezigheid van energieinfrastructuur autonoom afneemt. De referentiesituatie is daarom als matig gewaardeerd.

Definitie
Bij energienetwerk wordt gekeken naar de verandering in de mate waarin vraag en aanbod voor
energie zijn verbonden door de aanwezigheid van energieinfastructuur.
Huidige ambitie
Buiten de algemene ambitie dat een goede energievoorziening overal in Nederland moet worden
gegarandeerd, is een algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator met
betrekking tot de fysieke leefomgeving is niet beschikbaar. Daarom is voor de waardering van de
huidige en referentiesituatie gebruik gemaakt van expert judgement.
Huidige staat
Het energieaanbod in Nederland wordt bepaald door zowel de winning, invoer, uitvoer, bunkers als
ook de voorraadmutatie van energiedragers. In het stroomschema (zie Figuur 3.13) wordt de
voorraadmutatie verwaarloosd.

21

104

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2017, 1 mei). Nationale Makt- en Capaciteitenanalyse 2017. Den Haag: Ministerie
van Infrastructuur en Waterstaat.

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

In Nederland wordt voornamelijk aardgas gewonnen, namelijk 1 617 PJ van de 2 023 PJ van de in
totaal gewonnen energie. De overige winning wordt aangevuld met kleinere hoeveelheden aardolie,
hernieuwbare energie en overige energiedragers gewonnen. Nederland is vooral afhankelijk van de
invoer van energie, dit betreft energiedragers die in Nederland niet aanwezig zijn, zoals ruwe aardolie
en aardolieproducten. Op kleinere schaal wordt er steenkool, aardgas en elektriciteit ingevoerd. In

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

105

2016 werd in totaal 11 275 PJ ingevoerd. Naast de winning en de invoer wordt energie ook
uitgevoerd, 9 559 PJ in 2016. Nederland voert vooral aardolie(producten), steenkool en aardgas uit.
Nederland wint zelf geen aardolie, maar is een belangrijke doorvoer voor dit product. Daarnaast
wordt ook meer dan de helft van het gewonnen en ingevoerde aardgas (2 983 PJ) naar het buitenland
uitgevoerd (1 748 PJ).
Naast het aanbod van energie bestaat ook de vraag naar energie. Nederland blijkt een doorvoerland
te zijn. Veel van de ingevoerde en gewonnen energie wordt uitgevoerd naar het buitenland, 9 559 PJ
van de 13 298 PJ. Het resterende deel, 3 155 PJ, wordt verbruikt in Nederland zelf. Het grootste deel
van de energie is het verbruik van aardolie(producten) en aardgas, respectievelijk 1 227 PJ en 1 252 PJ.
Kool(producten), hernieuwbare energie en overige energiedragers vullen het overige verbruik aan.

Figuur 3.14 Verbruik in PJ per energiedrager, 2016
Het verbruik van energie is in de afgelopen decennia gelijk gebleven. In sommige jaren is er een
uitschieter, maar algemeen genomen is het stabiel gebleven. Bij huishoudens ligt dit net boven de
400 PJ, waarbij aardgas met stip bovenaan staat. Het verbruik in aardgas schommelt in de afgelopen
decennia, waar het verbruik in elektriciteit toeneemt. De overige energiedragers blijven stabiel in het
verbruik (zie figuur 3.15).

Figuur 4.95 Energieverbruik door huishoudens in Nederland, 1990-2016. Bron: CLO, 2018c
In de economische sectoren is het energieverbruik de afgelopen jaren op hetzelfde niveau gebleven.
De sector de industrie blijft overduidelijk de grootverbruiker van energie. De industrie verbruikt
namelijk ongeveer 60% van alle energie (zie figuur 3.16).

106

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

Figuur 3.16 Energieverbruik per sector in Nederland, 2011-2016. Bron: CLO, 2018d
Referentiesituatie
In december 2015 sloten 195 landen het klimaatakkoord van Parijs. Dit zorgt voor een grote
energietransitie opgave voor Nederland, waarbij er minder gebruik gemaakt moet gaan worden van
fossiele brandstoffen. Als gevolg van internationaal klimaatbeleid en bindende Europese afspraken
zal de samenleving zuiniger om gaan springen met energie en het aandeel hernieuwbare energie
toenemen. Er zal sprake zijn van een absolute ontkoppeling: terwijl de economie groeit, daalt het
energieverbruik en is er een vermindering van de uitstoot van broeikasgassen (RHDHV, 2016). Het EUdoel voor het aandeel hernieuwbare energie in 2020 is 14%. Naar verwachting zal het aandeel
duurzame energie groeien tot 12,4% in 2020 en 16,7% in 2023 (ECN, 2017). Hiermee zal het doel van
14% hernieuwbare energie in 2020 nog niet behaald worden. In diverse gebieden zijn b.v.
warmtenetten in studie of planning zijn. Onderdeel hiervan is de warmterotonde tussen Rotterdam,
Den Haag en Leiden. Dit is een project om op regionale schaal warmte uit te wisselen door middel
van nieuwe en bestaande warmteleidingen. Daarnaast kan de aanleg van nieuwe riolering
gecombineerd worden met vernieuwingen van de ondergrondse infrastructuur en openbare ruimte.
Tevens kan nieuwe riolering bijdragen aan de energietransitie (riothermie) en klimaatadaptatie. Dit
geeft de verandering weer in aanbod van energie.
De autonome ontwikkeling van de finale energievraag, volgens de WLO-scenario’s is opgenomen in
figuur 3.17. In zowel het scenario Hoog als in het scenario Laag is sprake van een verschuiving van
fossiele bronnen naar hernieuwbare bronnen. Daarnaast is ook een forse energiebesparing voorzien.
Deze leidt per saldo tot een afname van het energieverbruik en compenseert ruimschoots voor de
extra vraag naar energie die ontstaat door de economische en demografische ontwikkelingen.

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

107

4.3.3 Digitaal netwerk
Digitaal netwerk
Definitie: Verandering in de digitale verbondenheid door de aanwezigheid van digitale infrastructuur.
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van de digitale verbondenheid door de aanwezigheid van digitale infrastructuur is over
het algemeen overwegend goed te noemen. Nederland heeft uitstekende digitale verbindingen. De beschikbaarheid
4 van zowel vast als mobiel snel internet is in Nederland groot. Zowel de Nederlandse mobiele als vaste netwerken
scoren in internationaal verband erg goed. Hoewel Nederland vooroploopt in Europa zijn er lokaal nog plaatsen die
achterlopen.

Referentiesituatie

Richting 2030 is de verwachting - ondanks onzekerheid over technologische ontwikkelingen - het digitaal netwerk
overwegend goed te noemen blijft. De toenemende digitalisering stelt steeds hogere eisen aan de digitale
4
infrastructuur. Om een kwalitatief hoogwaardige digitale verbondenheid te behouden heeft het Rijk o.a. een Actieplan
Digitale Connectiviteit opgesteld.

Definitie
Met betrekking tot digitaal netwerk wordt gekeken naar de verandering in de digitale verbondenheid
door de aanwezigheid van digitale infrastructuur.
Huidige ambitie
Het is in het Actieplan Digitale Connectiviteit de ambitie om te beschikken over een kwalitatief
hoogwaardige connectiviteit die een grote diversiteit aan vraag kan bedienen en altijd en overal
beschikbaar is tegen concurrerende tarieven (Rijksoverheid, 2018g). Een algemene kwantificering
voor het ambitieniveau van deze indicator met betrekking tot de fysieke leefomgeving is niet
beschikbaar. Daarom is voor de waardering van de huidige en referentiesituatie gebruik gemaakt van
expert judgement.

108

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

Huidige staat
Digitalisering transformeert onze economie en maatschappij in een razendsnel tempo. Dit is een
wereldwijde ontwikkeling, waarbij digitale technologieën op steeds meer plekken worden ingezet.
Nederland heeft uitstekende digitale verbindingen. Onze mainports hebben wereldwijd een
aanzienlijk belang en de Amsterdam Internet Exchange is een van werelds grootste internethubs.
Digitalisering is een belangrijke bron van innovatie en nieuwe bedrijvigheid, en daarmee van groei.
Zeven Nederlandse provincies behoren hierdoor tot de meest innovatieve regio’s in Europa. Ook
scoren de Nederlandse regio’s goed tot zeer goed op het aanbieden van een langdurige aantrekkelijke
omgeving voor bedrijven en bewoners.
De beschikbaarheid van zowel vast als mobiel snel internet is in Nederland groot en de toenemende
digitalisering stelt steeds hogere eisen aan de digitale infrastructuur. Zowel de Nederlandse mobiele
als vaste netwerken scoren in internationaal verband erg goed. Nederland kent snelle mobiele 4Gnetwerken en twee kwalitatief hoogstaande vaste netwerken. De hoogstaande mobiele en vaste
infrastructuren zorgen ervoor dat Nederland een gunstig ondernemings- en vestigingsklimaat heeft.
Een goede digitale infrastructuur zorgt voor mogelijkheden om te digitaliseren en zo te innoveren en
op die manier zorg te dragen voor een groter welzijn. De ambitie is dat Nederland zijn internationale
toppositie behoudt met vaste en mobiele communicatienetwerken van wereldklasse. Om ook in de
toekomst op dit gebied een sterke positie te behouden is van belang dat de randvoorwaarden op orde
zijn. En dat op die manier sprake blijft van voldoende beschikbare, betrouwbare en snelle netwerken.
Aanzienlijke investeringen zijn nodig om aan deze toenemende behoefte aan digitale connectiviteit
te blijven voldoen. Hoewel Nederland vooroploopt in Europa zijn er nog plaatsen die achterlopen.
Voorkomen moet worden dat kansen gemist worden of delen van de samenleving uitgesloten
worden van de zich snel veranderende digitale omgeving.
Internationale datakabels maken het internetverkeer en de uitwisseling van internationaal
dataverkeer mogelijk. Ze vormen de hoofdtransportassen van de digitale economie. Deze kabels die
via de Noordzee aanlanden dienen ruimtelijk gevrijwaard te worden van andere ruimtelijke
ontwikkelingen en ruimtelijk gereserveerd voor onderhoud, vervanging en uitbreiding.
Datacenters vormen het hart van de digitale samenleving. Hier vindt de dataopslag plaats van het
internetverkeer en digitale systemen. Nederland neemt een belangrijke positie in als vestigingsplaats
van datacenters in Europa. Met ruim een derde van alle datacenters (en qua totale omvang ongeveer
twee derde) ligt de kern van de datacentersector in Nederland in de MRA, bij de Amsterdam Internet
Exchange (AMS-IX) (Dutch Datacenters, 2019). De grote vestigingen van Google en Microsoft zijn
buiten deze “dataport” te vinden, respectievelijk in Eemshaven en Middenmeer. Daarnaast is een
verspreid patroon van kleinere regionale datacenters. Het Rijk wil de groei van datacenters
bevorderen op die locaties waar duurzame energie voor handen is, de restwarmte geleverd kan
worden aan warmtenetwerken voor levering aan het stedelijk gebied en digitale connectiviteit
voldoet aan de eisen van marktpartijen.
Referentiesituatie
Nederland heeft een kwalitatief hoogwaardige connectiviteit en wil die behouden. Daartoe is het
noodzakelijk dat investeringen van marktpartijen blijven plaatsvinden, b.v. in nieuwe technieken als
5G, en dat voorzien wordt in de behoefte van verschillende gebruikers. In het Actieplan Digitale
Connectiviteit die voor de zomer 2018 naar de Kamer is gestuurd, wordt invulling gegeven aan deze
ambitie en worden acties geformuleerd hoe hierop in te zetten. Het actieplan digitale connectiviteit
focust op randvoorwaarden als de beschikbaarheid van voldoende frequenties (onder andere voor
5G), de vormgeving van het lokale beleid (leges, precario, gemeentelijke regels voor het leggen van
kabels en het plaatsen van antennes), bevordering van de benodigde investeringen (b.v. door
concurrentie en beleid voor het buitengebied), de continuïteit van netwerken (betrouwbaarheid en
redundantie) en innovatie (waaronder pilots voor 5G). Op sommige onderwerpen heeft de
Rijksoverheid een sterke rol (zoals frequentie uitgifte) en op andere een meer faciliterende. Concreet
wordt erop ingezet dat in 2023 overal in Nederland 100 Mbps moet kunnen worden afgenomen en
het streven van het kabinet is dat tegen die tijd een grote meerderheid van de huishoudens al de
beschikking kan hebben over een 1 Gbps verbinding. Met mobiele netwerken moeten daarnaast in
elk geval basisdiensten altijd en overal kunnen worden geraadpleegd. Van belang is dat de
randvoorwaarden voor de digitale infrastructuur hierbij op orde zijn.

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

109

Specifiek wil het Rijk in samenwerking met de andere overheden de impact van de toename van
antennemasten nader in kaart brengen en ernaar streven via best practices, standaardisering en
efficiënt ruimtegebruik de uitrol bevorderen. Ook wil het Rijk de groei van de datacenters faciliteren
op die locaties waar duurzame energie voor handen is, b.v. de aanlandingslocaties van wind op zee, de
restwarmte geleverd kan worden aan warmtenetwerken voor levering aan het stedelijk gebied en
digitale connectiviteit voldoet aan de eisen van marktpartijen. Ingezet wordt om te komen tot een
nationale strategie datacenters passend binnen de energietransitie en benutting van
warmtenetwerken en clustervorming. De ontwikkeling van datacenters zal gemonitord worden zodat
kan worden ingespeeld op wijzigende omstandigheden, zoals de groei in edge computing en
regionale datacenters.
De rijksoverheid streeft naar een goede digitale connectiviteit en daarom zet zij zich in om overal in
Nederland dit beschikbaar te hebben. Daarnaast wordt de uitrol van een nieuwe generatie voor
mobiele netwerken uitgevoerd. Regionale verschillen in mobiel bereik worden beperkt door bij de
gunning van de frequenties een minimaal dekkingspercentage op te leggen. Het Rijk zal in
samenwerking met de andere overheden de impact van de toename van antennemasten nader in
kaart brengen en ernaar streven via best practises, standaardisering en efficiënt ruimtegebruik de
uitrol bevorderen.

110

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

4.3.4 Vestigingslocaties
vestigingslocaties
Definitie: Verandering in areaal en kwaliteit van vestigingslocaties voor specifieke sectoren
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van het areaal en kwaliteit van vestigingslocaties voor specifieke sectoren is over het
algemeen redelijk te noemen. Nederland kent een aantal stedelijke regio’s die gezichtsbepalend zijn voor de
internationale concurrentiepositie en elk hun eigen sterktes kennen: de Noord- en Zuidvleugel van de Randstad en
4 de Brainport Eindhoven. Deze gebieden hebben een grote aantrekkingskracht op (inter)nationale kennis, arbeid en
kapitaal. Daarnaast heeft Nederland uitstekende verbindingen en scoren de Nederlandse regio’s goed tot zeer goed
op het aanbieden van een langdurige aantrekkelijke omgeving voor bedrijven en bewoners. In krimpregio’s is de
kwaliteit van vestigingslocaties nog een aandachtspunt en er is verschil in kwantiteit en kwaliteit per regio.

Referentiesituatie

Richting 2030 komt het areaal en de kwaliteit van vestigingslocaties voor specifieke sectoren onder druk te staan; de
2 staat wordt als redelijk gewaardeerd met een toenemend aantal knelpunten. Voor sectoren belangrijke
vestigingslocaties in en rond de steden en op goed bereikbare locaties worden herontwikkeld, vaak tot woonlocaties.

Definitie
Hierbij wordt gekeken naar de verandering in areaal en kwaliteit van vestigingslocaties voor
specifieke sectoren.
Huidige ambitie
Er is geen algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator met betrekking tot de
fysieke leefomgeving beschikbaar. Beleid voor vestigingslocaties wordt door decentrale overheden
(verschillend) ingevuld. De waardering van de huidige en referentiesituatie is bepaald op basis van
expert judgement.
Huidige staat
Nederland kent een aantal stedelijke regio’s die gezichtsbepalend zijn voor de internationale
concurrentiepositie: de Noord- en Zuidvleugel van de Randstad en de Brainport Eindhoven. Deze
gebieden hebben een grote aantrekkingskracht op (inter)nationale kennis, arbeid en kapitaal.
Daarnaast heeft Nederland uitstekende digitale verbindingen. Onze mainports hebben wereldwijd
een aanzienlijk belang, de Amsterdam Internet Exchange is één van 's werelds grootste internethubs
en zeven Nederlandse provincies behoren tot de meest innovatieve regio’s in Europa. Ook scoren de
Nederlandse regio’s goed tot zeer goed op het aanbieden van een langdurige aantrekkelijke
omgeving voor bedrijven en bewoners.
Elke regio in de Nederlandse economie kent zo z’n eigen sterktes. De onderlinge nabijheid van
(kennisintensieve) economische activiteiten in een bepaalde regio is, zeker in grootstedelijke
gebieden, gunstig voor de productiviteitsontwikkeling. De nabijheid van kennis en verwante
bedrijvigheid, lokalisatievoordelen, lokale arbeidsmarkten en onderwijsaanbod, de fysieke
bereikbaarheid en de kwaliteit van woonomgeving en vestigingsklimaat spelen daar een rol bij. Ook
een goede verbinding tussen de verschillende economische zwaartepunten van de regio’s is eveneens
essentieel voor het nationaal verdienvermogen.
Behoefte in kwantiteit en kwaliteit verschilt per regio: er zijn groeiende, stabiele en krimpende
regio’s. In regio’s (b.v. de Waddeneilanden) met een groeiende woningvoorraad kan leegstand en
verwaarlozing van de openbare ruimte toenemen en het voorzieningenniveau, de werkgelegenheid
en de bereikbaarheid afnemen. Daardoor zal de leefomgevingskwaliteit kunnen dalen, wat impact
heeft op de aantrekkelijkheid van een vestigingslocatie (Ministerie IenW, 2018).
Referentiesituatie
Doordat steden belangrijke locaties zijn voor het vestigen van bedrijven, is het belangrijk om te
weten hoe Nederlandse steden zich zouden moeten en gaan ontwikkelen in de toekomst. Het
opleidingsniveau van een stad blijkt een betrouwbare indicatie te zijn een stedelijke groei. Steden
met een hoogopgeleide beroepsbevolking presteren goed gepresteerd. Om het relatieve voordeel van
de Nederlandse economie te behalen is een hoogopgeleide beroepsbevolking van doorslaggevend
belang (CPB, 2010). Om in de toekomst een hoogopgeleide bevolking te behouden moet geïnvesteerd

Economische omgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

111

worden in onderwijs. Het huidige beleid zet niet in op grote groei van het onderwijs, waardoor de
toekomst onzeker is qua opleidingsniveau in steden (zie Kennis & Innovatie). Dit kan ervoor zorgen
dat bedrijven wegtrekken uit de stedelijke gebieden of zelfs uit Nederland. Daarnaast is de trend dat
de bereikbaarheidsproblemen (congestie) toenemen in de stad (zie Bereikbaarheid). Dit zorgt voor
onvoldoende kwalitatief hoogwaardige en goed bereikbare locaties.
Locaties zijn en blijven belangrijk. Kapitaal en arbeid zijn steeds mobieler, mede door de globalisering.
Dit geeft het risico dat wanneer een locatie niet de juiste kwaliteit heeft en niet beschikt over de
juiste (digitale) verbindingen, het kapitaal en arbeid eenvoudig naar een andere locatie kan
verhuizen. Dit betekent dat een locatie een goede combinatie moet zijn van kwaliteit, verbindingen
en arbeid (CPB, 2010). Voor Nederland geldt dit vooral voor de vier grote steden, waar de focus van
bedrijven ligt qua vestigingslocatie. Deze nadruk op steden betekent dat er een groeiende
differentiatie is tussen het stedelijke en landelijke gebied. Dit brengt een extra onzekerheid en risico
met zich, want het is moeilijk voorspelbaar hoe het landelijk gebied zich onder dit toekomstbeeld
ontwikkelt.
De focus op steden zorgt voor een onzekerheid voor het landelijk gebied. Steden kunnen alleen
belangrijk blijven als ze een hoogopgeleide beroepsbevolking hebben, goede bereikbaarheid hebben
en de juiste kwaliteit hebben. Dit maakt ze tot goede vestigingslocaties. Door onvoldoende beleid
voor onderwijs, groeiende congestie in de Randstad en de concurrentie van andere (internationale)
steden zal de toekomst lastig worden voor de steden als vestigingslocaties. Hierdoor scoort de
referentiesituatie slechter dan de huidige staat.

112

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Economische omgeving

5 Woonomgeving
5.1 Wonen & woonomgeving
5.1.1 Woningbouwlocaties
Woningbouwlocaties
Definitie: Verandering in areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van het areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties wordt als matig gewaardeerd. Er
is een grote woningvraag, maar een niet toereikend woningaanbod. Nederland kent een lange trend van groei in
huishoudens, met name éénpersoonshuishoudens. Er is een toenemende vraag naar (nieuwbouw)woningen. Door
2
de toenemende vraag stijgen de woningprijzen, zeker omdat het woningaanbod niet toereikend is aan de vraag.
Regionaal zijn duidelijke verschillen te zien qua prijzen, maar ook is er buiten de stedelijke gebieden voldoende
ruimte voor woningbouwlocaties, maar is die ruimte in het stedelijk gebied schaars.

Referentiesituatie

Richting 2030 blijft er sprake van een groeiende druk op het woningaanbod; ondanks dat locaties worden
2 (her)ontwikkeld, blijft de vraag groter dan het aanbod. Ook de toename van het aantal huishoudens draagt hier aan
bij.

Definitie
Deze indicator beschouwt de verandering in areaal en kwaliteit van woningbouwlocaties.
Huidige ambitie
Er is geen algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator met betrekking tot de
fysieke leefomgeving beschikbaar. Beleid voor woningbouwlocaties wordt door decentrale overheden
(verschillend) ingevuld. De waardering van de huidige en referentiesituatie is bepaald op basis van
expert judgement.
Huidige staat
Nederland had op 1 januari 2018 ruim 7,9 miljoen huishoudens. Het aantal huishoudens (ten
opzichte van 2006) is naar verhouding sterker, met name als gevolg van de opkomst van de
éénpersoonshuishoudens. In 2018 zijn er in Nederland ruim 2,9 miljoen éénpersoonshuishoudens en
ruim 4,8 miljoen meerpersoonshuishoudens (CBS, 2019). Nederland kent een lange trend van groei in
huishoudens (zie Figuur 4.1). Dit geeft aan en bevestigt dat er in Nederland een groei in vraag naar
woningen.

Figuur 5.1 Aantal huishoudens in Nederland, periode 1950-2018. Bron: CBS, 2019.

Woonomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

113

Nederland telde op 1 januari 2019 ruim 7,8 miljoen woningen. Dat zijn bijna 74 duizend woningen
meer ten opzichte van een jaar eerder. Tussen 2000 en 2009 groeide de woning voorraad door
nieuwbouw jaarlijks met ruim 1%. Door de economische crisis is de groei sinds 2010 licht gedaald. In
2015 kwam hier weer een stijgende lijn in. In 2017 werden ongeveer 63 duizend
nieuwbouwwoningen gebouwd, een toename vergeleken met de 55 duizend nieuwbouwwoningen
in 2016. Naar verwachting zal de bouwproductie de komende jaren blijven toenemen, richting de 70
duizend nieuwbouwwoningen per jaar (Bouwend NL, 2015). De afgelopen jaren is een belangrijk deel
van de woningbouw gerealiseerd binnen het bestaand stedelijk gebied. Nieuwe woonwijken zijn
gerealiseerd in hogere dichtheden dan voorheen en/of er is verdicht in het bestaande woongebied.
De opleving van de woningmarkt in de afgelopen jaren heeft ertoe geleid dat in enkele stedelijke
regio’s sprake is van een oplopend woningtekort. Dit speelt met name in de Noordvleugel van de
Randstad (Haarlem, Haarlemmermeer, Amsterdam, Zaanstad, Almere, Utrecht en Amersfoort), in en
rond Den Haag, Rotterdam, Leiden, Delft/Westland, Groningen, Zwolle, Enschede, Arnhem, Nijmegen,
Breda, Eindhoven, Den Bosch en Maastricht. De groeiende economie, stijgende koopkracht en de lage
rente zorgen dat de woningprijzen stijgen. Ten opzichte van vorig jaar zijn de huizenprijzen met circa
9% gestegen. Regionaal zijn duidelijke verschillen te zien, waarbij prijzen in West-Nederland
aanzienlijk hoger liggen dan in de rest van het land. Waar Amsterdam de afgelopen jaren koploper
was qua prijsstijgingen, kenden in het eerste kwartaal van 2018 Rotterdam en Den Haag de hoogste
stijgingen. Bewoners van G4-steden zijn vaker woningen in buurgemeenten gaan kopen. Tussen 2013
en 2017 is het aantal verhuisde personen gestegen van bijna 1,5 miljoen naar bijna 1,9 miljoen. In
2018 is het aantal transacties gestabiliseerd met in het eerste kwartaal van 2018 iets minder
verhuizingen dan in het eerste kwartaal van 2017, maar nog altijd duidelijk meer dan in de eerste
kwartalen van de jaren daarvoor.
Referentiesituatie
Het CBS raamde in 2018 een groei van de bevolking in Nederland naar 18,4 miljoen inwoners in 2050
met als ondergrens 17,4 miljoen en als bovengrens 19,3 miljoen. De bevolking groeit voornamelijk
door migratie (meer immigratie dan emigratie) en door de stijgende levensduur. Verwacht wordt dat
de bevolkingsgroei zich concentreert in de Randstad, Noord-Brabant en delen in Gelderland en
Overijssel en daarbinnen in de grote steden en de randgemeenten eromheen. Eventuele krimp of
stabilisatie van de bevolking treedt vooral op in een aantal regio’s aan de grens. Daarnaast zijn er op
lange termijn veel regio’s waar het onzeker is of krimp dan wel groei zal optreden. De mogelijke
gevolgen van een demografische krimp is dat de een daling is te zien in de vraag op de woningmarkt
in de desbetreffende regio. Dit kan resulteren in een overaanbod of leegstand van woningen, winkels
en andere voorzieningen (CBS, 2018d).

114

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Woonomgeving

Door huishoudensverdunning (toename van eenpersoonshuishoudens) zal de woningvraag, ook
buiten de Randstad, tot 2050 toenemen. In een aantal stedelijke regio’s in het westen van het land
gaat - binnen de beperkingen van het bestaande ruimtelijk beleid - de ruimte voor de benodigde
woningen binnen de regio knellen. Doordat het ruimtegebruik per werkende afneemt en functies van
de binnenstad naar buiten verschuiven (als gevolg van schaalvergroting) ontstaan er langdurige
overschotten op de markten van bedrijfsvastgoed, kantoren en winkels. Het aantal huishoudens
neemt tussen nu en 2040 toe. Naar verwachting komen er in 2040 1,1 miljoen huishoudens bij. De
groei vlakt vanaf de jaren dertig wel af. In grote delen van het land blijft het aantal huishoudens in de
komende dertig jaar naar verwachting toenemen. Rekening houdend met de onzekerheden (die
worden bepaald door immigratie, economische ontwikkeling en woningbouw) is het vrij zeker dat het
aantal huishoudens in 2040 tussen de 7,2 (laag scenario) en de 9,8 miljoen (hoog scenario) ligt
(RHDHV, 2016; Primos, 2018). Vooral in de Randstad en de centrale delen van Nederland neemt het
aantal huishoudens het sterkst toe. Huishoudenskrimp lijkt geen wijdverbreid fenomeen te worden
in Nederland. Alleen voor de regio’s in de periferie van Nederland is huishoudenskrimp voorzien.
Daarbij nemen de verschillen tussen de Randstad en krimpgebieden toe.
Door de toename van het aantal huishoudens neemt de woningbehoefte in de stadsgewesten, en
dan vooral in de Randstad, tot 2040 toe met zo’n 700.000 woningen. In Nederland kan zo’n 35 tot
70% van de woningen worden gebouwd in de steden, afhankelijk voor hoe sterk de bevolking het
aantal huishoudens groeien. De éénpersoonshuishoudens leggen een grote druk op het
woningaanbod. In 2030 zijn er in Nederland naar verwachting 3,4 miljoen éénpersoonshuishoudens.
Ten opzichte van 2,9 miljoen in 2018 is dat een toename van ongeveer 17% (zie Figuur 4.2). In 2030
bestaat naar verwachting 4 op 10 huishoudens uit een alleenstaand persoon. De groei van het aantal
alleenstaanden met een half miljoen in de komende vijftien jaar komt vooral doordat steeds meer
ouderen alleen achter blijven na het overlijden van hun partner. In 2030 is 40 procent van de
alleenstaanden 65 jaar of ouder.

Woonomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

115

De voorziene huishoudenskrimp in krimpgebieden (circa 7.000 huishoudens 2010-2040) kan vooral in
de minst aantrekkelijke dorpen/wijken resulteren in een vicieuze cirkel van dalende woningprijzen,
leegstand, concentratie van kansarmen en leefbaarheidsproblemen. Op lange termijn wordt de
problematiek versterkt als de grote geboortecohorten 1945-1970 hun woningen achterlaten. Door de
onderlinge afhankelijkheid van de woningmarkt en de algemene economische conjunctuur kunnen
golfbewegingen van de woningbouwproductie, de koopprijzen en de economische structuur elkaar
versterken (Ministerie IenW, 2018).
Figuur 5.3 Verwachte woningbehoefte per provincie (Primos, 2018).

116

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Woonomgeving

5.1.2 Voorzieningen
Voorzieningen
Definitie: Verandering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van voorzieningen
Huidige staat

De staat ten aanzien van de aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van voorzieningen wordt over het algemeen als
3 redelijk gewaardeerd. In stedelijke gebieden is het voorzieningenpeil goed op orde. In landelijke gebieden is sprake
van krimp, waardoor het draagvlak voor voorzieningen vermindert. Landelijk is er sprake van een wisselend beeld.

Referentiesituatie

Richting 2030 blijft het voorzieningenniveau over het algemeen redelijk. Regionale voorzieningen buiten dorpen
3 worden op sommige plaatsen minder bereikbaar. Het Rijk richt zich in landelijke gebieden op het centreren van
voorzieningen.

Definitie
Deze indicator beschouwt de verandering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van voorzieningen.
Huidige ambitie
Er is geen algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator met betrekking tot de
fysieke leefomgeving beschikbaar. Beleid voor voorzieningen wordt door decentrale overheden
(verschillend) ingevuld. De waardering van de huidige en referentiesituatie is bepaald op basis van
expert judgement.
Huidige staat
De Nederlandse stedelijke regio’s vormen op nationale schaal een polycentrisch netwerk van door
open ruimten gescheiden, maar goed verbonden stedelijke regio’s. Om de toegang tot groen voor de
stedelingen te behouden, is het belang dat de basisvorm van deze structuur en de open ruimten in
het netwerk behouden blijven. Goede verbindingen tussen de stedelijke regio’s zijn daarbij nodig om
de kracht van het netwerk als geheel te benutten. Stedelijke agglomeraties zijn gezichtsbepalend
voor de economie. Bedrijven zijn hier productiever omdat ze gevestigd zijn in de nabijheid van andere
bedrijven, afnemers en gespecialiseerde toeleveranciers en omdat de afzetmarkt groot is. Bovendien
bieden stedelijke agglomeraties een omvangrijke arbeidsmarkt en een gevarieerd aanbod aan
voorzieningen. Bovendien leidt meer economische activiteit tot meer voorzieningen in de regio, wat
vervolgens weer meer inwoners trekt. De regio Randstad is hierdoor sterk groeiende.
Behoefte in kwantiteit en kwaliteit verschilt per regio: er zijn groeiende, stabiele en krimpende
regio’s. In regio’s (b.v. de Waddeneilanden) met een groeiende woningvoorraad kan leegstand en
verwaarlozing van de openbare ruimte toenemen en het voorzieningenniveau, de werkgelegenheid
en de bereikbaarheid afnemen. Het dalende bevolkingsaantal veroorzaakt dat de aanwezigheid van
voorzieningen onder druk komt te staan. Dit is merkbaar, doordat de nabijheid van voorzieningen in
het landelijk gebied sterk negatief afwijkt van het Nederlandse gemiddeld (CBS, 2019a).
Men moet actief mee doen in de maatschappij, wat betekent dat banen, scholen, winkels,
voorzieningen en recreatiemogelijkheden goed bereikbaar moeten zijn voor iedereen. In stedelijke
gebieden is het voorzieningenpeil goed op orde. In de landelijke gebieden is er sprake van krimp. Door
toenemende afstand tot voorzieningen en relatief hoge kosten van collectieve vervoerswijzen (door
een relatief kleine vervoersvraag) staat de bereikbaarheid van voorzieningen hier onder druk.
Voorzieningen kunnen in deze regio’s, waar hun economisch draagvlak afkalft, vaak beter worden
behouden door een combinatie te maken met andere voorzieningen of functies, b.v. door combinatie
van verschillende typen scholen of van onderwijs- en zorgvoorzieningen.
Referentiesituatie
In 2030 heeft de trend zich doorgezet en bestaan de verschillen tussen het stedelijke en landelijke
gebied nog steeds, Het voorzieningenniveau is in het stedelijke gebied robuust. Dit komt door het
(groeiende) draagvlak en de goede bereikbaarheid van de voorzieningen. In het landelijke gebied
houdt de problematiek juist aan. Er komt er namelijk meer druk te liggen op de voorzieningen in de
perifere gebieden. De krimp in perifere gebieden zorgt voor minder draagvlak voor voorzieningen.
Hierdoor vestigen voorzieningen zich voornamelijk in het stedelijk gebied. Hierdoor zal het

Woonomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

117

voorzieningenniveau sterk dalen in het landelijk gebied. Dit lijkt een vicieuze cirkel te zijn en te
blijven. Daarnaast kent Nederland een aanhoudende trend van vergrijzing. Deze bevolkingsgroep
heeft behoefte aan sociale voorzieningen en deze moeten ook goed bereikbaar zijn (VNG, 2015). De
regionale voorzieningen worden lastiger te bereiken buiten het dorp. Dit komt doordat het Rijk deze
voorzieningen gaat concentreren in het landelijk gebied.

5.1.3 Recreatie
Recreatie
Definitie: Verandering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van recreatiemogelijkheden.
Huidige staat

4

De huidige staat ten aanzien van de aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van recreatiemogelijkheden is
overwegend goed te noemen in Nederland. Wel is er sprake van regionale verschillen.

Richting 2030 zal het (grensoverschrijdend) toerisme naar verwachting verder groeien. Als gevolg van een
Referentiesituatie 3 toenemende druk op bestaande recreatievoorzieningen, kan dit leiden tot negatieve gevolgen voor de kwaliteit van
de beschikbare recreatiemogelijkheden. De referentiesituatie is daarom redelijk gewaardeerd.
Definitie
Deze indicator beschouwt de verandering in aanwezigheid, kwaliteit en nabijheid van
recreatiemogelijkheden.
Huidige ambitie
Er is geen algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator met betrekking tot de
fysieke leefomgeving beschikbaar. Beleid voor recreatievoorzieningen wordt door decentrale
overheden (verschillend) ingevuld. De waardering van de huidige en referentiesituatie is bepaald op
basis van expert judgement.
Wel is in het Nationaal Sportakkoord een ambitie vastgelegd om de toegankelijkheid van
sportaccommodaties voor alle doelgroepen te verbeteren en de bereikbaarheid en toegankelijkheid
van de groene leefomgeving met een drempelloze en aantrekkelijke beweeginfrastructuur verhogen
(Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2018).
Huidige staat
De groeiende Nederlandse bevolking spendeert veel uren aan vrije tijd, zo’n 42,5 uur per week (RIVM,
2018e). Dat wordt voornamelijk ingevuld met wandelen, winkelen en fietsen (zie figuur 4.3).
Recreatie is de laatste decennia uitgegroeid tot een belangrijke sector. Dit komt de economische
(groeiend toerisme) en technologische (groeiend treingebruik) ontwikkelingen. Recreatie heeft ook
invloed op de inrichting en vormgeving van de ruimte. Een voorbeeld hiervan is dat door heel
Nederland routes uitgezet zijn voor wandelaars, pleziervaarders en fietsers om te recreëren. De
wisselwerking tussen mens en natuur heeft het Nederlandse landschap gevormd tot wat het nu is.
Mensen hechten waarde aan natuur en aan cultuurlandschappen, zij ontlenen identiteit aan plekken
en hebben groene ruimte nodig voor hun fysieke en mentale gezondheid. Aantrekkelijke
landschappen nodigen onder andere uit tot recreatie.

118

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Woonomgeving

Figuur 5.4 Aantal ondernomen activiteiten in de vrije tijd door Nederlanders, 2015. Bron: NBTC, 2015
Onder recreatie valt een breed scala aan activiteiten, zoals buitenrecreatie, (water)sport, uitgaan en
culturele bezichtigingen. Hierbij is er een voorkeur voor buitenrecreatie, sport en winkelen om vrije
tijd te besteden (zie Figuur 4.4). Dit brengt wel toenemende ruimteclaims met zich mee, zoals in
verband met de ontwikkeling en de bouw van nieuwe bioscopen, jachthavens en natuur en
recreatiegebieden. Aan de stadsranden gaat het daarbij ook om vrijetijdscomplexen en ‘urban leisure
centers’. Recreëren kan in Nederland bijna overal, waardoor iedereen in de nabijheid is van een soort
recreatie. Er is wel een verschuiving te zien in het recreëren. Men wil tegenwoordig een garantie op
een beleving en is bereid om met de auto grote(re) afstanden af te leggen. De dynamiek van recreatie
is het sterkst langs de randen van de Randstad, de Brabantse stedenrij, de knooppunten Arnhem/
Nijmegen, de Veluwezoom en het Zuid-Limburgse heuvelland (knooppunt Maastricht-Heerlen). In de
landelijke gebieden, zoals Groningen, Friesland en Zeeland, is er een verandering in recreatie. In deze
gebieden wordt de focus gelegd op het koppelen van recreatie aan stedelijke en landelijke
eigenschappen en kwaliteiten (Mommaas et al., 2000).

Figuur 5.5 Percentages bestedingen recreatieve activiteiten in Nederland, 2015. Bron: NBTC, 2015
Referentiesituatie
Het ziet er naar uit dat richting 2030 het grensoverschrijdend toerisme nog verder zal groeien. Als
deze internationale trend ook voor Nederland geldt dan zal het aantal internationale bezoekers in
2030 met 50% zijn toegenomen. Dit geeft meer druk op de kwaliteit van de recreatie . Het is daarom
van belang dat deze bezoekers niet allemaal en alleen maar naar de bestaande hotspots (met name
Amsterdam, de badplaatsen en enkele andere plekken) gaan. Nederland kent verschillende regio’s
met een uniek karakter en beschikt over een divers aanbod van cultuur, natuur en
recreatiemogelijkheden die op dit moment nog maar beperkt worden bezocht. Door bezoekers te
verleiden niet alleen Amsterdam en onze badplaatsen, maar ook deze plekken te bezoeken, kan
toekomstige groei worden opgevangen. Het spreiden van bezoekers naar andere plekken op andere

Woonomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

119

momenten in het jaar kan ook een positieve bijdrage leveren aan de economische ontwikkeling van
diverse regio’s in Nederland. Het kan daar bijdragen aan een nieuwe, positieve dynamiek en
bijbehorende werkgelegenheid. Dit is extra relevant gezien de verwachte verdere toename van het
aantal binnen- en buitenlandse bezoekers in de komende jaren én de achterblijvende economische
dynamiek in een aantal Nederlandse regio’s (Ministerie IenW, 2018).

5.2 Welzijn
5.2.1 Sociale samenhang
Sociale samenhang
Definitie: Verandering in de mate van (ruimtelijke) sociale samenhang
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van de mate van (ruimtelijke) sociale samenhang wordt als redelijk gewaardeerd. De
tevredenheid van de bevolking over de sociale cohesie is in 2017 niet gewijzigd in vergelijking met voorgaande
jaren. Nederland is tevreden over de omgang met mensen in de buurt en de bevolkingssamenstelling in de buurt.
3 Een minderheid ervaart dat de buurt een plaats is waar mensen elkaar helpen en dingen samen doen. Meer dan
gemiddeld contact met de buren komt in minder mate voor. In het algemeen kent men elkaar wel in de buurt en dat
zorgt voor sociale samenhang. Verschil in sociale samenhang is te merken tussen platteland (sterk) en stad
(minder sterk). En in grotere steden is sprake van ruimtelijke segretagie van bevolkingsgroepen in bepaalde wijken.

Referentiesituatie

Richting 2030 komt de (ruimtelijke) sociale samenhang onder druk te staan; de referentie is matig gewaardeerd. Dit
komt onder andere door het ontstaan van verschillen in de opvatting van waarden en normen tussen mensen, de
afname van sociale participatie en de groeiende stroom data, handel en personen. Hierdoor neemt de sociale
2
cohesie autonoom af. Er wordt beperkt ingezet op sociale cohesie en interactie en identificatie van mensen met de
omgeving waar ze deel van uitmaken. De trend ten aanzien van segregatie van bevolkingsgroepen in stedelijk
gebied wordt niet gekeerd, is de verwachting.

Definitie
Deze indicator beschouwt de verandering in de mate van (ruimtelijke) sociale samenhang.
Huidige ambitie
Er is geen algemene kwantificering voor het ambitieniveau van deze indicator met betrekking tot de
fysieke leefomgeving beschikbaar. Beleid voor sociale samenhang wordt door lokale overheden
(verschillend) ingevuld. De waardering van de huidige en referentiesituatie is bepaald op basis van
expert judgement.
Huidige staat
Jaarlijks, en vanaf 2019 tweejaarlijks, wordt een Veiligheidsmonitor opgesteld. Dit rapport geeft het
beste weer hoe het staat met het gevoel van de Nederlandse bevolking over de leefbaarheid van de
woonbuurt, veiligheidsbeleving, criminaliteit, het oordeel van de burger over het functioneren van de
politie en preventiegedrag. Sociale cohesie is onderdeel van de leefbaarheid van de woonbuurt. De
tevredenheid over de sociale cohesie is in 2017 niet gewijzigd in vergelijking met voorgaande jaren.
70% ervaart het als prettig hoe mensen in de buurt met elkaar omgaan. Een vrijwel even groot deel is
tevreden over de bevolkingssamenstelling in de eigen buurt (67%). Dit is vergelijkbaar met 2016,
maar ligt iets lager dan in 2012. Daarnaast voelt 60% zich thuis bij de mensen waarmee ze in de
buurt wonen. Een kleiner aandeel ervaart de eigen woonbuurt als een gezellige buurt waar mensen
elkaar helpen en dingen samen doen (43%) en zegt veel contact te hebben met andere
buurtbewoners (36%). Het gevoel met de buurt scoort dus een ruime voldoende, maar het directe
contact en omgaan met elkaar scoort een onvoldoende. In 2012 en 2016 lag het aandeel met veel
burencontact iets hoger. Daartegenover staat weer dat slechts een klein aandeel maar aangeeft dat
de buurt elkaar persoonlijk nauwelijks kent. Men kent elkaar wel en dat zorgt voor sociale cohesie. In
vergelijking met 2016 is dit iets toegenomen, maar het verschilt niet van 2012 (Ministerie van Justitie
en Veiligheid, 2018).

120

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Woonomgeving

Er bestaan verschillen in het gevoel van sociale cohesie wanneer naar de mate van stedelijkheid
wordt gekeken. Het dorpse karakter van landelijke gebieden zorgt voor meer gevoel van sociale
cohesie in die buurten, deze scoort een 6,9. In zeer sterk stedelijke gebieden scoort de sociale cohesie
net een voldoende, een 5,6 (zie Figuur 4.5). Een aanzienlijk verschil in het gevoel van sociale cohesie
tussen de stedelijke en landelijke gebieden. Een algemene score laat zien dat de sociale cohesie in
Nederland een goede voldoende is, het scoort namelijk gemiddeld een 6,2. Dit is vergelijkbaar met de
voorgaande jaren en dit is dus een stabiele trend (Ministerie van Justitie en Veiligheid, 2018).

Figuur 5.6 Sociale cohesie in de buurt – naar stedelijkheid, 2017. Bron: Ministerie van Justitie en
Veiligheid, 2018
Referentiesituatie
De stabiele trend die in de huidige staat waarneembaar was, zal richting 2030 afnemen. Dit komt
door verschillende redenen, welke voornamelijk vanuit het sociale gedrag ontstaat. In de toekomst
zal men minder streven om gelijkwaardige opvattingen van normen en waarden te hebben. Hierdoor
zullen verschillen ontstaan tussen de gehanteerde normen en waarden binnen de Nederlandse
samenleving. Daarnaast neemt de sociale participatie af. Dit betekent dat werkzaamheden als
vrijwilligershulp, sociale controle in de wijk of ‘je steentje bijdragen aan de maatschappij’ in minder
mate wordt gedaan. Door deze ontwikkelingen kunnen mensen zich ook minder binden met de
omgeving. Dit geeft mensen minder snel een gevoel van dat ze ergens onderdeel van uit maken en
hierdoor vermindert de interactie onderling. Als laatste zorgt de aanhoudende mondialisering en
internationale specialisatie voor concurrentie. Dit zorgt voor een groei in stromen van data, handel en
personen ((e)migratie). Door deze globale ontwikkeling is groei in Nederland niet vanzelfsprekend,
wat tot gevolg heeft dat de mensen, regio’s en economische sectoren niet eerlijk verdeeld worden
over de wereld, en dus ook Nederland. Dit alles is niet bevorderlijk voor de sociale cohesie en de score
voor sociale cohesie neemt om die redenen ook af (Ministerie IenW, 2018).

5.2.2 Inclusiviteit
Inclusiviteit
Definitie: Verandering in de mate waarin iedereen gelijke kansen heeft om deel te nemen aan de samenleving
Huidige staat

De huidige staat ten aanzien van inclusiviteit - de mate waarin iedereen gelijke kansen heeft om deel te nemen aan
de samenleving - is over het algemeen redelijk te noemen. Er wordt grotendeels voldaan aan de ambitie van een
3
inclusieve samenleving, maar er zijn nog knelpunten voor specifieke groepen. Zo is in 2016 gestart met het
verbeteren van de toegankelijkheid en participatie van mensen met een beperking.

Referentiesituatie

Richting 2030 zijn er plannen voor betere toegang tot sport, beleidsparticipatie, digitale wereld, gebouwen,
mobiliteit en werkgelegenheid. Er is verbeterde toegang tot zorg(gebouwen) en stations, er worden meer banen
gecreëerd en beleidsparticipatie wordt makkelijker. Tegelijkertijd doen zich een groot aantal (technologische)
2 ontwikkelingen voor waardoor er risico’s ontstaan voor de gelijke mate waarin iedereen mee kan doen, denk
bijvoorbeeld aan de opgaven voor (en de betaalbaarheid van) verduurzaming, de energietransitie, digitalsiering en
innovaties in mobiliteit. Hoewel lokaal stevig wordt ingezet op een inclusieve samenleving en inclusieve aanpakken,
is de verwachting dat de inclusieviteit in de referentiesituatie matig zal zijn.

Definitie

Woonomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

121

Deze indicator beschouwt de verandering in inclusiviteit. Het betreft de mate waarin iedereen gelijke
kansen heeft om deel te nemen aan de samenleving.
Huidige ambitie
De ambitie in de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) is het streven naar een inclusieve
samenwerking (Rijksoverheid, 2019). Er is geen algemene kwantificering voor het ambitieniveau van
deze indicator met betrekking tot de fysieke leefomgeving beschikbaar. Beleid voor inclusiviteit wordt
door lokale overheden (verschillend) ingevuld. De waardering van de huidige en referentiesituatie is
bepaald op basis van expert judgement.
Huidige staat
Nederland heeft in 2016 het VN-verdrag getekend dat iedereen mee moet kunnen doen aan de
samenleving. In de periode 2018-2021 zet het Rijk in op verbetering van de
participatiemogelijkheden van iedereen (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2018). De
afgelopen jaren heeft het Rijk inspanningen verricht om er voor te zorgen dat stemprocedures,
faciliteiten en voorzieningen adequaat, toegankelijk en makkelijk te gebruiken en te begrijpen zijn.
Teksten op de stempas zijn vereenvoudigd, kandidatenlijsten kunnen telefonisch beluisterd worden
en er is gewerkt aan de toegankelijkheid van stembureaus. Daarnaast zijn er ook methodes en
instrumenten ontwikkeld, zodat mensen met een beperking binnen overheden en organisaties
kunnen helpen met het ontwikkelen van beleid. Naast participatie op beleidsgebied, moet de
toegankelijkheid tot (culturele) voorzieningen ook verbeterd worden. Afgelopen jaren is de
toegankelijkheid voor mensen met een beperking vergroot bij media, bibliotheken, schouwburgen,
concertzalen, festivals en evenementen. Aan musea wordt ook gedacht, alleen duurt dit proces nog
10 tot 15 jaar voordat alle musea toegankelijk zijn voor mensen met een beperking (Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2017).
Een actief leven is ook een belangrijk onderdeel om toegankelijker te maken. Er zijn speciale
stimuleringsprogramma’s opgesteld en er zijn verschillende organisaties die zich hiervoor inzetten.
Dit zijn organisaties als het NOC*NSF en Johan Cruyff Foundation. Een ander belangrijk thema is het
versterken van het contact tussen ouders, begeleiders, onderwijzers, huisartsen en fysiotherapeuten
enerzijds en verenigingen anderzijds. Met als doel: het vergroten van de bewustwording over de
mogelijkheden in een stad of regio en het matchen van vraag en aanbod (Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2017)
Toegankelijkheid kent zowel een fysieke, digitale als sociale component. Door aangepaste wet- en
regelgeving in het huidige Bouwbesluit en het Handboek Toegankelijkheid worden uitgangspunten
meegegeven, waardoor vanaf het begin van een bouwproject rekening wordt gehouden met de
toegankelijk voor mensen met een beperking. Voor de digitale component zijn er de meeste
aandachtspunten. De toenemende digitalisering van goederen, diensten en voorzieningen heeft een
grote impact op de samenleving. Digitale toegankelijkheid is voor iedereen normaal, maar mensen
met een beperking lopen tegen knelpunten aan. Vooral op het terrein van zorg en onderwijs loopt
deze groep tegen obstakels aan. Dit betreft met name toegankelijkheidsproblemen in websites, apps
en andere ICT toepassingen (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2017).
Het mobiel blijven is voor iedereen van belang om mee te blijven doen in de samenleving. Nationale
wetgeving op het gebied van openbaar vervoer –zoals de Spoorwegwet en Wet Personenvervoer
-bevat specifieke sectorale regels die zijn gericht op het verbeteren van de toegankelijkheid en de
rechtsbescherming van personen met een handicap. Via diverse wettelijke regelingen worden
mobiliteitshulpmiddelen en vervoersvoorzieningen beschikbaar gesteld. In het besluit
toegankelijkheid openbaar vervoer worden zaken geregeld omtrent onder andere de toegankelijkheid
van materieel, stations en reisinformatie. De mobiliteit en de informatievoorziening omtrent het
openbaar vervoer is sterk en zichtbaar gegroeid in de afgelopen jaren (Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2017)

122

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

Woonomgeving

Als laatste is werk ook een belangrijk onderdeel om het gevoel te hebben onderdeel te zijn van de
samenleving en het realiseren van inclusiviteit. Het kabinet heeft afspraken gemaakt met sociale
partners om de werkgelegenheid voor werknemers met een beperking te vergroten, die niet
zelfstandig in staat zijn het wettelijk minimumloon te verdienen. Vanaf 2016 zijn in de particuliere
sector 15.600 banen gerealiseerd en in de overheidssector 5.450 banen. Ook zijn gemeenten
verantwoordelijk voor het bieden van beschut werk. Daarnaast is per 1 januari 2017 een wetsvoorstel
in werking getreden dat gemeenten verplicht om beschut werk te bieden aan mensen met een
arbeidsbeperking voor wie een beschutte omgeving de enige mogelijkheid is om te kunnen werken
(Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2017)
Referentiesituatie
Het VN-verdrag heeft ervoor gezorgd dat het Rijk plannen en besluiten heeft opgesteld om de
inclusiviteit te verbeteren. Op de volgende thema’s zijn de volgende plannen opgesteld:
• Wonen en werken: alle woningen moeten toegankelijk worden en er is meer kans op een
betaalde baan (100.000 banen erbij in tien jaar).
• Vervoer: In 2030 zijn alle stations toegankelijk voor iedereen.
• Zorg: verbeterde toegankelijkheid zorggebouwen en makkelijkere toegang tot informatie.
• Overheid: verbeterde toegankelijkheid gebouwen en stembureaus en -hokjes, makkelijkere
toegang tot informatie en meer werknemers met een beperking (Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2018).
Vanwege de vergrijzing zal het aantal mensen met een mentale en/of fysieke beperking, die thuis
wonen, steeds verder toenemen. Naar verwachting zal met de toegankelijkheid van woningen en
gebouwen, de openbare ruimte en het openbaar vervoer voor mensen met een beperking door de
genomen maatregelen verbeteren.

Woonomgeving

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

123

6 BIJLAGE 1 | BRONNEN
Bronvermelding
Atlas Natuurlijk Kapitaal (2019). Atlas van natuurlijk kapitaal. Website: https://www.atlasnatuurlijkkapitaal.nl/kaarten
Binnenlands Bestuur (2009). Nederland krijgt prijs voor aanpak milieurampen. Website: https://www.binnenlandsbestuur.nl/ruimte-en-milieu/nieuws/nederland-krijgt-prijsvoor-aanpak-milieurampen.114925.lynkx
Bouwend NL (2015). Tot 2040 één miljoen woningen nodig. Website: https://www.bouwendnederland.nl/data/sitemanagement/media/Onderdeel%20Nieuws/
Tot%202040%201%20miljoen%20nieuwe%20woningen%20nodig.pdf
CBS (2018). Economisch beeld nagenoeg onveranderd.
CBS (2018a). In 2017 meer verkeersdoden op de fiets dan in de auto. Website: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/17/in-2017-meer-verkeersdoden-op-de-fiets-dan-inde-auto
CBS (2018b). Werkgelegenheid groeit in derde kwartaal. Website: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/46/werkgelegenheid-groeit-ook-in-derde-kwartaal
CBS (2018c). Economisch beeld nagenoeg onveranderd. Website: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/33/economisch-beeld-nagenoeg-onveranderd
CBS bevolkingsprognose, (2018d) en WLO scenario’s demografie, 2015. Website: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/04/bijna-66-duizend-nieuwbouwwoningen-in-2018
CBS (2019). Aantal huishoudens in Nederland, 1950-2018. Website: https://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?
DM=SLNL&PA=37296ned&D1=52-56&D2=0,10,20,30,40,50,(l-1)-l&VW=T
CBS (2019a). Nabijheidsstatistieken per wijk/buurt. Website: https://www.cbs.nl/nl-nl/dossier/nederland-regionaal/wijk-en-buurtstatistieken/nabijheidsstatistieken-per-wijkbuurt
CLO (2016). Veiligheid primaire waterkeringen 2001-2013. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl2043-veiligheid-primaire-waterkeringen
CLO (2016a). Milieukwaliteit en natuur: Gebiedsgrootte terrestrische ecosystemen, 1990-2014. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1588-gebiedsgrootteecosystemen
CLO (2017). Bevoking en wonen. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl2100-opleidingsniveau-bevolking?ond=20907
CLO (2018). Aantal bedreigde soorten in Nederland per 2018
CLO (2018a). Fietsgebruik, 2000-2016.Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl2144-fietsgebruik
CLO (2018b). Bereikbaarheid met de auto en het openbaar vervoer (ov) in 2014, op basis van de bereikbaarheidsindicator (BBI). Website: https://www.clo.nl/indicatoren/
nl2138-bereikbaarheidsindicator-autobereikbaarheid
CLO (2018c). Energieverbruik door huishoudens, 1990-2016. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl0035-energieverbruik-door-de-huishoudens
CLO (2018d). Energieverbruik per sector, 2011-2016. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl0052-energieverbruik-per-sector
CLO (2018e). Rode Lijst Indicator, 1995-2017. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1521-rode-lijst-indicator
CLO (2018f). Fauna in agrarisch gebied. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1580-trend-fauna-agrarisch
CLO (2018g). Fauna Noordzee. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1575-trend-mariene-fauna----living-planet-index
CLO (2018h). Milieukwaliteit en natuur: Kwaliteit en trend stikstofbeschikbaarheid ecosystemen, 2017. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1592-kwaliteitstikstofgevoelige-ecosystemen
CLO (2018i). Milieukwaliteit en natuur: Kwaliteit en trend zuurgraad ecosystemen, 2017. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1593-kwaliteit-verzuringsgevoeligeecosystemen
CLO (2018j). Milieukwaliteit en natuur: Kwaliteit grondwaterafhankelijke ecosystemen, 2017. Website: https://www.clo.nl/indicatoren/nl1594-kwaliteitgrondwaterafhankelijke-ecosystemen
Conventie voor Biologische Diversiteit (2018). Conventie voor Biologische Diversiteit. Website: https://www.cbd.int/
CPB (2010). Samenvatting The Netherlands of 2040. Website: https://www.cpb.nl/sites/default/files/publicaties/bijlagen/nederlandse-samenvatting.pdf
Defensie (2018). NAVO-top: Nederland nog altijd achter halen 2%-norm. Website: https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2018/07/11/navo-top-nederland-nog-altijdachter-halen-2-norm
Deltacommissaris (2015a). Deltaprogramma Waterveiligheid 2015. Website: https://www.deltacommissaris.nl/deltaprogramma/documenten/publicaties/2014/09/16/
deltaprogramma-2015-factsheet-waterveiligheid
Deltacommissaris (2015b). Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie 2015. Website: https://www.deltacommissaris.nl/deltaprogramma/gebieden-en-generieke-themas/
ruimtelijke-adaptatie
Denderen, P.D. van (2015).+B1:B78 Ecosystem effects of bottom trawl fishing. Proefschrift Wageningen Universiteit, Wageningen
Dutch datacenters (2019). Website: https://www.dutchdatacenters.nl/
ECN (2017). Nationale energieverkenning. Website: http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl-2017-nationale-energieverkenning-2017_2625.PDF
EU (2011). De biodiversiteitsstrategie van de EU voor de periode toto 2020. Website: http://ec.europa.eu/environment/pubs/pdf/factsheets/
biodiversity_2020/2020%20Biodiversity%20Factsheet_NL.pdf
EUR-Lex (2018). Samenvatting Kaderrichtlijn Water. Website: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=LEGISSUM:l28002b
IPO, Ministerie van LNV en BIJ12 (2018). Vierde Voortgangsrapportage Natuur. Natuur in Nederland, Stand van zaken eind 2017 en ontwikkelingen in 2018.
Kenniscentrum InfoMil (2018). Grenswaarden en andere luchtkwaliteitsnormen. Website: https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/luchtkwaliteit/regelgeving/wetmilieubeheer/beoordelen/grenswaarden/#h91e707e3-2514-4472-a236-7bf5dcff7217
KiMnet (2015). Fietsen en lopen: de smeerolie van onze mobiliteit. Website: https://www.kimnet.nl/actueel/nieuws/2015/10/26/fietsen-en-lopen-de-smeerolie-van-onzemobiliteit
KiMnet (2017). Mobiliteitsbeeld 2017. Website: https://www.kimnet.nl/publicaties/rapporten/2017/10/23/mobiliteitsbeeld-2017
KNMI (2010). Klimaatatlas: Gemiddeld aantal warme dagen. Website: http://www.klimaatatlas.nl/klimaatatlas.php?
wel=temperatuur&ws=kaart&wom=Gemiddeld%20aantal%20warme%20dagen
KNMI (2011). Klimaatatlas: Klimaatverandering. Website: http://www.klimaatatlas.nl/klimaatverandering_index.html
KNMI (2011). Klimaateffectatlas: Droogte. Website: http://www.klimaateffectatlas.nl/nl/kaartverhaal-droogte
KNMI (2015). Klimaatscenario's. Website: http://www.klimaatscenarios.nl/scenarios_samengevat/
KNMI (2018). Jaaroverzicht aardbevingen 2017. Website: https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/jaaroverzicht-aardbevingen-2017
KNMI (2019). Klimaatatlas: Hitte. Website: http://www.klimaateffectatlas.nl/nl/kaartverhaal-hitte
Lenntech (2018). Milieurampen. Website: https://www.lenntech.nl/milieurampen.htm
Ministerie EZK (2019). Innovatie: wat is het beleid? Website: https://www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl/themas/innovatie/innovatie-wat-is-het-beleid
Ministerie IenM (2012). Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2012/03/13/structuurvisie-infrastructuur-enruimte
Ministerie IenW (2018). Concept-NOVI. Den Haag: Ministerie IenW (niet openbaar).
Ministerie IenW (2018a). MJPO Jaarverslag 2017. Den Haag: Ministerie IenW.
Ministerie van Justitie en Veiligheid (2018). Veiligheidsmonitor 2017. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/03/01/tk-bijlageveiligheidsmonitor-2017
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2017). Implementatieplan VN-verdrag inzak de rechten van personen met een handicap. Website: https://
www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/06/01/programma-nederland-en-het-vn-verdrag-handicap
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2018). Programma Nederland en VN-vedrag handicap. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/
2018/06/01/programma-nederland-en-het-vn-verdrag-handicap
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2018). Nationaal preventieakkoord. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2018/11/23/
nationaal-preventieakkoord
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2018). Nationaal Sportakkoord. Website: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?
did=2018D36300&id=2018Z12507
MJPO (2018). Jaarverslag 2017. Meerjarenprogramma Ontsnippering. Utrecht: Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Mommaast, H., M. van den Heuvel en W. Knulst (2000). De vrijetijdsindustrie in stad en land. Den Haag: Sdu uitgevers.
NBTC (2015). Vrijetijdsactiviteiten in eigen land. Website: https://kerncijfers.nbtc.nl/nl/magazine/12053/825057/vrijetijdsactiviteiten_in_eigen_land.html
PBL (2015). Maatschappelijke kosten en baten prijsbeleid personenauto's. Website: http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2015_CPB-PBLAchtergronddocument-13apr2015-mkba-prijsbeleid-personenautoos_1693.pdf
PBL (2016). Monitor Infrastructuur en Ruimte. Website: https://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl-2018-monitor-infrastructuur-en-ruimte-3225.pdf
PBL (2016a). De energieke samenleving en duurzame mobiliteit. Website: http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/
PBL_2014_De%20energieke%20samenleving%20en%20duurzame%20mobiliteit_1332.pdf
PBL (2016b). Balans van de Leefomgeving 2016. Website: https://themasites.pbl.nl/balansvandeleefomgeving/jaargang-2016/themas/natuur/rode-lijst-soorten

124

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

BIJLAGE 1 | BRONNEN

PBL (2018). Kleine kansen, grote gevolgen. Website: https://themasites.pbl.nl/risico-overstromingen/#
PBL (2018a). Analyse van het voorstel voor hoofdlijnen van het Klimaatakkoord. Website: https://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl-2018-analyse-van-hetvoorstel-voor-hoofdlijnen-van-het-klimaatakkoord-3380.pdf
PBL (2018b). Balans van de Leefomgeving 2018. Website: https://themasites.pbl.nl/balansvandeleefomgeving/jaargang-2018/themas/natuur
PBL (2018c). Natuur, landschap en biodiversiteit. Website: https://www.pbl.nl/onderwerpen/natuur-landschap-en-biodiversiteit/inleiding-natuur-enbiodiversiteit%5cInleiding_landschap
Primos (2018). Rapportage Primos 2018. Website: https://www.abfresearch.nl/publicaties/rapportage-primos-2018/
Platform Geothermie (2017). Geothermie en aardbevingen. Website: https://geothermie.nl/images/bestanden/170330_Geothermie_en_aardbevingen.pdf
Polet, H. en J. Depestele (2010). Impact assessment of the effects of a selected range of fishing gears in the North Sea. Oostende: ILVO Technisch Visserij-onderzoek.
Programma Toekomstbeeld OV (2019). Contouren Toekomstbeeld OV 2040. Den Haag: Programma Toekomstbeeld OV.
REOS (2017). Uitvoeringsprogramma 2017-2018. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Kninkrijksrelaties.
RHDHV (2016). Achtergronddcoument Bouwsteen Referentiesituatie Omgevingsrapportage NOVI.
Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (2019). Werelderfgoed. Website: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/werelderfgoed
Rijksoverheid (2017). Nederland versterkt positie als Europees innovatieleider. Website: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2017/06/20/nederland-versterktpositie-als-europees-innovatieleider
Rijksoverheid (2018). Minister Van Nieuwenhuizen: Rij MONO, fiets MONO. Website: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkeersveiligheid/nieuws/2018/09/13/
minister-van-nieuwenhuizen-rij-mono-fiets-mono
Rijksoverheid (2018a). NAVO-top: onderweg naar militaire snelweg. Website: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/07/11/navo-top-onderweg-naar-militairesnelweg
Rijksoverheid (2018b). Het strategisch verkeersplan Verkeersveiligheid. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/12/05/bijlage-1-het-strategischplan-verkeersveiligheid-2030-veilig-van-deur-tot-deur
Rijksoverheid (2018c). Klimaatakkoord. Website: https://www.klimaatakkoord.nl/
Rijksoverheid (2018d). Structuurvisie Ondergrond. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/06/11/structuurvisie-ondergrond
Rijksoverheid (2018e). Erfgoed telt. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/beleidsnotas/2018/06/22/erfgoed-telt-de-betekenis-van-erfgoed-voor-desamenleving
Rijksoverheid (2018f). Visie Landbouw, Natuur en Voedsel. Website: https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-landbouw-natuur-en-voedselkwaliteit/
documenten/beleidsnota-s/2018/09/08/visie-landbouw-natuur-en-voedsel-waardevol-en-verbonden
Rijksoverheid (2018g). Actieplan Digitale Connectiviteit. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/07/03/actieplan-digitale-connectiviteit
Rijksoverheid (2012). Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR). Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2012/03/13/structuurvisie-infrastructuuren-ruimte
Rijksoverheid (2013). Natuurpact 2013. Website: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/brieven/2013/09/18/natuurpact-ontwikkeling-en-beheer-van-natuur-in-nederland
Rijksoverheid (2019). Wet Maatschappelijke ondersteuning. Website: https://wetten.overheid.nl/BWBR0020031/2014-07-16
RIVM (2001). Vuurwerkramp Enschede: Metingen van concentraties, verspreiding en depositie van schadelijke stoffen: rapportage van het milieuonderzoek. Website:
https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/609022002.pdf
RIVM (2017). Circulaire economie. Website: https://www.rivm.nl/circulaire-economie
RIVM (2018). Milieugezondheidsrisico. Website: https://www.rivm.nl/milieugezondheidsrisico-s
RIVM (2018a). VTV-2018. Website: https://www.rivm.nl/volksgezondheid-toekomst-verkenning-vtv/vtv-2018
RIVM (2018b). Monitoringsrapportage NSL 2018. Website: https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2018-0135.pdf
RIVM (2018c). Quickscan mogelijke impact Nationaal Preventieakkoord. Website: https://www.rivm.nl/sites/default/files/
2018-11/010933_FS_Quickscan_Preventieakkoord_TG.pdf
RIVM (2018d). Milieuongevallen. Website: https://www.rivm.nl/ongevallen-en-rampen/milieuongevallen
RIVM (2018e). Recreatie. Website: https://www.atlasleefomgeving.nl/meer-weten/recreatie
RIVM, RWS & Ministerie IenW (2018), Atlas van de leefomgeving. Website: https://www.atlasleefomgeving.nl/kaarten
RLI (2015). Verkenning technologische innovaties in de leefomgeving. Den Haag: Raad van de Leefomgeving.
Staat van Zuid-Holland (2017). Bodemdaling. Website: https://staatvan.zuid-holland.nl/portfolio_page/bodemdaling/
SWOV (2015). Verkeersveiligheid in 2020 en 2030. Website: https://www.swov.nl/sites/default/files/publicaties/rapport/r-2015-17.pdf
SWOV (2017). Wegwijzer: verkeersveiligheidscijfers. Website: https://www.swov.nl/feiten-cijfers/datasheet/wegwijzer-verkeersveiligheidscijfers
SWOV (2018). Monitor Verkeersveiligheid 2018. Website: https://www.swov.nl/publicatie/monitor-verkeersveiligheid-2018
Tummers, L.J.M., en J.M. Tummers-Zuurmond (1997). Het land in de stad. Bussum: Uitgeverij THOTH.
UNESCO (2019). The criteria for selection. Website: https://whc.unesco.org/en/criteria/
VNG (2015). Overzicht trends en ontwikkelingen. Website: https://vng.nl/files/vng/20150707-vtsd-scenario.pdf
Volksgezondheidszorg (2018). Geluid. Website: https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/fysieke-omgeving/cijfers-context/geluid#!node-hinder-door-geluid
Volkskrant (2017). Raad van State vernietigt gasbesluit: vier vragen over de toekomst van de Nederlandse gaswinning. Website: https://www.volkskrant.nl/nieuwsachtergrond/raad-van-state-vernietigt-gasbesluit-vier-vragen-over-de-toekomst-van-de-nederlandse-gaswinning~be655008/
Volkskrant (2018). Een aardbeving in een gebied waar de gaswinning is stilgelegd - hoe kan dat? Website: https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/een-aardbevingin-een-gebied-waar-de-gaswinning-is-stilgelegd-hoe-kan-dat~b520cf68/
WLO (2015). Cahier Mobiliteit. Website: https://www.wlo2015.nl/wp-content/uploads/PBL_2015_WLO_Mobiliteit_1686.pdf

BIJLAGE 1 | BRONNEN

Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving |

125

7 BIJLAGE 2 | AFKORTINGEN
Afkorting
AMS-IX
ASV
Barro
BBI
BBP
CBD
CBS
CBS Statline
CCS
CH4
CLO
CO2
CPB
dB(A)
EAM
EU
EZK
G4
Gbps
GE
GLG
HFK
HWBP
IenM
IenW
KE-contour
KiM
KNMI
KRW
MaaS
Mbps
MJPO
mkb
MOD
MTR
N2O
NAP
NAVO
NBTC
NCP
NNGB
NNN
NO2
NOC*NSF
NOVI
NSL
OV
PAS
PBL
PFK
PJ
PlanMER
PM10
PM2,5
PPS
Rarro
RC
REOS
RHDHV
RIVM
RLI
Rli
RWS
SF6
SGBP
SNL
SPV
svi
SVIR
SWOV
UNESCO
UOV’s
USD
VHR
WHO
WKO
WLO
WMO

126

Betekenis
Amsterdam Internet Exchange
Aanvullende strategische voorraden
Besluit algemene regels ruimtelijke ordening
Bereikbaarheidsindicator
Bruto Binnenlands Product
Conventie voor Biologische Diversiteit
Centraal Bureau van de Statistiek
Centraal Bureau van de Statistiek waar cijfermatige data opgehaald kan worden.
Opvang en opslag van CO2
Methaan
Compendium voor de Leefomgeving
Koolstofdioxide
Centraal Planbureau
Eenheid waarin de sterkte van het geluid wordt weergegeven
Environmental Assessment Module
Europese Unie
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
De vier grote steden van Nederland: Amsterdam, Utrecht, Rotterdam en Den Haag
Gigabit per seconde
Global Economy
Gemiddeld laagste grondwaterstand
Fluorhoudend gas
Hoogwaterbeschermingsprogramma
Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Geluidscontour rondom luchthavens.
Kennisinstituur voor Mobiliteitsbeleid
Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut
Kaderrichtlijn Water
Mobility as a Service
Megabit per seconde
Meerjarenprogramma Ontsnippering
Midden-kleinbedrijf
Milieu Ongevallen Dienst
Midterm review; tussentijdse evaluatie bodemconvenant
Distikstofoxide
Normaal Asterdams Peil
Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen
Nederlands Continentaal Plat
Nederlandse Norm Gezond Bewegen
Natuurnetwerk Nederland
Stikstofdioxide
Een fusie van het Nederlands Olympisch Comité en de Nederlandse Sport Federatie
Nationale Omgevingsvisie
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit
Openbaar vervoer
Programma Aanpak Stikstof
Planbureau voor de Leefomgeving
Fluorhoudend gas
Petajoule. Eenheid waarin energie wordt weergegeven.
plan-milieueffectrapport
Fijnstofdeeltjes kleiner dan 10 micrometer
Fijnstofdeeltjes kleiner dan 2,5 micrometer
Publiek-private samenwerkingen
Reglement algemene regels ruimtelijke ordening
Regional Communities
Ruimtelijk-Economische Ontwikkelstrategie
Royal HaskoningDHV
Rijksinstituut van Volksgezondheid en Mlieu
Raad van de Leefomgeving en Infrastructuur
Rode Lijst-indicator
Rijkswaterstaat
Fluorhoudend gas
Stroomgebiedbeheerplannen
Subsidiestelsel Natuur en Landschapsbeheer
Strategisch Plan Verkeersveiligheid 2030
stand van instandhouding
Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte
Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid
Organisatie der Verenigde Naties voor Onderwijs, Wetenschap en Cultuur (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, UNESCO)
Universal Outstanding Values voor Werelderfgoed
Afkorting valuta van de Verenigde Staten.
Vogel-en Habitatrichtlijn
World Health Organisation
Warmte Koude Opslag
Nederland in 2030-2050: twee referentiescenario’s – Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving
Wet Maatschappelijke Ondersteuning

| Achtergronddocument de staat van de fysieke leefomgeving

BIJLAGE 2 | AFKORTINGEN