Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 158

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 31 maart 2009
De vaste commissies voor Defensie1, voor Economische Zaken2, voor
Financiën3 en de commissie voor de Rijksuitgaven 4 hebben een aantal
vragen voorgelegd aan de staatssecretaris van Defensie inzake de beantwoording van vragen over het besluit tot aanschaf van twee F-35
toestellen (Kamerstuk 26 488, nr. 142).
De staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van 31 maart
2009. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.

1

Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Poppe (SP), Van Baalen (VVD), voorzitter,
C
q örüz (CDA), Ferrier (CDA), Van Velzen (SP),
Blom (PvdA), ondervoorzitter, Eijsink (PvdA),
Van Dam (PvdA), Kraneveldt-van der Veen
(PvdA), Griffith (VVD), Aasted Madsen-van
Stiphout (CDA), Irrgang (SP), Knops (CDA),
Willemse-van der Ploeg (CDA), Jacobi (PvdA),
Boekestijn (VVD), Brinkman (PVV), Voordewind (CU), Pechtold (D66), Ten Broeke (VVD),
Thieme (PvdD), Bilder (CDA) en Peters (GL).
Plv. leden: Lempens (SP), Van der Vlies (SGP),
Polderman (SP), Van Beek (VVD), Haverkamp
(CDA), Ormel (CDA), De Wit (SP), Roefs
(PvdA), Wolbert (PvdA), Smeets (PvdA), Arib
(PvdA), Blok (VVD), Omtzigt (CDA), Roemer
(SP), Jonker (CDA), De Nerée tot Babberich
(CDA), Samsom (PvdA), Van der Burg (VVD),
Wilders (PVV), Wiegman-van Meppelen
Scheppink (CU), Van der Ham (D66), Teeven
(VVD), Ouwehand (PvdD), Uitslag (CDA) en
Vendrik (GL).
2
Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik
(CDA), Vendrik (GL), Ten Hoopen (CDA), Tichelaar (PvdA), voorzitter, Van der Ham (D66), Van
Velzen (SP), Aptroot (VVD), Smeets (PvdA),
Samsom (PvdA), Irrgang (SP), Jansen (SP),
Biskop (CDA), Ortega-Martijn (CU),
Blanksma-van den Heuvel (CDA), Van der Burg
(VVD), Graus (PVV), Zijlstra (VVD), Besselink
(PvdA), Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD),
Vos (PvdA), De Rouwe (CDA), Elias (VVD) en
Vacature (CDA).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Van Dijk

(CDA), Sap (GL), Van Vroonhoven-Kok (CDA),
Blom (PvdA), Koşer Kaya (D66), Ulenbelt (SP),
Blok (VVD), Boelhouwer (PvdA), Kalma (PvdA),
Karabulut (SP), Luijben (SP), De Nerée tot
Babberich (CDA), Wiegman-van Meppelen
Scheppink (CU), Atsma (CDA), Dezentjé
Hamming-Bluemink (VVD), Madlener (PVV),
Vacature (VVD), Van Dam (PvdA), Gerkens
(SP), Thieme (PvdD), Heerts (PvdA), Uitslag
(CDA), Weekers (VVD) en Aasted Madsen-van
Stiphout (CDA).
3
Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Blok (VVD), voorzitter, Ten Hoopen (CDA), ondervoorzitter,
Weekers (VVD), Van Haersma Buma (CDA), De
Nerée tot Babberich (CDA), Haverkamp (CDA),
Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Omtzigt
(CDA), Koşer Kaya (D66), Irrgang (SP), Luijben
(SP), Kalma (PvdA), Blanksma-van den Heuvel
(CDA), Cramer (CU), Van der Burg (VVD), Van
Dijck (PVV), Spekman (PvdA), Heerts (PvdA),
Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD), Tang
(PvdA), Vos (PvdA), Bashir (SP) en Sap (GL).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Remkes
(VVD), Jonker (CDA), Aptroot (VVD), De Vries
(CDA), Van Hijum (CDA), Mastwijk (CDA), Elias
(VVD), De Pater-van der Meer (CDA), Pechtold
(D66), Kant (SP), Ulenbelt (SP), Van der Veen

KST129481
0809tkkst26488-158
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 158

(PvdA), Smilde (CDA), Anker (CU), Vacature
(VVD), De Roon (PVV), Van Dam (PvdA),
Smeets (PvdA), Karabulut (SP), Thieme
(PvdD), Heijnen (PvdA), Roefs (PvdA), Van
Gerven (SP) en Vendrik (GL).
4
Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Blok (VVD), Ten
Hoopen (CDA), Weekers (VVD), Van Haersma
Buma (CDA), De Nerée tot Babberich (CDA),
Aptroot (VVD), voorzitter, Dezentjé HammingBluemink (VVD), Omtzigt (CDA), Koşer Kaya
(D66), Luijben (SP), Van der Veen (PvdA),
Kalma (PvdA), Van Gerven (SP), Blanksma-van
den Heuvel (CDA), Cramer (CU), Van Dijck
(PVV), Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD),
Heijnen (PvdA), Tang (PvdA), Vos (PvdA),
ondervoorzitter, Bashir (SP), Sap (GL) en Vacature (CDA).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Van der Burg
(VVD), Jonker (CDA), Snijder-Hazelhoff (VVD),
De Vries (CDA), Van Hijum (CDA), Van Beek
(VVD), Boekestijn (VVD), De Pater-van der
Meer (CDA), Van der Ham (D66), Gerkens (SP),
Vermeij (PvdA), Kuiken (PvdA), Kant (SP),
Vacature (CDA), Anker (CU), De Roon (PVV),
Irrgang (SP), Thieme (PvdD), Heerts (PvdA),
Besselink (PvdA), Depla (PvdA), Roemer (SP),
Vendrik (GL) en Mastwijk (CDA).

1

De staatssecretaris van Defensie geeft in zijn brief van 31 maart 2009
(Kamerstuk 26 488, nr. 155) een toelichting op de beantwoording van deze
vragen en de toezending van vertrouwelijke stukken.
De voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,
Van Baalen
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Tichelaar
De voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,
Blok
De voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven,
Aptroot
Adjunct-griffier van de vaste commissie voor Defensie,
Van der Bijl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 158

2

1
Is het denkbaar dat, aangezien zowel u als de Amerikanen dit jaar alleen
een besluit nemen over Low Rate Initial Production (LRIP)3 en pas
volgend jaar een contract afsluiten over LRIP4, in navolging hiervan, ook
de Kamer in april van dit jaar alleen een besluit neemt over de aankoop
van het eerste testvliegtuig en pas volgend jaar over het tweede, dit mede
omdat de prijs van het tweede testvliegtuig pas volgend jaar bekend zal
zijn?
Ja, dat is denkbaar. De Verenigde Staten stellen echter voor deelneming
aan de Initiële Operationele Test en Evaluatie (IOT&E) door andere landen
wel als eis dat deze met minimaal twee testtoestellen meedoen. Het
kabinetsbesluit dat de Kamer met de brief van 16 januari 2009 (Kamerstuk
26 488, nr. 134) is voorgelegd, betreft daarom de definitieve aanschaf van
twee F-35 testtoestellen ten behoeve van de deelneming aan deze IOT&E.
Het overleg met de Kamer over dit besluit is voorzien voor 15 april 2009. Ik
zal de Kamer zo spoedig mogelijk informeren over de prijs van het eerste
testtoestel (LRIP 3). Na het overleg met de Kamer zal de verplichting tot
aanschaf van het eerste toestel eind april 2009 worden aangegaan. De
verplichting tot aanschaf van het tweede toestel zal in februari 2010
worden aangegaan, na de voltooiing van de LRIP 4-onderhandelingen en
nadat de prijs van het tweede testtoestel bekend zal zijn.
2
Klopt het dat de aanschaf van het eerste testtoestel verplicht tot de
aanschaf van een tweede toestel in 2010 omdat Lockheed Martin niet van
plan is om maar één testtoestel te verkopen aan Nederland?
Neen. Zie ook het antwoord op vraag 1.
3 en 10
Kunt u bevestigen dat u de volgtijdelijkheid van het coalitieakkoord,
waarin is vastgelegd dat in 2008 de business case herijkt wordt voordat in
2009 besluitvorming plaatsvindt over de contractondertekening voor de
definitieve aanschaf van testtoestellen, op dit punt niet zinvol acht? Zo ja,
kunt u bevestigen dat u voornemens bent u op dit punt niet te houden aan
het coalitieakkoord?
Hoe verhoudt uw voornemen, blijkens uw antwoord op de vragen 2, 3, 26
en 38, om het coalitieakkoord op het punt van de volgtijdelijkheid tussen
herijking businesscase en aanschaf van testtoestellen los te laten, zich tot
de stelling als geformuleerd in antwoord op vraag 36 dat er geen redenen
zijn om af te wijken van de afspraken in het coalitieakkoord over de
besluitvorming over de vervanging van de F-16?
Er is geen sprake van dat bij de herijking van de business case of de
verwerving van de testtoestellen wordt afgeweken van het coalitieakkoord. Zoals uiteengezet in onder meer de brief van 7 mei 2008 en de
brief van de minister van Economische Zaken van 12 maart 2009 (Kamerstukken 26 488, nrs. 69 en 151) staat de verwerving van de twee testtoestellen los van de herijking van de business case per 1 juli 2008.
4
Kunt u de stelling onderschrijven dat, op basis van uw eigen overzicht van
het hypothetisch aantal vlieguren en leeftijd bij afstoting 2015–2021
(antwoord op vraag 5), de Nederlandse F-16’s bij afstoting niet de 6000,
maar slechts 5567 vlieguur hebben gemaakt en zij dus, afgaande op het
aantal vlieguren van 200 per jaar, minimaal twee jaar later afgestoten
zouden kunnen worden? Zo ja, hoe verhoudt zich dit tot de noodzaak de
eerste twee mogelijk door Nederland aan te schaffen F-35 productietoestellen al in 2014 in te moeten voeren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 158

3

Neen, die stelling kan niet worden onderschreven.
Het aantal gemaakte vlieguren is niet van doorslaggevend belang bij de
vraag hoe lang de F-16’s nog in bedrijf kunnen worden gehouden. Naarmate langer wordt doorgevlogen met de F-16’s zal het rendement van de
toestellen verder afnemen. De kosten van zowel het onderhoud als de
onvermijdelijke moderniseringen zullen gaandeweg stijgen terwijl de
inzetbaarheid zal teruglopen door onder meer de toenemende behoefte
aan reparaties en modificaties.
Bovendien is er een operationele noodzaak de F-16 te vervangen. Naar
verwachting zullen steeds meer landen gaan beschikken over moderne
grondgebonden luchtverdedigingssystemen en over moderne gevechtsvliegtuigen die superieur zijn aan de Nederlandse F-16’s. Vanwege deze
toenemende dreigingen zullen de inzetmogelijkheden van de F-16’s steeds
verder afnemen. Verder beschikken onze F-16’s over onvoldoende mogelijkheden doelen bij nacht of bij slecht zicht te identificeren en zijn ook de
mogelijkheden voor data-uitwisseling begrensd. Deze ontwikkelingen
zullen reeds in de komende jaren steeds nadrukkelijker een rol gaan
spelen. Nederlandse F-16’s zullen steeds meer in het nadeel zijn tegen
mogelijke tegenstanders op de grond en in de lucht, waardoor de risico’s
voor de vliegers toenemen. De Nederlandse F-16’s zullen hoe langer hoe
minder inzetbaar zijn in conflicten zodat Nederland in coalitieverband een
steeds kleinere rol zal spelen. Volgens de huidige planning zullen de F-16’s
bij afstoting in de periode 2015–2021 met gemiddeld ruim 5500 vlieguren
dicht tegen de 6000 uur aan zitten en gemiddeld 31 jaar oud zijn.
Uitgaande van de voorziene levensduur van 6000 biedt dit een buffer om
onverhoopte vertraging bij de vervanger van de F-16 op te vangen. Echter,
vanwege de technische en operationele veroudering van de Nederlandse
F-16’s acht ik de nadelen van langer doorvliegen met de F-16’s te groot om
het huidige vervangingsschema los te laten.
De deelneming aan de IOT&E zorgt ervoor dat Nederland zoveel kennis en
ervaring opdoet met het opereren met de F-35, dat in 2016 een Initial
Operational Capability kan worden bereikt terwijl de F-35 vanaf 2018 het
zwaartepunt van de Nederlandse jachtvliegtuigcapaciteit zal kunnen
vormen. Daarvoor is het wel noodzakelijk dat de instroom van productietoestellen begint in 2014.
5
Waarop is de stelling gebaseerd dat de F-16 een van de succesvolste
wapenaankopen uit de Nederlandse geschiedenis is? Werd niet op het
moment van aanschaf uitgegaan van een levensduur van 8000, in plaats
van de later geconstateerde 6000 vlieguren? Hoe beoordeelt u in dit kader
de mate van succes?
Bij de aanschaf van de F-16 in de jaren zeventig van de vorige eeuw was
de verwachting dat dit toestel operationeel inzetbaar zou zijn tot het einde
van de jaren negentig.
Begin jaren negentig heeft Nederland samen met de F-16 partnerlanden
van het Multi National Fighter Program (MNFP) besloten de F-16 een
ingrijpende modernisering, de midlife update, te laten ondergaan
waarmee de operationele levensduur naar verwachting zou worden
verlengd tot ongeveer 2010. Sindsdien zijn er nog andere aanpassingen
aan het toestel uitgevoerd.
Volgens de huidige planning zal Nederland de F-16 tot 2021 gebruiken.
Daarmee zal de Koninklijke Luchtmacht, inmiddels het Commando Luchtstrijdkrachten, sinds de ingebruikneming in 1979 in totaal 42 jaar met dit
type vliegtuig hebben geopereerd. Nederland heeft met de F-16 in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 158

4

koude oorlog een belangrijke bijdrage geleverd aan vrede en veiligheid.
Vanaf de jaren negentig tot op de dag vandaag is de F-16 met succes
ingezet tijdens crisisbeheersingsoperaties, aanvankelijk op de Balkan en
later in Afghanistan. Ik ken weinig andere hoofdwapensystemen die in de
moderne geschiedenis zo lang en met zoveel succes bij de Nederlandse
krijgsmacht in gebruik zijn geweest. Overigens zijn sinds de jaren zeventig
meer dan 4300 F-16’s geproduceerd voor meer dan twintig landen en is de
productie nog steeds gaande. Ook dit laat zien dat in de jaren zeventig
met de F-16 een goede keuze is gemaakt. Van de twee andere kandidaten
voor aanschaf in de jaren zeventig is de Mirage F1/53 uiteindelijk niet in
productie genomen en is de Saab Viggen, die alleen door Zweden zelf is
gekocht, inmiddels niet meer in gebruik.
Reeds in het begin van de jaren negentig werd duidelijk dat de oorspronkelijke verwachting van 8000 vlieguren voor de Nederlandse F-16’s niet
langer realistisch was. Dit kwam doordat de F-16’s zwaarder werden
belast dan ten tijde van het ontwerp was voorzien.
De F-16 werd naast de oorspronkelijk beoogde luchtverdedigingstaken
ook succesvol ingezet voor de bestrijding van gronddoelen, onder meer
ter ondersteuning van eenheden op de grond. Daarmee evolueerde de
F-16 tot een multi role jachtvliegtuig. Sindsdien is uitgegaan van een
maximale levensduur van 6000 vlieguren en een leeftijd van dertig jaar.
Volgens de huidige planning zullen de F-16’s bij afstoting in de periode
2015–2021 met gemiddeld ruim 5500 vlieguren dicht tegen de 6000 uur
aan zitten en gemiddeld 31 jaar oud zijn.
6
Ontstaat er niet een erg schimmige discussie die tekort doet aan het
belang van de keuze van een opvolger van de F-16 aangezien er over een
vergelijking tussen de Russische Sukhoi Flanker (SU-27) en de F-35 toch
meer te zeggen moet zijn dan de stelling dat «de operationele kwaliteiten
van de F-35 gerubriceerd» zijn en «niet in het openbaar (kunnen) worden
bediscussieerd»?
Het is onvermijdelijk dat bij een onderwerp zoals de vervanging van
gevechtsvliegtuigen niet alle aspecten in het openbaar kunnen worden
bediscussieerd. Bij de kandidatenvergelijking zijn in de analyse alle relevante wapensystemen meegenomen. De resultaten van de actualisering
van de kandidatenvergelijking zijn de Kamer vertrouwelijk ter inzage
verstrekt (Kamerstuk 26 488, nr. 129 van 18 december 2008). Bovendien
heeft de vaste commissie voor Defensie tijdens twee vertrouwelijke vraaggesprekken nadere informatie ontvangen. De Kamer kan naast de openbare informatie ook deze vertrouwelijke informatie betrekken bij haar
afwegingen.
7
Kunt u garanderen dat de stealth techniek waarmee de F-35 is gebouwd
over een aantal jaren dermate is verouderd dat de ogenschijnlijke voordelen teniet worden gedaan?
Stealth biedt onder vrijwel alle omstandigheden voordelen omdat een
toestel met stealth per definitie (veel) later wordt gedetecteerd dan een
toestel zonder stealth. Latere detectie vergroot de overlevingskansen van
de Nederlandse vliegers en de kans op een succesvolle missie aanzienlijk.
Om die reden maken stealth eigenschappen deel uit van ontwerpen van
moderne gevechtsvliegtuigen en van andere wapensystemen. Verder is
een vliegtuig met een zeer kleine radarreflectie altijd in het voordeel ten
opzichte van een vliegtuig met een grotere radarreflectie, ook als betere
radarapparatuur beschikbaar komt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 158

5

8 en 12
Worden de testtoestellen niet ook juist gebruikt als trainingstoestel voor
piloten en is het daarom niet vanzelfsprekend dat de keuze voor testtoestellen automatisch een keuze voor de F-35 inhoudt?
In welke maand van 2011 zullen, naar huidige verwachting en indien
Nederland besluit twee testtoestellen aan te schaffen, Nederlandse vliegers kunnen beginnen aan hun opleiding?
In voorbereiding op het hoofdprogramma van de IOT&E zullen de Nederlandse IOT&E-vliegers worden opgeleid op CTOL-testtoestellen uit de
gezamenlijke pool van vliegtuigen, waaronder de twee Nederlandse testtoestellen. Deze opleiding begint in maart 2011, zoals vermeld in de brief
van 16 januari 2009 (Kamerstuk 26 488, nr. 134). Dat het eerste Nederlandse testtoestel in november 2011 wordt geleverd, is daarop niet van
invloed.
Het in februari 2008 genomen besluit over toetreding tot het MoU over de
IOT&E en deelneming aan de IOT&E met twee testtoestellen berust op de
aanzienlijke voordelen die deelneming aan de IOT&E biedt. Mede op basis
van de resultaten van de actualisering van de kandidatenvergelijking acht
ik in deze fase de definitieve aanschaf van twee testtoestellen verantwoord. Het definitieve besluit over de vervanging van de F-16 is, in overeenstemming met het coalitieakkoord, in 2010 aan de orde. Indien niet
wordt besloten tot vervanging van de F-16 door de F-35, zullen de twee
toestellen worden doorverkocht.
9
Hoeveel geld wordt er in totaal besteed aan het opleidingstraject van de
piloten die gebruik zullen maken van de testtoestellen?
De belangrijkste kosten voor de opleiding van de vliegers die aan de
IOT&E deelnemen, zijn de kosten voor het gebruik en het onderhoud van
de vliegtuigen, waarvan Nederland er twee beschikbaar stelt voor de
gezamenlijke pool. Deze kosten zijn verwerkt in de geraamde exploitatiekosten van € 16,1 miljoen, zoals gemeld in de brieven van 29 februari
2008 en 16 januari 2009 (Kamerstukken 26 488, nrs. 65 en 134). Naast de
kosten voor het gebruik en het onderhoud van de vliegtuigen is een
beperkte vergoeding verschuldigd voor het gebruik van de Amerikaanse
opleidingsfaciliteiten. De Amerikaanse overheid schaft bijvoorbeeld simulatoren en trainingsmiddelen aan en brengt een deel van de kosten hiervoor in rekening, naar schatting € 25 000 per op te leiden vlieger. Deze
kosten maken deel uit van het projectbudget, aangezien deze kosten ook
zouden worden gemaakt als de desbetreffende vliegers niet aan de IOT&E
zouden deelnemen, maar later zouden worden opgeleid.
11
Kan alsnog gespecificeerd worden van welke technische standaard (uitgedrukt in «block») de testtoestellen zijn die door de Amerikaanse en Britse
regering zullen worden besteld?
De toestellen tot en met LRIP 3, geleverd tot en met 2011, zijn van Block 1
en die van LRIP 4, geleverd in 2012, zijn van Block 2. Het Verenigd Koninkrijk schaft twee testtoestellen aan in LRIP 3 en één testtoestel in LRIP 4. De
Verenigde Staten hebben reeds testtoestellen aangeschaft in LRIP 1 en
LRIP 2 en schaffen ook in LRIP 3 en in LRIP 4 testtoestellen aan.
De IOT&E zal worden uitgevoerd met Block 3-testtoestellen. Deze versie
komt in 2013 beschikbaar. Dan zullen ook alle testtoestellen van de Blocks
1 en 2 op die standaard worden gebracht. De opleidingen voor de vliegers
moeten echter reeds in 2011 beginnen, zoals onder meer is uiteengezet in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 158

6

de brieven van 29 februari en 17 november 2008 (Kamerstukken 26 488,
nrs. 65 en 121). Voor de opleidingen wordt dan ook aanvankelijk de Block
1-versie gebruikt, vervolgens ook de Block 2-versie en ten slotte de Block
3-versie. Het verschil in Blocks is voornamelijk gelegen in software-uitbreidingen enverbeteringen.
Het is voor het opleidingstraject niet bezwaarlijk dat aanvankelijk van
toestellen van Blocks 1 en 2 wordt gebruikgemaakt.
13
Bent u bereid te wachten met het eventueel tekenen van het contract voor
de aanschaf van Nederlandse testtoestellen tot het Verenigd Koninkrijk
(VK) een besluit heeft genomen over al dan niet door hen aan te schaffen
testtoestellen, daar een mogelijk besluit van het VK om niet over te gaan
tot aanschaf van testtoestellen ertoe zou leiden dat de prijs voor andere
toestellen uit LRIP 3 hoger zal uitvallen? Zo nee, waarom niet?
De Britse regering heeft 18 maart jl. de aanschaf aangekondigd van drie
F-35 STOVL testtoestellen, twee in LRIP 3 en één in LRIP 4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 488, nr. 158

7