Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

31 996

Regels ten aanzien van zorg en dwang voor
personen met een psychogeriatrische
aandoening of een verstandelijke handicap (Wet
zorg en dwang psychogeriatrische en
verstandelijk gehandicapte cliënten)

Nr. 32

ADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORT
Hieronder zijn opgenomen het advies van de Afdeling advisering van de
Raad van State d.d. 29 mei 2012 en het nader rapport d.d. 22 juni 2012 bij
de vierde nota van wijziging (Kamerstukken II 2011/12, nr. 29), aangeboden aan de Koningin door de staatssecretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport. Het advies van de Afdeling advisering van de Raad van
State is cursief afgedrukt.
Bij Kabinetsmissive van 3 april 2012, no. 12.000790, heeft Uwe Majesteit,
op voordracht van de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, bij de Afdeling advisering van de Raad van State ter overweging
aanhangig gemaakt de vierde nota van wijziging bij het voorstel van wet
houdende regels ten aanzien van zorg en dwang voor personen met een
psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke handicap (Wet zorg
en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten), met
toelichting.

1
Handelingen II 2011/12, 31 996, nr. 45 en de
brief van de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport van 13 maart 2011 aan
de Tweede Kamer ter beantwoording van de
eerste termijn.

kst-31996-32
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

De vierde nota van wijziging strekt in hoofdzaak tot (a) uitbreiding van de
besluitvormingsprocedure voor het opnemen van onvrijwillige zorg in het
zorgplan en (b) de introductie van de cliëntenvertrouwenspersoon.
Aanleiding voor deze nota van wijziging is het debat dat door de Tweede
Kamer in eerste termijn over het wetsvoorstel zorg en dwang is gevoerd.1
Het doel van de vierde nota van wijziging is de versterking van de positie
van de cliënt en zijn vertegenwoordiger en het bieden van meer
waarborgen teneinde recht te doen aan het uitgangspunt dat onvrijwillige
zorg alleen wordt ingezet als laatste redmiddel.
De Afdeling advisering van de Raad van State maakt opmerkingen over
onder meer de noodzaak van de uitbreiding van de besluitvormingsprocedure met betrekking tot onvrijwillige zorg en de cliëntvertrouwenspersoon. In verband hiermee dienen enkele aanpassingen die de vierde
nota van wijziging in het wetsvoorstel heeft aangebracht nader te worden
overwogen.
Dit advies wordt niet afgesloten met een eindoordeel, omdat het hier gaat
om een nota van wijziging die reeds is ingediend bij de Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

1

Blijkens de mededeling van de Directeur van Uw Kabinet van 3 april 2012,
no. 12.000790, machtigde Uwe Majesteit de Afdeling advisering van de
Raad van State haar advies inzake het bovenvermelde voorstel van wet
rechtstreeks aan mij te doen toekomen. Dit advies, gedateerd 29 mei 2012,
no. W13.12.0099/III, bied ik U hierbij aan.
1. Noodzaak uitbreiding procedure onvrijwillige zorg
Met de vierde nota van wijziging wordt de procedure om onvrijwillige
zorg in het zorgplan op te nemen, uitgebreid. Teneinde het ultimum
remedium-beginsel voor de verstrekking van onvrijwillige zorg (in de
toelichting aangeduid als het uitgangspunt van «nee, tenzij») beter tot
uitdrukking te brengen, wordt in de voorgestelde artikelen 8 tot en met 8c
een uitgebreid stappenplan omschreven, waarin sprake is van een
opschalend model van zorginhoudelijke besluitvorming over de opname
van onvrijwillige zorg in het zorgplan.
In vergelijking met het oorspronkelijke wetsvoorstel betreft het de
volgende wijzigingen:
− Er moeten meerdere multidisciplinaire overleggen plaatsvinden
voordat (enige vorm van) onvrijwillige zorg in het zorgplan opgenomen kan worden en voordat onvrijwillige zorg – eenmaal opgenomen
in het zorgplan – verlengd kan worden. Er moet telkens na een overleg
een nieuw zorgplan worden opgesteld.
− De cliënt en zijn vertegenwoordiger krijgen uitdrukkelijk de gelegenheid om bij die overleggen aanwezig te zijn.
− De zorginhoudelijke afwegingen die tijdens de overleggen aan de orde
moeten komen, zijn expliciet opgenomen in het voorstel en moeten in
het zorgplan worden opgenomen.
− Onvrijwillige zorg is aan termijnen gebonden en is (voor de eerste en
de twee keer dat deze zorg in het zorgplan is opgenomen) gericht op
afbouw.
− Ingeval de vertegenwoordiger niet instemt met het opnemen van
onvrijwillige zorg in het zorgplan of ingeval onvrijwillige zorg niet
binnen 3 maanden kan worden afgebouwd, wordt een externe
deskundige om advies gevraagd.
Deze nota van wijziging is tot stand gekomen naar aanleiding van het
debat in de Tweede Kamer over het wetsvoorstel zorg en dwang en
behelst versterking van de positie van de kwetsbare en afhankelijke
cliënten op wie dit wetsvoorstel betrekking heeft. De bovengenoemde
wijzigingen geven de Afdeling advisering aanleiding tot het maken van de
volgende opmerkingen.
a. Uitgangspunten voor een professionele cultuur in de zorg
De Afdeling leidt uit de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel1 en
uit andere Kamerstukken2 af dat het wetsvoorstel en de aanscherping
daarvan in de vierde nota van wijziging moeten bijdragen aan het
bereiken van een cultuuromslag in de zorg. Het gaat hier om het veranderen van de cultuur binnen de zorg voor wat betreft het terugdringen van
vrijheidsbeperkingen en het bieden van handelingsalternatieven.

1
Kamerstukken II 2008/09, 31 996, nr. 3,
blz. 8–9.
2
Kamerstukken II 2011/12, 31 996, nr. 28,
blz. 22–23.

De Afdeling onderschrijft het belangrijkste uitgangspunt van het
wetsvoorstel en van de vierde nota van wijziging, te weten dat onvrijwillige zorg slechts als ultimum remedium wordt ingezet. De Afdeling
meent dat de norm dat onvrijwillige zorg slechts in uiterste noodzaak aan
de orde is, een vanzelfsprekend onderdeel van de professionele cultuur
zou moeten zijn in de zorg voor de kwetsbare en afhankelijke cliënten die
het hier betreft. Om een dergelijke cultuur te bereiken, zijn bijzondere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

2

aandacht nodig voor een in dat opzicht adequate organisatie van de
betreffende instellingen en de toewijding van zowel gekwalificeerde
bestuurders als goed opgeleid personeel. Dit zijn factoren die (helpen)
voorkomen dat misstanden ontstaan in de zorg voor psychogeriatrische
en verstandelijk gehandicapte patiënten, waar het wetsvoorstel en de
onderhavige nota van wijziging zich op richten.
De Afdeling is van oordeel dat een cultuuromslag in de zorg niet door
wetgeving, althans zeker niet door wetgeving alleen, kan worden
bewerkstelligd. Dit wordt ook door de staatssecretaris onderschreven.1 In
haar brief vermeldt zij dat haar beleid uit twee pijlers bestaat die elkaar
voortdurend moeten versterken: het aanscherpen van wetgeving en het
stimuleren van een cultuurverandering. De cultuurverandering krijgt
onder andere gestalte via bepaalde trajecten (Zorg voor beter en
«Maatregelen op Maat»). Deze trajecten ondersteunen zorgaanbieders bij
het bewuster omgaan met vrijheidsbeperkende maatregelen. Aan die
trajecten hebben vele tientallen instellingen meegedaan op meer dan
140 locaties, wat er toe heeft geleid dat professionals zich bewust(er)
worden van de problematiek en beter kunnen omgaan met handelingsverlegenheid. Aantal en intensiteit van de vrijheidsbeperkingen zijn
afgenomen, aldus de staatssecretaris.
Gelet op de reeds ingezette cultuurverandering en de resultaten die tot nu
toe volgens de staatssecretaris daarin zijn geboekt, rijst de vraag of het
voor de ondersteuning van de beoogde cultuuromslag noodzakelijk is de
besluitvormingsprocedure voor onvrijwillige zorg uit te breiden, zoals
voorgesteld in de vierde nota van wijziging. In dat verband wijst de
Afdeling er op dat gedetailleerde wetgeving niet alleen tot veel meer
administratieve handelingen leidt. Door deze wijze van werken kan zij aan
een cultuuromslag bij de zorgaanbieders in de weg kan staan. Bovendien
is vermelding in een plan wanneer er ten aanzien van de toepassing van
onvrijwillige zorg in het specifieke geval sprake is van een situatie «nee,
tenzij» geen garantie – althans niet zonder meer een garantie – dat
incidenten niet meer zullen voorkomen.
De Afdeling heeft vastgesteld dat de regering heeft aangekondigd dat
verspreiding van richtlijnen en protocollen een onderdeel zal zijn van de
verbetertrajecten ten behoeve van de cultuuromslag.2 Op die wijze wordt
naar het oordeel van de Afdeling mogelijk ruimte geboden aan de
voorgestelde cultuuromslag. Pas indien zou blijken dat deze protocollen
en richtlijnen niet het gewenste effect opleveren, zou de voorgestelde
regeling met betrekking tot de uitbreiding van de besluitvormingsprocedure kunnen worden overwogen.
b. Verschillen tussen oorspronkelijk wetsvoorstel en vierde nota van
wijziging

1
Zie o.a. Kamerstukken II 2011/12, 31 996,
nr. 28, blz. 22–23.
2
Kamerstukken II 2008/09, 31 996, nr. 3,
blz. 8–9.
3
Kamerstukken II 2008/09, 31 996, nr. 3,
blz. 6–7 en blz. 17–18.

Het doel van de uitbreiding van de besluitvormingsprocedure is het
bieden van extra waarborgen ten einde recht te doen aan het
uitgangspunt dat dwang als laatste redmiddel dient te worden ingezet. De
Afdeling wijst er op dat ook het uitgangspunt van het oorspronkelijke
wetsvoorstel is dat zorg verleend wordt op vrijwillige basis en dat dwang
alleen mag worden gebruikt wanneer andere middelen falen. Uitgangssituatie is het zorgplan, waarin afspraken staan die berusten op de
instemming van de cliënt.3 Verschillende bepalingen in het oorspronkelijke wetsvoorstel brengen deze uitgangspunten tot uitdrukking. Zo is in
artikel 7 van het wetsvoorstel bepaald dat een zorgplan in beginsel geen
onvrijwillige zorg bevat en dat de zorgverantwoordelijke zich inspant om
de instemming van de cliënt of zijn vertegenwoordiger te verkrijgen met
het zorgplan. Vervolgens is in artikel 8 van het wetsvoorstel bepaald dat,
voordat onvrijwillige zorg in het zorgplan wordt opgenomen, eerst een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

3

multidisciplinair overleg moet plaatsvinden.1 Afhankelijk van welke soort
onvrijwillige zorg moet worden opgenomen, is de instemming van een bij
de zorg betrokken arts of van een andere deskundige nodig.2 In het
zorgplan dient het ernstig nadeel voor de betrokkene, ter voorkoming of
afwending waarvan onvrijwillige zorg noodzakelijk is, te worden
beschreven en dient de onvrijwillige zorg afzonderlijk te worden
aangeduid.3
De vraag rijst dan ook wat de meerwaarde is van toevoegingen in de
vierde nota van wijziging ten opzichte van het oorspronkelijke
wetsvoorstel en of zij noodzakelijk zijn om tegemoet te kunnen komen aan
de hiervoor genoemde doelstellingen van de vierde nota van wijziging.
Hier lijkt sprake te zijn van overregulering, hetgeen niet past in het beleid
van de regering dat juist steeds gericht is op vermindering van regels en
regeldruk.4
De toelichting bij de vierde nota van wijziging maakt niet duidelijk
waarom de waarborgen in het oorspronkelijke wetsvoorstel tekort
schieten voor het effectueren van het uitgangspunt «nee, tenzij» en of het
voor een zorgvuldige besluitvorming daadwerkelijk nodig is om het aantal
(multidisciplinaire) overleggen ten aanzien van alle vormen van onvrijwillige zorg te verdrievoudigen en daarbij telkens een nieuw gedetailleerd
zorgplan op te stellen. Het is de Afdeling bijvoorbeeld niet duidelijk
waarom twee identieke multidisciplinaire overleggen gevoerd moeten
worden om onvrijwillige zorg in het zorgplan op te nemen en waarom niet
volstaan kan worden met één multidisciplinair overleg.5
De Afdeling vindt het uitdrukkelijk betrekken van de cliënt of zijn vertegenwoordiger bij de multidisciplinaire overleggen6 en het vragen van advies
aan een externe deskundige7 op zichzelf een versterking van de positie
van de cliënt. Zij stelt echter vraagtekens bij de noodzaak om die
elementen via een wettelijke verplichting op te nemen in een zorgplan.
c. Uitvoering en neveneffecten

1

Artikel 8, tweede lid, van het wetsvoorstel.
Artikel 8, tweede lid, onderdelen a en b,
wetsvoorstel.
3
Artikel 8, vijfde lid, van het wetsvoorstel.
4
Zie bijvoorbeeld «Vrijheid en verantwoordelijkheid. Regeerakkoord VVD-CDA», 30 september 2010, blz. 5, 12, 35 en 45.
5
Artikel 8, tweede lid, van het wetsvoorstel
en artikel 8a, derde lid, zoals voorgesteld in de
vierde nota van wijziging.
6
Artikelen 8, vierde lid, en 8a, vijfde lid, van
de vierde nota van wijziging.
7
Artikel 8c van de vierde nota van wijziging.
8
Wat betreft de zorg in de thuissituatie wordt
verwezen naar het advies van de Raad van
State op het wetsvoorstel zorg en dwang. De
Raad heeft opmerkingen gemaakt over
bevoegdheden en verantwoordelijkheden van
de mantelzorgers en het toezicht in de
thuissituatie (Kamerstukken II 2008/09, 31 996,
nr. 4, blz. 10–11).
9
Toelichting op de vierde nota van wijziging,
Algemeen, vierde tekstblok.
2

i. de zorgpraktijk
De Afdeling merkt op dat de toelichting slechts beperkt aandacht besteedt
aan de mogelijke onbedoelde gevolgen van de invoering van de voorgestelde uitgebreide besluitvormingsprocedure in de zorgpraktijk, zowel
voor de zorginstellingen als de thuissituatie.8 De toelichting vermeldt dat
het bij elkaar brengen van het ethische en juridische dilemma, op zo’n
manier dat het ook uitvoerbaar en handhaafbaar is op de werkvloer, een
zekere spanning met zich meebrengt. Het omzetten van bepaalde waarden
of ethische principes naar afgebakende regels kan zorgen voor verlies aan
herkenbaarheid van die waarden of principes. Om de herkenbaarheid te
vergroten, wordt met deze vierde nota van wijziging in het wetsvoorstel
met name artikel 8 aangepast, aldus de toelichting.9
De Afdeling begrijpt de toelichting aldus dat het tot stand brengen van
meer regels waarin waarden of ethische principes zijn vervat, kan leiden
tot verlies aan herkenbaarheid van die waarden of principes. Het is de
Afdeling evenwel niet duidelijk waarom in dezelfde passage in de
toelichting gesteld wordt dat de vierde nota van wijziging – die meer
regels behelst – zou moeten leiden tot een vergroting van de herkenbaarheid van die waarden of ethische principes. Het valt immers niet uit te
sluiten dat de zorgverantwoordelijke en het overige personeel van een
zorginstelling worden geconfronteerd met een aanzienlijke toename aan
procedures, overleggen en het gedetailleerd vastleggen van afspraken,
met als gevolg dat de nieuwe procedure juist tot verlies aan de genoemde
herkenbaarheid kan leiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

4

ii. negatief effect op primaire zorgtaken
De Afdeling constateert dat met de vierde nota van wijziging het aantal
overleggen en de verplichte gedetailleerde weergave daarvan in het
zorgplan aanzienlijk worden uitgebreid. Deze uitbreiding geldt ten aanzien
van alle vormen van onvrijwillige zorg. Naar het oordeel van de Afdeling
kunnen de nieuwe verplichtingen voor de zorgaanbieder leiden tot
aanzienlijk meer administratieve lasten bij de zorginstellingen. De
Afdeling merkt op dat één van de negatieve effecten van administratieve
lasten is dat de nieuwe verplichtingen relatief veel tijd vergen van de
zorgverantwoordelijke en andere deskundigen, waardoor zij deze tijd niet
kunnen besteden aan hun primaire taak (de zorg voor de cliënt). Ook de
voorschriften uit de voorgestelde artikelen 8 tot en met 8c kunnen slechts
uitgevoerd worden als daarvoor voldoende en voldoende gekwalificeerd
personeel beschikbaar is. Als dat niet het geval is, bestaat het risico dat de
wettelijke waarborgen slechts een papieren zekerheid bieden.
iii. juridisering
De Afdeling merkt verder op dat het gedetailleerd vastleggen van de
zorginhoudelijke afwegingen in het zorgplan tot gevolg kan hebben dat
het zorgplan als toetsingsdocument wordt gebruikt in gevallen waarin dat
zorgplan niet volledig gevolgd is. Het voorstel kan daarmee bijdragen aan
juridisering van de relatie tussen de cliënt en de zorgaanbieder.
d. Conclusie
De Afdeling is van oordeel dat een cultuuromslag in de zorg niet door
wetgeving alleen kan worden bewerkstelligd. Daarom is zij van oordeel
dat de toegevoegde waarde van de uitbreiding van de besluitvormingsprocedure zoals neergelegd in de vierde nota van wijziging betrekkelijk is,
terwijl die uitbreiding wel kan leiden tot een verdere juridisering van de
relatie tussen de cliënt en de zorgaanbieder en tot meer administratieve
lasten voor de zorgaanbieder, waardoor er minder tijd overblijft voor de
primaire zorgtaken. Tegen die achtergrond adviseert de Afdeling de vierde
nota van wijziging in zoverre te heroverwegen.
1. Noodzaak uitbreiding procedure onvrijwillige zorg
a. Uitgangspunten voor een professionele cultuur in de zorg
De Raad onderschrijft het belangrijkste uitgangspunt van het wetsvoorstel
en van de vierde nota van wijziging, namelijk dat onvrijwillige zorg slechts
als laatste redmiddel wordt ingezet. De Raad meent dat dit uitgangspunt
een vanzelfsprekend onderdeel van de professionele cultuur zou moeten
zijn in de zorg voor de kwetsbare en afhankelijke cliënten en dat daarvoor
bijzondere aandacht nodig is bij zorginstellingen, bestuurders en
personeel. Gelet op de reeds ingezette cultuurverandering en de tot nu toe
geboekte positieve resultaten vraagt de Raad zich af of het voor de
ondersteuning van de beoogde cultuuromslag noodzakelijk is de
besluitvormingsprocedure voor onvrijwillige zorg wettelijk te verankeren,
zoals voorgesteld in de vierde nota van wijziging.
Met de Raad ben ik van mening dat de beoogde cultuuromslag niet
bereikt kan worden met uitsluitend wetgeving. Cultuurtrajecten zijn hierin
minstens zo belangrijk, maar ook die kunnen niet op zichzelf staan. Sinds
2008, toen het onderwerp «vrijheidsbeperking» door de Inspectie voor de
Gezondheidszorg is geagendeerd, is er via het programma Zorg voor
Beter veel gedaan aan cultuurtrajecten. De centrale vraag is of die
cultuurtrajecten over de hele linie hebben geleid tot systematisch en
methodisch werken door zorgaanbieders bij cliënten met moeilijk
verstaanbaar gedrag en of de verantwoordelijkheid voor het terugdringen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

5

van vrijheidsbeperkingen op het juiste niveau is belegd bij deze zorgaanbieders. Ik heb geconcludeerd dat dat niet het geval is.
Uit de verbeterprogramma’s kunnen we leren dat er een groot enthousiasme is bij hulpverleners en instellingen om extra in te zetten op het
terugdringen van onvrijwillige zorg. Bij de deelnemers aan de verbetertrajecten heeft dat ook tot heel positieve resultaten geleid.
Waar nu behoefte aan is, is het borgen van deze resultaten. Duidelijke
normstelling is daarvoor van groot belang. Dat ondersteunt de instellingen die de cultuuromslag al hebben gemaakt. Ten tweede zullen al die
instellingen die nog niet een dergelijk bewustwordingsproces hebben
doorlopen, moeten worden meegenomen in het besef dat het verlenen
van onvrijwillige zorg echt een laatste redmiddel is, waartoe slechts kan
worden besloten na een zeer zorgvuldige afwegingen. Ook biedt het de
IGZ bij het toezicht meer houvast.
Bij de nadere invulling van die wettelijke borging konden we gelukkig al
gebruik maken van de voorlopige adviezen van de denktank complexe
zorg. De denktank complexe zorg verwacht dat er veel winst is te behalen
door volgens een getrapt zorgmodel ondersteuning te bieden vanuit een
deskundig multidisciplinair team, dat ambulant en cliëntvolgend
beschikbaar is en waarin tenminste gedragskundige en medische
competenties vertegenwoordigd zijn. De denktank ziet daarbij een
expliciete taak voor de overheid om dat getrapte zorgmodel nader uit te
werken. In de vierde nota van wijziging is een wettelijke basis aan het
door de denktank voorgestelde getrapte en multidisciplinaire zorgmodel
gegeven. Naar aanleiding van de opmerking van de Raad dat er sprake
zou kunnen zijn van overregulering, heb ik de procedures als voorgesteld
in de vierde nota van wijziging nog eens goed tegen het licht gehouden.
Dat heeft geleid tot een aantal aanpassingen in een vijfde nota van
wijziging. Ik meen dat met de wettelijke regels in de vierde en vijfde nota
van wijziging een goede balans is bereikt tussen enerzijds zo min mogelijk
regelgeving en anderzijds ruimte voor de beroepsgroep, een maatstaf
voor de instellingen en Inspectie, en borging van de belangen van cliënten
en naasten.
Daarnaast heeft ook de eerste termijn van de behandeling van het
wetsvoorstel van de kant van de Kamer mij duidelijk gemaakt dat de
Kamer een cultuuromslag van groot belang vindt, maar zich afvraagt of
met het oorspronkelijke wetsvoorstel het «nee, tenzij» principe voldoende
geborgd is. Dit standpunt van de Kamer sluit ook aan bij mijn eigen
praktijkervaring en was voor mij aanleiding om te komen met een nadere
precisering en wettelijke verankering van besluitvormingsprocedures.
b. Verschillen tussen oorspronkelijk wetsvoorstel en vierde nota van
wijziging
De Raad vraagt of het voor een zorgvuldige besluitvorming daadwerkelijk
nodig is om het aantal (multidisciplinaire) overleggen ten aanzien van alle
vormen van onvrijwillige zorg te verdrievoudigen en daarbij telkens een
nieuw gedetailleerd zorgplan op te stellen en waarom twee identieke
multidisciplinaire overleggen gevoerd moeten worden om onvrijwillige
zorg in het zorgplan op te nemen. Deze vraag geeft aan dat de voorgestelde procedure nog niet op alle punten helder is, en dat op bepaalde
punten enige versobering van de procedure mogelijk is.
Het is niet zo dat twee identieke multidisciplinaire overleggen gevoerd
moeten worden om onvrijwillige zorg in het zorgplan op te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

6

Het uitgangspunt is dat in een groot deel van de gevallen het zoeken naar
alternatieven voor vrijwillige zorg, wat de opdracht is aan het eerste
overleg over het zorgplan als bedoeld in artikel 8, er toe zal moeten leiden
dat men niet toekomt aan het bijeenroepen van het multidisciplinaire
overleg als bedoeld in artikel 8a om onvrijwillige zorg te kunnen gaan
toepassen. Echter, in gevallen waarin het voor de betrokken deskundigen
volstrekt helder is dat er geen vrijwillige alternatieven zijn, kunnen de in
artikel 8 en artikel 8a bedoelde multidisciplinaire overleggen naadloos in
elkaar overlopen. Het eerste overleg is vrij in zijn samenstelling, in het
tweede overleg wordt voorgeschreven dat een arts of gedragskundige
aanwezig moet zijn. In de vijfde nota van wijziging stel ik een aanpassing
van artikel 8 en 8a voor, om deze samenhang beter tot uitdrukking te
brengen.
In de vragen van de Raad klinkt ook door dat de in de vierde nota van
wijziging voorgestelde procedures kennelijk niet voldoende helder zijn
voor wat betreft de gedachte dat het een opschalend model betreft,
waarin veel vormen van onvrijwillige zorg die nu nog in de praktijk
worden toegepast, kunnen eindigen bij het eerste multidisciplinaire
overleg. Alleen de moeilijkste situaties, waarbij langdurig onvrijwillige
zorg wordt toegepast en geen alternatieven lijken te zijn, komen terecht in
de stap van externe toetsing. Om beter voor het voetlicht te brengen, dat
de procedure van artikel 8b alleen bedoeld is voor heroverweging van
onvrijwillige zorg als het niet lukt deze zorg binnen de gestelde termijn af
te bouwen, stel ik bij vijfde nota van wijziging voor deze procedures in
artikel 8a beter op elkaar te laten aansluiten. Met de Raad ben ik ook van
mening dat het niet wenselijk is dat bij elke stap in de procedure een
nieuw zorgplan vastgesteld zou moeten worden. Het gaat erom dat in het
zorgplan zichtbaar is wat het resultaat van het overleg is. Het aanpassen
van een zorgplan is in zo’n geval voldoende. In de vijfde nota van
wijziging wordt dit aangepast.
c. Uitvoering en neveneffecten
Met de nu voorgestelde procedures wordt de herkenbaarheid van de
ethische dilemma’s, die spelen bij beslissingen die worden genomen over
het al dan niet toepassen van onvrijwillige zorg, vergroot door de
stapsgewijs opgezette procedure. Door overeenkomstig artikel 8 in een
multidisciplinair team na te denken over vrijwillige alternatieven om
ernstig nadeel te voorkomen, wordt helder neergezet dat onvrijwillige
zorg om ernstig nadeel te voorkomen niet zomaar aan de orde kan zijn.
Pas als in het multidisciplinair overleg of na het proberen van de
vrijwillige zorg in de praktijk is gebleken dat waarschijnlijk toch een vorm
van onvrijwillige zorg nodig is, komt men toe aan de in artikel 8a
beschreven procedure. Ik ben van mening dat deze duidelijke scheiding
tussen de procedures van artikel 8 en artikel 8a, juridische helderheid
geeft voor de (ethische) afwegingen bij de toepassing van onvrijwillige
zorg.
De Raad merkt op dat uitbreiding van de besluitvormingsprocedure zoals
neergelegd in de vierde nota van wijziging kan leiden tot een verdere
juridisering van de relatie tussen de cliënt en de zorgaanbieder en tot
meer administratieve lasten voor de zorgaanbieder. Het is mijn
uitgangspunt geweest om de positie van de cliënt te versterken – een
uitgangspunt dat de Raad onderschrijft – door als norm een zorgvuldige
procedure te beschrijven, zodat handelingsverlegenheid nooit kan leiden
tot het overslaan van het maken van de juiste afwegingen bij het
toepassen van onvrijwillige zorg en zodat maximale regie voor de cliënt
en de vertegenwoordiger wordt bereikt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

7

Door voldoende stil te staan bij de wensen en mogelijkheden van cliënten,
wordt bij de uiteindelijke uitvoering van de zorg tijd gewonnen en wordt
de kans op juridisering van de relatie juist kleiner. Men zal zich ook steeds
moeten realiseren dat het (onnodig) toepassen van (te veel) onvrijwillige
zorg ook een enorme belasting in tijd en geld voor een organisatie kan
betekenen. Extra investering in een zorgvuldig afwegingsproces aan het
begin van het traject, wanneer de zorgverlening nog niet is vastgelopen
en vrijwillige alternatieven nog makkelijker kunnen worden verkend, kan
leiden tot besparingen op onnodige onvrijwillige zorg. Als direct al in
samenspraak met de cliënt of zijn vertegenwoordiger een zorgplan tot
stand komt waarbij de juiste deskundigen zijn betrokken, is de kans dat
men aan de toepassing van de artikelen 8a tot en met 8c toekomt, in veel
gevallen al klein.
Daarbij kan ik ten slotte opmerken dat de in de vierde nota van wijziging
geschetste procedures mede zijn gebaseerd op voorstellen vanuit de
praktijk, zoals het opschalende model dat in de geestelijke gezondheidszorg wordt gebruikt bij separatie en het advies van de denktank
complexe zorg, waarin eveneens wordt geadviseerd te kiezen voor een
getrapt zorgmodel. Voor zorgaanbieders waar de cultuuromslag al vorm
heeft gekregen, zal de nu voorgestelde wettelijke procedure, tot weinig
veranderingen in de werkwijze hoeven te leiden. Uiteraard zal het
wetsvoorstel vergezeld gaan van een implementatieplan, waarin aandacht
zal zijn voor goede voorbeelden. Ik ga er vanuit dat ook de betrokken
branche-organisaties, in overleg met cliëntenorganisaties, hun verantwoordelijkheid vorm zullen geven en de werkvloer van praktische
richtlijnen kunnen voorzien.
d. Conclusie
Zoals in onder de punten 1a tot en met c heb aangegeven, stel ik bij vijfde
nota van wijziging het voorstel op een aantal punten bij. Het betreft meer
helderheid in de procedure van de artikelen 8a en 8b, meer ruimte in het
kiezen van een termijn voor onvrijwillige zorg, passend bij de aard van de
onvrijwillige zorg en de ingrijpendheid voor de cliënt, en het bijstellen van
zorgplannen in plaats van het opnieuw moeten schrijven van een zorgplan
als een bepaalde stap in de procedure is doorlopen.
2. Register van onvrijwillige zorg
Het voorgestelde nieuwe artikel 141 verplicht de zorgaanbieder tot het
bijhouden van een register van toegepaste onvrijwillige zorg. In dat
register zullen ook persoonsgegevens van de cliënten worden verwerkt.
Nu het ook gegevens betreffende de gezondheid betreft, is op deze
verwerking van persoonsgegevens het toetsingskader van de artikelen 16,
21 en 23 van de Wet bescherming persoonsgegevens (hierna: Wbp) van
toepassing.2 De toelichting besteedt hieraan geen aandacht. Daardoor
wordt niet duidelijk in hoeverre de wetgever de betrokken belangen van
de cliënten en instellingen heeft laten meewegen in de keuze voor de
verwerking van persoonsgegevens betreffende de gezondheid.
De Afdeling adviseert in de toelichting op dit punt aan te vullen.
2. Register van onvrijwillige zorg

1
Onderdeel U van de vierde nota van
wijziging
2
Deze wet vormt een implementatie van
Richtlijn 95/46/EG.

Zoals de Raad terecht opmerkt, gaat het bij een register als bedoeld in
artikel 14, om de verwerking van persoonsgegevens betreffende de
gezondheid. Daarop zijn de genoemde artikelen van de Wbp van
toepassing. Op grond van artikel 16 van de Wbp kunnen persoonsgegevens betreffende iemands gezondheid alleen worden verwerkt als
wordt voldaan aan het bepaalde in de Wbp. Voor wat betreft het in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

8

artikel 14 van het wetsvoorstel bedoelde register, geldt dat de uitzondering op het verbod om persoonsgegevens te verwerken bedoeld in
artikel 21, eerste lid, onderdeel a, van de Wbp, van toepassing is. Het
register wordt namelijk bijgehouden met het oog op een goede behandeling en verzorging van cliënten. Bij ministeriële regeling op grond van
artikel 14, tweede lid, van het wetsvoorstel, kunnen eisen aan het register
worden gesteld, ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer van
cliënten.
3. Cliëntenvertrouwenspersoon
De voorliggende vierde nota van wijziging introduceert de figuur van de
cliëntenvertrouwenspersoon in de Wet zorg en dwang. Daarmee beoogt
de regering het primaat van het cliëntenperspectief te versterken. De
regeling van de cliëntenvertrouwenspersoon stemt grotendeels overeen
met de regeling van de patiëntenvertrouwenspersoon in het wetsvoorstel
verplichte geestelijke gezondheidszorg.1
a. Rechten van vertegenwoordiger en familie
Het voorgestelde hoofdstuk 4a regelt het beroep van zowel de cliënt zelf
als dat van diens vertegenwoordiger op de cliëntenvertrouwenspersoon.
Daarmee wijkt de regeling op dat punt af van het wetsvoorstel verplichte
geestelijke gezondheidszorg dat in hoofdstuk 12 een afzonderlijke
familievertrouwenspersoon kent. Deze samentrekking van beide vertrouwenspersonen roept op enkele plaatsen in de voorgestelde tekst van
hoofdstuk 4a vragen op over de rechten van de vertegenwoordiger en de
familie van de cliënt. Het is in dit verband van belang dat de vierde nota
van wijziging een definitie van familie toevoegt aan het wetsvoorstel.2 De
toevoeging van die definitiebepaling leidt tot een scherper onderscheid
tussen de familie en de vertegenwoordiger, die ook familie van de cliënt
kan zijn.3
Het eerste lid van artikel 48c richt de taakopdracht van zorgaanbieder en
de cliëntenvertrouwenspersoon op de cliënt, diens vertegenwoordiger of
diens familie. Het slot van het artikellid geeft echter slechts aan de cliënt
en diens familie, en dus niet aan de vertegenwoordiger, de mogelijkheid
een verzoek om bijstand te doen.
In het voorgestelde artikel 48d, tweede lid, is de mogelijkheid van bezwaar
tegen geven van inlichtingen toegekend aan de cliënt en zijn vertegenwoordiger en dus niet aan de familie.
De Afdeling adviseert in het voorgestelde artikel 48c, eerste lid, de
vertegenwoordiger ook de bevoegdheid toe te kennen om een verzoek om
bijstand te doen. Zij adviseert daarnaast te motiveren waarom de familie
in het voorgestelde artikel 48d, tweede lid, niet de mogelijkheid van
bezwaar tegen het geven van inlichtingen heeft.
b. Verwerking van persoonsgegevens door de
cliëntenvertrouwenspersoon

1
Hoofdstuk 11, Kamerstukken II 2009/10,
32 399, nr. 2.
2
Het nieuwe artikel 1, eerste lid, onderdeel i,
van het wetsvoorstel.
3
Zie de definitie in artikel 1, eerste lid,
onderdeel e, van het wetsvoorstel.

Het voorgestelde artikel 6, derde lid, bepaalt dat de zorgaanbieder zo
spoedig mogelijk na aanvang van de zorg de persoonsgegevens van een
cliënt aan de cliëntenvertrouwenspersoon verstrekt. Doel van de
gegevensverstrekking is de cliënt te kunnen informeren over de
mogelijkheid tot advies en bijstand door de cliëntenvertrouwenspersoon.
Het voorgestelde artikel 48d, tweede lid, geeft de cliëntvertrouwenspersoon daarnaast het recht van inzage in dossiers, voor zover de cliënt of
zijn vertegenwoordiger daar geen bezwaar tegen heeft gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

9

De Afdeling plaatst enkele kanttekeningen bij deze bepalingen, in het licht
van de geldende wettelijke waarborgen voor de bescherming van
persoonsgegevens. Zij wijst met name op de artikelen 7 en 11 van de
Wbp: persoonsgegevens worden voor welbepaalde, uitdrukkelijk
omschreven en gerechtvaardigde doeleinden verzameld en worden
slechts verwerkt voor zover zij, gelet op de doeleinden waarvoor zij
worden verzameld of vervolgens worden verwerkt, toereikend, ter zake
dienend en niet bovenmatig zijn. Omdat het bovendien om gegevens
betreffende de gezondheid gaat, zijn het verbod op verwerking van
dergelijke gegevens van artikel 16 Wbp en de specifieke uitzonderingsmogelijkheden daarop van de artikelen 21 en 23 Wbp van toepassing.
In de voorgestelde tekst van artikel 6, derde lid, wordt niet gespecificeerd
welke persoonsgegevens van een cliënt direct na aanvang van de zorg al
aan de cliëntenvertrouwenspersoon worden verstrekt. Ook de toelichting
biedt op dit punt geen duidelijkheid. Daarnaast is het voor het doel zoals
dat is omschreven in artikel 6, derde lid (de cliënt te kunnen informeren
over de mogelijkheid tot advies en bijstand door de cliëntenvertrouwenspersoon), niet nodig om persoonsgegevens te verstrekken, in elk geval
geen gegevens uit het medisch dossier. Indien de regering beoogt de
cliëntenvertrouwenspersoon al direct de kans te geven zich inhoudelijk te
verdiepen in de achtergronden van de nieuwe cliënt, zodat die zijn taken
beter kan uitoefenen, zou de doelomschrijving dat moeten vermelden.
Daarbij moet dan ook afgewogen worden welke gegevens echt nodig zijn
om het nieuw omschreven doel te bereiken. Ten slotte vermeldt artikel 6,
derde lid, wel dat de cliënt toestemming moet geven voor de bedoelde
gegevensverstrekking, maar is onduidelijk of daarmee uitdrukkelijke, al
dan niet schriftelijke, toestemming bedoeld is. Ook is niet duidelijk of ook
de vertegenwoordiger en/of de familie deze toestemming kan geven.
Het inzagerecht van de cliëntenvertrouwenspersoon in de dossiers (het
voorgestelde artikel 48d, tweede lid, onderdeel c) gaat uit van een stelsel
van geen bezwaar bij de cliënt. Nu het gaat om inzage in gegevens
betreffende de gezondheid, verdient het de voorkeur, deze inzage pas te
verlenen na uitdrukkelijke toestemming van de cliënt of diens vertegenwoordiger. Daarmee houdt de cliënt, of diens vertegenwoordiger, zoveel
mogelijk zelf de regie over de personen die inzage hebben in zijn
medische gegeven.
De Afdeling adviseert het voorgestelde artikel 6, derde lid, in overeenstemming te brengen met de uitgangspunten van de Wbp en in het
voorgestelde artikel 48d uit te gaan van uitdrukkelijke toestemming van de
cliënt.
3. Cliëntenvertrouwenspersoon
a. Rechten van vertegenwoordiger en familie
Anders dan bij het wetsvoorstel voor de verplichte ggz, voorziet de vierde
nota van wijziging niet in zowel een patiëntenvertrouwenspersoon als een
familievertrouwenspersoon; bij dit wetsvoorstel wordt volstaan met een
cliëntenvertrouwenspersoon. Dit verschil komt voort uit de ervaring dat in
de ggz de zorgen en belangen van de familie regelmatig tegenover die
van de patiënt kunnen staan. In de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking of dementie komt dat minder voor. Mede vanuit het
oogpunt van doelmatigheid is er daarom in de vierde nota van wijziging
geen aparte familievertrouwenspersoon geregeld. Wel staat de bijstand
van de cliëntvertrouwenspersoon ook open voor de vertegenwoordiger
van de cliënt, die in sommige gevallen in plaats van de cliënt beslissingen
moet nemen over de zorgverlening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

10

De cliëntenvertrouwenspersoon is, net zoals de patiëntenvertrouwenspersoon in de huidige Wet bopz en in het wetsvoorstel Wvggz degene die
uitsluitend vanuit het perspectief van de cliënt op verzoek van die cliënt of
diens vertegenwoordiger de belangen van die cliënt behartigt. Het is
daarom verwarrend dat in artikel 48c, eerste lid, de familie wordt
genoemd. Anderzijds dient wel – zoals de Raad opmerkt – de vertegenwoordiger te worden genoemd, als persoon die een verzoek om advies of
bijstand namens de cliënt kan doen. In de vijfde nota van wijziging wordt
artikel 48c, eerste lid, in deze zin aangepast. Gelet op het bovenstaande
ligt het ook niet voor de hand dat de familie op grond van artikel 48d,
tweede lid, toestemming zou kunnen geven om aan de cliëntenvertrouwenspersoon gegevens betreffende de cliënt te kunnen verstrekken. Dit
recht komt conform artikel 48d, tweede lid, alleen toe aan de cliënt of zijn
vertegenwoordiger.
b. Verwerking van persoonsgegevens door de
cliëntenvertrouwenspersoon
De Raad constateert terecht dat artikel 6, derde lid, een te breed bereik
kent ten aanzien van de persoonsgegevens die aan de cliëntvertrouwenspersoon moeten worden verstrekt. Voor het doel van de gegevensverstrekking volstaan naam en contactgegevens van de cliënt en zijn
vertegenwoordiger. Het wetsvoorstel is daarop aangepast. Bovendien is
nog duidelijker gemaakt dat alleen gegevens aan een cliëntenvertrouwenspersoon worden verstrekt indien de cliënt of zijn vertegenwoordiger
daarmee instemmen. Door de wijze van formuleren is het een onderwerp
dat expliciet aan de orde moet komen in het eerste contact tussen
zorgaanbieder en cliënt of zijn vertegenwoordiger.
Inderdaad wordt in het wetsvoorstel ten aanzien van het inzagerecht van
de cliëntenvertrouwenspersoon in dossiers uitgegaan van uitdrukkelijke
toestemming van de cliënt. Gezien het feit dat de cliënt zelf er voor kiest
om de cliëntenvertrouwenspersoon in te schakelen is dit in het
wetsvoorstel als vanzelfsprekend beschouwd en daarmee wellicht te
impliciet gebleven. Met de door de Raad voorgestelde explicitering wint
het wetsvoorstel aan duidelijkheid en het wetsvoorstel is op dit punt
daarom conform het advies aangepast.
4. Advies externe deskundige
Het nieuwe artikel 8c bepaalt in welke gevallen de zorgverantwoordelijke
over het zorgplan advies vraagt aan een externe deskundige. Het eerste
lid, onderdeel a, van dit artikel schrijft een dergelijke adviesaanvraag voor
indien de vertegenwoordiger niet instemt met het opnemen van onvrijwillige zorg in het zorgplan. De toelichting vermeldt dat juist de vertegenwoordiger, omdat hij de cliënt het beste kent, kan zien dat er nog andere
mogelijkheden of een andere benadering kunnen zijn. In die gevallen
moet het geluid van die vertegenwoordigers gehoord kunnen worden en
hun positie zo sterk mogelijk zijn, aldus de toelichting.1

1

Artikelsgewijze toelichting bij artikel 8c.

Het is de Afdeling niet duidelijk waarom slechts bij niet-instemming door
de vertegenwoordiger een externe deskundige wordt ingeschakeld, en
waarom de cliënt hier geheel buiten beschouwing wordt gelaten. Dit
strookt niet met de doelstelling van de vierde nota van wijziging
– namelijk versterking van de positie van zowel de cliënt als de vertegenwoordiger. Evenmin strookt het met artikel 2 van het wetsvoorstel, waarin
is bepaald dat onder onvrijwillige zorg wordt verstaan zorg waarmee de
cliënt of zijn vertegenwoordiger niet heeft ingestemd. De cliënt en de
vertegenwoordiger worden hier op gelijke voet genoemd. Daarvan
uitgaande, dient in het nieuwe artikel 8c, eerste lid, onderdeel a, te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

11

worden opgenomen dat een externe deskundige ook wordt ingeschakeld
bij het ontbreken van de instemming van de cliënt.
De Afdeling adviseert artikel 8c, eerste lid, onderdeel a, aan te vullen.
4. Advies externe deskundige
De Raad merkt terecht op dat ook wanneer de cliënt die niet instemt met
het opnemen van onvrijwillige zorg in het zorgplan, advies van een
externe deskundige moet worden ingewonnen. De positie van een
wilsbekwame cliënt is hierbij geen andere dan die van de vertegenwoordiger. Het artikel wordt in de vijfde nota van wijziging aangepast. Voor alle
duidelijkheid: bij onvrijwillige zorg moet de situatie dat een cliënt niet
instemt met de zorg worden onderscheiden van de situatie dat een cliënt
zich – op het moment dat de onvrijwillige zorg wordt gegeven – zich
verzet tegen die zorg.
5. Toezicht en het nieuwe hoofdstuk 3A
In het kader van het toezicht op de naleving van het bepaalde bij of
krachtens de Wet zorg en dwang is in artikel 49 geregeld wie de toezichthouders zijn en wat hun bevoegdheden zijn. Dit artikel is dus ook van
toepassing op de uitbreidingen op grond van de vierde nota van wijziging.
In dat verband heeft de Afdeling geconstateerd dat bij de derde nota van
wijziging een nieuw vijfde lid is toegevoegd aan bovengenoemd
artikel 49.1 Dat artikellid bepaalt dat de leden van het Subcomité ter
Preventie en van het Europees Comité voor de preventie van foltering en
onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing dezelfde
bevoegdheden hebben als de met het toezicht belaste ambtenaren van
het Staatstoezicht op de volksgezondheid. Voorts wordt bepaald dat leden
van beide comités van deze bevoegdheden slechts gebruik maken voor
zover dit redelijkerwijs nodig is voor de vervulling van hun uit het
desbetreffende verdrag voortvloeiende taak.
De Afdeling acht het van belang dat in deze bepaling uitdrukkelijk wordt
bepaald dat de taken en bevoegdheden van de leden van beide comités
slechts kunnen worden uitgeoefend ten aanzien van personen die van hun
vrijheid zijn beroofd.2 Zij adviseert artikel 49, vijfde lid, van het
wetsvoorstel aan te passen.

1

Kamerstukken II 2011/12, 31 996, nr. 9.
Zie artikel 1 van het Europees Verdrag ter
voorkoming van foltering en onmenselijke of
vernederende behandeling of bestraffing en
artikel 1 van het Facultatief Protocol bij het
VN-verdrag tegen foltering en andere wrede,
onmenselijke of onterende behandeling of
bestraffing. Zie in dit verband paragraaf 3
getiteld «Onvrijwillige opname en verblijf» en
hoofdstuk 3A getiteld «Cliënten voor wie onze
Minister van Veiligheid en Justitie medeverantwoordelijkheid draagt» van het wetsvoorstel. Van beroving van de vrijheid is alleen
sprake als dit met rechterlijke machtiging is
gedaan. Slechts 3 dagen mag dit zonder
rechterlijke machtiging, namelijk in de periode
van inbewaringstelling.
3
Kamerstukken II 2009/10, 32 398, nr. 2.
4
Zie Kamerstukken II 2009/10, 32 398, nr. 4,
blz. 17. De Raad is in zijn advies ingegaan op
de wetsystematiek. Hij heeft er op gewezen
dat verdeling van regels inzak forensische
zorg over verschillende wetten tot gevolg
heeft dat wetgeving aan helderheid en
inzichtelijkheid zal verliezen.
2

De Afdeling heeft voorts geconstateerd dat bij de derde nota van wijziging
het nieuwe hoofdstuk 3A getiteld «Cliënten voor wie onze Minister van
Veiligheid en Justitie medeverantwoordelijkheid draagt» is toegevoegd
aan het wetsvoorstel zorg en dwang. De Afdeling betreurt het dat deze
bepalingen zijn opgenomen in dit wetsvoorstel en niet in het wetsvoorstel
forensische zorg.3 Hierdoor wordt naar het oordeel van de Afdeling de
door het wetsvoorstel forensische zorg beoogde overzichtelijkheid en
consistentie van wetgeving doorbroken.4
De Afdeling heeft in de toelichting bij de derde nota van wijziging een
motivering gemist waarom de regering de regeling voor vorengenoemde
cliënten heeft opgenomen in het wetsvoorstel zorg en dwang en niet in
het wetsvoorstel forensische zorg.
5. Toezicht en het nieuwe hoofdstuk 3A
De Raad adviseert om artikel 49, vijfde lid, van het wetsvoorstel zodanig
aan te passen dat de beide toezichthoudende internationale comités hun
taken en bevoegdheden slechts kunnen uitoefenen ten aanzien van
personen die van hun vrijheid zijn beroofd. Het wetsvoorstel is op dit punt
aangepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

12

De Raad mist tot slot een motivering voor het bij derde nota van wijziging
opnemen van het hoofdstuk 3A over cliënten waarvoor de Minister van
V&J medeverantwoordelijkheid draagt.
In de accommodaties waarin zorg wordt verleend als omschreven bij of
krachtens de AWBZ, aan psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte
cliënten, kunnen tevens op last van de Minister van Veiligheid en Justitie
personen op strafrechtelijke titel worden geplaatst. De Wet bijzondere
opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet bopz) voorziet in
hoofdstuk V, voor zover nodig, in een aangepast regiem voor deze
personen. In afwachting van het wetsvoorstel forensische zorg, was
oorspronkelijk niet voorzien in een equivalent van deze regeling in de Wet
bopz. Bij het uitwerken van het wetsvoorstel forensische zorg is gebleken
dat een equivalent van een regeling als in de Wet bopz toch noodzakelijk
is. Daarin is voorzien door opname van hoofdstuk 3A in dit wetsvoorstel
bij derde nota van wijziging. Daar is de regeling meer op zijn plaats dan in
de Wet forensische zorg aangezien er ook verplichtingen voor zorgaanbieders in zijn opgenomen.
6. Redactionele kanttekeningen
Voor redactionele kanttekeningen verwijst de Afdeling naar de bij het
advies behorende bijlage.
6. Redactionele kanttekeningen
De redactionele opmerkingen zijn grotendeels meegenomen in de vijfde
nota van wijziging.
Voor de opmerking bij onderdeel H geldt, dat de verplaatsing van artikel 7,
vijfde lid, tot na artikel 8c, niet past in de systematiek van de vierde nota
van wijziging. Paragraaf 2.1 bevat algemene bepalingen die gelden voor
het opstellen van een zorgplan. De in artikel 7, vijfde lid, genoemde
artikelen staan vervolgens in twee verschillende paragrafen, te weten
«Heroverweging van het zorgplan» (artikel 8) en «Onvrijwillige zorg in het
zorgplan» (artikel 8a e.v.). Het zou niet passen de bepaling van artikel 7,
vijfde lid, in laatstgenoemde paragraaf op te nemen, aangezien deze
bepaling ook betrekking heeft op artikel 8.
De opmerking bij onderdeel J met betrekking tot het opnemen van het
eerste lid van artikel 8, in artikel 5, is eveneens niet overgenomen.
Artikel 5 is een procedurele bepaling over de verplichting een zorgplan op
te stellen die geldt voor alle cliënten, dus ook voor hen bij wie nooit
sprake zal zijn van onvrijwillige zorg. Het past niet in het uitgangspunt dat
zorgplannen in principe vrij horen te zijn van onvrijwillige zorg, om op
deze plek al de mogelijkheid van onvrijwillige zorg te introduceren.
Bovendien is de plicht voor de zorgaanbieder om te zorgen voor
voldoende alternatieven voor onvrijwillige zorg nadrukkelijk gekoppeld
aan artikel 8, omdat daar de mogelijkheid van ernstig nadeel zich
voordoet. Dit nadeel mag, binnen de randvoorwaarden die normaal in de
zorg gelden zoals de omvang van de indicatie en de aanwezige protocollen en richtlijnen, nooit gelegen zijn in het feit dat de zorgaanbieder
aan de mensen op de werkvloer onvoldoende mogelijkheden biedt voor
het verlenen van zorg op basis van vrijwilligheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

13

De opmerking bij onderdeel B en onderdeel R om een komma in te
voegen, respectievelijk te schrappen zijn niet meegenomen, omdat de
desbetreffende bepalingen voor het overige nu geen wijziging behoeven.
De vice-president van de Raad van State,
J. P. H. Donner
De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. L. L. E. Veldhuijzen van Zanten-Hyllner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

14

Bijlage bij het advies van de Afdeling advisering van de Raad van
State betreffende no. W13.12.0099/III met redactionele kanttekeningen die de Afdeling in overweging geeft.
Onderdeel B
− Na «derde lid» een komma invoegen.
Onderdeel C
− Ten behoeve van de duidelijkheid en leesbaarheid het eerste lid van
artikel 3 beperken tot de eerste volzin. De rest van het eerste lid (vanaf
de tweede volzin) in een apart lid onderbrengen.
− De laatste volzin van artikel 3, eerste lid, schrappen.
− In artikel 3, derde lid, het woord «en» schrappen.
− In artikel 3, tweede lid, de woorden «de cliënt niet ik staat» wijzigen in:
de cliënt niet in staat.
Onderdeel H
− Het voorgestelde nieuwe artikel 7, vijfde lid, aan het slot van of na de
artikelen 8 tot en met 8c plaatsen.
Onderdeel J
− Artikel 8, eerste lid, opnemen in artikel 5, aangezien het een algemeen
uitgangspunt is en niet pas aan de orde komt bij heroverweging van
het zorgplan.
− In artikel 8, tweede lid, de woorden «het bepaalde in» schrappen.
− In artikel 8, tweede lid, de woorden «tweede tot en met het vierde lid»
wijzigen in: derde tot en met het vijfde lid.
− In artikel 8, derde lid, de woorden «een situatie als bedoeld in het
eerste lid» wijzigen in: een situatie als bedoeld in het tweede lid.
Onderdeel L
− In artikel 8b, eerste lid, de woorden «op grond van artikel 8a, tweede
lid,» vervangen door: op grond van artikel 8a, derde lid,
Onderdeel R
− In het tweede lid de komma voor «en» schrappen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 996, nr. 32

15