1 1 1 1 1 1 1 h1/I /I)I IW
de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

De minister van Veiligheid en Justitie
mr. LW. Opsteken
Postbus 20301
2500 EH Den Haag

Afdeling Strategf&
bezoekadres
Kneuterdijk 1
2514 EM Den Haag
correspondentieadrçs-,
Postbus 90613
2509 LP Den Haag ,

23 oktober 2014

datum
contactpersoon
e-mail
telefoonnummer
ons kenmerk

T (088) 36 10000
Ff088) 3610022
www.rechtspraak.nl

Uit 6506 STRA/CF
538587
Advies wetsvoorstel Afwikkeling massaschade in een collectieve
actie

uw kenmerk
onderwerp

Geachte heet Opstelten,
Bij brief van 8 juli 2014, kenmerk 538587, verzocht u de Raad voor de rechtspraak (de “Raad”) advies
uit te brengen inzake de wijziging van het Burgerlijk Wetboek (BW) en het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering (Rv) teneinde de afwikkeling van massaschade ïn een collectieve actie mogelijk te
maken (het “Wetsvoorstel” / het “Voorontwerp”).
Het Wetsvoorstel
Het Wetsvoorstel strekt tot invoering van een collectieve schadevergoedingsactie en heeft tot doel een
efficiënte en effectieve collectieve afwikkeling van massaschade te bevorderen. Het Wetsvoorstel
beoogt voor gedupeerden gemakkelijker te maken om schade collectief te verhalen, zonder dat daarmee

de positie van de aangesproken partij in het gedrang komt. Daartoe schaft het Wetsvoorstel het
bestaande verbod op het vorderen van collectieve schadevergoeding in geld af en introduceert het een,
met waarborgen omklede, stapsgewijze collectieve schadevergoedingsprocedure voor representatieve
belangenorganisaties die opkomen namens een groep gedupeerden met gelijksoortige belangen. Deze
procedure kan worden ingezet ingeval partijen niet bereid zijn in onderhandeling te treden over een
collectieve afwikkeling of er niet in slagen een schikking te bereiken (de gewenste “stok achter de
deur”). De collectieve schadevergoedingsprocedure in dit wetsvoorstel is erop gericht dat partijen, onder
regie van de rechter, zoveel mogelijk trachten in gezamenlijkheid tot afwikkeling van een massaschade
te komen door middel van een collectieve vaststellingsovereenkomst.
Na overleg met de gerechten, adviseert de Raad als volgt.’

•

‘De Raad voor de rechtspraak heeft op grond van artikel 95 van de Wet op de rechterlijke organisatie een wettelijke adviestaak met
betrekking tot nieuwe wets- en beleidsvoorstellen die gevolgen hebben voor de rechtspraak. De adviezen worden vastgesteld na overleg
met de gerechten. De Raad voor de rechtspraak is een adviescollege in de zin van artikel 79 en 80 van de Grondwet. Bij het opstellen
van zijn adviezen beoordeelt de Raad de voorgenomen wet- en regelgeving in het bijzonder op de gevolgen voor de Organisatie en de
werklast van de gerechten en op de (praktische) toepasbaarheid en uitvoerbaarheid. Rechters zijn bij de behandeling van individuele
zaken niet gebonden aan de inhoud van de wetgevingaadviezen van de Raad voor de rechtspraak.

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT $506 STRA/CF

2 van 24

.1...

Hoofdlijnen van het advies
•

De Raad heeft waardering voor de poging om te komen tot een evenwichtige procedure voor de afwikkeling
van massaschade in een collectieve actie. De Raad constateert een toenemende maatschappelijke behoefte aan
een dergelijke procedure. De gekozen uitwerking in het Wetsvoorstel acht de Raad echter minder gelukkig.

•

De in artikel 3:305a lid 5 BW geformuleerde ontvankelijkheidseisen zijn te algemeen omschreven om als
praktisch criterium te kunnen fungeren. Dit zal al in de inleidende fase van de procedure tot een groot aantal
geschilpunten tussen partijen kunnen leiden en daarmee tot de nodïge verwikkelingen, vertraging en
rechtsonzekerheid bij partijen. Daarnaast is de rechter onvoldoende toegerust om de beoogde indringende
toetsing daadwerkelijk uit te voeren.

•

Het is te verwachten dat de voorgestelde procedure voor de afwikkeling van massaschade in een collectieve
actie langdurig en arbeids- en kostenintensief zal zijn. Het Wetsvoorstel lijkt er vanuit te gaan dat partijen in
onderling overleg door middel van rechterlijke begeleiding, via een groot aantal tussenstappen, uiteindelijk tot
een consensus zullen kunnen komen over de te vergoeden schade en de daaraan verbonden voorwaarden. Het
Wetsvoorstel houdt onvoldoende rekening met de aanmerkelijke kans dat partijen het daarover fundamenteel
oneens zullen blijven en biedt uiteindelijk onvoldoende mogelijkheden voor de rechter om in dat geval tot een
vaststelling van de te vergoeden schade te komen.

•

De voorgestelde marginale toets door het hof Amsterdam biedt onvoldoende gelegenheid om de door de rechter
vastgestelde schaderegeling afdoende te beoordelen. Dit klemt temeer nu van de vaststelling door de rechter
geen beroep open staat en de marginale toets door het hof in de WCAM procedure de enige voorziening is die
partijen ten dienste staat tegen een hen onwelgevallige vaststelling door de rechter. Verder is niet voorzien in
de gevolgen van een afwijzend oordeel van het hof.

•

Concentratie van de betrokken zaken bij één rechtbank (en daarmee bij één hof) is niet wenselijk. De beoogde
concentratie voldoet niet aan de criteria van het Toetsingskader wettelijke concentratîe, omdat voor het
behandelen van de betrokken zaken geen bijzondere rechterlijke expertise is vereist en het naar verwachting om
een zodanig gering aantal zaken zal gaan dat concentratie ook vanuit doelmatigheidsoverwegingen geen
meerwaarde biedt. Voor een gezonde bedrijfsvoering is concentratie niet nodig. Ook wenselijkheid daarvan in
verband met aansluiting bij ketenpartners wordt niet gezien. De beoogde concentratie leidt bovendien tot een
aanzienlijke beperking van de rechtsontwikkeling en tot de behandeling van massaschadezaken die regionaal
van aard zijn door een gerecht dat van de regionale achtergronden en belangen onvoldoende wetenschap heeft.

•

Al met al is de Raad van mening dat de thans voorgestelde procedure niet effectief, niet efficiënt, en voor de
rechter niet uitvoerbaar en beheersbaar is. De Raad geeft u in overweging om een breed samengestelde, uit
(praktijk)deskundigen bestaande werkgroep op te richten die de opdracht krijgt na te denken over (een)
alternatieve procedure(s). Voorts zou kunnen worden overwogen om niet alle vormen van collectief
verhaalsrecht nagenoeg onbeperkt in één keer te proberen te omvatten, maat te kiezen voor een meer
stapsgewijze aanpak. De Raad is graag bereid om mee te denken over (deze) alternatieven.

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF
3 van 24

Advies
De Raad heeft waardering voor de poging van de wetgever om te komen tot een procedure voor de afwikkeling
van massaschade in een collectieve actie, waarbij gestreefd is naar een balans tussen het belang van
gedupeerden om hun rechten te verwezenlijken en het belang van de aangesproken partijen om beschermd te
worden tegen ongefundeerde en lichtvaardige massaclaims. Zoals in de Memorie van Toelichting (de “Mvi”)
wordt opgemerkt is de behoefte aan een collectieve schadeafwikkeling in de laatste decennia ook in Nederland
toegenomen. Consumenten en bedrijven nemen steeds meer gestandaardiseerde producten en diensten af, die
onder algemener voorwaarden worden verkocht. Hierdoor ontstaan identieke problemen wanneer de verkoper
tekortschiet. Hetzelfde geldt indien bepaalde goederen of diensten gebrekkig blijken te zijn en personen
daardoor schade lijden (MvT, pag. 2). Naar de mening van de Raad voorziet een wettelijke regeling voor de
afwikkeling van massaschade in een collectieve actie dan ook in een maatschappelijke behoefte.
De gekozen uitwerking van genoemde procedure in het Wetsvoorstel acht de Raad echter minder gelukkig. De
Raad heeft het Wetsvoorstel in de onderdelen 1 (Algemene opmerkingen) en 2 (Opmerkingen t.a.v. de
afzonderlijke artikelen) beoordeeld op doelmatigheid (efficiëntie), doeltreffendheid (effectiviteit),
uitvoerbaarheid en beheersbaarheid voor de rechter (“manageability”) en spreekt op basis daarvan de
verwachting uit dat de thans voorgestelde procedure voor de rechter zeer moeilijk uitvoerbaar zal zijn en niet

tot een efficiënte en doeltreffende afwikkeling van massaschade zal leiden.
Omdat de Raad zich er evenwel bewust van is dat de praktijk behoefte heeft aan een collectieve procedure voor
de afwikkeling van massaschade, doet hij in deel 3 van het advies suggesties voor een alternatieve aanpak.

1. ALGEMENE OPMERKINGEN
Onderdelen 1 (Algemene opmerkingen) en 2 (Opmerkingen ten aanzien van de afzonderlijke artikelen) dienen
in samenhang met elkaar te worden gelezen. Bij de navolgende beoordeling is tevens in aanmerking genomen
de Aanbeveling van de Europese Commissie van 11juni2013 over gemeenschappelijke beginselen voor
mechanismen voor collectieve vorderingen tot staking en tot schadevergoeding in de lidstaten betreffende
schendingen van aan het EU-recht ontieende rechten, PbEU L 20 1/60 (de “Aanbeveling van de Commissie”).
1.1 Doelmatigheid (efficiency)
In zijn brief Evaluatie van de Wet collectieve afwikkeling massaschade” van 23 oktober 2008 (Kamerstukken

11, 2008-2009, nr. 1) bericht de Minister van Justitie dat onder meet uit (rechtsvergetijkend) onderzoek naar de
buitenlandse rechtssystemen waarin collectief schadeverhaal mogelijk is, blijkt dat juist dit element van een
collectïeve schadevergoedingsactie leidt tot lange, ingewikkelde en onvoorspelbare procedures.
Naar het zich laat aanzien zal het voorliggende Wetsvoorstel deze bezwaren niet kunnen ondervangen, nu,
zoals uit de hierna te bespreken afzonderlijke artikelen volgt, de voorgestelde procedure van lange duur zal
zijn, de procedure een reeks complicaties in zich draagt en de door de rechter op te leggen regeling voor

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF
4 van 24

collectieve schadeavikkeling moeilijk voorspelbaar zal zijn, waardoor de voorgestelde proceduiriiet efficiënt

1.2 Doeltreffendheid (effectiviteit)
Blijkens de in het Wetsvoorstel opgenomen processuele stappen worden partijen, zoals in de Mvi (pag. 7)
verwoord, ‘maximaal gestimuleerd’ om tot een schikking te komen, door middel van onder meer verscheidene
mondelinge behandelingen, tussentijdse deelbeslissingen, rechterlijke begeleiding, mediation, de plicht tot het
doen van schikkingsvoorstellen en ingelaste periodes van verplicht overleg.
Te verwachten valt, nu de procedure ontworpen is voor partijen die niet zelf tot overeenstemming zijn
gekomen, dat het voor de betrokken partijen gelet op het vooruitzicht op een lange, ingewikkelde en
onvoorspelbare procedure en de polariserende werking van de verschillende contentieuze stappen (in de Mvi
(pag. 11) genoemd “de stok achter de deur”) zo onaantrekkelijk zal zijn om daadwerkelijk verder te
procederen, dat zij om die reden tot een schikking komen. Dat is niet goed, want als de rechtspersoon die de
rechtsvordering instelt over voldoende financiële middelen beschikt ontstaat het risico van “blackmail
settlements”, waartegen in de MvT (pag. 12) juist wordt gewaarschuwd. De geruststelling in de Mvi dat
daarvoor niet te vrezen valt omdat het geding nooit kan uitmonden in een eindeloos gevecht over individuele
schadevaststelling is volgens de Raad te optimistisch, omdat er daarbij van uitgegaan wordt dat partijen over de
categorieën van gedupeerden min of meer overeenstemming zullen bereiken met de door hen over en weer
verplicht in te brengen schikkingsvoorstelLen, terwijl eerder aannemelijk is, zoals uit de Amerikaanse praktijk
blijkt, dat zij daar in de regel juist geheel tegengestelde standpunten over zullen innemen, waardoor in vele
gevallen een langdurig debat, mede aan de hand van ingebrachte deskundigenrapporten, toch onvermijdelijk zal
zijn. Indiende rechtspersoon die de rechtsvordering instelt juist niet over een financieel lange adem beschikt
hetgeen niet zelden het geval zal zijn bij gebreke van middelen zoals quota pars litis afspraken, third party
financing of class action litigation, enz. biedt het Wetsvoorstel ten behoeve van de aangesproken partij een
langdurig uitrookscenario. Idealiter beschikken partijen financieel over equalily of arms, maar in de praktijk is
dat zelden het geval. Daardoor worden, ingevolge een gedwongen schikking, nu eens de aangesproken partijen
gedupeerd, die aldus meer betalen dan juist zou zijn, dan weer de personen wier belangen zijn geschaad, omdat
zij aldus minder krijgen dan waar zij recht op hebben. De vciorgestelde regeling zal dan ook in vele gevallen
niet doeltreffend leiden tot een reële vergoeding van de geleden schade.
—

—

-

-

1.3 Uitvoerbaarheid
De voorgestelde procedure inzake schadeafwikkeling- die bestemd is voor partijen die moeilijk tot
overeenstemming komen zal, gezien de vele processuele stappen, vele jaren duren. Met deze procedure zullen
dan ook aanzienlijke kosten gemoeid zijn. Aan de in de procedure voorziene opdracht van de rechter om
schikkingsvoorstellen te doen zal meestal niet kunnen worden voldaan (zoals in het volgende onderdeel zal
worden toegelicht). De rechter zal (zoals eveneens in het volgende onderdeel zal worden toegelicht) meestal
niet in staat zijn om een regeling voor schadeafwikkeling vast te stellen. Deze gegevens maken de procedure
onuitvoerbaar. Anders dan de Mvi veronderstelt, zullen de aan de procedure verbonden kosten en andere
nadelen er in de regel niet toe leiden dat partijen een schikking aangaan, maar eerder dat als partijen niet tot
-

)

de Rechtspraak
Raad voor de
te c hts p taak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF
5 van 24

overeenstemming komen over een schaderegeling, zij het erbij zullen moeten laten, zodat er uiteirdeljk niets
van komt.
1.4 Beheersbaarheid (manageabitity)

In de MvT (pag. 3) wordt toegelicht dat er bij de invoering van artikel 3:305a 5W uitdrukkelijk voor is
gekozen een collectieve vordering tot schadevergoeding in geld niet mogelijk te maken. De reden hiervoor was
dat de vragen of en, zo ja, in hoeverre een persoon schade heeft geleden, of en, zo ja, in hoeverre die schade
toerekenbaar is en of al dan niet sprake is van eigen schuld slechts individueel, en dus niet in het kader van een
collectieve actie beantwoord kunnen worden.
Voor het geval partijen in de loop van de voorgestelde procedure inzake schadeafwikkeling niet tot
overeenstemming komen (hetgeen geregeld kan voorkomen) verwijst de MvT (pag. 46) uitsluitend naar de
algemene regel van artikel 6:97 5W dat de rechter de schade kan begroten..De regeling zelf bevat uitsluitend de
aanwijzing dat de door de rechter vast te stellen regeling “redelijk’ moet zijn (en dat de rechter een deskundige
kan raadplegen). Verdere handvatten voor de vaststelling van de omvang van de aan de gedupeerden toe te
kennen schadevergoeding worden niet geboden. Aldus biedt het Wetsvoorstel geen oplossing voor het al bij de
invoering van artikel 3:305a 5W geconstateerde centrale probleem dat in het geval partijen het fundamenteel
oneens blijven over de hoogte van de te vergoeden schade, de rechter onvoldoende wettelijk instrumentarium
heeft om in één procedure de hoogte van de aan elk van de individuele gelaedeerden toekomende
schadevergoeding vast te stellen. Weliswaar kunnen de gelaedeerden in klassen worden ingedeeld, maar ook
over de wijze waarop de rechter dat zou moeten doen indien partijen daarover geen overeenstemming hebben,
biedt het Wetsvoorstel geen uitsluitsel. De procedure draagt daardoor het reële risico in zich dat het ontaardt in
een eindeloos en voor de rechter onbeheersbaar gevecht over een reeks van feitelijke vragen en rechtsvragen en
over de daarmee verweven geschilpunten aangaande de structuur van de klassen en de indeling van
gedupeerden in de ene of de andere categorie, mede aan de hand van deskundigenrapporten en -tegenrapporten
en stellingnames van verschenen belanghebbenden die voor een hogere schadevergoeding of indeling in een
andere klasse pleiten.
De voorgaande kanttekeningen zullen hierna, aan de hand van de in de inleiding genoemde criteria, in de
opmerkingen ten aanzien van de afzonderlijke artikelen nader worden toegelicht.

2.

OPMERKINGEN TEN AANZIEN VAN DE AFZONDERLIJKE ART[KELEN

2.1 ArtikellA
Artikel 3:305a 8W (Voorontwerp)

De keuze voor de verzoekschriftprocedure Artikel 3:305a, lid 1:
Het voorstel om de vordering in te stellen bij verzoekschrift schept, naar moet worden aangenomen, de
verplichting om de, ook niet in het verzoekschrift vermelde, belanghebbende partijen op te roepen en ook
onbekende belanghebbende derden van het verzoek en de procedure in kennis te stellen. Dat zulks zou
-

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF

6 van 24

geschieden in een eventuele latere WCAM procedure, indien de verbindendverklaring van de door:de rechter
vastgestelde regeling wordt verzocht (1013 lid 5 Rv), is onvoldoende, omdat het Wetsvoorstel eri’voorziet dat
in die WCAM procedure de redelijkheid van de hoogte van de toegekende vergoeding in de door de rechter
vastgestelde regeling slechts marginaal wordt getoetst. Een behoorlijke rechtspleging vergt dan ook dat derde
belanghebbenden al in de ‘schikkingsprocedure” worden opgeroepen, opdat hun inbreng niet slechts marginaal,
maar ten volle kan worden betrokken, bij gebreke waarvan strijd met artikel 6 EVRM zich aandient en ook
erkenning in het buitenland wordt belemmerd. De bekende in het buitenland woonachtigen dienen dan bij brief
dan wel bij exploot te worden opgeroepen overeenkomstig de geldende verdragsbepalingen. Daarbij kan het
gaan om honderdduizenden brieven c.q. exploten (zie bijvoorbeeld Hof Amsterdam 29 mei 2009,
ECLI:NL:GHAMS:2009:Bt5744 (Shell): in totaal 111.588 oproepingen). Hierbij moet dan nog worden bedacht
dat, in de procedure inzake collectieve schadeafwikkeling, de oproepingen dienen te geschieden voor elke
mondelinge behandeling na elke eindbeschikking genoemd in artikel 1018e leden 4 en 5 van het Wetsvoorstel,
en dan bovendien ook nog in eventueel hoger beroep en cassatie tegen de (in de stappen van de procedure
opkomende) eindbeschikkingen. Daar zijn dan aanzienlijke kosten mee gemoeid. De rechter kan de verzoeker
(de belangenorganisatie) opdragen om voor de oproepingen zorg te dragen (zoals in de WCAM procedures de
regel is geworden), maar alleen al de kosten daarvan kunnen dan voor de verzoeker prohibitief zijn, terwijl er
geen rechtvaardiging lijkt te zijn om de aangesproken partij daarmee te belasten (hetgeen bovendien, vanwege
de kosten, het risico van “blackmail setrlements” aanzienlijk zou vergroten). Bij dit alles kunnen daarenboven
verwikkelingen ontstaan in verband met het recht van alle bïnnenlandse en buitenlandse belanghebbenden op
inzage in en afschriften van de stukken.
Door het van overeenicomstige toepassing verklaren van de derde titel van het Eerste Boek en de negende
afdeling van de tweede titel van het Eerste boek van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) (artikel
1018b leden 4 en 5 van het Wetsvoorstel en een aantal daarop toegespitste bepalingen in het Wetsvoorstel
onderscheidt deze verzoekschriftprocedure zich maar weinig van de gewone dagvaardingsprocedure. De
redenen om te kiezen voor een verzoekschriftprocedure één regime, gemakkelijker om tot schikking te
bewegen, de mogelijkheid om een gezamenlijk verzoek te doen en de uitspraak die geldt als een
vaststellingsovereenkomst wegen dan ook niet op tegen de voomoemde nadelen, nu aan die redenen evenzeer
tegemoet wordt gekomen in een dagvaardingsprocedure.
-

-

Daarnaast wordt met een verzoekschriftprocedure de pas afgesneden van een reconventionele vordering die met
een dagvaarding dient te worden ingeleid en dus niet in een verzoekschriftprocedure als zelfstandig
tegenverzoek kan worden gedaan.
Deze bezwaren zouden kunnen worden ondervangen indien de collectieve actie een dagvaardingsprocedure is
(zoals de collectieve actie thans is) en het gerechtshof Amsterdam in de eventuele daaropvolgende WCAM
procedure waarvoor de belanghebbenden dân worden opgeroepen ook de redelijkheid van de hoogte van de
door de rechter toegekende vergoeding ten volle toetst (evenals thans het geval is met betrekking tot een tussen
partijen overeengekomen regeling).
-

-

Ontvankelijkheid Artikel 3:305a, lid 5a:
Lid 5 aanhef en onder a luidt: “Een rechtsvordering als bedoeld in lid 1 kan strekken tot schadevergoeding te
voldoen in geld, indien:
-

E1
de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF

7 van 24

a. de rechtspersoon die de rechtsvordering instelt, beschikt over voldoende deskundigheid ter zaki:
van de rechtsvordering en kan worden geacht de belangen waarvoor hij opkomt op zorgvzddige wijze
te behartigen;”
Blijkens de MvT (pag. 13) is met deze bepaling beoogd te waarborgen dat een belangenorganisatie voldoende
is toegewst om een collectieve schadevergoedingsactie te beginnen en te voeren. Lid 5 onder a introduceert
daartoe een aantal ruim geformuleerde vereisten waaraan de rechtspersoon moet voldoen en belast de rechter
met de toetsing daarvan, te weten “voldoende deskundigheid”, en “op zorgvuldige wijze te behartigen”.
Blijkens de MvT (pag. 20) gaat het bij dat eerste vereiste om de vraag of de rechtspersoon beschikt over of
toegang heeft tot personen die deskundig zijn op het specifieke gebied waarop de vordering betrekking heeft.
Bij het tweede vereiste gaat het over de betrouwbaarheid van het bestuur van, en het toezicht op de
rechtspersoon, de interne verantwoording en transparantie, de wijze van financiering en de eigen commerciële
belangen van de rechtspersoon. De Toelichting merkt op dat een vastomlijnde invulling van de mee te wegen
omstandigheden niet is te geven.
De MvT (pag. 8 en 13) spreekt over een “indringende” toetsing van de geschiktheid van de Organisatie, de
aanwezige expertise, de financiering en de wijze waarop zij in rechte wordt bijgestaan. De rechter is in
Nederland evenwel primair een geschitlenbeslechter en niet een toezichthouder. De deskundigheid, de
middelen en de bevoegdheden van de rechter zijn daar ook op afgestemd. De rechter is niet toegerust om
zelfstandig onderzoek te doen naar de vraag of de rechtspersoon over voldoende deskundigheid beschikt op een
specifiek terrein, zoals op het gebied van beleggingen, aardbevingsschade of kwalijke bijwerkingen van een
medicijn, noch naar de vraag of het bestuur voldoende betrouwbaar is, het toezicht op de rechtspersoon
adequaat is, de interne verantwoording en transparantie voldoen of de wijze van financiering en de eigen
commerciële belangen van de rechtspersoon aanvaardbaar zijn. Hij is daarbij steeds afhankelijk van de hem
door partijen verstrekte informatie ook al kan hij zich laten adviseren door een in te schakelen deskundige.
Daarbij komt dat volgens het voorgestelde artikel 1018e lid 3 het verweer dat de rechtspersoon niet
ontvankelijk is artikel 1018e lid 3 (Voorontwerp) doet veronderstellen dat de vereisten van artikel 305a lid 5
(Voorontwerp) niet zien op eisen aan het verzoek, maar op vereisten voor ontvankelijkheid van de
rechtspersoon gevoerd moet worden vôôr alle weren ten gronde, zodat, als de aangesproken partij dat verweer
niet of te laat voert, het onderzoek naar deze vereisten niet zal plaatsvinden (tenzij het voorgestelde artikel
1018e lid 4 aldus moet worden verstaan dat de rechter de rechtspersoon desondanks “zo nodig ambtshalve”,
vanwege het niet voldoen aan deze eisen, niet ontvankelijk kan verklaren, hetgeen dan wel onduidelijkheden
optoept ten aanzien van de vraag of de rechter ambtshalve onderzoek moet doen (en dan de vraag in welke
mate) dan wel of de rechter zich moet verlaten op hetgeen in de procedure is gebleken.
-

-

Een complicerende omstandigheid is daarbij dat al deze factoren in de loop van de procedure die jaren kan
duren ingrijpend kunnen veranderen. Immers, bestuurders en toezichthouders worden vervangen, de
financiële positie kan verslechteren en de interne Organisatie en administratie kan (emstige) gebreken gaan
vertonen. Dit alles maakt dat de voorgestelde rechterlijke toets veelal niet de beoogde betrouwbare
belangenbehartiging zal kunnen waarborgen.
-

-

de Rechtspraak
1

Raad voor de
rechtspraak

datum

kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT $506 STRAICF
8 van 24

Daarnaast zijn de voorgestelde toetsingsnormen dermate vaag, dat voor belangenbehartigers voormoei1ijk
valt te beoordelen of zij aan de aan te leggen normen zullen voldoen. Daarbij komt dat gelet op dgrote
verscheidenheid aan verschijningsvormen van massaschade ook niet snel een eenduidige jurisprudentie op dit
vlak zal ontstaan. Aldus wordt een aanzienlijke rechtsonzekerheid in het leven geroepen over de vraag of de
desbetreffende belangenbehartiger ontvankelijk zal zijn. Hierbij dient bedacht te worden dat verschillende
belangenorganisaties zich als medeverzoekers zullen kunnen opwerpen (zoals in de Dexia kwestie de
organisaties Stichting Leaseverlies, Stichting Eegalease, de Consumentenbond en de Vereniging van
Effectenbezitters) en ten aanzien van elk van hen dan het toezichthoudende onderzoek door de rechter zal
moeten worden doorlopen, hetgeen een voortvarende afwikkeling niet ten goede zal komen.
In het licht van al het voorgaande is, teneinde de procedure uitvoerbaar en beheersbaar te maken, bijvoorbeetd
te overwegen om een jaarlijkse certificering van belangenbehartigers door een met toezichtsbevoegdheden uit
te rusten orgaan in het leven te roepen, waarbij op basis van vooraf omschreven criteria (vergelijk de
claimcode) jaarlijks wordt getoetst of de rechtspersoon nog voldoet aan de te stellen eisen en om als
voorwaarde in lid 5a op te nemen dat een rechtspersoon die een verzoek tot collectieve schadevergoeding in
geld instelt gedurende de loop van de procedure dient te beschikken over een geldig certificaat. Een en ander in
overeenstemming met de Aanbeveling van de Commissie dat de vorderingen tot collectief schadeverhaal
uitsluitend kunnen worden ingesteld door instanties die van tevoren officieel zijn aangewezen, zoals
aanbevolen in punt 4 van de Aanbeveling van de Commissie, of door instanties die op ad-hoc-basis door de
nationale autoriteiten of rechterlijke instanties van een lidstaat voor een welbepaalde representatieve vordering
zijn gecertificeerd.
Ontvankeliikheid Artikel 3:305a, lid 5b:
Lid 5b luidt: “b. de rechtsvragen en feitelijke vragen in voldoende mate gemeenschappelijk zijn voor deze
-

personen;

“.

De MvT (pag. 21) meldt hierover: “In ieder geval is vereist dat, uitgaande van de gebeurtenis of
gebeurtenissen waarop de procedure betrekking heeft, de vraag ofer een grond voor aansprakelijkheid

aanwezig is, identiek kan worden beantwoord voor alle door deze gebeurtenis(sen) geschade personen voor
wie met de procedure wordt opgekomen.’
Het vereiste van een “identieke” beantwoording is wetlicht te streng, nu denkbaar is dat ingevolge één
gebeurtenis of samenhangende gebeurtenissen aansprakelijkheid ontstaat jegens verschillende groepen van
personen op verschillende gronden, terwijl een schikking voor alle gevallen in één regeling wenselijk is. Te
denken valt bijvoorbeeld aan de aansprakelijkheid van Dexia op grond van onvoldoende onderzoek naar de
financiële positie van een cliënt voor wie de transactie een onaanvaardbaar zware financiële last heeft
meegebracht naast haar aansprakelijkheid op grond van schending van haar waarschuwingsplicht jegens een
andere cliënt die onvoldoende is gewaarschuwd, hetgeen verschillende gronden zijn die voor aansprakelijkheid
verschillende (rechts)vragen oproepen, maar wel in één regeling kunnen worden opgenomen.
Onwankelijkheid Artikel 3:305a. lid 5c (Voorontwerp)
Lid 5c luidt: “c. de groep van deze personen van voldoende omvang is om het instellen van de rechtsvordering
te rechtvaardigen;
-

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT $506 STRA/CE
9 van 24

Ook hier geldt dat net als bij lid 5a sprake is van een zeer open norm. De MvT (pag. 21) zegt daadver: “(...)
Hoeveel personen de groep moet bevatten om te oordelen dat sprake is van voldoende omvang is niet op
voorhand in exacte getallen aan te geven. Ofde groep van voldoende omvang is, hangt mede af van het totale
aantal door de gebettrtenis geschade personen. Ook de aard en ernst van de gebeurtenis waarop de actie
betrekking heeft, kunnen een rol spelen bi] de beantwoording van deze vraag.”
Daarmee wordt geen concrete invulling gegeven aan de wijze waarop aan deze norm getoetst zou moeten
worden, terwijl zulks kennelijk ook nog mede afhankelijk is van de aard en ernst van de gebeurtenis waarop de
schade betrekking heeft. Het hiervoor bij lid 5a beschreven gevaar van rechtsonzekerheid doet zich ook hier
gelden.
Ontvankelijkheid Artikel 3:305a, lid 5d:
Lid 5d luidt: “d. er geen andere effectieve en efficiënte mogelijkheden zijn waarmee bereikt kan worden dat
deze personen hztn schade vergoed krijgen,-

“.

Anders dan de in de MvT (pag. 22) genoemde Amerikaanse Rule 23 (b) (3) (“...a ctass action is superior to
other avallable methodsforfairty and efflciently adjudicating the con froversy.”), die slechts eist dat de class
action superior is, eist deze bepaling dat “er geen andere effectieve en efficiënte mogelijkheden zijn”. De
collectieve actie tot schadeafwikkeling is, zoals de MvT zegt, ultimum remedium. Als er dus een doenlijk
alternatief bestaat, al is die minder effectief en efficiënt, dan strandt de Nederlandse procedure inzake
collectieve schadeafwikkeling. Daarmee wordt een veel lastiger criterium ingelast dan de Amerikaanse Rule 23
(b) (3), want de vraag is dan niet of de procedure inzake collectieve schadeafwikkeling de beste mogelijkheid
is, maat hoeveel minder effectief en efficiënt het alternatief is om nog als reëel alternatief te gelden, hetgeen
zich gemakkelijk leent voor eindeloos debat en waarbij de scheidslijn niet goed valt te trekken. Dat dit een
moeilijk te hanteren criterium is blijkt ook uit de MvT, waarin op pag. 22 wordt toegelicht enerzijds, dat als de
groep benadeelden minder omvangrijk is, de belangenorganisatie eenvoudig krachtens volmacht of lastgeving
schadevergoeding kan vorderen en een procedure inzake collectieve schadeafwikkeling niet in de rede ligt,
doch aansluitend dat als de groep goed identificeerbaar en eenvoudig benaderbaar is voor het verkrijgen van
een volmacht, zoals bij een busongeval, een procedure inzake collectieve schadeafwikkeling een efficiëntê en
effectieve manier is om tot een schadeafwikkeling te komen. Dit is niet goed te begrijpen. De MvT roept op dit
punt verder onduidelijkheid op door de schade als gevolg van het gebruik van het DES-hormoon te melden als
een voorbeeld van schade die “Minder eenvoudig en daarom mogelijk minder efficiënt en effectief’ in een
collectieve procedure kan worden afgewikkeld en tevens als een geval “waarbij een collectieve oplossing het
meest efficiënt en effectiefis gebleken” (pag. 23). Het criterium van lid 5d komt dan ook niet goed bruikbaar
voor.
Terzijde, het enkelvoud “mogelijkheid” is in deze bepaling logischer.
Ontvankelijkheid Artikel 3:305a. lid 5e:
Lid 5e luidt: “e. de rechtspersoon daadwerkelijk heeft getracht het gevorderde door het voeren van overleg met
degene tegen wie de rechtsvordering zich richt te bereiken, waarbij de in lid 2 bedoelde termijn van twee weken
niet voldoende is.”
-

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmert<
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF

10 van 24

Deze bepaling zal, naar moet worden gevreesd, tot onnodig debat over de ontvankeljkheid kunneftleiden. Als
onder “daadwerkelijk heeft getracht” moet worden verstaan dat redelijke pogingen zijn gedaan, dti’is, voor wie
de procespraktijk kent, goed denkbaar dat de aangesproken partij zal betogen dat daarvan geen sprake is
geweest omdat, bijvoorbeeld, de belangenorganisatie geheel onredelijke eisen op tafel heeft gelegd. Aldus
ontstaat een debat over wie wat wanneer heeft voorgesteld.
Beter zou het zijn om ofwel, zoals in de MvT (pag. 23) genoemd, te verlangen dat eerst op de voet van artikel
lOl 8a Rv een preprocessuele comparitie wordt gehouden hetgeen overigens ook niet is aan te bevelen want
dan worden partijen verplicht tot nog meet procedurele stappen met alle kosten en verwikkelingen van dien
ofwel deze aanvullende eis te doen vervallen en een vaste termijn te stellen.
-

-

Ontvankelikheid vordering tot schadevergoeding in geld Artikel 3:305a, lid 6:
Deze bepaling ziet niet op de bevoegdheid van de rechter, maar op de eis voor ontvankelijkheid van de
vordering tot schadevergoeding in geld. Onderdeel b. bepaalt als één van de alternatieve voorwaarden dat het
merendeel van de gedupeerden zijn gewone verblijfplaats in Nederland heeft. Stel nu dat zich in het buitenland
een ramp voordoet met een veerboot van een buitenlandse maatschappij met overwegend in Nederland
wonende passagiers aan boord waardoor de voorwaarden van lid 6 onder a. en c. (Voorontwerp) niet van
toepassing zijn dan zou (ervan uitgaande dat in dit geval geen toepasselijk verdrag anders meebrengt), ten
aanzien van een collectieve actie tot schadevergoeding in geld van een in Nederland gevestigde
belangenorganisatie die voor hen opkomt, gericht tegen de buitenlandse maatschappij, de Nederlandse rechter
bevoegd zijn op grond van artikel 3 onder a Rv (de verzoeker is in Nederland gevestigd) en is het verzoek
ontvankelijk vanwege de in Nederland wonende passagiers/nabestaanden (lid 6 onder b. (Voorontwerp)). Maar
als er aan boord 48 Nederlanders zaten die in Nederland wonen en 52 personen die in het buitenland wonen
(dus in de regel buitenlanders), dan is ook al is de Nederlandse rechter bevoegd het verzoek niet
ontvankelijk. Anders, meer praktisch gezegd, in dit geval kan de belangenorganisatie wel opkomen voor de
passagiers als de meesten Nederlanders waren, maar niet als het merendeel buitenlander was. Het is de vraag of
dit een toelaatbare vorm van onderscheid is, nu het hier niet gaat om verdeling van internationale jurisdictie,
maat om ontvankeljkheid gekoppeld aan woonplaats en dus in praktische zin aan nationaliteit. Als dit
toelaatbaar is, dan rijst de vraag of het wenselijk is dat de buitenlanders (of althans vijf van hen) dan van de
ctass waarvoor wordt opgekomen door de belangenorganisatie zullen moeten worden uitgesloten om een
Nederlandse meerderheid, en aldus ontvankelijkheid te creëren.
-

-

-,

-

-

2.2 Artikel 1 3
2.2.1

Artikel 3:305b 3W (Voorontwerp)

Het voorgaande geldt hier overeenkomstig.
2.2.2

Artikel 3:305e BW (Voorontwerp)

Hoewel artikel 7 van de Richtlijn 98/27/EG van het Europees Parlement en de Raad van 19 mei 1998 toelaat
om ruimere mogelijkheden te bieden dan ingevolge die richtlijn op nationaal niveau moeten worden ingevoerd
(kort gezegd een collectieve verbodsactie) rijst de vraag of de uitbreiding (door het met deze bepaling

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF
11 van 24

toepasselijke artikel 3:305a lid 5 3W met een actie tot collectieve schadeafrikketing (ten behoevevan buiten
Nederland woonachtige gedupeerden) wenselijk is gezien het beslag dat zo een procedure legt opdë
Nederlandse rechtspraak en de daarmee gemoeide kosten.
2.3 Artikelll
Marginale toetsing door het gerechtshof Amsterdam Artikel 7:907, lid 4 BW (Voorontwerp)
-

Het met dit artikel in te voeren nieuwe lid 4 in artikel 7:907 3W strekt ertoe dat het gerechtshof Amsterdam in
de WCAM procedure de redelijkheid van de hoogte van de toegekende vergoeding in de door de rechter
vastgestelde regeling en of de belangen van de gedupeerden voldoende zijn gewaarborgd slechts marginaal
toetst. Deze marginale toets brengt een aantal bezwaren mee:

(i) Tenzij ook in de voorafgaande “schikkingsprocedure” telkens voor iedere mondelinge behandeling alle
belanghebbenden zijn opgeroepen bestaat het risico dat aldus een verbindendverktaring van een slechts
marginaal getoetste door de rechter vastgestelde regeling in strijd komt met artikel 6 EVRM en wordt
erkenning in het buitenland belemmerd (zoals hiervoor in paragraaf 2.1 bij artikel 3:305a lid 1 3W toegelicht).
(ii) De slechts marginale toets heeft ook tot gevolg dat, wat betreft een door de rechter vastgestelde regeling,
slechts marginaal rekening kan worden gehouden met de bezwaren van opgeroepen en verschenen derde
belanghebbenden in de WCAM procedure tegen de hoogte van de toegekende vergoeding of tegen de wijze
waarop met hun belangen rekening is gehouden. Aangezien deze aspecten in het algemeen de meest belangrijke
onderwerpen van de regeling zijn, wordt daardoor het oproepen van de potentieel honderdduizenden
beLanghebbenden in de WCAM procedure een nog slechts marginaal nuttige exercitie.
(iii) De slechts marginale toets heeft ook tot gevolg dat, wat betreft een door de rechter vastgestelde regeling,
lid 4 (lid 5 (Voorontwerp)) van artikel 7:907 3W (“De rechter kan alvorens te beslissen partijen de
gelegenheid geven de overeenkomst aan te vullen ofte wijzigen.”) in de meeste gevallen van geen betekenis zal
zijn. Zoals volgt uit Hof Amsterdam 1juni 2006, ECLL:NL:GHAMS:-2006:AX6440 (DES) rechtsoverweging
5.7, kan die gelegenheid in beginsel eerst aan de orde komen indien het verzoek tot verbindendverklaring op
één van de in lid 3 genoemde gronden zou moeten worden afgewezen, en de belangrijkste toetsen van Lid 3 (de
hoogte van de vergoeding en de waarborg van de belangen van de gedupeerden) dan nog slechts marginaal aan
de orde kunnen komen. Dit heeft aldus tot gevolg dat ook om die reden voortschrjdend inzicht van partijen en
door partijen onderkende bezwaren van derde belanghebbenden (over de hoogte van de vergoeding of over de
wijze waarop met hun belangen (onvoldoende) rekening is gehouden) slechts marginaal een rol kunnen spelen.
(iv) De slechts marginate toets heeft ook tot gevolg dat, wat betreft een door de rechter vastgestelde regeling,
opgekomen omstandigheden van nâ het vaststellen van de rechterlijke regeling (zoals pas later ingetreden of
geopenbaarde schade(componenten) of pas later ontdekte (mede) oorzaken van de gebeurtenis of het meer
precieze aantal van de gedupeerden) niet, althans niet ten volle in aanmerking kunnen komen. Dit klemt te meer
nu tegen de door de rechter vastgestelde regeling geen hoger beroep openstaat (artikel lol8g lid II
(Voorontwerp), zie ook hierna in paragraaf 2.4.5).

t.’.,

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRAICF
12 van 24

ci

(v) Het begrip “marginale toets” is in deze bepaling niet duidelijk. De MvT (pag. 46) gaat ervarii.it dat de
rechter in de “schikkingsprocedure” in veel gevallen de schade zal moeten begroten aan de hand idn een
schatting. In zoverre bestaat een bandbreedte en is het begrip marginale toets te begrijpen (dat is dan een
beoordeLing of redelijkerwijs valt te verdedigen dat de begrote schade binnen de bandbreedte valt). Maar het
hof dient volgens deze bepaling niet de begroting van de schade marginaal te toetsen, maar de hoogte van de
toegekende vergoeding. De schade is slechts één van de elementen die voor de toegekende vergoeding van
belang is. De toegekende vergoeding (al naar gelang de verschillende klassen) is ook afhankelijk van aspecten
als causaal verband, toerekenbaarheid, eigen schuld, verrekening van voordeel, enz.. Wat die aspecten betreft is
een “marginale toets” niet goed toe te passen. Als het hof, ambtshalve of naar aanleiding van de argumenten
van verschenen belanghebbenden, tot het oordeel komt dat, bijvoorbeeld, er geen causaal verband is (ten
aanzien van één of meet van de klassen) of dat de vernietiging van rechtshandelingen door echtgenoten van
gedupeerden wél rechtsgeldig is of dat géén eigen schuld in aanmerking komt, wat betekent dan nog een
marginale toets? Datzelfde geldt ook voor de vraag of de rechter in de “schikkingsprocedure” een juiste
rechtsopvatting heeft gehad over het begrip schade, over de aard van de schade in de zin van artikel 6:97 8W
en over de wijze van begroting (bijvoorbeeld abstract of concreet). Het moge zo zijn dat tegen de beslissingen
van de schikkingsrechter geen hogere voorziening openstaat, maar dat laat onverlet dat het hof toch zal moeten
beoordelen of de hoogte van de toegekende vergoeding niet onredelijk is alvorens tot een algemeen
verbindendverktaring te kunnen komen. En als bijvoorbeeld in de WCAM procedure komt vast te staan dat
(anders dan de schikkingsrechter heeft geoordeeld) de gedupeerden géén eigen schuld valt te verwijten, dan is
de hoogte van de toegekende vergoeding toch evident onredelijk?
Anders gezegd, de voorgestelde regeling roept de vraag op of het hof moet oordelen volgens de regelen des
rechts of als goede mannen naar billijkheid. Het verdient aanbeveling dit te expliciteren.
En ten slotte, wat dient er te gebeuren indien het hof tot het oordeel komt dat de hoogte van de toegekende
vergoeding de marginale toets niet kan doorstaan? Kan het hof dan zelf in de zaak voorzien? Artikel 7:907 8W
biedt daartoe niet zonder meer de mogelijkheid. Dan zouden partijen met een aanpassing moeten instemmen
(en de belanghebbenden wellicht weer moeten worden opgeroepen), terwijl niet te verwachten valt dat partijen
makkelijk overeenstemming zullen bereiken, nu het hele gebeuren juist was doorlopen omdat partijen niet
makkelijk tot een akkoord komen. Kortom, dan was alles voor niets.
(vi) De woorden “heeft betrekking op” scheppen onzekerheid over de vraag of de slechts marginale toets ook
geldt indien hetgeen zeer wel denkbaar is partijen een door de rechter vastgestelde regeling aan het hof
voorleggen waarin zij evenwel de hoogte van de vergoeding (of een ander punt) in onderlinge
overeenstemming hebben aangepast.
-

-

2.4 Artikel III
2.4.1

Artikel lOlSb Rv (Voorontwerp)

Concentratie Artikel 101 8b, lid 3:
Het voorgestelde lid 3 van het nieuwe artikel lOtSb Rv (Voorontwerp) maakt de rechtbank Midden-Nederland
of Den Haag bij uitsluiting bevoegd (de keuze dient nog te worden gemaakt). Daarvoor noemt de Mvi (pag. 28
en 29) een aantal redenen, zoals (het opbouwen van) bijzondere expertise, het naar verwachting beperkte aantal
-

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRAICF

13 van 24

zaken, het voorkomen van samenloop van procedures of van een rush to the court, de centrale ligging van de
genoemde rechtbanken en de (exclusieve) bevoegdheid van het gerechtshof Amsterdam in de WÂM zaken.
Uitgangspunt van het Toetsingskader wettelijke concentratie van de Raad voor de rechtspraak van 21
september 2011 (het “Toetsingskader”) is dat concentratie van zaken alleen plaatsvindt in bijzondere gevallen
omdat met de door de herziening van de gerechtelijke kaart ontstane (nieuwe) schaalgrootte van de gerechten
de mogelijkheid om tot een deskundige behandeling te komen aanzienlijk is vergroot. Voorop staat het belang
van partijen dat zij in de buurt van waar zij woonachtig zijn kunnen procederen en het belang van de
gemeenschap waarin partijen verkeren dat publiciteitsgevoelige zaken worden behandeld in de regio waar zij
zich afspelen.
Hiervan uitgaande is ingevolge het Toetsingskader rechterlijke concentratie (alleen) wenselijk in het geval (1)
de behandeling van een categorie zaken bijzondere rechterlijke expertise vereist en (2a) zich jaari ijks een
beperkt aantal zaken van deze categorie aandient, doch niet minder dan 50 (bij minder kan in het algemeen niet
effectief met meerwaarde specialistische kennis bij een voldoende aantal rechters binnen de rechtbank worden
opgebouwd) of(2b) gewenst is in verband met de aansluiting bij ketenpartners of(2c) om redenen van een
gezonde bedrijfsvoering. Van een bijzondere rechterlijke expertise is sprake als de hoogwaardige behandeling
van een categorie zaken kennis van specifieke wetgeving of ervaring met de behandeling van een bepaalde
categorie zaken vereist waarvoor meer dan gemiddelde rechterlijke kennis nodig is.
De beoogde concentratie voldoet niet aan deze criteria en brengt een aantal bezwaren mee. Wat betreft de
onderwerpen waarover de rechtbank in voorkomend geval dient te beslissen is geen bijzondere rechterlijke
expertise vereist, nu het overwegend algemene kwesties zal betreffen van aansprakelijkheid uit onrechtmatige
daad of wanprestatie. Generalistische onderwerpen worden door alle gerechten dagelijks behandeld en kunnen
dan ook volgens de gewone regels worden verdeeld (aldus wordt al in zoverre niet voldaan aan criterium 1).
Alleen de ingevolge artikel 1018g lid 4 (Voorontwerp) vast te stellen regeling is bijzonder, in die zin dat
daarvoor wel bijzondere vaardigheden vereist zijn. Daar staat evenwel tegenover dat de afgelopen jaren veel
minder dan 50 collectieve acties per jaar aanhangig zijn gemaakt (waardoor niet wordt voldaan aan criterium
2a). Dit heeft tot gevolg dat binnen de te kiezen rechtbank slechts een gering aantal rechters met de behandeling
van collectieve verhaalsacties zal kunnen worden belast en daarnaast dat zij, vanwege het geringe aantal zaken,
niet bijzonder veel ervaring zullen kunnen verwerven. Tegen de beslissingen van deze rechters staat geen
rechtsmiddel open. Dit betekent aldus een aanzienlijke beperking van de mogelijkheid van rechtsontwikkeling
op dit terrein dat van grote (financiële en maatschappelijke) betekenis kan zijn en dat bij uitstek jurisprudentiële
bijsturing vergt. Het hiervoor genoemde criterium 2b (aansluiting bij ketenpartners) noopt evenmin tot
concentratie. Nu het hier bovendien gaat om bewerkelijke zaken, kan dat aanmerkelijke gevolgen hebben voor
de rechtbank die voor deze zaken exclusief bevoegd zou zijn gemaakt, temeer omdat waarschijnlijk geen
sprake zal zijn van een regelmatige/gespreide instroom van massaschadezaken. Voor een gezonde
bedrijfsvoering (criterium 2c) is concentratie dus zeker niet nodig.

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT $506 STRAICF
14 van 24

De praktijk van de ‘gewone collectieve acties heeft voorts niet uitgewezen dat zorg dient te bestaan voor rush
to the court of onoverkomelijke problemen bij samentoop van zaken.
Aannemelijk is dat in veel gevallen de centrale ligging van Utrecht dan wel Den Haag tegenwoordig, vanwege
de vervoersmogelijkheden en moderne communicatiemiddelen, in het algemeen geen belangrijk punt meer is.

Massaschade kan zich evenwel in vele vormen voordoen en kan soms ook sterk regionaal van aard zijn. Te
denken is bijvoorbeeld aan de Groningse gasboringen en Limburgse mijnschades, dijkverzakkingen of
grond(water)vervuiling. In de MvT wordt niet uitgelegd waarom deze sterk regionaal getinte zaken, waarbij
zeer grote aantallen individuele belanghebbenden betrokken kunnen zijn, niet regionaal kunnen worden
behandeld.
In aanvulling hierop merkt de Raad op dat zich op het gebied van de letselschadezaken tot nu toe [zeerj weinig
collectieve acties hebben voorgedaan en dat de Raad ook niet verwacht dat deze zaken zich in de toekomst in
grote getale zullen voordoen. Ook dient te worden meegewogen dat er voor personenschadezaken een
landelijke expertgroep is (de expertgroep Letselschade), die binnen de Rechtspraak ondersteund wordt door het
Kenniscentrum Milieu & Gezondheid in Den Bosch. Via deze expertgroep wordt er zeer regelmatig kennis en
ervaring uitgewisseld. Als er bij verschillende gerechtën claims met betrekking tot eenzelfde massaschade
worden ingediend, kan deze informatie snel worden uitgewisseld. Mocht het zo zijn dat er bij één gerecht meer
(of: veel) massaclaims worden ingediend, dan kan bij een tekort aan menskracht (of: rechters) altijd een beroep
worden gedaan op collegae in den lande. De meenvaarde van concentratie bij één gerecht is daardoor niet
aanstonds helder.
Het geschetste voordeel dat het gerechtshof Amsterdam, bevoegd in de WCAM procedure, nooit in hoger
beroep zal beslissen over door de rechtbank gegeven beslissingen in een schadeafwikkeling-zaak lijkt beperkt.
Bovendien wordt hiermee miskend dat het aan de orde van de dag is dat rechters beslissingen nemen in zaken
waarin zij al eerder beslissingen hebben genomen. De Mvi wekt hiermee de schijn van partijdigheid en legt
niet uit waarom dit “voordeel” in het licht van de vaste wrakingsjurisprudentie een doorslaggevend argument
voor concentratîe zou zijn.
In verband met het voorgaande acht de Raad concentratie van massaschadezaken bij één exclusief bevoegde
rechtbank onwenselijk. Rechtspraak door meerdere bevoegde rechtbanken bevordert de rechtsontwikkeling.
Bovendien dreigen conflicterende concentratiebelangen daar waar om andere redenen reeds voor concentratie
van bepaalde categorieën van zaken is gekozen (zoals overheidsaansprakelijkheid, intellectuele eigendom,
bancaire en financiële geschillen). Daarnaast wordt er in de consultatieversie niet gekozen voor concentratie bij
samenloop van een collectieve actie en de door een individuele gedupeerde ingestetde vordering volgens de
normale bevoegdheidsregels.
Waar volgens de Raad wel behoefte aan zou kunnen bestaan is het creëren van de mogelijkheid voor de rechter
om collectieve schadevergoedingsacties in voorkomende gevallen ambtshalve naar een ander gerecht (van
dezelfde instantie) te kunnen verwijzen. Hierdoor zou (waar nodig) kunnen worden voorkomen dat
onwenseljke processuele en materiële ongelijkheid Ontstaat bij de behandeling van massaschadezaken die door
verschillende belangenbehartigende organisaties tegen dezelfde aangesproken partij voor dezelfde
gebeurtenis(sen) worden gericht. Dan kan nog steeds worden ingezet op een schikking voor de collectieve

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF
15 van 24

afwikkeling van massaschade als effectieve en efficiënte wijze van afwikkeling. De voorgestelde hbtshalve
voeging in artikel tOlSj Rv teneinde tegenstrijdige uitkomsten te voorkomen kan dan onverkort wrken
gehandhaafd. Teneinde ambtshalve verwijzing zo effectief mogelijk te maken, kan ervoor worden gekozen een
centraal meldpunt in te richten zoals eerder bij de Dexia zaken heeft plaatsgevonden.
Schakelbepalin Artikel lOl8b, lid 4:
Lid 4 verklaart de derde titel van het Eerste Boek Rv van overeenkomstige toepassing. De vraag rijst of partijen
daardoor op de voet van artikel 270 lid 1 laatste zin Rv een “stilztvijgende forumkeuze” (in een procedure
inzake collectieve schadeafwikkeling voor een andere rechtbank dan Midden-Nederland of Den Haag) kunnen
overeenkomen of dat artikel 1018c lid 3 (Voorontwerp) daaraan derogeert in die zin dat de rechter ook verwijst
als partijen dat niet willen.
-

Artikel lOlSb. lid 5:
Lid 5 verklaart de negende afdeling van de tweede titel van het eerste Boek Rv van overeenkomstige
toepassing, kort gezegd het bewijsrecht zoals dat geldt in een dagvaardingsprocedure. Hierdoor ontstaat een
anomalie in de procedure inzake collectieve schadeafwikkeling vanwege de opdracht aan de rechter in artikel
101 8g lid 4 (Voorontwerp) om een regeling voor collectieve schadeafwikkeling vast te stellen waarin de toe te
kennen vergoeding redelijk moet zijn. In een ‘gewone” dagvaardingszaak beslist de rechter, gebonden aan
het bewijsrecht, aan de hand van stelplicht en bewijslast. Een vordering kan tvorden toegewezen omdat de
gedaagde stellingen van de eiser onvoldoende heeft betwist, ofjuist worden afgewezen indien de eiser, in het
licht van de stellingen van de gedaagde, onvoldoende heeft gesteld. Een vordering kan worden toegewezen
indien de gedaagde van zijn bevrijdend verweer geen bewijs heeft aangeboden, ofjuist worden afgewezen
indien de eiser, tegenover de gemotiveerde betwisting door de gedaagde, geen bewijs heeft aangeboden. Zo
mag een rechter, ingevolge artikel 149 lid 1 Rv, geen feiten aan zijn beslissing ten grondslag leggen die niet
overeenkomstig de voorschriften van de negende afdeling zijn komen vast te staan en moet de rechter een niet
of onvoldoende betwist feit als vaststaand aannemen. Niet zelden zal de rechter aldus tot een beslissing komen
die hij niet zou hebben gegeven indien hij niet aan het bewijsrecht was gebonden (maar te rechtvaardigen valt
vanwege beginselen als rechtszekerheid en vanwege de procesautonomie van partijen). Hoe moet de rechter nu
een “redelijke” regeling ingevolge artikel lOl8g lid 4 (Voorontwerp) vaststellen? Lijdelijk, met inachtneming
van de negende afdeling (en artikel 34 Rv), of als actieve onderzoeker die (zoals partijen) zelfstandig een
bijdrage kan leveren “in alle redelijkheid’? De voorgestelde regeling geeft hierop geen antwoord. Daarnaast
doen het expliciet van toepassing verklaren van het bewijsrecht en de bepaling in artikel 10 18e lid 1 onder g
(Voorontwerp) dat het verzoekschrift de bewijsmiddelen moet bevatten tot staving van de schade
veronderstellen dat de rechter bij de vaststelling van de omvang van de schade gebonden is aan het bewijsrecht,
terwijl uit artikel 6:97 13W volgt dat hij daaraan juist niet is gebonden teneinde te bereiken dat de geleden
schade volledig wordt vergoed. Hier is een verduidelijking nodig.

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

23 oktober 2014
UIT $506 STRA/Cf
16 van 24

datum
kenmerk
pagina

2.4.2

Artikel 1018c Rv (Voorontwerp)

Artikel IOl8c, lid 5:
Volgens dit lid kan een beroep op een afspraak gemaakt tijdens een verschijning van partijen niet worden
gedaan indien deze in strijd komt met een dwingende wetsbepaling. Indien de afspraak aan te merken is als een
vaststelling ten aanzien van enig punt van geschil ligt die beperking niet in de rede. Vergelijk artikel 7:902 EW.
2.4.3

Artikel 1018d Rv (Voorontwerp)

Het woord “verantwoordelijk” is niet geheel duidelijk. Dit bezwaar zou kunnen worden ondervangen door het
woord “verantwoordelijk” te vervangen door “aansprakelijk” (“de persoon die aansprakelijk wordt gehouden
jegens diegenen tot bescherming van wier belangen de rechtsvordering strekt”).
2.4.4

Artikel 1018e Rv (Voorontwerp)

Artikel 1018e. lid 1 onder f:
De verwijzing naar lid 3 is mogelijk een vergissing of anders niet goed te begrijpen.

Aan het vereiste dat het verzoekschrift een “drtidetjke omschrijving van de gevraagde beslissing” dient te
bevatten kan wellicht niet altijd makkelijk worden voldaan, nu het verzoek niet veel anders zal kunnen luiden
dan dat de rechter een regeling voor collectieve schadeafwikkeling vaststelt, tenzij verlangd wordt dat de
verzoeker al in het verzoekschrift een concept van de regeling in het petitum opneemt, hetgeen niet reëel
voorkomt. Of is het de bedoeling dat de verzoeker kan volstaan met een beslissing te vragen over de
aansprakelijkheid van de aangesproken persoon, eventueel gekoppeld aan een aantal andere rechtsvragen? Als
dat zo is, is de rechter dan nog gehouden om de in lid $ genoemde termijn te stellen om een overeenkomst te
bereiken en hoe kan de procedure dan worden voortgezet bij gebreke van een verderstrekkend verzoek? Anders
gezegd, wat veronderstelt het Voorontwerp dat wordt verzocht?
Artikel 1018e. lid 4:
In dit lid wordt de eerste (tussen)beslissing van de rechter geïntroduceerd, de beslissing over de bevoegdheid
van de rechter en de ontvankelijkheid van de verzoeker. Hoewel te begrijpen valt dat eerst hier afzonderlijk
over wordt beslist, alvorens het proces verder te doorlopen, voorziet de procedure inzake collectieve
schadeafwikkeling in het Voorontwerp in een reeks opvolgende (tussen)beslissingen, mondelinge
behandelingen en stappen die het proces van lange duur, gecompliceerd en daardoor ook kostbaar zal maken.
Het proces is bestemd voor partijen die niet tot een regeling zijn gekomen en in de regel dus tegenover elkaar
staan. Voordat een regeling door de rechter kan worden vastgesteld dienen de volgende stappen te worden
doorlopen (zonder verzoeken om voorlopige voorzieningen, zonder onverwachte verwikkelingen en zonder
prejudiciële vragen):
1.
2.
3.
4.

Verzoekschrift.
Verweerschrift.
Oproep belanghebbenden.
Mondelinge behandeling.

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT $506 STRA/CF
17 van 24

5. Beschikking inzake bevoegdheid / ontvankeljkheid.
6. Beschikking over aansprakelijkheid en rechtsvragen en feitelijke vragen.
7. Hoger beroep inzake onbevoegdheid, aansprakelijkheid en/of feitelijke- en rechtsvragen.
8. Verweerschrift in hoger beroep.
9. Oproep belanghebbenden.
10. Mondelinge behandeling.
11. Beschikking in hoger beroep.
12. Cassatie.
13. Verweerschrift.
14. Oproep belanghebbenden.
15. Uitspraak in cassatie.
16. Begin termijn van artikel 1018e lid 8 voor partijen om een regeling overeen te komen.
17. Verzoek verlenging termijn hiervoor genoemd onder 16.
1$. Verweer tegen het verzoek hiervoor genoemd onder 17.
19. Beslissing over het verzoek hiervoor genoemd onder 17.
20. Verzoekverschijning partijen ex artikel 1018f lid 1.
21. Verweerschrift tegen het verzoek hiervoor genoemd onder 20.
22. Beslissing op het verzoek verschijning partijen ex artikel 1018f lid 1.
23. Oproep belanghebbenden.
24. Mondelinge behandeling.
25. Beslissing over geschilpunten in de zin van artikel 1018f lid 5.
26. Hoger beroep inzake geschilpunten in de zin van artikel 1018f lid 5.
27. Verweerschrift in hoger beroep.
28. Oproep belanghebbenden.
29. Mondelinge behandeling.
30. Beschikking in hoger beroep.
3 1. Cassatie.
32. Verweerschrïft.
33. Oproep belanghebbenden.
34. Uitspraak in cassatie.
35. Begin termijn van artikel 1018f lid 6 voor partijen om een overeenkomst te bereiken.
36. Verzoek verlenging termijn hiervoor genoemd onder 35.
37. Verweet tegen het verzoek hiervoor genoemd onder 36.
3$. Beslissing over het verzoek hiervoor genoemd onder 36.
39. Verzoek overlegging voorstel van een overeenkomst op de voet van artikel 101 8g lid 1.
40. Verweerschrift tegen het verzoek hiervoor genoemd onder 39.
41. Bevel overlegging voorstel van een overeenkomst.
42. Verzoek verwijzing naar mediation.
43. Verweerschrift tegen het verzoek hiervoor genoemd onder 42.
44. Beslissing op het verzoek hiervoor genoemd onder 42.
45. Debat over de persoon van de mediator, de mediationovereenkomst, plaats en duur, enz.
46. Mediation.
47. Voorstellen over de door de rechter te benoemen deskundig(en) en vragen (artikel 1018g lid 5).

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk

pagina

23 oktober 2014
UIT 6506 STRA/CF
16 van 24

48. Tegenvoorsteflen over de door de rechter te benoemen deskundig(en) en vragen.
49. Beslissing over de door de rechter te benoemen deskundig(en) en vragen.
50. Oproep belanghebbenden op de voet van artikel 1018g lid 6.
51. Deskundigenrapport.
52. Uitlatingen van partijen over het deskundigenrapport.
53. Oproep belanghebbenden.
54. Mondelinge behandeling inzake de vaststelling van de regeling.
55. Vaststelling regeling door de rechter.
En dan kan pas desgewenst worden overgegaan naar de aansluitende procedure tot verbindendverklaring. Het
zal duidelijk zijn dat dit een omslachtige, langdurige en voor partijen kostbare procedure zat zijn. Dit zal
partijen wellicht aansporen om tot een schikking te komen, maar daaraan kleeft dan wel het risico van
“black-mail settlements” dan wel van een uitrookscenario.
De Raad benadrukt in dit kader nog dat een vlotte afwikkeling van de schadevergoeding bij uitstek in
personenschade zaken van grote invloed kan zijn op het herstel van slachtoffers. De Raad vreest dat het
Wetsvoorstel zal leiden tot lange trajecten voor de afwikkeling van de schade. In personenschadezaken kan één
oorzaak immers zeer uiteenlopende schades veroorzaken (te denken valt aan: wel of geen overlijden, wel of
geen afhankelijke nabestaanden, al of niet langdurige arbeidsongeschiktheid, verlies arbeidsvermogen, etc.)
Gelet op deze diversiteit aan schades zat het niet eenvoudig zijn en dus veel tijd vergen om tot een
collectieve vaststellingovereenkomst te komen. Dit is (of: zeker) niet in het belang van het individuele
slachtoffer.
—

2.4.5

—

Artikel 1O1$g Rv (Voorontwerp)

Algemeen
Dit artikel bepaalt dat de rechter partijen, indien zij niet voordien tot overeenstemming zijn gekomen, kan
bevelen voorstellen voor een overeenkomst tot schadeafwikkeling over te leggen.
Te vrezen valt dat partijen in vele gevallen niet aan dat bevel zullen kunnen voldoen. Van hen kan in de meeste
gevallen niet zonder meer worden verwacht dat zij op bevel een voorstel voor een regeling van
schadeafivikkeling doen, vooral omdat zo een voorstel in de regel afhankelijk is van derden, met wie “achter de
schermen” moet worden onderhandeld om tot een regeling te kunnen komen. [nzake de tot nu toe gevoerde
WCAM procedures betrof dat onder meer (i) de verzekeraars van de aangesproken partij(en), (ii) potentieel
medeaansprakelijke derden met wie regelingen dienen te worden getroffen inzake regres en/of beperking van
hun verhaaisrechten indien zij later ook door de gedupeerden of de belangenorganisaties worden aangesproken
of inmiddels juist al uitkeringen hebben gedaan (toezichthouders, accountants, bestuurders, enz.), (iii)
rechtsopvolgers onder algemene of bijzondere titel of derden die contracten hebben overgenomen, (iv)
verzekeraars van de medeaanspraketjke derden, (v) derden die in voorkomend geval garant moeten staan voor
de nakoming van de regeling, zoals groepsvennootschappen of banken, dan wel partijen die bijdragen in een
compensatiefonds, (vi) aandeelhouders van de aangesproken partij(en), (vii) ondernemingsraden, (viii)
curatoren, (ix) derden die potentieel gelijksoortige aansprakeljkheden hebben en belang hebben bij de
voorwaarden van de regeling teneinde te kunnen aanhaken (in de Dexia kwestie betrof dat onder meer Fortis,

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF
19 van 24

ING, Ohra en Aegon), (x) de BeLastingdienst, over de fiscale behandeling van de te verstrekken vergoedingen,
(xi) derden met wie afspraken moeten worden gemaakt over de uitwerking van de regeling (in deexia kwestie
betrof dat bijvoorbeeld het Bureau Krediet Registratie), (xii) derden met wie afspraken moeten worden gemaakt
over het beheer van het fonds zoals door middel van een “escrow-overeenkomst” (bijvoorbeeld met een bank of
een notaris), (xiii) onafhankelijke derden met wie overeenkomsten moeten worden gesloten over (de
vaststelling en wijze van) de uitkeringen en hun verzekering, enz.. Daarnaast is een schikkingsvoorstel niet
zelden afhankelijk van buiten partijen gelegen omstandigheden, zoals de uitkomst van een
verificatievergadering of de afloop van een procedure in het buitenland.
Dit artikel bepaalt voorts dat, indien partijen niet tot overeenstemming komen, de rechter een regeling voor
collectieve schadeafwikkeling kan vaststellen. De onbekendheid van de rechter met de hiervoor genoemde
achterliggende aspecten zal voor de rechter een moeilijk te overbruggen hindernis zijn om een regeling vast te
stellen. Ook afgezien daarvan is het in vele gevallen niet goed denkbaar hoe de rechter in staat zal zijn om
binnen een redelijke termijn een behoorlijke regeling op te stellen. Zie bijvoorbeeld de Duisenberg-regeling.
Deze verbindend verklaarde regeling behelst (zie www.dexialease.nl, onder “Volledige tekst DuisenbergRegeling”) een Hoofdovereenkomst van 44 pagina’s, een Aanvullende overeenkomst van 8 mei 2006, een
WCAM-overeenkomst geconsolideerde tekst 8 mei 2006, een Aanvullende overeenkomst II van 1 maart 2007,
een Aanvullende overeenkomst III, getekend in de periode 25 september 2009—2 oktober 2009, een Lijst met
producten, Bijlage 2(a) Beschrijving individuele vaststellingsovereenkomst, Bijlage 2(b) Bepalingen
individuele vaststellingsovereenkomst, Bij lage 3(a) Overeenkomst ter collectieve afwikkeling van massaschade
(WCAM-overeenkomst) en Bijlage 3(b) Bijlage met definities bij WCAM-overeenkomst. Deze zeer
gedetailleerde overeenkomsten zijn in een proces van vele jaren uit-onderhandeld, onder leiding van
verschillende commissies (Oosting, Duisenberg) door vijf partijen, bijgestaan door gespecialiseerde advocaten,
accountants en deskundigen. Niet zelden zijn bovendien advocaten en accountants in verschillende jurisdicties
betrokken. Zie bijvoorbeeld Hof Amsterdam 17januari 2012, ECLI:NL:GHAMS:20l2:BV1026 (Converium),
rechtsoverweging 6.5.6.: “... blijkt dat de Principal Counsel tot dat moment al 65.000 uren aan de zaak had
besteed, met een waarde van USD 24,4 miljoen, en dat in de zaak ingewikkelde feitelijke en Juridische kwesties
speelden,
Het zal een aanzienlijke financiële en organisatorische investering vergen opdat een rechterlijke
instantie aan mankracht, competenties en internationale expertise zo een proces kan evenaren.
...

“.

Artikel l0l8g, lid 4:
Hiervoor in paragraaf 2.4.1 bij artikel lOl8b lid 5 (Voorontwerp) is gemeld dat de vraag rijst hoe deze bepaling
te verenigen is met toepassing van het bewijsrecht en de (steeds minder, maar toch nog steeds) in beginsel
tijdelijke taakstelling van de rechter.
Daarnaast bepaalt dit lid dat de rechter de regeling “kan” vaststellen. Hieruit lijkt te volgen dat de rechter dus
kan weigeren om een regeling vast te stellen. Dat zou, nadat de verzoeker 54 kostbare en tijdrovende
processtappen heeft doorlopen, voor hem een zwaar gelag zijn. Of is deze “kan” alleen bedoeld voor het geval
van tid 6, dus het geval dat zich na een oproep te weinig belanghebbenden hebben gemeld?

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF

20 van 24

Artikel 1018g, lid 6:
Dit lid opent de mogelijkheid voor de rechter om partijen te bevelen om gedupeerden op te roeperm zich te
melden als deelnemer. De bedoeling is om te bezien of er niet te weinig belangstellende gedupeerden zijn om
een door de rechter vastgestelde regeling te rechtvaardigen. De rechter zal hiervan gebruik maken als hij
vermoedt dat de groep (te) klein is. Maar bij gebreke van enig voordeel voor een gedupeerde om zich te melden
(deze kan immers beter de regeling afwachten ten einde daar niet op voorhand aan gebonden te zijn) valt te
verwachten dat niet veel belanghebbenden zich zullen melden.
Artikel lOlsg, lid 9:

Dit lid bepaalt dat de personen ten behoeve van wie de regeling is vastgesteld daar ‘een beroep’ op kunnen
doen. Op dit punt is het Voorontwerp en de Mvi (pag. 49) evenwel niet duidelijk. Het heeft immers in het
algemeen geen zin een beroep te kunnen doen op een regeling die alleen tussen andere partijen geldt (wat het
geval is bij de door de rechter vastgestelde regeling (artikel 1018g lid 9 (Voorontwerp):
een regeling voor
collectieve schadeafwikkeling tussen partijen vaststellen... Een beroep heeft alleen zin als die regeling
zodanig is dat derden daar rechten aan kunnen ontlenen. Wat beoogt dit lid nu met “een beroep op de regeling
kunnen doen”? Aannemelijk is dat het ertoe strekt te bepalen dat een gedupeerde de toegekende vergoeding van
de aangesproken partij kan opeisen. Het kan evenwel niet de bedoeling zijn dat derden de toegekende
vergoeding kunnen opeisen, maar daartegenover geen kwijting behoeven te verlenen of dat zij (of in
voorkomend geval hun echtgenoten) anderszins geen afstand van zekere rechten behoeven te doen. Het moet
natuurlijk zo zijn, dat zij die van de regeling willen profiteren, aan de regeling in haar geheel (althans ook wat
de keerzijde van de medaille betreft) gebonden zijn alvorens de vergoeding te kunnen opeisen. Nu het
Voorontwerp uitgaat van een rechterlijke regeling die jegens de derde belanghebbenden op zichzelf geen gezag
van gewijsde heeft (of anderszins (algemeen) verbindende kracht), komt alleen een figuur als het derdenbeding
in aanmerking. Maar dat is toch iets anders dan het eenvoudigweg op de regeling “een beroep” kunnen doen.
“...

T).

Allereerst dient de door de rechter vastgestelde regeling aangemerkt te moeten kunnen worden als een
overeenkomst tussen de procespartijen. Vervolgens dient het beding er (onherroepelijk) toe te strekken de derde
belanghebbende een zelfstandig vorderingsrecht toe te kennen. Daarnaast zullen de derden het beding moeten
aanvaarden (dwingend recht, artikel 6:250 3W) en daardoor partij worden (artikel 6:254 lid 1 BW) bij de
regeling om de vergoeding op te kunnen eisen. Duidelijkheid dient vervolgens te bestaan over de rechten van
de derden die aldus partij zijn geworden inzake onderwerpen als ontbinding, vernietiging en dergelijke (nu het
dan immers een meerpartijenovereenkomst betreft), en over de vraag of de belangenorganisatie van de
aangesproken partij nakoming jegens de derde kan verlangen (artikel 6:256 3W). Aan de aanvaarding zal een
termijn moeten zijn verbonden, omdat anders de aangesproken partij nooit weet hoeveel hij voor uitkeringen
moet reserveren. Aldus vergt een opt in regeling, zoals beoogd lijkt te worden met de toekenning aan derden
van de mogelijkheid om op de regeling een beroep te kunnen doen, nadere wettelijke voorschriften.
Daarnaast rijst de vraag waarom gekozen is voor een variant van opt in achteraf. De Aanbeveling van de
Commissie gaat onder punt 21 e.v. uit van een opt in systeem vooraf, d.w.z. aanmelding van personen als
participant in de eisende partij véôr de eindbestissing, en gebondenheid van die personen aan de eindbeslissing,
zulks overeenkomstig de daarvoor gegeven redenen in hoofdstuk 3.4. “Opt-in” versus “opt-out” van de
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT $506 STRA!CF
2 t van 24

t)

Comité en het Comité van de Regio’s ‘Naar een Europees horizontaal kader voor collectief verhal”
COM(2013) 4 (de “Mededeling van de Commissie”).
De in het Voorontwerp opgenomen variant van opt bi achteraf maakt de collectieve verhaalsactie een loterij
zonder nieten. De gedupeerden kunnen dan immers achterover leunen en de uitkomst afwachten. Wie de
uitkomst bevalt kan dan op de rechterlijke regeling een beroep doen (wat dat overigens precies moge
inhouden). Wie de regeling niet bevalt kan dan zelfstandig, of in groepsverband door middel van lastgeving of
volmacht, al dan niet vertegenwoordigd door dezelfde belangenorganisatie, in een gewone
dagvaardingsprocedure (voor een andere rechtbank (in Nederland of in het buitenland)) proberen een beter
resultaat te bereiken. Dit gegeven zal de eisende betangenorganisatie in de collectieve procedure ervan
weerhouden om tot een schikking te komen en aansporen om het aan te laten komen op de rechterlijke regeling,
die de achterban dan immers een vrijblijvende aanspraak geeft op een gegarandeerde basis-vergoeding. Dit
gegeven zal ook voor de aangesproken partij een belemmering zijn om tot een schikking te komen, omdat dan
met een schikking de claims van de gedupeerden niet worden afgewikkeld en de financiële consequenties van
de schikking door de aangesproken partij niet zijn te begroten. Een opt in vooraf systeem, zoals door de
Commissie aanbevolen, ondetvangt deze bezwaren. Ook een op! out systeem draagt deze bezwaren in veel
mindere mate in zich, omdat de ervaring in Europa en Amerika heeft geleerd dat mensen relatief weinig
gebruik maken van de mogelijkheid om een opt Out verklaring uit te brengen velen hebben dan de oproep
gemist, de oproep te ingewikkeld gevonden, het te veel gedoe gevonden (formulieren invullen e.d.), enz.
waardoor een regeling verbonden aan een opt out mogelijkheid een redelijk betrouwbare voorspelling in zich
draagt dat veruit de meeste gedupeerden daaraan gebonden zullen zijn. De Commissie heeft in haar hiervoor
genoemde Mededeling de voor- en nadelen van opt in (vooraf) en op! out afgewogen en uiteindelijk per saldo
opt in (vooraf) aanbevolen. Al kan ook anders worden geoordeeld, opt in achteraf lijkt hoe dan ook niet aan te
bevelen.
-

-,

Geen hogere voorziening Artikel 1 01$g. lid II:
Tegen de vaststelling door de rechter van de regeling voor collectieve schadeaftvikkeling staat geen hogere
voorziening open. Het kan hier echter gaan om zaken van groot financieel en maatschappelijk belang (de
kosten van de afwikkeling van de Duisenberg-regeling bedragen bijvoorbeeld circa één miljard euro en die
regeling raakt tienduizenden personen (en in zoverre gaat de in de MvT genoemde parallel met een
ontbindingsverzoek voor de kantonrechter dan ook niet op)). Ook al is in een eerder stadium beslist dât er
aansprakelijkheid is en zijn er mogelijk ook beslissingen gegeven over andere geschilpunten, waar hoger
beroep tegen heeft opengestaan, zullen belangrijke, wellicht de belangrijkste beslissingen pas in de regeling
voor collectieve schadeafwikkeling worden gegeven, zoals die met betrekking tot de aan elk van de klassen van
gedupeerden toe te kennen vergoeding (de verdeelsleutel), waarbij lastige rechtsvragen aan de orde kunnen
komen, zoals ten aanzien van causaal verband, verrekening van voordeel, eigen schuld, enz.. Weliswaar kan de
rechter de Hoge Raad prejudiciële vragen stellen, maar als dan toch door partijen in hogere instantie moet
worden geprocedeerd, verliest het appelverbod zijn belangrijkste reden, en bovendien zal in die procedure voor
de Hoge Raad geen gelegenheid bestaan voor herstel van omissies zoals in hoger beroep, waaraan, gezien de
complexiteit en de vele juridische en feitelijke aspecten, niet zelden behoefte zal bestaan, mede juist vanwege
de mogelijke grote financiële en maatschappelijke belangen. Om maar één voorbeeld te noemen, stel dat de
regeling door de rechter aldus is vastgesteld dat de aangesproken persoon niet genoeg geld heeft om die te
-

L

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT $506 STRA/CF
22 van 24

kunnen nakomen, wat dan? (Dan ontstaat een rush to court van belanghebbenden om voldoeningtè krijgen
t’,)
zolang de voorraad strekt.)
2.4.6

Artikel 1018i Rv (Voorontwerp)

Van rechtswege schorsing Artikel 101$i, lid 1
Dit lid bepaalt dat procedures tussen een gedupeerde die zich heeft aangemeld en de aangesproken persoon van
rechtswege worden geschorst. Lid 2 onder a bepaalt weliswaar dat de procedure kan worden hervat indien de
-

vastgestelde regeling niet voorziet in de beslechting van het geschil, maar deze schorsing komt toch
onwenselijk voor indien de procedure niets uitstaande heeft met de collectieve actie, hetgeen niet ondenkbaar
is. Het zou ook een oneigenlijk middel meebrengen voor een persoon om een tegen hem lopende procedure, die
met de collectieve actie niets van doen heeft, te doen schorsen door zich als beweerd gedupeerde in de
procedure inzake collectieve schadeafwikkeling te melden.
Artikel 1018i,lid4:
Dit lid verklaart artikel 225 tweede lid, tweede zin Rv van toepassing. Artikel 225 tweede lid Rv luidt:
“Schorsing vindt plaats door betekening van de ingeroepen grond voor de schorsing aan de wederpartij dan
wel door een daartoe strekkende akte ter rolte. Bij gebreke hiervan wordt het geding op naam van de
oorspronkelijke partij Voortgezet.”
Nu de schorsing van rechtswege plaatsvindt is toepasseljkheid van artikel 225 tweede lid, tweede zin Rv niet

goed te begrijpen.
2.5 Herhalingen en termînologie
Het Voorontwerp bevat in een aantal artikelen telkens een herhaling van reeds elders in de wet opgenomen
regels over bijvoorbeeld de proceskosten, het instellen van incidentele vorderingen, hoger beroep en de
comparitie van partijen enz.. Uit wetstechnisch oogpunt verdient het aanbeveling om deze materie centraal te

(blijven) regelen. Ook zijn de nodige opmerkingen te maken over betekenis en consistentie van de gebruikte
termen, bijvoorbeeld het gebruik van “partijen” waar ook belanghebbenden bedoeld zullen zijn en niet
ontvankelijkheid van de rechtspersoon versus niet-ontvankelijkheid van het verzoek (artikel 10 18e lid 4
(Voorontwerp)).

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT 8506 STRA/CF

23 van 24

3. SUGGESTIES
Uit het voorgaande moge blijken dat de Raad de in het Wetsvoorstel voorgestelde uitwerking van de procedure
voor de collectieve afwikkeling van massaschade niet erg gelukkig vindt. Tegelijkertijd realiseert de Raad zich
maat al te goed dat er in de praktijk een toenemende behoefte is aan een collectieve procedure voor de
afwikkeling van massaschade. Gelet op het maatschappelijke belang van de totstandkoming van een dergelijke
procedure, permitteert de Raad zich hier enkele suggesties voor een alternatieve aanpak.
Allereerst geeft de Raad ti in overweging om een breed samengestelde, uit (praktijk)deskundigen bestaande
werkgroep op te richten die de opdracht krijgt na te denken over (een) alternatieve procedure(s). Denkbaar is
om daar o.a. deskundigen uit de advocatuur, de Rechtspraak en de wetenschap te betrekken. Een dergelijke
brede, multidisciplinaire aanpak kan naar de mening van de Raad een belangrijke bijdrage leveren aan de
totstandkoming van een voor alle betrokkenen goed werkbare procedure die zo veel mogelijk aan de behoeften
van de praktijk tegemoetkomt.
Voorts doet de Raad hier de suggestie om een minder omvattend collectief verhaalsrecht en een meer
stapsgewijze aanpak te overwegen. De voorgestelde procedure die ertoe strekt alle vormen van collectief
verhaalsrecht nagenoeg onbeperkt in één keer te omvatten is naar de mening van de Raad te ambitieus. De
Raad geeft u daarom in overweging om eerst nader te onderzoeken, mede in het licht van de aanbevelingen op
Europees niveau, wat voor kwesties in Nederland opheffing vergen van de beperking van artikel 3:305a lid 3
3W teneinde een collectieve actie strekkende tot schadevergoeding in geld mogelijk te maken in plaats van de
huidige mogelijkheden daartoe (bijvoorbeeld bepaalde vormen van consumentenbescherming, bescherming van
beleggers, mededinging, financiële dienstverlening, milieubescherming, gegevensbescherming enlof nondiscriminatie). Dan kan in kaart worden gebracht welke maatschappelijke, financiële en juridische aspecten bij
dat soort kwesties een rol spelen. In eerste instantie zou dan vooralsnog alleen voor zulke kwesties, en alleen
onder bepaalde beperkende voorwaarden teneinde de procedure beheersbaar te houden, artikel 3:305a lid 3 3W
kunnen worden opgeheven onder invoering van (voor zover nodig) op dat soort kwesties specifiek afgestemde
wettelijke bepalingen die een efficiënte, effectieve, snelle en betaalbare procedure waarborgen. Naar aanleiding
van de ervaringen met die procedure kan dan ten slotte stapsgewijs worden overgegaan naar opheffing van de
beperkende voorwaarden en uitbreiding van de procedure naar ook andere terreinen, telkens voor zover nodig
onder invoering van aanvullende wettelijke bepalingen.
De Raad is graag bereid om mee te denken over (deze) alternatieven.

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

23 oktober 2014
UIT $506 STRA/CF
24 van 24

Werklast

Het Wetsvoorstel zal naar verwachting niet leiden tot een groot aantal zaken. Wel ligt het in de verwachting dat
de uit het Wetsvoorstel voortvloeiende zaken bewerkeljk zullen zijn en een grote impact zullen hebben op het
behandelende gerecht, temeer omdat waarschijnlijk geen sprake zal zijn van een regelmatige/gespreide
instroom.
Voordat een regeling door de rechter kan worden vastgesteld dient een groot aantal (tussen)stappen te worden
doorlopen (de Raad verwijst in dit verband naar de opsomming in paragraaf 2.4.4). Door de vele
(tussen)stappen zal de procedure langdurig en arbeidsintensief zijn. Met de voorgestelde procedure zullen dan
ook aanzienlijke kosten zijn gemoeid.
Deze kosten zijn op voorhand niet te ramen, Indien een dergelijke zaak zich voordoet zal de Raad in overleg
treden met de Minister van Veiligheid en Justitie om dekkende afspraken te maken over de financiering.

Tot slot

Cndien na het uitbrengen van dit advies het Wetsvoorstel op belangrijke onderdelen wordt gewijzigd of indien
uit nadere uitvoeringsregelgeving belangrijke werklastgevolgen voortvloeien, dan wordt de Raad graag in de
gelegenheid gesteld daarover aanvullend te adviseren. Met het oog op de voorbereiding van de gerechten op de
invoering van het Wetsvoorstel, stelt de Raad er prijs op als hij geïnformeerd wordt over de indiening van het
Wetsvoorstel bij de Tweede en de Eerste Kamer en de plaatsing van de definitieve wetstekst in het Staatsbiad.
Ook eventuele nadere regelgeving volgend op dit Wetsvoorstel met gevolgen voor de rechtspleging valt binnen
het adviesrecht van de Raad. Voor zover van toepassing, ontvangt de Raad graag een adviesaanvraag voor deze
nadere regelgeving.
Hoogachtend,

mr. F.C. Bakker
Voorzitter Raad voor de rechtspraak