Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 410 X

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2024

Nr. 39

BRIEF VAN DE MINISTER-PRESIDENT, MINISTER VAN ALGEMENE
ZAKEN EN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 februari 2024
Op 2 december 2022 informeerden wij u met een brief1 over ons verzoek
aan het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) om een
verkennend onderzoek uit te voeren naar de in 1992 opgeheven Stay
Behind-organisatie. Deze organisatie had tot doel tijdens een vijandelijke
invasie en bezetting van Nederland verzetsactiviteiten uit te voeren in
opdracht van de regering. Het door het NIMH uitvoeren van het
verkennend onderzoek vloeide voort uit een toezegging aan de leden van
de Tweede Kamer2 en een afspraak met het Werkverband Stay Behind. In
de Kamerbrief van december 2022 werden de leden van de Tweede Kamer
geïnformeerd dat de inschatting was dat de bevindingen van het NIMH
begin 2023 gereed zouden zijn. Uiteindelijk bleek het ontsluiten van de
benodigde informatie moeilijker en tijdrovender dan oorspronkelijk was
ingeschat en ontvangt u nu de resultaten van het verkennend onderzoek.
Kort samengevat zijn de voornaamste bevindingen van het NIMH:
− een historisch onderzoek dat verder gaat dan eerdere publicaties is,
ondanks de lacunes in het bewaard gebleven archiefmateriaal,
mogelijk en ook waardevol;
− het historisch onderzoek kan niet alleen het functioneren van de
Stay Behind-organisatie nader invullen, maar ook meer inzicht bieden
in de (inter)nationale context waarin deze organisatie opereerde en
recht doen aan de personen die hierin werkzaam waren;
− het zal slechts in uitzonderingsgevallen mogelijk zijn met zekerheid de
identiteit vast te stellen van de personen die tot de Stay Behindorganisatie hebben behoord.
Het door het NIMH opgestelde onderzoeksverslag is als bijlage bij deze
brief gevoegd.

1
2

kst-36410-X-39
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2024

Tweede Kamer 36 200 X, nr. 53.
Tweede Kamer 35 570 X, nr. 82.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 X, nr. 39

1

Graag spreken wij onze dank en waardering uit richting het NIMH voor de
niet gemakkelijke en tijdrovende werkzaamheden om al het aanwezige en
relevante bronnenmateriaal in diverse archieven te inventariseren en te
bezien op de door ons gestelde onderzoeksvragen. Wij nemen het advies
van het NIMH over en onderschrijven de daarin opgenomen voorwaarden
waarbij een aantal specifieke onderwerpen in deze brief hieronder nader
worden uitgewerkt.
Blijvende betrokkenheid werkverband Stay Behind
Na het aanbieden van het NIMH onderzoeksverslag aan uw Kamer
worden de leden van het Werkverband Stay Behind door ons uitgenodigd
om op korte termijn in gesprek te gaan met de opstellers van het
onderzoeksverslag van het NIMH en met ambtenaren van onze beide
departementen om zo de bevindingen van het onderzoek toe te lichten.
Geheimhouding
Een uiterst belangrijk onderdeel voor het functioneren van de
Stay Behind-organisatie betrof de eis van het handhaven van absolute
geheimhouding. Die geheimhoudingsplicht gold en geldt tot op de dag
van vandaag nog steeds voor zowel elke oud-medewerker van de
Stay Behind-organisatie als voor regerings-zijde. Bij de uitvoering van een
historisch onderzoek kunnen voormalige veld-medewerkers door
onderzoekers worden benaderd. Wanneer oud-medewerkers, na eerst zelf
een afweging te hebben gemaakt, aan het onderzoek medewerking willen
verlenen, dan stemmen wij vervolgens er mee in dat de Staat die
oud-medewerkers van hun geheimhoudingsplicht ontslaat richting de
onderzoekers voor de duur van het historisch onderzoek. De onderzoekers
beschikken reeds over het vereiste screeningsniveau (VGB A) en zullen
zorgvuldig met de door oud-medewerkers verstrekte informatie omgaan.
Identificatie van het lidmaatschap in relatie tot geheimhouding
Een belangrijk onderwerp met betrekking tot de opheffing van de
Stay Behind-organisatie betreft het verlangen van familieleden/
nabestaanden van ex-leden van de Stay Behind-organisatie naar een
bevestiging van vermoedelijk lidmaatschap. In het verkennend onderzoek
wordt reeds geconstateerd en onderbouwd dat het slechts in uitzonderingsgevallen mogelijk is met zekerheid vast te stellen wie tot de
Stay Behind-organisatie heeft behoord. Deze feitelijke mogelijkheden
zullen niet groter zijn in de komende fase.
Desalniettemin willen we de mogelijkheid bieden voor personen die
aanwijzingen hebben dat zij naasten zijn van overleden oud-medewerkers
om contact te zoeken met onderzoekers om hierover informatie te
ontvangen, ingeval deze bij onderzoekers bekend is. Daarbij wordt een
eventueel door het Werkverband gewenste betrokkenheid als serieuze
mogelijkheid beschouwd. Hierbij geldt dat informatie inzake lidmaatschap
alleen gedeeld wordt met naasten op voorwaarde dat zij die informatie
niet verder openbaar maken, mede om recht te doen aan de verplichting
van geheimhouding die de Staat is aangegaan jegens de
oud-medewerker.
Tijdsduur, kosten en randvoorwaarden van het uitvoeren van een
historisch onderzoek
Het NIMH schat in dat een door twee ervaren onderzoekers uitgevoerd
historisch onderzoek, afgerond met een wetenschappelijk verantwoorde
publicatie, naar verwachting drie jaar zal duren. De kosten van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 X, nr. 39

2

onderzoek zullen worden opgevangen binnen de bestaande begroting. De
onderzoekers krijgen toegang tot alle relevante archieven, met inbegrip
van de niet-openbare delen daarvan. Indien het in het kader van het
historisch onderzoek noodzakelijk wordt geacht gebruik te maken van
informatie aanwezig bij de AIVD en MIVD zal deze informatie slechts
conform de kaders, vastgelegd in de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (WIV 2017), gebruikt kunnen worden. In dat geval zullen
deze kaders en nadere werkafspraken die daaruit voortvloeien worden
vastgelegd in een informatieprotocol betreffend gerubriceerde informatie
AIVD en MIVD. Het kan vanuit veiligheidsoogpunt noodzakelijk zijn om ten
aanzien van operationele methoden die de Stay Behind-organisatie
hanteerde niet of niet in detail te publiceren. Daarnaast worden, indien
van toepassing, belangrijke internationale partners voorafgaand aan de
publicatie terzake geconsulteerd.
Voorkeur dat het NIMH het historisch onderzoek verricht
Gelet op de onafhankelijke positie als onderzoeksinstituut van het
Nederlands Instituut voor Militaire Historie, de diverse eerder uitgevoerde
onderzoeken, de ervaring met staatsgeheime en zeer gevoelige informatie
en op het feit dat medewerkers van dit instituut het verkennend onderzoek
hebben uitgevoerd hebben wij besloten dat het NIMH het historisch
onderzoek gaat uitvoeren. Dit heeft de volgende voordelen:
− Het NIMH kan dit onderzoek met eigen personele middelen uitvoeren
en de inschatting is dat de projectkosten beperkt zullen blijven.
− De NIMH-onderzoekers zijn reeds goed in het onderwerp ingevoerd,
waardoor zij sneller tot resultaat kunnen komen dan historici die zich
nog volledig moeten inlezen en inwerken.
− De NIMH-onderzoekers beschikken, zoals hiervoor opgemerkt, reeds
over het vereiste screeningsniveau (VGB A).
De Minister-President, Minister van Algemene Zaken,
M. Rutte
De Minister van Defensie,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 X, nr. 39

3