Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

26 485

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Nr. 66

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 31 maart 2009

1

Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik
(CDA), Vendrik (GroenLinks), Ten Hoopen
(CDA), Tichelaar (PvdA), voorzitter, Hessels
(CDA), ondervoorzitter, Van der Ham (D66),
Van Velzen (SP), Aptroot (VVD), Smeets
(PvdA), Samsom (PvdA), Irrgang (SP), Jansen
(SP), Biskop (CDA), Ortega-Martijn (ChristenUnie), Blanksma-van den Heuvel (CDA), Van
der Burg (VVD), Graus (PVV), Zijlstra (VVD),
Besselink (PvdA), Gesthuizen (SP), Ouwehand
(PvdD), Vos (PvdA), De Rouwe (CDA) en Elias
(VVD).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Jan Jacob van
Dijk (CDA), Sap (GroenLinks), Van
Vroonhoven-Kok (CDA), Blom (PvdA), AastedMadsen-van Stiphout (CDA), Koşer Kaya
(D66), Ulenbelt (SP), Blok (VVD), Boelhouwer
(PvdA), Kalma (PvdA), Karabulut (SP), Luijben
(SP), De Nerée tot Babberich (CDA),
Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Atsma (CDA), Dezentjé HammingBluemink (VVD), Madlener (PVV), Van Dam
(PvdA), Gerkens (SP), Thieme (PvdD), Heerts
(PvdA), Uitslag (CDA) en Weekers (VVD).
2
Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Wilders (PVV), Waalkens (PvdA), Van Baalen
(VVD), C
q örüz (CDA), Ormel (CDA), voorzitter,
Ferrier (CDA), Van Velzen (SP), De Nerée tot
Babberich (CDA), Haverkamp (CDA), Blom
(PvdA), Eijsink (PvdA), Van Dam (PvdA),
Dezentjé-Hamming (VVD), Irrgang (SP), Knops

KST129444
0809tkkst26485-66
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

De vaste commissie voor Economische Zaken1, de vaste commissie voor
Buitenlandse Zaken2, de vaste commissie voor Financiën3, de vaste
commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit4, de vaste
commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid5 en de vaste
commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer6
hebben op 4 maart 2009 overleg gevoerd met staatssecretaris Heemskerk
van Economische Zaken over:
– de brief van de staatssecretaris van Economische Zaken d.d.
7 november 2008 over maatschappelijk verantwoord ondernemen (26 485, nr. 61);
– de brief van de staatssecretaris van Economische Zaken d.d.
22 december 2008 over maatschappelijk verantwoord ondernemen (26 485, nr. 62);
– de brief van de staatssecretaris van Economische Zaken d.d.
6 januari 2009 met de uitgebreide kabinetsreactie op het
SER-advies Duurzame globalisering (26 485, nr. 63);

(CDA), Boekestijn (VVD), Voordewind
(ChristenUnie), Pechtold (D66), ondervoorzitter, Ten Broeke (VVD), Van Raak (SP),
Gill’ard (PvdA) en Thieme (PvdD).
Plv. leden: De Wit (SP), Van der Vlies (SGP), De
Roon (PVV), Vermeij (PvdA), Van Miltenburg
(VVD), Omtzigt (CDA), Spies (CDA), AastedMadsen-van Stiphout (CDA), Jasper van Dijk
(SP), Ten Hoopen (CDA), Jonker (CDA), Besselink (PvdA), Leerdam (PvdA), Arib (PvdA),
Neppérus (VVD), Lempens (SP), Schermers
(CDA), Griffith (VVD), Wiegman-van Meppelen
Scheppink (ChristenUnie), Koşer Kaya (D66),
Van Beek (VVD), Gesthuizen (SP), Samsom
(PvdA), Ouwehand (PvdD) en Vendrik (GroenLinks).
3
Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Blok (VVD), voorzitter, Ten Hoopen (CDA), ondervoorzitter,
Weekers (VVD), Van Haersma Buma (CDA), De
Nerée tot Babberich (CDA), Haverkamp (CDA),

Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Omtzigt
(CDA), Koşer Kaya (D66), Irrgang (SP), Luijben
(SP), Kalma (PvdA), Blanksma-van den Heuvel
(CDA), Cramer (ChristenUnie), Van der Burg
(VVD), Tony van Dijck (PVV), Spekman (PvdA),
Heerts (PvdA), Gesthuizen (SP), Ouwehand
(PvdD), Tang (PvdA), Vos (PvdA), Bashir (SP)
en Sap (GroenLinks).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Remkes
(VVD), Jonker (CDA), Aptroot (VVD), Jan de
Vries (CDA), Van Hijum (CDA), Mastwijk (CDA),
De Krom (VVD), De Pater-van der Meer (CDA),
Pechtold (D66), Kant (SP), Ulenbelt (SP), Van
der Veen (PvdA), Smilde (CDA), Anker
(ChristenUnie), De Roon (PVV), Van Dam
(PvdA), Smeets (PvdA), Karabulut (SP),
Thieme (PvdD), Heijnen (PvdA), Roefs (PvdA),
Van Gerven (SP) en Vendrik (GroenLinks).

Voortzetting samenstellingen commissies op
blz. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

1

–
Voortzetting samenstellingen commissies van
blz. 1.
4

Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), ondervoorzitter,
Schreijer-Pierik (CDA), Atsma (CDA), voorzitter, Poppe (SP), Waalkens (PvdA), SnijderHazelhoff (VVD), Jager (CDA), Ormel (CDA),
Koopmans (CDA), Van der Ham (D66), Van
Velzen (SP), Samsom (PvdA), Van Dijken
(PvdA), Neppérus (VVD), Jansen (SP), Jacobi
(PvdA), Cramer (ChristenUnie), Koppejan
(CDA), Graus (PVV), Vermeij (PvdA), Zijlstra
(VVD), Thieme (PvdD), Dibi (GroenLinks),
Polderman (SP) en Elias (VVD).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Mastwijk
(CDA), Ten Hoopen (CDA), Luijben (SP), Tang
(PvdA), Boekestijn (VVD), Bilder (CDA), Biskop
(CDA), Pieper (CDA), Koşer Kaya (D66), Van
Leeuwen (SP), Eijsink (PvdA), Depla (PvdA),
Van Baalen (VVD), Kant (SP), Blom (PvdA),
Ortega-Martijn (ChristenUnie), Van Heugten
(CDA), Brinkman (PVV), Kuiken (PvdA), Ten
Broeke (VVD), Ouwehand (PvdD), Vendrik
(GroenLinks), Lempens (SP) en Dezentjé
Hamming-Bluemink (VVD).
5
Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), De Wit (SP), voorzitter, Van Gent (GroenLinks), Blok (VVD),
Tichelaar (PvdA), Jan Jacob van Dijk (CDA),
Smeets (PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink
(VVD), Omtzigt (CDA), Van Hijum (CDA),
Timmer (PvdA), Koşer Kaya (D66), Jonker
(CDA), ondervoorzitter, Luijben (SP), Ulenbelt
(SP), Ortega-Martijn (ChristenUnie),
Blanksma-van den Heuvel (CDA), Van der Burg
(VVD), Koppejan (CDA), Tony van Dijck (PVV),
Spekman (PvdA), Thieme (PvdD), Karabulut
(SP) en Vos (PvdA).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Gerkens (SP),
Sap (GroenLinks), De Krom (VVD), Heerts
(PvdA), Smilde (CDA), Depla (PvdA), Aptroot
(VVD), Sterk (CDA), Willemse-van der Ploeg
(CDA), Dijsselbloem (PvdA), Pechtold (D66),
Spies (CDA), Irrgang (SP), Lempens (SP),
Cramer (ChristenUnie), Biskop (CDA), Elias
(VVD), Joldersma (CDA), Fritsma (PVV), Tang
(PvdA), Ouwehand (PvdD), Gesthuizen (SP),
Heijnen (PvdA) en Weekers (VVD).
6
Samenstelling:
Leden: Van Gent (GroenLinks), Van der Staaij
(SGP), Poppe (SP), Snijder-Hazelhoff (VVD),
ondervoorzitter, Depla (PvdA), Van Bochove
(CDA), Koopmans (CDA), voorzitter, Spies
(CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen (SP),
Vietsch (CDA), Aptroot (VVD), Samsom
(PvdA), Boelhouwer (PvdA), Roefs (PvdA),
Neppérus (VVD), Van Leeuwen (SP), Jansen
(SP), Van der Burg (VVD), Van Heugten (CDA),
Vermeij (PvdA), Madlener (PVV), Ouwehand
(PvdD), Bilder (CDA) en Wiegman-van
Meppelen Scheppink (ChristenUnie).
Plv. leden: Vendrik (GroenLinks), Van der Vlies
(SGP), Polderman (SP), Remkes (VVD), Jacobi
(PvdA), Koppejan (CDA), Ormel (CDA), Koşer
Kaya (D66), Leijten (SP), Schreijer-Pierik (CDA),
De Krom (VVD), Timmer (PvdA), Waalkens
(PvdA), Vos (PvdA), Zijlstra (VVD), Langkamp
(SP), Gerkens (SP), Van Beek (VVD), Schermers (CDA), Besselink (PvdA), Agema (PVV),
Thieme (PvdD), Sterk (CDA) en Ortega-Martijn
(ChristenUnie).

de brief van de staatssecretaris van Economische Zaken d.d.
29 januari 2009 over maatschappelijk verantwoord
ondernemen/transparantiebenchmark 2008 (26 485, nr. 64);
– de brief van de minister van Economische Zaken d.d.
19 februari 2009 over maatschappelijk verantwoord ondernemen (26 485, nr. 65).)
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
Voorzitter: Jan Jacob van Dijk
Griffier: De Veth
Vragen en opmerkingen uit de commissies
De voorzitter: Wij hebben drie uur uitgetrokken voor dit algemeen
overleg. Er zijn vijf woordvoerders. Ik bepaal daarom de spreektijd op
zeven minuten. Dan hebben wij, in tegenstelling tot het vorige overleg
over dit onderwerp, ruimte voor een tweede termijn; dat lijkt mij van
belang.
Het woord is aan mevrouw Gesthuizen.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Voorzitter. Het is op een akelige manier wat
cynisch om vandaag te spreken over maatschappelijk verantwoord ondernemen, terwijl buiten de hele samenleving de wrange vruchten plukt van
moreel verwerpelijk ondernemen in de financiële sector. Het belang van
een manier van ondernemen die niet de gehele wereld ziet als wingewest,
maar ook maatschappelijk iets toevoegt, is wederom op een heel akelige
manier onomstotelijk vast komen te staan. Een paar maanden geleden
kregen wij de resultaten van de vergelijking van de score van bedrijven op
eerlijk ondernemen. Daaruit bleek dat vooral de financiële sector goed
bezig was. Deze sector krijgt een pluim voor duidelijkheid en openheid,
terwijl men de afgelopen maanden schoorvoetend heeft toegegeven dat
de portefeuilles vol zaten met producten die men zelf niet eens meer
begreep. Hoe waardevol deze vergelijking, die Transparantiebenchmark
heet in het Haagse, dan ook mag zijn, hij voldoet blijkbaar niet. Wij
kunnen toch moeilijk aan alle bedrijven in Nederland voorhouden dat de
gang van zaken in de financiële sector een voorbeeld is voor de rest van
ondernemend Nederland.
Ook kreeg ik onlangs te horen dat «best practices»- lievelingetje Unilever
in Pakistan zo goed als alle werknemers op straat heeft geknikkerd en
vervangen heeft door contractarbeiders met minder loon en maar een
fractie van de arbeidsrechten. Deze voorbeelden laten zien dat met de
huidige instrumenten meten bepaald niet alles weten is. Wij hebben al
eerder gewezen op de op zijn minst tegenstrijdige opstelling van Unilever
wat betreft maatschappelijk verantwoord ondernemen. Ik geef de staatssecretaris graag aan waar ik deze informatie vandaan heb; dan kan hij er
zelf kennis van nemen. Het stond op de website van de International
Union of Food Workers (IUF), die de Pakistaanse vakbond hierin ondersteunt.
Dan kom ik nu op de code-Tabaksblat en de commissie-Burgmans. De
adviezen van de groep mensen die onder leiding van de heer Burgmans
advies heeft gegeven over de wijze waarop bedrijven maatschappelijk
verantwoord kunnen ondernemen, gaan veel verder dan nu wordt voorgesteld door het kabinet. De heer Burgmans en de zijnen zeggen dat het
goed zou zijn dat alle ondernemingen met meer dan 50 werknemers een
goed plan over eerlijk ondernemen op papier zetten en jaarlijks laten
weten of het lukt om die plannen waar te maken. Enerzijds blijkt er nogal
wat mis te zijn met de manier waarop wij nu de bedrijven beoordelen en
met elkaar vergelijken. Tegelijkertijd blijven nieuwe maatregelen die dat
moeten verbeteren uit. Wat vindt de regering van het voorstel om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

2

bedrijven vanaf 250 werknemers elk jaar verslag te laten doen volgens de
richtlijnen van het Global Reporting Initiative (GRI)? Voor zover ik heb
kunnen nagaan, is dat de meest geaccepteerde manier om te laten zien
hoe verantwoord bedrijven ondernemen. Mocht dit een succes blijken,
dan kunnen wij dit uitbreiden naar meer bedrijven.
Hoe kunnen ondernemingen meer te weten komen over het GRI? Wij
probeerden via SenterNovem meer informatie te verkrijgen, maar werden
niets wijzer. Wij kregen niet eens iemand aan de telefoon die ons meer
kon vertellen. Voor bedrijven lijkt mij dat heel lastig. Als de overheid wil
faciliteren, is op dit punt in elk geval een slag te maken.
Het kabinet stelt dat goed ketenbeheer de verantwoordelijkheid is van
bedrijven, waarbij de overheid ondersteunend optreedt. Wat betekent dat?
Betekent dit dat aan de ene kant wordt gezegd: er zijn geen regels
waaraan je je moet houden, maar wij gaan er wel vanuit dat je genoeg
fatsoen hebt om zelf eerlijk te willen ondernemen en daarvoor je best te
doen en dat aan de andere kant wordt gezegd: de overheid helpt bedrijven
die iets willen? Dat is mij veel te soft. Zo komen wij nergens, want
niemand is dan uiteindelijk verantwoordelijk. Volgens de SP moet het zo:
de overheid is samen met het bedrijfsleven verantwoordelijk, of de overheid laat het bedrijfsleven zelf zijn zaken regelen, maar controleert dan
achteraf. In beide gevallen heb je mijns inziens regels nodig. Die mis ik; ze
zijn er gewoon niet. Het SER-rapport is volgens veel mensen die er
verstand van hebben te vrijblijvend. Er blijft te veel nadruk liggen op de
vrije markt. Het lijkt wel of men bang is om echt beleid te maken waardoor
er eerlijk wordt gehandeld. Waarom is dat zo? Als de overheid bedrijven
gaat helpen om meer aan duurzaamheid te doen en te beginnen met
uitzoeken hoe het zit binnen hun handelsketen, dan kan de overheid toch
ook eisen stellen?
Wat zouden wij kunnen doen? Mijn ideaal is het volgende. Omdat het
onmogelijk is om in een situatie waarin van alles mis is te zeggen dat van
de ene op de andere dag alles anders moet zijn, beginnen wij met een
laag niveau. Maar wij stellen wel een duidelijke termijn vast: vijf jaar,
waarna de lat omhoog gaat. Als een bedrijf er niet in slaagt om na vijf jaar
de sprong te maken, heeft het een probleem, met consequenties. De overheid gaat er dan ook voor zorgen dat de goeden niet lijden onder de
kwaden. De goeden zullen juist bevoordeeld worden boven de kwaden.
Hoe kunnen wij zulke dingen praktisch gezien bereiken? Er zijn al een
aantal zaken waarmee wij direct kunnen beginnen. Een goed onderzoek,
uitgevoerd door de Wetenschapswinkel Rechten van de Universiteit
Utrecht laat zien dat wij een paar zaken direct kunnen regelen. Geef
mensen die het slachtoffer zijn geworden van slechte praktijken –
slavernij, uitbuiting, schade aan gezondheid, schade aan het milieu – van
ondernemingen in het buitenland, die een dochteronderneming zijn van
Nederlandse bedrijven, het recht om naar de Nederlandse rechter te
stappen. Dit is de privaatrechtelijke weg. Ook kunnen wij hier in Nederland regels stellen omtrent de minimumstandaarden waaraan alle Nederlandse multinationals zich moeten houden, waar ter wereld zij ook werk
laten uitvoeren. Dit is de publiekrechtelijke weg. Graag krijg ik een reactie
van de staatssecretaris hierop.
Veel dingen blijven mij te vaag. Wat gaat de staatssecretaris nu precies
doen als hij zegt dat hij armoede beter wil bestrijden door wereldwijde
deelname aan globalisering, of als hij zegt te willen investeren in onze
kansen voor extra banen en koopkracht in de globaliserende economie, of
ongunstige sociale gevolgen van aanpassing aan globalisering te willen
opvangen? Op welke concrete acties kan ik het kabinet uiteindelijk afrekenen?
Ten slotte dit citaat: meer vat krijgen op de globalisering door nauwe
EU-samenwerking. Is de staatssecretaris nu werkelijk zo positief over alles
wat er op dit moment gebeurt op het gebied van bijvoorbeeld de handelsverdragen? Wat is zijn reactie op de zeer, zeer kritische geluiden van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

3

verschillende ngo’s, bijvoorbeeld de Coalitie Eerlijke Handel, die erop wijst
dat er in feite niet zoveel veranderd is, en dat het er bij de huidige onderhandelingen over de EPA’s, de economic partnership agreements, nog
altijd vreemd en zelfs bijzonder oneerlijk aan toe gaat? Wat vindt de
staatssecretaris van het voorstel om te komen tot een visie omtrent
beleidscoherentie tussen ontwikkelingssamenwerkingsdoelstellingen en
de bredere handelsagenda van de EU, met speciale aandacht voor de
beperkingen die de Europese en de Nederlandse handelspolitiek opleggen
aan de beleidsruimte voor ontwikkelingslanden?
Nederlandse bedrijven zijn volgens het kabinet transparanter geworden
over hun MVO-beleid. In de grondstoffen en de chemie doet men het
beter dan gemiddeld. Mag ik van de staatssecretaris een reactie op de
manier waarop men in Engeland, door het initiatief «Publish what you
pay» in de grondstoffensector heeft gezorgd voor een enorme verbetering? Hierdoor is er veel inzicht in wat bedrijven doen, wat er met elke
activiteit wordt verdiend en hoeveel er wordt geïnvesteerd in ontwikkelingsgebieden.
De staatssecretaris zegt dat het niet mogelijk is om te zeggen welke keurmerken de sociale factor het beste beschermen. Dat klopt mijns inziens
niet. Er zijn weinig verschillen tussen het ene en het andere keurmerk wat
betreft milieu. Als wij kijken naar de verschillen op het gebied van arbeidsomstandigheden, wordt het al interessanter, want dan zijn er duidelijke
verschillen tussen het ene en het andere keurmerk. Echt interessant is het,
wanneer je kijkt naar de verschillen tussen de manieren waarop keurmerken winst beoordelen. Dat is een heel belangrijk punt als het gaat om
echt zorgen voor eerlijke handel. Een eerlijke, relatieve verdeling van de
winst is immers wat echt kan bijdragen tot verbetering van de arbeid. Ik
heb het nu over de sociale aspecten en de duurzaamheidsaspecten van
producenten in de keten wereldwijd. Kan de staatssecretaris hiervan
alsnog werk maken? Wat is zijn ideaal? Hoeveel keurmerken hebben wij
eigenlijk nodig? Moeten wij proberen om de keurmerken zoveel mogelijk
één te laten worden? Gaat de overheid zelf vooral voor een bepaald keurmerk? Het is toch niet de bedoeling om binnen de keurmerken onderling
een vorm van concurrentie te krijgen?
De heer Kalma (PvdA): Voorzitter. Maatschappelijk verantwoord ondernemen, zo schrijft de staatssecretaris in zijn brief van 19 februari, is een
kabinetsbrede aangelegenheid. Het is een belangrijk element in ons
economisch bestel. Dat blijft ook zo in crisistijd. Er is geen reden om te
stellen dat MVO een luxe is die wij ons nu niet kunnen veroorloven. De
PvdA onderschrijft dat. Sterker nog, wij menen dat maatschappelijk
verantwoord ondernemen een belangrijke rol moet spelen bij de culturele
en institutionele veranderingen waartoe de financiële en economische
crisis ons dwingt. Daarover en over specifieke onderdelen van het
MVO-beleid maak ik een aantal opmerkingen en stel ik een aantal vragen.
De eerste globale kabinetsreactie op het SER-rapport van 8 juli jl. sloot af
met de volgende conclusie: het SER-advies geeft helder aan dat Nederland prima meezeilt op de golven van de globalisering, en ook dat ons
land zelf aan het roer staat en de koers bepaalt. Die zin komt begrijpelijkerwijs niet terug in de definitieve reactie. De wereldeconomie heeft in enkele
maanden tijd een veel grimmiger aanzien gekregen. Niemand kon die
omslag voorspellen. Maar de SER-analyse was naar de mening van onze
fractie overmatig optimistisch van aard. De globalisering van de financiële
markten, waarover het debat al lang gaande is, werd in het rapport eigenlijk niet besproken. In de bezorgdheid van veel Nederlanders over
groeiende internationale concurrentie, over toenemende sociale ongelijkheid en over de risico’s van open markten school meer realiteitszin dan
door de SER werd voorgesteld. Graag krijg ik een reactie van de staatssecretaris hierop.
Onderschrijft het kabinet de stelling dat de beleidsmatig gangbare visie op
globalisering aan herziening toe is? Erkent het kabinet dat verwijzingen als
in de brief van 6 januari naar het achterblijven van global governance bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

4

de sterk toegenomen onderlinge afhankelijkheid in de wereld maar een
deel van het verhaal achter de crisis is? Is ons economische stelsel niet
veel te veel in de ban geraakt van aandeelhouderswaarde op korte termijn
en van bijziend winstbejag? Juist vanuit het oogpunt van MVO mag van
dit kabinet een uitgewerkte bijdrage aan het debat over aanpassing van
onze economische orde worden verwacht. Dit betreft overigens ook de
verhouding tussen vrijhandel en protectie, waarover het kabinet opmerkt
dat de ontwikkelingslanden hun eigen tempo moeten kunnen blijven
bepalen voor buitenlandse toegang tot hun markten. Zeker, maar is dat
ook de praktijk op Europees niveau?
Dan maak ik nu enkele opmerkingen over de voortgang van maatschappelijk verantwoord ondernemen bij grote Nederlandse bedrijven en over de
wijze waarop die bedrijven rapporteren. Zij besteden volgens de nieuwe
Transparantiebenchmark meer aandacht aan hun ketenverantwoordelijkheid. Wij doen volop mee, zo concludeert het kabinet,
maar het kan nog beter. Dat is mild uitgedrukt volgens de PvdA-fractie. De
winst blijkt beperkt te zijn en voornamelijk geboekt te worden door de
zogenaamde koplopers. De kloof met het peloton wordt dus groter. De
helft van de onderzochte bedrijven rapporteert zelfs weinig tot niet over
het onderwerp. Een onderzoek van de VBDO, de vereniging van beleggers
voor duurzame ontwikkeling, waarin ook naar implementatie en monitoring is gekeken, bevestigt dat beeld. Van de 36 onderzochte grote beursgenoteerde ondernemingen scoorde 20% voldoende tot goed, 10% onvoldoende en 70% slecht. In die laatste groep zit weinig beweging. Dat zijn
ontnuchterende cijfers, die dwingen tot uitbreiding van de bij herhaling
gebruikte metafoor van kopgroep en peloton, namelijk met het begrip
«sur place».
Een van de instrumenten om ondernemingen zich meer bewust te laten
worden van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid, en daarnaar te
laten handelen, zijn de codes; vrijwillige of halfdwingende vormen van
zelfregulering. Het kabinet wijst in dit verband op twee positieve ontwikkelingen: de verklaring internationaal verantwoord ondernemen van de SER
en de verwerking van de MVO-doelstellingen in de geactualiseerde codeTabaksblat, conform de adviezen van de commissie-Burgmans. Ook de
PvdA-fractie ziet dit als een stap vooruit, maar eerlijk gezegd hadden wij
er hogere verwachtingen van. De adviezen van de commissie-Burgmans
zijn in de code-Tabaksblat maar gedeeltelijk verwerkt. Bovendien vinden
wij dat zij maar een minimale vertaling hebben gekregen in de rapportage
over het MVO-beleid. Ook de commissie-Frijns, zo bleek uit een recent
gesprek met de vaste commissie voor Financiën, is niet zonder meer
tevreden over het resultaat. De verklaring van de SER roept vragen op
over de wijze van beoordeling, de snelheid van werken en de gevolgen
van niet-naleving.
Alles bijeengenomen leidt dit tot een drietal vragen aan de staatssecretaris. Zijn de resultaten van de Transparantiebenchmark toch niet teleurstellend, zeker gezien de opgave waarvoor wij de komende jaren staan?
Ligt een minder vrijblijvende benadering, bijvoorbeeld als het om rapportage gaat, niet voor de hand? Wil het kabinet uitvoering geven aan de
aanbeveling van de commissie-Burgmans dat elk bedrijf in Nederland met
meer dan 50 werknemers een MVO-beleid heeft en daarover jaarlijks
verslag doet? Zo ja, hoe? Moet, gezien de wonderbaarlijke vermenigvuldiging van codes, initiatieven en verklaringen op den duur toch niet worden
gekozen voor één wettelijk verankerde, scherper omschreven MVO-code,
dan wel voor een drastisch herschreven en minder door het tijdperk van
de aandeelhouders gekenmerkte code-Tabaksblat? Graag krijg ik daarop
een reactie van de staatssecretaris.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): U stelt voor, te komen tot een wettelijk verankerde code voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Is
dat niet met elkaar in tegenspraak? Maatschappelijk verantwoord onder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

5

nemen is meer dan wat puur in wetgeving is vastgelegd. U wilt een dergelijke code via wetgeving vaststellen. In feite zegt u dat u geen vertrouwen
meer hebt in het concept van het maatschappelijk verantwoord ondernemen.
De heer Kalma (PvdA): Neen, wat wij zeggen is in lijn met het debat dat
wij eerder met de staatssecretaris hebben gevoerd. Toen heeft hij gezegd
dat het heel goed mogelijk is dat wij op basis van zelfregulering komen tot
een MVO-code. Het gaat niet om wetgeving, maar om wettelijke verankering, zoals wij die kennen bij de code-Tabaksblat. Met als uitgangspunt:
pas toe, of leg uit. Is dat wetgeving? Ja, maar niet in de zin van dwingend
recht, maar van halfdwingend recht. Mijn vraag is of je uiteindelijk niet
toch toe moet naar een aparte MVO-code. Als er naar aanleiding van
nader onderzoek naar de crisis en de reactie daarop een vernieuwde codeTabaksblat moet komen, moet die eventueel worden geïntegreerd. Dit zijn
mijn vragen en suggesties. Het gaat mij bij de code voor maatschappelijk
verantwoord ondernemen niet puur om wetgeving.
Voorzitter. Mijn volgende punt betreft de wijze waarop het kabinet zelf wil
bijdragen aan internationale ketenverantwoordelijkheid van Nederlandse
bedrijven. Wij hebben waardering voor de inzet van het kabinet op dit
gebied; van de bevordering van MVO-diplomatie tot initiatieven voor
duurzame handel. Ook in andere opzichten bevat de brief veel waardevols. Dat geldt bijvoorbeeld voor de brede opvatting over ketenaansprakelijkheid.
Ik heb een vraag over de uitvoering van de OESO-richtlijnen. De speciale
VN-vertegenwoordiger voor bedrijfsleven en mensenrechten, John
Ruggie, heeft de onafhankelijkheid van ons nationaal contactpunt voor die
richtlijnen een gouden standaard voor maatschappelijke krachtenprocedures genoemd; waarvan akte. Maar moet de communicatie van
overheidszijde over de richtlijnen wel uitsluitend op de desbetreffende
Nederlandse bedrijven gericht zijn? Is het niet minstens zo belangrijk om
stakeholders ter plaatse, zoals lokale ngo’s, in de voorlichting te
betrekken? Kunnen de vijf ambassades die door Buitenlandse Zaken zijn
geselecteerd om in 2009 de samenwerking met Nederlandse bedrijven op
het gebied van de bevordering van mensenrechten te intensiveren, daarin
niet een voortrekkersrol vervullen?
Dan kom ik op de omschrijving van de ketenverantwoordelijkheid. Is het
dit kabinet inderdaad menens met de brede interpretatie, dat wil zeggen
inclusief het gebruikersdeel van de keten? Valt daaronder ook het voorbeeld van de multinational die brandstof leverde aan de burgers
bombarderende luchtmacht van Sudan en die daarop door ngo’s, overigens met resultaat, werd aangesproken? Wil het kabinet de keuze voor
een dergelijke brede definitie kenbaar maken aan de SER en aan de Raad
voor de Jaarverslaggeving?
Het kabinet wil zich concentreren op de sociale dimensie en de
leefbaarheidsdimensie van duurzame globalisering. In het rondetafelgesprek dat wij daarover hadden, werd al verwezen naar de genoemde
John Ruggie, die meent dat het op sociaal gebied niet alleen gaat om de
verdediging van fundamentele arbeidsnormen, maar ook om het recht op
vrijheid van meningsuiting, van beweging en het recht op een adequate
levensstanddaard. Onderschrijft het kabinet die brede opvatting?
Ik heb een vraag over de «foreign direct liability cases». Nederland
omarmt het klachtenmechanisme van de OESO-richtlijnen. Het kabinet
vindt de dreiging die van dit klachtenmechanisme uitgaat kennelijk een
belangrijke stimulans voor bedrijven om zich aan de regels te houden.
Vindt het kabinet dat een dergelijke constructieve dreiging ook van het
civiel recht kan uitgaan? Ik noem in dat verband pogingen van Nigerianen
en ngo’s om Shell in Nederland aansprakelijk te stellen voor schending
van de mensenrechten door zijn dochteronderneming ter plaatse. Is het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

6

kabinet bereid, een dergelijke toegang tot de rechter in Europees verband
te bevorderen?
Ten slotte ga ik in op de handelsmissies. Wij onderschrijven het beleid van
het kabinet om MVO een vast onderdeel te laten vormen van economische missies. Dat hebben wij al eerder duidelijk gemaakt. De staatssecretaris noemt er in zijn overzicht een achttal uit 2008. Wij zijn benieuwd naar
de impact van dit beleid in termen van resultaat. Wat levert het op? Het
Stan Huygens Journaal rapporteerde vanmorgen over de missie naar
Brazilië onder de kop: klopjacht op Braziliaanse orders. Dat maakt nieuwsgierig naar het MVO-gehalte van de reis.
Mevrouw Ortega-Martijn (ChristenUnie): Voorzitter. De ChristenUnie
waardeert het dat maatschappelijke verantwoord ondernemen zo veel
aandacht krijgt. Er zijn de laatste jaren veel vorderingen gemaakt.
Bedrijven worden aangespoord om de gehele productieketen te houden
aan de ILO-normen. Nog mooier is het, wanneer bedrijven zelf de voordelen van MVO gaan inzien. Dat zien wij steeds vaker gebeuren. Naast de
constatering dat er meer is dan een winstoogmerk, kunnen wij concluderen dat het ondernemersbelang en MVO prima samengaan. Ondernemers zien in dat Nederland concurrentiekracht uit MVO kan halen. Het is
daarom goed dat de kamers van koophandel hiermee rekening houden en
bedrijven op dit punt voorlichten. MVO is niet iets wat een bedrijf erbij
doet. Vrijwillig mag niet vrijblijvend zijn. Wij mogen dan ook niet
wegkijken wanneer bedrijven de relevantie van MVO nog niet hebben
ingezien en het met de verantwoordelijkheid in de productieketen niet al
te nauw nemen. Het toevoegen van MVO aan de «corporate governance
code» is een belangrijke stap. Dit brengt mij bij de uitvoering van mijn
motie, die de Kamer in november 2008 heeft aangenomen. In deze motie
wordt de regering verzocht eventuele overheidssteun stop te zetten
wanneer blijkt dat er in de productieketen van bedrijven fundamentele
arbeidsrechten worden geschonden.
Het gaat om transparantie en traceerbaarheid, maar ook om aansprakelijkheid. Enkele weken geleden heb ik met mijn fractiegenoot Voordewind en
met mijn collega Gesthuizen van de SP-fractie vragen gesteld over de
schending van arbeidsrechten in Azië door Lidl en Aldi. Hoe gaat het
kabinet met de motie aan de slag? Hoe bereiken wij goede transparantie
en traceerbaarheid van de schending van arbeidsrechten in de keten,
inclusief uitbuiting, kinderarbeid en onderbeloning? Hoe wil het kabinet
bevorderen dat bedrijven in de keten waarin mensenrechten worden
geschonden met een tijdgebonden plan van aanpak komen?
Het zijn niet alleen bedrijven die maatschappelijk verantwoord moeten
handelen. Het klinkt misschien heel logisch dat de overheid maatschappelijk verantwoord zou moeten besturen. Dat is toch een kerntaak van de
overheid? Toch is het principe van duurzaam inkopen, bijvoorbeeld, nog
maar een paar jaar geleden ingevoerd. Een mooie lokale ontwikkeling is
de benoeming van de eerste Nederlandse fair trade gemeenten Goes en
Groningen. De keuze van de Nederlandse overheid om de Royal Bank of
Scotland als huisbankier aan te stellen wordt door de ChristenUnie ook
langs de MVO-meetlat gelegd. Vorige week hebben mijn fractiegenoten
Cramer en Wiegman hierover schriftelijke vragen gesteld. Helaas blijken
duurzaamheidsbeleid en MVO-criteria geen rol te hebben gespeeld in de
keuze voor de huisbankier. De gekozen bank lijkt het niet nauw te nemen
met klimaatnormen. De ChristenUnie hecht grote waarde aan maatschappelijk verantwoord bankieren en beleggen. Heeft de staatssecretaris een
rol gespeeld bij de keuze voor een bank? Hoe wil hij zich bemoeien met
het meewegen van MVO in keuzes binnen de overheid en binnen het
kabinet? Met andere woorden, heeft de staatssecretaris de regie met
betrekking tot het MVO-beleid binnen het kabinet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

7

Mevrouw Gesthuizen (SP): U houdt namens de ChristenUnie een betoog
waarmee u aan de ene kant duidelijk kritiek levert, maar aan de andere
kant zegt u dat u blij bent met alles wat er gebeurt en u constateert dat er
zo veel bedrijven zijn die MVO omarmen. Ik ben nu even heel kritisch: hoe
komt u aan de informatie dat steeds meer bedrijven MVO omarmen? Blijkt
dat uit een bepaald onderzoek, is het gebleken uit cijfers die aan de Kamer
zijn toegestuurd? Ik heb het niet kunnen constateren. Als het uw eigen
waarneming is, moet ik u op uw woord geloven. Ik heb dit deel van uw
betoog echter niet met cijfers onderbouwd gezien.
De heer Vendrik (GroenLinks): Dit moeten wij deze arme staatssecretaris
niet aandoen. De minister van Financiën gaat hierover en hem wordt al
om uitleg gevraagd over de aanbestedingspraktijken. Volgens mij weten
wij allemaal wat er is gebeurd. Er is niet duurzaam ingekocht; er is
gewoon gekeken naar de prijs. RBS heeft de aanbesteding daarop
gewonnen. Het is geen duurzame bank en of het een stabiele bank is,
moet nog blijken. Dan kan er dus maar één conclusie zijn, namelijk dat wij
het kabinet vragen, deze aanbesteding terug te draaien en opnieuw te
doen. Is de ChristenUnie dat met GroenLinks eens?
Mevrouw Ortega-Martijn (ChristenUnie): Ik ben in afwachting van de
beantwoording van de vragen. Daarna zullen wij ons beraden over de
vraag wat onze volgende stap is. In antwoord op de vraag van mevrouw
Gesthuizen zeg ik dat ik mag aangeven dat er sprake van is dat wij op de
goede weg zijn wat de bedrijven betreft. Wij zijn er nog lang niet, maar wij
zijn op de goede weg. Ik heb er vandaag echt voor gekozen om niet met
een heel negatief verhaal te komen, maar bedrijven die positief bezig zijn,
het hart onder de riem te steken.
De heer Vendrik (GroenLinks): Als je zo hoog van de toren blaast, weet je
al wat de consequentie is. Ik denk dat het goed is dat vandaag aan de
staatssecretaris mee te geven. Als er niet duurzaam is aanbesteed en
ingekocht bij de keuze voor een nieuwe staatsbankier, de huisbankier van
de minister van Financiën en al zijn collega’s, moet de zaak gewoon
worden teruggedraaid. Alweer een paar jaar geleden is er Kamerbreed
een motie aangenomen over duurzaam inkopen. De minister van Financiën moet dan gewoon zijn huiswerk overdoen. Zullen wij die boodschap
vandaag alvast meegeven aan het kabinet? Mag ik het zo formuleren,
mevrouw Ortega?
De voorzitter: Laten wij ons aan deze spelregel houden: als u onderling
interrupties pleegt, betekent dit dat u aan een Kamerlid een vraag stelt. Ik
heb continu gewacht op het vraagteken, maar ik kwam het niet tegen,
mijnheer Vendrik. Als u de staatssecretaris op dat terrein straks een aantal
vragen wilt stellen, is dat prima, maar dat moet niet gebeuren via onderlinge vragen.
Het woord is aan mevrouw Gesthuizen voor het stellen van een aanvullende vraag.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Ik weet dat de ChristenUnie heel actief is op
het gebied van het maatschappelijk verantwoord ondernemen. Mevrouw
Ortega zegt dat zij ook een positief verhaal wil vertellen en dat zij de
bedrijven die het goed doen het hart onder riem wil steken. Dat vind ik op
zichzelf genomen terecht, maar wij zitten hier natuurlijk niet alleen om dat
positieve verhaal te laten horen. Daarom vind ik het kwalijk als mevrouw
Ortega zegt dat wij op de goede weg zijn, terwijl ik nog niet heb kunnen
constateren dat daarvan daadwerkelijk sprake is.
Mevrouw Ortega-Martijn (ChristenUnie): Voor de SP is het nooit een feit
dat wij op de goede weg zijn, maar ik vind wel dat wij op de goede weg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

8

zijn. Wij zijn heel kritisch, maar nu en dan kun je best wel eens een
compliment uitdelen. Er zijn gewoon bedrijven die het goed doen.
Waarom moeten wij bedrijven allerlei verplichtingen opleggen? Het
kabinet is goed bezig met het MVO-beleid. Bedrijven zijn ook goed bezig.
Laten wij hen even rust geven, zodat bedrijven zich verder kunnen ontwikkelen en op een vrijwillige, maar niet vrijblijvende basis, actiever worden
op het gebied van het MVO-beleid.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Maar waaruit blijkt dat?
De voorzitter: U kent de spelregels op dit gebied: twee keer interrumperen en daarna is het over.
Mevrouw Ortega vervolgt haar betoog.
Mevrouw Ortega-Martijn (ChristenUnie): Ook al is er nog een flinke stap
voorwaarts te maken in MVO-beleid bij producenten, dit ontslaat consumenten niet van hun maatschappelijke taak. Ook zij kunnen via hun
uitgaven invloed uitoefenen op de situatie van mens en milieu. Consumenten moeten worden gestimuleerd om maatschappelijk verantwoord te
consumeren. Zij moeten wel geïnformeerde keuzes kunnen maken. Zo’n
keuze is onmogelijk te maken als je in de supermarkt door de bomen het
bos niet meer ziet. Daarom hamert de ChristenUnie op duidelijkheid in
informatie. Laat op dit punt de ketentransparantie gelden. Het gaat ook
om het stimuleren van consumenten. Hoe wil de staatssecretaris consumenten stimuleren om bewuster hun inkopen te doen? Afgelopen jaar
heeft het kabinet tijdens een aantal economische missies MVO aan de
orde gesteld. De staatssecretaris is in januari op werkbezoek in India
geweest. Wat zijn zijn ervaringen op het gebied van mensenrechten en
arbeidsrechten in dat land? Heeft hij het bevorderen van de naleving van
mensenrechten en de ILO-normen aan de orde gesteld? Stelt hij
MVO-voorwaarden bij de besteding van de 10 mln. die beschikbaar zijn
gesteld voor Nederlandse bedrijven die willen exporteren naar of investeren in India?
De minister-president en minister Eurlings zijn op dit moment in Brazilië.
Zij zullen president Lula da Silva ontmoeten en ondermeer over de
millenniumontwikkelingsdoelen spreken. Ik ben heel benieuwd of zij in dat
kader ook gaan praten over de fundamentele mensenrechten in Brazilië.
MVO draait om profit, planet en people. Wij hebben het vaak over
misstanden die mensen in het buitenland treffen, maar de ketenverantwoordelijkheid stopt niet bij de Nederlandse grens. Het kabinet wil
inzetten op gezinsvriendelijk werkgeverschap. Bedrijven in Nederland
behoren rekening te houden met de omgeving en goed na te denken over
verantwoord personeelsbeleid. Zij kunnen tijd gunnen aan mensen die
mantelzorg en vrijwilligerswerk verrichten. Ook dat is MVO. Hoe wil de
staatssecretaris dit verder bevorderen?
De heer Elias (VVD): Voorzitter. Vijf brieven met lijvige bijlagen behandelen in zeven minuten; dat is lastig. Vergeeft u mij dat ik op het eind
waarschijnlijk puntsgewijs over de kabinetsbrief over de SER zal praten en
het MVO-verhaal samentrek.
Het standpunt van de VVD is dat bedrijven en instellingen zich in de markt
dienen te onderscheiden door maatschappelijk te ondernemen, indien zij
dit althans wensen. Koplopers op dit front stellen dat zij zich met MVO
beter in de markt kunnen positioneren en zelfs hun omzet kunnen
vergroten. Zowel de commissie-Burgmans als het kabinet onderkennen
dit. Ik noem één willekeurige ondernemer waarover ik las in een of ander
milieublaadje dat ik deze week onder ogen kreeg. Dat is het bedrijf Ten
Kate Vetten uit Musselkanaal. Algemeen directeur Sjoerd-Jan ten Kate
zegt daarin: investeren in duurzame ontwikkeling verdient zich vrij snel
terug en is daarom gewoon een kwestie van goed zakendoen. Het is voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

9

de VVD dan ook niet te begrijpen dat bedrijven voorschriften rondom
maatschappelijk verantwoord ondernemen opgelegd zouden krijgen door
de overheid. Wat voor zin heeft het, bedrijven te dwingen om te rapporteren over de resultaten van hun MVO-beleid? Wanneer direct betrokkenen, dat wil zeggen aandeelhouders, consumenten en investeerders
behoefte hebben aan inzicht in de maatschappelijke aspecten van een
onderneming en de inspanningen die deze op dit terrein verricht, kunnen
zij hun wensen afdwingen. Consumenten stemmen met hun voeten. Dat is
een effectiever instrument dan alle overheidsbeleidsprogramma’s bij
elkaar.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Ik hoor de Elias zeggen dat bedrijven zelf
moeten weten of zij aan MVO doen. Zij moeten zich ermee willen onderscheiden en er zelf de voordelen van inzien. Kortom, het gaat de heer Elias
alleen om geldelijke winst. In de redeneertrant van de VVD merk ik de
volgende inconsistentie op. De VVD is altijd voor een erg kleine overheid.
De VVD wil graag dat de markt veel regelt. Bedrijven hebben in zekere zin
de verantwoordelijkheid voor ernstige zaken als slavernij en uitbuiting en
het toebrengen van ernstige schade aan het milieu, namelijk doordat zij
winst maken door dit soort praktijken in hun keten toe te staan. Het is
merkwaardig dat de VVD die verantwoordelijkheid volledig afschuift op
overheden in den vreemde. Want u zegt: wij hebben daar verder niets
mee te maken, ook al doet ons bedrijfsleven daar goede zaken mee. Hoe
verklaart u dat?
De heer Kalma (PvdA): Mijn fractie behoort ook tot de fracties die, als het
even kan, met een positieve blik en insteek naar maatschappelijk verantwoord ondernemen kijken. Wij herkennen daar veel van in het beleid van
het kabinet. Wij moeten echter de spanning onderkennen die er bestaat
tussen profit aan de ene kant en people en planet aan de andere kant. Dat
geldt zeker als het niet om profit, maar om superprofit gaat, zoals de afgelopen jaren vaak het geval is geweest. Ik geef een voorbeeld van een
periodiek dat ik niet als «blaadje» zou willen omschrijven, namelijk het
Financieele Dagblad: BP snijdt in uitgaven aan duurzame energie. Dit is
kennelijk de eerste uitgavenpost waarin gesneden moet worden als het
slecht gaat. Is dat in overeenstemming met de erg optimistische visie van
de heer Elias?
De heer Vendrik (GroenLinks): De heer Elias bepleit een soort regelvrije
zone als het gaat om maatschappelijk verantwoordelijk ondernemen. Zo
kennen wij de VVD; hij is wat dat betreft een rechtgeaard opvolger van zijn
voorgangers. Geldt dit ook voor de financiële verslaglegging? Dat is ook
een woud van regels. Je wordt op dat gebied gek van de bureaucratie met
al die jaarverslagen. Dat zit de ondernemers allemaal maar in de weg.
Zullen wij gewoon alle verplichtingen voor ondernemingen omtrent de
wijze van financiële rapportage en accountancy maar afschaffen? Is dat
ook het standpunt van de VVD?
De heer Elias (VVD): Ik ga van achteren naar voren. Het laatste geldt
natuurlijk niet. Het is volstrekt helder dat het financiële toezicht de afgelopen jaren zelfs heeft gefaald. Dat standpunt hebben wij ook uitgedragen,
dus de heer Vendrik vraagt naar de bekende weg.
Wat de andere opmerkingen betreft: aan de verschillende standpunten ligt
een verschil in maatschappijvisie ten grondslag. Het is ieders goed recht
om anders over de zaak te denken. Wij kijken er tegenaan zoals ik heb
gezegd. Wij vinden dat ondernemers zelfstandig moeten bezien hoe de
markt reageert. Tegen mevrouw Gesthuizen zeg ik: denk aan wat er met
Shell is gebeurd na de kwestie van de Brent Spar. Zo kan ik nog veel meer
voorbeelden geven. Het is prima dat er verschil van opvatting is en dat
verschil moet dan ook maar helder naar voren komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

10

De voorzitter: De vraag van mevrouw Gesthuizen ging ook over het
neerleggen van verantwoordelijkheden bij overheden in den vreemde.
Wellicht kunt u daar ook iets over zeggen?
De heer Elias (VVD): Ook in dat opzicht is er een afgeleide mogelijkheid
voor consumenten om daarvan kennis te hebben en er actie op te ondernemen. Verder hebben wij natuurlijk het beleid van Buitenlandse Zaken.
Ook op dit punt is er gewoon een verschil van opvatting: wij vinden dat
wij bedrijven niet met dit soort zaken moeten lastigvallen en dat de zaak in
de markt vanzelf uitwerkt.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Ook het kabinet erkent dat er nog een
probleem is in de transparantie in de keten. Op dit moment hebben
consumenten nog helemaal niets te kiezen, want zij weten in heel veel
gevallen niet onder welke omstandigheden de producten zijn vervaardigd.
Ik heb dat zelf regelmatig als ik een paar sportschoenen koop. Hoe doet u
dat dan?
De heer Elias (VVD): Wij zullen zien of er andere actoren in de samenleving zijn die daarvoor gaan ijveren.
In het kader van het vrije spel van maatschappelijke krachten zullen
consumenten keuzes moeten maken. Om die reden vindt de VVD de
aanbeveling van de commissie-Burgmans dat ieder bedrijf een
MVO-beleid moet hebben, overbodig. Wij vragen de staatssecretaris, dit
standpunt van de commissie-Burgmans niet over te nemen.
De heer Vendrik (GroenLinks): De heer Elias benadrukt het belang van de
eis van financiële verslaglegging en wil deze kennelijk in stand houden.
Wij weten allemaal dat die verslaglegging vooral bedoeld is voor het
belang van aandeelhouders. Moet ik dan constateren dat de VVD het
belang van de aandeelhouders groter vindt dan bijvoorbeeld het belang
van kinderen die ingeschakeld worden bij kinderarbeid, waar multinationale ondernemingen mogelijk van profiteren? Is dat de positie van de
VVD, en zo ja, kan de heer Elias mij dan uitleggen waarom dat zo is?
De heer Elias (VVD): Nee, dat is niet de positie van de VVD. De keuze die
wij hebben gemaakt is duidelijk. Wij vinden dat maatschappelijk verantwoord ondernemen door de markt moet worden bepaald en in de markt
moet worden geregeld. Nogmaals, het is uw goed recht dat u daar anders
over denkt. Wij geloven niet in de aanpak van het kabinet en wij geloven
niet dat je het bedrijfsleven daarmee moet opzadelen.
Wat ons betreft kan de Transparantiebenchmark worden afgeschaft en ik
ben blij dat mevrouw Gesthuizen dit met ons eens is. Zij heeft gewezen op
het feit dat deze niet werkt. Wij hebben ook grote twijfels over de in de
brief van de staatssecretaris van 19 februari aangekondigde ontwikkeling
van een aparte onderzoekssystematiek die de voortgang van kabinet en
bedrijfsleven op het gebied van het maatschappelijk verantwoord ondernemen moet gaan meten. Gaat dat niet voor allerlei extra administratieve
rompslomp zorgen? Hoe wordt het bedrijfsleven geacht daaraan mee te
werken?
De voortgang waarover wordt gerapporteerd lijkt voornamelijk te bestaan
uit het toekennen van subsidies, en minder uit concrete resultaten. Zijn wij
tegen een vorm van maatschappelijk ondernemen en zijn wij tegen ketenverantwoordelijkheid? Neen, natuurlijk niet. Wij vinden dat de overheid en
het kabinet het goede voorbeeld moeten geven, als het er echt om gaat.
Dat is beter dan met allerlei wollige initiatieven te komen, hoe aardig die
op zichzelf genomen ook bedoeld mogen zijn. De VVD is voor concrete
doelen. Dat is ook de reden geweest waarom wij de motie-Koopmans/De
Krom hebben gesteund in 2005, over duurzaamheid bij bestedingen van
de rijksoverheid. Dat is ook de reden waarom wij de motie-Van Dam/C
q örüz

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

11

over kinderarbeid hebben gesteund in 2008, alsmede de motie van
mevrouw Ortega-Martijn over de schending van fundamentele arbeidsnormen. Die laatste motie is aangenomen met algemene stemmen,
behalve die van de PVV, die kennelijk voorstander van dergelijke schendingen is. De PVV-fractie is hier vandaag ook niet aanwezig.
Het kabinet steunt tal van initiatieven, maar de SER heeft in zijn advies
van de vorige zomer nogal nadrukkelijk gewezen op het belang van
beleidscoherentie. Die lijkt ver te zoeken. Wat te denken aan de veelheid
aan richtlijnen: ICC, OESO en vanaf 2010 ook nog ISO 26 000? In hoeverre
is er afstemming tussen deze verschillende MVO-richtlijnen? Wat gebeurt
er straks als het bedrijfsleven via de SER bijvoorbeeld ICC hanteert, de
overheid de OESO propageert en internationaal ISO tot standaard wordt
verheven? Vindt de staatssecretaris dat niet belastend voor het bedrijfsleven?
Ik maak enkele opmerkingen naar aanleiding van de kabinetsreactie op
het advies van de SER. Er is in zijn algemeenheid geen betere methode
van armoedebestrijding denkbaar in ontwikkelingslanden dan handel
drijven met deze landen, in plaats van hulp geven. Dat is ons vaste standpunt. Protectionisme vormt een grote bedreiging. In dat kader vraag ik
aandacht voor het algemeen overleg naar aanleiding van de brief van
gisteren van het kabinet over de maatregelen in het kader van de G20. Pas
op dat het protectionisme niet weer de kop opsteekt.
Wat ons betreft komt er geen globaliseringsfonds in de Europese Unie. De
VVD steunt de suggesties van VNO naar aanleiding van de kabinetsreactie
op het SER-rapport. VNO pleit voor lagere belastingtarieven over de hele
linie met het oog op hogere participatie en het vestigingsklimaat, alsmede
voor aanmerkelijk minder bestuurlijke drukte en dus voor meer bestuurlijke slagvaardigheid.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Ik ben echt geschrokken van de schadelijke
en schandelijke opstelling van de VVD in dit algemeen overleg. Ik heb nog
een aanvullende vraag. De beste weg naar ontwikkeling is handel volgens
de heer Elias. Dat ben ik voor een groot deel met hem eens. Hij wil protectionisme voorkomen, maar hoe kijkt hij aan tegen de aanbeveling van de
SER om ontwikkelingslanden toe te staan hun markten, zolang zij dat
nodig vinden, deels te kunnen beschermen?
De heer Elias (VVD): Daar zijn wij geen voorstander van.
De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter. Laat ik beginnen met wat ik een
tamelijk bijzonder stuk van het kabinet vind, te weten de dikke brief die de
staatssecretaris op 6 januari stiekem in het nieuwe jaar naar de Kamer
stuurde, met de brede kabinetsreactie op het rapport Duurzame Globalisering van de SER. Ik vond dat in heel veel opzichten een machtig interessante brief. Deze gaat volgens mij over hét vraagstuk van deze tijd. Wij
nemen met zijn allen krachtig afscheid van het neoliberale project, behoudens de heer Elias, maar ook bij hem zal het inzicht groeien. De grote
vraag is: hoe gaan wij vooruit in tijden van globalisering met vier crisissen
op ons bord en alle internationale spanningen die daaruit de komende
decennia zullen voortvloeien? Ik heb het over de kredietcrisis, de klimaatcrisis, de energiecrisis en de voedselcrisis. Op dat vlak ligt er een gigantische, machtige taak, die politici en beleidsmakers op nationaal en internationaal niveau op een of andere manier zullen moeten zien te verrichten.
Maar zij niet alleen: het geldt uiteraard in de eerste plaats voor alle
mondiale wereldburgers, die in meer of mindere mate getroffen gaan
worden door deze crises. De brief van het kabinet beviel mij in een aantal
opzichten heel erg. Toen ik de ondertekening zag, dacht ik: het is toch een
beetje vreemd dat de minister-president deze brief niet heeft gekaapt. Dit
is een chefsache. Dit is grotelijnenwerk. Dit zijn de verhalen waarmee de
minister-president naar buiten zou moeten komen. Wij hebben nu ander-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

12

half jaar kredietcrisis achter de rug. Wij zitten in de grootste economische
recessie sinds 80 jaar. Wij hebben gigantische vraagstukken voor onze
neus. Ik heb ze zojuist genoemd. Dan zou je toch leiderschap verwachten
van dit kabinet en van de minister-president, die door de agenda’s van zijn
collega’s heenkijkt en zegt: dit zijn stukken die via het Torentje naar de
Kamer gaan, want hiermee treedt het kabinet naar buiten. Het is een
beetje een gemiste kans, maar dit neemt niet weg dat ik veel aantrof in de
brief wat mij aanstond. Ik zou graag een nadere politieke waardering
willen van wat er in deze brief allemaal als kabinetsstandpunt wordt
verwoord. Ik herinner mij een uitspraak van de Franse econoom Michel
Beaune, die over het proces van globalisering van de afgelopen 25 jaar
ooit zei dat het eigenlijk de georganiseerde onverantwoordelijkheid is.
Daar nemen wij nu eigenlijk radicaal afstand van. Wij gaan van ongelimiteerde vrije (financiële) handel naar fair trade; eerlijke handel. Wij gaan
van beursgedreven ondernemerschap naar maatschappelijk verantwoord
ondernemerschap. Wij gaan van de VVD naar GroenLinks. Is het kabinet
dit met mij eens?
Er is een punt dat mij hoog zit als het gaat over processen van globalisering en de wijze waarop wij aankijken tegen de tientallen arme landen die
tot op heden nauwelijks een kans hebben gehad of slechts in een niche op
de grote wereldmarkt hun welvaart moeten zoeken. Dat is het principe dat
niet gelijke behandeling van landen, maar ongelijke behandeling regel
moet zijn in de internationale ordening. Ik wil daarover graag het standpunt van het kabinet horen. Of het nu gaat om handel, investeringen of de
herordening van de financiële en monetaire wanorde die op dit moment
op de onderhandelingstafel ligt, wij zullen in het belang van de allerarmsten van deze wereld moeten erkennen dat zij anders behandeld
moeten worden dan wij. Ongelijke behandeling van ongelijke gevallen is
namelijk rechtvaardig. Dat behoort de regel te zijn. Aan de WTO-tafel
moet dat echt een keer landen. Wij hebben de staatssecretaris om een
brief daarover gevraagd. Daar worden ongelijke gevallen veel te vaak
gelijk behandeld. Differentiatie, met ruimte voor met name de armste
landen, behoort regel te zijn aan internationale overlegtafels, willen wij de
globalisering nog op een of andere manier in goede banen kunnen leiden.
Graag krijg ik hierop een antwoord van de staatssecretaris.
Ook over het maatschappelijk verantwoord ondernemerschap begin ik
positief, want ik was natuurlijk best blij met het rapport van de commissieBurgmans. Ik herinner mij een debat uit 2003 met de minister van Justitie,
de heer Donner. Wij kennen hem allemaal. De voorganger van de heer
Kalma, de heer Douma, was ook bij dat debat betrokken. Tot onze grote
verbazing sprak de minister van Justitie grote woorden. De inkt van de
code-Tabaksblat was nog niet droog en het aandeelhouderskapitalisme
had zijn code nog niet opgesteld, of het kabinet zette er meteen een
kruisje onder, in de trant van: dit is een wettelijke verplichte code. Destijds
zeiden wij tegen de minister van Justitie: als de aandeelhouders, en het
borgen van hun belangen naar aanleiding van onder meer de boekhoudschandalen in Nederland en de Verenigde Staten, zo belangrijk zijn, zullen
wij dan ook de belangen borgen van die miljoenen mensen wereldwijd
die echt aan de onderkant van de samenleving verkeren? Zullen wij maatschappelijk verantwoord ondernemen opnemen in een code en die
verplicht stellen? Daar kon natuurlijk geen sprake van zijn, zei de minister
van Justitie toen. Ik sluit mij echter volledig aan bij het pleidooi van de
heer Kalma. Het is natuurlijk wel aan de orde. Als je afscheid wilt nemen
van het tijdperk van georganiseerde onverantwoordelijkheid, dan moet je
juist dit soort codes gaan opstellen, à la de code-Tabaksblat. Ik vraag het
kabinet, daarvan werk te maken. Stel een code maatschappelijk verantwoord ondernemen op, zet daarin de hoofdprincipes van fatsoenlijk en
verantwoord ondernemerschap en geef die code een wettelijke status,
gelijk aan de code-Tabaksblat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

13

De commissie-Burgmans gaat verder dan wat er aan de tafel van Jean
Frijns en de zijnen is gebeurd. Dit betreft onder meer de reikwijdte van het
maatschappelijk verantwoord ondernemerschap. Eigenlijk pleit de
commissie-Burgmans voor snelle invoering van het wetsvoorstel
Koenders/Vendrik. Dat ligt er al jaren. Wij hebben dat ook weer overgenomen; het stamt al uit 2000. Het houdt in dat in de regel van het bedrijfsleven verwacht mag worden dat het zich verantwoordt over de maatschappelijke kant van de bedrijfsprocessen, evenzeer als over de
financiële gegevens. Waarom gaat het kabinet hier niet toe over? Het kan
wellicht vandaag worden geregeld als de staatssecretaris het wetsvoorstel
van ons overneemt. Dat zou misschien een goede deal zijn.
De collega’s hebben al gesproken over de ketenverantwoordelijkheid.
Daarin zit de grootste winst voor de komende jaren. Op dit punt moet
maatschappelijk verantwoord ondernemen echt «bite» krijgen. Dat betekent dat wij een brede definitie moeten hanteren van ketenverantwoordelijkheid. Vindt de staatssecretaris dat ook? Het betekent dat de ketenverantwoordelijkheid volledig moet worden opgenomen in alle overheidsinstrumenten op nationaal niveau. Vindt de staatssecretaris dat ook? Het
betekent ook het organiseren van aansprakelijkheid indien de ketenverantwoordelijkheid door het bedrijfsleven op een of andere manier niet
wordt waargemaakt. Het betekent voorts dat degenen die in hun belangen
worden getroffen door slecht opereren van bedrijven die hun thuisbasis in
Nederland hebben, toegang hebben tot de rechter. Gaat de staatssecretaris daarvoor zorgen? Dan wordt het serieus. Dan gaat het ergens over,
dan staat er iets op het spel en kan men iets verliezen.
Ik sluit mij aan bij de grote interesse van mijn collega’s voor wat de
minister-president in Brazilië heeft uitgespookt, behalve het uitwisselen
van T-shirtjes met zijn eigen naam erop. Graag krijg ik er helderheid over
dat hij daar uiteraard indringend heeft gesproken over alle duurzame
belangen die in het geding zijn – ik denk aan het tropisch regenwoud – en
dat het niet alleen ging om koopjesjacht voor Braziliaanse en Nederlandse
bedrijven.
Ik houd even mijn mond over de RBS, want dat akkefietje zullen wij
binnenkort oppakken met de minister van Financiën, waarschijnlijk
morgen. De staatssecretaris komt van ABN AMRO, maar dat is nog iets
anders dan dat hij precies weet hoe deze aanbesteding is gelopen. Het is
waarschijnlijk mis gegaan. Ik ben wel zeer benieuwd hoe het staat met
duurzaam inkopen. Wij hebben via de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer vanochtend weer duidelijk
gemaakt dat het kabinet nu met zijn definitieve stuk moet komen. Het
verhaal van John Ruggie hoort daar volledig bij: mensenrechtenhandhaving en de naleving door bedrijven behoort door de overheid
voluit te worden opgenomen in de meetlat voor duurzaam inkopen. Ik wil
daarover graag de eenvoudige toezegging van de staatssecretaris: ja, dat
gaat gebeuren. Dan gaat de duurzame globalisering misschien nog een
keer lukken.
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Maatschappelijk verantwoord
ondernemen is een concept van de laatste jaren en langzaamaan komt het
van de grond. Op zichzelf genomen is het een goed middel om in globaliserende markten maatschappelijk verantwoord ondernemen beter te
verankeren in bedrijfsactiviteiten. Een belangrijk uitgangspunt voor het
kabinet is, dat het kansen biedt voor het bedrijfsleven. Mijn fractie legt
daar graag nog een funderingsmotief onder, namelijk dat van het Bijbels
genormeerde rentmeesterschap. Dat rentmeesterschap zou het eigenlijk
vanzelfsprekend moeten maken dat maatschappelijk verantwoord ondernemen niet alleen tussen de oren, maar ook in het hart van de ondernemer zit. Zo zou ik het het liefst zien. Ik erken natuurlijk, dat de praktijk
daar wel eens haaks op staat, althans ver daarvan verwijderd is, helaas.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

14

In de voortgangsrapportage over de MVO-agenda geeft de staatssecretaris aan dat hij een onderzoekssystematiek laat ontwikkelen om de voortgang van de kabinetsambities en de voortgang van MVO bij het Nederlandse bedrijfsleven te meten. Mijn vraag aan hem is of daarbij aandacht
wordt besteed aan de mogelijke kloof tussen de eigen perceptie van
ondernemers over hun MVO-gedrag, die meestal aan de positieve kant is,
en de daadwerkelijke verankering van MVO in de bedrijfsactiviteiten. De
praktijk wijst uit dat er nog heel veel stappen te zetten zijn. Die discrepantie zou blootgelegd moeten worden. Dit zou ook moeten gaan
«schuren», om het zo uit te drukken.
Mijn fractie waardeert het positief dat de aanbevelingen van de
commissie-Burgmans overgenomen zijn door de commissie-Frijns. Maatschappelijk verantwoord ondernemen wordt nu verankerd in de codeTabaksblat en dat vinden wij een stap vooruit. Een belangrijke veronderstelling van de commissie-Burgmans is dat ook veel niet-beursgenoteerde
bedrijven de code-Tabaksblat volgen. Alleen dan is de genoemde aanpassing van de code-Tabaksblat een afdoende middel om ervoor te zorgen
dat elk bedrijf met meer dan 50 werknemers een MVO-beleid met de
bijbehorende jaarlijkse rapportage heeft. Dat laatste is een van de aanbevelingen van de commissie. Een belangrijke vraag is of de genoemde
veronderstelling ook na de verankering van MVO in de code-Tabaksblat
overeind blijft. De praktijk zal dit uitwijzen. Wat mijn fractie betreft is dit
binnen enkele jaren een evaluatie waard. Dan kunnen wij bezien of er
meer nodig is, bijvoorbeeld een aparte MVO-code.
Nog dit jaar zal de Raad voor de Jaarverslaggeving bepalingen over
ketenbeheer opnemen in Richtlijn 400 over MVO. Ook dat vinden wij een
positieve stap. Bedrijven moeten dan jaarlijks rapporteren over de vraag
hoe zij hun verantwoordelijkheid ten aanzien van het ketenbeheer nemen.
De staatssecretaris, maar ook de SER, hebben echter niet duidelijk
gemaakt hoe breed deze bepalingen moeten worden ingevuld. Welk
belang wordt bijvoorbeeld toegekend aan mensenrechten? Graag krijg ik
hierover duidelijkheid.
In de kabinetsvisie op ketenverantwoordelijkheid wordt aangegeven dat
het Nederlandse bedrijfsleven een goede MVO-reputatie heeft en hoge
ogen gooit in de internationale duurzaamheidsbenchmarks. Dat klinkt
positief, maar daar leg ik toch de uitkomsten van de benchmark 2008
maar eens naast. Daarin wordt gesignaleerd dat vooral de koplopers hoog
scoren, maar dat bij de achterhoede en het peloton nog veel winst te
behalen valt. In de internationale vergelijking scoren de auto-industrie, de
bouw, de detailhandel en enkele andere sectoren lager dan de buitenlandse concurrentie. Hieruit blijkt dat er nog werk aan de winkel is. Het
valt ons op dat er grote verschillen zijn tussen sectoren en branches. Dat
bevestigt de noodzaak van een branche- of sectorspecifieke aanpak om
MVO verder van de grond te krijgen. Dit is ook een van de aanbevelingen
uit het voortgangsonderzoek van 2007. Mijn fractie vraagt zich af of deze
brancheof sectorspecifieke aanpak voldoende uit de verf komt. Hoe geeft
de staatssecretaris vorm aan de genoemde aanbevelingen?
De globalisering heeft veel goeds gebracht, maar heeft ook schaduwkanten. De kredietcrisis, waarin de in internationale financiële verwevenheid toch wel is blootgelegd, heeft dat wel geleerd. Een domino-effect
trekt de problemen in de bancaire sector ver door in de reële economie.
Een consequentie van de internationale verwevenheid is dat het financiële
stelsel complex en ondoorzichtig is geworden. Is het niet vreemd dat wij
achteraf moeten constateren dat het toezicht, de global governance, heeft
gefaald? Ik denk dat het niet alleen een kwestie is van niet willen, maar
ook van niet kunnen. De hervorming van het internationale financiële
stelsel, waar het kabinet terecht op inzet, zal daarom niet voldoende zijn
om een volgende crisis te bezweren, als niet nog dieper orde op zaken
wordt gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

15

Naast de internationale financiële verwevenheid, die complex en ondoorzichtig is geworden, is er bijvoorbeeld de ICT-sector. Ook daarvan zijn wij
in hoge mate afhankelijk geworden. Ook dat is een geglobaliseerd
gebeuren. Hoe is het toezicht daarop ontwikkeld en hoe daadkrachtig en
effectief is dit ingericht? Wij vrezen eerlijk gezegd dat dit tekortschiet en
daarom wordt het hoog tijd om daaraan te gaan werken en het op de
internationale agenda te plaatsen. Ik zou daarover graag de mening van
de staatssecretaris willen vernemen.
De heer Kalma (PvdA): Je kunt van mening verschillen over de verwachtingen rond de commissie-Burgmans en over wat eruit is gekomen. Op
één punt heeft de commissie-Frijns in elk geval aanbevelingen van de
commissie-Burgmans overgenomen. Dat betreft de binding van institutionele beleggers aan normen van maatschappelijk verantwoord ondernemen. De commissie-Frijns heeft dit ook uitgelegd. Het past niet in de
systematiek van de code om aandeelhouders te binden. Schuilt daarin
niet een grote beperking van de code-Tabaksblat zoals die is gegroeid en
ontstaan?
De heer Van der Vlies (SGP): Mijn uitgangspunt is het mentale of morele
punt. Als dat goed tussen de oren zit en vanuit het hart komt, hoef je in de
formaliserende trajecten niet tot het naadje te gaan. Dat is mijn grondhouding op dat punt. Waar moeten dan de grenzen wel liggen? Dat vind ik
een lastige vraag, zeker als het gaat om internationale organisaties, want
wij moeten niet de pretentie hebben dat wij daar zomaar even invloed op
kunnen uitoefenen vanuit deze vergaderzaal. Misschien wilt u mij uw
vraag lenen, en laten wij van de staatssecretaris dan vernemen hoe hij dit
op de internationale agenda wil zetten. Want daar moet het dan wel
terechtkomen.
De heer Kalma (PvdA): Dat neem ik graag over. Ik doelde overigens wel
degelijk op het binden van aandeelhouders in morele zin.
Voorzitter: Van der Vlies
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Voorzitter. Dit is het tweede AO dat
wij met deze staatssecretaris voeren over het onderwerp maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Verleden jaar hebben wij ook met elkaar van
gedachten gewisseld over dit onderwerp. Toen waren enkele rapporten
nog niet verschenen en ook het SER-advies moest nog komen. Wij waren
vooral benieuwd wat daar uit zou komen en wat de kabinetsreactie daarop
zou zijn. Wij hebben destijds een overleg gevoerd waarin met name de
Transparantiebenchmark een belangrijke rol speelde. Ik sluit mij aan bij de
opmerkingen die diverse personen hebben gemaakt: met de koplopers
gaat het wel goed, maar het peloton blijft wat achter. De afstand begint
ook wat groter te worden. Het is opvallend dat het in sommige sectoren
wel goed gaat, maar in andere sectoren absoluut niet. Is dat te verklaren?
Is daar ook iets aan te doen? Is het niet verstandiger om in de toekomst
niet te gaan praten over maatschappelijk verantwoord ondernemen in het
algemeen, maar het meer toe te spitsen op de sectoren en specifiek aan te
geven wat in de diverse sectoren precies zal kunnen gebeuren?
Een centraal onderdeel is het SER-advies. De sociale partners willen
verantwoordelijkheid op zich nemen. Ik vind het positief dat het bedrijfsleven zegt een belangrijke verantwoordelijkheid voor zichzelf te zien. Ik
vind het ook positief dat van de zijde van de vakbeweging wordt gezegd
dat er niet direct allerlei wetgevingstrajecten moeten komen, maar dat het
de komende periode op deze manier moet worden gedaan. Het allerbelangrijkste vind ik dat men zegt dat men hier ook monitoring op wil
laten plaatsvinden.
Zo’n twee weken geleden hebben wij hier een hoorzitting gehad met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

16

diverse spelers en met enkele wetenschappers. Zij zeiden dat het wel leek
of de SER copy page had gedaan, in die zin dat er niets nieuws in het
advies staat. Ik was, eerlijk gezegd, heel blij dat er niets nieuws in stond,
want dan zouden er weer nieuwe normen en nieuwe codes moeten
komen. Laten wij eerst maar goed aan het werk gaan met de bestaande
codes. Die zijn namelijk internationaal aanvaard en daarmee kunnen wij
stappen vooruit zetten. Ik vond het dus het beste compliment in de richting van de SER dat gezegd werd dat men copy page had gedaan, in
plaats van dat men allerlei nieuwe dingen had bedacht. Hoe verhoudt de
monitoringprocedure zich echter tot het NCP (Nationaal Contact Punt voor
Multinationale Ondernemingen), dat met name toezicht houdt op de
OESO-richtsnoeren? Hoe is de verhouding tussen het SER-initiatief aan de
ene kant en het NCP-initiatief aan de andere kant?
Een belangrijk element dat ook naar voren is gebracht, is dat de Raad voor
de Jaarverslaggeving heel snel iets wil gaan doen met Richtlijn 400. Dat
lijkt ons van belang. Wij hechten er namelijk aan dat er volgens goede
standaarden gerapporteerd gaat worden. Wij zien in veel maatschappelijke verantwoordingsjaarverslagen veel diverse onderwerpen naar voren
komen die ons net niet die informatie geven waar wij behoefte aan
zouden hebben. Als een Raad voor de Jaarverslaggeving dat soort zaken
kan standaardiseren en ervoor kan zorgen dat wij de informatie met elkaar
kunnen vergelijken, lijkt ons dat een buitengewoon belangrijk gegeven.
Onze vraag is alleen: wanneer komt die nieuwe standaard?
Als wij dit op ons laten inwerken, blijkt dat de staatssecretaris min of meer
een onderzoek omtrent de keteninformatie aankondigt. Wij proeven
daarin toch de suggestie: zou het niet iets kunnen zijn van een WOK (Wet
openbaarheid productie en ketens) of een WOK-light? Ik zal er maar eerlijk
over zijn: wij zitten daar op dit moment niet op te wachten. De SER moet
eerst maar eens met zijn eigen initiatief op dit terrein laten zien wat er
precies gaat gebeuren. Mocht over vier of vijf jaar blijken dat dit echt niets
heeft opgeleverd, dan hebben wij een nieuwe situatie. Maar zoals het er
nu voorstaat, vinden wij dat wij het nu nog even niet moeten doen. Er
zitten ook nog een tweetal andere problemen aan vast. Ten eerste de
vraag over de onderwerpen waarover bedrijven consumenten zouden
moeten kunnen informeren. Ten tweede zijn er de administratieve lasten
die hier mogelijk het gevolg van zouden kunnen zijn. Er zijn getallen
genoemd van tussen de 750 mln. en 1 mld. extra lastendruk. Dat vind ik
nogal een groot bedrag. Wellicht dat de staatssecretaris daar nog even
naar kan kijken.
De heer Kalma (PvdA): Ik heb begrepen dat onder de organisaties die de
SER-verklaring hebben ondertekend, de vakbeweging, enig ongeduld
bestaat. Men vindt dat als dit lang gaat duren en er onvoldoende sprake is
van urgentie, niet gezegd kan worden dat er voorlopig geen wetgevingsinitiatieven genomen moeten worden. Vindt u dat er genoeg sprake is van
urgentie? U liet eerder al merken dat het CDA niet zit te wachten op
wetgevingsinitiatieven op dit terrein. Geldt dat voor het hele bereik van
MVO? Of bekijkt u het per geval, bijvoorbeeld het thema van de verslaglegging?
Zoals u weet, overweegt de fractie van de PvdA initiatieven als het om de
WOK gaat. Zegt u nu: wat er ook ter tafel komt, een combinatie van het
uitbreiden van de rechten van consumenten op een manier die voor het
bedrijfsleven behapbaar is in termen van regelgeving, sluit ik uit, dat wil ik
niet?
Mevrouw Gesthuizen (SP): Ik kan mij voor het grootste gedeelte
aansluiten bij de vraag van de heer Kalma. Wat wil het CDA als het op
maatschappelijk verantwoord ondernemen aankomt? Dat is mij volstrekt
niet duidelijk. Ik krijg er een beetje kippenvel van als ik de heer Van Dijk
hoor zeggen: wij zien over vier of vijf jaar wel of er resultaat is geboekt. Ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

17

vind dat hij daarmee de boel te veel vooruit schuift. Ik wil niet zolang
wachten.
De heer Vendrik (GroenLinks): Zie ik het goed dat de heer Van Dijk
gewoon niets wil? Betekent dat dat de uitkomst van dit overleg wat hem
betreft moet zijn dat elk overheidsinitiatief op het gebied van ketenverantwoordelijkheid moet worden gestaakt?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik wil beginnen met het punt van
sense of urgency. De werkgevers en de werknemers, waar ook de vakbeweging toe behoort, hebben in december samen een code opgesteld. In
de zomer zal daar voor de eerste keer over worden gerapporteerd. Wij
hebben echt een jaar nodig om te kijken of wij een stapje verder zijn
gekomen. Dan zullen er ook weer extra elementen aan toegevoegd
worden, zoals aanbevelingen en dergelijke. Dat hele systeem is niet in één
jaar helemaal voor elkaar. Wij hebben echt een jaar of twee, drie nodig om
te zien of het gaat werken. Als er uiteindelijk resultaten te zien zijn, denken
wij dat er niet moet worden gekeken naar een WOK, een WOK-light of iets
dergelijks. Daarmee heb ik de eerste en vierde vraag van de heer Kalma
beantwoord.
Verder heeft de heer Kalma gevraagd of wij tegen elke vorm van wetgeving zijn. Het punt van bijvoorbeeld die verslaglegging – dat is iets dat de
Raad voor de Jaarverslaggeving gaat regelen – is een element dat straks
naar voren zal gaan komen. Op dat moment moeten wij gaan kijken of dat
wettelijk vastgelegd moet gaan worden. Ik zeg niet op voorhand dat wij er
per se tegen zijn dat dat uiteindelijk in wetgeving neergelegd wordt. Dat is
iets dat door de Raad voor de Jaarverslaggeving zal worden aangegeven.
Dat lijkt mij een belangrijk element.
De heer Vendrik loopt vooruit op een aantal opmerkingen die ik hierna
nog had willen maken en dat betreft het onderwerp van duurzaam
inkopen. Dat vinden wij een buitengewoon belangrijk onderwerp. Wij
vinden dat de Nederlandse overheid stappen moet gaan zetten. Als het
gaat om ketenverantwoordelijkheid en de rol van de overheid daarin,
moet er het een en ander gebeuren. Wij vinden echter ook dat als de
sociale partners nu via die verklaring en via monitoring op dat terrein,
belangrijke stappen vooruit gaan zetten, wij niet nu al moeten zeggen: wij
gaan met aanvullende wetgeving komen om alles vast te leggen.
De heer Kalma (PvdA): U zei over die verslaggeving: nu niet, maar mogelijk later wel. Geldt ook voor een WOK?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Als het gaat om een WOK hebben
wij op dit moment buitengewoon grote aarzelingen. Elk voorstel wordt
natuurlijk op zijn merites bekeken, maar wij hebben grote aarzelingen om
op dit moment op dat punt überhaupt een stap vooruit te zetten.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Dat baart mij grote zorgen. Temeer omdat de
overheid wellicht de enige afnemer in Nederland is die werk zou kunnen
maken van informatieverstrekking, zodat duurzame producten kunnen
worden ingekocht. Consumenten weten het op dit moment dus niet. Ik wil
de heer Van Dijk dan ook meegeven dat wij het niet over niets hebben. Dat
weet hij ook. Wij hebben het over fundamentele rechten van mensen. Dat
is geen kwestie van vrijwilligheid of vrijblijvendheid. Wij moeten gewoon
zorgen dat die rechten gehandhaafd en nageleefd worden. Erkent u dat
consumenten op deze manier niet kunnen kiezen en dat in die zin de
marktwerking waar u, net als de VVD, op vertrouwt niet zijn werk kan
doen?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Als het gaat om het onderwerp van
informatieverstrekking, refereer ik ook aan bepaalde vragen die op dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

18

terrein door sommige organisaties zijn gesteld. Wij zien dat er een brede
waaier aan vragen aan bedrijven wordt gesteld over bepaalde producten
of diensten. Veel van die vragen zijn door een bedrijf heel lastig om te
beantwoorden en dat levert een geweldige administratieve lastendruk op.
Wij vragen ons dan ook af of dat de stap vooruit is die op dat terrein zou
moeten worden gezet. Als die verplichting wordt neergelegd bij bijvoorbeeld het Nederlandse bedrijfsleven, in hoeverre past dat dan binnen de
Europese regelgeving? Zouden hiermee niet extra belemmeringen
worden opgeworpen? Wij zetten hier dus nogal wat vraagtekens bij.
De heer Vendrik (GroenLinks): Mag ik er, aangezien wij hier met name
spreken over het garanderen, honoreren en naleven van rechten van
mensen wereldwijd, die al decennia geleden in verdragen en codes zijn
vastgelegd, van uitgaan dat de heer Van Dijk met de laatste
SER-verklaring in de hand ook echt snel resultaat wil zien? Dan kunnen wij
overstappen naar plan B. Wij moeten niet jaren gaan wachten om het
naleven van rechten die wij jaren geleden hebben afgesproken, in alle
vrijwilligheid gegarandeerd te zien. Wij willen snel resultaat zien. Mag ik
de heer Van Dijk zo begrijpen?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Volgens mij had ik de vraag al beantwoord. Wij vinden dat er, gezien de rapportage, snel vooruitgang moet
worden geboekt. Maar ik heb aangegeven dat men niet kan verwachten
dat binnen één jaar alles goed zal gaan. Ik vind echter wel dat het binnen
vier of vijf jaar helder moet zijn.
Als het gaat om duurzaam inkopen en maatschappelijk verantwoord
ondernemen kondigt de staatssecretaris aan dat hij de VBDO (Vereniging
van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling) een onderzoek wil laten doen
naar de ketenverantwoordelijkheid. Dat steunen wij van harte. Wat
gebeurt er nu precies bij de pensioenfondsen? De rol van de pensioenfondsen bij maatschappelijk verantwoord ondernemen en beleggen in
bedrijven zou nog wel wat groter kunnen zijn dan op dit moment het
geval is. Dat onderwerp zie ik noch in de brief van de staatssecretaris
terug, noch in de discussie die de afgelopen periode is gevoerd. Wij
vinden dat punt echter wel van belang.
Mijn laatste onderwerp betreft de ketenaansprakelijkheid. Dat is een
onderwerp dat nieuw is in de discussie. Wij worstelen daarmee. Wij
hebben de betogen van de maatschappelijke organisaties gehoord en wij
zien het voordeel in van een zuivere waarheidsvinding door een rechter.
Maar wij hebben aarzelingen of dit wel het instrument is waarmee wij
uiteindelijk het proces van maatschappelijk verantwoord ondernemen
kunnen gaan bevorderen. Is dit wel de manier om ervoor te zorgen dat
een bedrijf andere dingen gaat doen? Daar hebben wij op dit moment nog
onvoldoende antwoord op. Ik hoor graag van de staatssecretaris hoe hij
daartegen aankijkt.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik heb nog een vraag over de pensioenfondsen. Dat is al een heel lang lopend debat. De pensioenfondsen
kondigen ook al jaren aan dat zij duurzaam en maatschappelijk verantwoord gaan beleggen. De heer Van Dijk heeft volstrekt gelijk: daar valt
nog best progressie te boeken. Dan druk ik mij mild uit. Waar denkt hij
aan? Wat is de volgende stap die wij moeten zetten in de richting van
pensioenfondsen, opdat zij bijdragen aan maatschappelijk verantwoord
ondernemerschap?
De heer Kalma (PvdA): De heer Van Dijk zet vraagtekens bij de toegang
tot de rechter om vorm te geven aan maatschappelijk verantwoord ondernemen. Heeft hij de twijfels ook bij de formulering van John Ruggie? Hij
ziet dit niet als dé weg die zou moeten worden bewandeld, maar als een
van de drie wegen. Uit het verslag van de bijeenkomst hierover, georgani-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

19

seerd door de ministeries van EZ en van Buitenlandse Zaken, blijkt dat dit
in het bedrijfsleven zeer consensusvormend heeft gewerkt. Blijven de
twijfels dan toch bestaan bij de heer Van Dijk?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): In besturen van pensioenfondsen
zitten zowel werknemers als werkgevers. Als ik kijk naar hetgeen door de
SER is neergelegd, ga ik ervan uit dat in de komende periode werkgevers
en werknemers in de SER de lijn zullen doortrekken in de richting van de
besturen van pensioenfondsen. Het valt mij op dat de vakbeweging over
het algemeen wat minder stevig aan de latten trekt als het gaat om maatschappelijk verantwoord ondernemen. Daar wil ik graag de vinger op
leggen. Op de plek waar ze echt iets kunnen, gebeurt niet altijd iets.
De heer Kalma had een vraag over de ketenaansprakelijkheid. Ik leg hier
mijn vragen en opmerkingen gewoon open op tafel neer. Ik ben benieuwd
hoe de staatssecretaris daarop zal reageren. Ik ben nog niet gekomen tot
een eindoordeel. Er zal echt nog heel veel water door de Lek moeten
stromen, wil de staatssecretaris mij weten te overtuigen. Dat heb ik hier
voorzichtig neergelegd. Ik ben nieuwsgierig naar het antwoord van de
staatssecretaris op dit punt.
De heer Vendrik (GroenLinks): Als het gaat om de pensioenfondsen
herhaalde de heer Van Dijk zijn constatering dat bij de vakbeweging, maar
ook bij menig werkgeversorganisatie die in een bestuur van een pensioenfonds zit, het MVO-aspect van het beleggingsbeleid soms wat minder
krachtig wordt gevoeld dan wij zouden wensen. Als dat de feitelijke
toestand is, wat gaan wij dan doen?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik wacht met veel belangstelling de
rapportage van de pensioenfondsen in de richting van de SER over wat zij
precies gedaan hebben.
Voorzitter: Jan Jacob van Dijk
Antwoord van de staatssecretaris
Staatssecretaris Heemskerk: Voorzitter. Ik dank de verschillende fracties
voor de inbreng, de complimenten, de kritiek en de vele vragen. Dit is het
eerste AO dat ik mag voeren met de heer Elias, als opvolger van de heer
Aptroot. Het doet mij deugd om het grootste gedeelte van mijn periode
met de heer Elias te mogen debatteren. Het kabinet heeft er nu namelijk
net twee jaar op zitten en wij gaan minstens tot mei 2011 door. Ik verheug
mij op de vele debatten, zeker ook als de inbreng van de heer Elias zo
duidelijk blijft als deze was: milieu, dat komt vanzelf wel goed en de
bedrijven moeten als zij er geen zin hebben om te rapporteren, ook niet
over maatschappelijk verantwoord gedrag rapporteren, want dan valt er
ook niets te vragen en te verantwoorden. Daar zijn wij het als kabinet
echter hartgrondig mee oneens.
De heer Elias heeft wel een punt als hij zegt dat het niet allemaal slecht is
wat bedrijven doen. Integendeel. Ik heb het voorrecht dat ik heel veel
Nederlandse bedrijven in het buitenland zie opereren. Bijna altijd zijn de
standaarden die de Nederlandse ondernemers hanteren op het terrein van
milieu en personeel, beter dan de lokale standaarden. Of je nu in India
bent, of in China, of in Brazilië, Nederlandse ondernemers voegen waarde
toe doordat er slimmer, efficiënter, socialer en duurzamer ondernomen
wordt. Het is dan ook bijna altijd goed als Nederlandse bedrijven internationaal ondernemen. Dat maakt de economie daar echt beter. Dat is vergelijkbaar met de Albert Heijn die terugkomt in een Vogelaarwijk. Hetzelfde
effect treedt op als een Nederlandse multinational als Unilever een vestiging opent in Vietnam. Dat leidt echt tot verbetering daar.
De heer Kalma zei dat het SER-rapport te optimistisch was, terwijl de heer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

20

Vendrik zei dat de reactie van het kabinet op het SER-rapport niet door mij
ondertekend had moeten worden, maar door de minister-president,
aangezien hij het zo’n goede brief vond.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik zei het iets anders, maar vooruit.
Staatssecretaris Heemskerk: Ik ben het oneens met de heer Kalma. Dat
SER-rapport was helemaal niet te optimistisch. Voor het eerst hebben ook
werkgevers – werknemers waren er al vaker duidelijk over – de keerzijde
van globalisering en de kwetsbare kanten daarvan erkend. Dat was nog
nooit eerder zo duidelijk opgeschreven. Verder vond ik mooi dat men
aangaf dat Thomas Friedman zegt dat de wereld plat is en dat wij het
allemaal op dezelfde manier moeten gaan doen en dat iedereen in een
neoliberaal keurslijf moet zitten, maar dat dat niet waar is. Dat stond ook
in het SER-rapport. Juist in een globaliserende wereld heeft Nederland
heel veel beleidsvrijheid. Die kan worden benut. Als de wereld vlak en
transparant is, moet je juist zorgen dat je ergens goed in bent en ergens in
uitblinkt. Friedman heeft overigens een nieuw boek geschreven waarin hij
wat duurzamer en groener is geworden. Ik mocht een keer met hem
debatteren. Een van zijn fouten is volgens mij dat hij clusters niet kan
verklaren. Waarom komt men uit de hele wereld naar Food Valley in
Wageningen omdat daar zoveel kennis van voedseltechnologie is?
Waarom is in Eindhoven rondom Brainport ook nog steeds een cluster
van innovatie dat wereldwijd door blijft gaan?
Het gaat niet zo goed met globalisering en open markten. Wij hebben daar
vanochtend een brief over geschreven. Volgens mij is die meteen naar de
Kamer gegaan. In die brief heb ik samen met collega Van der Hoeven
opgesomd wat er allemaal te zien is. De verklaring van de G20, de wereldleiders plus Jan Kees de Jager, was: wij houden de markten open. Maar
men zat nog niet in het vliegtuig of Rusland verhoogde bepaalde tarieven.
Dat kon het ook doen omdat Rusland geen lid is van de WTO. Je ziet ook
op een aantal andere terreinen dreiging met tarieven, het benutten van de
vrije ruimte die er nog was en slimme vormen van protectionisme. Dat is
echter niet de kant die wij op moeten gaan.
Ben ik dan somber? Ook dat weer niet. De heer Vendrik vroeg of wij wel
naar een global governance gaan. Dat gebeurt. De winst van de bijeenkomst van de G20 was dat het antwoord op de crisis niet kwam van
Europa en Amerika, de G3 of de G5, maar van de G20. India zat daar ook
aan tafel, evenals Brazilië en Rusland. Wij gaan dus niet vanuit het Westen
dicteren wat de antwoorden zijn. Ik heb deze zomer – wij hebben daar nog
niet met elkaar over gesproken – de WTO-onderhandelingen mogen
leiden namens Nederland. Dat was een ongelofelijke teleurstelling, aangezien die mislukten, terwijl er heel veel vooruitgang was geboekt. India
eiste dat het ongelijk behandeld zou worden en had daar gelijk in. India
zei: wij willen een aanpassingsmechanisme als onze landbouw overspoeld wordt met landbouwproducten uit andere landen. Men wilde dat
het Special Safeguard Mechanism van toepassing zou zijn. Europa vond
dat India daar gelijk in had, maar Amerika liet het daarop klappen. Ik heb
het daar nog eens uitgebreid over gehad met de heer Kamal Nath en ik
heb het ook tegen de pers in India gezegd: het is terecht dat het asymmetrisch moet zijn. India moet tijd krijgen voor aanpassingsmechanismen
voor hetgeen aan andere landen wordt opgelegd. Nederland is rijk
geworden in de VOC-tijd. Toen was er geen vrijhandel, maar was er
sprake van een kartel, niet in Amsterdam, maar in Azië was alles afgesloten voor andere producenten. Sinds wij rijk zijn, zeggen wij dat vrijhandel betekent dat iedereen gelijk moet worden behandeld. Uitgangspunt van dit kabinet en van onze inzet in de WTO-onderhandelingen is om
de afspraken wereldwijd sterker te maken. Dat betekent echter niet dat je
iedereen gelijk moet behandelen. De allerarmste landen hebben tijd nodig
om in het wereldwijde systeem te groeien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

21

Ik heb nog een voorbeeld uit India. Ik heb verleden jaar gesproken met de
minister van Financiën van India, de heer Chidambaram. ING is heel groot
in India en zou graag wat meer willen doen. Wij hebben het gehad over de
vraag hoe snel de financiële markten moeten worden opengesteld. Ik heb
toen aangegeven dat ING wel wat meer wilde doen en dacht kennis te
kunnen toevoegen. Hij zei daarop: ik doe voorzichtig aan met het introduceren van al die nieuwe producten en het openstellen van mijn kapitaalmarkten. Daarop heb ik geantwoord – achteraf heel verstandig – dat hij
daar gelijk in had. Doe het maar rustig aan en gooi de markten niet in één
keer open. Toen hij dit jaar hier was, was zijn eerste vraag hoe het met de
ING ging. Ik heb toen gezegd dat het kabinet allerlei versterkende maatregelen neemt voor ING. Wij kwamen toen ook terug op ons gesprek dat je
niet zomaar de markten en zeker niet de kapitaalmarkten in dat soort
landen in één klap naar Londense normen moet openstellen. Als dat wel
was gebeurd, waren er nog grotere problemen geweest dan er nu zijn.
De heer Kalma (PvdA): De staatssecretaris zei dat hij het SER-advies niet
te optimistisch vindt. Ik heb proberen aan te geven dat de afgelopen
periode de nadruk sterk heeft gelegen op het vinden van een draagvlak
onder de bevolking voor open markten. Daar is op zichzelf niets mis mee.
Maar op het moment dat blijkt dat de openheid van bijvoorbeeld financiële markten – dat kunnen wij nu met het gemak van de terugblik, wel
zeggen – voor heel grote en ernstige problemen heeft gezorgd, raakt het
SER-rapport nauwelijks aan die kant van de globalisering. Dan is er toch
alleen met de blik van een beleidselite, van politici, van beleidsmakers in
het algemeen, gekeken? Daar wringt toch wat? Iedereen heeft nu, terecht,
de mond vol over een kapitalisme dat zich veel te veel op de korte termijn
heeft gericht. Ook daar lezen wij heel weinig over in dat SER-rapport. Is
dat niet een probleem?
Mevrouw Gesthuizen (SP): In het verlengde van de discussie over de
handel, de onderhandelingen en de handelsverdragen, het volgende. Ik
begrijp dat door diverse ministers is toegezegd dat er een regeringsstandpunt over de NTC’s, non-trade concerns, naar de Kamer komt.
Wanneer komt die brief? Daar wachten wij al zo’n anderhalf jaar op. Graag
spoed.
Staatssecretaris Heemskerk: De NTC’s worden in de eerstvolgende
onderraad besproken en daarna in de ministerraad. Ik verwacht dat dat
over zo’n drie of vier weken het geval zal zijn. Ik heb nog één akkefietje dat
ik moet oplossen. Dat gebeurt in de onderraad. Daarna krijgt de Kamer de
brief.
De heer Kalma heeft een punt. Het SER-advies ging meer in op directe
investeringen in goederen en diensten en minder op de kapitaalmarkten.
De voorspelling dat er een kredietcrisis zou komen, stond niet in het
SER-rapport, maar die stond ook in heel veel andere rapporten niet. De
kern van het rapport was dat er schaduwkanten zijn en dat niet iedereen
op dezelfde manier moet worden behandeld, maar dat de allerarmste en
armere landen de tijd moet worden gegeven om erin te groeien. Dat staat
in het rapport, maar ook het belang van het maken van wereldwijde
afspraken staat erin. Dat is een ongelofelijk taai proces. Maar de optimistische boodschap – die kan wel bijdragen aan het creëren van een draagvlak voor open markten, op de goede manier vormgegeven en met het
goede toezicht – was dat wij als Nederland heel veel kunnen, ook in een
wereldwijde economie, en dat wij op heel veel terreinen daarvan profiteren. Ik vond het dan ook een buitengewoon afgewogen rapport, waar
wij veel mee kunnen. Vandaar die brief van 6 januari.
Een van de hoofdpunten van het debat is de code en het rapporteren over
maatschappelijk verantwoord ondernemen en de ketenverantwoordelijkheid daarbinnen. Tijdens het vorige overleg heeft de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

22

Kamer mij gevraagd om niet te wachten of er een vervolg komt op de
commissie-Tabaksblat, maar alvast het huiswerk te gaan maken. Ik heb
toen toegezegd dat ik een commissie zou instellen en dat ik zou zorgen
dat de bal op de stip ligt voor de commissie-Frijns en dat die de bal dan
kan intrappen. Ik heb daarvoor de commissie-Burgmans ingesteld. Die
commissie heeft wat mij betreft de bal op de stip gelegd, want die heeft
aangegeven dat maatschappelijk verantwoord ondernemen in de codeTabaksblat thuishoort. Dat was een heerlijk advies, want het besloeg maar
drie kantjes, waarin een heldere definitie werd gegeven van maatschappelijk verantwoord ondernemen: eerlijk en fatsoenlijk ondernemen en
zorgen dat het door de maatschappij zo erkend wordt. Daar hoort een
verantwoording bij, want als je niet verantwoordt, kun je ook niets vragen.
Ik heb toen, nog voordat de commissie-Frijns bij elkaar kwam, gezegd dat
wij het zo maar zouden gaan doen. De commissie-Frijns heeft in het
weekend daarop inderdaad gezegd dat het zo moet worden gedaan.
Wij nemen de aanbevelingen van de commissie-Burgmans over, met
uitzondering van het onderdeel institutionele beleggers, want dat behoort
niet tot onze taak. De minister van Financiën heeft met de minister van
Economische Zaken het voortouw om te reageren op de aanbeveling van
de commissie-Frijns. Ik heb er zeer veel vertrouwen in dat wij aan het
onderdeel maatschappelijk verantwoord ondernemen niets veranderen,
want wat daarover in het advies staat is buitengewoon verstandig. Dat
heeft betrekking op de beursgenoteerde fondsen. Iedereen kan vragen
stellen over de wijze waarop wordt gerapporteerd. Men moet ook wel
weten wat men doet, want anders gaat men er niet over rapporteren. Die
vragen zullen worden gesteld door pensioenfondsen, ngo’s, een aandeelhouder die één aandeel heeft. Iedereen kan de bedrijfsleiding en de raad
voor commissarissen daarop afrekenen. Het heeft bovendien grote
uitstralingseffecten naar andere ondernemingen, want men ziet de codeTabaksblat toch als best practise. Dus ook in die zin wordt rapportage over
maatschappelijk verantwoord ondernemen beter verankerd.
Dat is echter nog niet zo gemakkelijk, want wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? In mijn definitie gaat het om profit (winst), maar ook
om planet (milieu) en om people. Hoe gaat men met zijn werknemers en
zijn omgeving om? Dat kan in verschillende sectoren en landen anders
uitpakken. De heer Van Dijk heeft gevraagd of ik verschillen zie tussen de
wijze waarop sectoren omgaan met MVO. Die zie ik. Ik denk dat die
bijvoorbeeld te maken hebben met de vraag hoe dicht men op de consument zit. Bedrijven die heel dicht op de consument zitten, zullen alleen al
gezien de effecten op hun reputatie, beter rapporteren, want zij zijn
banger voor een boycot van kopers. Bedrijven die meer in business to
business zitten, kunnen wat wegblijven. Daar moeten wij dieper op doorgaan. Dat moeten wij niet alleen doen als overheid-inkoper, maar dat
moet ook via de ngo’s gebeuren. Die maken het zich af en toe te gemakkelijk door te kiezen voor bedrijven die erg op het netvlies van consumenten
staan.
Ik wil nog even terugkomen op de rapportage. Wij hebben de commissieBurgmans ingesteld voor de verankering van de code-Tabaksblat. Dat
heeft uitstraling, maar hoe rapporteer je daarover? Moet je naar 50 werknemers of meer? Dat was een aanbeveling van de commissie-Burgmans.
Ik zou dat verstandig vinden, maar dan moet het wel concreet worden
gemaakt. Dat doet de Raad voor de Jaarverslaggeving via Richtlijn 400.
Die richtlijn heeft een wettelijke basis. Het rapporteren over MVO neemt
op tal van terreinen toe. Wij maken het ook gemakkelijker om erover te
rapporteren via die Richtlijn 400. Richtlijn 400 heeft betrekking op heel
veel bedrijven, maar niet op de allerkleinste, dus met minder dan 50 werknemers. Wel op alle bedrijven die voldoen aan twee van de volgende drie
criteria: de activa moeten meer zijn dan 17,5 mln., de omzet moet meer
zijn dan 35 mln. en het aantal werknemers moet meer zijn dan 250. Dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

23

houdt in dat men daarmee een zeer grote populatie van de Nederlandse
bedrijven te pakken heeft.
Ook op het punt van de ketenverantwoordelijkheid is het SER-rapport een
goed rapport. Werkgevers, werknemers en kroonleden hebben gezegd dat
zij bedrijven aan gaan spreken en volgen als het gaat om de wijze waarop
ze ook over de grens ondernemen. Daar moeten de bedrijven over rapporteren. Wij helpen ze ook daar weer met de wijze waarop dat moet
gebeuren. Wij gaan dat volgen via een monitoringcommissie van de SER.
Daarmee is het maatschappelijk verantwoord ondernemen over de grens
ook beter verankerd. Ik ben dan ook blij met het SER-rapport.
Is dat echter genoeg en is daarmee de WOK van tafel? Ik heb goed
gehoord wat de Kamer heeft gezegd. Ik heb ook gehoord wat de heer
Gortzak van het FNV heeft gezegd. Hij zei dat de vakbond het een heel
goed initiatief vindt. Hij kon zich echter heel wel voorstellen dat als dat
initiatief niets werd, daarmee de politieke druk om wel tot zo’n WOK te
komen steeds verder zou toenemen. Men is dus aan de SER, de rapportage daarover en de monitoring daarvan verplicht om de WOK voorlopig
af te houden.
De heer Van Dijk heeft vragen gesteld over de administratieve lasten van
de WOK. Die zijn inderdaad heel fors, vooral omdat men helder moet
omschrijven wat men mag eisen van bedrijven en waar zij over moeten
rapporteren. Ik heb dat nog een keer laten doorrekenen en ik zal daarover
zeer binnenkort met minister Koenders een nota laten verschijnen. Het
kabinet vindt ook dat wij op alle mogelijke manieren dat SER-initiatief ten
aanzien van de ketentransparantie en de rapportage daarover moeten
steunen. Dat is de route die wij het liefst gaan volgen.
Mevrouw Gesthuizen (SP): De staatssecretaris brengt mij een beetje in
verwarring, omdat hij eerst zei dat er in het advies van de commissieBurgmans wel een definitie stond van wat wij eigenlijk onder MVO
verstaan, maar vervolgens zegt dat het lastig is om aan te geven wat MVO
nu eigenlijk is. Heeft hij dat zelf wel helder op het netvlies? Verder sluit de
staatssecretaris zich aan bij het werk van de SER en zegt hij dat hij de
redenering van de heer Gortzak goed kan volgen. Over welke termijn
hebben wij het dan? Wanneer gaan wij bepalen of het wel of niet
succesvol is?
De heer Kalma (PvdA): Ik had gevraagd of de staatssecretaris als hij kijkt
naar de onderzoeken over 2008, niet toch wat teleurgesteld is. Heeft het
ook niet, misschien niet nu, maar dan op langere termijn, consequenties
als een groot deel van het bedrijfsleven niet of nauwelijks rapporteert?
De staatssecretaris zegt dat het SER-advies een stap vooruit is. Dat heb ik
onderschreven. Ik heb echter ook gezegd dat nog veel onduidelijk is. Is de
staatssecretaris bereid om zijn brede definitie van ketenaansprakelijkheid,
ook als het gaat om de gebruikerskant, aan te bevelen aan de SER en de
Raad voor de Jaarverslaggeving?
Ten slotte heb ik nog een vraag over de code-Tabaksblat. De staatssecretaris zegt dat maatschappelijk verantwoord ondernemen daarin is opgenomen en dat dat door gaat werken, omdat dat zo gaat bij de codeTabaksblat. Uitgangspunt van de code-Tabaksblat was echter dat
Nederlandse bedrijven zich zouden moeten richten op economische
waardeschepping op lange termijn. Vindt de staatssecretaris dat de code
de afgelopen jaren heel erg heeft doorgewerkt in het Nederlandse
bedrijfsleven? Ik zou zeggen dat het tegendeel het geval is.
De heer Vendrik (GroenLinks): Nu de staatssecretaris zo nadrukkelijk de
route van Richtlijn 400 wil bewandelen, heb ik de volgende vraag. Erkent
hij met mij dat er één substantiële handicap aan deze route verbonden is?
Het startpunt van de richtlijn is namelijk dat niet-financiële informatie
gevraagd wordt van de onderneming, voor zover die van belang is voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

24

het interpreteren van de financiële resultaten die de onderneming via het
jaarverslag aan de openbaarheid prijsgeeft. Met andere woorden, het gaat
hier niet om maatschappelijk verantwoord ondernemen, maar om nietfinanciële indicatoren, prestaties, gegevens en mogelijke claims – omdat
een bedrijf een puinhoop maakt van het milieu of omdat het het personeel
slecht behandelt, met alles wat daaruit voortvloeit – die relevant zijn voor
aandeelhouders om te weten om de financiële gegevens op waarde te
kunnen schatten. Dat is wat Richtlijn 400 voorschrijft. Dat is echt iets
anders dan wij hier grosso modo onder maatschappelijk verantwoord
ondernemen verstaan, namelijk een bijdrage van een onderneming aan
een betere wereld, om het even heel simpel te zeggen. Waar is sprake van
een gebrek aan een bijdrage? Dat hoort toch het uitgangspunt te zijn, ook
van dit kabinet? Dan is Richtlijn 400 echt zwaar onvoldoende.
Staatssecretaris Heemskerk: De heer Vendrik geeft een te beperkte definitie van Richtlijn 400. Het gaat in die richtlijn om de niet-financiële
prestatie-indicatoren, met inbegrip van milieu- en personeelsaangelegenheden, voor zover die noodzakelijk zijn voor een goed begrip
van de resultaten – dat is dus een iets bredere definitie dan alleen de
financiële resultaten – of de positie van de onderneming. De heer Vendrik
zegt dat het bij Richtlijn 400 alleen om het geld gaat. Dat klopt niet, want
het gaat om meer dan alleen geld. Bovendien wordt Richtlijn 400 verder
verduidelijkt. Mijn voorstel is om zodra Richtlijn 400 af is, het debat hierover voort te zetten.
Mevrouw Gesthuizen vraagt of ik wel weet waar ik het over heb, als ik
spreek over maatschappelijk verantwoord ondernemen, aangezien ik
definities door elkaar haal. Maatschappelijk verantwoord ondernemen is
een abstract begrip. Ik hanteer de definitie: de balans binnen het kernproces tussen profit, planet en people. Je kunt dat ook rentmeesterschap
noemen. Ik heb een speech gehouden voor een groep Chinese studenten
over maatschappelijk verantwoord ondernemen en dat vonden ze maar
iets engs en iets moderns. Toen ik begon over de harmonious society
zaten zij echter allemaal te knikken. Het gaat volgens mij dan ook om de
middellange termijnoriëntatie, waarbij het niet alleen om geld gaat, maar
waarbij voortgeborduurd wordt op de continuïteit van de onderneming en
gekeken wordt wat de impact op het milieu en op de mens is.
Op de vraag van de heer Kalma of er met de totstandkoming van de codeTabaksblat heel veel economische waarde is gecreëerd, is het antwoord
natuurlijk nee. Er is sinds de totstandkoming van de code-Tabaksblat heel
veel waarde vernietigd. Kijk maar hoe de AEX of andere beurzen zich
ontwikkeld hebben. Wij zitten nu in een diepe economische crisis. Is dat
de schuld van de code-Tabaksblat? Nee, dat natuurlijk ook weer niet.
De heer Vendrik (GroenLinks): Als het gaat om Richtlijn 400 begrijp ik dat
de staatssecretaris aan de Raad voor de Jaarverslaggeving vraagt om die
richtlijn tegen het licht te houden.
Staatssecretaris Heemskerk: Te moderniseren.
De heer Vendrik (GroenLinks): Te moderniseren. Wat hoort daar dan voor
concrete agenda bij, bijvoorbeeld als het gaat om het buitengewoon
gevoelige thema van ketenverantwoordelijkheid? In de huidige definitie
van Richtlijn 400 valt ketenverantwoordelijkheid vrijwel geheel buiten de
verslagleggingsnorm. Dat is echter wel een heel belangrijk onderwerp.
Vindt de staatssecretaris dan dat de Raad voor de Jaarverslaggeving met
de bestaande Richtlijn 400 in de hand, die ketenverantwoordelijkheid
binnen die norm kan trekken?
Mevrouw Gesthuizen (SP): Ik heb de staatssecretaris niet verweten dat
hij de definities door elkaar haalt. Maar dat ga ik nu wel doen. Ik vind het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

25

antwoord dat hij mij heeft gegeven, namelijk niet erg helder. Ik kan mij
wel voorstellen dat hij zegt dat ze er in China anders tegen aankijken en
dat je daarom op je woorden moet passen. Dat is prima, maar wij zitten
hier nu gewoon met het Nederlandse parlement bij elkaar, of in ieder
geval een deeltje daarvan. Mijn fractie – en ik heb dat ook van andere
fracties gehoord – heeft er echter wel behoefte aan dat er een heel duidelijke definitie van MVO komt.
Staatssecretaris Heemskerk: Er is een heel duidelijke definitie en die
staat in de code-Tabaksblat. Die is van toepassing op de beursgenoteerde
ondernemingen. Vervolgens wordt voor het Nederlandse deel en de
Nederlandse activiteiten Richtlijn 400 verder aangepast. Dat gebeurt op
verzoek van de SER en dat stond ook in het SER-rapport. Ik heb er zelf ook
een brief over gestuurd aan de Raad voor de Jaarverslaggeving. Ik zal de
Kamer die brief doen toekomen. In die brief heb ik gevraagd om de code
handen en voeten te geven, met name voor het handelen in Nederland.
Dat heeft betrekking op heel veel bedrijven. Over de ketenverantwoordelijkheid heeft de SER gezegd dat men komt met een
commissie die gaat toezien hoe de bedrijven die over de grenzen
opereren daarover rapporteren. Dat is de wijze waarop ik de ketenverantwoordelijkheid verder invul.
Ik wil meteen ook de stap maken naar de ketenaansprakelijkheid en het
voorbeeld dat een bedrijf zich niet goed gedragen heeft in een land als
Nigeria. Een aantal van de woordvoerders heeft gevraagd of het Burgerlijk
Wetboek niet een bepaling zou moeten bevatten over de ketenverantwoordelijkheid. Wij laten dan even terzijde of dat Richting 400 zou
moeten zijn. Zouden Nederlandse moederbedrijven aansprakelijk moeten
zijn voor de daden van hun buitenlandse dochters? Dat is een heel fundamentele en ingewikkelde vraag. Wanneer ben je in Nederland aansprakelijk voor datgene wat de dochter doet? Valt dat ook allemaal wel te
bewijzen? Wat is bijvoorbeeld de extraterritoriale werking daarvan? Hoe
doen ze dat in andere landen? Ik ben daar nog niet goed uit. Ik vind wel
dat een bedrijf, zeker als het langduriger in een ander land zit en langdurige relaties heeft met bijvoorbeeld toeleveranciers, zich niet zo maar kan
verschuilen. Ik zeg toe dat ik met de minister van Justitie, die over het
Burgerlijk Wetboek gaat, en met de minister van Buitenlandse Zaken op
een rij zal zetten wat er internationaal zoal gebeurt en wat wij op dat punt
kunnen doen. Ik ga die vraag dus nader onderzoeken en dat voor u
uitschrijven. Ik denk niet dat wij naar een toestand moeten als in België.
Daar kun je iedereen over de hele wereld aanklagen voor wat er in alle
andere landen gebeurt. Ik denk dat het voor bedrijven ook prettig is om te
weten waar zij aan toe zijn als zij in Nederland een klacht krijgen.
De voorzitter: Kunnen wij die brief voor de zomer ontvangen?
Staatssecretaris Heemskerk: Ja. Eerder lijkt mij niet verstandig. Als de
Kamer een goede brief wil ontvangen, wordt het voor de zomer.
Wij spreken bedrijven aan op hun internationale activiteiten via het Nationaal Contact Punt. Wij hebben de definitie van investeringen verder opgerekt dan internationaal gebruikelijk is en wij hebben daarvoor complimenten gekregen van de heer Ruggie. Het NCP is in allerlei andere landen
een onderdeel van het departement, maar in Nederland is het onafhankelijk. In het NCP zitten onder andere de heer Evers, de heer De Waal en de
heer Mulder. Zij hebben allemaal een verschillende achtergrond. Wij
hebben daar dus goede, onafhankelijke mensen die actief zijn. De heer
Kalma vroeg om het werk van het NCP extra onder de aandacht te
brengen van de vijf ambassades die activiteiten op het gebied van
mensenrechten ontplooien en mensen daarop aanpreken. Hij vroeg ook
de ngo’s hierbij te betrekken. Ik zeg volmondig toe dat ik dat zal doen. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

26

NCP heeft het niet zo druk. Dat verbaast mij. Ik zeg dit ook nadrukkelijk
tegen iedereen in de zaal. Het NCP kan bemiddelen en uitzoekwerk doen.
De heer Kalma (PvdA): Ik doelde op de lokale ngo’s. Betrekt u die erbij?
Staatssecretaris Heemskerk: Ja, dat doe ik. Die opdracht gaat naar de vijf
ambassadeurs.
Ik vind het instrument «Transparantiebenchmark» wat sleets worden. Het
is natuurlijk altijd goed om zaken transparant te maken en te
benchmarken. Ik wil bekijken hoe wij dit inhoudelijker kunnen maken. Wij
gaan ermee door, zeg ik tegen de heer Elias, en wij schaffen het dus niet
af. Ik wil niet alleen de koplopers belonen, maar ook de middengroep en
de achterblijvers er meer bij betrekken. Ik wil ingaan op een aantal specifieke sectoren en aansluiting zoeken bij de volgende Transparantiebenchmark en op het initiatief van de SER over de ketenverantwoordelijkheid.
Dan kom ik op de reis van minister Eurlings en de minister-president naar
Brazilië. Zij gaan daar niet alleen achter orders aan. Dat is gelukkig wel
een belangrijk onderdeel van hun missie, maar niet het enige. Bedrijven
die meereizen hebben een boodschap ontvangen over wat MVO inhoudt.
Nederlandse burgers en consumenten willen niet alleen weten dát een
bedrijf in het buitenland onderneemt, maar ook hóe het dat doet. Wij
hebben ook een MVO-toolkit Brazilië met praktische tips. Grote bedrijven
weten meestal wel hoe ondernemen in het buitenland gaat, maar deze
toolkit is juist voor de kleinere exporteur en ondernemer ontwikkeld. Als
wij bijvoorbeeld naar China gaan, moeten ondernemers weten hoe je daar
volgens de Chinese mores een visitekaartje overhandigt. Ik heb echter ook
een keer Amnesty International op het ministerie van EZ uitgenodigd voor
een briefing over de donkere kanten van China. Ik vind dat bedrijven zich
er bewust van moeten zijn hoe zij ondernemen. MVO wordt dus ook in
Brazilië onder de aandacht gebracht. Het is onderdeel van speeches
geweest. Minister Eurlings spreekt daar onder andere over op een
luchtvaartseminar. Morgen is er een binnenvaartseminar waar het ter
sprake zal komen. Ook minister-president Balkenende heeft met president
Lula da Silva gesproken over duurzaamheidsuitdagingen waar Brazilië
voor staat. Op een landbouwuniversiteit heeft hij ook gesproken over
onder andere milieu en duurzaamheid.
Op de RBS-kwestie zal de minister van Financiën ingaan. Ik zie niet iedere
tender die uitgebracht wordt, dus ik weet niet welke criteria daarin een rol
hebben gespeeld. In reactie op de vragen die gesteld zijn over duurzaam
inkopen komt de minister van VROM met een rapportage.
De voorzitter: De minister van VROM zegt juist dat u daarmee komt. Ik
wil graag afspreken dat wij een briefje van u krijgen waarin staat wie op
dit terrein met een rapportage komt.
Staatssecretaris Heemskerk: Dat briefje zeg ik u toe. De minister van
VROM is verantwoordelijk voor de criteria voor 100% duurzaam inkopen.
Zij maakt daarin behoorlijk wat meters overigens. Volgens mij heeft zij de
Kamer daarover al gerapporteerd. Ik zal de Kamer in ieder geval een brief
sturen over de vraag wie daarover rapporteert en wanneer de eerstvolgende rapportage te verwachten is, voor zover ik dat niet al mondeling in
mijn tweede termijn kan ophelderen.
De heer Vendrik (GroenLinks): De criteria die onder leiding van de
minister van VROM worden ontwikkeld, moeten toch doorvertaald
worden naar regelgeving die onder de Aanbestedingswet hangt? Dat is
toch iets van EZ? Is dit niet een grote gezamenlijke oefening?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

27

Staatssecretaris Heemskerk: De Aanbestedingswet is de verantwoordelijkheid van EZ. Wij hadden een voorstel voor een Aanbestedingswet die
een en ander wat gemakkelijker en beter maakte. De Tweede Kamer heeft
daar voor gestemd, maar de Eerste Kamer heeft dat wetsvoorstel
verworpen. Wij werken hard aan een voorstel voor een nieuwe
Aanbestedingswet waarin al deze aspecten naar voren komen. Dat wetsvoorstel komt waarschijnlijk voor de zomer naar de Kamer.
De heer Vendrik (GroenLinks): Wij hebben een heel harde afspraak met
het kabinet: uiterlijk 1 januari 2010 moet er 100% duurzaam worden ingekocht. Alle daartoe strekkende regelgeving – van wie dan ook, maar vooral
van EZ – moet dan toch klaar zijn en ingevoerd kunnen worden? Dat geldt
niet alleen voor de nieuwe Aanbestedingswet zelf – die wij volgens mij
bijna drie jaar geleden nog met Joop Wijn besproken hebben – maar ook
voor al de AMvB’s die eronder hangen. Dat waren er nogal wat, want
volgens mij was het een vrij kale kaderwet. Dat moet allemaal klaar zijn.
Kunnen wij die afspraak met de staatssecretaris maken?
Mevrouw Ortega-Martijn (ChristenUnie): Ik ben benieuwd naar de rol
van de overheid. Gaat het kabinet zich er wat MVO betreft tegenaan
bemoeien als het keuzes moet maken?
Mevrouw Gesthuizen (SP): Volgens mijn informatie gaat het nog zeker
twee jaar duren voordat wij het voorstel voor de nieuwe
Aanbestedingswet in de Kamer krijgen. Het bedrijfsleven wordt nu volop
geconsulteerd, maar ik krijg signalen dat het nog twee jaar duurt. Laten
wij afspreken dat wij niet gaan wachten met 100% duurzaam inkopen
totdat die Aanbestedingswet klaar is.
Staatssecretaris Heemskerk: Mevrouw Gesthuizen heeft gelijk. Wij
hebben aan de ene kant de inkoopcriteria, waaraan hard wordt gewerkt
onder leiding van de minister van VROM en waarvoor de deadline
1 januari 2010 is. De Kamer krijgt daarover met enige regelmaat rapportages. Aan de andere kant hebben wij de Aanbestedingswet. Het een hoeft
niet op het ander te wachten. De criteria worden ontwikkeld. Het is aan de
Kamers hoe snel zij het voorstel voor de nieuwe Aanbestedingswet
behandelen. Volgens onze informatie wordt het wetsvoorstel voor de
zomer ingediend.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Heeft de staatssecretaris het nu over de
Aanbestedingswet?
Staatssecretaris Heemskerk: Mijn collega Van der Hoeven gaat daarover.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Dat weet ik, maar zegt u nu dat het volgen
van de criteria voor duurzaam inkopen gelijk opgaat met de
Aanbestedingswet?
Staatssecretaris Heemskerk: Nee, dat heb ik niet gezegd. Ik heb juist
gezegd dat de criteria voor duurzaam inkopen in ontwikkeling zijn. Die
gaan gelden vanaf 1 januari 2010 binnen het huidige wettelijke kader.
Daarnaast wordt een nieuwe Aanbestedingswet ingevoerd die het hopelijk
gemakkelijker en duidelijker maakt om beter aan te besteden.
In antwoord op de vraag van mevrouw Gesthuizen kan ik zeggen dat wij
inderdaad ongelooflijk veel keurmerken hebben in Nederland. Ik probeer
dat in te dikken. Ik denk niet dat wij tot één keurmerk «goed» of «fout»
kunnen komen, want helaas zit de wereld zo niet in elkaar. Wij hebben wel
een keurmerkensite gemaakt (www.consuwijzer.nl/keurmerken). Die valt
onder de verantwoordelijkheid van de Consumentenautoriteit, onder de
website Consuwijzer.nl. Die site laat zien wat keurmerken voorstellen. Wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

28

keuren eigenlijk de keurmerken. Dat helpt bij het indikken ervan. Daarnaast hebben wij de Wet oneerlijke handelspraktijken. Die maakt het
mogelijk om bedrijven die claims of keurmerken hanteren die niet deugen,
aan te pakken en boetes op te leggen. Zo proberen wij de keurmerken in
te dikken en body te geven.
Dan kom ik op het «publish what you pay» met betrekking tot grondstoffen. Nederland.
is lid van het EITI (Extractive Industries Transparency Initiative). Dat heeft
hetzelfde doel als «publish what you pay». Nederlandse bedrijven doen
daaraan mee, vooral in de olie-, gas- en mijnbouwsector. Het gaat met
name om de activiteiten van Shell in ontwikkelingslanden.
Mevrouw Ortega-Martijn (ChristenUnie): U heeft mijn vraag nog niet
beantwoord over de rol van de overheid. Hoe gaat het er in het kabinet
aan toe? Welke argumenten worden gebruikt?
Staatssecretaris Heemskerk: Ik zie gelukkig niet alle nota’s die het kabinet
naar de Kamer stuurt. EZ is echter betrokken als het over MVO gaat. De
OESO-richtlijnen gelden voor MVO. Mijn collega van Buitenlandse Zaken
zal bijvoorbeeld nog ingaan op de vraag hoe de motie-Voordewind wordt
ingevuld. Alle stappen die de minister van VROM maakt op het gebied van
duurzaam inkopen worden interdepartementaal afgestemd. Het kabinet
spreekt dus met één mond.
De heer Van der Vlies stelde een heel fundamentele vraag over de kwetsbaarheid en de globalisering van de ICT. Ik heb samen met de minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties informatie naar de Kamer
gestuurd over de vitale infrastructuren; ICT hoort daar natuurlijk bij. Wij
schetsen daarin wat de overheid en het bedrijfsleven doen aan die structuur. Zowel de ICT-bedrijven zelf als hun klanten hebben er belang bij dat
hun systemen in de lucht blijven. Daarnaast moet de overheid daarvoor
maatregelen nemen. Wij hebben vorig jaar een oefening gehouden
waarin wij een ICT-aanval voor onze kiezen kregen.
De heer Van der Vlies (SGP): Ik heb de door de staatssecretaris
genoemde brief niet paraat, maar ik zal ernaar op zoek gaan in de fractie.
Mijn vraag strekt zich vooral uit naar het toezicht, ook in de internationale
dimensie. Daar is het in de bankensector ook op de klippen gelopen.
Staatssecretaris Heemskerk: De heer van der Vlies vraagt dus eigenlijk
wat bijvoorbeeld het effect op Nederland is als de ICT-structuur van Frankrijk plat gaat. Ik kan deze vraag beter schriftelijk beantwoorden. Het is een
heel relevante vraag en ik weet niet welk internationaal toezichtorgaan
daarvoor is. Ik weet wel dat de NAVO ICT-afhankelijkheid ziet als een
veiligheidsvraagstuk.
De heer Van de Vlies vroeg naar global governance en of er internationale
afspraken als gevolg van de kredietcrisis gemaakt zijn. Ik heb dat al deels
beantwoord toen ik de vragen van de heer Vendrik behandelde. Dit onderwerp wordt gelukkig niet meer alleen door Europa en Amerika gedomineerd. Het wordt breder getrokken. Dat maakt het overleg wel moeizamer,
maar uiteindelijk beter. Wij proberen via de G20, de WTO en het
Kopenhagen-akkoord die belangrijk vier crises op te lossen. Nederland
doet dat altijd vanuit de internationale rechtsorde, maar dat gaat vaak met
kleine stappen. De heer Vendrik en mevrouw Gesthuizen vroegen hoe
Europa hierin staat. Nederland hoort bij de koplopers. Sommige lidstaten
vinden dat wij te liberaal zijn of juist te goed voor de allerarmste landen
en dat wij in de Doha Development Agenda Europa te veel concessies
laten doen. Uiteindelijk heeft Europa met Frankrijk als voorzitter in deze
ronde een constructief overleg gevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

29

Nadere gedachtewisseling
Mevrouw Gesthuizen (SP): Voorzitter. De staatssecretaris begon weer
over Unilever. Hij haalt dat bedrijf vaak aan als voorbeeld van een bedrijf
dat heel veel goed doet. Ik wil er toch wel even fijntjes op wijzen dat dit in
mijn ogen niet volkomen terecht is. Ik wees eerder al op het voorbeeld
van Pakistan. Daar worden mensen met een goed contract de laan uit
gesodemieterd. Daarna worden ze weer op een soort van stukloonbasis
aangenomen. Daarmee verdienen ze ongeveer een derde van hun vorige
loon en hebben ze geen enkel sociaal recht. Zij krijgen bijvoorbeeld niet
betaald bij ziekte. Ik vind dat een kwalijke zaak. Ook bij bedrijven die
misschien heel erg hun best doen, gaat er toch regelmatig iets mis.
De staatssecretaris probeert de keurmerken in te dikken. Hoe zit het met
de overheid zelf? Heeft de overheid bij specifieke producten voorkeur voor
specifieke keurmerken? Er kunnen volgens de staatssecretaris op basis
van de Wet oneerlijke handelspraktijken boetes worden uitgedeeld, maar
wie gaat dat doen en op aanwijzing van wie? Wie onderzoekt hoeveel er
waar is van een claim op een keurmerk?
Ik heb een reactie op mijn vragen over het Global Reporting Initiative
gemist. Is de staatssecretaris bereid toe te zeggen om ons te laten weten
hoe bedrijven in Nederland hiermee kunnen omgaan en hoe de overheid
hierin faciliteert? Zoals gezegd, kreeg ik bij SenterNovem geen stuiver
informatie losgepeuterd; dat was erg teleurstellend. Dan wil je als bedrijf
eens wat en krijg je nul op het rekest.
Dank voor de toezegging over de foreign direct liability. Volgens mij
hebben wel drie of vier woordvoerders daarnaar gevraagd. Ik ben heel
benieuwd naar wat dat gaat opleveren. Wat betreft de reactie van de
staatssecretaris over de EU-opstelling bij de onderhandelingen had ik
graag gehad dat hij was ingegaan op mijn vraag daarover: wat vindt de
staatssecretaris van het voorstel van bijvoorbeeld de Coalitie voor Eerlijke
Handel om te komen tot een «visie omtrent beleidscoherentie tussen
ontwikkelingssamenwerkingdoelstellingen en de bredere handelsagenda
van de EU, met speciale aandacht voor de beperkingen die de Europese
en Nederlandse handelspolitiek oplegt aan de beleidsruimte van ontwikkelingslanden»? Ik zou graag zien dat de staatssecretaris hier nog kort op
reageert, anders zal hij tijdens het algemeen overleg over handel zeker
nog van ons horen.
De heer Kalma (PvdA): Voorzitter. Ik dank de staatssecretaris voor zijn
antwoorden. Er blijven wel verschillende accenten liggen op de optiek van
het SER-rapport over globalisering. Er is door het kabinet een begin
gemaakt met de brief naar aanleiding van het SER-rapport. Ik hoop dat bij
de verdere uitwerking van het standpunt van het kabinet de invalshoek
van maatschappelijk verantwoord ondernemen uitdrukkelijk een rol zal
spelen voor die culturele en institutionele veranderingen die naar aanleiding van de crisis zullen moeten plaatsvinden. Ik wil de minister van
Financiën in een andere casus aanhalen dan de heer Vendrik deed. De
heer Bos heeft gisteren krachtig laten weten dat er voor de oorzaken van
de crisis ook een verantwoordelijkheid ligt, zeker niet als enige, bij
aandeelhouders, institutioneel en anderszins. Dat zal op de een of andere
manier institutioneel moeten neerslaan. Daarover zal het debat doorgaan.
Dank voor de toezegging over het onder de aandacht brengen van de
OESO-richtlijnen aan de vijf ambassades en de lokale ngo’s. Ik hoop dat
daar waar reden is voor klachten die ook meer zullen komen. Dank voor
de toezegging op het gebied van foreign direct liability cases. Ik geef wat
dat betreft graag mee dat het perspectief op het Nederlands recht met
extraterritoriale werking over corruptie en dergelijke in de
kabinetsvisie-MVO bekeken moet worden. Daarnaast zie ik ook nog wel
verschil in de mate van verplichting die uit de rapportage voortvloeit. Wij
blijven van mening – dat heeft ook al een langere traditie – dat een meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

30

verplichtende aanpak op zijn plaats kan zijn. Dit geldt zeker in het licht van
wat ons te wachten staat. Wij weten niet wat dat is, maar de mogelijke
negatieve effecten van de economische crisis op maatschappelijk verantwoord ondernemen en de opgave waarvoor wij staan, zijn groot.
Ten slotte zou ik nog op twee punten een nader antwoord willen hebben.
Ik heb gevraagd naar het met enige kracht ter kennis brengen aan de SER
en de Raad voor de Jaarverslaggeving van de brede visie van het kabinet
op ketenaansprakelijkheid. Wordt dat inderdaad met kracht gedaan? Ik
dacht ook geen antwoord te hebben gekregen op mijn tweede vraag over
het werk van John Ruggie wat betreft zijn bredere interpretatie van
mensenrechten die zich niet beperkt tot fundamentele arbeidsrechten.
De heer Elias (VVD): Voorzitter. Ik heb één vraag en een paar politiek
getinte opmerkingen. Mijn vraag naar de mate waarin de veelheid aan
richtlijnen belastend zou zijn voor het bedrijfsleven is niet beantwoord. In
het begin van zijn beantwoording zei de staatssecretaris, weliswaar
buitengewoon hoffelijk, het zeer met mij oneens te zijn. Het is de vraag of
dat twee jaar zal gaan duren. Misschien valt het kabinet wel eerder, maar
dat terzijde. Ik beschouw het begin van het antwoord van de staatssecretaris als een ondersteuning van het standpunt van mijn fractie. Hij geeft
aan dat het goed gaat met de Unilevers van deze wereld en dat hij waar
hij ook in het buitenland komt, trots kan zijn op de manier waarop het
Nederlandse bedrijfsleven dat doet. Ik stel vast dat dit gebeurde voordat
er een commissie-Burgmans was en voordat de commissie-Frijns de
code-Tabaksblat heeft geactualiseerd en de dingen heeft overgenomen. Ik
beschouw dat dus als ondersteuning van onze opvatting dat het bedrijfsleven uit zichzelf, misschien deels door welbegrepen eigenbelang
gedreven, allerlei heel goede ontwikkelingen in gang heeft gezet.
Op basis van de inbreng tot nu toe stel ik vast dat er grote verschillen
bestaan tussen de PvdA-fractie en de CDA-fractie. Ik leid daar ook uit af
waarom het zo verschrikkelijk lang moet duren voordat er een notitie komt
over het juridiseren van het aanpakken in het moederland. Waarom moet
dat tot de zomer duren? Ik denk dat de staatssecretaris het nog lastig krijgt
met zijn collega van Justitie, maar dat moet hij verder zelf maar uitzoeken.
Ik verwacht hiervan nog wel wat problemen. De invalshoek is namelijk
volstrekt verschillend en ik wil dat even geregistreerd hebben.
Ik wil de staatssecretaris oproepen om serieus te nemen wat ik over de
voorbeeldfunctie van de overheid heb gezegd. Wij zijn voor maatschappelijk verantwoord ondernemen als dat op een normale manier tot stand
komt, en niet door afdwingen en allerlei toestanden. Waar de overheid
concrete stappen kan zetten, roep ik haar op om dat daadwerkelijk te
doen, in lijn met de drie door ons gesteunde moties, in plaats van allerlei
wollige verhalen te houden.
GroenLinks en de SP denken dat de VVD wel in hun richting zal kruipen en
dat het gebeurd is met de liberale economie en dat de kernprincipes
daarvan moeten doodbloeden. Het is wel vaker gebleken dat wij iets
realistischer zijn dan zij. De kans dat dit gebeurt lijkt mij niet zo groot. Als
men ons niet gelooft, moet men eens kijken naar een belangrijke denktank: het Centre for European Reform. Dat heeft onlangs nog vastgesteld
dat het stoppen met de economische liberaliseringagenda op lange
termijn net zo veel schade aan de Europese economie gaat toebrengen als
de huidige financiële crisis op de korte termijn veroorzaakt. Wees niet te
snel met het kraaien van victorie. Kijk goed naar het functioneren van de
markt voordat je daar zo gemakkelijk afstand van neemt.
De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter. Nu wij toch in de grootste crisis
sinds 80 of 90 jaar zitten, begrijp ik de opmerking van de heer Elias heel
goed. Ik wens hem veel sterkte met de VVD. Ik zou ook denken dat de VVD
er belang bij heeft dat het kabinet nog een tijdje blijft zitten, gezien de
laatste stand van de politieke aanhang.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

31

Ik wil even de boodschappen met de staatssecretaris afspreken. De codeFrijns wordt aangepast. Het kabinet zal daarbij via de minister van Financiën een kruisje zetten en wij zorgen gezamenlijk dat het goed komt. Mooi.
Een minder handig punt is de route naar de Raad voor de Jaarverslaggeving over de Richtlijn 400. Voor informatie over maatschappelijk verantwoord ondernemen wordt samen met de SER die route bewandeld.
Daarop moeten wij tot de zomer wachten. Dat doen wij dan nog één keer,
maar wij willen echt voor de zomer van het kabinet uitsluitsel hebben over
wat die route van extra verslagleggingeisen, met name op ketenverantwoordelijkheid en ketenbeheer, precies oplevert. Volgens mij moet de
Raad voor de Jaarverslaggeving met de bestaande Richtlijn 400 nog van
heel ver komen en blijven het allemaal aanbevelingen. Het zou niet de
eerste keer zijn dat maatschappelijk verantwoord ondernemen gestorven
is in een hoeveelheid aanbevelingen die niet verplichtend zijn.
De commissie-Burgmans doet een aanbeveling voor private equity. Ik kom
dat niet tegen in de brief van het kabinet. Er zou iets bijzonders moeten
gebeuren met de maatschappelijke verantwoordelijkheid van privateequitypartijen en hedgefunds. Die laatstgenoemden zijn bijna verdwenen
tijdens de kredietcrisis – elk nadeel heb z’n voordeel – maar die privateequitypartijen staan natuurlijk nog steeds recht overeind. Waar blijft de
kabinetsreactie?
De staatssecretaris gaat met twee CDA-collega’s het punt van de aansprakelijkheid onderzoeken. Dat is lastig. Ik wens hem sterkte. Misschien zou
hij de bereidheid willen tonen met de open mind die ik in ieder geval bij
hem proef. Hij kan de deur opengooien voor maatschappelijke partijen,
wetenschappers en ngo’s om dit gruwelijk belangrijke thema van de
aansprakelijkheid goed in het vet te zetten. Ik hoop echt tijdig voor de
zomer een pittige kabinetsreactie te krijgen waarin stappen vooruit
worden gezet.
Ik kijk even naar de heer Kalma in verband met een motie. Het betreft de
stappen die het kabinet wil zetten op het gebied van ketenverantwoordelijkheid. Daar zitten cruciale mogelijkheden om maatschappelijk verantwoord ondernemen te versterken. Ik vind dat de staatssecretaris op dit
gebied echt met te weinig komt. Het Initiatief Duurzame Handel is
prachtig. Het onder de aandacht brengen van allerlei principes van het
internationaal opererende bedrijfsleven doen wij dacht ik al jaren en daar
ben ik niet tegen. Maar het wordt echt tijd dat het kabinet op dit punt
nieuwe stappen gaat zetten. Ik overweeg hierover een motie in te dienen.
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Ik dank de staatssecretaris voor
zijn antwoorden. Ik heb geprobeerd duidelijk te maken dat MVO voor de
SGP-fractie een morele kwestie is. Ondernemen heeft geld verdienen als
drive. Daar is op zichzelf niets mis mee, maar het mag niet over de ruggen
van anderen gaan en ten koste van dingen die wij essentieel achten voor
het voortbestaan van ons mensen. Je kunt trots zijn op wat Nederlandse
bedrijven in het buitenland doen, maar in het land der blinden is eenoog
koning. Als je in zo’n omgeving functioneert, onderscheid je je al gauw
positief. Het is de vraag of het de standaard is die wij hier aanleggen en
die zou moeten doorwerken waar ook ter wereld. Ik begrijp dat dit een taai
proces is. Een stap-voor-stapbenadering ligt voor de hand. Je zou wel
grote stappen willen zetten, maar je moet wel eens tevreden zijn met
minder. Als ons maar een concreet doel voor ogen staat en er een concreet tijdpad gevolgd wordt. Het moet niet vrijblijvend worden ingericht.
Ik heb in de voorliggende stukken een aantal winstpunten geconstateerd.
Ik ben, met anderen, wel ongeduldig en nieuwsgierig naar hoe een en
ander uitpakt. Laten wij hopen dat de bereidheid die zich nu hier en daar
aftekent om tot implementatie van die code te komen, zoden aan de dijk
zal gaan zetten. Dan hoeft voor ons een wetgevingsprogramma ook niet
het eerste te zijn waar je aan denkt. Het zou er echter wel van kunnen
komen. Ik heb dat in mijn eerste termijn ook uitdrukkelijk gezegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

32

Ik dank de staatssecretaris voor zijn toezegging om een brief aan de
Kamer te schrijven over ICT en de geglobaliseerde werkelijkheid.
Voorzitter: Van der Vlies
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Voorzitter. Ik dank de staatssecretaris
voor de vele toezeggingen die hij gedaan heeft. Een specifieke toezegging
aan de CDA-fractie is dat er een brief komt over de ketenaansprakelijkheid,
waarin diverse elementen tegen het licht worden gehouden. Wij willen die
brief graag voor de zomer hebben. Ik denk dat het verstandig is om
gebruik te maken van kennis die er op die terreinen is. Daarnaast moet
bekeken worden hoe deze weg bijdraagt tot meer maatschappelijk verantwoord ondernemen. Als dat zo is zullen wij daar positief tegenover staan,
maar wij willen er eerst iets meer over weten voordat wij er definitief
antwoord op zullen gaan geven.
Volgens mij heeft de staatssecretaris op een paar vragen geen antwoord
gegeven, bijvoorbeeld op de vraag naar de rol van de pensioenfondsen.
Wat betreft de diverse codes zou ik de staatssecretaris willen vragen naar
het onderwerp ISO-26 000 en alles wat daaraan vast zit. Lukt het om in
2010 met een dergelijke ISO-normering te komen? Hoe lang duurt het
voordat dat in een heldere hapklare code opgesteld kan worden?
Voor het maatschappelijk verantwoord ondernemen moeten wij onderscheid maken naar diverse sectoren. Daar heeft de staatssecretaris al wat
over gezegd. Ik denk dat MVO afgerekend kan worden op het eindproduct
of de uiteindelijke dienst, maar er kan ook gerapporteerd worden over de
procedure waarmee dat product of die dienst tot stand is gekomen in
verschillende fasen. Daar kan ook naar gekeken worden. Soms is het van
belang dat wij in ieder geval in de processen al een paar stappen vooruit
kunnen zetten. Dan zullen wij helaas wel af en toe moeten aanvaarden dat
het voor het totale product misschien niet helemaal rond kan komen.
Graag een reactie van de staatssecretaris hierop.
Staatssecretaris Heemskerk: Ik probeer die laatste vraag te snappen.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ja, ik ook.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Als het gaat over producten en
aansprakelijkheid wordt soms alleen naar het eindproduct gekeken.
Daarin kan bijvoorbeeld op milieugebied iets niet helemaal in orde zijn.
Als je echter kijkt naar verbetering in het totale proces kunnen diverse
onderdelen ervan daar ook op aangesproken worden. Soms lijkt het alsof
er te gemakkelijk alleen maar naar het eindproduct gekeken wordt. Wij
zouden willen dat voor die afzonderlijke onderdelen in die processen ook
aandacht is.
De heer Vendrik (GroenLinks): Dat is toch de essentie van ketenverantwoordelijkheid?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ja, dat is inderdaad een van de
allerbelangrijkste elementen omtrent ketenverantwoordelijkheid. Dat
element wilde ik hier nog even helder op tafel leggen.
De heer Vendrik (GroenLinks): Waar moet het feit dat u dat zo benadrukt
toe leiden?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Wij hebben gezegd dat wij dat een
heel belangrijk element vinden waaraan aandacht besteed moet worden.
Ik heb dat in eerste termijn ook al naar voren gebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

33

Voorzitter: Jan Jacob van Dijk
Staatssecretaris Heemskerk: Voorzitter. Ik dank de woordvoerders voor
de diverse vragen.
Heeft het kabinet voorkeur voor bepaalde keurmerken? Ik vind het
gewoon goed dat er keurmerken zijn, maar ik vind dat er te veel zijn. Wij
proberen dat in te dikken via de Raad voor Accreditatie. Die bepaalt hoe
keurmerken tot stand komen. Als keurmerken onjuiste claims bevatten of
als bedrijven zeggen dat zij een onderdeel van een keurmerk zijn en dat
blijkt niet waar te zijn, kan de Consumentenautoriteit handhaven. Dat doet
zij eerst vriendelijk en charmant en daarna met boetes.
Het verbaast mij dat SenterNovem geen duidelijkheid heeft kunnen geven
over het Global Reporting Initiative. Het is vooral aanwezig bij MVO
Nederland. Nederland ondersteunt het GR Initiative al jaren. Wij stimuleren het gebruik ervan en de rapportage ervan. Veel Nederlandse multinationals gebruiken het. Voor het mkb is er speciaal een GRI-handboek
gemaakt door EZ. Dat is bekend bij MVO Nederland.
Laten wij de vraag over beleidscoherentie bewaren. Ik zorg dat wij het
punt van de Coalitie voor Eerlijke Handel dan meegenomen hebben. Het is
niet nodig om bezorgd te zijn. Er is een grote coherentie van beleid. Of de
woordvoerders het daarmee eens zijn zullen wij bij het volgende debat
zien.
De heer Kalma zegt dat juist in deze crisis MVO een grote rol moet spelen.
Ik ben het helemaal met hem eens. Dit bewijst het belang van de balans
tussen de drie onderdelen: het gaat niet alleen om winst, maar ook om de
vraag hoe je omgaat met je omgeving, de mensen in en buiten je bedrijf
en het milieu. Dat is iedere keer de inbreng van Nederland. De ministerpresident sprak bij de Top met mevrouw Merkel heel nadrukkelijk over het
normatieve deel. De minister van Financiën heeft zich laatst minder populair gemaakt door bij een grote bijeenkomst over de kredietcrisis te
zeggen dat wij niet moeten denken dat wij er met een beetje meer toezicht
zijn. Hij zei ook dat de kredietcrisis maar een van de grote vraagstukken is.
De andere grote vraagstukken zoals voedsel en de opwarming van de
aarde blijven bestaan als deze economische crisis voorbij is. Het kabinet
draagt dit dus zeer nadrukkelijk uit.
Nederland omarmt inderdaad het rapport van de heer Ruggie. Het is een
gebalanceerd verhaal. Nederland ziet de mensenrechten breder dan de
ILO-normen. Wij hebben dat weer eens onder de aandacht gebracht
tijdens een mensenrechtendag met het bedrijfsleven, de heer Ruggie en
minister Verhagen, die inderdaad van het CDA is.
Excuses aan de heer Elias voor het niet beantwoorden van zijn vraag over
de samenhang van de codes. De codes vullen elkaar aan en overlappen
elkaar. Ze staan niet ontzettend haaks op elkaar, maar het zijn er inderdaad
een aantal. Voor ons zijn de OESO-richtlijnen de referentie. Zij bieden
namelijk het meest omvattende kader voor maatschappelijk verantwoord
ondernemen. Bovendien worden die OESO-richtlijnen onderschreven
door de regeringen van 40 landen en ondersteund door de klachtenprocedure met de Nationale Contact Punten. Als er andere initiatieven
zijn, zijn die mij ook dierbaar. Global Compact bijvoorbeeld is een heel
mooi initiatief. Het is belangrijk dat die codes niet tegenstrijdig worden en
zo veel mogelijk op elkaar lijken. Ik vind het initiatief van het NCP om een
stakeholdersmeeting te organiseren over de coherentie van de verschillende codes met de OESO-richtlijnen op 30 maart 2009 buitengewoon
verstandig.
Dan kom ik bij het voorbeeldgedrag van de overheid. Dat wordt zichtbaar
via de inkooprol die de overheid heeft. De laatste rapportage over duurzaam inkopen van de minister van VROM verscheen in november 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

34

De eerstvolgende komt in het voorjaar. Die rapportage zal ook de monitoringsgegevens over duurzaam inkopen bevatten. Dit is de informatie die ik
de Kamer kan geven. Hopelijk laat de Kamer de vraag om een brief te
schrijven hierdoor vervallen. Het gaat inderdaad om de inkoopcriteria
voor het Rijk. De Aanbestedingswet gaat natuurlijk verder dan alleen het
Rijk. Dat is echter een debat dat de woordvoerders bij de behandeling van
de Aanbestedingswet zullen moeten voeren. Dit is in ieder geval de stand
van zaken rond de voortgangsrapportage over duurzaam inkopen.
De Kamer zegt dat ik heel veel tijd nodig heb omdat er in het kabinet
onenigheid is over de aansprakelijkheidsvraag. Als er onenigheid is
binnen het kabinet zal de Kamer daar niets van merken, want uiteindelijk
spreken wij met één mond. Ik heb «voor de zomer» gezegd omdat ik er de
tijd voor wil nemen, want het is een complex vraagstuk. Het is ook een
internationaal vraagstuk. Ik ga graag in op de suggestie van de heer
Vendrik om dat niet alleen vanuit «Den Haag» en de departementen te
organiseren, maar breder. Mijn collega Hirsch Ballin geeft aan dat hij veel
wetgeving via internetconsultaties tot stand doet komen. Laten wij kijken
hoe wij dit breder kunnen aanpakken. Ik hoop dat wij dit echt voor de
zomer af hebben.
De opmerking van de heer Elias dat de commissie-Burgmans helemaal
niet nodig geweest is omdat het al zo goed gaat in het buitenland, kun je
ook omdraaien. Ik denk dat heel veel bedrijven het goed doen, maar met
de verankering van Burgmans in de code-Tabaksblat en met de verdere
aanscherping van de Richtlijn 400 wordt het debat over wat je in het
buitenland doet alleen nog maar beter. Ook de performance wordt daardoor alleen nog maar beter. Daarom doen wij het.
De vragen van de heer Vendrik over de code-Tabaksblat en de Raad voor
de Jaarverslaggeving heb ik behandeld. Hij zegt dat het kabinet niet
genoeg doet voor ketens. Dat ben ik niet met hem eens. Wij hebben het
SER-rapport gehad. Dat gaat zelf een stap verder en kan rekenen op
draagvlak van het mkb, VNO-NCW, de vakbonden en de kroonleden. Zij
gaan monitoren hoe de ketens werken, ook in het buitenland. Dat is ook
een antwoord op de vraag van de heer Van Dijk wie waarvan aan wie de
schuld mag geven, los van de aansprakelijkheidsdiscussie. Ik ben juist
heel erg blij met dat initiatief. Het zet er nog meer druk op. In tegenstelling
tot een jaar geleden is er een stap extra bijgezet die bovendien op groot
draagvlak kan rekenen.
Wil de heer Vendrik zijn vraag over private equity nog even herhalen?
De heer Vendrik (GroenLinks): In het advies van de commissie-Burgmans
worden drie partijen onderscheiden die iets extra’s moeten doen aan
MVO. Dat zijn de partijen die vallen onder de code-Tabaksblat. Ook zijn er
de niet beursgenoteerde ondernemingen. Daarvoor loopt de route naar de
Raad voor de Jaarverslaggeving, althans dat zou belangrijk kunnen
worden voor de uitvoering van de aanbevelingen van Burgmans. Een
derde partij die in het advies van de commissie-Burgmans wordt aangewezen zijn de private-equitybedrijven. Daarvoor wordt ook een aanbeveling gedaan. Waar is deze aanbeveling van Burgmans gebleven in het
kabinetsbeleid?
Staatssecretaris Heemskerk: Dat gaat dus eigenlijk over toezicht en
verantwoording door private-equitybeleggers of investeerders. Ik zeg de
heer Vendrik toe dat ik deze vraag doorspeel naar de minister van Financiën. Volgens mij voert de Kamer met grote regelmaat debatten met hem
over de toegevoegde waarde van private-equityinvesteerders. Ik zal hem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

35

vragen er op terug te komen. Het is wel een relevante vraag hoe zij zich
verantwoorden.
ISO-26 000 is een richtlijn voor MVO. Het is de planning dat deze richtlijn
in 2010 gereed zal zijn. In mei wordt door alle landen over de ontwerprichtlijn gestemd. Ik zal de Kamer hier in de eerstvolgende rapportage
over informeren.
In de Pensioenwetten zijn de principes van het goed pensioenbestuur over
transparantie over het gevoerde beleid en het eventueel uitsluiten van
bedrijven die zich niet maatschappelijk verantwoord gedragen, verankerd.
Wij ondersteunen dat. Wij hebben het rapport gehad van professor
Hummels. Dat heeft geleid tot de instelling van de zogenaamde praktische
commissie. De theorie is mooi, maar hoe breng je het in praktijk? In de
komende jaren gaat de VBDO, gesteund door mijn departement en
Buitenlandse Zaken, door met het benchmarken van duurzaam beleggen
door de pensioenfondsen.
De voorzitter: Ik heb de volgende toezeggingen genoteerd. Ten eerste
stuurt de staatssecretaris de Kamer een afschrift van de brief die hij aan
de Raad voor de Jaarverslaggeving heeft gezonden en er komt voor de
zomer een rapportage van de Raad voor de Jaarverslaggeving met uitleg
over de Richtlijn 400.
Staatssecretaris Heemskerk: Ik ben niet verantwoordelijk voor de Raad
voor de Jaarverslaggeving. Ik zal nagaan hoe snel zij kunnen werken en
dan komt het zo snel mogelijk naar de Kamer.
De voorzitter: De tweede toezegging betreft het rapport over de keteninformatie en de reactie van het kabinet hierop; de brief van de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking en de staatssecretaris van EZ ging ook
over dit onderwerp. Ten derde komt er eind maart een brief naar de
Kamer over de vraag hoe er omgegaan wordt met de non-tradeconcerns.
Ten vierde stuurt de staatssecretaris voor de zomer een brief aan de
Kamer, mede namens de ministers van Justitie en Buitenlandse Zaken,
over ketenaansprakelijkheid.
Staatssecretaris Heemskerk: Ik doe mijn uiterste best om dat voor de
zomer te doen, maar ik heb liever een goede brief die misschien op
1 september bij de Kamer komt, dan minder goed werk per 1 juli. Ik doe in
ieder geval mijn uiterste best.
De voorzitter: Voorlopig noteren wij 1 juli. Als dat niet gehaald mocht
worden, rapporteert de staatssecretaris wel waarom dat het geval is.
Ten vijfde komt er een brief over het duurzaam inkopen met daarin
antwoord op de vraag wie daarover rapporteert. Dat was namelijk de
vraag die hier naar voren werd gebracht.
Ten zesde heeft de staatssecretaris toegezegd dat er een versie van de
Aanbestedingswet voor de zomer naar de Kamer wordt gezonden.
Ten slotte heeft de staatssecretaris toegezegd dat er een brief komt over
de verantwoordelijkheden op mondiaal niveau op het terrein van ICT.
Volgens mij waren dat de toezeggingen. Ik zie dat de staatssecretaris nog
wil ingaan op het duurzaam inkopen.
Staatssecretaris Heemskerk: Ik heb duidelijk gemaakt dat er in maart een
voortgangsrapportage komt van mijn collega Cramer. Zij is verantwoordelijk voor duurzaam inkopen. De Aanbestedingswet is de verantwoordelijkheid van mijn collega Van der Hoeven. Mag ik de Kamer er schriftelijk over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

36

informeren wanneer zij denkt dat het voorstel af is? Het moet nog naar de
Raad van State volgens mij. Die toezegging wil ik dus laten vervallen.
De voorzitter: De staatssecretaris heeft touwens ook nog toegezegd dat
de ambassades geïnformeerd worden over hoe zij moeten omgaan met
de OESO-richtlijnen en over het bestaan van het NCP. Ook zal hij stimuleren dat lokale ngo’s daarvan gebruikmaken.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik heb nog twee vragen over twee toezeggingen. Als de staatssecretaris bij de Raad voor de Jaarverslaggeving
informeert of deze rond de zomer met een uitspraak kan komen omtrent
de gewenste modernisering van de Richtlijn 400, krijgen wij het liefst niet
alleen een reactie van de raad, maar daarbij ook een kwalificatie van het
kabinet. Mijn tweede vraag is of de voorzitter de tweede toezegging nog
eens wil herhalen. Die snap ik niet namelijk.
De voorzitter: Er is toegezegd dat er een rapport wordt gemaakt over
keteninformatie en ketenverantwoordelijkheid, over de Wok dus. Dat staat
ook aangekondigd in de brief. Daarover komt een beleidsreactie samen
met het rapport naar de Kamer.
Staatssecretaris Heemskerk: Dat gaat dus over de administratieve lasten
als gevolg van de Wok. Die informatie komt eraan. De toezegging over de
Raad voor de Jaarverslaggeving heeft de Kamer ook: wij melden niet
alleen wat er besloten is, maar geven ook als kabinet een oordeel.
De voorzitter: Daarmee zijn wij aan het einde gekomen van dit algemeen
overleg. Ik dank de staatssecretaris en zijn gevolg voor het ons te woord
staan, het geven van informatie en het doen van toezeggingen. Wij krijgen
weer een aardig dik pak papier toegestuurd. Wij zullen weer een volgend
algemeen overleg over dit onderwerp plannen.
Toezeggingen
–

–

–
–

–

–

De staatssecretaris stuurt de Kamer een afschrift van de brief die hij
aan de Raad voor de Jaarverslaggeving heeft gezonden en hij beijvert
zich ervoor dat er voor de zomer een rapportage komt van de Raad
voor de Jaarverslaggeving met uitleg over de Richtlijn 400. Deze zal
vergezeld gaan van een kabinetsreactie.
De staatssecretaris stuurt het rapport over de keteninformatie en de
reactie van het kabinet hierop. Dit stond ook aangekondigd in de brief
over dit onderwerp van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
en de staatssecretaris van EZ.
De staatssecretaris stuurt eind maart een brief aan de Kamer over de
wijze waarop omgegaan wordt met de non-tradeconcerns.
De staatssecretaris stuurt voor de zomer een brief aan de Kamer, mede
namens de ministers van Justitie en Buitenlandse Zaken, over ketenaansprakelijkheid.
De staatssecretaris stuurt een brief aan de Kamer over het moment
waarop er een versie van de Aanbestedingswet naar de Kamer wordt
gezonden.
De staatssecretaris stuurt een brief aan de Kamer over de verantwoordelijkheden op mondiaal niveau op het terrein van ICT.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

37

–

De ambassades worden geïnformeerd over het omgaan met de OESOrichtlijnen en over het bestaan van het NCP. Ook zal de staatssecretaris
stimuleren dat lokale ngo’s daarvan gebruikmaken.

De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Tichelaar
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Ormel
De voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,
Blok
De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Atsma
De voorzitter van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
De Wit
De voorzitter van de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer,
Koopmans
De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Franke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 485, nr. 66

38