1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

33 845

Interparlementair Koninkrijksoverleg

AK/ Nr. 49

VERSLAG VAN EEN WERKBEZOEK VAN EEN DELEGATIE VAN DE
VASTE COMMISSIES VOOR KONINKRIJKSRELATIES VAN DE
EERSTE EN DE TWEEDE KAMER DER STATEN-GENERAAL AAN
BONAIRE EN CURAÇAO VAN 28 FEBRUARI TOT EN MET
3 MAART 2023
Vastgesteld 11 april 2023
Van 28 februari tot en met 3 maart 2023 zijn delegaties van de Staten van
Aruba, van de Staten van Curaçao, van de Staten van Sint Maarten en van
de beide Kamers der Staten-Generaal in het kader van het Interparlementair Koninkrijksoverleg (IPKO) bijeengekomen op Curaçao. Het IPKO is
de overlegstructuur van de parlementen van de landen van het Koninkrijk
en vindt in beginsel tweemaal per jaar plaats. De afsprakenlijst is als
bijlage bij dit verslag gevoegd.
De Nederlandse delegatie bestond uit de Tweede Kamerleden Paul
(voorzitter van de delegatie (VVD)), Kamminga (VVD), Wuite (D66), De
Hoop (PvdA), Bouchallikh (GroenLinks), Den Haan (fractie Den Haan),
Simons (BIJ1) en uit de Eerste Kamerleden Rosenmöller (vicevoorzitter
van de delegatie (GroenLinks)), Jorritsma-Lebbink (VVD), Oomen-Ruijten
(CDA), Recourt (PvdA) en Nicolaï (PvdD). De delegatie werd begeleid door
de waarnemend griffier van de commissie Koninkrijksrelaties van de
Tweede Kamer De Lange en de griffier van de commissie Koninkrijksrelaties van de Eerste Kamer Bergman.
De delegatie heeft van de gelegenheid gebruik gemaakt om rondom het
Interparlementair Koninkrijksoverleg werkbezoeken af te leggen op
Bonaire. De Nederlandse delegatie brengt hierbij beknopt verslag uit van
deze werkbezoeken en bedankt alle gesprekspartners voor de open
dialoog en voor hun bereidwillige medewerking aan het welslagen van de
werkbezoeken. De Nederlandse delegatie is tevens veel dank verschuldigd
aan de Minister-President van Curaçao en leden van zijn regering, de
waarnemend Gouverneur van Curaçao en aan de waarnemend Rijksvertegenwoordiger van Nederland in Bonaire, Sint Eustatius en Saba en de

kst-33845-49
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

1

medewerkers van de Rijksdienst Caribisch Nederland, alsook aan de
waarnemend Vertegenwoordiger van Nederland in Aruba, Curaçao en
Sint Maarten en haar medewerkers.
De voorzitter van de delegatie,
Paul
De vicevoorzitter van de delegatie,
Rosenmöller
De griffiers van de delegatie,
Bergman
De Lange

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

2

Zaterdag 25 februari 2023
Zaterdag 25 februari reisde de delegatie van Amsterdam via Aruba naar
Bonaire. Zaterdagavond werd zij op Flamingo International Airport
verwelkomd door de Gezaghebber van Bonaire, de heer E. Rijna.
Zondag 26 februari 2023
Zondag overdag werd door (groepjes) delegatieleden benut voor
bilaterale overleggen en bezoeken op het eiland. Zo werden er gesprekken
gevoerd met vertegenwoordigers van de consumentenbond van Bonaire,
Unkobon, en met vertegenwoordigers van de Centraal Dialoog, een
overlegorgaan van werkgevers, vakbonden, lokale overheid en Kamer van
Koophandel op Bonaire. Tevens werd een bezoek gebracht aan een
programma voor dagactiviteiten voor ouderen in Rincon. In de avond
werd de delegatie ontvangen door Gezaghebber Rijna in zijn residentie
voor een informele ontmoeting met leden van het Bestuurscollege en de
Eilandsraad van Bonaire.
Maandag 27 februari 2023
Op maandag 27 februari startte de delegatie de ochtend met intern
overleg ter voorbereiding op de te voeren gesprekken. Daarna ontving zij
een presentatie over het «Plan voor land en water: beleidsplan natuur en
milieu Caribisch Nederland, 2020–2030» (NMBP-CN). De delegatie werd in
dat kader geïnformeerd door de heren A. Alders (Programmanager
NMBP-CN), J. Statia (Projectmanager Wegenprogramma), M. Adriaens
(Interim manager departement Landbouw, Bonaire) en mevrouw
D. Vollemans (Beleidsmedewerker – Bureau Bestuurlijke Betrekkingen,
Bureau Eilandsecretaris). Het NMBP-CN heeft een looptijd van 10 jaar. Het
beoogt een integraal kader te bieden dat ingaat op de verantwoordelijkheden, beleidsdoelstellingen en wettelijke verplichtingen die verband
houden met het beheer van de natuurlijke omgeving in Caribisch
Nederland. Op grond daarvan ontwikkelen de openbare lichamen van elk
van de drie eilanden, met steun van de Rijksoverheid, hun eigen specifieke uitvoeringsplannen. Deze fungeren op elk eiland als de actieplannen
voor het lokale natuur- en milieubeleid. De delegatie ontving een
toelichting op de hiervoor beschikbaar gestelde gelden, de beleidsdoelstellingen, de governance en de uitvoering. De laatste kenmerkt zich door
een meerjarige en strategische aanpak, en is bovendien gebiedsgericht en
integraal. Er werd naar voren gebracht dat voor een goede uitvoering
uitbreiding van de bestuurlijke capaciteit noodzakelijk is. Daarbij werd
erop gewezen dat het inwonertal van Bonaire meer dan is verdubbeld
sinds 2010. De delegatie kreeg een overzicht verstrekt van wetenschappelijke publicaties van onder andere Waterschap Rijn en IJssel, VU
Amsterdam, KNMI, DCNA (Dutch Caribbean Nature Alliance) en
Wageningen University, die ten grondslag liggen aan het gevoerde en te
voeren beleid. De uitdagingen van de klimaatverandering voor Bonaire
liggen op het terrein van overstromingen (met alle gevolgen van dien
voor woongebieden, publieke gezondheid, cultureel erfgoed en natuurgebieden), de degradatie van koraalriffen (met impact op toerisme) en
toenemende droogte (met impact op landbouw), aldus een onderzoek van
de VU Amsterdam. In het rapport van het Waterschap Rijn en IJssel
«Integraal waterbeheer op Bonaire» (2023) wordt gepleit voor diverse
waterbeheertransities op het eiland, zoals het herstel van de wateropvangcapaciteit, decentralisatie van het afvalwatersysteem en het
niet-bouwen in de laaggelegen kuststroken. De prognose is dat op termijn
een natuurlijke kustverdediging niet voldoende zal zijn om overstromingen tegen te gaan. Aansluitend werd de delegatie rondgeleid over het
eiland rondom de thema’s water- en afvalhuishouding. Het werkbezoek

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

3

voerde onder andere langs diverse uitstroompunten van regenwater en
de natuurlijke wateropvang Dam di Mentor.
In de middag ontving de delegatie een presentatie van de heer B. Oleana,
directeur van de Fundashon Cas Bonairiano (FCB), over woningbouwprojecten en de inzet voor nieuwe en betere sociale huisvesting op Bonaire.
De heer Oleana schetste een beeld van de reorganisatie die bij de FCB
heeft plaatsgevonden vanaf 2008. Dit resulteerde mede in een verbeterd
incassobeleid, aanzienlijke investeringen in groot onderhoud en de bouw
van 76 huur- en koopwoningen in Bario Nieuw Amsterdam. Momenteel
bestaat het woningbestand FCB uit 562 woningen, 9 maatschappelijk
vastgoed en 10 commerciële panden. Vervolgens ging Oleana in op
nieuwbouwproject voor circa 500 sociale huurwoningen, waarbij FCB, het
Openbaar Lichaam en het Rijk samenwerken. Dit betreft onder andere de
projecten Hato (204 huurwoningen en 50 koopwoningen), Nikiboko
(148 huurwoningen) en Rincon en Nort di Salina (32 woningen). Inmiddels
zijn 126 woningen gereed en opgeleverd, en wordt gestreefd naar een
versnelling van de bouw van de overige 390 woningen. Daarbij wordt in
samenwerking met een private partij gebruikgemaakt van het zogenaamd
«modulair smart bouwen». Deze private partij zal een fabriek vestigen op
Bonaire wat bijdraagt aan duurzaam bouwen (90% minder beton en
minder CO2-uitstoot) en bovendien opleidingen biedt en zorgt voor
werkgelegenheid voor de lokale bevolking. De versnelling in de bouw
levert tijdelijk soms knelpunten op in het nog niet beschikbaar zijn van
infrastructuur. In de presentatie werd vervolgens aandacht besteed aan
een aantal bijzondere huisvestingsprojecten, namelijk een project dat zich
richt op kwetsbare doelgroepen, onder wie ex-gedetineerden, slachtoffers
van huiselijk geweld en cliënten met een psychiatrische problematiek, en
een project gericht op begeleid wonen voor jongeren tussen 16–24 jaar
die niet meer thuis kunnen wonen. Tot slot werd de aandacht gevestigd
op plannen voor het creëren van een gedifferentieerde wijk bij Lima en
Belnem met 660 sociale huurwoningen, 200 vrije sector huurwoningen en
200 koopwoningen. Aansluitend bezocht de delegatie een woningbouwproject.
In de namiddag werd de delegatie rondgeleid door mariene bioloog,
mevrouw S. Engel. Mevrouw Engel staat aan het hoofd van Mangrove
Maniacs, een non-profitorganisatie die zich inzet voor het behoud van de
mangrovebossen op Bonaire. Mangroven zijn van groot belang, omdat ze
een grote biodiversiteit herbergen zowel boven als onder water, kraamkamers zijn en daarnaast zorgen voor natuurlijke kustbescherming.
Mangroves zijn ook belangrijk in verband met het vastleggen van
broeikasgassen, in de strijd tegen het opwarmen van de aarde. De rondrit
voerde onder andere langs de dam Mona Passage. Dammen houden
regenwater vast en beschermen woongebieden tegen wateroverlast. De
dammen helpen ook bij het voorkomen van erosie. Ze vangen grond op
die door afstromend regenwater wordt meegenomen. Zo komt de modder
niet in de zee terecht, waar het de koralen aantast. Ook werden de
verslechterde en dode mangroven bij Lac Baai bezocht en werd Punta
Kalbas aangedaan. Hier kreeg de delegatie ook uitleg over de Sargassumproblematiek. Deze zeewiersoort bedreigt onder andere de kwetsbare
mangrovebossen en zeegrasvelden van Bonaire.
In de avond vloog de delegatie van Bonaire naar Curaçao.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

4

Dinsdag 28 februari 2023
In de ochtend ontving de delegatie een ontbijtbriefing, verzorgd door de
waarnemend Vertegenwoordiger van Nederland in Curaçao, Aruba en
Sint Maarten en de Directeur Landen KR. De rest van de dag nam de
delegatie deel aan het IPKO.
Woensdag 1 maart 2023
De delegatie nam deel aan het IPKO. Aan het einde van de middag voerde
zij een besloten, informeel overleg met de Minister-President van Curaçao,
de heer G. Pisas, en leden van zijn regering.
Donderdag 2 maart 2023
De delegatie nam deel aan het IPKO. Aan het einde van de middag voerde
zij een besloten, informeel gesprek met de waarnemend Gouverneur van
Curaçao, mevrouw M. Russel-Capriles.
Vrijdag 3 maart 2023
De delegatie nam deel aan het IPKO. In de avond vloog de delegatie van
Curaçao naar Nederland, waar zij op zaterdagochtend 4 maart 2023
arriveerde.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

5

PROGRAMMA WERKBEZOEKEN
Programma reis rondom Interparlementair Koninkrijksoverleg (IPKO) te Curaçao
Zaterdag 25 februari 2023
13:20–20:35 uur (lokale tijd)
Zondag 26 februari 2023
09:30–17:00 uur
18:30–20:30 uur
Maandag 27 februari 2023
08:00–08:30 uur
08:30–09:30 uur
09:45–11:45 uur
13:30–14:00 uur
14:00–14:30 uur
14:45–17:00 uur
19:40–20:05 uur
Dinsdag 28 februari 2023
07:30–08:15 uur
09:30–16:30 uur
18:00–21:00 uur
Woensdag 1 maart 2023
07:30–08:15 uur
08:55–17:00 uur
18:00–19:00 uur
Donderdag 2 maart 2023
08:00–11:00 uur
11:00–17:00 uur
18:00–19:00 uur
Vrijdag 3 maart 2023
09:00–12:00 uur
20:55–11:00 uur (lokale tijd)

Vlucht Amsterdam-Kralendijk
Individuele en groepsgewijze werkbezoeken
Informele ontvangst door de Gezaghebber van Bonaire samen met leden
van het Bestuurscollege en leden van de Eilandsraad
Delegatieoverleg
Presentatie Natuur- en Milieubeleidsplan Caribisch Nederland
Rondrit rondom de thema waterbeheer
Presentatie en gesprek Fundashon Cas Bonairiano
Werkbezoek woningbouwprojecten
Werkbezoek rondom thema’s klimaat, natuur en verduurzaming
Vlucht Bonaire–Curaçao
Ontbijtbriefing verzorgd door de waarnemend Vertegenwoordiger van
Nederland in Curaçao, Aruba en Sint Maarten en de Directeur Landen KR
Interparlementair Koninkrijksoverleg
Welkomstreceptie aangeboden door de Statenvoorzitter van Curaçao.
Delegatieoverleg
Interparlementair Koninkrijksoverleg
Besloten, informeel overleg met de Minister-President van Curaçao en
leden van zijn regering.
Interparlementair Koninkrijksoverleg
IPKO-werkbezoek in kader van het slavernijverleden
Besloten, informeel gesprek met de waarnemend Gouverneur van
Curaçao
Interparlementair Koninkrijksoverleg
Vlucht Willemstad–Amsterdam

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

6

AFSPRAKENLIJST INTERPARLEMENTAIR KONINKRIJKSOVERLEG
FEBRUARI–MAART 2023
Willemstad, Curaçao 28 februari-3 maart 2023
In het Presidiumoverleg van 28 februari 2023 zijn de onderstaande
afspraken herbevestigd, dan wel gemaakt:
– dat het Presidium bestaat uit de voorzitters van de parlementen
(behalve van Nederland), de voorzitters van de commissies en de
griffiers;
– dat de Statenvoorzitters van Aruba, Curaçao en Sint Maarten en de
commissievoorzitters van Nederland delegatieleiders zijn en de
afsprakenlijst ondertekenen;
– dat de commissievoorzitters woordvoerders van de delegaties zijn,
maar tijdens discussies meerdere leden van de delegaties het woord
kunnen voeren;
– dat de commissievoorzitters en de Statenvoorzitters deelnemen aan de
persconferentie;
– dat indien een delegatie een afwijkend standpunt heeft, dit vermeld
wordt in de afsprakenlijst. Daarbij wordt verwezen naar de toelichting
op dit standpunt, die wordt opgenomen in een bijlage die formeel
geen onderdeel uitmaakt van de afsprakenlijst. Afwijkende standpunten worden voorafgaand aan de persconferentie schriftelijk gedeeld
met de andere delegaties. Van een afwijkend standpunt van een deel
van een delegatie wordt geen aantekening opgenomen;
– dat alle delegaties kunnen deelnemen aan een werkgroep. Nederland
is trekker van een werkgroep indien het een specifiek onderwerp met
betrekking tot Caribisch Nederland (BES-eilanden) betreft;
– dat de delegaties maximaal 15 minuten de tijd krijgen om intern
beraad te plegen;
– dat het Reglement van Orde van het gastland geldt, bijvoorbeeld met
betrekking tot interruptie van sprekers en persoonlijke feiten;
– dat de Voorzitter van het IPKO de tijd in de gaten houdt, opdat elke
delegatie evenveel tijd krijgt om haar standpunten naar voren te
brengen;
– dat het organiserende land de werkbezoeken in het IPKO vaststelt en
regelt, waarbij de gastdelegaties tijdig gevraagd wordt suggesties te
doen;
– dat schriftelijke standpunten van individuele leden en/of fracties niet
formeel tijdens het IPKO zullen worden ingebracht;
– dat de beraadslagingen van het IPKO in beginsel openbaar zijn en dat
wordt gezorgd voor een uitzending via internet. De werkbezoeken en
de Presidiumvergaderingen zijn in beginsel besloten;
– dat het programma van het IPKO wordt vastgesteld door het Presidium. Wijzigingen in of aanvullingen op het programma dienen eerst
te worden goedgekeurd door het Presidium;
– dat de voertaal van het IPKO Nederlands is, waarbij iedere delegatie
indien noodzakelijk zelf zorgdraagt voor de vertaling, zonder dat dit
een levendige gedachtewisseling in de weg staat.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

7

Openingsspeech en presentatie recente ontwikkelingen per land
De Voorzitter van de Staten van Curaçao, mw. America-Francisca, opent
het IPKO in Willemstad, Curaçao en heet alle deelnemers van harte
welkom, alsmede hen die via de livestream de bijeenkomst volgen.
De delegaties nemen met belangstelling kennis van de openingsspeeches
van de leider van de Staten-Generaaldelegatie en voorzitter van de vaste
commissie voor Koninkrijksrelaties van de Tweede Kamer, mw. Paul, de
voorzitter van de Staten van Sint Maarten, dhr. Bijlani, en de voorzitter
van de Staten van Aruba, dhr. Vrolijk. De actuele ontwikkelingen in
Europees en Caribisch Nederland worden toegelicht door dhr. Rosenmöller, voorzitter van de Eerste Kamercommissie voor Koninkrijksrelaties,
die betreffende het land Sint Maarten door dhr. Brison, vicevoorzitter van
de commissie voor Koninkrijksaangelegenheden en Interparlementaire
Relaties van de Staten van Sint Maarten, die betreffende het land Aruba
door mw. Tromp-Lee, voorzitter van de commissie Koninkrijksaangelegenheden en Buitenlandse Betrekkingen van de Staten van Aruba, en ten
slotte die betreffende het land Curaçao door dhr. Thodé, voorzitter van de
commissie Rijksaangelegenheden, Interparlementaire Relaties en
Buitenlandse Betrekkingen van de Staten van Curaçao.
Terugkoppeling/evaluatie afspraken vorig IPKO
De delegaties koppelen ieder terug over de afsprakenlijst van het IPKO
van september 2022 en informeren het IPKO op welke wijze zij hun
regeringen hebben benaderd inzake de afsprakenlijst en wat de reacties
hierop waren. Het is de bedoeling dat dit agendapunt bij ieder IPKO wordt
behandeld om zodoende vast te kunnen stellen op welke manier de
afsprakenlijst van het vorig IPKO ten uitvoer is gelegd door de parlementen, hun regeringen of de regering van het Koninkrijk en welk vervolg
nog aan deze punten worden gegeven.
Opvang migrantenstromen binnen het Koninkrijk
De delegatieleden ontvangen presentaties door ambtenaren van het
Ministerie van Justitie over de beheersing en opvang van migrantenstromen op Curaçao. Bij de presentaties staat de ketenaanpak centraal. In
vier deelgroepen wordt in gemengde samenstelling door de delegatieleden van de vier parlementen verder van gedachten gewisseld over de
oorzaken van migratiestromen binnen het Koninkrijk, zowel in het
Europese als in het Caribische deel, de omvang van de problemen, de
status en rechtsbescherming van vluchtelingen, asielzoekers en
migranten, de kwetsbare groepen zoals kinderen, de opvangfaciliteiten, en
de verdeling van verantwoordelijkheden op dit terrein.
Presentaties democratisch deficit
De vier delegaties ontvangen twee deskundigenpresentaties over het
democratisch deficit in het Koninkrijk. De heer dr. R. Martha focust in zijn
presentatie op de Statutaire bevoegdheidsverdeling binnen het Koninkrijk.
Hij betoogt onder meer dat bij de onderlinge regelingen op basis van
artikel 38 Statuut het niet zo zou mogen zijn dat bevoegdheden worden
toegekend aan Rijksorganen, omdat dit op gespannen voet zou staan met
het bepaalde in artikel 52 van het Statuut. Als voorbeeld noemt hij de
Rijkswet financieel toezicht. De te ontwerpen geschillenregeling genoemd
in artikel 12a Statuut is enkel van toepassing op geschillen tussen het
Koninkrijk en de landen (zoals de tekst van het artikel luidt) en kan niet
bijdragen aan het oplossen van geschillen tussen landen onderling (zoals

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

8

die bijvoorbeeld ontstaan bij samenwerking en onderlinge regelingen op
basis van artikel 38 Statuut).
De heer dr. A. Bakhuis schetst de vier dimensies van het democratisch
tekort binnen het Koninkrijk. Het tekort schuilt in (1) de wijze van
democratische vertegenwoordiging, (2) de wijze van totstandkoming van
rijkswetgeving, (3) de controle op en verantwoording door de Koninkrijksregering en (4) de verhoudingen binnen de RMR. Om het democratisch
tekort te doen verminderen staan twee routes open. Een complexe en
tijdrovende route van herziening van het onder meer het Statuut en de
Nederlandse Grondwet enerzijds, en anderzijds een meer pragmatische
en incrementele route waarbij kleine stappen worden gezet die het tekort
moeten verminderen. Bij het laatste zou het kunnen gaan om bijvoorbeeld
de geclusterde behandeling van rijkswetsvoorstellen in de StatenGeneraal, het uitnodigen van gevolmachtigd Ministers en bijzondere
gedelegeerden voor debatten in de Staten-Generaal over onderwerpen
die de Caribische landen raken, livestreaming van commissievergaderingen en plenaire vergaderingen in beide Kamers der Staten-Generaal,
en een Liaison van de Caribische landen in het Koninkrijk bij de StatenGeneraal (iets wat gedeeltelijk al gebeurt). De heer Bakhuis stelt tot slot
dat aan beide zijden van de oceaan werk kan en moet worden verricht om
tot vermindering van het democratisch deficit te komen, waaronder de
totstandkoming van een geschillenregeling op grond van artikel 12a
Statuut.
Betere en duurzame relaties binnen het Koninkrijk
De delegaties van de drie Staten en de Staten-Generaal buigen zich over
de verschillende dimensies en aspecten van het democratisch deficit
binnen het Koninkrijk. Het democratisch tekort wordt onder andere
bepaald door de bevoegdheidsverdeling en -structuur zoals die in Statuut
is vastgelegd, maar bij tijd en wijle ook door een verschil in interpretatie
daarvan en het handelen dat daarop gebaseerd is.
In de besluitenlijst van het IPKO op Sint Maarten van 4–6 mei 2022 zijn
door de vier delegaties zes aandachtspunten geformuleerd met betrekking
tot onderlinge regelingen en consensusrijkswetten op basis van artikel 38
van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden. Deze aandachtspunten blijven voor de vier delegaties onverminderd van belang. In
voorkomende gevallen vergen zij bovendien nadere uitwerking.
Aan de zes punten kan worden toegevoegd dat in die gevallen waarin
sprake is van het tot stand brengen van onderlinge regelingen die de
autonome landsbevoegdheden betreffen, de Staten van het (de) betrokken
Caribische land(en) gedurende het gehele traject geïnformeerd moeten
worden over de aard en reikwijdte van de te treffen regeling. Aldus zijn zij
in de gelegenheid om hierover tijdens het hele proces desgewenst een
standpunt in te nemen en hun landsregering(en) te bevragen. De Staten
wensen in hun land een interne procedure te verwezenlijken waarbij recht
wordt gedaan aan hun constitutionele rol en bevoegdheden jegens de
landsregering bij de totstandkoming van bijvoorbeeld onderlinge
regelingen, waaronder consensusrijkswetten, ter versterking van hun
eigenaarschap. Dit beoogt het democratisch tekort te verminderen, zonder
dat het daarmee volledig wordt weggenomen. Bij de totstandkoming van
onderlinge regelingen kan namelijk de feitelijke ongelijkheid tussen de
landen die de regeling aangaan de ervaring van een democratisch tekort
doet versterken. Tijdige informatievoorziening alleen neemt die
ongelijkheid niet zonder meer weg.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

9

De delegaties van de parlementen van de vier landen in het Koninkrijk zijn
van mening dat zij onderdeel moeten zijn van de in 2023 te organiseren
Koninkrijksconferentie, en hierover tijdig geïnformeerd te moeten worden
door hun regeringen.
Namens de Statendelegaties van Aruba, Curaçao en Sint Maarten
presenteert een lid van de Arubaanse delegatie een conceptvoorstel voor
een geschillenregeling op basis van artikel 12a Statuut. De delegatie van
de Staten-Generaal neemt met belangstelling kennis van het conceptvoorstel en dankt de delegaties voor het werk dat is verzet. De initiatiefnemers van het conceptvoorstel zullen zich beraden over het vervolg,
waarbij ze de gemaakte opmerkingen zullen overwegen.
Hervormingen waaronder landspakketten
Voor de bespreking van dit thema gaan de delegaties in deelgroepen
uiteen. Zij koppelen daarover plenair terug.
Onderwijs, waaronder problematiek Caribische studenten in Nederland
(deelgroep 1)
Vanuit deelgroep 1 wordt teruggekoppeld dat hervormingen in het
onderwijs niet kunnen wachten. Het is belangrijk dat de gezamenlijke
parlementen met de regeringen in overleg treden om de hoognodige
verbeteringen te bewerkstelligen, in het belang van de nieuwe generatie.
Dit past mede in het kader van de door de Minister-President van
Nederland uitgesproken excuses voor het slavernijverleden, en dan met
name de gevleugelde uitspraak inzake «de komma, geen punt». De zeer
noodzakelijke herziening van de curricula in het hele Koninkrijk hoort hier
onverbrekelijk bij. De landen kampen met onderling verschillende
problemen in het onderwijs, waaronder de slechte staat waarin veel
schoolgebouwen verkeren. Dit pleit er des te meer voor dat de regeringen
van de landen onderwijs met urgentie als hoofdprioriteit in hun beleid
gaan beschouwen. Hierbij kan goed gebruik worden gemaakt van de
nulmeting die de landen onlangs hebben gedaan.
Al met al wordt ervoor gepleit dat in de komende tijd gezamenlijk wordt
gewerkt aan het zo spoedig mogelijk voldoen aan minimumvoorwaarden
voor goed onderwijs. Een praktische aanpak is belangrijk, gericht op de
inhoud en niet via formele structuren. Vanuit de deelgroep wordt
specifieke aandacht gevraagd voor de knelpunten die Caribische
studenten in Nederland ervaren.
Armoedebestrijding en werkgelegenheid (deelgroep 2)
Vanuit deelgroep 2 wordt geconstateerd dat armoedebestrijding en
werkgelegenheid geen zelfstandig thema in de hervormingsagenda is. Er
is de afgelopen jaren sprake van een tendens van verarming van de
bevolkingen. Er wordt wel gesproken van een triple crisis: de gevolgen
van orkaan Irma, het sluiten van de grenzen met Venezuela en de
COVID-pandemie. De bedragen waar veel mensen van moeten
rondkomen, zijn onthutsend laag: men noemt bij voorbeeld een bijstandsniveau voor een alleenstaande van AWG 450,- per maand, zoals dat geldt
voor Aruba.
De werkloosheidscijfers zijn niet helemaal up-to-date, maar een
percentage tot 10% is zeker realistisch. De jeugdwerkeloosheid ligt op een
nog hoger niveau. Een voorbeeld hiervan uit de hervormingsagenda
wordt gevormd door de bezuinigingen in de gezondheidszorg, waardoor
mensen met de laagste inkomens in voorkomende gevallen hun
medicijnen niet meer kunnen betalen.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

10

De oproep vanuit deelgroep 2 is dat het belang wordt onderkend van
eigenaarschap en flexibiliteit van alle betrokkenen ten aanzien van de
armoedebestrijding. Voorkomen moet worden dat na een paar jaar moet
worden geconcludeerd dat de landen en hun bevolkingen armer zijn
geworden in plaats van welvarender.
Klimaat en milieu (deelgroep 3)
Vanuit deelgroep 3 wordt opgemerkt dat klimaat en milieu geen prominente plaats innemen in de Landspakketten. Voor de Landen geldt verder
dat de respectievelijke bevolkingen zich meer gaan realiseren dat door
klimaatverandering de belangrijkste inkomstenbron (toerisme) serieus
gevaar loopt. Ambtelijk zal nog worden nagezocht of de Landen vallen
onder de klimaatakkoorden van Parijs.
Het is belangrijk dat de Landen in dit kader meer beleid op lange termijn
gaan ontwikkelen, en dit beleid ook daadwerkelijk naleven.
Voor wat betreft klimaat ligt de inzet op winning van windenergie op zee
minder voor de hand (onder andere vanwege de waterdiepte rondom de
landen). Zonnepanelen daarentegen lijken zeer geschikt om op grote
schaal te worden ingevoerd.
Voor wat betreft milieu staat de deelgroep stil bij het belang van een goed
afvalbeheer. Er wordt geconcludeerd dat de afvalstoffenheffing in de
Landen niet kostendekkend is. Recycling wordt slechts in beperkte mate
toegepast. De deelgroep geeft in overweging om VNG international in te
schakelen en om per Land te overwegen om voor wat betreft dit thema
een geschikte partnergemeente in Nederland te zoeken.
Er ligt ook een duidelijke relatie tussen milieu en gezondheid. Ook op dat
vlak is nog een wereld te winnen.
Databeveiliging (deelgroep 4)
Binnen deelgroep 4 is de vraag gerezen waarom dit punt in de Landspakketten is opgenomen. Is dit niet meer een verantwoordelijkheid voor de
individuele Landen of had niet voor een eenvormige Landsverordening
moeten worden gekozen in plaats van voor een Rijkswet? Ook is geopperd
dat er hieraan wellicht technische redenen ten grondslag liggen. Het is
van belang opheldering te vragen aan de desbetreffende regeringen
waarom dit per rijkswet zou moeten worden geregeld. Vanuit deze
deelgroep wordt geopperd om tijdens een volgende IPKO-bijeenkomst
hierover een technische briefing te laten verzorgen. Daarin kan dan ook de
vraag worden meegenomen hoever de ontwikkelingen op dit vlak
inmiddels zijn gevorderd. Volledigheidshalve wordt erop gewezen dat dit
thema tijdens het Justitieel vierlandenoverleg (JVO) aan de orde is
geweest.
Slavernijverleden en kolonialisme
Slavernijleden en kolonialisme: kennis en bewustwording (deelgroep 1)
Vanuit deelgroep 1 wordt naar voren gebracht dat nog altijd sprake is van
een gebrek aan kennis van het slavernij- en koloniale verleden. Er is een
kennisachterstand in Nederland. Het heeft onvoldoende een plaats in de
onderwijscurricula. De bevolkingen van de vier landen delen een
gezamenlijk verleden; zij delen een geschiedenis. Maar die geschiedenis is
in al zijn facetten nog onvoldoende bekend. Kennis en bewustwording van
dit verleden zijn nodig om de doorwerking van dit verleden in het heden
te begrijpen en om dat verleden samen te kunnen afsluiten. Afsluiten
betekent het gezamenlijk verwerken van het trauma van dit verleden. Het
trauma is door generaties heen doorgegeven en verwerking kost tijd. De

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

11

doorwerking in het heden moeten we leren herkennen, zodat we deze
kunnen helpen beëindigen.
Slavernijverleden en kolonialisme: erkenning en herdenking (deelgroep 2)
Vanuit deelgroep 2 wordt het belang benadrukt dat dit punt weer op de
agenda van het IPKO staat. Het slavernijverleden betreft niet alleen
historie, maar werkt door in het heden.
Dit onderwerp behoeft veel meer aandacht in het onderwijs in het hele
Koninkrijk dan nu het geval is. In die zin is herdenking verbonden met
onderwijs. Overigens geldt dat iedereen voor wat betreft dit onderwerp
ook een eigen, individueel leertraject heeft te doorlopen.
De excuses namens de Nederlandse regering die inmiddels door de
Minister-President van Nederland zijn gemaakt, zijn een goede eerste stap.
Wel wordt er vanuit de werkgroep op gewezen dat voorafgaande aan deze
excuses hierover onvoldoende dialoog met de betrokken landen heeft
plaatsgevonden. Op dat vlak is er op meerdere momenten sprake geweest
van gemiste kansen. Ook is nog steeds onduidelijk welke stappen in de
toekomst gezet gaan worden. Een aantal deelnemers aan deelgroep 2
benadrukt dat de bevolkingen van de landen op dit vlak hulp nodig
hebben. Reparatie is nodig. Een aantal punten uit het gesprek doet denken
aan het CARICOM ten point plan for reparatory justice.
Slavernijverleden en kolonialisme: beter begrip van de doorwerking en de
verwerking (deelgroep 3)
De geschiedenis van de slavernij is voor ieder van de landen van het
Koninkrijk anders. Zo waren er bijvoorbeeld op Aruba minder slaven.
Daardoor lijkt op Aruba het slavernijverleden een minder grote rol te
spelen, maar dit is deels schijn. Sint Maarten heeft een eigen verleden,
waarin onder andere slavernij een rol speelde. Onder andere werd
gewezen op het verschijnsel Post Slavery Traumatic Syndrome (PSTS),
welke vooral in Amerika is onderzocht en waar in kaart is gebracht hoe
een slavernij verleden maatschappelijke, sociaaleconomische en culturele
doorwerking heeft. Er is hier uitvoerige literatuur over. Curaçao was in het
verleden een centrum van de slavenhandel. De bevolking draagt deze
geschiedenis met zich mee en historische gebouwen zijn de lieux de
memoire van dit verleden, zoals blijkt uit de tour die de delegaties
gedurende het IPKO maken. Ook in Nederland werkt de slavernij door in
de samenleving tot op de dag van vandaag, vaak op een dieper niveau
dan velen zich realiseren. Het onderwerp staat steeds meer in de publieke
aandacht
In de deelgroep wordt vastgesteld dat de historische bronnen betreffende
dit – door de vier landen gedeelde – slavernijverleden over de wereld
verspreid worden bewaard. Deze moeten toegankelijk worden gemaakt en
ontsloten, zodat een integraal geschiedverhaal kan worden geschreven. In
zo’n geschiedenis kunnen de verschillende facetten en dimensies van dit
complexe verleden tot uitdrukking komen.
In de deelgroep wordt tot slot naar voren gebracht dat ondanks de
bewoordingen van de preambule van het Statuut voor het Koninkrijk der
Nederlanden, het koloniale en slavernijverleden ook hun doorwerking
hebben in de Koninkrijksstructuur.
Slavernijverleden en kolonialisme: beter begrip doorwerken koloniaal
verleden (deelgroep 4)
Vanuit deelgroep 4 wordt geconstateerd dat de doorwerking per land
verschilt. Er ligt wel altijd een relatie met het zelfbeschikkingsrecht.
Nederland heeft een belangrijke eerste stap gezet met het aanbieden van
excuses, maar er is meer nodig, met name op het vlak van onderwijs. Het

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

12

is cruciaal dat er via goed onderwijs met hernieuwde kracht wordt ingezet
op kansengelijkheid voor de komende generaties. De suggestie wordt
gedaan om hiervoor adequate financiën ter beschikking te stellen. Ook
moet gewerkt worden aan meer gelijkwaardigheid binnen het Koninkrijk.
Werkbezoeken
De delegaties brengen een werkbezoek aan diverse locaties in het kader
van het slavernijverleden en kolonialisme onder begeleiding van de heer
E. Pietersz. Eerst bezoeken de delegaties «Parke di Lucha i Libertat» en
vervolgens Bandabou naar «Seru di Neger» via «Rooi Lugudu», «Kas di
Palu di Maishi» en uiteindelijk bij Landhuis Knip. Gedurende de hele rit
wordt de geschiedenis van het slavernijverleden in kaart gebracht onder
bezichtiging van de feitelijke locaties van de belangrijkste gebeurtenissen
en historische gebeuren.
Dankwoord
Het IPKO dankt alle inleiders, sprekers en gastgevers voor hun bereidwillige medewerking en informatieve bijdrage aan het programma.
Agendapunten volgend IPKO
Het IPKO stelt vast dat tijdens het komende IPKO in ieder geval de
volgende onderwerpen zullen worden geagendeerd:
– Verdieping behandeling thema slavernijverleden en koloniale verleden,
mede in verband met de start van het herdenkingsjaar;
– Voorbereiding op de Koninkrijksconferentie;
– Presentatie inzake databeveiliging.
Mogelijk zal de Staten-Generaaldelegatie bij specifieke onderwerpen zoals
onderwijs een beroep doen op de expertise in de vakcommissies.
Het Presidium beraadt zich op agendapunten voor het volgende IPKO. In
een videoconferentie ter voorbereiding op het komende IPKO wordt
definitief over de agenda besloten. Het volgende IPKO zal in beginsel
plaatsvinden van 1 t/m 5 juni 2023 in Den Haag.
Willemstad, Curaçao 3 maart 2023
Edgard Vrolijk
(Voorzitter Staten van Aruba)
Charetti America-Francisca
(Voorzitter Staten van Curaçao)
Sidharth Bijlani
(Voorzitter Staten van Sint Maarten)
Mariëlle Paul
(Staten-Generaal Nederland)

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

13

Bijlage I

Leden van de delegaties
DELEGATIE STATEN VAN ARUBA
E.G.A. Vrolijk (delegatieleider)
S.M. Tromp-Lee
H.W.G. Tevreden
R.A. Hoek
L.J. Christiaans-Yarzagaray
R.M.J. Raymond
M.G. Wyatt-Ras
G.J. Croes
R.R. Santos do Nascimento
M.J. Lopez-Tromp
M.J. Mansur
H.Ch. J. Hek (griffier)
DELEGATIE STATEN VAN CURAÇAO
Ch.M. America-Francisca (delegatieleider)
A.C.M. Thodé
S.P. Osepa
Q.C.O. Girigorie
G.M. Mc William
R.F. Calmes
M.G. Martines
S.R. Cijntje (griffier)
G.S.A. Maduro (jurist)
DELEGATIE STATEN VAN SINT MAARTEN
S.M. Bijlani (delegatieleider)
R. Brison
G.C. Pantophlet
M.D. Gumbs
S.A. Wescott-Williams
C.E. Brownbill
C.T. Emmanuel
A.E. Arrindell
S.L. Duncan
L.N.L. de Weever
G.J. Richardson (griffier)
STATEN-GENERAAL DELEGATIE
Tweede Kamer
M.L.J. Paul (delegatieleider)
R.J. Kamminga
J. Wuite
H.E. de Hoop
K. Bouchallikh
N.L. de Haan
S.H. Simons
T.N.J. de Lange (wnd. griffier)

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

14

Eerste Kamer
P. Rosenmöller (vice-delegatieleider)
A. Jorritsma-Lebbink
M.G.H.C. Oomen-Ruijten
J. Recourt
P. Nicolaï
F.J. Bergman (griffier)

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

15

Bijlage II

DINSDAG 28 FEBRUARI 2023
09.15–09.45 uur
09.30–10.00 uur
10.00–10.05 uur
10.05–10.20 uur
10.20–10.45 uur
10.45–12.05 uur
12.05–12.35 uur
12.35–14.00 uur
14.00–15.00 uur
15.00–15.15 uur
15.15–15.45 uur
15.45–16.25 uur
18.00–21.00 uur
WOENSDAG 1 MAART 2023
08.55–09.00 uur
09.00–10.30 uur
10.30–10.45 uur
10.45–12.30 uur

12.30–14.00 uur
14.00–15.30 uur

15.30–15.45 uur
15.45–17.00 uur

DONDERDAG 2 MAART 2023
8.55–9.00 uur
9.00–9.30 uur

9.30–10.50 uur
11.00–17.00 uur

PROGRAMMA INTERPARLEMENTAIR KONINKRIJKSOVERLEG 28
FEBRUARI-3 MAART 2023
Presidium
Inloop
Opening door Voorzitter IPKO
Openingsspeeches delegatieleiders
Groepsfoto
Presentaties per land Nederland, Sint Maarten, Aruba, Curaçao
Terugkoppeling/evaluatie afspraken vorig IPKO
Lunch
Opvang migrantenstromen binnen het Koninkrijk: presentatie ambtenaren
Ministerie van Justitie (inclusief Q&A)
Koffiepauze
Opvang migrantenstromen binnen het Koninkrijk: uitdagingen en
mogelijke verlichtingen (vier deelgroepen)
Plenaire terugkoppeling opvang migrantenstromen binnen het Koninkrijk:
uitdagingen en mogelijke verlichting
Welkomstreceptie aangeboden door de Voorzitter van de Staten van
Curaçao
Inloop
Presentaties democratisch deficit: dhr. dr. R. Martha en dhr. dr. A. Bakhuis,
aansluitend Q&A
Koffiepauze
Plenaire gedachtewisseling betere en duurzame relaties binnen het
Koninkrijk:
– democratisch deficit;
– onderlinge regelingen (art. 38, eerste lid Statuut) en samenwerking;
– voorstel van rijkswet «Geschillenregeling».
Lunch
Bespreking in deelgroepen hervormingen waaronder landspaketten i.h.b.:
– onderwijs (waaronder problematiek caribische studenten in Nederland);
– armoedebestrijding en werkgelegenheid;
– klimaat en milieu;
– databeveiliging.
Koffiepauze
Plenaire terugkoppeling bespreking hervormingen waaronder landspaketten i.h.b.:
– onderwijs;
– armoedebestrijding en werkgelegenheid;
– klimaat en milieu;
– databeveiliging.
Heropening door Voorzitter IPKO
Slavernijverleden en kolonialisme:
– Kennis en bewustwording;
– Erkenning en herdenking;
– Beter begrip van de doorwerking van het slavernijverleden en de
verwerking daarvan;
– Beter begrip doorwerking koloniale verleden.
Terugkoppeling Slavernijverleden en kolonialisme
Werkbezoek – Route lands diverse locaties i.h.k.v. slavernijverleden/
kolonialisme

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

16

VRIJDAG 3 MAART 2023
09.00–09.30 uur
09.30–10.00 uur
10.00–11.00 uur
11.00–12.00 uur

Delegatieoverleggen
Presidium
Vaststellen afsprakenlijst
Ondertekening afsprakenlijst en persconferentie

Staten-Generaal, vergaderjaar 2022–2023, 33 845, nr. 49

17