Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1023
Vragen van het lid Van Raan (PvdD) aan de Staatssecretaris van Financiën en
de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over de
COP 26-verklaring voor het in lijn brengen van internationale overheidssteun
met de groene energie transitie (ingezonden 19 november 2021).
Antwoord van Staatssecretaris Vijlbrief (Financiën – Fiscaliteit en
Belastingdienst), mede namens de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking (ontvangen 8 december 2021).
Vraag 1
Gezien het feit dat het op dit moment vooral grotere exporteurs zijn die
gebruik maken van overheidssteun bij internationale projecten, wat betekent
deze verklaring voor de kansen voor kleinere ondernemingen om gebruik te
maken van overheidssteun?
Antwoord 1
Zoals gesteld in de kamerbrief «COP26-verklaring Aligning International
Public Support for the Clean Energy Transition»1 zal het kabinet in 2022
werken aan nieuw beleid voor het beëindigen van internationale overheidssteun aan de fossiele energiesector. De inzet is dit voor eind 2022 te
implementeren.
Het kabinet zal de komende maanden benutten om met de betrokken
sectoren tot een zorgvuldige implementatie te komen en zich inspannen de
Kamer hierover uiterlijk in het tweede kwartaal van 2022 over te informeren,
conform de aangenomen motie Klink c.s. Zoals aangegeven in antwoord op
vragen van het lid Hammelburg2 zal het kabinet in het eerste kwartaal over
de voortgang rapporteren. De verklaring heeft gevolgen voor zowel grote als
kleine ondernemingen. Hiertoe zal met stakeholders, waaronder de bedrijven,
gekeken worden wat haalbaar en nodig is voor een groene transitie met
behoud van kennis en banen en een duurzame, betrouwbare en betaalbare
energievoorziening in ontwikkelingslanden.

1
2

ah-tk-20212022-1023
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

Kamerstuk 31 793, nr. 202
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2021–2022, nr. 825

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Vraag 2
In hoeverre onderscheiden de behoeften van het midden- en kleinbedrijf zich
van grote exporteurs als het gaat om de ondersteuning die zij nodig hebben
om een succesvolle aanvraag te doen?
Antwoord 2
De uitvoerder van de exportkredietverzekering (ekv), Atradius Dutch State
Business (ADSB), heeft zich afgelopen jaren ingezet op het beter bereiken van
het midden- en kleinbedrijf (mkb), onder meer via gerichte out-reach en
betere ondersteuning. Dit heeft er mede toe geleid dat in 2021 meer
verzekeringsaanvragen van het mkb in behandeling zijn genomen dan in het
jaar ervoor. Zie ook het antwoord op vraag 1 ten aanzien van de verdere
uitwerking van de COP26-verklaring.
Vraag 3
Waar liggen kansen voor Nederlandse exporteurs in zon en wind? Waar loopt
Nederland achter ten opzichte van andere landen?
Antwoord 3
Op het terrein van windenergie zijn Nederlandse bedrijven vooral actief op
offshore activiteiten, in het bijzonder de aanleg en het onderhoud van
offshore windparken, bodemonderzoek en funderingen.3 De verwachtingen
ten aanzien van de ontwikkeling van offshore windparken wereldwijd zijn
gunstig. Het Internationaal Energieagentschap verwacht een verdrievoudiging
van de totale offshore wind capaciteit in de komende vijf jaar.4 Ten aanzien
van zonne-energie bieden Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen
innovatieve technologieën voor onder andere het design en materiaal, de
fabricage en geïntegreerde oplossingen.5 Het Internationaal Energieagentschap verwacht dat de totale capaciteit zonne-energie over de periode
2021–2026 wereldwijd met bijna 1100GW zal toenemen, waarmee zonneenergie verantwoordelijk is voor bijna 60% van de toename in de capaciteit
van duurzame energie.6 Om kansen in duurzame energieprojecten in het
buitenland te verzilveren en het Nederlandse marktaandeel daarin te
vergroten, zet Nederland in op een optimale ondersteuning van het Nederlands bedrijfsleven, onder meer via de ekv.
Vraag 4 en 5
In hoeverre onderscheiden de behoeften van ondernemingen in de duurzame
sector zich van fossiele bedrijven als het gaat om de ondersteuning die zij
nodig hebben om succesvol te exporteren? Hoe kunnen deze ondernemingen
worden gestimuleerd?
Hoe gaat u, bijvoorbeeld in samenwerking met uw collega’s van Economische
Zaken en Klimaat, ervoor zorgen dat Nederland deze omslag voor fossiel naar
100 procent duurzaam gebruikt om de energietransitie te versnellen?
Antwoord 4 en 5
In zijn algemeenheid kan worden gesteld dat vooral rond de ontwikkeling van
innovatieve, duurzame energieprojecten meer onzekerheden spelen. Dit geldt
bijvoorbeeld voor waterstof waarbij de internationale markt zich nog in de
ontwikkelfase bevindt. Een actieve overheidsrol is daarbij van belang. Zo
heeft het kabinet meerdere ekv-gerelateerde maatregelen aangekondigd om
bedrijven te helpen met het vergroenen van hun bedrijfsprocessen.7 ADSB
heeft bijvoorbeeld de groendekking ontwikkeld, waardoor bedrijven gemakkelijker financiering voor groene projecten kunnen aantrekken. En zoals
aangegeven in de Kamerbrief «Internationaal Financieren in Perspectief»8
vergroent het kabinet het instrumentarium voor buitenlandse handel en
ontwikkelingssamenwerking, vanuit de ambitie de ontwikkeling van duurzame
3

Dutch Offshore Wind Manual (rvo.nl)www.rvo.nl/sites/default/files/2021/10/
Dutch%20Offshore%20Wind%20Guide%202022.pdf
4
International Energy Agency, «Renewables 2021: Analysis and Forecast to 2026», december
2021, p. 15.
5
NL Solar Guide (RVO), www.rvo.nl/sites/default/files/2020/08/NL-Solar-Guide-2020.pdf
6
Idem, p. 26.
7
Kamerstuk 26 485, nr. 338.
8
Kamerstuk 34 952, nr. 44.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

energie te stimuleren en het gebruik van fossiele brandstoffen geleidelijk af te
bouwen, in lijn met de doelen van het Klimaatakkoord van Parijs en de
SDG-agenda9. Ook versterkt het kabinet de inzet op de positionering van
Nederlandse bedrijven in de duurzame energiesector en CO2-arme industrie
in het buitenland, onder andere door het actief signaleren van kansen en de
promotie van Nederlandse kennis en technologie op dit terrein.
Vraag 6
Gaat u in de omslag van fossiel naar 100 procent duurzaam ook zorg dragen
voor een eerlijke energietransitie, met name in ontwikkelingslanden?
Antwoord 6
Het kabinet is van mening dat de energietransitie eerlijk en rechtvaardig moet
zijn en dat ontwikkelingslanden daarin gesteund moeten worden. Nederland
heeft zich daartoe in de ontwikkelingssamenwerkingscommissie van de OESO
sterk gemaakt voor een gezamenlijke verklaring over het in lijn brengen van
ontwikkelingssamenwerking met de Parijsdoelen.10 Tevens heeft Nederland
op COP26 de verklaring ondertekend over steun voor eerlijke transitie
internationaal.11 Bij de uitwerking van de COP26-verklaring zal ook rekening
worden gehouden met een duurzame, betrouwbare en betaalbare energievoorziening in ontwikkelingslanden. Zie ook het antwoord op vraag 1.
Vraag 7
Hoe gaat u zorgen dat zon- en windprojecten die de Nederlandse overheid
verzekert geen mensenrechtenschendingen of negatieve milieu-impact
hebben?
Antwoord 7
Alle ekv-aanvragen worden beoordeeld op lokale wet- en regelgeving en
internationale standaarden op het gebied van maatschappelijk verantwoord
ondernemen, specifiek de OECD Common Approaches en de IFC Performance
Standards. Hier wordt ook nadrukkelijk gekeken naar mensenrechten en
milieu-impact. Zon- en windprojecten worden – net als alle andere projecten –
aan deze standaarden getoetst. Standaard aspecten in een ekv-beoordeling
zijn: landenrisico, kredietrisico, regresrisico, buyer due diligence, due
diligence op de betrokken agenten, customer due diligence en milieu en
sociale aspecten. Als op basis van de uitgevoerde beoordelingen geconcludeerd wordt dat er onacceptabele risico’s zijn, zal het project in kwestie niet
in verzekering worden genomen.
Vraag 8
Hoe borgt u betaalbare toegang tot duurzame energie voor lokale gemeenschappen?
Antwoord 8
Het kabinet heeft zich tot doel gesteld om met ontwikkelingssamenwerking
tussen 2015 en 2030 in totaal vijftig miljoen mensen toegang te bieden tot
hernieuwbare energie in ontwikkelingslanden. Daarmee levert Nederland een
bijdrage aan het SDG7 doel van universele energietoegang voor de 760
miljoen mensen die nog geen elektriciteit hebben en de 2,6 miljard mensen
die nog zijn aangewezen op open houtvuur en houtskool voor het bereiden
van hun maaltijd.
Nederland ondersteunt een portefeuille van projecten die investeren in lokale
marktontwikkeling voor hernieuwbare energie oplossingen, zoals decentrale
zonne-energiesystemen, schone kooktoestellen en huishoudelijke biogasinstallaties. Ook mobiliseert de portefeuille multilaterale investeringen en
private investeringen in deze oplossingen.
De Kamer wordt geïnformeerd over de voortgang via de jaarlijkse resultatenrapportage ontwikkelingssamenwerking. De meest recente resultaten laten
zien dat Nederland op schema ligt om het doel te halen.

9

Kamerstuk 34 952, nr. 44.
Zie https://www.oecd.org/dac/development-assistance-committee/dac-declaration-climatecop26.htm
11
Zie https://ukcop26.org/supporting-the-conditions-for-a-just-transition-internationally/
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

Dit jaar vroeg Nederland bij de High Level Dialogue on Energy, tijdens de
Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, specifiek aandacht voor het
belang van universele toegang tot elektriciteit en schoon koken in 2030 op het
pad naar netto klimaatneutraal in 2050. De Kamer is daarover geïnformeerd
per brief van 23 november 2021 (Kamerstuk 26 150, nr. 197). Tijdens de
COP26-klimaattop publiceerde de Verenigde Naties een mondiale routekaart
voor de versnelling van SDG7, met heldere doelen voor 2025 en 203012.
Vraag 9, 10 en 11
Wat zijn uw plannen voor het ondersteunen van werknemers die als gevolg
van het stopzetten van exportsteun voor fossiele energieprojecten hun baan
riskeren te verliezen?
Biedt u deze mensen mogelijkheid tot herscholing of andere ondersteuning
bij een overstap naar groene banen?
In hoeverre dienen de bedrijven die nu profiteren van exportsteun voor
fossiele brandstoffen projecten hun werknemers te ondersteunen in deze
transitie?
Antwoord 9, 10 en 11
De transitie naar een klimaat neutrale economie is uitdagend, maar biedt ook
veel nieuwe kansen voor nieuw duurzaam verdienvermogen en werkgelegenheid. Belangrijke randvoorwaarden voor een dergelijke transitie zijn in
Nederland aanwezig, zoals een hoogopgeleide technische beroepsbevolking
en een gunstige geografische ligging. Het CBS heeft berekend dat de ekv in
de periode 2018–2020 heeft bijgedragen aan 5.900 arbeidsjaren door het
verzekeren van fossiele transacties. In die periode heeft de fossiele ekv dus
gemiddeld bijgedragen aan circa 2.000 banen per jaar.
Het kabinet is momenteel bezig met de uitwerking van de COP26-verklaring
(zie antwoord op vraag 1). Van belang is daarbij dat een transitie vormgegeven kan worden die haalbaar en nodig is, met behoud van kennis en banen,
en rekening houdend met de effecten op ontwikkelingslanden. Het komend
jaar zal het kabinet benutten om met de betrokken sectoren tot een zorgvuldige implementatie te komen.
Vraag 12
Het Verenigd Koninkrijk heeft al in december 2020 laten weten te stoppen met
overheidssteun voor internationale fossiele projecten. Is u bekend wat de
impact hiervan is geweest op de werkgelegenheid aldaar?
Antwoord 12
Het Verenigd Koninkrijk is per 31 maart 2021 gestopt met het verlenen van
overheidssteun aan internationale fossiele projecten met enkele uitzonderingen. De impact op de werkgelegenheid is ons niet bekend.
Vraag 13
Eind 2022 gaat de verklaring in. Voor welke projecten die volgens de
verklaring na 2022 niet meer mogelijk zijn lopen er reeds aanvragen? Wat is
de financiële omvang van deze projecten? Wat betekent de COP 26-verklaring
voor deze projecten?
Antwoord 13
De precieze reikwijdte van projecten die onder de verklaring vallen is nog niet
bekend. Zoals aan de Kamer toegezegd13 ontvangt u in het tweede kwartaal
een Kamerbrief met daarin de precieze uitwerking van de implementatie van
de COP26-verklaring. Ook de financiële omvang is hierdoor nog niet bekend.
Vraag 14
Zijn er (juridische) kosten verbonden aan het per direct niet verder in
behandeling nemen van deze lopende fossiele aanvragen?

12
13

https://www.un.org/sites/un2.un.org/files/hlde_outcome_-_sdg7_global_roadmap.pdf
Motie van het lid Klink, 25 november 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

Antwoord 14
De inzet van het kabinet is beëindiging van de ekv-steun aan de fossiele
energiesector per eind 2022. Aanvragen kunnen op dit moment dus nog in
behandeling genomen worden. Het kabinet acht het wel van belang om tijdig
duidelijkheid te bieden aan de betrokken sectoren, en zal zich daarom
conform motie Klink inspannen om uiterlijk in het tweede kwartaal de Kamer
en de sectoren te informeren.
Vraag 15
Betekent het ondertekenen van de verklaring dat nieuwe aanvragen voor
overheidssteun voor fossiele projecten, bijvoorbeeld via een exportkredietverzekering, per direct worden stopgezet?
Antwoord 15
Nee. Zie ook antwoord op vraag 14.
Vraag 16
Kunt u de Kamer gedurende het jaar 2022 transparant en tijdig informeren
over de toekenning van overheidssteun voor nieuwe fossiele projecten?
Antwoord 16
Atradius DSB publiceert op haar website alle afgegeven polissen. Voor 2022
zal ADSB de toekenning van de classificatie fossiel toevoegen. Hierdoor kan
iedereen de toekenning van ekv-steun aan nog in 2022 in verzekering
genomen fossiele projecten inzien.
Vraag 17
Wat is het tijdspad van het kabinet om de afspraken gemaakt in de verklaring
uit te werken?
Antwoord 17
Conform toezegging op de motie van het lid Klink14 zal het kabinet voor het
einde van het tweede kwartaal van 2022 een uitwerking van de implementatie
naar de Kamer sturen. In het proces zullen bedrijven en het maatschappelijk
middenveld geconsulteerd worden. In het eerste kwartaal zal het kabinet de
voortgang aan de Kamer rapporteren. Zie ook het antwoord op vraag 1.
Vraag 18
In de Kamerbrief «COP26 verklaring Aligning International Public Support for
the Clean Energy Transition» (Kamerstuk 31 793, nr. 202)15 wordt gesproken
van uitzonderingen voor «activiteiten die indirect een relatie hebben met de
fossiele energie sector, maar daar geen deel van uitmaken» Als voorbeeld
wordt een haven genoemd waar ook fossiele brandstoffen worden getransporteerd. Hoe maakt het kabinet dit onderscheid? In hoeverre vallen
bijvoorbeeld vliegvelden hieronder?
Antwoord 18
Zoals aangegeven in de Kamerbrief betreft de COP26-verklaring de «fossiele
energie sector». Vliegvelden vallen niet onder de scope van de verklaring.
Momenteel wordt gewerkt aan de precieze reikwijdte van de COP26verklaring. Hierbij wordt ook nader ingegaan op «activiteiten die indirect een
relatie hebben met de fossiele energie sector, maar daar geen deel van
uitmaken».
Vraag 19
Op basis waarvan komt u tot de conclusie dat downstream projecten nog wel
ondersteund zouden kunnen worden?

14
15

Motie van het lid Klink, 25 november 2021
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/
detail?id=2021Z19712&did=2021D42180

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

Antwoord 19
Verschillende downstream activiteiten kunnen ondersteund blijven worden,
omdat deze niet vallen onder de fossiele energie sector. Ook is hiervoor nog
niet altijd een haalbaar alternatief voor fossiele brandstoffen beschikbaar. De
opwekking van elektriciteit met fossiele brandstoffen wordt internationaal
soms als downstream aangemerkt, maar deze valt in principe wel onder de
reikwijdte van de verklaring.
Vraag 20
Bent u het eens met de stelling dat de overheid middels de exportkredietverzekering juist moet inzetten op het gebruik van duurzame brandstoffen in
plaats van fossiel?
Antwoord 20
Het kabinet heeft de afgelopen periode verschillende maatregelen genomen
om met de ekv groene export beter te ondersteunen16, onder andere door
middel van gunstigere voorwaarden voor groene transacties. Hierbij is
Nederland gebonden aan internationale regels zoals de OECD Arrangement.
Daarom zet Nederland zich, samen met de landen uit de Export Finance for
Future (E3F) coalitie, in op aanpassing van de regels om zo groene transacties beter te kunnen ondersteunen. Het kabinet is van mening dat de ekv een
relevante bijdrage kan leveren aan het mobiliseren van de benodigde
mondiale groei in investeringen in duurzame energie.
Vraag 21
Wat verstaat u onder unabated? Bent u het eens dat het onwenselijk is om
projecten met Carbon Capture and Storage (CCS) en Carbon Capture
Utilisation and Storage (CCUS) vanuit de exportkredietverzekering te
ondersteunen?
Antwoord 21
Zoals in de Kamerbrief17 over de COP26-verklaring aangegeven worden
projecten die CO2 afvangen, benutten en opslaan zoals, CCS en CCUS, in de
regel als «abated» aangeduid en maken deel uit van scenario’s om onder de
1,5 graden te blijven.18 Hoewel de reikwijdte van de COP26-verklaring nog
nader uitgewerkt moet worden, is het kabinet van mening dat dergelijke
projecten conform de verklaring niet uitgesloten zouden hoeven worden.
Voor het internationaal gelijkwaardig speelveld is het van belang dat
ondertekenaars zo veel mogelijk dezelfde definitie van de uitzonderingen
hebben.
Vraag 22
Hoe bent u van plan om tot een begrip te komen van wat er onder «uitzonderingen, mits in lijn met 1,5C doelstelling» verstaan moet worden? Hoe gaat u
hier met het Verenigd Koninkrijk en de andere ondertekenaars over in
gesprek?
Antwoord 22
Het kabinet is momenteel bezig met het uitwerken van de precieze reikwijdte
van de uitzonderingen, en conform motie Klink zal de Kamer hierover uiterlijk
in het tweede kwartaal worden geïnformeerd. Voor het internationaal
gelijkwaardig speelveld is het van belang dat ondertekenaars zo veel mogelijk
dezelfde definitie van de uitzonderingen hebben. Op 24 november jl. heb ik
tijdens de E3F-summit met andere landen besproken dat de E3F-coalitie een
relevant forum is voor de verdere implementatie van de COP26-verklaring.19
Het Verenigd Koninkrijk is onderdeel van deze coalitie. Verder verzorgt het
Verenigd Koninkrijk ook follow-up meetings met de ondertekenaars van de
COP26-verklaring.

16

Kamerbrief 2020D46267
Kamerstuk 31 793, nr. 202
18
Net Zero by 2050 – A Roadmap for the Global Energy Sector
19
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2021/11/24/e3f-summit-statement24.11.21
17

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6

Vraag 23
Wat is momenteel het aandeel exportkredietverzekeringen dat is verstrekt
voor transacties die bijdragen aan de opbouw van de veehouderij in het
buitenland? Kunt u hiervan een overzicht sturen?
Antwoord 23
Er zijn afgelopen jaren drie polissen afgegeven voor de levering van vaarzen
(eerste kalfskoeien), met een bruto nominaal obligo van EUR 4.735.508.
Hiervan kan gesteld worden dat dit bijdraagt aan de opbouw van veehouderij
in het buitenland. Er bestaat echter geen compleet overzicht van alle
transacties die bijdragen aan de opbouw van de veehouderij in het buitenland, aangezien transacties hier niet op geclassificeerd worden.
Vraag 24
Bent u het ermee eens dat de recente ondertekening van het Glasgow
Statement van grote relevantie is voor de Export Finance for Future (E3F)groep, en omgekeerd? Bent u het ermee eens dat de Statement een expliciet
onderdeel moet zijn van de E3F-bijeenkomst op 24 november aanstaande?
Hoe gaat u dat borgen? Welke stappen gaat u tijdens het E3F zetten om tot
een uitfaseerplan te komen binnen nu en eind 2022?
Antwoord 24
Ja, daar ben ik het mee eens. Tijdens de bijeenkomst op 24 november jl. die
werd voorgezeten door Nederland is over de COP26-verklaring gesproken en
afgesproken dat de E3F-coalitie een relevant forum is voor de uitwerking van
de ekv-gerelateerde aspecten van de COP26-verklaring. In de bijlage vindt u
de uitkomst van de ministeriële bijeenkomst.
Vraag 25
Kunt u deze vragen voor de E3F-bijeenkomst van 24 november beantwoorden, en in elk geval voor het commissiedebat van de vaste Kamercommissie
voor Financiën over de exportkredietfinanciering op 25 november aanstaande?
Antwoord 25
Deze vragen zijn beantwoord voor het verplaatste commissiedebat van de
vaste Kamercommissie voor Financiën over de exportkredietverzekering op
9 december 2021.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

7