Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

29 576

Agenda Vitaal Platteland

Nr. 73

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 november 2008
Tijdens het AO landbouwgronden van 3 juli jl. (Handelingen der Kamer II,
vergaderjaar 2007–2008, nr. 105, blz. 7532–7538) heb ik een toezegging
gedaan om u te informeren over de achtergronden van de plannen voor
zuiveringsmoerassen en daarbij een visie te geven op het realiteitsgehalte
van dergelijke plannen. Mede namens de staatssecretaris van Verkeer en
Waterstaat bericht ik u als volgt.
Als eerste ga ik in op de achtergronden van zuiveringsmoerassen. Vervolgens zal ik ingaan op de studie «ex ante evaluatie Kaderrichtlijn Water»
van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en mijn voornemens
betreffende zuiveringsmoerassen.
1. Achtergrond zuiveringsmoerassen
Zuiveringsmoerassen worden ook wel «helofytenfilters» genoemd. Helofyten zijn moerasplanten, zoals biezen en riet. Die planten nemen stikstof
en fosfaat op uit het water en CO2 uit de atmosfeer en stimuleren het
bacteriële bodemleven. Hierdoor wordt het natuurlijke zuiverende
vermogen van het oppervlaktewater vergroot en stikstofverbindingen als
nitraten afgebroken. Fosfaten worden opgenomen en met CO2 opgeslagen in plantenbiomassa. Bij goed beheer en onderhoud wordt deze
biomassa periodiek geoogst en met de daarin aanwezige fosfaten afgevoerd. Naast het verbeteren van de waterkwaliteit kunnen zuiveringsmoerassen worden ingezet voor waterberging en kunnen ze ervoor
zorgen dat steden minder kwetsbaar worden voor wateroverlast. Het
geoogste riet uit het moeras kan mogelijk worden gebruikt voor energieopwekking. Tenslotte vormen moerassen een prachtig en aantrekkelijk
gebied waar recreanten kunnen fietsen, wandelen en kanoën.
Een voorbeeld van een dergelijk multifunctioneel zuiveringsmoeras is
recentelijk aangelegd bij de gemeente Hoogeveen en op 24 september jl.
door de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat officieel geopend. In

KST124241
0809tkkst29576-73
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 576, nr. 73

1

dit project gaan het voorkomen van wateroverlast via waterberging hand
in hand met waterzuivering. In het projectgebied van 45 ha wordt een
zuiveringsmoeras aangelegd van 7 ha (nu het grootste van Nederland)
voor opvang en zuivering van riooloverstortwater en regenwater van een
industrieterrein.
2. Zuiveringsmoeras als maatregel om KRW-doelen te halen
Om de doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) te halen, is er behoefte
aan kosteneffectieve maatregelen die de waterkwaliteit kunnen verbeteren. Het kabinet steunt dit door 75 miljoen euro vrij te maken voor het
Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water. Met dit programma wordt
beoogd om doorbraken te realiseren bij de aanpak van de meest hardnekkige knelpunten bij de uitvoering van de KRW. Deze doorbraken kunnen
ingezet worden in de tweede generatie Stroomgebiedbeheersplannen
voor de Kaderrichtlijn Water. Onderzoek naar kosteneffectiviteit van
zuiveringsmoerassen kan ook binnen deze lijn worden geplaatst.
Het toepassen van zuiveringsmoerassen lijkt een veelbelovende innovatieve maatregel om de waterkwaliteit te verbeteren. De eerste onderzoeksresultaten wijzen erop dat ze effectief zijn in de reductie van nutriënten
naar oppervlaktewater.
In de komende jaren zal worden nagegaan hoe kosteneffectief (grootschalige) zuiveringsmoerassen zijn en hoe zij maximaal kunnen bijdragen aan
het verbeteren van de waterkwaliteit en welke gebieden zich goed lenen
voor deze oplossing.
Op dit moment worden zuiveringsmoerassen incidenteel ingezet zoals
hierboven beschreven in het «zuiveringsmoeras Hoogeveen». In de
ontwerpen van de eerste generatie Stroomgebiedbeheersplannen (2010–
2015) is de aanleg van enkele zuiveringsmoerassen van beperkte omvang
door waterbeheerders opgenomen.
3. Ex ante evaluatie Kaderrichtlijn Water
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft een ex ante evaluatie
Kaderrichtlijn Water uitgevoerd. Deze ex ante evaluatie laat zien dat naar
verwachting niet alle doelen overal en tijdig kunnen worden gerealiseerd.
Zuiveringsmoerassen zijn verkend als mogelijke grootschalige aanvullende maatregel om de waterkwaliteit te verbeteren.
In de doorgerekende variant van het PBL nemen zuiveringsmoerassen
met een omvang van 140 000 hectare circa 6% van het Nederlandse landbouwareaal in beslag. Ik zie dit scenario van het PBL als het doorrekenen
van een maximaal denkbare situatie om de bovengrens van het verbeteren van de waterkwaliteit te verkennen. Het daadwerkelijk op een dergelijke schaal omzetten van landbouwgrond in zuiveringsmoerassen acht ik
niet realistisch in de Nederlandse situatie waar op elke hectare een
ruimteclaim ligt.
In gebieden waar er een knelpunt is met het realiseren van de benodigde
waterkwaliteit kunnen zuiveringsmoerassen mogelijk ingezet worden
waarbij er sprake is van meerwaarde, indien deze gecombineerd worden
met andere functies zoals biomassaproductie. Daarnaast zijn er nog vele
andere maatregelen ten behoeve van de KRW denkbaar. Of er maatregelen genomen moeten worden en welke maatregelen ingezet worden
hangt af van de lokale of regionale situatie. Er zal gebiedsgericht gekeken
moeten worden waar, welke maatregel het meest effectief is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 576, nr. 73

2

Als er voor wordt gekozen om zuiveringsmoerassen aan te leggen, is
hiervoor ruimte en water nodig, veelal landbouwgrond. De basis voor het
aanleggen van helofytenfilters is in beginsel vrijwilligheid.
Als er wordt besloten tot de aanleg van zuiveringsmoerassen op grotere
schaal, zal er te zijner tijd bekeken moeten worden hoe de aanleg van
zuiveringsmoerassen geïnstrumenteerd kan worden.
4. Conclusie
Zuiveringsmoerassen lijken een veelbelovende innovatieve maatregel om
knelpunten in waterkwaliteit op het gebied van nutriënten aan te pakken.
Daarnaast zijn er kansen om een zuiveringsmoeras te combineren met
andere functies. De komende jaren wordt nagegaan in hoeverre
zuiveringsmoerassen kunnen worden ingezet. Het kabinet heeft echter
geen plannen om 140 000 hectare landbouwgrond om te zetten in
zuiveringsmoerassen. Er zal gebiedsgericht gekeken moeten worden waar
zuiveringsmoerassen effectief kunnen worden ingezet. Het uitvoeren van
een dergelijke maatregel geschiedt primair op basis van vrijwilligheid.
De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
G. Verburg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 576, nr. 73

3