Effect van verschillende
ventilatiehoeveelheden op aerogene
transmissie van SARS-CoV-2
Risicoschatting op basis van het AirCoV2-model

RIVM-briefrapport 2021-0207
A.A. Bartels et al.

Effect van verschillende
ventilatiehoeveelheden op aerogene
transmissie van SARS-CoV-2
Risicoschatting op basis van het AirCoV2-model

RIVM-briefrapport 2021-0207
A.A. Bartels et al.

RIVM-briefrapport 2021-0207

Colofon

© RIVM 2021
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
Het RIVM hecht veel waarde aan toegankelijkheid van haar producten.
Op dit moment is het echter nog niet mogelijk om dit document volledig
toegankelijk aan te bieden. Als een onderdeel niet toegankelijk is, wordt
dit vermeld. Zie ook www.rivm.nl/toegankelijkheid.
DOI 10.21945/RIVM-2021-0207
A.A. Bartels (auteur), RIVM
J.F. Schijven (auteur), RIVM
J.E. Delmaar (auteur), RIVM
E. Duizer (auteur), RIVM
Contact:
Alvin Bartels
Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding
alvin.bartels@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Ministerie van VWS in het
kader van P19, thema 7, onderdeel C (Binnenmilieu)

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Publiekssamenvatting

Effect van verschillende ventilatie-hoeveelheden op aerogene
transmissie van SARS-CoV-2
Risicoschatting op basis van het AirCoV2-model
Het RIVM heeft berekend wat het effect is van verschillende
hoeveelheden ventilatie van binnenruimten op ‘aerogene transmissie’
van het coronavirus SARS-CoV-2. Aerogene transmissie betekent
besmettingen met het virus via kleine druppels (aerosolen) die over een
grotere afstand dan anderhalve meter en over langere tijd kunnen
blijven zweven in de lucht. Ventileren helpt om aerogene transmissie te
beperken. Bij ventileren wordt continu verse buitenlucht aan een ruimte
toegevoerd waardoor de lucht in een binnenruimte wordt ververst.
Vanwege een goed binnenklimaat moeten alle gebouwen in Nederland,
waaronder woningen, aan de minimale ventilatie-eisen van het
Bouwbesluit voldoen. Het blijkt dat ventilatie volgens de minimale eisen
van het Bouwbesluit 2012 voor bestaande gebouwen de kans op
aerogene transmissie flink verkleint in vergelijking met niet-ventileren.
Nog meer ventileren maakt de kans nog kleiner, maar het effect
daarvan is minder groot. Ventilatie neemt het risico op aerogene
transmissie nooit helemaal weg. Ook bij heel veel ventilatie, waarbij de
binnenlucht bijvoorbeeld elke 2 minuten helemaal wordt ververst, blijft
een kans bestaan dat het virus op deze manier wordt overgedragen.
Het RIVM heeft voor bepaalde publieke binnenruimtes berekend welk
effect ventilatie naar verwachting heeft op het aantal mensen dat ziek
wordt. Voorbeelden zijn een nachtclub, een kleine en een grote
concertzaal, een klaslokaal, een kantoorruimte en een supermarkt.
Ventilatie verkleint het verwachte aantal zieken het meest in de
nachtclub en beide concertzalen.
Het onderzoek geeft handvatten om beleidskeuzes te maken. Het is niet
mogelijk om op basis van de resultaten aan te geven welk risico
acceptabel is en wat een optimale hoeveelheid ventilatie is. Hiervoor zijn
andere afwegingen nodig tussen aanvaardbare risico’s en eisen aan
comfort, de kosten van aanschaf en onderhoud, en energiegebruik. Het
is een beleidskeuze om te bepalen welk risico na deze afwegingen
acceptabel wordt gevonden.
Het gaat in dit onderzoek alleen om het risico op besmetting via
aerogene transmissie. Het gaat niet om andere manieren waarop
mensen besmet kunnen raken, zoals besmetting binnen anderhalve
meter afstand (directe transmissie).
Kernwoorden: aerogene transmissie, Air-CoV-2-model, binnenruimte,
ventilatie, Bouwbesluit

Pagina 3 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Pagina 4 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Synopsis

How various ventilation rates affect the aerogenic transmission
of SARS-CoV-2
A risk assessment using the AirCoV2 model
The National Institute for Public Health and the Environment (RIVM) has
calculated how various ventilation rates in indoor spaces affect the
‘aerogenic transmission’ of the coronavirus SARS-CoV-2. Aerogenic
transmission means people getting infected with the virus through very
small droplets (aerosols). These droplets can stay floating in the air for a
long time and can travel distances greater than one-and-a-half metres.
Ventilation helps to reduce aerogenic transmission. Ventilation means
that fresh air from outdoors flows continually into a space, renewing the
air in an indoor space.
In order to create a good indoor climate all buildings in the Netherlands,
including homes, must meet the minimum ventilation requirements of
the Building Decree (Bouwbesluit). It turns out that if ventilation is
carried out in line with the minimum requirements of the Building
Decree 2012 for existing buildings, this strongly reduces the chance of
aerogenic transmission when compared to no ventilation. An even
higher ventilation rate reduces this chance even more, but in this case
the extra benefit is not much greater. However, ventilation never
completely removes the risk of aerogenic transmission. Even with very
high ventilation, with all the indoor air being completely renewed every
two minutes, there is still a chance of the virus being transmitted in this
way.
The RIVM has looked at ventilation for selected types of public indoor
spaces, calculating the effect that ventilation can be expected to have
on the number of people who will become infected. Examples of the
spaces they looked at: a nightclub, a small concert hall, a large concert
hall, a classroom, an office space and a supermarket. Ventilation
reduced the number of expected sick people most strongly in the
nightclub and the two concert halls.
This study provides a basis for making policy choices. However, the
results cannot be used to say which risks are acceptable and what an
optimum ventilation rate is. For this, other factors need to be weighed
up: acceptable risks on the one hand and comfort requirements, costs of
buying and maintaining equipment, and energy consumption on the
other hand. The policy choice means deciding what risk is seen as
acceptable after these factors have been weighed up.
This study only considers the risk of infection through aerogenic
transmission. It does not consider other ways in which people can
become infected, such as infection at a distance of less than one and a
half metres (direct transmission).
Keywords: aerogenic transmission, Air CoV-2 model, indoor spaces,
ventilation, Bouwbesluit/Building Decree
Pagina 5 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Pagina 6 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Inhoudsopgave

Samenvatting — 9
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding — 11
Aanleiding — 11
Gehanteerde definities — 11
Kader onderzoek — 12

2
2.1

Toelichting AirCoV2-model — 13
Aannames — 13

3
3.1
3.2
3.3

Scenario’s — 15
Locaties — 15
Index (aerosolvorming en uitscheiding) — 15
Ventilatiecapaciteit — 16

4
4.1
4.2

Resultaten — 19
Verwacht aantal ziektegevallen bij verschillende
ventilatiehoeveelheden — 19
Omgerekende ventilatie-eenheden — 21

5

Discussie — 23

6

Conclusie — 27

7

Aanbevelingen — 29
Literatuur — 31
Bijlage 1. Definities — 33
Bijlage 2. Berekeningen ventilatiewaarden per locatie — 36

Pagina 7 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Pagina 8 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Samenvatting

Ventileren is belangrijk voor een goed binnenklimaat. In Nederland
moeten alle gebouwen, waaronder woningen, aan de minimale eisen van
het Bouwbesluit voldoen. Ventilatie helpt ook de overdracht van
luchtweginfecties, zoals COVID-19, te beperken. Hoeveel ventilatie helpt
om de overdracht van het SARS-CoV-2-virus te beperken is niet bekend
en hierover lijkt nog geen consensus te zijn bereikt.
Er bestaat internationale consensus dat overdracht van het coronavirus
SARS-CoV-2 vooral plaatsvindt dichtbij een besmettelijk persoon
(ongeveer tot 1,5 meter). Onder bepaalde omstandigheden kan
aerogene transmissie van SARS-CoV-2 een grotere rol spelen,
bijvoorbeeld in ruimtes met weinig tot geen ventilatie en waar veel
mensen voor een langere tijd bij elkaar zijn. Bij aerogene transmissie
gaat het om overdracht van het virus over langere afstand via aerosolen
die langdurig in de lucht blijven zweven. Ventileren, waarbij de
binnenlucht voortdurend wordt ververst met buitenlucht, is een
maatregel om aerogene transmissie te beperken.
In dit briefrapport is met een risicoschattingsmodel (‘AirCoV2’) berekend
wat voor effect verschillende ventilatiehoeveelheden uit regelgeving en
richtlijnen hebben op het beperken van het verwachte aantal mensen
dat COVID-19 met symptomen krijgt via aerogene transmissie. De kans
dat mensen ziek worden is berekend voor scenario’s in verschillende
soorten binnenruimtes: een nachtclub, een grote en een kleine
concertzaal, een theaterzaal, een klaslokaal, een kantoorruimte, een
vergaderruimte en een supermarkt.
Uit de berekeningen blijkt dat meer ventileren leidt tot een kleinere kans
op het krijgen van COVID-19 via aerogene transmissie. Echter, het
effect van ventilatie op het aantal verwachte ziektegevallen is niet
lineair. Dit betekent dat ventileren het grootste effect laat zien tussen
‘niet ventileren’ (0 liter/seconden/persoon; L/s/p) en ventileren volgens
de minimale eisen uit het Bouwbesluit 2012 ‘bestaande bouw’ (2 L/s/p).
Bij meer ventilatie worden nog minder ziektegevallen verwacht, maar is
het effect minder groot. Vooral bij locaties waar veel mensen per m² zijn
en enige uren verblijven heeft ventileren het grootste effect op het
verwachte aantal ziektegevallen via aerogene transmissie. Dit is in
overeenstemming met de internationale consensus over situaties waar
aerogene transmissie van SARS-CoV-2 kan plaatsvinden (RIVM, 2021;
WHO, 2021a; CDC, 2021). Ook bij een extreem hoge ventilatievoud van
30 maal per uur (elke 2 minuten wordt de lucht in de binnenruimte
geheel ververst) is er nog steeds een kans op een symptomatische
infectie met SARS-CoV-2 via aerogene transmissie. Ventileren kan het
risico op aerogene transmissie dus niet helemaal voorkomen. De
grootste vermindering van het aantal verwachte ziektegevallen door
ventileren wordt berekend bij respectievelijk de nachtclub en de kleine
en grote concertzaal.
In regelgeving en richtlijnen worden verschillende eenheden gebruikt
voor de minimale ventilatiecapaciteit in een ruimte. Om een vergelijking
Pagina 9 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

mogelijk te maken is voor elk scenario de ventilatiehoeveelheid naar
dezelfde eenheden omgerekend. Hieruit blijkt dat de ventilatiewaarde uit
de Tijdelijke regeling maatregelen (Trm) COVID-19, afkomstig uit de
inmiddels vervallen Drank- en horecawet, lager is dan de minimale eisen
uit het Bouwbesluit 2012 ‘bestaande bouw’ (de laagste
ventilatiehoeveelheid liter/seconden/persoon in dit rapport; 2 L/s/p)
voor de nachtclub en beide concertzalen. Voor het theater is de waarde
lager dan de minimale ventilatiecapaciteit uit Bouwbesluit 2012
‘nieuwbouw’ (4 L/s/p). Dit komt doordat de Trm COVID-19 uitgaat van
vloeroppervlak en het Bouwbesluit van het maximaal aantal personen in
de ruimte. In de gekozen scenario’s zijn er veel mensen per
vloeroppervlak waardoor de minimale ventilatie-eisen uit het
Bouwbesluit vooral in de nachtclub tot een hogere ventilatiehoeveelheid
leidt. Het is aan te bevelen te bepalen voor welke horecagelegenheden
de Trm COVID-19 lager is dan de geldende eisen uit het Bouwbesluit
zodat bekend is wat de hoogste ventilatie-eis is.
In dit briefrapport wordt geen optimale ventilatiewaarde bepaald aan de
hand van een acceptabel risico. Welk risico acceptabel is, is namelijk een
beleidsafweging. Daarbij worden ook andere aspecten meegenomen,
zoals comforteisen, (onderhouds)kosten en klimaatdoelstellingen (in
verband met het energiegebruik). Ook is het belangrijk om voorzichtig
te zijn bij het vertalen van de berekeningen naar betekenissen voor de
praktijk. Het model doet namelijk bepaalde aannames. Zoals de
aanwezigheid van een besmet persoon met een bepaalde uitscheiding
van het virus, direct ideale menging van aerosolen in de gehele ruimte
en continu in de gehele ruimte dezelfde homogene luchtverversing.
Hierdoor is een onder- of overschatting van het risico mogelijk. Ook zijn
andere transmissieroutes, zoals transmissie binnen 1,5 meter (directe
transmissie), niet meegenomen waardoor het niet mogelijk is te bepalen
hoe groot de rol is van aerogene transmissie in de totale verspreiding.
Deze risicoschatting geeft voor de gekozen scenario’s wel inzicht in het
effect van verschillende ventilatiehoeveelheden op het verwachte aantal
ziektegevallen via aerogene transmissie van SARS-CoV-2.

Pagina 10 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

1

Inleiding

1.1

Aanleiding
Het ministerie van VWS heeft het RIVM gevraagd of het ‘AirCoV2-model’
gebruikt kan worden voor het beantwoorden van de Kamermotie van
mw. Agema. In de aangenomen Kamermotie van mw. Agema (nr. 1352,
7 juli 2021) staat het volgende: “verzoekt de regering, te onderzoeken
of de huidige ventilatierichtlijnen in het Bouwbesluit voor scholen,
horeca, winkels, kantoren, bedrijven et cetera toereikend zijn om
verspreiding van het coronavirus tegen te gaan”.
Voor het beantwoorden van deze vraag is het noodzakelijk te bepalen
wat ‘toereikend’ is. Er is echter geen norm voor een ‘acceptabel risico’
op aerogene transmissie van SARS-CoV-2 via aerosolen waaraan men
ventilatie volgens het Bouwbesluit zou kunnen toetsen (Morawska et al.,
2021; Traversari et al., 2021). In overleg met het ministerie van VWS is
daarom besloten om in dit briefrapport alleen inzicht te geven in het
effect van verschillende ventilatiehoeveelheden op het beperken van
aerogene transmissie van het coronavirus SARS-CoV-2. Hiervoor wordt
met behulp van het AirCoV2-model berekend wat het verwachte aantal
ziektegevallen is bij gekozen scenario’s in ruimtes zoals genoemd in de
Kamermotie. Ziektegevallen worden in dit rapport gedefinieerd als
symptomatische personen met COVID-19. Het is van belang de
resultaten en conclusies juist te interpreteren: de resultaten kunnen niet
zonder meer worden vertaald naar andere praktijksituaties. Door de
gemaakte aannames is er bovendien een mate van onzekerheid
waardoor voorzichtigheid bij het maken van interpretaties en
beleidskeuzes noodzakelijk is.

1.2

Gehanteerde definities
In dit rapport wordt onder aerogene transmissie verstaan:
Indirecte transmissie via zwevende infectieuze virusdeeltjes in aerosolen
die over langere afstanden en tijd door de lucht kunnen worden
verspreid. Transmissie is ook mogelijk als de bron niet meer in de
ruimte aanwezig is of als iemand de gehele tijd op ruime afstand
(meerdere meters, andere kant van de ruimte) van een besmettelijke
persoon is geweest, in Engelstalige literatuur ook wel ‘long-range
airborne route’ genoemd. Aerogene transmissie kan ook plaatsvinden
naar een andere ruimte via een ventilatiesysteem. Voorbeelden van
infectieziekten waarbij aerogene transmissie een voorname rol speelt,
zijn mazelen, tuberculose en waterpokken.
In sommige wetenschappelijke artikelen wordt ook de term
‘aerosoltransmissie’ gebruikt. Aerosoltransmissie is echter niet hetzelfde
als aerogene transmissie. In dit rapport wordt alleen bovenstaande
definitie van aerogene transmissie gehanteerd en niet de term
aerosoltransmissie die gedefinieerd kan worden als:
Elke vorm van overdracht door infectieuze aerosolen, waarbij ook
aerosolen geïncludeerd worden die vanwege de afmeting relatief kort
blijven zweven. Alleen grotere druppels >60-100 µm die (vrijwel) direct
naar de grond gaan worden uitgesloten. Onder aerosoltransmissie valt
Pagina 11 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

daardoor zowel ‘aerogene transmissie’ als ‘directe transmissie’ door
nabij contact waarbij infectieuze aerosolen onderdeel zijn van de
zogenaamde ‘druppelwolk’ die onder meer tijdens praten, schreeuwen of
zingen uitgescheiden wordt.
In bijlage 1 is een overzicht van alle definities opgenomen. Deze
definities zijn afkomstig van Aerogene transmissie SARS-CoV-2 | LCI
richtlijnen (rivm.nl), Ventilatie en COVID-19 | LCI richtlijnen (rivm.nl) en
Verslag werkconferentie Ventilatie en COVID-19 | Overige |
Gezondheidsraad.
1.3

Kader onderzoek
De internationale consensus is dat besmettingen voornamelijk
plaatsvinden door directe transmissie: overdracht van SARS-CoV-2
dichtbij een besmettelijk persoon, meestal tot een afstand van ongeveer
1,5 meter (WHO, 2021a; CDC, 2021; RIVM, 2021). Aerogene
transmissie kan een grote(re) rol spelen in ruimtes met geen of
‘onvoldoende’ ventilatie, vooral als grote groepen mensen langdurig in
deze ruimte verblijven. Ventilatie in publieke settings, zoals winkels,
kantoren en uitgaansgelegenheden, heeft vooral effect op het
voorkómen van aerogene transmissie. Het effect van ventilatie op
directe transmissie – ook via aerosolen – lijkt door de korte afstand
beperkt of afwezig (Liu et al., 2017; Deng et al., 2021).
Het AirCoV2-model wordt gebruikt om in te schatten in hoeverre
aerogene transmissie plaatsvindt en hoeveel risicoreductie optreedt door
ventileren. In dit briefrapport is echter niet naar andere
transmissieroutes, zoals directe transmissie en transmissie via
oppervlakken, gekeken. Het is dus niet mogelijk op basis van dit
briefrapport te concluderen dat aerogene transmissie in een bepaalde
situatie een belangrijke(re) rol heeft ten opzichte van andere routes.
Ook wordt er geen uitspraak gedaan over een optimale
ventilatiewaarde. Dit is een beleidskeuze waarbij het noodzakelijk is ook
andere aspecten mee te wegen, zoals (onderhouds)kosten, comforteisen
en klimaatdoelstellingen in verband met het energiegebruik. Ook geven
de modelberekeningen alleen een inzicht in het effect van de
verschillende ventilatiewaarden in specifieke situaties, waarbij mensen
worden blootgesteld aan virus afkomstig van één besmettelijke persoon
(index) (zie hoofdstuk 3 ‘Scenario’s’). Voor iedere situatie heeft het
RIVM aannames gedaan (zie hoofdstuk 2 ‘Toelichting AirCoV2-model’).
Het is niet mogelijk om de resultaten van een bepaalde setting één-opéén te vertalen naar andere settings omdat de omstandigheden kunnen
verschillen. De kans dat een index aanwezig is in de binnenruimte, of
dat er meerdere indices aanwezig zijn, wordt niet meegenomen in de
berekening. Daarom wordt niets gezegd over de waarschijnlijkheid
waarmee het gekozen scenario optreedt.

Pagina 12 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

2

Toelichting AirCoV2-model

Met het AirCoV2-model is het risico op het krijgen van COVID-19 via
aerogene transmissie in een bepaalde binnenruimte berekend. Dit
theoretische risico is berekend voor in de ruimte aanwezige personen,
die gedurende een bepaalde tijd werden blootgesteld aan aerosolen met
het SARS-CoV-2-virus die door één besmettelijke persoon via
uitademen, praten, hard praten (schreeuwen) en/of zingen werden
uitgestoten. Hoesten en niezen werden buiten beschouwing gelaten
omdat werd uitgegaan van een a- of presymptomatische index.
Het AirCoV2-model werd ontwikkeld door Schijven et al. (2021) en
maakt gebruik van literatuurgegevens over hoeveelheden uitgestoten
aerosolen. Het AirCoV2-model schat het aantal virusdeeltjes waaraan
mensen vervolgens worden blootgesteld (dosis) door inademing van
druppels met het virus. Vervolgens wordt het risico om COVID-19 te
krijgen geschat op basis van dosis en een dosis-responsmodel. Een
nadere toelichting op het AirCov2-model is te lezen in Schijven et al.
(2021).
Binnen het AirCov2-model gebruikte kwantitatieve microbiologische
risicoschatting (QMRA) worden alle stappen (gevarenidentificatie,
schatten van blootstelling, gevaren- en risicokarakterisering) expliciet
beschouwd en aangegeven. Dit in tegenstelling tot het Wells-Rileymodel,
een model dat ook regelmatig gebruikt wordt voor het berekenen van de
kans op een besmetting (Traversari et al., 2021). Het Wells Riley-model
hanteert een afhankelijkheid van de kans op een besmetting van de
toegevoerde luchthoeveelheid gebruikmakend van een zogenaamde
‘quanta-variabele’. De quanta-variabele in het Wells-Rileymodel omvat
een groot aantal aspecten, zoals onderscheid in transmissieroute en
omgevingsfactoren, die niet altijd expliciet worden weergegeven en per
situatie sterk kunnen verschillen. Hierdoor is het niet verantwoord om
de hoeveelheid quanta uit een specifieke casus in een andere situatie
toe te passen. Een QMRA is daarentegen gebaseerd op expliciete
schatting van de blootstelling en op een dosisresponsrelatie. De
uitkomsten zijn daarmee generieker (Traversari et al., 2021).
De Monte Carlo berekeningen met het AirCoV2-model werden in
Mathematica (versie 12.2., Wolfram Inc., IL, USA) uitgevoerd.
2.1

Aannames
Het AirCoV2-model doet de volgende aannames:
- Er is één index die virusdeeltjes uitstoot in de ruimte aanwezig.
- De besmettelijke persoon verkeert op dag nul van het krijgen
van symptomen, dat is het moment waarbij gemiddeld genomen
de virusuitscheiding het hoogst is. De virusconcentratie in de
aerosolen is gebaseerd op metingen van het RIVM aan
patiëntmateriaal van begin 2020 (Schijven et al., 2021). Het
geometrisch gemiddelde van deze virusconcentratie bedraagt
32 miljoen RNA-kopieën per milliliter aerosol. Vergeleken met
literatuurgegevens, inclusief die over de deltavariant, is dit een
realistische schatting. Hierbij moet tevens gerealiseerd worden
dat 95% van de virusconcentratie verspreid is over vijf ordes van
Pagina 13 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

-

-

-

-

-

-

grootte (van ongeveer 105 tot 1010 virusdeeltjes per ml aerosol).
Virusdeeltjes zijn hier gemeten als RNA-kopieën door middel van
PCR.
De infectieuze aerosolen zijn direct volledig gemengd in de lucht
in de binnenruimte.
De ventilatie is in de gehele ruimte hetzelfde (homogeen). Verse
lucht wordt toegevoerd en direct volledig gemengd met
verontreinigde lucht in de ruimte, inclusief infectieuze aerosolen,
en homogeen afgevoerd.
Het model neemt aan dat de uitgestoten aerosolen zeer snel
reduceren tot een derde van de oorspronkelijke diameter ten
gevolge van verdamping, hetgeen gebeurt bij een relatieve
luchtvochtigheid van minder dan 67%. Deze aerosolen zijn klein
genoeg om in de lucht te blijven zweven.
Het model houdt rekening met inactivatie van het virus, maar
over een tijdsbestek van enkele uren is de inactivatie
verwaarloosbaar klein.
De ademhaling van de blootgestelde personen is de gehele
verblijfstijd een rustademhaling. In specifieke gevallen,
bijvoorbeeld wanneer personen langdurig dansen, kan dit leiden
tot een onderschatting van het risico.
Het model schat een dosis: het aantal ingeademde virusdeeltjes.
Daarbij worden de aantallen virus RNA-kopieën omgerekend naar
aantallen infectieuze virusdeeltjes.
Op basis van de geschatte dosis wordt met een
dosisresponsrelatie het risico om COVID-19 te verkrijgen
berekend. Het verwacht aantal ziektegevallen betreft personen
met symptomen.
Voor zowel de omrekening van RNA-kopieën naar infectieuze
virusdeeltjes en de dosisresponsrelatie worden conservatieve
waarden toegepast (Schijven et al., 2021). Conservatief wil hier
zeggen: uitgaande van een voor de mens ongunstig scenario,
dus een relatief hoog risico.
Voor wat betreft de personen die worden blootgesteld is
aangenomen dat 71% beschermd is tegen ziekte door vaccinatie
of door een eerder doorgemaakte infectie (Tweede Kamer
Briefing, 18 augustus 2021).

Deze aannames zijn een versimpeling van de vaak complexe
omstandigheden in de praktijk. De resultaten in dit rapport kunnen
daarom afwijken in praktijksituaties. Voorzichtigheid met de vertaling
naar de praktijk is daarom noodzakelijk.

Pagina 14 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

3

Scenario’s

3.1

Locaties
In de Kamermotie worden verschillende publieke settings genoemd:
“(…) scholen, horeca, winkels, kantoren, bedrijven et cetera.” Voor elk
van deze settings is voor een bepaalde situatie een berekening
gemaakt. De term ‘bedrijven’ is daarbij breed geïnterpreteerd,
aangezien supermarkten, horeca en veel kantoren ook bedrijven zijn.
Gezien de internationale consensus dat aerogene transmissie vooral in
ruimtes plaatsvindt waar veel mensen bij elkaar komen in een
binnenruimte met onvoldoende ventilatie is ervoor gekozen
verschillende uitgaansgelegenheden (nachtclub, theater, kleine en grote
concertzaal) op te nemen met verschillende afmetingen en veel mensen
per vloeroppervlak (m²). De gekozen afmetingen en capaciteit van de
ruimte zijn gebaseerd op (online) beschikbare informatie over de
verschillende settings. In de berekening is uitgegaan van een volledige
bezetting van de ruimte (100% capaciteit). In tabel 1 is de lijst met de
doorgerekende settings en afmetingen van de ruimte weergegeven.

Ruimte

Tabel 1 Overzicht afmetingen en capaciteit per locatie

Nachtclub/bar
Theater
Grote concertzaal
Kleine concertzaal
Vergaderruimte
Kantoorruimte
Klaslokaal (VO)
Supermarkt
3.2

Hoogte
(m)

Vloeroppervlak
(m²)

Inhoud
(m³)

Maximum
aantal
personen

3,5
10,0
17,0
4,0
3,0
3,0
3,0
3,0

150,0
600,0
2.623,0
105,0
40,5
25,2
54,0
1.450,0

525,0
6.000,0
44.591,0
420,0
121,5
75,6
162,0
4.400,0

550,0
725,0
5.500,0
250,0
16,0
4,0
30,0
290,0

Maximum
aantal
personen
per m²
3,7
1,2
2,1
2,4
0,37
0,12
0,54
0,2

Index (aerosolvorming en uitscheiding)
De mate van aerosolvorming is berekend aan de hand van de activiteit
van de index (zie tabel 2). Uit literatuur is bekend dat de hoeveelheid
aerosolvorming verschilt per activiteit (Schijven et al., 2021; zie
figuur 1). Bij rustig ademen produceert iemand minder aerosolen dan bij
praten. Zingen zorgt voor de meeste aerosolvorming, gevolgd door
schreeuwen.
In de scenario’s is gekozen voor verschillende percentages voor deze
activiteiten: praten, schreeuwen en zingen. De percentages verschillen
per locatie. Rustig ademen vindt plaats op momenten waarop geen van
de bovengenoemde activiteiten plaatsvindt (overgebleven percentage),
hieronder valt onder meer drankje drinken, luisteren, lezen, typen,
rondkijken of -lopen. Uitgangspunt was om tijdens de verblijfstijd in de
ruimte een zo realistisch mogelijk scenario te gebruiken. Het was de
bedoeling om de gekozen percentages te onderbouwen met informatie
Pagina 15 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

uit de literatuur. Na een korte literatuurstudie en contact met
deskundigen (gedragspsychologen en logopedisten) is hierover echter
geen recente literatuur gevonden. In de scenario’s is het uitgangspunt
dat de besmettelijke index en de blootgestelde personen de hele
verblijfsduur in de ruimte aanwezig zijn. Activiteiten in aangrenzende
ruimtes, bijvoorbeeld garderobe, wc-bezoek of verblijf in de lobby na de
voorstelling, zijn niet meegenomen.
Ruimte

Tabel 2 Verblijfsduur en activiteiten van de index per locatie.

Index

Nachtclub/bar
Theater (voorstelling)
Grote concertzaal
Kleine concertzaal
Vergaderruimte
Kantoorruimte
Klaslokaal (VO)
Supermarkt

bezoeker
bezoeker
bezoeker
bezoeker
werknemer
werknemer
leerling
klant

Verblijfs- Ademen
duur
3,0 uur
40%
3,0 uur
85%
3,0 uur
40%
3,0 uur
40%
1,0 uur
70%
6,0 uur
70%
5,0 uur
90%
0,12 uur
90%

Praten

Schreeuwen

Zingen

10%
10%
10%
10%
30%
30%
10%
10%

30%
5%
30%
30%
0%
0%
0%
0%

20%
0%
20%
20%
0%
0%
0%
0%

Figuur 1 Boxplot van de aerosoluitstoot (totaal aerosol volume in picoliters per
minuut) van de index in elke locatie. Deze is afhankelijk van de verhouding
ademen/praten/schreeuwen/zingen in het gekozen scenario. De boxplots geven
de mediane waarde aan (witte lijn), het 25- en 75-percentiel (box) en de
minimum en maximum waarde (whiskers).

3.3

Ventilatiecapaciteit
De minimale ventilatiecapaciteit is berekend aan de hand van het
maximaal aantal personen dat op de locatie aanwezig mag zijn
(Bouwbesluit, 2012; artikelen 1.2, 3.29 en 3.38). Bij de berekeningen is
het uitgangspunt dat elke locatie voldoet aan de genoemde waarden en
dat de gehele tijd de volledige capaciteit in dezelfde ruimte wordt benut.
In tabel 3 zijn de volgende ventilatiewaarden uit regelgeving en
richtlijnen in de berekening meegenomen:
Pagina 16 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

-

-

-

Geen ventilatie (0 liter/seconden/per persoon; L/s/p). Dit is niet
toegestaan in Nederland voor verblijfsruimtes. Er is voor gekozen
om deze waarde mee te nemen om het effect van de ventilatieeis in het Bouwbesluit 2012 voor ‘bestaande bouw’ te kunnen
duiden.
Bouwbesluit 2012 ‘bestaande bouw’. Voor de gekozen locaties
variërend tussen 2,12 en 3,44 L/s/p.
Bouwbesluit 2012 ‘nieuwbouw’ (vanaf 2012). Afhankelijk van de
locatie variërend tussen 4 en 6,5 L/s/p.
Verschillende sectorspecifieke (Arbo)richtlijnen. Voor
horeca/podia/theater is hiervoor de ‘Ventilatierichtlijn voor
evenementen’ genomen van BBA Binnenmilieu (6,5 L/s/p) en de
waarde opgenomen in de ‘Tijdelijke regeling maatregelen COVID19’ voor horecalokaliteiten (3,8 x 10-³ m³/s per m²
vloeroppervlakte; voorheen opgenomen in de Drank- en
horecawet). Mogelijk vallen niet alle genoemde
uitgaansgelegenheden onder ‘horecalokaliteiten’, maar om te
vergelijken is voor alle uitgaansgelegenheden deze waarde
meegenomen. Voor scholen is de minimale waarde uit de
Arbocatalogus (≥6 L/s/p) meegenomen en voor
kantoren/vergaderruimte de adviezen van het Arboportaal
(8,3 L/s/p).
WHO-advies voor alle publieke settings en thuissituaties
(10 L/s/p), gericht op het beperken van COVID-19 (WHO,
2021b).
Tot slot is voor elke situatie ook het effect van een ventilatievoud
van 30 per uur (30 ACH) berekend. Dit wordt gezien als een
(extreem) hoge ventilatievoud. Voor de meeste locaties is dit niet
een realistische ventilatievoud. De waarde is gekozen om
inzichtelijk te maken wat een (zeer) hoge ventilatievoud voor
effect heeft op het beperken van aerogene transmissie.

Omrekeningen van de verschillende ventilatiewaarden uit de regelgeving
en richtlijnen wordt besproken in paragraaf 4.2 van de ‘Resultaten’ en in
bijlage 2.

Pagina 17 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Ruimte

Nachtclub/bar
Theater
(voorstelling)
Grote
concertzaal
Kleine
concertzaal
Vergaderruimte
Kantoorruimte
Klaslokaal (VO)
Supermarkt

Tabel 3 Verschillende ventilatiewaarden per locatie.

Geen
ventilatie
(L/s/p)
*

Bouwbesluit
bestaan
de bouw
(L/s/p)

Bouwbesluit
nieuwbouw
(L/s/p)

(Arbo)
richtlijnen

(L/s/p)

0
0

2,12
2,12

4
4

6,5
6,5

0

2,12

4

6,5

3,8 x 10-³

10

30

0

2,12

4

6,5

3,8 x 10-³

10

30

0
0
0
0

3,44
3,44
3,44
2,12

6,5
6,5
8,5
4

8,3
8,3
6
X

X
X
X
X

10
10
10
10

30
30
30
30

* Liter per seconden per persoon;
** Kubieke meter per seconden per vierkante meter;
*** ‘Air changes per hour’ (ventilatievoud per uur).

Pagina 18 van 43

Eisen
WHO
horecaloka- publieke
liteiten (Trm setting
COVID-19)
(m³/s/m²) (L/s/p)
**
3,8 x 10-³
10
3,8 x 10-³
10

‘hoge’
ventilatievoud/uur
(ACH)
***
30
30

RIVM-briefrapport 2021-0207

4

Resultaten

In dit hoofdstuk staan de resultaten van de risicoschatting voor de
verschillende scenario’s. In paragraaf 4.1 wordt het effect van de
verschillende ventilatiewaarden op het aantal ziektegevallen
weergegeven (aantal mensen dat naar verwachting ziek wordt door de
blootstelling). Dit betreft alleen de verwachte ziektegevallen door
aerogene transmissie en niet door andere transmissieroutes zoals
directe transmissie (transmissie dichtbij een besmettelijke persoon). In
paragraaf 4.2 worden de omrekeningen van de verschillende ventilatieeenheden besproken. In bijlage 2 staan alle berekeningen per locatie,
waarbij ook het gemiddeld risico per persoon wordt weergegeven.
4.1

Verwacht aantal ziektegevallen bij verschillende ventilatiehoeveelheden
Het risico (kans op symptomatische SARS-CoV-2-infectie via aerogene
transmissie) is hoger naarmate de verblijfsduur langer is. Bij een
langere verblijfsduur wordt er meer lucht ingeademd waardoor er een
hogere dosis aan virusdeeltjes kan worden opgenomen. De risico’s
nemen af als de ventilatie toeneemt, omdat door ventileren de
binnenlucht met eventueel aanwezige virusdeeltjes worden verdund
(resulterend in een lagere concentratie en lagere ingeademde dosis)
door de toevoer van verse buitenlucht. Een lagere dosis leidt tot een
kleinere kans op ziekte.
Vermenigvuldiging van het risico met het aantal blootgestelde personen
geeft een schatting van het verwachte aantal COVID-19-ziektegevallen.
Het aantal ziektegevallen kan een getal kleiner dan 1 zijn (als 1/risico
groter is dan het aantal personen; het risico is niet nul). Bijvoorbeeld,
bij een verwacht aantal ziektegevallen van 0,1 zijn tien identieke
situaties met blootstelling aan het virus nodig voor één verwacht
ziektegeval.
Figuren 2a en 2b tonen het verwachte aantal ziektegevallen door
aerogene transmissie per ruimte als functie van ventilatie
(liter/seconde/persoon). Het aantal verwachte ziektegevallen is het
hoogst in de nachtclub en het laagst in de supermarkt. Naast de
verwachting dat het aantal ziektegevallen hoger is naarmate de
verblijfsduur langer is, speelt nu ook het aantal blootgestelde personen
mee. Hoe meer personen worden blootgesteld, des te meer
ziektegevallen er verwacht kunnen worden.
Meer ventilatie leidt tot lagere aantallen ziektegevallen en dit effect
blijkt niet lineair: De afname van het aantal ziektegevallen is minder
sterk naarmate de ventilatie hoger is. De afname van het verwachte
aantal ziektegevallen is groter van 0 liter/seconde/persoon (L/s/p; geen
ventilatie) naar 4 L/s/p dan van 4 L/s/p naar 10 L/s/p. Voor de ruimtes
waarin het verwachte aantal ziektegevallen al laag is voor de situatie
zonder ventilatie (ventilatie=0), zoals in kantoren, vergaderruimtes en
supermarkten, is de risicoreductie van het aantal verwachte
ziektegevallen zelfs bij 10 L/s/p (WHO) laag. Er worden in dat geval
sowieso weinig personen blootgesteld en tevens is de ventilatie in
Pagina 19 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

volume per tijd laag, want er zijn maar weinig personen aanwezig. De
kans op aerogene transmissie blijft echter ook bij 30 ACH voor alle
locaties aanwezig (zie bijlage 2).
In het theater is het verwachte aantal ziektegevallen lager dan 1,
ondanks dat er veel mensen in de ruimte aanwezig zijn (zie figuur 2b).
Dit komt door de grote inhoud van de ruimte ten opzichte van de andere
uitgaansgelegenheden en de beperkte aerosolvorming van de index
omdat er vooral wordt geluisterd (voornamelijk rustige ademhaling).
Het grootste aantal verwachte ziektegevallen via aerogene transmissie is
in de nachtclub, waar mensen dicht bij elkaar staan, gevolgd door de
beide concertzalen. Door te ventileren volgens Bouwbesluit ‘bestaande
bouw’ wordt het aantal verwachte ziektegevallen in de nachtclub
verlaagd van 8,4 naar 2,4 ziektegevallen. Bij ventileren volgens de
waarde uit de ventilatierichtlijn voor evenementen worden gemiddeld
1,1 ziektegevallen verwacht en bij het volgen van het WHO-advies 0,82
ziektegevallen. Bij de laatste situatie is er een ventilatievoud/uur
van 38; de binnenlucht wordt steeds in minder dan 2 minuten geheel
ververst door buitenlucht. Dit is een extreme luchtverversing.

Pagina 20 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Figuur 2 Verwachte aantal ziektegevallen per ruimte als functie van ventilatie
(liter/seconde/persoon) gesplitst naar ruimtes met meer (a) en minder (b) dan
één verwachte ziektegeval. Let op: de y-as voor figuur 2a heeft een andere
schaal dan figuur 2b.

4.2

Omgerekende ventilatie-eenheden
In de vorige paragraaf is de ventilatie per liter/seconden/persoon
weergegeven. Deze eenheid wordt onder meer gebruikt in het
Bouwbesluit en het WHO-advies. De adviezen in het Arboportaal worden
echter weergegeven in m³ per uur per persoon (m³/u/p) en in de
Tijdelijke regeling maatregelen (Trm) COVID-19 is voor
horecalokaliteiten de eenheid m³/s per m² vloeroppervlak (afkomstig uit
Pagina 21 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

de vervallen Drank- en horecawet) opgenomen. Tot slot is er ook nog de
ventilatievoud per uur (‘air changes per hour’; ACH). Al deze eenheden
zijn omgerekend naar L/s/p en vice versa. Hierdoor is een vergelijking
tussen de geadviseerde ventilatiewaarden mogelijk. In bijlage 2 worden
alle omrekeningen per locatie weergegeven.
Opvallend is de omrekening van de ventilatiewaarde uit de Trm Covid19. Deze waarde is opgenomen in de tijdelijke regeling omdat de
minimale ventilatie-eis in het Bouwbesluit voor horecalokaliteiten lager
zou zijn (Volkskrant, 29 juli 2021; Telegraaf 29 juli 2021; Amendement
TK). Echter, voor de nachtclub en concertzalen is dat niet het geval. Uit
deze omrekeningen blijkt dat de waarden in de Trm COVID-19 voor de
nachtclub en voor de grote en kleine concertzaal lager is dan
Bouwbesluit 2012 ‘bestaande bouw’. Alleen voor theater is de waarde uit
de Trm COVID-19 iets hoger dan voor ‘bestaande bouw’, maar lager dan
Bouwbesluit ‘nieuwbouw’. Dit komt doordat het bouwbesluit uitgaat van
het aantal mensen in de ruimte en niet van het vloeroppervlak. Een deel
van de hier beschreven uitgaansgelegenheden wordt mogelijk niet
gezien als horecalokaliteit en valt daardoor niet onder de Trm COVID19. Omdat de hoogste eis geldt (pm ministerie BZK), zal voor
horecalokaliteiten waar relatief veel mensen per m² zijn toegestaan
(bijvoorbeeld cafés) naar verwachting het Bouwbesluit leidend zijn.
Uit de omrekeningen blijkt verder dat er grote verschillen zijn tussen de
gekozen settings als gekeken wordt naar ventilatievoud per uur (ACH).
Voor de nachtclub is de ACH 15 als de ventilatie-eis voor Bouwbesluit
‘nieuwbouw’ wordt aangehouden en ACH 38 als het WHO-advies wordt
gevolgd. Dit is hoger dan de extreme ACH van 30. Voor de
kantoorruimte is de ACH 1,2 voor Bouwbesluit ‘nieuwbouw’ en 1,9 als
het WHO-advies wordt gevolgd.

Pagina 22 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

5

Discussie

Effect van ventileren op aerogene transmissie
Uit de berekeningen met het AirCoV2-model blijkt dat meer ventileren
zorgt voor een lager risico op aerogene transmissie. Echter, het effect
van ventileren op het beperken van het aantal verwachte ziektegevallen
via aerogene transmissie is niet lineair: het effect van ‘geen ventilatie’
naar ventileren met 2 L/s/p is het grootst en vermindert naarmate meer
wordt geventileerd. Vooral bij locaties waar veel mensen per m² zijn en
waar de mensen enige uren verblijven, heeft ventileren het grootste
effect op het verwachte aantal ziektegevallen via aerogene transmissie.
Dit is in overeenstemming met de internationale consensus over
situaties waar aerogene transmissie van SARS-CoV-2 kan plaatsvinden
(RIVM, 2021; WHO, 2021a; CDC, 2021). Uit de berekeningen blijkt ook
dat ventileren het risico op aerogene transmissie kan beperken maar
niet geheel voorkomen.
Voor de kantoor- en vergaderruimte, en vooral bij een besmettelijke
klant in de supermarkt, is er een beperkt effect van hogere
ventilatienormen (in L/s/p) dan de eisen uit het Bouwbesluit op het
verlagen van het verwachte aantal ziektegevallen. Dit komt omdat in
een ruimte met weinig personen er sowieso weinig ziektevallen te
verwachten zijn en tevens de ventilatie in L/s/p omgerekend naar aantal
luchtverversingen per uur ook laag zal zijn. In het scenario van de
supermarkt is het verblijf van de index in de ruimte maar kort
(7 minuten), waardoor ook de blootstelling aan infectieuze aerosolen
kort is en de kans op aerogene transmissie lager is. Let wel, dit betekent
niet dat ventileren niet noodzakelijk is voor deze locaties. In dit
onderzoek is alleen gekeken naar het effect van ventilatie op aerogene
transmissie van SARS-CoV-2 voor enkele gekozen scenario’s. Hiervoor
zijn aannames gedaan die mogelijk tot een onderschatting van het risico
kunnen leiden. Daarnaast is ventileren ook van belang voor het afvoeren
van onder meer vluchtige organische stoffen (VOS), fijnstof en geuren
(Gezondheidsraad, 2010).
Ventilatie volgens de Tijdelijke regeling maatregelen COVID-19
versus het Bouwbesluit
De ventilatiewaarde in de Trm COVID-19 voor de nachtclub en beide
concertzalen zijn lager dan Bouwbesluit ‘bestaande bouw’. Dit komt
omdat in de Trm COVID-19 uitgegaan wordt van ventilatie per m² in
plaats van ventilatie per persoon. Voor bijvoorbeeld restaurants kan de
waarde wel hoger zijn dan Bouwbesluit ‘nieuwbouw’. Er kan worden
berekend tot hoeveel mensen per m² de Trm COVID-19 hoger is dan het
Bouwbesluit. Dit valt echter buiten de scope van dit rapport. Verder
blijkt uit de omrekeningen dat het WHO-advies van 10 L/s/p voor
publieke settings tot een zeer hoge ventilatiehoeveelheid kan leiden; tot
38 ACH voor de nachtclub. Dit komt neer op een continue verversing
van de gehele binnenlucht van de ruimte in minder dan 2 minuten. Ter
vergelijking, de WHO adviseert in hetzelfde adviesdocument voor
zorginstellingen waar aerosolproducerende handelingen worden
uitgevoerd een minimale ventilatievoud/uur van 12 (WHO,2021b). Let
wel, we gaan er in dit rapport van uit dat de gekozen settings voldoen
Pagina 23 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

aan het Bouwbesluit: de minimale ventilatiecapaciteit is afgestemd op
het maximaal aantal personen dat in de ruimte mag zijn. Of dit ook
overeenkomt met de praktijk is geen onderdeel van de
onderzoeksvraag.
Aannames en beperkingen van het onderzoek
In hoeverre een bepaalde ventilatiehoeveelheid ‘toereikend’ is wordt niet
beantwoord met dit rapport (zie ook paragraaf 1.3). Dit is een
beleidskeuze waarvoor ook andere aspecten meegewogen moeten
worden, zoals (onderhouds)kosten, comforteisen en
klimaatdoelstellingen. Ook dient meegewogen te worden dat voor het
maken van de berekeningen aannames gedaan zijn die mogelijk tot een
onder- of overschatting van het risico kunnen leiden. De aanname dat er
directe menging van infectieuze aerosolen is, kan vooral voor grote
ruimtes (zoals theater en grote concertzaal) invloed hebben op de
resultaten. De aanname dat het virus zich direct na emissie volledig
homogeen over de ruimte verspreidt, leidt enerzijds tot een
onderschatting van de blootstelling van personen in de directe omgeving
van de index, waar de concentraties in werkelijkheid hoger zullen zijn
dan het ideaal-gemengde model voorspelt. Studies laten zien dat
virusconcentraties in een zone vlak rond de uitscheider tot een factor
10-100 hoger kunnen zijn (sterk afhankelijk van de afstand tot de
uitscheider) (Fierce et al., 2021; Cortellessa et al., 2021). Anderzijds
zullen blootstelling en risico voor personen op grotere afstand van de
index overschat worden.
In het algemeen kan beredeneerd worden dat de aanname van goede
menging redelijker is in geval van kleine ruimtes en dat de
onnauwkeurigheid van de aanname toeneemt als de ruimte groter
wordt. Daarnaast zal de aanname beter zijn in het geval de index en de
blootgestelde persoon zich door de ruimte bewegen. Ook kan worden
verondersteld dat niet alleen deze beweging tot een betere menging van
de lucht leidt, maar ook dat door de beweging de concentratie die de
blootgestelde persoon inademt onder deze omstandigheden meer
uitmiddelt. Hierdoor zal deze situatie dichter bij de ideaal-gemengde
concentratie liggen. De aanname van goede menging van de
binnenlucht kan ook leiden tot een optimistischer inschatting van de
efficiëntie van de verwijdering van virus door ventilatie, wat dan weer
een onderschatting van de gemiddelde blootstelling in een ruimte tot
gevolg heeft.
Voor deze berekening is uitgegaan van één presymptomatische index
die veel virusdeeltjes uitscheidt. Deze aanname met betrekking tot
virusuitscheiding kan worden gezien als een ‘nadelig scenario’. De kans
dat een dergelijke index in de beschreven ruimtes aanwezig is, hangt af
van de epidemiologische situatie op dat moment. Het valt echter buiten
de scope van dit onderzoek om de kans dat een dergelijke index
aanwezig is te berekenen. Het is ook mogelijk dat in de ruimte twee of
meer indices aanwezig zijn. Afhankelijk van de virusuitscheiding van
deze personen kan daardoor in die situaties het verwachte aantal
ziektegevallen via aerogene transmissie, maar ook via directe
transmissie, in de praktijk hoger zijn.

Pagina 24 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Het was niet mogelijk op basis van literatuur of deskundigen vast te
stellen hoeveel mensen op de gekozen locaties gemiddeld praten,
schreeuwen of zingen. Er is daarom een inschatting gemaakt wat een
realistisch scenario zou kunnen zijn. Het is mogelijk dat in de praktijk
een index meer of minder van deze activiteiten uitvoert. Echter,
extreme waarden die mogelijk de resultaten sterk kunnen beïnvloeden,
zoals 100% zingen gedurende de gehele verblijfstijd, werden als niet
realistisch beschouwd. Wel is er mogelijk meer aerosolvorming en ook
een grotere kans op transmissie bij personen die door veel bewegen
(dansen en springen bij een concert bijvoorbeeld) een snellere
ademhaling krijgen. Bijvoorbeeld bij een inspanning met hartslag van
120 kan de ademhaling 45 liter/minuut zijn, dat is 6 keer de
rustademhaling van 7,5 liter/min. In dat geval zou een blootgestelde
persoon een 6 keer hogere dosis ontvangen dan een persoon in rust
(Sajgalik et al., 2021). Echter, het effect van ventileren (vorm van de
curve in figuur 2) blijft hetzelfde.
Het AirCoV2-model beschrijft een situatie van alleen een volledige
menging van infectieuze aerosolen, waarbij een bepaalde
dosisresponsrelatie wordt aangenomen (Schijven et al., 2021). Directe
transmissie, maar ook andere transmissieroutes, worden niet
meegenomen. Vooral op plekken waar veel mensen dicht bij elkaar
staan (nachtclub, concertzaal) kan een index veel mensen binnen
1,5 meter besmetten en is directe transmissie naar verwachting de
voornaamste transmissieroute. Vanwege de hogere virusconcentratie
nabij de bron is verblijfstijd ook minder van belang. Zeker als de index
rondloopt in de ruimte kunnen hierdoor potentieel veel mensen worden
geïnfecteerd.
Vertaling naar de praktijk
Door de aannames en de gekozen situaties kunnen de resultaten alleen
gebruikt worden om inzicht te krijgen in het effect van ventilatie op het
beperken van aerogene transmissie. Uitspraken over de mate waarin
aerogene transmissie – al dan niet in relatie tot andere routes –
plaatsvindt, kunnen niet worden gedaan. Voor een beter inzicht in de rol
van de verschillende transmissieroutes en het effect van ventilatie op
het beperken van transmissie van SARS-CoV-2 zou via modellering het
infectierisico dichtbij de bron en de verdere verspreiding van de
‘druppelwolk’, vooral in grotere ruimtes, kunnen worden meegenomen.
Hierbij kan ook de invloed van luchtstromen op deze verspreiding
worden meegenomen. Dit is niet mogelijk met het AirCoV2-model.
Daarnaast kan meer inzicht verkregen worden in het infectierisico in de
praktijk door onder gecontroleerde omstandigheden virusdeeltjes te
meten in de lucht en te bepalen wat het effect van de verschillende
ventilatiehoeveelheden is op de virusconcentratie in de lucht. Tot slot
kan via (gecontroleerd) epidemiologisch onderzoek meer inzicht
verkregen worden in de effecten van verschillende ventilatiewaarden op
het beperken van (aerogene) transmissie.

Pagina 25 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Pagina 26 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

6

Conclusie

Op basis van het AirCoV2-model met de gedane aannames kan voor de
gekozen scenario’s het volgende geconcludeerd worden:
- Ventileren kan ziektegevallen via aerogene transmissie beperken
maar niet geheel voorkomen.
- De kans op aerogene transmissie is het hoogst in ruimtes zonder
ventilatie waar veel mensen per m² bij elkaar zijn. Dit
ondersteunt de huidige internationale consensus over situaties
waar aerogene transmissie kan plaatsvinden.
- Er is geen lineaire afname van het verwachte aantal
ziektegevallen door aerogene transmissie indien de
ventilatiewaarde in L/s/p wordt verhoogd. Het grootste effect van
ventilatie is tussen ‘geen ventilatie’ en de minimale eisen uit het
Bouwbesluit 2012 ‘bestaande bouw’ (2 L/s/p). Tussen
Bouwbesluit en het WHO-advies, en waardes daartussenin, wordt
het effect van de ventilatie op het verwachte aantal
ziektegevallen steeds minder.
- De ventilatie-eisen zoals opgenomen in de Tijdelijke regeling
maatregelen (Trm) COVID-19 kunnen voor horecagelegenheden
waar relatief veel mensen per m² mogen verblijven (bijvoorbeeld
cafés) lager zijn dan de minimale ventilatie-eisen uit het
Bouwbesluit 2012 voor ‘bestaande bouw’.
Het is niet mogelijk om op basis van de resultaten uit dit onderzoek aan
te geven welk risico acceptabel is en wat een optimale hoeveelheid
ventilatie is. Dit vraagt om beleidskeuzes waarbij ook andere
afwegingen nodig zijn, zoals over comfort, kosten van aanschaf en
onderhoud, en energiegebruik.

Pagina 27 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Pagina 28 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

7

Aanbevelingen

-

-

Voor horecagelegenheden bepalen wat de hoogste ventilatieeisen zijn door te berekenen vanaf welk aantal mensen per m²
de ventilatie-eisen van het Bouwbesluit hoger zijn dan de Trm
COVID-19.
Uitvoeren van praktijkonderzoek om de resultaten van deze
risicoschatting te verifiëren. Bijvoorbeeld door het uitvoeren van
luchtmetingen in een gecontroleerde setting, waarmee kan
worden bepaald wat het effect is van de verschillende
ventilatiehoeveelheden op het aantal virusdeeltjes in de lucht. En
mogelijk kan door (gecontroleerd) epidemiologisch onderzoek
inzichtelijk worden gemaakt wat het effect is van verschillende
ventilatiehoeveelheden op het beperken van (aerogene)
transmissie.

Pagina 29 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Pagina 30 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Literatuur

Alsved M, Matamis A, Bohlin R, Richter M, Bengtsson PE, Fraenkel CJ,
Medstrand P, Löndahl J (2020). Exhaled respiratory particles during
singing and talking, Aerosol Science and Technology, 54:11, 1245-1248,
Doi: 10.1080/02786826.2020.1812502.
Arbocatalogus Voortgezet Onderwijs. Programma van Eisen Frisse
Scholen 2021. Link: RVO Frisse Scholen (arbocatalogus-vo.nl)
Arboportaal. Onderwerp Luchtverversing. Link: Luchtverversing |
Arboportaal
BBA Binnenmilieu (2021). Voorstel ventilatierichtlijn evenementen.
Richtlijn voor de ventilatie bij evenementen waar er een risico is op
overdracht van COVID-19. Link
Bouwbesluit 2012. wetten.nl - Regeling - Bouwbesluit 2012 BWBR0030461 (overheid.nl)
CDC (2021). Scientific Brief: SARS-CoV-2 Transmission | CDC
Cortellessa G, Stabile L, Arpino F, Faleiros DE, van den Bos W,
Morawska L, Buonanno G (2021). Close proximity risk assessment for
SARS-CoV-2 infection. Science of The Total Environment, 794.
doi:10.1016/j.scitotenv.2021.148749
Deng X, Gong G, He X, Shi X, Mo L (2021). Control of exhaled SARSCoV-2-laden aerosols in the interpersonal breathing microenvironment
in a ventilated room with limited space air stability. Journal of
Environmental Sciences, 108, 175-187.
doi:https://doi.org/10.1016/j.jes.2021.01.025
Fierce L, Robey AJ, Hamilton C (2021). Simulating near-field
enhancement in transmission of airborne viruses with a quadraturebased model. Indoor Air. 31(6), 1843-1859. doi:10.1111/ina.12900
Gezondheidsraad (2010). Binnenluchtkwaliteit in basisscholen. Rapport
2010/06. Link
Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding (2021). Richtlijn COVID19, bijlage: Aerogene transmissie SARS-CoV-2. Onderbouwing van de
rol van aerogene transmissie van SARS-CoV-2 bij mens-tot-mens
transmissie. Link: Aerogene transmissie SARS-CoV-2 | LCI richtlijnen
(rivm.nl)
Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding (2021). Richtlijn COVID19, bijlage: Ventilatie en COVID-19. Link: Ventilatie en COVID-19 | LCI
richtlijnen (rivm.nl)

Pagina 31 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Liu L, Li Y, Nielsen PV, Wei J, Jensen RL (2017). Short-range airborne
transmission of expiratory droplets between two people. Indoor Air.
27:452-462. doi: 10.1111/ina.12314.
Morawska L, Allen J, Bahnfleth W, Bluyssen PM, Boerstra A, Buonanno
G, Cao J, Dancer SJ, Floto A, Franchimon F, Greenhalgh T, Haworth C,
Hogeling J, Isaxon C, Jimenez JL, Kurnitski J, Li Y, Loomans M, Marks G,
Marr LC, Mazzarella L, Melikov AK, Miller S, Milton DK, Nazaroff W,
Nielsen PV, Noakes C, Peccia J, Prather K, Querol X, Sekhar C,
Seppänen O, Tanabe SI, Tang JW, Tellier R, Tham KW, Wargocki P,
Wierzbicka A, Yao M (2021). A paradigm shift to combat indoor
respiratory infection. Science. 14;372:689-691. doi:
10.1126/science.abg2025.
Sajgalik P, Garzona-Navas A, Csécs I, Askew JW, Lopez-Jimenez F,
Niven AS, Johnson BD, Allison TG (2021). Characterization of Aerosol
Generation During Various Intensities of Exercise. Chest. 160:13771387. doi: 10.1016/j.chest.2021.04.041.
Schijven J, Vermeulen LC, Swart A, Meijer A, Duizer E, de Roda Husman
AM (2021). Quantitative microbial risk assessment for airborne
transmission of SARS-CoV-2 via breathing, speaking, singing, coughing,
and sneezing. Environmental health perspectives. 129, 047002.
Tijdelijke regeling maatregelen covid-19. Artikel 4.5; Ventilatienormen
horecalokaliteit. Link: wetten.nl - Regeling - Tijdelijke regeling
maatregelen covid-19 - BWBR0044416 (overheid.nl)
Traversari AAL, Brouwer A, Vermeulen L, Jacobs P, Maassen W, Schijven
J. (2021). Het Wells-Rileymodel bij SARS-CoV-2. Beperkingen en
toepassing. Ned Tijdschr Med Microbiologie. 29(29), 1.
World Health Organization. (2021a). Coronavirus disease (COVID-19):
How is it transmitted? (who.int).
World Health Organization (2021b). Roadmap to improve and ensure
good indoor ventilation in the context of COVID-19 (who.int).

Pagina 32 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Bijlage 1. Definities

Aerogene transmissie

Aerosoltransmissie

Aerosolen

Directe transmissie

Druppels

Indirecte transmissie via zwevende infectieuze
virusdeeltjes in aerosolen die over langere
afstanden en tijd door de lucht kunnen worden
verspreid. Transmissie is ook mogelijk als de bron
niet meer in de ruimte aanwezig is of als iemand
de gehele tijd op ruime afstand (meerdere
meters, andere kant van de ruimte) van een
besmettelijke persoon is geweest, in andere
Engelstalige literatuur ook wel ‘long-range
airborne route’ genoemd. Aerogene transmissie
kan ook plaatsvinden naar een andere ruimte via
een ventilatiesysteem. Voorbeelden van
infectieziekten waarbij aerogene transmissie een
voorname rol speelt zijn mazelen, tuberculose en
waterpokken.
Elke vorm van overdracht door infectieuze
aerosolen, waarbij ook aerosolen geïncludeerd
worden die vanwege de afmeting relatief kort
blijven zweven. Alleen grotere druppels >60-100
µm die (vrijwel) direct naar de grond gaan
worden uitgesloten. Onder aerosoltransmissie valt
daardoor zowel ‘aerogene transmissie’ als ‘directe
transmissie’ door nabij contact waarbij infectieuze
aerosolen onderdeel zijn van de zogenaamde
‘druppelwolk’ die onder meer tijdens praten,
schreeuwen of zingen uitgescheiden wordt.
Deze kunnen worden gedefinieerd als een
suspensie van vaste deeltjes in een gas. In dit
rapport zijn aerosolen afkomstig uit de
luchtwegen van een besmette persoon, waarbij de
content (virusdeeltjes) in staat is een andere
persoon te besmetten. Deze aerosolen kunnen
langdurig (meerdere uren) blijven zweven in de
lucht. Voor de duidelijkheid worden aerosolen
waarin voldoende infectieus virus aanwezig is
voor het besmetten van een persoon in dit
briefrapport ‘infectieuze aerosolen’ genoemd.
Overdracht van ziekteverwekkers vindt plaats
door nauw contact tussen de besmettelijke
persoon en één of meerdere andere personen.
Voorbeelden van directe transmissie zijn direct
contact (hand geven, zoenen, omhelzen),
seksuele transmissie en druppeltransmissie.
Met druppels worden zowel respiratoire druppels
als aerosolen bedoeld (ongeacht afmeting). Waar
relevant wordt specifiek gesproken over
(infectieuze) aerosolen of respiratoire druppels.

Pagina 33 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Druppeltransmissie
(‘druppelinfectie’)

Indirecte transmissie

Respiratoire druppels

Transmissieroute

Ventilatievoud (per uur)

Ventileren

Pagina 34 van 43

Directe transmissie van infectieuze
virusdeeltjes die zich bevinden in respiratoire
druppels en infectieuze aerosolen afkomstig uit de
luchtwegen en welke op korte afstand (meestal <
1,5 meter) via de lucht direct van de
geïnfecteerde persoon naar één of meerdere
andere personen wordt overgedragen. Hieronder
valt ook de druppelwolk of ‘spray’ die wordt
gevormd door onder meer niezen, hoesten,
praten en zingen. Er wordt verder geen
onderscheid gemaakt in druppelafmeting bij
directe transmissie zoals in sommige Engelstalige
publicaties wel wordt gehanteerd met de term
‘short-range airborne route’ voor druppels ≤ 10
µm of < 60 µm. Voorbeelden van infectieziekten
waarbij de zogenoemde druppeltransmissie een
voorname rol speelt zijn kinkhoest, influenza en
meningokokken-infectie.
Overdracht van ziekteverwekkers van de
besmettelijke persoon naar andere personen vindt
plaats via onder meer voedsel, water,
voorwerpen/oppervlakken of zwevende partikels
in de lucht (aerosolen), veelal over een langere
tijdspanne en/of afstand (aerogene transmissie).
De besmettelijke persoon (reservoir/bron) hoeft
niet meer aanwezig te zijn in de ruimte voor de
overdracht. Voorbeelden van indirecte transmissie
zijn transmissie via fomieten (besmette
voorwerpen, oppervlakken) en aerogene
transmissie.
Hier worden de grotere druppels onder verstaan
afkomstig uit de luchtwegen (WHO 2020) waarin
voldoende infectieus virus aanwezig kan zijn om
andere personen te besmetten maar die niet
langdurig kunnen blijven zweven
De wijze van overdracht van een pathogeen of
besmetting. Er wordt onderscheid gemaakt in
directe en indirecte transmissie. Veel infecties met
een indirecte route kunnen ook direct
overgedragen worden en omgekeerd.
Het aantal keer per uur dat het totale volume van
een ruimte vervangen wordt met verse lucht. Als
eenheid wordt ook ACH gebruikt: ‘air changes per
hour’
Het voortdurend verversen van lucht. De
buitenlucht vervangt telkens (een deel van) de
binnenlucht die vervuild is door bijvoorbeeld
vocht, stof en ziekteverwekkers. Ventileren is
mogelijk via natuurlijke ventilatie (bijvoorbeeld
roosters of kieren) of via mechanische ventilatie
(ventilatiesysteem).

RIVM-briefrapport 2021-0207

Verspreiding

Ziektegeval

Onder verspreiding wordt de letterlijke
verspreiding van virus(deeltjes) in een ruimte
verstaan (welke niet altijd tot transmissie hoeft te
leiden) of de figuurlijke verspreiding van het virus
in een populatie.
Symptomatisch persoon met COVID-19. Het
dosisresponsmodel is gebaseerd op het verkrijgen
van symptomen door coronavirus 229E (Schijven
et al., 2021).

Pagina 35 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Bijlage 2. Berekeningen ventilatiewaarden per locatie

Nachtclub/bar
Vloeroppervlak, m2

150.

Inhoud, m3

530.

Max. aantal blootgestelde personen

550.

Max. aantal blootgestelde personen/m

3.7

Max. aantal blootgestelde personen/ 7 m
(straal 1.5 m)

26.

Verblijfsduur, uur

3.

2

Ademen%/spreken%/schreeuwen%/zingen%

40./10./30./20.

Ventilatienorm

None

BB oud

BB nieuw

WHO

High

Overig

Ventilatie, l/s/p

0.

2.1

4.

6.5

-

10.

8.

1.

Ventilatievoud/uur

0.

8.

15.

25.

-

38.

30.

3.9

Gemiddeld risico per persoon

0.015

0.0044

0.0029

0.0021

-

0.0015 0.0018 0.0066

Gemiddeld risico per persoon, %

1.5

0.44

0.29

0.21

-

0.15

0.18

0.66

Risicoreductie, aantal keer

-

3.5

5.3

7.4

-

10.

8.7

0.43

Verwachte aantal ziektegevallen

8.4

2.4

1.6

1.1

-

0.82

0.96

3.6

*Op basis van één besmettelijk persoon op dag 0 van symptomen
**Risico op het verkrijgen van Covid-19 via besmetting door virusdragende aerosolen
*** berekend op 27/10/2021
Pagina 36 van 43

Branche Arbo

RIVM-briefrapport 2021-0207

Theater
Vloeroppervlak, m2

600.

Inhoud, m3

6000.

Max. aantal blootgestelde personen

720.

Max. aantal blootgestelde personen/m

1.2

Max. aantal blootgestelde personen/ 7 m2
(straal 1.5 m)

8.5

Verblijfsduur, uur

3.

Ademen%/spreken%/schreeuwen%/zingen% 85./10./5./0.
Ventilatienorm

None

BB oud

BB nieuw

Ventilatie, l/s/p

0.

2.1

4.

6.5

Ventilatievoud/uur

0.

0.92

1.7

Gemiddeld risico per persoon

0.00044

0.00026

Gemiddeld risico per persoon, %

0.044

Risicoreductie, aantal keer
Verwachte aantal ziektegevallen

WHO

High

Overig

-

10.

69.

3.1

2.8

-

4.4

30.

1.4

0.00019

0.00014

-

0.0001 0.000017 0.00022

0.026

0.019

0.014

-

0.01

0.0017

0.022

-

1.7

2.3

3.1

-

4.3

25.

0.51

0.32

0.19

0.14

0.1

-

0.075

0.013

0.16

*Op basis van één besmettelijk persoon op dag 0 van symptomen
**Risico op het verkrijgen van Covid-19 via besmetting door virusdragende aerosolen
*** berekend op 27/10/2021

Pagina 37 van 43

Branche Arbo

RIVM-briefrapport 2021-0207

Grote concertzaal
Vloeroppervlak, m2

2600.

Inhoud, m3

45000.

Max. aantal blootgestelde personen

5500.

Max. aantal blootgestelde personen/m

2.1

Max. aantal blootgestelde personen/ 7 m2
(straal 1.5 m)

15.

Verblijfsduur, uur

3.

Ademen%/spreken%/schreeuwen%/zingen% 40./10./30./20.
Ventilatienorm

None

BB oud

BB nieuw

WHO

High

Overig

Ventilatie, l/s/p

0.

2.1

4.

6.5

-

10.

68.

1.8

Ventilatievoud/uur

0.

0.94

1.8

2.9

-

4.4

30.

0.8

Gemiddeld risico per persoon

0.00071

0.00045

0.00033

0.00024

-

0.00018 0.000034 0.00047

Gemiddeld risico per persoon, %

0.071

0.045

0.033

0.024

-

0.018

0.0034

0.047

Risicoreductie, aantal keer

-

1.6

2.2

3.

-

4.

21.

0.66

Verwachte aantal ziektegevallen

3.9

2.4

1.8

1.3

-

0.98

0.19

2.6

*Op basis van één besmettelijk persoon op dag 0 van symptomen
**Risico op het verkrijgen van Covid-19 via besmetting door virusdragende aerosolen
*** berekend op 27/10/2021

Pagina 38 van 43

Branche Arbo

RIVM-briefrapport 2021-0207

Kleine concertzaal
Vloeroppervlak, m2

110.

Inhoud, m3

420.

Max. aantal blootgestelde personen

250.

Max. aantal blootgestelde personen/m

2.4

Max. aantal blootgestelde personen/ 7 m2
(straal 1.5 m)

17.

Verblijfsduur, uur

3.

Ademen%/spreken%/schreeuwen%/zingen% 40./10./30./20.
Ventilatienorm

None

BB oud

WHO

High

Overig

Ventilatie, l/s/p

0.

2.1

4.

6.5

-

10.

14.

1.6

Ventilatievoud/uur

0.

4.5

8.6

14.

-

21.

30.

3.4

Gemiddeld risico per persoon

0.019

0.0072

0.005

0.0036

-

0.0027 0.0021 0.0084

Gemiddeld risico per persoon, %

1.9

0.72

0.5

0.36

-

0.27

0.21

0.84

Risicoreductie, aantal keer

-

2.6

3.8

5.2

-

7.

8.9

0.45

Verwachte aantal ziektegevallen

4.7

1.8

1.2

0.91

-

0.67

0.52

2.1

*Op basis van één besmettelijk persoon op dag 0 van symptomen
**Risico op het verkrijgen van Covid-19 via besmetting door virusdragende aerosolen
*** berekend op 27/10/2021

Pagina 39 van 43

BB nieuw Branche Arbo

RIVM-briefrapport 2021-0207

Vergaderruimte
Vloeroppervlak, m2

41.

Inhoud, m3

120.

Max. aantal blootgestelde personen

15.

Max. aantal blootgestelde personen/m

0.37

Max. aantal blootgestelde personen/ 7 m2
(straal 1.5 m)

2.6

Verblijfsduur, uur

1.

Ademen%/spreken%/schreeuwen%/zingen% 70./30./0./0.
Ventilatienorm

None

BB oud

BB nieuw

Branche

Arbo

WHO

High

Overig

Ventilatie, l/s/p

0.

3.4

6.5

-

8.3

10.

63.

-

Ventilatievoud/uur

0.

1.6

3.1

-

3.9

4.7

30.

-

Gemiddeld risico per persoon

0.0029

0.0021

0.0016

-

0.0015 0.0013 0.00036

-

Gemiddeld risico per persoon, %

0.29

0.21

0.16

-

0.15

0.13

0.036

-

-

1.4

1.8

-

1.9

2.2

8.1

-

0.043

0.031

0.025

-

0.022

0.02

0.0053

-

Risicoreductie, aantal keer
Verwachte aantal ziektegevallen

*Op basis van één besmettelijk persoon op dag 0 van symptomen
**Risico op het verkrijgen van Covid-19 via besmetting door virusdragende aerosolen
*** berekend op 27/10/2021

Pagina 40 van 43

RIVM-briefrapport 2021-0207

Kantoorruimte
Vloeroppervlak, m2

25.

Inhoud, m3

76.

Max. aantal blootgestelde personen

3.

Max. aantal blootgestelde personen/m

0.12

Max. aantal blootgestelde personen/ 7 m2
(straal 1.5 m)

0.84

Verblijfsduur, uur

6.

Ademen%/spreken%/schreeuwen%/zingen% 70./30./0./0.
Ventilatienorm

None

BB oud

BB nieuw

Ventilatie, l/s/p

0.

3.4

6.5

-

Ventilatievoud/uur

0.

0.66

1.2

Gemiddeld risico per persoon

0.026

0.018

Gemiddeld risico per persoon, %

2.6

Risicoreductie, aantal keer
Verwachte aantal ziektegevallen

WHO

High

Overig

8.3

10.

160.

-

-

1.6

1.9

30.

-

0.015

-

0.013

0.012

0.0023

-

1.8

1.5

-

1.3

1.2

0.23

-

-

1.4

1.7

-

1.9

2.1

11.

-

0.077

0.054

0.044

-

0.04

0.037

0.0069

-

*Op basis van één besmettelijk persoon op dag 0 van symptomen
**Risico op het verkrijgen van Covid-19 via besmetting door virusdragende aerosolen
*** berekend op 27/10/2021

Pagina 41 van 43

Branche Arbo

RIVM-briefrapport 2021-0207

Klaslokaal (VO)
Vloeroppervlak, m2

54.

Inhoud, m3

160.

Max. aantal blootgestelde personen

29.

Max. aantal blootgestelde personen/m

0.54

Max. aantal blootgestelde personen/ 7 m2
(straal 1.5 m)

3.8

Verblijfsduur, uur

5.

Ademen%/spreken%/schreeuwen%/zingen% 90./10./0./0.
Ventilatienorm

None

BB oud

Ventilatie, l/s/p

0.

3.4

8.5

Ventilatievoud/uur

0.

2.3

Gemiddeld risico per persoon

0.009

Gemiddeld risico per persoon, %
Risicoreductie, aantal keer
Verwachte aantal ziektegevallen

Arbo

WHO

High

Overig

-

6.

10.

45.

-

5.7

-

4.

6.7

30.

-

0.0038

0.0022

-

0.0028

0.002

0.00061

-

0.9

0.38

0.22

-

0.28

0.2

0.061

-

-

2.4

4.1

-

3.3

4.6

15.

-

0.26

0.11

0.064

-

0.08

0.057

0.018

-

*Op basis van één besmettelijk persoon op dag 0 van symptomen
**Risico op het verkrijgen van Covid-19 via besmetting door virusdragende aerosolen
*** berekend op 3/11/2021

Pagina 42 van 43

BB nieuw Branche

RIVM-briefrapport 2021-0207

Supermarkt index klant
Vloeroppervlak, m2

1500.

Inhoud, m3

4400.

Max. aantal blootgestelde personen

290.

Max. aantal blootgestelde personen/m

0.2

Max. aantal blootgestelde personen/ 7 m2
(straal 1.5 m)

1.4

Verblijfsduur, uur

0.12

Ademen%/spreken%/schreeuwen%/zingen%

90./10./0./0.

Ventilatienorm

None

BB oud

Ventilatie, l/s/p

0.

2.1

4.

-

Ventilatievoud/uur

0.

0.51

0.96

Gemiddeld risico per persoon

1.6 x 10-6

1.1 x 10-6

Gemiddeld risico per persoon, %

0.00016

Risicoreductie, aantal keer
Verwachte aantal ziektegevallen

WHO

High

Overig

-

10.

130.

-

-

-

2.4

30.

-

6

-

-

1.2 x
10-6

4.9 x 10-

0.00011

0.00013

-

-

-

1.4

1.2

-

-

1.3

3.2

-

0.00045

0.00032

0.00036

-

-

0.00035

0.00014

-

*Op basis van één besmettelijk persoon op dag 0 van symptomen
**Risico op het verkrijgen van Covid-19 via besmetting door virusdragende aerosolen
*** berekend op 27/10/2021

Pagina 43 van 43

BB nieuw Branche Arbo

1.3 x 10-

7

0.00012 0.000049

-

Contra-expertise op bepalingen van
radioactiviteit van afvalwater
en ventilatielucht van de kernenergiecentrale Borssele
Periode 2013
RIVM Briefrapport 2015-0010
P.J.M. Kwakman | R.M.W. Overwater

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag