Staat van
Zoönosen
2018

Staat van Zoönosen
2018

Colofon
© RIVM 2019
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding: Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOI 10.21945/RIVM-2019-0185
Auteurs: Frits Vlaanderen (RIVM), Mathilde Uiterwijk (RIVM), Tryntsje Cuperus (RIVM), Ingrid Keur (NVWA),
Mauro de Rosa (NVWA), Harry Rozendaal (NVWA), Miriam Koene (WBVR), Hetty Schreurs (WBVR), Rolf Nijsse (FD),
Mirjam Nielen (FD), Ingrid Friesema (RIVM), Wilfrid van Pelt (RIVM), Eelco Franz (RIVM), Lenny Hogerwerf (RIVM),
Marieke Opsteegh (RIVM) en Kitty Maassen (RIVM).
Met dank aan:
Nedzib Tafro (NVWA), Marcel Spierenburg (NVWA), Arjan Stroo (NVWA), Adolfo Ibañez-Justicia (NVWA), Ben Wit (NVWA),
Pieter Jacobs (NVWA, Bart Kooi (WBVR), Mirjam Boonstra (WBVR), Riks Maas (WBVR), Ad Koets (WBVR), Nancy Beerens
(WBVR), Kees Veldman (WBVR), Phaedra Eble (WBVR), Lucien van Keulen (WBVR), Marloes Heijne (WBVR), Olga Haenen
(WBVR), Ronald Petie (WBVR), Clazien de Vos (WBVR), Menno van der Voort (WFSR), Bart Wullings (WFSR), Arjan
Borghuis (HAS), Patricia de Cocq (HAS), Mark den Hartog (NEPLUVI), Lourens Heres (Darling Ingredients), Els Broens (FD),
Jaap Wagenaar (FD), Marloes van Dijk (FD), Marga Goris (AMC), Jolianne Rijks (DWHC), Edou Heddema (Zuyderland MC ),
Marcel van Asseldonk (WUR), Coen van Wagenberg (WUR), Imke Schreuder (RIVM), Hans van den Kerkhof (RIVM),
Barbara Schimmer (RIVM), Arno Swart (RIVM), Roan Pijnacker (RIVM), Joke van der Giessen (RIVM), Saskia Rutjes (RIVM),
Arno Swart (RIVM), Antia Suijkerbuik (RIVM), Eelco Over (RIVM), Lapo Mughini-Gras (RIVM), Titia Kortbeek (RIVM), Frits
Franssen (RIVM), Kees van den Wijngaard (RIVM), Kristin Kremer (RIVM), Daan Notermans (RIVM), George Haringhuizen
(RIVM), Adam Meijer (RIVM), Marit de Lange (RIVM), Lola Tulen (RIVM), Max Heck (RIVM), Miriam Maas (RIVM), Johan
Reimerink (RIVM), Frederika Dijkstra (RIVM), Agnetha Hofhuis (RIVM), Erika Slump (RIVM), Margreet te Wierik (RIVM),
Hein Sprong (RIVM), Marieta Braks (RIVM), Jeroen Roelfsema (RIVM), Chantal Reusken (RIVM), Brechje De Gier (RIVM).
Contact:
Frits Vlaanderen, Kitty Maassen
Frits.vlaanderen@rivm.nl
Kitty.maassen@rivm.nl

Publiekssamenvatting
Staat van Zoönosen 2018
Zoönosen zijn infectieziekten die van dieren naar
mensen kunnen worden overgedragen. Evenals in
vorige jaren waren er in 2018 geen opmerkelijke
veranderingen te zien in de mate waarin zoönosen
voorkomen in Nederland. Ook in 2018 zorgden
bacteriële infecties via voedsel, zoals Campylobacter,
Listeria monocytogenes, Salmonella en STEC, voor de
meeste infecties bij mensen. Het aantal mensen met
een STEC-infectie is, na de daling van de afgelopen
jaren, weer iets gestegen ten opzichte van 2017.
In 2014 is het aantal gevallen van leptospirose sterk
gestegen, waarna het aantal langzaam is afgenomen.
De ziekte kan onder andere worden opgelopen door te
zwemmen in oppervlaktewater dat met rattenurine is
besmet. Ook in 2018 is het aantal gevallen weer lager,
maar nog wel hoger dan voor 2014.

Het themahoofdstuk van de Staat van Zoonosen
gaat dit jaar over preventie van zoönosen, met de
nadruk op de productieketen van dierlijk voedsel. Het
hoofdstuk geeft onder andere een globaal overzicht
van maatregelen in Nederland om zoönosen bij mensen
te voorkomen. Zo worden melkgeiten gevaccineerd
tegen q-koorts. Het personeel van slachterijen treft
hygiënemaatregelen om te voorkomen dat zij zichzelf
en het vlees besmetten. Voorbeelden daarvan zijn
bedrijfskleding dragen, handen wassen en niet eten,
roken of drinken tijdens de werkzaamheden. Ook
kunnen consumenten thuis besmetting voorkomen,
bijvoorbeeld door hun eten onder de juiste
temperaturen te bewaren.
Kernwoorden: zoönosen, meldingsplichtige zoönosen,
trends, risico-inventarisatie,

Teken kunnen diverse zoönosen overbrengen. De ziekte
van Lyme is de bekendste en komt het meest voor. Een
minder bekende zoönose is een infectie met Borrelia
miyamotoi. In 2018 is voor de tweede keer in Nederland
bij iemand deze diagnose gesteld. Net als in de
afgelopen drie jaar zijn de Nederlandse vogels (vooral
merels) ook in 2018 hard getroffen door het Usutuvirus.
Deze zoönose veroorzaakte nauwelijks ernstige
ziekteverschijnselen bij mensen.
Dit blijkt uit de Staat van Zoönosen 2018. Het RIVM
geeft elk jaar een overzicht van de zoönosen die voor
Nederland van belang zijn en welke ontwikkelingen
daarin te zien zijn. Het gaat om de zoönosen die onder
andere vanwege hun besmettelijkheid moeten worden
gemeld bij de GGD (voor mensen) of de NVWA (voor
dieren).

Staat van Zoönosen 2018

| 3

Synopsis
State of Zoonotic Diseases 2018
Zoonoses are infectious diseases that can be
transmitted to people from animals. As in previous
years, there were no striking changes in the incidence
of zoonoses in the Netherlands in 2018. In 2018 too,
food-borne bacteria, such as Campylobacter, Listeria
monocytogenes, Salmonella and Shiga toxin-producing E.
coli (STEC), caused the most infections in people. After
having fallen in recent years, the number of people with
a STEC infection rose slightly compared with 2017.
In 2014, the number of cases of leptospirosis increased
steeply, after which it slowly decreased. The disease can
be contracted in various ways, including by swimming in
surface water that is contaminated with rat’s urine. The
number fell again in 2018 but is still higher than before
2014.
Ticks are able to transmit various zoonoses, the best
known and most common of which is Lyme disease.
A lesser known zoonosis is the infection caused by
Borrelia miyamotoi. The second case of this disease in
the Netherlands was diagnosed in 2018. Dutch birds,
primarily blackbirds, were badly hit by the Usutu virus
in 2018, as was the case in the previous three years. This
zoonosis rarely causes severe symptoms in people
This is according to the findings published in RIVM’s
State of Zoonoses 2018. Every year, RIVM publishes an
overview of the zoonoses, and related developments,
that are important for the Netherlands. The publication
covers zoonoses of which cases among people must be
reported to the Municipal Public Health Services (GGD)
and cases among animals, to the Netherlands Food and
Consumer Product Safety Authority (NVWA).

4 |

This year, the focus chapter of the State of Zoonoses
discusses prevention, with the emphasis on the
production chains of foods of animal origin. It also
gives an overall summary of the measures taken in
the Netherlands to prevent zoonoses in people. For
example, milk goats are vaccinated against Q fever.
The personnel at abattoirs take hygiene measures
to prevent themselves and the meat they work with
from becoming contaminated. Examples of such
measures include the wearing of workwear, washing
of hands and not eating, smoking or drinking during
working activities. Consumers at home can also prevent
infection, for example by storing their food at the
correct temperatures.
Key words: zoonoses, notifiable zoonoses, trends, risk
inventory,

Staat van Zoönosen 2018

Inhoud
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding
Opbouw
Verantwoording
Relevante literatuur en referenties

7
8
8
9

2
2.1

Trends
11
Algemene demografische gegevens
11
2.1.1 Bevolking
11
2.1.2 Gezelschaps- en landbouwhuisdieren
11
2.1.3 Invoer van levende dieren en dierlijke producten
13
2.2 Meldingsplichtige zoönosen
14
2.2.1 Regelgeving over de opsporing en bestrijding van de bron van een zoönose
16
2.3 Dierziektevrijstatus
19
2.4 Antrax
20
2.4.1 Antrax bij mensen
20
2.4.2 Antrax bij dieren
20
2.5 Aviaire Influenza
21
2.5.1 Aviaire influenza bij dieren (vogels)
21
2.5.2 Aviaire influenza bij mensen
21
2.6 Botulisme
22
2.6.1 Botulisme bij de mens
22
2.6.2 Botulisme bij dieren
22
2.7 Brucellose
23
2.7.1 Brucellose bij dieren
23
2.7.2 Brucellose bij de mens
24
2.8 BSE
25
2.8.1 BSE bij mensen
25
2.8.2 BSE bij dieren
25
2.9 Burkholderia mallei
25
2.10 Campylobacteriose
26
2.10.1 Humane campylobacteriose
26
2.10.2 Campylobacter bij dieren en dierlijke producten
28
2.10.3 Resistentieontwikkeling
30
2.11 Echinokokkose
31
2.11.1 Echinokokkose bij dieren
32
2.11.2 Echinokokkose bij mensen
33
2.12 Leptospirose
34
2.12.1 Leptospiren bij mensen
34
2.12.2 Leptospiren bij dieren
34
2.13 Listeriose
36
2.13.1 Listeriose bij mensen
36
2.13.2 Listeria in voedsel
37
2.14 Orthohantavirus
37
2.14.1 Orthohantavirus-infecties bij mensen
38
2.14.2 Orthohantavirus bij dieren
38
2.15 Psittacose
39
2.15.1 Humane situatie
39
2.15.2 Chlamydia psittaci bij dieren
42
2.15.3 Andere mogelijk zoönotische Chlamydia-soorten43
2.16 Q-koorts
44
2.16.1 Humane meldingen
44
2.16.2 Q-koorts veterinair
45
Staat van Zoönosen 2018

| 5

2.17 Rabiës
2.17.1 Rabiës bij de mens
2.17.2 Rabiës bij dieren
2.18 Salmonellose
2.18.1 Ziektelast
2.18.2 Trends in salmonellose bij de mens
2.18.3 Serotypes bij de mens, landbouwhuisdieren en in voedsel
2.18.4 Surveillance van Salmonella bij dieren en dierlijke producten
2.18.5 Bronnen van besmetting
2.18.6 Resistentieontwikkeling
2.18.7 Conclusies
2.19 STEC
2.19.1 STEC bij mensen
2.19.2 STEC bij dieren en in voedsel
2.19.3 STEC-attributie
2.20 Toxoplasmose
2.20.1 Toxoplasma bij mensen
2.20.2 Toxoplasma bij dieren
2.21 Trichinellose
2.21.1 Trichinella bij dieren
2.21.2 Trichinellose bij mensen
2.22 Tuberculose
2.22.1 Mycobacterium bovis-infecties bij de mens
2.22.2 Mycobacterium bovis-infecties bij dieren
2.23 Tularemie
2.23.1 Tularemie bij mensen
2.23.2 Tularemie bij dieren
2.23.3 Tularemie in water
2.23.4 Clades van tularemie
2.24 Voedselgerelateerde uitbraken
2.25 Geraadpleegde literatuur

46
46
46
47
48
48
51
52
55
55
56
57
57
57
58
58
58
59
60
60
61
61
61
62
62
63
63
63
63
63
64

3
3.1
3.2
3.3

69
69
70
71
71
71

Uitgelicht
Opduikende tekenziektes
Cryptosporidium
Mugoverdraagbare ziekten
3.3.1 Westnijlvirus
3.3.2 Usutuvirus

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Preventie van Zoönosen
73
Inleiding
73
Maatregelen om humane besmetting te voorkomen
74
Wet- en regelgeving
76
Kostenbatenanalyse
78
4.4.1 Ziektelast van via voedsel overdraagbare ziekteverwekkers
78
4.4.2 Maatschappelijke kosten-batenanalyse voor toxoplasmose
78
4.5 Toekomst
81
4.5.1 Drivers of change
81
4.5.2 Circulaire landbouw en zoönosen
81
4.5.3 Insectenteelt
82
Referenties82
5

6 |

Gebruikte afkortingen

85

Staat van Zoönosen 2018

1
Inleiding
Zoals wij de afgelopen jaren hebben gezien, zijn er
regelmatig uitbraken van (voedseloverdraagbare)
zoönosen, zoönosen die nieuw zijn in Nederland of
toename van endemische zoönosen. Er wordt dan vaak
de vraag gesteld ‘Hadden wij dit kunnen voorkomen en
zo ja, hoe?’. Om te voorkomen dat mensen blootgesteld
worden aan zoönoseverwekkers worden in de
praktijk vaak maatregelen genomen aan de dierkant.
Aangezien de belangrijkste zoönoseverwekkers, zoals
Campylobacter en Salmonella vaak worden overgedragen
via voedsel, wordt er veel aandacht besteed aan het
veilig produceren van voedsel. Dat kan op verschillende
momenten in de productieketen, van boerderij tot in de
keuken. Toch lukt dat, logischerwijs, niet altijd helemaal
en het is voor de ene zoönoseverwekker makkelijker
dan voor de andere en dat is ook afhankelijk van het
product. Zo wordt melk meestal gepasteuriseerd om
het risico te verlagen, terwijl bepaalde vleesproducten,
zoals filet americain, rauw worden gegeten wat tot een
verhoogd risico leidt in vergelijking tot verhit vlees. Er
zijn ook veel zoönosen waarvoor een andere manier van
preventie nodig is. Denk bijvoorbeeld aan de ziekte van
Lyme, waarbij Borrelia bacteriën worden overgedragen
van teken naar de mens. In de cyclus waarin de Borrelia
bacterie zich vermenigvuldigt spelen diverse dieren een
rol, van kleine knaagdieren tot grote hoefdieren. Die
cyclus doorbreken is nog niet zo gemakkelijk, al lopen
er wel diverse onderzoeken waaronder een onderzoek
om op natuurkampeerterreinen het aantal teken
Staat van Zoönosen 2018

drastisch te verminderen door het ontoegankelijk te
maken voor herten en reeën. Gelukkig hebben mensen
zelf wel een handelingsperspectief zoals het dragen
van beschermende kleding en het goed controleren op
teken en deze zo snel mogelijk verwijderen. Daarnaast
kunnen diverse zoönosen worden opgelopen via
onze huisdieren, zoals ringworm door bijvoorbeeld
konijnen, psittacose door bijvoorbeeld papagaaien,
maar ook zeldzamere voorkomende zoönosen zoals
een leptospirose-infectie via bijvoorbeeld huisratten of
een Chlamydia caviae infectie via cavia’s. Voor dergelijke
infecties is voorlichting het belangrijkste instrument om
mensen te beschermen tegen deze zoönosen. Daarbij
is ook van belang dat mensen bij symptomen hun
huisarts informeren over welke huisdieren ze hebben
en of deze ziek zijn (geweest). Zoals uit bovenstaande
blijkt, liggen de mogelijkheden voor preventie vaak
aan de dierkant. De wet- en regelgeving op basis
waarvan maatregelen aan de dierkant genomen
kunnen worden zijn beschreven in Gezondheids- en
Welzijnswet voor Dieren (GWWD). Wanneer de GWWD
niet voorziet, kan de Wet Publieke Gezondheid (WPG)
als vangnet dienen om alsnog maatregelen te nemen
ten behoeve van de volksgezondheid. Dat betekent
dat de burgemeester een afweging moet maken
of de maatregel proportioneel is in relatie tot het
risico voor de volksgezondheid. Daarnaast biedt de
zoönosestructuur de mogelijkheid om zaken rondom
zoönosen geformaliseerd te bediscussiëren en advies
| 7

te geven. De discussie over dergelijke maatregelen voor
zoönosen is soms een lastige omdat het regelmatig
over weinig of zelfs nog helemaal geen gevallen bij de
mens gaat. Wat is dan wijsheid? Wat is proportioneel?
In sommige gevallen kan gepleit worden om (snel)
een investering te doen om verspreiding onder dieren
te voorkomen (bestrijden), ondanks dat het nog
niet duidelijk is wat de impact zal zijn voor mensen
als er niets gedaan wordt. Dit blijft natuurlijk een
spanningsveld, ook in de toekomst. De afweging tussen
belangen, het ontbreken van kennis en informatie, maar
ook Europese regelgeving en vrije handel maakt het
nemen van maatregelen soms erg complex. Belangrijk
is dat dit bespreekbaar is en blijft tussen de diverse
domeinen, humaan-veterinair-omgeving.
In ons thema-hoofdstuk gaan wij in op preventie van
zoönosen met de focus op onze voedselketen, met een
inkijkje waar wij in de toekomst op moeten letten.

1.1

Opbouw

De Staat van Zoönosen begint in hoofdstuk 2 (‘Trends’)
met de trends en ontwikkelingen van de meldingsplichtige zoönosen voor het jaar 2018. In hoofdstuk
3 (‘Uitgelicht’) worden een aantal ontwikkelingen
besproken uit het buitenland en over niet-meldingsplichtige zoönosen. Hoofdstuk 4 (‘Thema’) heeft als
onderwerp dit jaar ‘Preventie van Zoönosen’. In dit
themahoofdstuk wordt ingegaan op maatregelen
die in Nederland genomen worden om zoönosen bij
mensen te voorkomen. Het hoofdstuk is daarbij vooral
gericht op de maatregelen vanuit de voedselindustrie.
Achter elk hoofdstuk is een referentielijst opgenomen
waar meer informatie over het betreffende onderwerp
gevonden kan worden. Ook is er een verklarende
afkortingenlijst opgenomen (hoofdstuk 5).

1.2

Verantwoording

De inleiding is geschreven door Kitty Maassen (RIVM).
Het rapport is samengesteld door Mathilde Uiterwijk
(RIVM), Frits Vlaanderen (RIVM) en Tryntsje Cuperus
(RIVM). Tot het redactieteam behoren, behalve Kitty
Maassen, Mathilde Uiterwijk en Frits Vlaanderen,
ook Ingrid Keur (NVWA), Mauro de Rosa (NVWA),
Harry Rozendaal (NVWA), Miriam Koene (WBVR),
Hetty Scheurs (WBVR), Rolf Nijsse (FD), Mirjam
Nielen (FD), Ingrid Friesema (RIVM), Wilfrid van Pelt
(RIVM), Eelco Franz (RIVM), Lenny Hogerwerf (RIVM),
Marieke Opsteegh (RIVM). Het redactieteam heeft
meegedacht, meegeschreven en/of meegelezen aan alle
hoofdstukken.

8 |

Aan hoofdstuk 2 (‘Trends’) en 3 (‘Uitgelicht’) hebben
bovendien bijgedragen:
Nedzib Tafro (NVWA), Marcel Spierenburg (NVWA),
Arjan Stroo (NVWA), Adolfo Ibañez-Justicia (NVWA),
Ben Wit (NVWA), Pieter Jacobs (NVWA), Bart Kooi
(WBVR), Riks Maas (WBVR), Ad Koets (WBVR), Nancy
Beerens (WBVR), Kees Veldman (WBVR), Phaedra Eble
(WBVR), Lucien van Keulen (WBVR), Marloes Heijne
(WBVR), Menno van der Voort (WFSR), Bart Wullings
(WFSR), Mark den Hartog (NEPLUVI), Els Broens (FD),
Jaap Wagenaar (FD), Marloes van Dijk (FD), Marga
Goris (AMC), Jolianne Rijks (DWHC), Edou Heddema
(Zuyderland MC ), Imke Schreuder (RIVM), Hans van den
Kerkhof (RIVM), Barbara Schimmer (RIVM), Arno Swart
(RIVM), Roan Pijnacker (RIVM), Joke van der Giessen
(RIVM), Lapo Mughini-Gras (RIVM), Titia Kortbeek
(RIVM), Frits Franssen (RIVM), Daan Notermans (RIVM),
George Haringhuizen (RIVM), Adam Meijer (RIVM),
Marit de Lange (RIVM), Lola Tulen (RIVM), Max Heck
(RIVM), Miriam Maas (RIVM), Johan Reimerink (RIVM),
Frederika Dijkstra (RIVM), Agnetha Hofhuis (RIVM), Kees
van den Wijngaard (RIVM), Kristin Kremer (RIVM), Erika
Slump (RIVM), Margreet te Wierik (RIVM), Hein Sprong
(RIVM), Marieta Braks (RIVM), Jeroen Roelfsema (RIVM),
Chantal Reusken (RIVM), Brechje De Gier (RIVM).
Aan het themahoofdstuk ‘Preventie van zoönosen’
hebben meegelezen en/of meegeschreven: Harry
Rozendaal (NVWA), Mauro de Rosa (NVWA), Olga
Haenen (WBVR), Clazien de Vos (WBVR), Ronald Petie
(WBVR), Marcel van Asseldonk (WUR), Coen van
Wagenberg (WUR), Arjan Borghuis (HAS), Patricia
de Cocq (HAS), Lourens Heres (Darling Ingredients),
Mirjam Nielen (FD), Mirjam Boonstra (WBVR), Joke van
der Giessen (RIVM), Eelco Franz (RIVM), Frits Franssen
(RIVM), Saskia Rutjes (RIVM), Roan Pijnacker (RIVM),
Anita Suijkerbuijk (RIVM), Eelco Over (RIVM), Arno Swart
(RIVM), Lapo Mughini Gras (RIVM), Marieke Opsteegh
(RIVM), Tryntsje Cuperus (RIVM) en Lenny Hogerwerf
(RIVM).
Om recht te doen aan de inspanningen van velen,
zijn literatuurverwijzingen opgenomen. Voor zover
dit rapporten van het RIVM betreft, zijn deze te
downloaden via de website van het RIVM. Andere
rapportages die voor deze Staat van Zoönosen van
belang zijn, zijn de Surveillance van influenza en andere
luchtweginfecties, de jaarraportage Gastro-enteritis en
de Staat van Infectieziekten.
Tot slot willen we allen die bijgedragen hebben hartelijk
danken.

Staat van Zoönosen 2018

1.3

Relevante literatuur en referenties

https://www.onehealth.nl/over-one-health/
zoonosenstructuur
De Gier, B. et al. (2019) Staat van infectieziekten in
Nederland, 2018. RIVM rapport 2019-0069
Reukers, D.F.M. et al. (2019) Annual report: Surveillance
of influenza and other respiratory infections in
the Netherlands: winter 2018/2019. RIVM rapport
2019-0079
Friesema, I.H.M. et al. (2018) Registratie voedsel­­
gerelateerde uitbraken in Nederland 2017. RIVM rapport
2018-0088

Staat van Zoönosen 2018

| 9

10 |

Staat van Zoönosen 2018

2
Trends
2.1

Algemene demografische gegevens

Harry Rozendaal, Nedzib Tafro, Marcel Spierenburg
In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van
de algemene demografische gegevens van zowel de
humane als de dierpopulatie in Nederland in 2018 als
relevante achtergrond bij het vóórkomen van zoönosen.

2.1.1

Bevolking

2.1.2

Gezelschaps- en landbouwhuisdieren

De totale Nederlandse bevolking bestond in 2018 uit
bijna 17,2 miljoen mensen. De groei ten opzichte van
eerdere jaren zet zich versterkt door. Vrouwen vormen
net als in de (meeste) voorgaande jaren een kleine
meerderheid, maar het aantal vrouwen neemt minder
snel toe dan het aantal mannen (Tabel 2.1.1 en 2.1.2).
Ook de leeftijdsopbouw verschuift, waarbij het aandeel
van de groep 65-plussers in de afgelopen 68 jaar is
gegroeid van 7,7% in 1950 naar 18,8% van de totale
bevolking in 2018 (Tabel 2.1.1)1.

aantal gezelschapsdieren 33,4 miljoen bedraagt. Dit
zijn ongeveer 2,6 miljoen katten, 1,5 miljoen honden,
3,9 miljoen zang- en siervogels, 5 miljoen postduiven,
1,2 miljoen konijnen, 0,5 miljoen knaagdieren,
0,65 miljoen reptielen, 9 miljoen aquariumvissen en
9 miljoen vijvervissen2.
In Tabel 2.1.3 en 2.1.4 worden de aantallen agrarische
bedrijven en landbouwhuisdieren weergegeven en
in Tabel 2.1.5 de aantallen slachtdieren. Het aantal
slachtingen van runderen en varkens is in 2018
gestegen. Bij runderen heeft dit te maken met het
wegwerken van het fosfaatoverschot, bij varkens
meer met de verschillen in opbrengstprijs tussen
binnen- en buitenland. Het aantal bedrijven met
landbouwhuisdieren neemt over de hele linie verder
af, terwijl het aantal vleeskalveren, schapen, geiten en
paarden in 2018 is toegenomen. De gegevens van Tabel
2.1.3 en 2.1.4 zijn afkomstig van het CBS. Voor het aantal
leghennen en vleeskuikens is vanaf 2015 data van de
NVWA gebruikt en over 2014 cijfers van CBS.

Gezelschapsdieren vormen een onderdeel van onze
leefomgeving. Het is gebleken dat ze een positieve
invloed hebben op de geestelijke en lichamelijke
gezondheid van de eigenaar. Ruim de helft van de
Nederlandse huishoudens heeft één of meerdere
huisdieren. In 2015 is een studie gedaan naar het
aantal huisdieren. Daarin wordt geschat dat het totale
Staat van Zoönosen 2018

| 11

Tabel 2.1.1 Nederlandse bevolking naar geslacht en leeftijd op 1 januari 2018 (Bron: CBS)
Totale bevolking
Bevolking naar geslacht
Bevolking naar leeftijd

17.181.084

%

Mannen

8.527.041

49,6

Vrouwen

8.654.043

50,4

0 tot 20 jaar

3.810.656

22,2

20 tot 40 jaar

4.253.083

24,8

40 tot 65 jaar

5.878.229

34,2

65 tot 80 jaar

2.460.202

14,3

80 jaar of ouder

778.914

4,5

Tabel 2.1.2 Nederlandse bevolking tot 1 januari 2018 (Bron: CBS)
Jaar

2014

2015

2016

2017

2018

Mannen

8.334.385

8.372.858

8.417.135

8.475.102

8.527.041

Vrouwen

8.494.904

8.527.868

8.561.985

8.606.405

8.654.043

Totale bevolking

16.829.289

16.900.726

16.979.120

17.081.507

17.181.084

Tabel 2.1.3 Aantal agrarische bedrijven (Bron: CBS)
Bedrijven

2014

2015

2016

2017

2018

Varkens

5.108

4.928

4.505

4.300

4.135

Runderen, totaal

29.668

28.841

26.630

26.260

25.393

Melk- en kalfkoeien

18.581

18.265

17.909

18.060

16.963

Vleeskalveren

1.714

1.910

1.860

1.570

1.227

Schapen

11.985

11.378

8.515

8.430

8.396

Geiten

3.338

3.185

2.658

2.660

2.972

576

599

629

630

535

Vleeskuikens
Leghennen

1.170

1.124

1.015

990

837

Paarden/pony's

12.162

11.038

8.056

8.410

8.405

12 |

Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.1.4 Aantallen dieren (x1.000), aanwezig in Nederland op moment van landbouwtelling (Bron: CBS, NVWA)a
Diercategorie

2014

2015

2016

2017

2018

Vleesvarkens

5.657

5.803

5.726

5.630

4.033

Fokzeugen

1.199

1.201

1.157

1.159

978

Runderen, totaal

4.068

4.133

4.245

4.069

3.945

Melk- en kalfkoeien

1.572

1.621

1.743

1.694

1.552

Vleeskalveren

921

909

956

953

988

Schapen

958

946

783

799

1.265

Geiten

431

470

500

533

651

Vleeskuikens

47.019

49.107

49.188

48.237

43.242

Leghennen*

34.779

47.682

46.209

46.442

47.747

Paarden/pony's

126

118

82

86

88

* Ouder dan 18 weken
a Gegevens vleeskuikens en leghennen van NVWA, overig CBS

Tabel 2.1.5 Aantallen slachtdieren per jaar (x1.000) (Bron: NVWA)
Diercategorie

2014

2015

2016

2017

2018

Runderachtigen, totaal

1.959

1.955

2.096

2.164

2.188

Varkens

14.638

15.481

15.373

15.169

15.572

Schapen

566

746

976

942

529

Geiten

124

121

139

137

177

4

4

4

3

2

557.328

591.574

628.403

621.658

625.303

Paarden/pony's
Kippen, vleeskuikens

Er is een verschil in de data die gerapporteerd wordt
door de NVWA en de data van het CBS. De NVWA
rapporteert het totale aantal beschikbare UBN’s, terwijl
het CBS de UBN’s vermeldt met, op het moment van
de landbouwtelling, daadwerkelijk aanwezige dieren.
Hierdoor kunnen de CBS-cijfers afwijken van de cijfers
die de NVWA rapporteert naar onder andere de EFSA
en de OIE. Omdat vooral de bedrijven met dieren van
belang zijn als het gaat om zoönosen, worden in de
Staat van Zoönosen 2018, waar mogelijk, de cijfers uit
de CBS-data gepresenteerd. De CBS-cijfers kunnen een
voorlopig karakter hebben en daarom kan het zijn dat
cijfers gerapporteerd in de Staat van Zoönosen van
voorgaande jaren afwijken van de huidige cijfers.

Staat van Zoönosen 2018

2.1.3

Invoer van levende dieren en dierlijke
producten

Levende dieren zoals gezelschapsdieren, wilde en
exotische dieren bestemd voor dierentuinen en
paarden voor de sport, worden regelmatig over de
wereld vervoerd. In 2018 zijn er op de BIP (Buitengrens
Inspectie Post) Schiphol 14.936 zendingen vanuit
tientallen verschillende landen buiten de EU (derde
landen) voor importcontrole aangeboden (Tabel 2.1.6).
Van de zendingen bestonden er 6.459 uit partijen van
levende dieren en 8.477 uit producten van dierlijke
oorsprong. Niet al deze dieren blijven in Nederland; een
deel ervan wordt naar een ander land binnen of buiten
Europa doorgevoerd. Met een derde land wordt een
land bedoeld dat niet is aangesloten bij de EU.
Om de kans op insleep en verspreiding van
besmettelijke dierziekten in Nederland en de EU te
beperken, zijn aan de import van levende dieren
en dierlijke producten wetten en regels verbonden.
Levende dieren moeten de EU binnenkomen op een
door de EU erkende BIP. Dieren voor doorvoer (van
een derde land naar een ander derde land) moeten aan
de invoereisen van de EU voldoen. De importcriteria
| 13

Tabel 2.1.6 Aantallen geïmporteerde levende dieren (en aantal partijen) via BIP Schiphol (Bron: NVWA)
Diercategorie
Siervissen

2015

2016

2017

2018

21.360.943 (2.282)

16.590.883 (2.300)

13.270.159 (2.288)

18.208.164 (2.472)

518 (17)

603 (18)

Varkens

310 (3)

Paarden

2.765 (2.765)

2.738 (2.738)

3.098 (3.098)

2.488 (2.488)

1 dags pluimvee

1.157.432 (56)

1.889.778 (102)

1.450.500 (82)

255.000 (21)

Honden

797 (540)

802 (269)

630 (325)

873 (403)

Katten

326 (209)

196 (128)

192 (137)

219 (140)

3 (3)

5 (5)

11 (5)

12 (2)

Konijnen
Cavia’s
Fretten

5 (3)

2 (1)

4 (2)

Eenden
Rodentia
(voor instellingen)
Insecten
Wild/exoten

13 (1)
377 (38)

500 (31)

723 (53)

697 (10)

3.126.380.868 (415)

4.278.417.158 (630)

5.484.312.149 (804)

10.094.150.766 (785)

184.894 (200)

217.672 (255)

146.255 (220)

29.169 (118)*

* Amfibieën en reptielen 24.237, vogels 4.210, zoogdieren 722 (waaronder apen/niet humane primaten 421, lama 153, kangoeroe 36, miereneter 18,
suikereekhoorn 5, leeuw 3, stinkdier 1, vos 4 en capibara 81)

zijn gebaseerd op de Europese wetgeving en
geïmplementeerd in de Nederlandse regelgeving en
instructies. Bij aankomst op de BIP worden de dieren
gecontroleerd door een inspecteur-dierenarts van
de NVWA. In het themahoofdstuk van de Staat van
Zoönosen van 2011 vindt u meer informatie over deze
procedures3 . Inspecties vormen geen waterdicht
systeem. Er bestaat bijvoorbeeld het risico dat dieren
binnenkomen met een infectie die zich nog in de
incubatietijd bevindt, waarbij er dus nog geen klinische
symptomen aanwezig zijn. Een aantal zoönosen kan
worden overgedragen via vectoren die niet in Europa
voorkomen of kunnen overleven. Vectoren die met
geïmporteerde dieren mee zouden kunnen komen,
vormen een potentieel risico voor de introductie van
een zoönose. Met het veranderen van het klimaat is
het mogelijk dat deze vectoren in de toekomst wel
in Europa kunnen overleven en ziekteverwekkers
kunnen overdragen. In 2018 kwamen op Schiphol 71
miljoen passagiers uit de hele wereld, van of naar 327
rechtstreeks bereikbare bestemmingen wereldwijd4.
Illegale invoer van levende dieren of dierlijke producten
via de aankomsthal komt regelmatig voor. Het gaat
dan om levende dieren als honden, katten, vogels en
reptielen of dierlijke producten, zoals vlees en melk.
Ook bushmeat afkomstig van in het wild levende dieren
zoals vogels, reptielen en verschillende zoogdieren,
verkregen door illegale jacht, wordt aangetroffen.
Passagiers uit tropische gebieden van Afrika
(voornamelijk West- en Centraal-Afrikaanse landen),
14 |

Zuid-Amerika en Azië hebben soms de gewoonte
om bushmeat te eten en nemen dat mee voor eigen
gebruik of voor de handel. Vaak zijn deze producten
onvoldoende thermisch behandeld (gedroogd en
gerookt) en soms nog vers. Internationale handel in het
vlees van deze dieren is verboden. Deze invoer gebeurt
illegaal en brengt gevaar voor de volksgezondheid met
zich mee. Voornamelijk niet-humane primaten, die
evolutionair dicht bij de mensen staan, vleermuizen en
knaagdieren vormen een groot risico.

2.2

Meldingsplichtige zoönosen

Mauro De Rosa, Marcel Spierenburg, George Haringhuizen
Meldingsplichtige zoönosen zijn zoönosen waarbij
een melding bij wet dient te worden gedaan bij een
bevoegde autoriteit. Deze melding moet, afhankelijk
van de regelgeving, worden gedaan bij een verdenking
of bevestiging van de ziekte en binnen een bepaalde
termijn. In Tabel 2.2.1 staat aangegeven welke zoönosen
op basis van welke wet meldingsplichtig zijn. Daarnaast
wordt aangegeven of de betreffende zoönose wordt
behandeld in deze Staat van Zoönosen en, indien deze
niet wordt behandeld, waarom niet. In het Vademecum
Zoönosen is praktische informatie te vinden over tijdige
signalering, melding en bestrijding van zoönosen, zowel
in de humane als veterinaire gezondheidszorg5.

Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.2.1 Meldingsplichtige zoönosen van dier en mens
Zoönose
Antrax (miltvuur)
Aviaire influenza
Botulisme
Brucellose
BSE/TSE/(v)CJD
Kwade droes (B. mallei)
Campylobacteriose**
Echinokokkose
Leptospirose
Listeriose
Mers-CoV
Methicilline-resistente Staphylococcus aureus
(community cluster)
Monkey pox (apenpokken)
Orthohantavirusinfectie
Aviaire chlamydiose (psittacose, ornithose)
Q-koorts
Rabiës
Rift Valley Fever
SARS
Salmonellose**
SIV (simian immunodeficiency virusinfecties)
STEC en andere enterohemorragische E. coli-infectie
Toxoplasmose
Trichinellose
Tuberculose
Tularemie
Virale haemorrhagische koorts (o.a. Ebolavirus,
Marburgvirus)
Virale paardenencefalomyelitis (o.a. West Nijlkoorts)
Voedselinfectie (cluster)
Yersiniose

Gwwd
√ a, b, h
√c
a,
b,
h
√
√ a, b, h
√b
√d
√d
√e
√d
-

Wpg
√
√
√
√
√
√
√
√
√
√

√a
√f
√i
√ a, b, h
√b
d,
√ j
√a
√d
√b
√g
√a
√a

√
√
√
√
√
√
√
√
√
√
√

SvZ 2018*
ja
ja
ja
ja
ja, BSE
ja
ja
ja
ja
ja
nee, komt niet in Nederland voor
nee, zoönotische overdracht van (vee­gerelateerde-) MRSA is niet meldingsplichtig
nee, komt niet in Nederland voor
ja
ja
ja
ja
nee, komt niet in Nederland voor
nee, komt niet in Nederland voor
ja
nee, exotische dierziekte
ja
ja
ja
ja
ja
nee, komt niet in Nederland voor

√b
√d

√
√
√k

nee, komt niet in Nederland voor
ja
nee, geen gegevens

a	
Meldingsplichtig (bestrijdingsplichtig) dierziekten bij alle zoogdieren niet zijnde vee en nertsen

b	
Meldingsplichtig (bestrijdingsplichtig) dierziekten bij vee (herkauwende en eenhoevige dieren en varkens)
c	
Meldingsplichtig (bestrijdingsplichtig) zijn alle HPAI en H5 en H7 LPAI gerelateerde stammen; alle vogels (pluimvee en andere vogels)
d	
Meldingsplichtig volgens art. 100 Gwwd: alleen voor dierenartsen en onderzoeksinstellingen; alle diersoorten
e	
Leptospirose ten gevolge van Leptospira Hardjo; alle diersoorten
f	
Meldingsplichtig (bestrijdingsplichtig) bij vogels niet zijnde pluimvee; dit geldt dus alleen voor psittacose en geen andere vorm van chlamydiose bij
dieren (zie paragraaf 2.15)
g	
Tuberculose ten gevolge van Mycobacterium tuberculosis complex bij alle zoogdieren
h	
Meldingsplichtig (bestrijdingsplichtig) dierziekten bij nertsen
i	
Meldingsplichtig (bestrijdingsplichtig) bij meer dan 50 schapen of geiten, gehouden ten behoeve van de bedrijfsmatige melkproductie, op basis van
een verplichte tankmelkmonitoring
j	
Meldingsplichtig (bestrijdingsplichtig) bij pluimvee: Salmonella Arizonae, Salmonella Gallinarum en Salmonella Pullorum. Naast deze ‘niet-zoönotische’
Salmonella’s zijn er ook nog een aantal ‘zoönotische Salmonella’s’ bij pluimvee meldingsplichtig op basis van EU regelgeving en een verplichte
monitoring: Salmonella Enteritidis; Salmonella Typhimurium, waaronder monofasische Salmonella Typhimurium met de antigene formule 1,4,[5],12:i:-;
Salmonella Hadar; Salmonella Infantis; Salmonella Virchow, Salmonella Java.
k	
Alleen Yersinia pestis
*	
Opgenomen in Staat van Zoönosen 2018, H2 Trends
**	Alleen meldingsplichtig indien het een humaan cluster van twee of meer gerelateerde gevallen betreft met een oorsprong in consumptie van besmet
voedsel of drinkwater

Staat van Zoönosen 2018

| 15

Tabel 2.2.2 De mogelijk op te leggen maatregelen bij een Gwwd bestrijdingsplichtige dierziekte (artikel 22)
a. het afzonderen van zieke en verdachte dieren;
b. opstallen, ophokken of op één plaats houden van zieke en verdachte dieren;
c.

het plaatsen van waarschuwingsborden;

d. het door het plaatsen van kentekenen besmet of van besmetting verdacht verklaren van gebouwen en terreinen;
e. het merken van zieke, verdachte en herstelde dieren;
f.

het doden van zieke en verdachte dieren;

g.	het onschadelijk maken van gedode of gestorven, zieke en verdachte dieren, en van produkten en voorwerpen, die
besmet zijn of ervan worden verdacht gevaar op te leveren voor verspreiding van smetstof;
h.	het reinigen en ontsmetten van gebouwen, terreinen, bewaarplaatsen van mest en voorwerpen;
i.	het vastleggen, opsluiten of afzonderen van dieren;
j.	het behandelen van dieren of producten op een door onze Minister aangegeven wijze;
k.	het verbieden van het vervoeren van de op grond van artikel 25, eerste lid, aangewezen soorten of categorieën van
dieren, producten of voorwerpen van of naar gebouwen en terreinen waar geen kenteken als bedoeld onderdeel d,
is geplaatst;
l.	het verbieden van de toegang aan anderen dan de op grond van artikel 25, tweede lid, aangewezen personen of
groepen van personen tot gebouwen en terreinen waar geen kenteken als bedoeld in onderdeel d, is geplaatst;
m.	het verbieden van het verlaten van gebouwen en terreinen waar geen kenteken als bedoeld in onderdeel d, is
geplaatst, tenzij de door onze Minister voorgeschreven maatregelen van ontsmetting zijn toegepast;
n.	het nemen van andere maatregelen, voorzover een verdrag of een besluit van een volkenrechtelijke organisatie
zulks met zich brengt.

In de veterinaire regelgeving wordt bij de meldingsplichtige ziekten een onderscheid gemaakt tussen
meldingsplichtige en bestrijdingsplichtige ziekten.
Alleen in het laatste geval mag de bevoegde autoriteit
maatregelen opleggen (Tabel 2.2.2). De belangrijkste
reden om een ziekte bestrijdingsplichtig te maken
is de noodzaak van bestrijdingsmaatregelen om
gezondheidsschade bij mens en dier op korte en/
of lange termijn te voorkomen. Daarnaast kunnen
internationale verplichtingen aan de bestrijdingsplicht
ten grondslag liggen.
Artsen zijn, op basis van de Wpg, verplicht een aantal
infectieziekten bij mensen te melden bij de GGD.
Dierenartsen zijn, op basis van de Gwwd, verplicht
een aantal dierziekten te melden bij de NVWA. Naast
artsen en dierenartsen worden, afhankelijk van de
wettelijke bepaling, andere betrokkenen (bijvoorbeeld
dierhouders en laboratoria) verplicht melding te
doen bij een verdenking en/of een bevestiging van
daarvoor geselecteerde infectieziekten. Verder moeten
bedrijfsartsen, maar ook andere artsen, (infectie)
ziekten die opgelopen zijn tijdens het werk, melden
bij het NCvB. In principe zijn alle arbeidsgerelateerde
zoönosen meldingsplichtig. Naast de Wpg meldingsplichtige ziekten moet het hoofd van een instelling waar
kwetsbare groepen mensen verblijven (verzorgingshuis,
16 |

kinderopvang enzovoort), er een melding van maken
wanneer zich een ongewoon aantal patiënten voordoet
met klachten waarbij een infectieziekte wordt vermoed
(zoals diarree of huiduitslag).

2.2.1

Regelgeving over de opsporing en
bestrijding van de bron van een zoönose

In de Gezondheidswet wordt de organisatie van de
zorg voor de volksgezondheid geregeld. Hierin is in
artikel 36 opgenomen dat het Staatstoezicht tot taak
heeft onderzoek te verrichten naar de staat van de
volksgezondheid en de determinanten daarvan6.
Voor het humane deel zijn de inspectietaak en de
bestrijdingstaak vervolgens gescheiden ondergebracht.
De Wpg legt de bestrijdingstaak bij de GGD’s, inclusief
het bronopsporingsonderzoek (art. 6 Wpg). Het
toezicht wordt uitgeoefend door de IGJ. In het Besluit
Staatstoezicht op de volksgezondheid worden de
NVWA en de IGJ aangewezen als onderdelen van het
Staatstoezicht. In de Gezondheidswet zijn, onder
verwijzing naar de Algemene wet bestuursrecht (Awb),
tevens de bevoegdheden van het Staatstoezicht
opgenomen (Tabel 2.2.3).

Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.2.3 De feitelijke toezichthoudende bevoegdheden uit de Awb
Bevoegdheid

Artikel

Opmerking

Betreden van elke plaats, met uitzondering van
een woning, zonder toestemming van de bewoner.

5:15 lid 1

Benodigde apparatuur mag worden meegenomen

Zo nodig zich de toegang verschaffen met de hulp
van de sterke arm (politie)

5:15 lid 2

Alleen indien nodig

Zich laten vergezellen door personen die daartoe
door hem zijn aangewezen

5:15 lid 3

Personen worden door toezichthouder aangewezen
en behoeven zelf geen toezichthouder te zijn

Inlichtingen te vorderen

5:16

Inzage te vorderen van zakelijke gegevens en
bescheiden

5:17 lid 1

Van die bescheiden kopieën te maken

5:17 lid 2

Als niet ter plaatse een kopie kan worden gemaakt,
mogen de bescheiden voor dat doel korte tijd
worden meegenomen tegen een door hem af te
geven schriftelijk bewijs

5:17 lid 3

Indien het niet ter plaats kan, voor korte tijd tegen
de afgifte van een schriftelijk bewijs

Zaken te onderzoeken, aan opneming te
onderwerpen en daarvan monsters te nemen

5:18 lid 1

Ook fotograferen

Daartoe verpakkingen te openen

5:18 lid 3

Indien onderzoek, opneming en monsterneming
niet ter plaatse kan geschieden, zaken voor dat
doel voor korte tijd mee te nemen tegen een door
hem af te geven schriftelijk bewijs

5:18 lid 4

Vervoermiddelen te onderzoeken met betrekking
tot waartoe hij een toezichthoudende taak heeft

5:19 lid 1

Vervoermiddelen m.b.t. zijn toezichthoudend taak.
Vervoermiddelen kunnen zijn motorrijtuigen,
vaartuigen, vliegtuigen, aanhangwagens al dan niet
in feitelijk gebruik

Vervoermiddelen waarmee naar zijn redelijk
oordeel zaken worden vervoerd met betrekking
waartoe hij een toezichthoudende taak heeft, op
hun lading te onderzoeken

5:19 lid 2

Vervoermiddelen waarmee naar zijn redelijk
oordeel zaken worden vervoerd

Van de bestuurder van een vervoermiddel inzage
te vorderen van de wettelijk voorgeschreven
bescheiden met betrekking waartoe hij een
toezichthoudende taak heeft

5:19 lid 3

Met het oog op de uitoefening van deze
bevoegdheden van de bestuurder van een voertuig
of van de schipper van een vaartuig te vorderen
dat deze zijn vervoermiddel stilhoudt en naar een
door hem aangewezen plaats overbrengt

5:19 lid 4

Ieder moet (binnen een door de toezichthouder
gestelde redelijke termijn) medewerking verlenen
aan de toezichthouder

5:20 lid 1

Staat van Zoönosen 2018

Stellen van een redelijk termijn waarbinnen die
medewerking dient plaats te vinden en die
redelijkerwijs gevoerd kan worden. Weigeren van
de medewerking levert het strafbare feit van
art.184 Wetboekvan Strafrecht op (niet voldoen
aan een ambtelijk bevel). Uitzondering is wanneer
een beroep gedaan kan worden op de
geheimhouding op grond van ambt, beroep of
wettelijk voorschrift (lid 2)

| 17

Tabel 2.2.4: De mogelijk op te leggen maatregelen volgens artikel 47 van de Wpg
1	Indien er een gegrond vermoeden bestaat van een besmetting kan de burgemeester, dan wel de voorzitter van de
veiligheidsregio, gebouwen, vervoermiddelen, goederen en waren controleren op de aanwezigheid van een
besmetting, zonodig door het nemen van monsters.
2	In het geval van een besmetting kan de burgemeester, dan wel de voorzitter van de veiligheidsregio:
a. voorschriften van technisch-hygiënische aard geven,
b. gebouwen, vervoermiddelen of goederen ontsmetten, met inbegrip van de vernietiging van vectoren.
3	In het geval van een besmetting waarbij ernstig gevaar dreigt voor de volksgezondheid, kan de burgemeester, dan
wel de voorzitter van de veiligheidsregio:
a. gebouwen of terreinen dan wel gedeelten daarvan sluiten,
b. een verbod uitvaardigen tot het gebruik maken of betreden van vervoermiddelen,
c. waren vernietigen.
4	De burgemeester, dan wel de voorzitter van de veiligheidsregio, heft de maatregel op als het gevaar is geweken.

Tabel 2.2.5: De mogelijk op te leggen maatregelen specifiek ten aanzien van vectoren (art. 6a Wpg) volgens
artikel 47a Wpg
1	Ter uitvoering van artikel 6a (bestrijding van specifieke vectoren aangewezen in het Besluit PG) is Onze Minister bij
uitsluiting van de burgemeester bevoegd de volgende maatregelen te nemen:
a.	het controleren van terreinen, gebouwen, vervoermiddelen of goederen op de aanwezigheid van een vector, zo
nodig door het nemen van monsters, indien er een aannemelijk risico is op de aanwezigheid van een dergelijke
vector,
b.	het geven van voorschriften van technisch-hygiënische aard bij de aanwezigheid van een vector, of indien er een
aannemelijk risico daarop is,
c.	het vernietigen van vectoren op of in terreinen, gebouwen, vervoermiddelen of goederen
2	Onze Minister kan een last onder bestuursdwang opleggen aan degene die geen medewerking verleent aan het
uitvoeren van het bepaalde in het eerste lid, onderdeel b.

Dit houdt onder andere in dat de NVWA bronopsporing
mag doen na verzoeken van de GGD’s, indien
mensen ziek zijn geworden na direct of indirect
contact met dieren (non-alimentaire zoönosen) of via
levensmiddelen, al dan niet van dierlijke oorsprong.
Het opleggen van maatregelen als zodanig is vanuit
de staatstoezichtsfunctie niet mogelijk, tenzij bij de
uitvoering daarvan bevindingen worden gedaan die
onder de invloedssfeer van de Warenwet of de Gwwd
vallen. Een voorbeeld is dat de NVWA maatregelen
mag opleggen bij een positieve C. psittaci-bevinding
in vogels naar aanleiding van bronopsporing (Tabel
2.2.1). Dit geldt echter bijvoorbeeld niet voor gehouden
ratten die positief zijn bevonden op het Seoul-virus.
In zulke gevallen kan wel artikel 47 van de Wpg van
toepassing zijn (Tabel 2.2.4). Recent is een wijziging
in de Wpg doorgevoerd. Hierdoor kan de Minister van
VWS in plaats van de burgemeester de bestrijding
van specifieke vectoren, zoals aangewezen in het
18 |

Besluit (bepaalde Aedes-soorten), centraal uitvoeren
(Tabel 2.2.5)7.
Bij de totstandkoming van de Wpg is ervoor gekozen
maatregelen ten aanzien van dieren daar niet onder
te laten vallen, maar deze voor te behouden aan de
uitvoerder van de Gwwd, de NVWA. De uitzondering
daarop vormen ‘vectoren’, die in een recente uitleg
van de minister gedefinieerd zijn als elk dier dat
een infectieus agens kan doorgeven aan een mens.
De Wpg fungeert in dezen enkel als vangnet, als de
maatregelen niet of niet afdoende op grond van
de Gwwd kunnen worden getroffen. Artikel 47 van
de Wpg geeft behoorlijk ruime mogelijkheden om
besmettelijke materialen en vectoren te beheersen of
te vernietigen. In het geval van de Seoul-besmetting
mogen de ratten in principe op grond van de Wpg door
de GGD bestreden worden. Bestrijden kan variëren van
uitvoeren van bronopsporing, risicocommunicatie en/
Staat van Zoönosen 2018

of behandelen tot aan ruimen/euthanasie. In de meeste
gevallen verzoekt de GGD de NVWA tot de uitvoer van
de bestrijding.
De Gemeente mag onder art. 47 van de Wpg:
• hygiënevoorschriften geven, bijvoorbeeld waarschuwingsbordjes of beschermende kleding voorschrijven,
of opdragen om mest toe te dekken;
• gebouwen, vervoermiddelen of goederen ontsmetten
(en vectoren vernietigen).
• Voor deze maatregelen moet een gegrond vermoeden
van besmetting bestaan, maar hoeft er geen (ernstig)
gevaar voor de volksgezondheid bewezen te worden.
Wél moet er een ratio gegeven worden, omdat
burgers worden belast. Deze ratio is de gezondheidsbescherming van mensen, maar kan bijvoorbeeld
ook in de sfeer van dierenwelzijn, milieu of economie
liggen.
Voorts kan de Gemeente op grond van de Wpg:
• gebouwen of terreinen sluiten
• vervoer verbieden
• waren, dat wil zeggen materialen, van welke aard ook,
innemen en vernietigen.
Voor deze laatste bevoegdheden is wel voorwaarde dat
er ‘een ernstig gevaar voor de volksgezondheid dreigt’.
Wanneer de hygiënevoorschriften of andere opgelegde
maatregelen niet opgevolgd worden, dan kan de IGJ op
grond van artikel 67 eerste lid Wpg-hechtenis opleggen
van ten hoogste zes maanden of een geldboete van de
derde categorie.
Het is de arts-infectieziektebestrijding (en niet de
GGD-directie of manager) die beoordeelt of er ‘een
ernstig gevaar’ dreigt voor de volksgezondheid. Bij
complexe gevallen zoals de bevinding van Seoul-virus
in gehouden ratten, waarbij de enige effectieve optie
het vernietigen van de vectoren lijkt, is een goede
onderbouwing belangrijk.

2.3

Dierziektevrijstatus

Mauro De Rosa
Voor een aantal besmettelijke dierziekten kunnen
landen bij de OIE de officiële vrijstatus notificeren. De
voorwaarden waaronder een land de officiële vrijstatus
voor een bepaalde ziekte kan verkrijgen variëren, maar
meestal zijn minimaal een effectief surveillancesysteem
en meldingsplicht voor de betreffende ziekte vereist.
De gedetailleerde voorwaarden en de dierziektestatus kunnen in de database van de OIE (WAHIS)
geraadpleegd worden8.

Staat van Zoönosen 2018

De systematiek van ‘officieel-vrijstatus’ is in eerste
instantie ingesteld om de internationale handel in
levende dieren en dierlijke (bij)producten te vergemakkelijken. Het kan voorkomen dat er dierziektegevallen
zijn geweest, maar dat het land nog de ‘OIE officieelvrijstatus’ behoudt. Bijvoorbeeld als die gevallen
veroorzaakt werden door de invoer van besmette
dieren uit een ander land en er geen of beperkt verdere
verspreiding heeft plaatsgevonden. Hieronder staat
de OIE-status voor Nederland in 2018 wat betreft de
relevante zoönosen.
Aanwezige zoönosen:
• Aviaire chlamydiose (Chlamydia psittaci)
• Echinokokkose (Echinococcus multilocularis)
• Hoog Pathogene Aviaire Influenza (HPAI)*
• Laag Pathogene Aviaire Influenza (pluimvee) (LPAI)
• Enzootic abortion/chlamydiose (Chlamydia abortus)**
• Q-koorts (Coxiella burnetii)
• Trichinellose (wild)***
• Tularemia (Francisella tularensis)
* gelimiteerd tot één of meer zones
** stond abusievelijk voorgaande jaren als niet-aanwezig
geregistreerd bij OIE (zie paragraaf 2.15)
*** gevonden in wilde dieren (vos, wilde zwijn en wasbeerhond) in
voorgaande jaren

Nooit gerapporteerde zoönosen:
• Brucellose (Brucella melitensis)
• Krim-Congo hemorragische koorts
• Equine encefalomyelitis (westerse)
• Equine encefalomyelitis (oosterse)
• Japanse encefalitis
• Nipah-virus encefalitis
• Ovine epididymitis (Brucella ovis)
• Riftdalkoorts
• Salmonellose (S. Abortusovis)
• Trypanosomose (o.a. Chagas)
• Venezolaanse equine encefalomyelitis
• West Nijlkoorts
Afwezige zoönosen:
• Antrax/miltvuur(Bacillus anthracis)
• Bovine spongiforme encefalopathie (BSE)
• Bovine tuberculose (Mycobacterium bovis)
• Brucellose (Brucella abortus)
• Brucellose (Brucella suis) bij varkens en vee
• Echinokokkose door Echinococcus granulosus
• Kwade droes (Burkholderia mallei)
• Leishmaniasis
• Porcine cysticercose (Taenia solium bij de mens)
• Rabiës#
#

Het voorkomen van vleermuisrabiës (EBLV) heeft geen invloed op de
OIE-vrijstatus

| 19

2.4

Antrax

Ingrid Friesema, Miriam Koene
Antrax, veroorzaakt door de bacterie Bacillus anthracis,
komt wereldwijd voor. Hoewel in principe alle
zoogdieren besmet kunnen worden, is het vooral
een (per)acute, vaak fatale infectieziekte bij wilde
en gedomesticeerde herkauwers. Een belangrijke
eigenschap van deze bacterie is de vorming van
sporen die uitzonderlijk resistent zijn tegen hitte en
indroging en daardoor decennialang in de bodem
kunnen overleven. Bij opname door een gastheer
zullen de sporen ontkiemen, zich vermenigvuldigen en
daarbij toxinen vormen met oedeemvorming, necrose
van endotheelcellen en bloedingen tot gevolg. De
cutane vorm, waarbij besmetting via de huid heeft
plaatsgevonden, komt bij mensen het meest voor. Er
ontstaat dan een pijnloos, jeukend bultje dat na een
paar dagen overgaat in een blaartje. Daarna ontstaat
een zweer die is bedekt met een zwarte korst, met
eromheen zwelling en blaasjes. Op de plek van de zweer
blijft een permanent litteken achter. Onbehandeld kan
de ziekte in 10 tot 20% van de gevallen fataal zijn. Na
inhalatie van aerosolen kan respiratoire antrax ontstaan
en na ingestie van met B. anthracis besmet voedsel
gastro-intestinale antrax. Beide vormen hebben een
hogere case fatality rate dan cutane antrax9.
De naam antrax is afgeleid van de antracietkleurige
zweer ter plaatse van de porte d’entrée bij de cutane
vorm van antrax bij mensen. Het synoniem miltvuur is
afgeleid van de zeer sterk vergrote milt die veel gezien
wordt bij geïnfecteerde runderen en schapen, maar die
ook bij humane patiënten kan optreden.

2.4.1 Antrax bij mensen

Miltvuur is conform de Wpg een meldingsplichtige
ziekte groep C. Het staat hoog op de lijst van potentiële
biologische wapens, ondanks het feit dat mensen
relatief ongevoelig zijn voor miltvuur. Dit heeft te
maken met de grote hoeveelheid infectieus materiaal
waaraan mensen bij moedwillige besmetting kunnen
worden blootgesteld. De poederbrieven die in 2001 in
de Verenigde Staten zijn verstuurd laten dit zien. De
miltvuursporen die bij het openmaken vrijkwamen,
leidden tot 22 besmettingen en eisten uiteindelijk
vijf slachtoffers10. Het ging hier ook om weaponized
materiaal; door het toevoegen van een statische lading
gedroegen antrax-sporen zich als een aerosol, waardoor
de verspreiding gemakkelijk verliep. Ook in Nederland
zijn sindsdien poederbrieven verzonden die door
het RIVM op miltvuurbacteriën worden onderzocht.
In Nederland is overigens nooit B. anthracis in de
poederbrieven aangetroffen.
20 |

In Europa is de incidentie van miltvuur bij mensen in
de loop van de twintigste eeuw drastisch gedaald.
Tegenwoordig komt het slechts sporadisch voor en
treft dan meestal boeren of medewerkers in textiel- of
wolfabrieken die in contact komen met besmette dieren
of dierproducten. In Nederland is miltvuur bij mensen
uiterst zeldzaam. In totaal zijn sinds 1976 (het jaar
waarin de ziekte meldingsplichtig is gemaakt) negen
gevallen van humane antrax beschreven, waarvan
twee in 2018. Beide, volwassen, patiënten hadden
huidantrax. Een van beide patiënten had de infectie in
Tanzania opgelopen, de andere in Turkije, vermoedelijk
tijdens de slacht van een schaap en/of bereiding van het
vlees.

2.4.2 Antrax bij dieren

De laatste Nederlandse uitbraken van antrax bij
rundvee dateren uit de beginjaren negentig van de
vorige eeuw. Echter, in Zuid- en Zuidoost-Europa
komt miltvuur bij dieren nog steeds regelmatig voor.
In de overige Europese landen komt de ziekte slechts
sporadisch voor. In 2018 werd bij de OIE melding
gemaakt van miltvuur in onder andere Frankrijk
(rundvee, schapen, paarden), Italië (rundvee, een
schaap en een geit), Hongarije (schapen en rundvee)
en Roemenië (varkens)8. Gevallen bij vee betreffen
vrijwel altijd weidende dieren die in gebieden met een
geschiedenis van miltvuur sporen via grazen opnemen.
In Nederland werden in het verleden dieren die
gestorven waren door miltvuur, bij het begraven
bestrooid met ongebluste kalk in een poging de
kiem onschadelijk te maken. Dergelijke ‘witte kuilen’
kunnen nog steeds worden aangetroffen bij graafwerkzaamheden. Bij verdenkingen van miltvuur bij dieren
of bij het aantreffen van witte kuilen wordt materiaal
door WBVR onderzocht op de aanwezigheid van
B. anthracis-sporen.
In april 2018 is een bacteriekweek ingestuurd voor
uitsluitingsdiagnostiek van antrax. Uit de kweek van bij
een operatie afgenomen materiaal van een hond werd
een geïsoleerde stam op de MALDI-TOF getypeerd als
Bacillus anthracis. WBVR is gevraagd van deze stam aan
te tonen/uit te sluiten dat dit daadwerkelijk B. anthracis
betrof. Faag-typering en PCR waren voor deze stam
negatief voor B. anthracis. De nauwe verwantschap
van B. anthracis met B. cereus heeft de identificatie met
MALDI-TOF-identificatie waarschijnlijk parten gespeeld.

Staat van Zoönosen 2018

2.5

Aviaire Influenza

Riks Maas, Adam Meijer, Marit de Lange, Harry Rozendaal,
Nancy Beerens

2.5.1

Aviaire influenza bij dieren (vogels)

In de verplichte monitoring en early warning11 van aviaire
influenza (vogelgriep) bij commercieel gehouden
pluimvee, worden regelmatig laag pathogene aviaire
influenza (LPAI-)virussen gevonden of antilichamen
tegen deze virussen. LPAI-virussen komen van nature
voor in wilde watervogels, en kunnen door deze vogels
op gehouden pluimvee worden overgebracht12. Voor
pluimvee met uitloop geldt dan ook een hoger risico
en daardoor een hogere monitoringsfrequentie. In
2018 werden op 34 pluimveebedrijven antilichamen
aangetoond tegen verschillende subtypen
LPAI-virussen. Ook werd een H9N2-virus aangetoond bij
een commercieel pluimveebedrijf, en LPAI H5N3-virus
bij een vogelhandelaar. LPAI-virussen kunnen door
middel van moleculaire technieken of bio-assays van
HPAI-virussen worden onderscheiden. Het onderscheid
tussen hoog pathogene en laag pathogene aviaire
influenza is gebaseerd op het klinisch beeld bij
pluimvee. Zoals de naam suggereert, zijn klinische
symptomen bij infecties met LPAI-virussen bij pluimvee
doorgaans mild. De LPAI-virussen met hemagglutinine
typen H5 en H7 kunnen echter naar hoog pathogene
varianten muteren. HPAI-virussen kunnen ernstige
ziekte en tot 100% mortaliteit veroorzaken in een
koppel pluimvee. Derhalve zijn zowel LPAI- als
HPAI-virussen van subtype H5 en H7 bestrijdingsplichtig
bij commerciële pluimveebedrijven (zie paragraaf 2.2).
De maatregelen bij een H5/H7 LPAI- besmetting zijn
dezelfde als bij een HPAI-besmetting. De maatregelen
komen in hoofdlijnen op het volgende neer: het
pluimvee van het besmette bedrijf wordt geruimd
en voor het bedrijf gelden vervoersbeperkingen. De
pluimveecontacten van het bedrijf worden getraceerd
en onderzocht. Daarnaast zullen de andere pluimveebedrijven in een straal van één tot drie kilometer om
het besmette bedrijf eveneens worden onderzocht. Bij
besmettingen met andere LPAI-virussen dan subtype
H5 en H7 worden door de NVWA geen maatregelen
genomen. Infecties met deze virussen worden door
de besmette pluimveestapel in de regel binnen enkele
weken geklaard.
Van bepaalde HPAI-virussen (zoals H5N1) is bekend
dat ze mensen kunnen infecteren met ernstige ziekte
of sterfte tot gevolg. In de winter van 2017-2018 werd
het HPAI H5N6-virus geïntroduceerd in Nederland.
Genetische analyse toonde aan dat dit virus niet
verwant is aan zoönotische stammen die in Azië
circuleren en daar tot humane infecties hebben geleid.
Staat van Zoönosen 2018

In 2018 werden twee commerciële pluimveebedrijven en
een hobbyhouder getroffen door het HPAI H5N6-virus.
Deze bedrijven werden geruimd. Het H5N6-virus werd
ook aangetoond in verschillende dode wilde vogels tot
maart 2018, en daarna opnieuw in augustus 2018. Het
is voor het eerst dat een HPAI H5-virus in Nederland
nog na de zomer wordt aangetroffen. Waarschijnlijk
heeft het virus zich dus gedurende de zomer weten te
handhaven in de wilde vogelpopulatie in Nederland.
Humane infecties met de in Nederland aangetoonde
HPAI H5N6-stam zijn tot op heden niet gerapporteerd.
Het risico op introductie van HPAI-virussen in
Nederland is de afgelopen jaren sterk toegenomen.
Sinds 2004 circuleren HPAI H5-virussen in wilde
watervogels in Azië, en het HPAI H5N1-virus werd eind
2005 voor het eerst door trekvogels geïntroduceerd in
Europa. De epidemie onder wilde watervogels heeft
zich sindsdien sterk uitgebreid, en er zijn inmiddels
vele subtypen ontstaan vanuit dit HPAI H5N1-virus via
reassortment, zoals H5N2, H5N3, H5N5, H5N6 en H5N8.
In Nederland werd de pluimveesector in 2014, 2016 en
2017 getroffen door uitbraken van HPAI H5-virussen.
In 2014 betrof het subtype H5N8, en in 2016 een
genetisch verschillend H5N8-virus. In 2017 werd het
H5N6-virus geïntroduceerd. Deze HPAI-virussen werden
in het najaar in Nederland geïntroduceerd door wilde
trekvogels die de winter doorbrengen in ons land. In
2016 ging deze introductie gepaard met massale sterfte
onder wilde vogels in Nederland, terwijl in 2017 slechts
weinig sterfte werd gezien. Deze nieuwe situatie, waarin
HPAI H5-virussen in de wilde vogelpopulatie circuleren,
heeft het risico op HPAI-introductie sterk verhoogd.

2.5.2 Aviaire influenza bij mensen

Bepaalde LPAI-virussen kunnen ook mensen infecteren,
bijvoorbeeld H7N1, H7N2, H7N9, H9N2 en H10N7. Uit
verkennend literatuuronderzoek uitgevoerd in 2012
blijkt dat de ziektelast van LPAI-virussen bij mensen
in het algemeen zeer beperkt is13 , wat bevestigd is in
een latere studie14. Uitzondering hierop is het LPAI
H7N9-virus, dat sinds 2013 in China circuleert en sterfte
veroorzaakt in ongeveer 30% van de geïnfecteerde
mensen. Van oktober 2016 tot en met juni 2017 was
er een toename van het aantal humane besmettingen
met LPAI H7N9. De meeste humane gevallen werden
veroorzaakt door direct contact met besmet pluimvee;
er zijn geen aanwijzingen dat het transmissievermogen
van het virus tussen mensen toeneemt. Na juni 2017 is
het aantal humane besmettingen sporadisch in China
en is er geen sprake van een nieuwe epidemie15. In
december 2016 werd de eerste humane besmetting
met HPAI H7N9 beschreven in China. Sindsdien
is in het gehele jaar 2017 bij 32 mensen een HPAI
H7N9-virusisolaat aangetoond16. Er zijn geen
| 21

aanwijzingen dat het voor pluimvee hoog-pathogene
virus een hogere pathogeniciteit of transmissiecapaciteit in mensen heeft17. Sinds juli 2017 wordt
pluimvee gevaccineerd tegen HPAI H7N916.
In het griepseizoen is er een (zeer kleine) kans op
menginfecties van het humane seizoensgriepvirus
en AI-virussen met als mogelijke uitkomst het
ontstaan van nieuwe varianten door reassortment van
genetisch materiaal. Bij reassortment vormen twee
of meer influenzavirussen een nieuw subtype virus,
waarbij een nieuwe combinatie van viruseiwitten
wordt aangemaakt. Als dit een dusdanig nieuw type is
waartegen nog geen (populatie-)immuniteit bestaat,
is er kans op een pandemie. Bij influenzavirussen
treedt relatief gemakkelijk reassortment op, omdat
het genetisch materiaal bestaat uit acht losse
RNA-strengen. Omdat LPAI-virussen tot milde klachten
kunnen leiden, adviseert het RIVM-CIb personen die in
aanraking zijn geweest met besmet pluimvee(materiaal)
alert te zijn op griepachtige verschijnselen18. De GGD
monitort het optreden van eventuele gezondheidsklachten en zet indien nodig diagnostiek in. Bij een
vastgestelde HPAI of een sterke verdenking op HPAI
op een pluimveebedrijf wordt oseltamivir-profylaxe
aangeboden aan werknemers en ruimers. Los van een
uitbraak worden alle mensen die mogelijk beroepsmatig
bij het ruimen van pluimvee betrokken zullen zijn,
jaarlijks gevaccineerd met het influenza-seizoensvaccin.
Alleen mensen die gevaccineerd zijn, mogen pluimvee
ruimen in geval van een influenzabesmetting. Deze
regeling is ingesteld om de kans op reassortment te
beperken, doordat gevaccineerde personen minder
risico lopen om geïnfecteerd te worden met het
seizoensinfluenzavirus. Ruimers moeten zich houden
aan strikte protocollen die een uitgebreid pakket aan
hygiënemaatregelen en instructies voor persoonlijke
beschermingsmiddelen (onder andere een masker, bril,
haarnetje, wegwerp-overall, wegwerphandschoenen
en werkhandschoenen) omvatten19. Dit om humane
besmetting en mogelijke versleping van virus via
kleding te voorkomen.
In Nederland zijn in 2018 geen patiënten met luchtwegklachten bemonsterd vanwege mogelijke besmetting
met het aviaire influenzavirus.

2.6

Botulisme

Miriam Koene, Ingrid Friesema
Botulisme is een intoxicatie veroorzaakt door
botulinum neurotoxines (BoNT), geproduceerd door
Clostridium botulinum of in sporadische gevallen door
bepaalde stammen van C. butyricum of C. baratii. De
sporen van deze bacteriën komen voor in de omgeving
en kunnen onder de juiste condities (onder andere
anaeroob milieu, voldoende hoge temperatuur en
eiwitrijk substraat) uitgroeien tot BoNT producerende
bacteriën. BoNT wordt beschouwd als het meest
potente, natuurlijk voorkomende toxine, waarvan zeven
verschillende typen zijn beschreven (A t/m G). De mens
is gevoelig voor BoNT-typen A, B en E (en zeer zelden
type F). Bij zoogdieren wordt meestal BoNT type C of
D gevonden of mosaïc-varianten daarvan, en bij vissen
BoNT type E.
Meestal betreft botulisme bij mensen een
voedsel­vergiftiging waarbij neurotoxines zijn gevormd
in slecht geconserveerde levensmiddelen (bekend
zijn zelf ingemaakte producten). Andere vormen van
botulisme zijn wondbotulisme en infantiel botulisme.
De laatstgenoemde vorm komt voor bij zuigelingen,
waarbij uitgroei mogelijk is van sporen van C.
botulinum in de darm door onvoldoende ontwikkeling
van competitieve darmflora. Aangezien honing
bacteriesporen kan bevatten van C. botulinum, wordt
afgeraden honing te geven aan kinderen jonger dan een
jaar20.

2.6.1

Botulisme bij de mens

In Nederland komt botulisme bij mensen slechts zeer
incidenteel voor. In de periode 2007-2018 is in totaal
bij tien patiënten de diagnose bevestigd door middel
van laboratoriumdiagnostiek. Dit betrof een uitbraak
van botulisme type B in een reisgezelschap (2008)21,22,
drie individuele gevallen bij volwassenen (eenmaal in
2015 en twee in 2016)23 en drie gevallen van infantiel
botulisme (eenmaal in 2007 en twee in 2012). In 2018 is
één serummonster van een humane patiënt onderzocht
op botulisme, waarbij geen botulinum neurotoxine is
aangetoond.

2.6.2 Botulisme bij dieren

Botulisme is vooral bekend van uitbraken bij
watervogels, waarbij in warme zomermaanden grote
aantallen dieren kunnen sterven. Als gevolg van de
extreem warme zomer werden in 2018 een meer
dan gemiddeld aantal dode vogels onderzocht op
botulisme. Er werden bijna honderd dieren ingestuurd,
waarvan het merendeel eenden en daarnaast ganzen
en zwanen. Normaal gesproken kunnen in ongeveer de
22 |

Staat van Zoönosen 2018

helft van de ingezonden watervogels botulinum-toxines
worden aangetoond; in 2018 lag dit percentage op
ruim 70%, aanzienlijk hoger dan voorgaande jaren.
Zoals gewoonlijk betrof dit in vrijwel alle gevallen BoNT
type C.
Net als in andere jaren was er ook sprake van botulisme
bij gehouden dieren. In 2018 werden 43 diagnostische
monsters van dieren onderzocht. In de meeste gevallen
ging het om materiaal dat afgenomen was in verband
met verdenkingen van botulisme onder rundvee
(dertig monsters). Zoals gebruikelijk werden met name
zogenoemde mosaïc-types aangetroffen (type DC en
CD). Daarnaast was sprake van een aantal uitbraken bij
pluimvee (9), en werd botulisme bevestigd bij nertsen
(BoNT type D) en een paard (BoNT type B). In materiaal
dat afkomstig was van twee honden die werden
verdacht van botulisme, werd geen BoNT of botulinumbacterie aangetroffen.

2.7

Brucellose

veroorzaken bij respectievelijk varkens en honden.
Brucellose bij dieren leidt voornamelijk tot reproductiestoornissen en abortus. Bij varkens wordt ook arthritis
gezien en bij paarden kan brucellose tot een heel ander
ziektebeeld leiden (fistels en builen aan nek en schoft).
Brucella-soorten zijn echter niet strikt soortspecifiek.
Mensen zijn gevoelig voor met name B. melitensis, B.
abortus, B. suis biovars 1 en 3, B. canis en in mindere mate
voor B. pinnipedialis en B. ceti. Besmette dieren scheiden
de bacterie uit in melk, urine, ontlasting, sperma,
vaginale excreta en placentamateriaal. Infecties
bij mensen kunnen subklinisch, acuut of chronisch
verlopen. Verschijnselen zijn koorts, hoofdpijn, malaise,
moeheid, zweten en gewrichtsklachten (vooral door
sacro-iliitis en spondylitis). Bij chronische brucellose
treden daarnaast gebrek aan eetlust en gewichtsverlies
op. Complicaties die kunnen optreden zijn endocarditis,
nefritis, meningo-encefalitis, osteomyelitis en
orchitis24.
In 2018 registreerde de NVWA in totaal 157 meldingen
van verdenking van brucellose bij landbouwdieren
(Tabel 2.7.1) en wederom één besmetting met B. canis
(positieve kweek) bij honden (Tabel 2.7.2).

Harry Rozendaal, Marcel Spierenburg, Ingrid Keur, Lola Tulen,
Els Broens

2.7.1

Brucellose komt wereldwijd voor; slechts enkele landen
hebben brucellose in de landbouwhuisdierenpopulatie
effectief bestreden. Nederland is volgens de OIE en
andere officiële instanties sinds 1999 officieel vrij
van brucellose. Brucellose wordt veroorzaakt door
een bacterie van het geslacht Brucella. Brucella abortus
veroorzaakt brucellose bij herkauwers, voornamelijk
runderen, en wordt ook wel Abortus Bang genoemd. B.
melitensis en B. ovis veroorzaken brucellose bij geiten en
schapen, terwijl Brucella suis en Brucella canis brucellose

2.7.1.1 Runderen
Sinds 1997 zijn er geen besmette runderen in Nederland
gevonden en vanaf 1 augustus 1999 is Nederland
officieel vrij van bovine brucellose. Ter bewaking van
de vrijstatus wordt een aantal controles uitgevoerd.
Alle runderen aangeboden ter slachting worden
individueel voor en na de slacht gecontroleerd. Tevens
zijn veehouders verplicht bloedonderzoek uit te laten
voeren door de GD bij elk rund dat verwerpt tussen dag
100 en 260 van de dracht. Dierenartsen, veehouders

Brucellose bij dieren

Tabel 2.7.1 Aantal bedrijven met verdenkingen van brucellose (aantal positief) (Bron: NVWA)
2014

2015

2016

2017

2018

B. abortus

62 (0)

47 (0)

47 (0)

49 (0)

39 (0)

B. suis

112 (0)

60 (0)

75 (0)

81 (0)

54 (0)

B. melitensis

12 (0)

6 (0)

5 (0)

41 (0)

40(0)

B. ovis

-

1 (0)

3 (0)

4 (0)

3 (0)

Totaal

186

114

130

175

157

2016

2017

2018

4 (2)

13 (6)

4 (3)

1

0

0

Tabel 2.7.2 Aantal honden met Brucella antistoffen (aantal kweek positief) (Bron: WBVR)
B. canis
B. suis biovar 1

Staat van Zoönosen 2018

| 23

en laboratoria moeten een (klinische) verdenking
verplicht melden aan de NVWA, die vervolgens de
dieren onderzoekt. Runderen die aangeboden worden
voor de export of worden ingezet voor reproductie,
worden vaak ook klinisch en serologisch onderzocht op
brucellose. In 2018 zijn 39 verdenkingsmeldingen (alle B.
abortus) bij rundvee afgehandeld. Alle meldingen waren
negatief.
2.7.1.2 Schapen en geiten
Brucellose bij schapen of geiten is in Nederland nog
nooit vastgesteld. Ter bewaking van de vrijstatus wordt
er een aantal controles uitgevoerd die vergelijkbaar zijn
met die van bovine brucellose. De controles bij schapen
en geiten zijn echter minder uitgebreid dan bij runderen.
In 2018 werden veertig verdenkingen van B. melitensis
en drie verdenkingen van B. ovis bij schapen en geiten
afgehandeld. Ook bij deze meldingen werd bij nader
onderzoek geen brucellose vastgesteld.
2.7.1.3 Varkens
Ter bewaking van de vrijstatus wordt er ook bij
varkens een aantal controles uitgevoerd. Hierbij horen
ook de meldingen die in het kader van monitoring
bij varkens door de GD worden uitgevoerd. Deze B.
suis-meldingen worden voornamelijk gedaan door
Kunstmatige Inseminatie (KI)-varkensverenigingen
en varkensfokkers. De inzet van reproductiemateriaal
wordt standaard onderzocht en moet vrij zijn
van brucellose voordat de dieren worden ingezet
voor reproductie. Beren worden gescreend voor
spermawinning, zeugen wanneer er afwijkingen zijn
bij de geboorte (verwerpers). Bij een verdenking wordt
eerst een confirmatie van de bloedmonsters uitgevoerd
door WBVR. Als deze ook verdacht is, wordt door de
NVWA nogmaals bloed afgenomen van het betreffende
dier en (eventueel) koppelgenoten. In 2018 waren er
in totaal 54 B. suis-verdenkingen, maar werd bij nader
onderzoek de bacterie niet aangetroffen.

verschillende kanalen op de hoogte gesteld van deze
bevinding met het verzoek om bij een verdenking
van brucellose (passende klinische verschijnselen en
afkomstig uit Oost-Europa) serologisch onderzoek
uit te voeren. Sindsdien zijn tot december 2017 in
totaal 21 honden serologisch positief bevonden
voor B. canis, waarbij in elf gevallen ook B. canis kon
worden geïsoleerd. Er is in 2018 bij drie honden B. canis
gekweekt, twee daarvan waren al serologisch positief
gemeld in 2017 en pas bij een volgende monstername
gekweekt, één was bij de eerste melding positief
bevonden in gewrichtsvloeistof. De herkomst van de
serologische positieve honden kon worden getraceerd
naar Roemenië, Bulgarije en Kroatië. Ook in andere
omringende landen zijn recent honden met B. canis
gevonden na import uit Oost-Europa.

2.7.2 Brucellose bij de mens

Humane besmetting vindt voornamelijk plaats door
contact met besmette dieren, het drinken van rauwe
melk of andere ongepasteuriseerde zuivelproducten. In
Nederland worden sporadisch gevallen van menselijke
besmettingen met Brucella gemeld, meestal na bezoek
aan het buitenland of door consumptie van rauwmelkse
zuivelproducten afkomstig uit het buitenland. In totaal
zijn vijf patiënten (drie vrouwen van 24, 62 en 88
jaar oud en twee mannen van 29 en 56 jaar oud) met
brucellose gemeld in Osiris met een eerste ziektedag
in 2018. Allen waren opgenomen in het ziekenhuis. Het
betrof in drie gevallen een infectie met B. melitensis, in
één geval een infectie met B. abortus, en in één geval
was de Brucella-soort onbekend. Alle vijf de patiënten
hadden de infectie opgelopen in het buitenland. Eén
patiënt had de infectie opgelopen via consumptie van
rauwe zuivelproducten in Turkije. Een andere patiënt
had de infectie mogelijk opgelopen via consumptie van
rauwe kamelenmelk in Saoedi-Arabië. Bij de andere drie
patiënten was de bron van besmetting onduidelijk; zij
hadden de infectie opgelopen in Belize, Zambia en Irak.

2.7.1.4 Honden
Eind 2016 werden voor het eerst Brucella-besmettingen
bij honden in Nederland geconstateerd (Tabel 2.7.2)25.
Bij vier uit Roemenië en Bulgarije geïmporteerde
honden werd serologisch een besmetting met B.
canis aangetoond. Vervolgens zijn dierenartsen via
Tabel 2.7.3 Aantal gemelde humane patiënten geïnfecteerd met Brucella spp. (Bron: Osiris)
Jaar
Aantal meldingen
Opgelopen in Turkije/Irak

24 |

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2

5

2

9

4

2

5

0/1

3/0

2/0

2/2

1/0

0/0

1/1

Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.8.1 Aantal geteste runderen per jaar in het kader van de actieve BSE surveillance in Nederland (Bron: WBVR)
Gezonde slachtrunderen

Noodslachtingen

Kadavers

Jaar

Aantal getest

Positief

Aantal getest

Positief

Aantal getest

Positief

2014

88

0

4.394

0

43.857

0

2015

196

0

4.879

0

45.716

0

2016

14

0

5.385

0

49.173

0

2017

36

0

5.197

0

41.888

0

2018

30

0

5.024

0

45.276

0

2.8

BSE

Lucien van Keulen, Barbara Schimmer
BSE (bovine spongiforme encefalopathie) is een
infectieziekte die voorkomt bij rundvee en behoort
tot de groep van ‘overdraagbare spongiforme
encefalopathieën’ (Engels: transmissible spongiform
encephalopathies, TSE’s) of prionziekten. De
encefalopathie wordt veroorzaakt door afwijkend
gevouwen prionen, waardoor microscopisch kleine
gaten in de hersenen ontstaan (spongiform)26.
Spongiforme encefalopathieën kennen over het
algemeen een (zeer) lange incubatietijd. Het is zo
goed als zeker dat er een verband bestaat tussen BSE
en het ontstaan van een variant van de ziekte van
Creutzfeldt-Jakob (vCJD) bij de mens. Variant CJD werd
voor het eerst beschreven in 1996 in Groot-Brittannië27.

2.8.1 BSE bij mensen

Wereldwijd zijn er 231 (tot en met maart 2019) mensen
overleden aan vCJD, waarvan 178 tijdens een grote
epidemie in 1995-2016 in het Verenigd Koninkrijk
en 27 in Frankrijk28. In 2016 is tot nu toe het laatste
geval van vCJD gemeld in het Verenigd Koninkrijk29.
In Nederland zijn drie mensen overleden ten gevolge
van vCJD; het laatste geval dateert van 2008. Door
import van besmette koeien en besmet diermeel is BSE
waarschijnlijk al aan het eind van de jaren tachtig in
Nederland geïntroduceerd.

2.8.2 BSE bij dieren

BSE is in Nederland een meldingsplichtige ziekte
volgens de Gwwd sinds 29 juli 1990 (zie paragraaf 2.2).
Dierenartsen en veehouders zijn verplicht om dieren
met verschijnselen van BSE te melden aan de NVWA.
Deze meldingsplicht is de pijler van het zogenoemde
passieve surveillancesysteem. Daarnaast kunnen
dieren met verschijnselen worden gevonden bij de
slachtkeuring op slachthuizen door medewerkers van
de NVWA. Deze dieren worden vervolgens naar het
WBVR-NRL vervoerd, waar een definitieve diagnose
wordt gesteld. Een actief surveillancesysteem is
vanaf eind 2000 ingevoerd waarbij aanvankelijk alle
Staat van Zoönosen 2018

gezonde slachtrunderen, in nood geslachte runderen
en gestorven runderen op BSE werden getest. Gezien
de gunstige situatie is begin 2013 gestopt met het
testen van gezonde slachtrunderen in een groot aantal
Europese lidstaten, waaronder Nederland. Wat betreft
de noodslachtingen en kadavers worden nog steeds
alleen dieren ouder dan 48 maanden getest. Van 1997
tot en met 2018 zijn in totaal 88 gevallen van BSE
vastgesteld bij Nederlandse runderen. In 2010 waren de
laatste drie gevallen van BSE; bij één slachtrund en twee
kadavers.
Vanaf 2010 zijn er geen gevallen meer vastgesteld
(Tabel 2.8.1). Voor Nederland geldt in 2018 nog steeds
de meest gunstige risicostatus volgens de OIE en de EU;
een verwaarloosbaar BSE-risico.

2.9

Burkholderia mallei

Ingrid Friesema, Ingrid Keur, Miriam Koene
Kwade droes of malleus (Engels: glanders), veroorzaakt
door B. mallei, is een wettelijk bestrijdingsplichtige
ziekte van paarden en paardachtigen, zoals ezels
en muildieren. Andere diersoorten, zoals kamelen,
zijn ook gevoelig. Geïnfecteerde dieren vertonen
(hoge) koorts, verlies van eetlust en, afhankelijk van
de plaats van besmetting (neus, longen en/of huid),
verschijnselen zoals neusuitvloeiing, kortademigheid,
hoesten en onderhuidse ontstekingshaarden30.
Dit acute ziektebeeld wordt met name bij ezels en
muildieren gezien. Bij paarden treedt meestal een
chronisch ziektebeeld op met algemene malaise en
intermitterend hoesten. In beide gevallen is de ziekte
meestal dodelijk 31. Besmette dieren kunnen binnen
enkele weken sterven, maar de ziekte kan ook chronisch
worden, waarbij de bacteriën jarenlang kunnen worden
verspreid. Ook mensen kunnen geïnfecteerd raken
met de bacterie, hoewel dat zelden voorkomt. De
verschijnselen zijn vaak aspecifiek; koortsperioden,
hoofdpijn, moe, vergrote lymfeknopen en spierpijn32.
Zonder tijdige antibioticumbehandeling kan de
| 25

ziekte levensbedreigend zijn. Kwade droes komt in
Nederland niet meer voor, maar is nog wel endemisch
in landen in Zuid-Amerika, het Midden- Oosten en
Azië. Wanneer paarden vanuit deze gebieden naar
Nederland geïmporteerd worden, moeten zij vergezeld
zijn van gezondheidscertificaten. Ook bij export van
paarden vanuit Nederland wordt over het algemeen een
vrijverklaring gevraagd, gebaseerd op laboratoriumdiagnostiek (serologie). In 2018 zijn drie meldingen van
een malleus-verdenking bij de NVWA binnengekomen,
als gevolg van een niet-negatieve serologische
laboratoriumuitslag in het kader van exportdiagnostiek.
Nader onderzoek uitgevoerd door de NVWA en WBVR
heeft geen besmetting vastgesteld. In 2018 zijn geen
humane gevallen gerapporteerd.

2.10 Campylobacteriose
Wilfrid van Pelt, Arno Swart, Ben Wit, Menno van der Voort,
Eelco Franz, Roan Pijnacker, Ingrid Friesema, Mark den Hartog,
Joke van der Giessen, Jaap Wagenaar, Bart Wullings, Max Heck,
Lapo Mughini-Gras, Kees Veldman
Campylobacter spp. is een veel voorkomende oorzaak
van maagdarminfecties. Infecties worden met
name opgelopen door inname van besmet voedsel
of drinkwater of contact met (feces van) besmette
dieren of oppervlaktewater. Kruisbesmetting door
onvoldoende keukenhygiëne, vooral met rauwe
kip(producten), is een belangrijke oorzaak van het
besmet raken van rauw te consumeren producten zoals
groenten en rauwkost.
Het merendeel van de infecties verloopt
asymptomatisch. Als er wel ziekteverschijnselen
optreden, is dit met name door de ontstane
gastro-enteritis, wat leidt tot buikpijn, diarree en bloed
bij de ontlasting. Een griepachtig ziektebeeld kan
hieraan voorafgaan. In de meeste gevallen stoppen
de klachten vanzelf binnen een week. Bacteriemie is
zeldzaam, evenals post-infectie-reactieve artritis en
Guillain-Barré-syndroom (auto-immune reactie tegen
perifere zenuwen)33 .

2.10.1 Humane campylobacteriose

Incidentele gevallen van humane campylobacteriose
zijn, in tegenstelling tot in diverse andere Europese
landen, in Nederland niet meldingsplichtig (zie
paragraaf 2.2). Campylobacteriose is hier alleen
meldingsplichtig indien het een humaan cluster van
twee of meer gerelateerde gevallen betreft met
een vermoedelijke oorsprong in consumptie van
besmet voedsel of drinkwater. Inzicht in de trend van
campylobacteriose wordt verkregen via de laborato26 |

riumsurveillance die door het RIVM-CIb sinds eind
jaren negentig wordt uitgevoerd, met een geschatte
dekkingsgraad van 52% van de Nederlandse bevolking
(voor laboratorium-bevestigde campylobacteriose). Na
2011 daalde in deze laboratoriumsurveillance het aantal
humane infecties met Campylobacter gestaag (Tabel
2.10.1), terwijl er in de jaren ervoor juist sprake was van
een stijging. Er zijn aanwijzingen dat de stijging tot in
2011 en de kentering in 2012 samenhangt met de sterke
stijging en daaropvolgende daling van het gebruik van
maagzuurremmers in die periode34. De vraag is echter
of daarmee ook de substantiële doorgaande daling in
de afgelopen paar jaar kan worden verklaard. Inderdaad
vond de stijging voor 2011 en de daling daarna vooral
plaats bij volwassenen. Tegelijkertijd nam de incidentie
bij kinderen tot twintig jaar in de afgelopen twintig jaar
gestaag af. Aan veranderingen in de diagnostiek kan
het niet liggen: het aantal geteste feces-monsters voor
onderzoek naar enteropathogenen is in de afgelopen
tien jaar juist sterk toegenomen (Tabel 2.10.1). Ook zijn
er in de afgelopen twintig jaar geen verschuivingen
waargenomen in de species-verdeling: jaarlijks is
ongeveer 90% van de isolaten C. jejuni, 9% C. coli, 0,3%
C. lari en 0,7% overige species.
In 2017 werd het laagste aantal laboratoriumbevestigde
gevallen van campylobacteriose gevonden sinds het
begin van de registratie in 1993. Het was zelfs lager
dan in 2003 ten tijde van de vogelpest35. In 2018 is
dit weer iets gestegen. Dit is mogelijk een kentering
sinds de daling vanaf 2011. Naar schatting waren er in
2018 landelijk 5.945 (vergeleken met 5.557 in 2017 en
in 2011 nog 8.490) gevallen van campylobacteriose,
gebaseerd op de 3.091 meldingen in de laboratoriumsurveillance van de voormalige streeklaboratoria,
met een dekkingsgraad van 52% (Tabel 2.10.1). Het
aantal gerapporteerde uitbraken en in nog sterkere
mate het aantal betrokken zieken, was in 2017 evenals
in 2014 opmerkelijk laag in vergelijking met andere
jaren36. Door technische problemen bij de NVWA zijn
er momenteel geen gegevens over uitbraken in 2018
beschikbaar. Deze worden in de Staat van Zoönosen
over 2019 meegenomen.
Het aantal patiënten waarvoor laboratoriumdiagnostiek wordt uitgevoerd, is meestal het topje van
de ijsberg; het werkelijke aantal individuele patiënten
met campylobacteriose en diegenen horend bij
uitbraken, ligt naar schatting ruim twaalfmaal zo
hoog. Aan de hand van diverse epidemiologische
onderzoeken in de afgelopen twintig jaar kan op basis
van de laboratorium­bevindingen geschat worden
hoeveel mensen in de algemene bevolking acute
gastro-enteritis krijgen door Campylobacter, daarmee
naar de huisarts gaan, in het ziekenhuis belanden en
Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.10.1 Humane gevallen van infecties met Campylobacter spp. zoals geregistreerd door vijftien streeklaboratoria.
Geteste feces: in het algemeen om redenen van gastro-enteritisklachten. (Bron: Laboratoriumsurveillance RIVM, IGZ)
2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Laboratorium- bevestigde
gevallen

3.781

4.322

4.415

4.248

4.199

4.168

3.780

3.313

2.890

3.091

Campylobacter
spp. gevallen / 100.00 inwoners

44,1

50,2

50,9

48,8

48,0

47,4

42,8

37,3

32,3

34,6

Geteste feces / 100.000 inwoners

1.265

1.368

1.413

1.412

1.412

1.519

1.704

1.754

1.702

1.795

Uitbraken (#gevallen)

12(34) 17(66) 16(70) 14(70) 14(79)

5(11)

9(43)

9(65)

5(12)

a

a Door technische problemen geen gegevens beschikbaar over 2018. Deze worden in de volgende uitgave meegenomen.

Tabel 2.10.2 Geschatte ziektelast in Disability Adjusted Life Years (DALY) en Cost Of Illness (COI) voor Salmonella en
Campylobacter
Campylobacter

Salmonella

2016

2017

2018

2016

2017

2018

Algemene bevolking

78.970

67.260

71.246

32.210

27.440

26.545

Huisarts bezoek

19.250

16.350

17.475

4.880

4.130

3.954

Ziekenhuis opname

1.053

1.075

1.083

1.021

1.059

1.090

Sterfte

57

49

47

32

34

25

DALY (Totaal)

3.573

3.074

3.201

1.389

1.239

1.132

DALY (Voedsel)

1.501

1.291

1.345

757

675

614

COI (M€, Totaal)*

64

55

64

21

19

21

COI (M€, Voedsel)*

27

23

27

12

11

11

* verdisconteerd met 4%; uitgedrukt in de waarde van de Euro in 2018. M€= miljoen Euro

komen te overlijden. Ook de ziektelast in verloren
gezonde levensjaren, ook wel Disability Adjusted Life
Years (DALY’s), en kosten uitgedrukt in Cost of Illness
(COI) kunnen zo geschat worden. Het aantal gevallen
van acute gastro-enteritis door Campylobacter-infecties
in de Nederlandse bevolking in 2018 wordt geschat
op 71.246 (vergeleken met 67.260 in 2017 en 78.970 in
2016). Naar schatting resulteerden deze ziektegevallen
(inclusief chronische complicaties) in 3.201 DALY’s;
de COI zou in 2018 neerkomen op € 64 miljoen37. In
Tabel 2.10.2 worden onder andere de DALY’s en COI
van Campylobacter vergeleken met die van Salmonella.
De DALY en COI van Campylobacter en het aantal
gevallen van acute gastro-enteritis zijn ongeveer
drie keer zo hoog als van Salmonella; het aandeel
ziekenhuisopnames is vergelijkbaar met Salmonella. Voor
Campylobacter wordt geschat dat ongeveer een derde
van de infecties direct via voedsel komt. Voor Salmonella
is dit bijna 80%. Andere manieren om infecties op te
lopen zijn buitenlandse reizen, door milieucontact en
persoon-persoon-overdracht.
De fractie reis-gerelateerde Campylobacter-infecties is in
de afgelopen jaren toegenomen. Vóór 2013 werd deze
Staat van Zoönosen 2018

geschat op 12 tot 14%, wat in 2014 daalde tot 8%. In
2016 was het naar schatting 18% en in 2017 en 2018 zelfs
respectievelijk 22% en 23%. Het is niet duidelijk waar
deze stijging (ook in het absolute aantal meldingen van
reis-gerelateerde campylobacteriose) door veroorzaakt
wordt. Mogelijk dat de digitalisering van de registratie
van de Campylobacter-laboratoriumsurveillance met
ingang van 2016 het melden van een relatie met reizen
heeft verbeterd. In 2018 bezocht bijna 30% van de
laboratorium-bevestigde gevallen een arts-specialist,
vergelijkbaar met voorgaande jaren, behalve in 2014
(40%). De vermelding van arts-specialist als de inzender
is een benadering voor het deel wat in het ziekenhuis
wordt opgenomen, maar is wat lager indien wordt
nagevraagd bij de patiënt. Dat navragen is voor het
laatst gebeurd bij het patiënt-controle-onderzoek in
2002-200338.
2.10.1.1 Bronnen van besmetting
Er zijn diverse artikelen geschreven over arbeidsgerelateerde Campylobacter-infecties, waaruit blijkt
dat medewerkers van pluimveehouderijen39,
pluimveeslachterijen40 en fazantenboerderijen41 een
hogere kans lopen geïnfecteerd te worden. Nederlandse
| 27

bronattributiestudies, gebruikmakend van moleculaire
typering, schatten dat de humane gevallen van
campylobacteriose in 2002-2003 en 2010-2011 voor
60-70% kunnen worden toegerekend aan pluimvee, en
voor 20-25% aan rund42. Dit betreft wel de som van alle
mogelijke transmissiewegen en niet alleen consumptie
van besmet voedsel. De gecombineerde bronattributie
en patiënt-controle-analyses schatten dat maximaal
40% van de humane gevallen is geassocieerd met het
bereiden en/of consumeren van kippenvlees38,42.
Dat suggereert dat veel aan pluimvee gerelateerde
Campylobacter-stammen mensen infecteren via
andere routes, zoals het milieu. Voor de uitstoot van
pluimveebedrijven en reservoirs zoals wilde vogels
blijkt het milieu een belangrijke transmissieroute voor
Campylobacter43 . Daarnaast zijn er sterke aanwijzingen
dat Campylobacter-infecties via het milieu ook afkomstig
kunnen zijn uit leghennen35. Inderdaad wordt
Campylobacter vaak gevonden in oppervlaktewater, wat
een aanwijzing is voor een recente besmetting met
dierlijke mest en/of rioolwater. Enkele jaren geleden
is de oorsprong onderzocht van de C. jejuni- en C.
coli-stammen die in oppervlaktewater zijn gevonden in
Luxemburg en Nederland43 . Bronattributie-modellen
schatten dat veruit de meeste in Luxemburg bij de mens
gevonden stammen konden worden toegeschreven
aan wilde vogels, gevolgd door pluimvee. In Nederland
werden veruit de meeste stammen juist toegeschreven
aan pluimvee, gevolgd door wilde vogels. Herkauwers
en vooral varkens speelden een ondergeschikte rol.

De geografische variatie in de relatieve bijdrage van
pluimvee correleerde met de omvang van pluimveedichtheid op regionaal niveau. De verspreiding van
Campylobacter-stammen van pluimveebedrijven en
slachthuizen richting het milieu lijkt dus aanzienlijk
te zijn in pluimvee-rijke regio’s. In 2017 startte het
RIVM, in samenwerking met UU, WBVR en Wageningen
Environmental Research, een door ZonMw gefinancierd
onderzoeksproject naar non-alimentaire bronnen
van Campylobacter-infecties in Nederland. Met
behulp van microbiologische, moleculaire (WGS) en
epidemiologische methoden, onderzoekt dit project
de oorsprong en verspreiding van Campylobacter in het
milieu. Daarnaast zal het project de bijdrage van het
milieu aan campylobacteriose kwantificeren en zullen
transmissieroutes beter in kaart gebracht worden.
Uiteindelijk zal dit project aanknopingspunten bieden
voor alternatieve (niet aan voedsel gerelateerde)
interventiestrategieën. Meer inzicht in de alimentaire
route wordt daarnaast verkregen in de monitoringsprojecten van de NVWA in levensmiddelen die ook de
aanwezigheid van Campylobacter onderzoeken. Sinds
2016 worden de door de NVWA gevonden Campylobacterisolaten systematisch verzameld en zoveel mogelijk met
WGS gekarakteriseerd.

2.10.2 Campylobacter bij dieren en dierlijke
producten

Naast surveillance van Campylobacter bij de mens
heeft ook monitoring plaatsgevonden van koppels
vleeskuikens op de boerderij (tot 2009), koppels
vleeskuikens tijdens de slacht (ook tot 2009;

Figuur 2.10.1 Rechter as: seizoens- en jaartrend (stappenlijn) van het wekelijks voorkomen van humane gevallen van
campylobacteriose (Bron: surveillance in de voormalige streeklaboratoria, RIVM). Linker as: het percentage positieve
vleeskuikenkoppels bij de slacht tot en met 2008 (Bron: monitoring PVE).

28 |

Staat van Zoönosen 2018

Figuur 2.10.1), dierlijke producten in de detailhandel
(Tabel 2.10.3) en feces van landbouwhuisdieren.
2.10.2.1 Surveillance van pluimvee bij de slacht
De Campylobacter-monitoring van de PVE vindt sinds
2009 niet meer plaats en is vervangen door een
monitoringsprogramma van blindedarmmonsters
en nekvelmonsters in de slachterij. Deze monitoring
werd tot en met 2012 uitgevoerd in het kader van
een convenant tussen VWS en NEPLUVI en was
primair gericht op het bepalen van de variatie in
besmettingsgraad (concentratie) en de hiervoor
verantwoordelijke risicofactoren44,45. Na afloop
van het convenant is de bemonstering vanuit de
pluimvee verwerkende sector voortgezet, en sinds
1 maart 2014 is er op vrijwillige basis een privaat
proces-hygiënecriterium (PHC) ten aanzien van
de besmetting van karkassen geïmplementeerd
in pluimveeslachterijen46. Bij deze systematiek
wordt verondersteld dat er een verband is tussen
besmettingsniveaus van pluimveevlees (dus
aantallen organismen, in plaats van percentage
besmet vlees) en het humane gezondheidsrisico.
Het zijn vooral – maar niet uitsluitend – de
zeldzamere hoge besmettingsniveaus die tot ziekte
leiden. Modelberekeningen laten zien dat een
proces-hygiënecriterium efficiënt kan zijn om zulke
hoge niveaus uit te sluiten voor consumptie46.
Per 1 januari 2018 is een Europees proceshygiënecriterium in werking getreden47. In de nieuwe
EU-wijde systematiek selecteert iedere slachterij
wekelijks één koppel. Per bemonsteringsmoment
moeten vijf mengmonsters worden gemaakt, van drie
nekvellen per mengmonster. Deze nekvellen moeten
steekproefsgewijs uit het koppel genomen worden.
Het PHC schrijft voor dat in een periode van tien weken
niet meer dan twintig mengmonsters van de vijftig
boven de kritische grens van 1000 cfu/g mogen komen.
Aanvullend worden op de slachterij van ieder koppel
monsters genomen uit tien blindedarminhouden
gepoold in één mengmonster per analyse. Wanneer
het PHC overschreden wordt, moet er volgens de wet
verbetering van de hygiëne bij het slachten komen,
of moeten er verbeterde bioveiligheidsmaatregelen
op de pluimveebedrijven worden uitgevoerd. Het is
momenteel lastig om iets te zeggen over een trend,
omdat de bemonsteringsmatrix medio mei 2017
overgegaan is van borstvel naar nekvel (wat typisch
hoger besmet is). Resultaten van de bemonstering
worden gepubliceerd op de NEPLUVI-website45.
De NEPLUVI-rapportage over 2018 laat zien dat
inderdaad sinds mei 2017 hogere niveaus op nekvel zijn
gevonden dan voorheen op borstvel46. Er waren acht
doorlopende overschrijdingen van het PHC, veroorzaakt
Staat van Zoönosen 2018

door één enkel bedrijf. Ook is het opvallend dat er,
evenals in voorgaande jaren, grote verschillen zijn
tussen de pluimveeslachterijen wat betreft de gevonden
Campylobacter-niveaus. De data laten een duidelijke
positieve relatie zien tussen het percentage positief
aangevoerde koppels en het Campylobacter-niveau op
de bemonsterde nekvellen. Het plan om in de toekomst
de criteria verder aan te scherpen is ambitieus en zou
uitgaande van de huidige situatie kunnen leiden tot een
forse toename van het aantal overschrijdingen.
2.10.2.2 Surveillance van dierlijke producten in de detailhandel
Het percentage partijen vers kippenvlees, dat door
NVWA bemonsterd is in de detailhandel en dat
Campylobacter bevat, varieerde tussen 2011 en 2018
sterk, tussen 23 en 38%. Het percentage is hoog, ook
in 2018, en is over de afgelopen achttien jaar eerder
gestegen dan gedaald (Tabel 2.10.3, toont alleen de
laatste acht jaar). Ook lijkt er geen correlatie te zijn met
het aantal bevestigde humane Campylobacter-infecties
dat na een stijging tot 2011 alweer met ruim 30% is
gedaald (Figuur 2.10.1 en Tabel 2.10.1). Mogelijk zijn de
aantallen per gram afgenomen, maar dit kan deels ook
verklaard worden doordat kip ‘slechts’ in circa 40% de
directe oorzaak is van humane aan voedsel gerelateerde
Campylobacter-infecties37. Meer dan de helft van de
humane Campylobacter-infecties worden via andere
routes en/of levensmiddelen opgelopen. Bij bereidingen
van kip wordt Campylobacter in een significant lager
percentage van de partijen gevonden dan vers
pluimveevlees. De lagere percentages kunnen verklaard
worden doordat bereidingen van pluimveevlees een
intensievere bewerking vergen dan vers pluimveevlees
en toevoegingen bevatten (zout/kruiden) waardoor
Campylobacter mogelijk afsterft. Echter, 2017 en 2018
lijken hierop weer een uitzondering te zijn, met een
hoog besmettingspercentage. Bij kalkoen zijn het in
2017 en 2018 in tegenstelling tot kip, juist bereidingen
waar een hogere besmettingsgraad wordt gevonden.
In rauw vlees anders dan pluimveevlees wordt veel
minder, maar zeker niet verwaarloosbaar, Campylobacter
gevonden (Tabel 2.10.3). Vlees van rund en varken werd
in 2018 niet bemonsterd.
Behalve in monitoringsprogramma’s voor pathogenen
in pluimveevlees en roodvlees, wordt incidenteel vlees
van andere diersoorten en andere dierlijke producten
door de NVWA onderzocht. Omdat de consumptie van
rauwe melk regelmatig in verband wordt gebracht met
acute gastro-enteritis, zijn in 2016 steekproefsgewijs 36
melkmonsters van zogenoemde melktaps onderzocht
en in 2018 van honderd melktabs. In geen van deze
melkmonsters werd Campylobacter aangetroffen.

| 29

Tabel 2.10.3 Campylobacter spp. in vlees in de winkel en melktaps (Bron: Monitoringprogramma NVWA)

Kip (vers)
Kip (bereiding)
Kalkoen (vers)
Kalkoen
(bereiding)
Rund en Kalf
Varken
Lam
Schaap
Geit
Melk (melktaps)

2012
n %+
566 38,2
672 12,2
-

2013
n %+
602 31,6
598 11,2
-

2014
n %+
589 27,0
635 15,4
41 14,6
9
0,0

2015
n %+
597 34,5
683 20,9
82 18,3
12
8,3

2016
n %+
207 37,2
268 19,8
184 12,5
67
4,5

2017
n %+
233 34,8
255 30,2
40 17,5
12
25

2018
n %+
295 37,6
300 27,7
22 18,2
4 25,0

626
928
312
-

427
686
52
-

409
744
29
-

475
774
49
-

497
270
110
28
26
36

507
280
183
5
8
-

282
1
4
100

0,5
0,2
2,2
-

0,7
0,4
5,7
-

0,5
0,3
3,4
-

0,4
0,5
2,0
-

1,0
0,0
8,2
10,7
7,7
0,0

1,0
0,4
6,6
0,0
0,0
-

2,1
0,0
0,0
0,0

n: aantal geteste monsters
%+: percentage positieve monsters

2.10.2.3 Surveillance Landbouwhuisdieren-project
In het kader van het gezamenlijke RIVM-NVWA-project
‘Surveillance Landbouwhuisdieren’ zijn in 2015
legpluimveebedrijven bezocht. In mest van 82% van
de bedrijven werd Campylobacter gevonden48. In 2016
zijn melk producerende geiten- en schapenbedrijven
bezocht. Mest van deze bedrijven werd onderzocht op
verschillende pathogene micro-organismen, waaronder
thermofiele Campylobacter en C. fetus. Op 33% van 66
geiten- en 96% van veertien schapenbedrijven werd
thermofiele Campylobacter aangetoond49. Het project
was in 2017 gericht op bedrijven met vleesrunderen
anders dan kalveren. In de stal of weides werd mest
verzameld en onderzocht, gemiddeld zes monsters
per bedrijf. Bij 85% van de bedrijven (n=196) werd
Campylobacter gevonden. Op monsterniveau (n=1147)
was dit 57%50. De resultaten van het onderzoek
uitgevoerd in 2018-2019 in de vleeskuikensector zijn nog
niet bekend.

2.10.3 Resistentieontwikkeling

De MARAN-rapportage over 2018 beschrijft de
toenemende resistentie in Campylobacter-isolaten
tegen verschillende soorten antibiotica51. Humane
Campylobacter-isolaten uit de streeklaboratoria vertonen
sinds 1992 een geleidelijke stijging in resistentie
tegen fluoroquinolonen (norfloxacine, ofloxacine en
ciprofloxacine). Het percentage lag tussen 2012-2017
rond de 60%, maar is in 2018 gestegen tot 63,6%
(Tabel 2.10.4). Eenzelfde verloop wordt gevonden
voor tetracycline, op een lager niveau, maar met een
toename tot circa 25% in 2011 naar 35-42% tussen
2012-2016 en een toename tot 47,6% in 2017 en
50,2% in 2018. Resistentie tegen macroliden (zoals
30 |

erythromycine: eerste keuzemiddel bij Campylobacterinfecties) ligt al lang op een laag niveau en toont
nauwelijks verandering. Resistentie is doorgaans
meer voorkomend bij reis-gerelateerde infecties dan
bij endemische infecties en ook meer bij C. coli dan bij
C. jejuni.
Tabel 2.10.5 laat zien dat resistentiepercentages voor
C. jejuni bij in Nederland geproduceerd pluimvee
vergelijkbaar zijn met die bij mensen51. Voor runderen
zijn de percentages aanzienlijk lager. Erythromycineresistentie wordt bij landbouwhuisdieren vrijwel niet
gevonden51. Bij C. coli van pluimvee zijn de percentages
net als bij de mens ook hoger dan voor C. jejuni, maar
nog geprononceerder. Met 9% campylobacteriose
veroorzaakt door C. coli in de afgelopen twintig
jaar, lijken deze cijfers minder van belang voor de
volksgezondheid.
Aan de slachtlijn werden in 2018 ten behoeve van de
resistentiemonitoring51 in totaal 601 blindedarmen
onderzocht, afkomstig van unieke koppels Nederlandse
vleeskuikens. De monsters werden door de NVWA aan
de slachtlijn verzameld en bij het WBVR onderzocht.
In deze 601 blindedarmen is in totaal 156 keer C. jejuni
(= 26,0%) en 62 keer C. coli (= 10,3%) gevonden. De
resistentiecijfers staan in Tabel 2.10.5.
Tabel 2.10.5 laat zien dat resistentiepercentages voor
C. jejuni bij in Nederland geproduceerd pluimvee
vergelijkbaar zijn met die bij mensen. 45 Voor runderen
zijn de percentages aanzienlijk lager. Erythromycine
resistentie wordt bij landbouwhuisdieren vrijwel niet
gevonden. Bij C. coli van pluimvee zijn de percentages
Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.10.4 Resistentie bij endemisch- en reisgerelateerde C. jejuni en C. coli, uit de streeklaboratoria
(Bron: Laboratoriumsurveillance RIVM)
2014-2018
Endemisch

Reisgerelateerd

C. jejuni
n

C. coli
R%

n

C. jejuni
R%

n

C. coli
R%

n

R%

Fluorquinolonen

12.833

59,3

910

65,8

1.063

77,4

123

81,3

Tetracycline

9.653

43,1

643

64,9

767

58,9

89

67,4

Erythromycine

11.320

2,0

767

15,1

967

3,2

114

33,3

Campylobacter spp.
2002/07

2008/13

2013

2014

2015

2016

2017

2018

R%

R%

R%

R%

R%

R%

R%

R%

Fluorquinolonen

39,3

55,3

57,6

60,7

61,4

58,4

61,6

63,6

Tetracycline

21,4

26,3

38,5

33,3

42,2

42,3

47,6

50,2

Erythromycine

2,0

3,0

3,2

3,3

2,9

2,7

3,5

4,0

n: aantal geteste monsters
R%: percentage resistente isolaten

Tabel 2.10.5 Resistentie van C. jejuni en C. coli in feces monsters van slachtkuikens en kippenvlees in 2018 (Bron: MARAN)
Campylobacter jejuni
Vleeskuiken

Campylobacter coli

Kippenvlees

Vleeskuiken

Kippenvlees

n=156

n=112

n=62

n=29

Ciprofloxacine

70,5

65,2

77,4

75,9

Nalidixine zuur

66,7

61,6

77,4

75,9

Erythomycine

0,0

0,9

4,8

10,3

Gentamicine

0,0

0,0

0,0

0,0

Streptomycine

10,3

8,0

4,8

21,1

Tetracycline

64,1

59,8

69,4

72,4

net als bij de mens ook hoger dan voor C. jejuni maar
nog geprononceerder. Met 7% campylobacteriose
veroorzaakt door C. coli in de afgelopen 20 jaar,
lijken deze cijfers minder van belang voor de
volksgezondheid.
Aan de slachtlijn werden in 2017 ten behoeve van
de AMR monitoring45 in totaal 600 ceca onderzocht
afkomstig van unieke koppels Nederlandse
vleeskuikens. De monsters werden door de NVWA aan
de slachtlijn verzameld en bij het WBVR onderzocht.
In deze 600 ceca is in totaal 157 keer C. jejuni ( = 26,2%)
en 50 keer C. coli (= 8,3%) gevonden. De AMR cijfers
staan in Tabel 2.10.5.

Staat van Zoönosen 2018

2.11

Echinokokkose

Titia Kortbeek, Joke van der Giessen, Ingrid Keur, Pieter Jacobs,
Miriam Maas
Echinokokkose is een parasitaire zoönose
veroorzaakt door het larvale stadium van kleine
lintwormen, die behoren tot het geslacht Echinococcus.
Er zijn vier verschillende Echinococcus-soorten
bekend: E. granulosus (kleine hondenlintworm),
E. multilocularis (vossenlintworm), E. oligarthrus en
E. vogeli. Alle Echinococcus-soorten hebben carnivoren
als eindgastheer. In Europa zijn E. granulosus en
E. multilocularis van belang. E . granulosus is een lintworm
(2 tot 7 mm groot), die voorkomt in de dunne darm van
honden. E. multilocularis is een lintworm (1,5 tot 4,5 mm
| 31

groot), die voorkomt in de dunne darm van carnivoren,
zoals vossen, wolven, wasbeerhonden, maar ook
honden en katten. Carnivoren zijn eindgastheer,
dat wil zeggen dat zij het volwassen stadium van de
lintworm in de darm hebben. In de feces kunnen eieren
worden gevonden. Kleine knaagdieren zijn gewoonlijk
de tussengastheren van E. multilocularis en (kleine)
herkauwers van E. granulosus. Echter, mensen kunnen bij
beide lintwormen ook tussengastheer zijn en zijn dan
geïnfecteerd met het larvale stadium, de blaasworm52.
De incubatietijd van beide lintworminfecties is lang
– gemiddeld tien jaar – tenzij de patiënt immuungecomprimeerd is. De ziekte die de Echinococcus-lintwormen
veroorzaken hebben meerdere namen, zoals hydatidose
of cystic echinococcosis (Engels) indien veroorzaakt
door E. granulosus en alveolaire echinokokkose indien
veroorzaakt door E. multilocularis.

beschreven. De eindgastheer van E. vogeli is de boshond
(Speothos venaticus) en de klinische presentatie een
polycysteuze lesie. In 2013 werd de eerste importpatiënt
in Nederland, afkomstig uit Suriname, beschreven met
een E. vogeli-infectie53 .

2.11.1 Echinokokkose bij dieren
2.11.1.1 E. granulosus
Echinokokkose bij dieren (Tabel 2.11.1) is meldingsplichtig maar niet bestrijdingsplichtig (Tabel 2.2.1).
Honden en hondachtigen zijn de eindgastheer van
deze parasiet, maar als tussengastheer komt het
blaaswormstadium voor bij verschillende soorten
landbouwhuisdieren, zoals het rund, schaap en varken.
Door het ontbreken van klinische verschijnselen bij
landbouwhuisdieren en geen beschikbare diagnostiek
aan het levende dier, ligt de focus van bewaking en
beheersing in de slachtfase.

Bij E. granulosus-infecties bij mensen ontstaan één of
meerdere cysten bestaande uit met vocht gevulde
blazen in de lever, longen of soms andere organen
(cysteuze echinokokkose). Bij een deel van deze
cysten zijn schotten zichtbaar en zijn er dochtercysten.
De cysten kunnen erg groot worden (> 20 cm) en
mechanische klachten geven door verdringing van
andere organen. Bij het openbreken van een cyste kan
een anafylactische shock ontstaan en verspreidt de
infectie zich in de buikholte of andere organen.
E. multilocularis-infecties bij mensen presenteren
zich heel anders: daarbij begint de larve bijna altijd
in de lever en groeit als een gezwel door de lever
naar andere organen. Er is meestal geen sprake van
een cyste, maar een lesie die sterk aan kanker doet
denken, met verkalkingen, necrose, holtes enzovoort.
Afhankelijk van de locatie van de uitbreiding kunnen
er klachten ontstaan (doorgroei in longen, bloedvaten
of zenuwen). E. vogeli en E. oligarthrus komen vooral in
Latijns-Amerika voor. Van E. oligarthrus zijn verschillende
eindgastheren, waaronder de poema (Puma concolor),
bekend. Er zijn wereldwijd slechts enkele patiënten
met een E. oligarthrus (unicysteuze echinokokkose)

Blaaswormen bevinden zich bij runderen meestal in
de lever, de longen of in beide organen. Detectie is
afhankelijk van inspectie en palpatie tijdens de slacht.
Wanneer bij slachtdieren een Echinococcus-verdachte
cyste wordt vastgesteld, wordt deze microscopisch
onderzocht en vervolgens met PCR geconfirmeerd
door het NRL-P bij het RIVM. Van runderen en kleine
herkauwers moeten, volgens het Keuringsregulatief, de
ingewanden van borst en buikholte worden afgekeurd
voor humane consumptie wanneer er macroscopisch
waarneembare blazen in één of meerdere organen
aanwezig zijn. Voor menselijke consumptie bestemde
organen van runderen zonder macroscopisch
waarneembare besmetting met echinokokkose, maar
afkomstig uit echinokokkose-risicolanden (Roemenië,
Bulgarije en vanaf 2015 Hongarije) worden slechts
geschikt verklaard voor menselijke consumptie onder
voorwaarde dat ze een koudebehandeling ondergaan
(-20°C gedurende minimaal twee dagen). Door het
Keuringsregulatief wordt getracht te voorkomen dat
besmette (delen van) runderen in de voedselketen

Tabel 2.11.1 Echinokokkose bij dieren, aantal positieve en geteste dieren (Bron: NVWA, GD, RIVM)
Jaar
Runderen (NVWA/RIVM)a,b
Schapen (NVWA/RIVM)

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

0/1

0/1

0/1

40/42

0/1

-

-

-

0/1

0/1

-

0/1

0/1

-

Honden

-

-

0/142

-

-

-

-

Vossenc

0/3

22/37

-

-

-

2/171

-

-

-

-

0/7

-

1/14

-

Wasbeerhonden
a

E. granulosus G1
E. granulosus G3
c E. multilocularis
b

32 |

Staat van Zoönosen 2018

terechtkomen. Via honden die besmet vlees en organen
rauw eten, zijn autochtone humane infecties mogelijk.
Autochtone gevallen van E. granulosus komen sinds
decennia niet meer voor in Nederland door goede
slachthuisinspectie en hygiëne (destructie-positieve
organen) en introductie van commerciële voeders voor
honden, die door voldoende behandeling geen risico
vormen. Een mogelijk risico vormt de toenemende
populariteit van rauwe verse orgaanvleesvoeding van
onbekende oorsprong voor honden, zoals BARF of
KVV. In 2015 zijn er bij de NVWA meerdere meldingen
binnengekomen van verdenkingen van een besmetting
met E. granulosus op slachthuizen. Dit betrof runderen
die voor de slacht waren ingevoerd vanuit Roemenië,
Tsjechië en Hongarije. Bij 40 van de 42 onderzochte
runderen is een besmetting met E. granulosus door het
RIVM bevestigd54,55. In 2018 zijn er geen dieren meer uit
hoog-risicolanden geïmporteerd en is er bij de NVWA
geen melding bij slachthuizen gedaan.
2.11.1.2 E. multilocularis
In Nederland is de vossenlintworm (E. multilocularis)
voor het eerst in 1996-1997 aangetoond bij vossen
in delen van Zuid-Limburg en Oost-Groningen56.
Sindsdien verspreidt de parasiet in Limburg zich
vanuit de zuidelijke regio in noordelijke richting.
In de omgeving van Maastricht is in 2012-2013 een
sterke toename van de prevalentie gevonden bij
vossen57. De snelheid van de verspreiding van E.
multilocularis in Nederland kan worden beïnvloed door
de komst van nieuwe gastheren, zoals bijvoorbeeld de
wasbeerhond (Nyctereutes procyonoides). Deze invasieve
exoot wordt steeds vaker in Nederland gezien. In
2013-2014 zijn negen wasbeerhonden onderzocht op
E. multilocularis. Met de sedimentatie- en-tel-methode
waren ze allemaal negatief, maar met de Q-PCR voor
E. multilocularis was één wasbeerhond herhaaldelijk
positief, hoewel met een zwak signaal. De wasbeerhond
werd gevonden in de provincie Flevoland, waar tot
nu toe nog niet eerder E. multilocularis is gevonden58.
In 2016-2017 is onderzoek bij vossen in NoordoostNederland (Groningen en Drenthe) uitgevoerd om meer
inzicht te krijgen over het huidige verspreidingsgebied
van E. multilocularis in het noorden van Nederland. Bij
dit onderzoek zijn twee besmette vossen gevonden,
maar er zijn, in tegenstelling tot Zuid-Nederland,
geen aanwijzing dat de vossenlintworm verder
verspreid is buiten het bekende endemische gebied in
Oost- Groningen59.

2.11.2 Echinokokkose bij mensen

Figuur 2.11.1 Nieuwe patienten met E.granulosus
in 2018 in Nederland naar geslacht en leeftijd
(Bron: Havenziekenhuis, LUMC, AMC, RIVM)

Havenziekenhuis in Rotterdam, het AMC in Amsterdam,
het LUMC in Leiden en door het CIb-RIVM in Bilthoven.
De nieuwe positieve patiënten worden op vrijwillige
basis doorgegeven aan het CIb-RIVM. E. granulosusinfecties zijn vaak chronische aandoeningen waardoor
patiënten langdurig serologisch worden vervolgd en het
totale aantal positief bevonden patiënten veel groter is.
In dit overzicht hebben we alleen de nieuwe patiënten
opgenomen. Tot en met 2017 was het mogelijk om
de patiënten te ontdubbelen: dat wil zeggen alle
patiënten die in meerdere laboratoria werden getest,
konden worden achterhaald. Echter, door de nieuwe
privacywetgeving (AVG) is dit niet meer mogelijk.
Ervaringen uit het verleden leren dat verschillende
patiënten in meerdere laboratoria werden getest; daar
kunnen we nu dus niet meer voor controleren. Het
aantal nieuwe patiënten zal daardoor overschat zijn.
In 2018 werd in totaal bij 41 nieuwe patiënten de
diagnose Echinococcus granulosus vastgesteld (Figuur
2.11.1), waarvan er in ieder geval 34 uniek zijn; van zeven
zou het goed kunnen zijn dat ze in twee ziekenhuizen
zijn getest. Geslacht, geboortejaar en geboortemaand
komen overeen, maar er is geen naam of volledige
geboortedatum bekend. Het betrof achttien mannen en
23 vrouwen, in leeftijd variërend van veertien tot 77 jaar.
Er werd bij één jonge man in de leeftijd van 15-24 jaar
een infectie met Echinococcus multilocularis vastgesteld
met behulp van PCR. De grote lesie in de lever bleek niet
operabel te zijn en moest medicamenteus behandeld
worden.

Echinokokkose bij mensen is in Nederland niet
meldingsplichtig. In Nederland wordt in vier laboratoria
serologische diagnostiek verricht naar Echinococcus
granulosus, te weten in het laboratorium van het EMC/
Staat van Zoönosen 2018

| 33

2.12 Leptospirose
Roan Pijnacker, Marga Goris, Miriam Maas, Daan Notermans,
Marloes van Dijk, Els Broens
Leptospiren kunnen worden onderverdeeld in
pathogene en niet-pathogene leptospiren. De
niet-pathogene leptospiren (Leptospira biflexa sensu
lato) komen van nature voor in water en modder.
De pathogene leptospiren behoren tot het species
L. interrogans sensu lato en kunnen leptospirose
veroorzaken bij mensen en dieren. Vooral knaagdieren,
koeien en honden kunnen een reservoir zijn voor
deze pathogene leptospiren. Leptospiren dringen via
wondjes in de huid of door de slijmvliezen van oog, neus
en mond actief het lichaam binnen. Een besmetting
kan overgebracht worden door direct of indirect
contact met leptospiren door bijvoorbeeld besmette
urine, gecontamineerd (oppervlakte)water, modder
of sperma, maar kan ook ontstaan via consumptie
van besmet voedsel en drank, bijvoorbeeld rauwe
melk, of door inademing van besmette aerosolen. Met
rattenurine besmet oppervlaktewater is de grootste
risicobron voor honden en de mens. De verschijnselen
van leptospirose bij mensen kunnen variëren van milde
griepachtige verschijnselen tot een dodelijke vorm met
verschijnselen zoals geelzucht, nierfalen en bloedingen.
De meest gesignaleerde symptomen in Nederland zijn
koorts, spierpijn, hoofdpijn, koude rillingen, diarree,
braken en verminderde urineproductie. Een ernstige
vorm van leptospirose is ook bekend als de Ziekte van
Weil.

2.12.1 Leptospiren bij mensen

Na een sterke toename van het aantal leptospirosegevallen in 2014 nam het aantal gevallen gradueel af,
hoewel het boven het aantal bleef van vóór 2014. In
2018 werden in totaal 48 gevallen van leptospirose
gemeld (Figuur 2.12.1, Tabel 2.12.1). Hiervan hadden
twintig de ziekte opgelopen in Nederland en 28 in het
buitenland. Dit aantal is lager dan in 2016 en 2017, maar
nog steeds hoger dan voor 2014. Achtendertig waren
man en tien vrouw. De mediane leeftijd was 44 jaar
(spreiding 11-73 jaar) voor autochtone gevallen en 31
jaar (spreiding 14-73 jaar) voor geïmporteerde gevallen.
In totaal werden 16/20 van de autochtone gevallen en
13/28 van de reisgerelateerde gevallen opgenomen in
het ziekenhuis. Drie patiënten overleden als gevolg van
de ziekte, waarvan twee de infectie hadden opgelopen
in Nederland en één in België. Dit is meer dan in de
periode 2014-2017, toen maximaal één geval overleed
per jaar.
In 2018 werd het merendeel van de autochtone
gevallen ziek in de periode juli tot en met oktober.
34 |

Figuur 2.12.1 Aantal gevallen van leptospirose,
geconfirmeerd door het Nationaal Referentie­
laboratorium Leptospirose (NRL), inclusief locatie van
besmetting.

Er werd melding gemaakt van aan werk gerelateerde
leptospirose bij 3/20 van de autochtone gevallen.
Dit betrof één melkveehouder, één agrariër en één
spoorlasser. Bij 11/20 van de autochtone gevallen
was sprake van waarschijnlijke besmetting via
oppervlaktewater, bij 2/20 door diercontact, bij 1/20
door contact met aarde en bij 6/20 was dit onbekend.
Onder Nederlandse reizigers werden 28 gevallen van
leptospirose gerapporteerd in 2018. Het merendeel
had de ziekte opgelopen in Zuidoost-Azië (12/28),
voornamelijk in Thailand (n=6). Ook werden Centraalen Zuid-Amerika (inclusief de Cariben) vaak genoemd
(8/28), voornamelijk Guatemala (n=5), evenals Europa
(n=5). Voor 21/28 importgevallen was de bron van
besmetting bekend; bijna allemaal liepen ze de ziekte
op door recreatie in oppervlaktewater (n=20).
Van de autochtone gevallen kon in elf van de twintig
gevallen de vermoedelijk infecterende serogroep
worden bepaald: Icterohaemorrhagiae (n=10) en
Australis (n=1). Van de geïmporteerde gevallen kon voor
11 van de 28 patiënten de vermoedelijk infecterende
serogroep worden bepaald: Icterohaemorrhagiae (n=1),
Shermani (n=1), Australis (n=1), Javanica (n=2), Pomona
(n=1), Grippotyphosa (n=2), Celldoni (n=1), HebdomadisSejroe-Mini complex (n=2) (Tabel 2.12.1).

2.12.2 Leptospiren bij dieren

Er komen in Nederland bij verschillende knaagdier­
­soorten Leptospira spp. voor. De meest pathogene
voor mensen zijn Leptospira van de serogroep
Icterohaemorrhagiae, die in ratten voorkomen. Van
de serogroep Icterohaemorrhagiae worden zowel

Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.12.1 Overzicht over het aantal positieve leptospirose diagnoses en de meest voorkomende serogroepen
(Bron: surveillance gegevens Osiris en Nationale Referentie Laboratorium voor Leptospirosen)

Aantal bevestigde patiënten
Aantal mannen
Infectie opgelopen in Nederland
Beroepsmatige infecties in Nederland
Infecties in Zuidoost Azië/Thailand
Serogroep*
Icterohaemorrhagiae
Grippotyphosa
Javanica
Sejroe
Sejroe/Hebdomadis/Mini complex
Mini
Australis
Pyrogenes
Cynopteri
Celledoni
Pomona
Bataviae
Shermani
Tarassovi
Onbekend

2012
n (%)
41
33 (80)
17 (41)
5 (12)
13 (32)

2013
n (%)
28
23 (82)
10 (36)
1 (4)
11 (39)

2014
n (%)
97
80 (82)
60 (62)
15 (15)
25 (26)

2015
n (%)
89
66 (74)
44 (49)
16 (18)
28 (31)

2016
n (%)
84
70 (83)
35 (42)
6 (7)
33 (39)

2017
n (%)
71
56 (79)
31 (44)
7 (10)
20 (28)

2018
n (%)
48
39 (81)
20 (42)
3 (6)
12 (25)

4
7
3

5

10
8
3
3
2
2
2

16
1

11
7
1
2
2
2
1
3

6
4

11
2
2

2
6

2
6
1
2

2
1
1
1

21

19

64

1
2

58

1
3
1
50

1
2
1
2
3

2

1
1
1
1
52

1
27

* Vermoedelijke serogroepen gebaseerd op de MAT

serovar Icterohaemorrhagiae en serovar Copenhageni
gevonden.
In 2018 zijn op drie locaties in Nederland wilde bruine
ratten (Rattus norvegicus) verzameld: 25 bij recreatiewater
in de omgeving Appeltern, 30 in Maastricht en 25 bij
recreatiewater in Roermond. In Roermond waren de
ratten deels in de winter (14) en deels in de zomer (11)
gevangen, bij de andere twee locaties in de winter.
In Appeltern was 64% (16/25) van de ratten positief
voor Leptospira spp., in Maastricht 83% (25/30) en in
Roermond 50% (7/14) in de winter en 9% (1/11) in de
zomer. De prevalentie van Leptospira spp. verschilt dus
zowel per locatie als per seizoen.
Naast ratten vormen ook muizen een reservoir voor
Leptospira spp., vooral van de serogroep Grippotyphosa
en Ballum. In voorgaande jaren toonde de prevalentie
van Leptospira spp. bij verschillende muizensoorten
veel variatie, van 0 tot 100%. Hoeveel muizen echter
bijdragen aan de humane ziektelast van leptospirose
is afhankelijk van transmissieroutes en de mate
Staat van Zoönosen 2018

van contact tussen muizen(-excreta) en mensen.
Dit moet nog verder worden onderzocht. In het
Thema-hoofdstuk van de Staat van Zoönosen 2016
is meer informatie te vinden over leptospirose in
knaagdieren25.
In de jaren 2010-2013 betrof het aantal leptospiroseinfecties in honden gemiddeld 12% (17/146). In 2014 was
sprake van een verheffing met 24% positieve honden;
hierover is eerder bericht60. In de jaren 2015 en 2016
(16%) was sprake van een stabilisatie. In 2017 heeft
het VMDC de diagnostiek voor leptospirose uitgebreid
met een PCR naast de bestaande serologie (IgM/IgG
ELISA). Dit heeft geleid tot een toename van het aantal
onderzochte monsters, maar het percentage positieve
honden bleef met 18% en 19% in respectievelijk 2017 en
2018 stabiel. Belangrijk om in ogenschouw te nemen is
dat het gaat het om kleine aantallen positieve honden
(ca. 10-15 per jaar) en dat het VMDC niet het enige
laboratorium is dat leptospirosediagnostiek uitvoert.
Conclusies over de exacte prevalentie in de Nederlandse
hondenpopulatie zijn dan ook lastig te trekken.
| 35

2.13

Listeriose

Figuur 2.13.1 Aantal Listeria-patiënten bij de mens,
totaal en zwangerschap gerelateerd

Ingrid Friesema, Bart Wullings, Menno van der Voort
Listeria monocytogenes is een ubiquitair voorkomende
bacterie die onder andere voorkomt in bodem,
water, feces en op vegetatie. Veel dieren dragen L.
monocytogenes in hun darmen bij zich en scheiden
het uit via de feces. De bacterie kan ook bij lage
temperaturen (vanaf 3 ºC) overleven en groeien.
Niet goed geconserveerd kuilgras (te lage zuurgraad)
kan daardoor verontreinigd raken met een flinke
hoeveelheid bacteriën en is daarmee een belangrijke
bron van infectie voor met name (kleine) herkauwers.
Consumptie van dit kuilvoer kan leiden tot een
infectie die symptoomloos kan verlopen of kan leiden
tot aantasting van de hersenen, en bij drachtige
dieren van de vrucht. Lacterende dieren kunnen de
bacteriën onder andere via de melk gaan uitscheiden.
Van de herkauwers zijn vooral schapen en geiten
gevoelig voor listeriose, maar ook bij runderen treedt
regelmatig listeriose op. De dieren gaan rondjes lopen
door eenzijdige hersenontsteking en bij drachtige
ooien worden de vruchten verworpen. Klinische
verschijnselen van listeriose zijn lang niet altijd heel
duidelijk, maar bij meerdere gevallen in een koppel
doen zich meestal bij een deel van de dieren wel de
typische verschijnselen voor61.
Mensen raken vooral geïnfecteerd door de consumptie
van met Listeria monocytogenes besmet voedsel, zoals
rauwmelkse kazen, vleeswaren, rauwe, gerookte
of gemarineerde vis, ongepasteuriseerde melk,
en kant-en-klare producten zoals sandwiches en
voorverpakte salades. Ook kan bij de partushulp
door met Listeria monocytogenes geïnfecteerde vrucht
of vruchtwater de infectie opgelopen worden. De
meeste infecties met Listeria monocytogenes verlopen
asymptomatisch of als een mild ziektebeeld met
griepachtige verschijnselen. Bij personen met een
verstoorde afweer verloopt de infectie vaak ernstiger.
Er kan dan een gegeneraliseerde infectie ontstaan
met bacteriëmie, meningitis of meningo-encefalitis,
evenals peritonitis, bot- en gewrichtsinfecties, peri- of
endocarditis en sepsis. Bij zwangeren kan de infectie
leiden tot intra-uteriene vruchtdood en vroeggeboorte,
waarbij de vrouwen zelf geen ziekteverschijnselen
hoeven te vertonen. Contact met een geïnfecteerde
vrucht of met geïnfecteerd vruchtwater kan onder
andere tot huidinfecties leiden62.

2.13.1 Listeriose bij mensen

Sinds 2005 bestaat een geïntensiveerde surveillance
van Listeria monocytogenes in Nederland. Vanaf
2006 worden daarbij ook de resultaten van de
36 |

Figuur 2.13.2 Incidentie van listeriose naar leeftijd en
geslacht, 2014-2018

voedselmonitoring door de NVWA betrokken. In
december 2008 is listeriose opgenomen in de lijst van
meldingsplichtige ziekten bij de mens. In 2018 werden
78 patiënten gemeld (Figuur 2.13.1), waarvan 73 via
de aangifte. Dit komt overeen met een incidentie van
4,5 ziektegevallen per miljoen inwoners per jaar in
Nederland. Deze incidentie werd ook gezien in 2012 en
2013 en is de laagste incidentie sinds de invoering van
de meldingsplicht eind 2008. De hoogste incidentie
sinds eind 2008 werd in 2017 gezien met 6,7 patiënten
per miljoen inwoners.
Zeven patiënten (9%) waren in 2018 zwanger ten tijde
van de Listeria-infectie. Eén van de vrouwen heeft een
miskraam gehad, één kindje werd dood geboren en één
kindje overleed kort na de geboorte. Vier volwassen
patiënten in de leeftijd van 67 tot 79 jaar overleden.
Het sterftepercentage in 2018 onder gemelde patiënten
met listeriose (exclusief zwangerschapsgerelateerde
Staat van Zoönosen 2018

sterfte onder baby’s) was 6%. Het sterftepercentage
varieert sterk door de jaren heen en was het hoogst in
2006 (31%) en het laagst in 2011 (5%). Gemiddeld stierf
13% van de volwassen gemelde patiënten (2005-2017).
De incidentie, berekend over 2014-2018, stijgt met
de leeftijd, met uitzondering van een lichte piek voor
vrouwen in de leeftijd 20-34 jaar, die voornamelijk
zwangere vrouwen betreft (Figuur 2.13.2). Boven de
vijftig jaar is de incidentie hoger onder mannen dan
onder vrouwen.
Alleen van de officieel gemelde patiënten zijn extra
gegevens bekend; in 2018 hadden vier patiënten
(5%) geen onderliggend lijden en gebruikten geen
immunosuppressiva of maagzuurremmers. Meningitis
(28%) was het meest voorkomende ziektebeeld,
gevolgd door sepsis (24%), maagdarminfectie (18%)
en longontsteking (10%). Als mogelijke bronnen van
infectie viel op dat vrijwel alle gevraagde etenswaren
meer gegeten werden dan in voorgaande jaren
(2014-2017). De meest opvallende stijgers zijn corned
beef (20% versus 6-13%), gerookte zalm (44% versus
17-37%), garnalen (33% versus 9-20%) en kibbeling/
lekkerbek (44% versus 25-30%). Worst/worstjes (56%)
en gekookte/gerookte ham (46%) blijven de meest
geconsumeerde producten die gemeld werden.
Van 57 patiënten is het isolaat door het NRBM
geserotypeerd. De meeste patiënten bleken
geïnfecteerd met L. monocytogenes serotype 4b (54%),
1/2a (33%), of 1/2b (11%). Serotype 1/2c is eenmaal
aangetoond. Met behulp van WGS middels core-genome
multi-locus sequence typing (CgMLST) zijn acht clusters van
humane isolaten aangetoond, waarvan zes clusters ook
één of meer voedselisolaten bevatten. Daarnaast was
er één cluster van één humaan isolaat en één isolaat uit
een schaap (2016). Alle clusters uit 2018 bevatten ook
isolaten van patiënten uit eerdere jaren.

2.13.2 Listeria in voedsel

In Europa is het terugdringen van het aantal
listeriose-gevallen een speerpunt. Aangezien de mens
voornamelijk door levensmiddelen aan Listeria wordt
blootgesteld, zijn er op Europees niveau wettelijke
normen voor L. monocytogenes opgesteld voor
kant-en-klare producten. Deze normen zijn vastgelegd
in Verordening (EG) nr. 2073/200563 . Algemeen geldt
een norm van ≤ 100 kve/gram gedurende de gehele
houdbaarheid van het product en in bijzondere gevallen
geldt afwezigheid in 25 gram direct na productie. De
NVWA doet jaarlijks onderzoek naar het voorkomen
van L. monocytogenes in levensmiddelen. De nadruk
ligt hierbij op langer houdbare (> 5 dagen), koelverse
producten, die na eventuele verhitting nog een extra
bereidingsstap hebben ondergaan, zoals snijden. In
Staat van Zoönosen 2018

2018 onderzocht de NVWA circa vierduizend (partijen
van) levensmiddelen op aanwezigheid (kwalitatief
en/of kwantitatief) van L. monocytogenes. Hieruit zijn
184 isolaten verkregen, waarbij ruim 95% van de
isolaten is verkregen met de kwalitatieve methode
(waarbij aan- of afwezigheid wordt aangetoond). De
herkomst van de isolaten is als volgt: 40 visproducten
(15 zalm, 8 haring, 6 forel, 5 paling, 3 garnalen), 64
vers pluimveevlees (62 kip, 2 kalkoen), 27 rundvleesmonsters, 32 vleesproducten rauw te consumeren
(21 filet américain), 9 roodvlees uit koel- en vrieshuizen
monsters, 5 exotisch vleesmonsters, 3 mestmonsters
van vleeskuikens en 1 import pluimveemonster.

2.14 Orthohantavirus
Miriam Maas, Roan Pijnacker, Johan Reimerink, Ingrid Keur,
Harry Rozendaal
Orthohantavirussen (voormalige naam:
hantavirussen64) circuleren in specifieke knaagdier- en
insectivoorgastheren. In Nederland is de circulatie
van drie typen orthohantavirussen aangetoond: in
rosse woelmuizen (Myodes glareolus) is Puumala-virus
(PUUV) gevonden, in veldmuizen (Microtus arvalis)
Tulavirus (TULV) en in bruine ratten (Rattus norvegicus)
is Seoulvirus (SEOV), voor het eerst in 2015,
beschreven65. In andere Europese landen circuleren
nog andere orthohantavirussen, zoals in onder meer
Oost-Duitsland het Dobrava-Belgradevirus (DOBV,
vier verschillende genotypen met allemaal hun eigen
specifieke gastheer). De meerderheid van de humane
gevallen in Europa wordt veroorzaakt door PUUV66.
Geïnfecteerde dieren kunnen het virus tot acht
maanden uitscheiden via feces, urine en speeksel.
Mensen kunnen besmet raken door het inademen van
virusdeeltjes in opdwarrelend stof met excreta van
besmette dieren.
Orthohantavirussen kunnen twee verschillende
ziektebeelden veroorzaken bij de mens: hemorragische
koorts met renaal syndroom (HKRS) in Europa en Azië
en orthohantavirus (cardio) pulmonaal syndroom
(HPS) in Amerika. Het belangrijkste klinische syndroom
in Nederland is nefropathia epidemica (NE), een
milde vorm van HKRS die wordt veroorzaakt door
PUUV. Een belangrijk punt bij de diagnostiek voor
PUUV en andere milde orthohantavirus-infecties is
dat de viremische fase erg kort is en de titer van het
virus vaak laag. Hierdoor kan het virus of zijn RNA
gemist worden, en men is daarom aangewezen op
serologie. Orthohantavirus-diagnostiek kan bij het
RIVM, LabMicTA en Erasmus MC worden uitgevoerd.

| 37

Orthohantavirus-infecties zijn meldingsplichtig in
Nederland sinds december 2008 (zie paragraaf 2.2).

2.14.1 Orthohantavirus-infecties bij mensen

In de periode 2010 tot en met 2017 zijn in totaal 181
patiënten gemeld in Osiris met een orthohantavirusinfectie (Figuur 2.14.1). Dit zijn gemiddeld 23 gevallen per
jaar (spreiding: 4 tot 50 gevallen). Het merendeel was
man (70%) en de mediane leeftijd was 46 jaar (spreiding
15-78 jaar). Bijna alle patiënten (89%) hadden de infectie
opgelopen in Nederland. Bijna alle patiënten waren in
het ziekenhuis opgenomen (82%) en 12 (7%) hadden
een nierdialyse nodig. In 2016 werd voor het eerst
een autochtone infectie met Seoul orthohantavirus
vastgesteld bij een man die de infectie zeer
waarschijnlijk opgelopen had via contact met ratten
die hij hield als voer voor zijn reptielen. In 2017 werden
nog eens drie patiënten met SEOV gediagnosticeerd,
waarvan twee waarschijnlijk door voederratten en de
derde door ratten die als huisdier werden gehouden.
Het klinisch beeld van de Seoulvirus-patiënten bestond
uit koorts, braken, diarree en algehele malaise.
Opvallend is dat alle patiënten een leverontsteking
hadden doorgemaakt, wat duidelijk afwijkt van de
PUUV-patiënten.
In 2018 werden 36 patiënten met orthohantavirusinfecties gemeld, wat binnen de spreiding van
afgelopen jaren ligt (Figuur 2.14.1). Meldingen waren
afkomstig uit zes verschillende GGD-regio’s. Het
merendeel werd gemeld door GGD-regio Twente
(n=18) en GGD-regio Brabant Zuid-Oost (n=11). Dit zijn
bekende endemische gebieden voor orthohantavirus.
De eerste ziektedagen lagen verspreid over het gehele
Figuur 2.14.1 Orthohantavirus infecties bij mensen
inclusief (waarschijnlijke) locatie van besmetting
(Bron: RIVM)

38 |

jaar. Het betrof 12 vrouwen en 24 mannen tussen de
19 en 77 jaar. Hiervan waren 32 (89%) opgenomen in
het ziekenhuis en één patiënt (3%) had een nierdialyse
nodig. Op één patiënt na, waarvan het land van
besmetting onbekend was, hadden alle patiënten de
infectie opgelopen in Nederland. Als mogelijke bron
van besmetting werd genoemd dat men dichtbij of in
het bos dan wel weiland was geweest. Ook werd vaak
de eigen tuin, (schoonvegen van) schuur/kelder/stal of
het opruimen van muizenuitwerpselen genoemd. Na de
eerste vier SEOV-gevallen sinds 2016 is in 2018 een vijfde
patiënt met SEOV gediagnosticeerd. Het gaat hierbij
om een jonge man uit het zuiden van het land die sinds
twee maanden twee tamme ratten had overgenomen
van een vriendin. De patiënt is zowel serologisch als
PCR-positief gevonden voor SEOV. De ratten zijn ook
onderzocht en bij één is met behulp van de PCR het
SEOV aangetoond.

2.14.2 Orthohantavirus bij dieren

Naar aanleiding van verschillende humane gevallen
van SEOV is in 2018 een studie uitgevoerd naar SEOV
bij gehouden ratten. Er zijn ratten van grootschalige
commerciële fokkers/handelaren en kleinschalige
hobbyfokkers (ratteries) onderzocht, maar ook
huisdierratten. De laatste categorie ratten zijn in
samenwerking met dierenartsenpraktijken verzameld.
Het ging in alle gevallen om dode ratten die getest zijn
op SEOV met behulp van RT-qPCR. Negen commerciële
fokkers/handelaren zonden elk tien ratten in, waarvan
bij twee fokkers/handelaren respectievelijk vijf en zes
ratten positief bevonden werden met RT-qPCR. Van de
acht deelnemende ratteries (vijf tot tien ratten per rattery)
was één rattery positief. Twee rattenopvangen die ratten
opstuurden (zes en negen ratten) waren negatief. Van
de 29 huisdierratten verzameld via dierenartsen was
één SEOV-positief.
Daarnaast zijn in 2018 op drie locaties in Nederland
wilde bruine ratten verzameld: 25 bij recreatiewater
in de omgeving van Appeltern, 30 in Maastricht
en 25 bij recreatiewater in Roermond. Deze waren
allemaal negatief voor SEOV. Er zijn ook twee
huisdierratten getest in het kader van bronopsporing
(zie casusbeschrijving hierboven). Hiervan was één rat
SEOV-positief. Bij de daaropvolgende bronopsporing is
geen monstername uitgevoerd.

Staat van Zoönosen 2018

2.15 Psittacose
Frederika Dijkstra, Margreet te Wierik, Edou Heddema, Mauro
de Rosa, Marloes Heijne, Daan Notermans, Ingrid Keur.
Psittacose is een respiratoire infectie met een variabele
presentatie, veroorzaakt door Chlamydia psittaci. De
infectie kan symptoomloos verlopen, maar kan zich ook
uiten als griepachtig ziektebeeld met koorts, hevige
hoofdpijn, spierpijn, hoesten, rillerigheid en zweten. Ook
kan het zich presenteren in ernstige vorm als pneumonie
of als een septisch ziektebeeld met multi-orgaanfalen,
waarvoor ziekenhuisopname noodzakelijk is. Psittacose
wordt ook wel ornithose of papegaaienziekte genoemd
en is humaan en veterinair bij vogels anders dan
pluimvee meldingsplichtig (zie paragraaf 2.2). Het genus
Chlamydia werd een tijd opgedeeld in twee genera,
Chlamydia en Chlamydophila, maar sinds 2015 is deze
opsplitsing weer ongedaan gemaakt67,68.

2.15.1 Humane situatie

Het aantal meldingen van psittacose in 2018 bedroeg
64. Dit aantal is vergelijkbaar met het aantal meldingen
in de jaren 2009-2017, toen het jaarlijks aantal
meldingen varieerde van 41-81 (Figuur 2.15.1, Tabel
2.15.1). De mediane leeftijd van de patiënten lag met
65 jaar iets hoger dan voorgaande jaren. Evenals
in voorgaande jaren werden de meeste patiënten
opgenomen in het ziekenhuis (91%). Dit hangt overigens
samen met het feit dat alleen gestreefd wordt naar een
etiologische diagnose (met laboratoriumdiagnostiek)
in meer ernstige gevallen en/of wanneer de empirische
behandeling niet aanslaat. De gemelde patiënten zijn
wat betreft ernst dus een selectieve groep (‘topje van de
ijsberg’).
In 2018 waren er drie kleine clusters onder de gemelde
patiënten. Het eerste cluster bestond uit zeven
patiënten uit zes GGD-regio’s, met eerste ziektedagen
tussen 2 en 19 maart 2018. Hierbij werd in Osiris gemeld
dat zij eind februari een grote vogelbeurs in Zwolle
hadden bezocht. Alle vijf patiënten met een genotyperingsuitslag hadden genotype A, dat voornamelijk
geassocieerd is met papegaaiachtigen. Alle zeven
patiënten hielden thuis ook vogels. Deze waren negatief
voor C. psittaci (vogels van één patiënt konden niet
worden getest). De GGD en NVWA hebben contact
opgenomen met de organisatie van de vogelbeurs om
hen te adviseren over preventieve maatregelen om
ziektegevallen bij volgende vogelshows te voorkomen.
Naast het benadrukken van het naleven van de huidige
regelgeving en hun bezoekers van risicocommunicatie
te voorzien, is het advies gegeven om de vogels vooraf
te laten testen op C. psittaci en uiteraard alleen negatief
geteste vogels toe te laten.
Staat van Zoönosen 2018

Het tweede cluster bestond uit vijf patiënten met
psittacose met eerste ziektedagen in februari tot en
met april 2018 die dezelfde grote dierenspeciaalzaak
in Noord-Brabant bleken te hebben bezocht. Eén van
hen had ook de bovengenoemde vogelbeurs in Zwolle
bezocht. Alle patiënten hielden thuis ook vogels. De
duiven van één patiënt waren positief voor C. psittaci
genotype B, terwijl echter bij de patiënt genotype A
was gevonden. De vogels van de vier andere patiënten
testten negatief. Bij het testen van vogels in de
betreffende dierenspeciaalzaak bleek de helft van de
fecesmonsters van de aanwezige vogels positief op C.
psittaci (genotype A) te testen. De besmette vogels in
de dierenwinkel zijn afgescheiden van andere vogels
en de bezoekers. In totaal bleken drie behandelrondes
met antibiotica en het euthanaseren van een aantal
besmette vogels nodig te zijn om de vogels vrij van C.
psittaci te krijgen.
Ten slotte werden in de zomer van 2018 drie patiënten
gemeld bij wie hetzelfde zeldzame genotype was
gevonden. De OmpA-genotypering toonde op
nucleotide-niveau slechts één mismatch met zowel
genotype B als E. Het betreft hier dus een genotype
met kenmerken van zowel genotype B en als genotype
E, niet zijnde genotype E/B. De patiënten woonden
in verschillende regio’s in Nederland. Er kon geen
gemeenschappelijke blootstelling of risicofactor worden
gevonden voor deze drie patiënten.
2.15.1.1 Diagnostiek
In 2018 werd bij bijna alle gemelde patiënten (95%)
de diagnose gesteld met PCR (Tabel 2.15.1). Dit is
gunstig, want met PCR kan de diagnose sneller gesteld
Figuur 2.15.1 Aantal meldingen van psittacose naar jaar
en methode van laboratoriumdiagnostiek (Bron: Osiris)

| 39

Tabel 2.15.1 Demografische, klinische en diagnostische gegevens van in Osiris gemelde psittacosepatiëntena
Jaar (aantal
meldingen)b
2018 (n=64)
2017 (n=52)
2016 (n=60)
2015 (n=47)
2014 (n=41)
2013 (n=54)
2012 (n=45)
2011 (n=70)
2010 (n=73)
2009 (n=81)

Jaar (aantal
meldingen)b
2018 (n=64)
2017 (n=52)
2016 (n=60)
2015 (n=47)
2014 (n=41)
2013 (n=54)
2012 (n=45)
2011 (n=70)
2010 (n=73)
2009 (n=81)

Incidentie
Mediane leeftijd in jaren
(per 100.000) (1e en 3e kwartiel)
0,37
0,30
0,35
0,28
0,24
0,32
0,27
0,42
0,44
0,49

Aantal
overledenb
0

Aantal
mannenb

65 (56 – 72)
55 (39 - 69)
58 (45 - 71)
57 (41 - 68)
58 (47 - 71)
59 (43 - 70)
57 (45 - 65)
59 (51 - 70)
59 (48 - 66)
58 (48 - 64)

Aantal besmet Ziekenhuisin het
opnameb
b
buitenland
50 (78)
1 (2)
58 (91)
27 (52)
0
44 (85)
48 (80)
4 (7)
49 (82)
32 (68)
0
37 (79)
32 (78)
1 (2)
38 (93)
36 (67)
2 (4)
41 (76)
28 (62)
1 (2)
32 (71)
49 (70)
0
52 (74)
50 (69)
3 (4)
53 (74)
51 (63)
2 (3)
50 (62)

Mediane diagnostische
Diagnostiek toegepast bij de gemelde patiënten:
vertraging in dagen
(1e en 3e kwartiel)c
PCRb,d
Serologischb
Geenb
11 (17-19)
61 (95)
3 (5)
0

0
1 (2)
1 (2)
1 (2)
0
0
2 (3)
0
0

11 (7 -27)
9 (6 - 14)
10 (8 - 14)
12 (7 - 21)
18 (9 - 29)
28 (11 - 45)
19 (11 - 41)
32 (21 - 50)
31 (20 - 46)

44 (85)
51 (85)
34 (72)
27 (66)
32 (59)
13 (29)
33 (47)
7 (10)
6 (7)

6 (12)
9 (15)
13 (28)
14 (34)
22 (41)
32 (71)
37 (53)
66 (90)
75 (93)

2 (4)
0
0
0
0
0
0
0
0

a	Datum waarnaar de meldingen zijn ingedeeld = datum eerste ziektedag, of, indien deze ontbreekt, datum van melding of datum van laboratorium­
bevestiging (afhankelijk van welke van datum eerst was). Van enkele meldingen ontbreekt de betreffende informatie.
b	Aantal positieven (% van totaal). Percentages zijn gebaseerd op het aantal patiënten waarbij de specifieke informatie beschikbaar was.
c	Diagnostische vertraging is berekend als het aantal dagen tussen eerste ziektedag en datum laboratoriumuitslag. Negatieve vertraging en vertraging
van meer dan één jaar zijn geëxcludeerd.
d	PCR= ‘alleen PCR’ of ‘combinatie van PCR en serologische bevestiging’

worden dan met behulp van serologische diagnostiek.
Bij serologische diagnostiek is volgens de huidige
meldingscriteria een meervoudige titerstijging vereist
en is dus tweemaal bloedafname met een tussenpoos
van enkele weken nodig69. Snellere diagnostiek, zoals
met PCR70, kan de bronopsporing bevorderen en is
positief voor de patiënt, omdat de juiste antibioticumbehandeling daarmee mogelijk eerder ingezet
kan worden. Op materiaal van patiënten bij wie de
diagnose gesteld is met behulp van PCR kan bovendien
genotypering gedaan worden.
2.15.1.2 Genotypering
Om meer zicht te krijgen op de genotypes van C. psittaci
die een rol spelen bij transmissie naar de mens, kan
40 |

sinds eind augustus 2012 op diagnostisch materiaal van
psittacose-patiënten genotypering gedaan worden
in het ZuyderlandMC in Sittard Geleen/Heerlen. De
genoyperingsmethode (OmpA-genotypering) kan
minstens negen genotypes van C. psittaci onderscheiden
(A t/m F, E/B, M56 en WC) die een min of meer
vogelsoortafhankelijk voorkomen hebben71. In 2018
ontving Zuyderland MC materiaal van 55 van de
61 patiënten (90%) van wie geschikt diagnostisch
materiaal beschikbaar was, dat wil zeggen degenen bij
wie de diagnose vastgesteld was met PCR (Tabel 2.15.2).
Net als in de voorgaande jaren kwamen genotype A
(voornamelijk, maar niet uitsluitend, geassocieerd met
papegaaiachtigen) en genotype B (geassocieerd met
duiven) het meest voor. Naast het eerdergenoemde
Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.15.2 Resultaten genotyperinga
Jaar

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Aantal patiënten die in aanmerking kwamen voor
genotypering

4

33

28

36

51

44

61

Gemelde patiënten van wie materiaal voor
genotypering is ontvangen bij het Zuyderland MC

3 (75)

31 (94)

24 (86)

30 (83)

37 (73)

36 (82)

55 (90)

C. psittaci genotype A:

3 (100)

16 (52)

9 (38)

11 (37)

12 (32)

11 (31)

19 (35)

C. psittaci genotype B:

0

11 (36)

11 (46)

9 (30)

13 (35)

13 (36)

13 (24)

C. psittaci genotype C:

0

0

1 (4)

2 (7)

1 (3)

0

1 (2)

C. psittaci genotype E/B:

0

0

1 (4)

2 (7)

0

0

0

Nieuw C. psittaci genotype meest gelijk aan C
(93% homologie)

0

0

1 (4)

0

0

2 (6)

0

Onbekend C. psittaci genotype, met kenmerken
van B en E

0

0

0

1 (3)

2 (5)

0

3 (5)

Negatief voor alle genotypes van C. psittaci

0

2 (7)

1 (4)

2 (7)

7 (19)

8 (22)

3 (5)

0

1 (3)

1 (4)

1 (3)

0

2 (6)

2 (4)

1 (3)

0

0

2 (7)

0

3 (10)

2 (5)

2 (6)

16 (29)

Typeringsuitkomsten

Waarvan verdere diagnostiek uitwees
C. caviae
C. felis
Geen bepaling mogelijk

a In de tabel is aantal patiënten dat in aanmerking kwam voor genotypering (berekend als de som van het aantal met PCR bevestigde patiënten en het
aantal patiënten van wie materiaal voor genotypering was ontvangen ondanks dat gerapporteerd was dat de diagnose op basis van serologische
diagnostiek gesteld was) gebruikt als noemer om de percentages te berekenen.

cluster van drie patiënten met een relatief nieuw C.
psittaci-genotype vergelijkbaar met genotype B en E,
toonde de genotypering in 2018 ook bij één patiënt
genotype C aan. Daarnaast kunnen nauw verwante
Chlamydia-species via de typering herkend worden.
Op die manier werden twee patiënten met een C.
caviae-infectie aangetoond.
Opvallend was verder dat bij bijna een derde van de
patiënten van wie materiaal werd ingestuurd voor
genotypering, er geen bepaling van het genotype
mogelijk was. In de meeste van deze gevallen kon het
laboratorium van het ZuyderlandMC geen C. psittaci
aantonen in het materiaal. Hoewel dit in voorgaande
jaren ook het geval was voor enkele patiënten, was
het percentage dit jaar aanzienlijk hoger. We weten
niet precies waarom dit percentage dit jaar zo hoog
was, maar opvallend was wel dat er bij tenminste
de helft van de patiënten bij wie geen genotypering
mogelijk was, sprake was van een zeer lage load (hoge
Ct-waarde) in de diagnostische PCR-assay van het
insturende lab.
2.15.1.3 Besmettingsbronnen
Bij 60 van de 64 (94%) meldingen werd door de GGD
tenminste één mogelijke locatie van besmetting
Staat van Zoönosen 2018

gerapporteerd, bij de overige meldingen bleef een
mogelijke bron onbekend. De thuissituatie was in 2018
net als in voorgaande jaren de meest gerapporteerde
mogelijke locatie van besmetting (55%) (Tabel 2.15.3).
Ook vogel- en dierenwinkels (20%) en vogelmarkten
of -shows (22%) waren vaak gerapporteerde locaties
van besmetting. Daarnaast was er nog een vrij grote
categorie ‘overige locaties’ van besmetting (31%).
Dit betrof onder andere vakantie-accommodaties,
plaatsen in de openbare buitenruimte, postduivenverenigingen en bezoek aan kinderboerderijen/
dierentuinen/vogeltuinen. Bij 52 meldingen was
minimaal één diersoort gerapporteerd als mogelijke
besmettingsbron. Duiven (44%) en papegaaiachtigen
(44%) waren in 2018 de meest gerapporteerde
vogelsoorten. Drieëndertig keer werd ‘overige vogels’
als bron van besmetting gerapporteerd (63%). In
vijftien gevallen ging het daarbij om ‘diverse vogels’.
Dat wil zeggen allerlei verschillende soorten vogels
die op de locatie aanwezig zijn, maar die verder niet
gespecificeerd zijn. Verder ging het om zangvogels
(9), ganzen (2), eenden (2), roofvogels (1), zwanen (1),
overige wilde vogels (2) en flamingo’s (1).
In het lopende, door ZonMw gefinancierde
multidisciplinaire project ‘Plat4m-2Btpsittacosis’
| 41

Tabel 2.15.3 Mogelijke bronnen van besmetting, gerapporteerd bij humane meldingen van psittacose (Bron: Osiris)
Locaties
Thuissituatie
Vogelopvang
Vogel- of dierenwinkel/ – handel
Vogelmarkt of -show
Overige
Buitenland
Onbekend/ niet gerapporteerd
Diersoorten
Duiven
Papegaaiachtigen
Pluimvee
Overige vogelsoortenb
Overige diersoortenc
Onbekend/ niet gerapporteerdd

2013
n (%)a
34 (85)
5 (13)
5 (13)
1 (3)
3 (8)
11

2014
n (%)a
22 (79)
2 (7)
2 (7)
1 (4)
2 (7)
1 (4)
13

2015
n (%)a
28 (70)
7 (18)
0
3 (8)
6 (15)
0
7

2016
n (%)a
47 (85)
3 (5)
7 (13)
10 (18)
7 (13)
2 (4)
5

2017
n (%)a
39 (85)
2 (4)
3 (7)
3 (7)
13 (28)
0
6

2018
n (%)a
33 (55)
2 (3)
12 (20)
13 (22)
19 (31)
1 (2)
4

13 (41)
10 (31)
5 (16)
4
2 (6)
19

9 (36)
14 (56)
1 (4)
4 (16)
2 (8)
16

10 (45)
9 (41)
4 (18)
5 (23)
0
25

23 (51)
20 (44)
6 (13)
12 (27)
0
15

27 (61)
20 (45)
11 (25)
21 (47)
8 (18)
8

23 (44)
23 (44)
3 (6)
33 (63)e
1 (2)
11

a Per patiënt kunnen meerdere waarschijnlijke bronnen (locaties en vogelsoorten) gerapporteerd worden, waardoor de aantallen niet optellen tot het
totaal aantal meldingen. Percentages zijn berekend ten opzichte van meldingen waarin een mogelijke bron werd gerapporteerd.
b Inclusief ‘diverse vogelssoorten, niet gespecificeerd’.
c Cavia’s, katten, konijnen, vee (schapen, koeien, geiten).
d Aantal meldingen waarbij geen enkele diersoort als mogelijke bron wordt genoemd (indien bij een melding voor 1 bronlokatie wel een vogelsoort
wordt genoemd en voor een andere mogelijke bronlokatie niet, dan is deze melding niet meegerekend als ‘onbekend/ niet gerapporteerd’).
e Waarvan 15x 'diverse vogels' wat betekend dat verschillende soorten vogels op de locatie aanwezig zijn, maar die verder niet gespecificeerd zijn.

worden gegevens over patiënten, dierlijke monsters
en genotypering van diverse bij surveillance en
bronopsporing betrokken organisaties met elkaar
gekoppeld70. Op die manier wordt bij de individuele
meldingen en clusters van humane psittacose meer
duidelijkheid verkregen over besmettingsbronnen.
2.15.1.4 Bemonsteringsresultaten
In overleg tussen de NVWA en de GGD wordt bekeken
of er aanknopingspunten zijn voor bemonstering van
mogelijke bronlocaties en wordt besloten of dit wel
of niet relevant en haalbaar is. Naar aanleiding van 34
humane meldingen werd bronbemonstering verricht
door de NVWA. Het betrof 37 mogelijke bronlocaties.
Eenentwintig mogelijke bronlocaties testten positief
(57%). Bij negentien locaties werd genotypering van
C. psittaci-positief materiaal uit veterinaire monsters
verricht. Dit leidde tot de volgende uitslagen: tien keer
genotype A, zeven keer genotype B, één keer negatief
en één keer onbekend. Op geen van de locaties werden
meerdere genotypes aangetroffen. Negen positief
geteste locaties hadden een genotypische match met
materiaal van de bijbehorende patiënt(en). Bij acht
locaties ging het om genotype A en bij één locatie ging
het om genotype B. Bij één locatie was er sprake van
een genotypische mismatch met materiaal van de
42 |

bijbehorende patiënt (genotype A aangetroffen op de
locatie en genotype B gevonden bij de patiënt). Voor
dertig van de in totaal 64 gemelde patiënten (47%) gaf
de GGD als eindconclusie aan dat een waarschijnlijke
bron kon worden aangewezen. Dit impliceert dat naar
het oordeel van de GGD de bronopsporing bij ongeveer
de helft van de patiënten succesvol is geweest.

2.15.2 Chlamydia psittaci bij dieren

De meldingsplicht voor psittacose volgens de
Gwwd geldt voor vogels niet zijnde pluimvee. Deze
meldingen bij vogels komen bij de NVWA binnen
via dierenartspraktijken, veterinaire laboratoria of
vogelhouders. Vorig jaar (2017) is dit aantal meldingen
opvallend gedaald, terwijl het aantal humane
meldingen nagenoeg gelijk is gebleven (Figuur 2.15.2).
Dit jaar (2018) is het aantal meldingen opnieuw laag.
De NVWA zal over meerdere jaren gaan bekijken of
deze trend zich voortzet. Naast de meldingen van de
GGD waarbij de NVWA verzocht werd bronopsporing
uit te voeren om de bron van een humane besmetting
te achterhalen (resultaten beschreven onder 2.15.1.4),
zijn er in 2018 negentien veterinaire meldingen bij de
NVWA binnengekomen met betrekking tot psittacose,
waaronder klinisch zieke vogels (vijftien) en positieve
laboratoriumuitslagen van vogels (vier). Daarnaast
Staat van Zoönosen 2018

zijn er bij de NVWA drie casussen geregistreerd in
verband met tracering. Deze casussen werden tot en
met het jaar 2016 meegeteld bij het aantal veterinaire
meldingen, maar worden sinds 2017 apart geteld. De
NVWA probeert daarbij de herkomstlocatie van een
recent aangekochte positieve vogel te traceren en deze
locatie te bezoeken. Dit is niet altijd mogelijk door het
ontbreken van een verplichte registratie en identificatie
van de meeste soorten vogels. In twee van de drie
gevallen kon op de herkomstlocatie ook het DNA van de
bacterie aangetoond worden.
Van de negentien veterinaire meldingen werd
dertienmaal de locatie bezocht en zijn de verdachte
vogels bemonsterd, waarbij cloacaswabs en/of
mestmonsters zijn genomen. In tien gevallen was
de verdachte vogel nog niet behandeld met een
antibioticum en bij zeven (70%) van deze gevallen
is C. psittaci DNA aangetoond. Genotypering van
dit C. psittaci-positief materiaal uit veterinaire
NVWA-monsters (zeven) toonde zesmaal genotype
A aan. Eén monster kon niet getypeerd worden. Bij
twee andere meldingen bleken de verdachte vogels
reeds met een antibioticum te worden behandeld. De
vogels zijn na de behandeling door de NVWA alsnog
bemonsterd. Het DNA van de bacterie werd in deze
gevallen niet (meer) aangetoond. Ten slotte bleek
bij drie meldingen de vogel reeds te zijn overleden.
Eenmaal werd de locatie alsnog bezocht om de
aanwezige contactdieren te bemonsteren. In dit geval
werd bij deze dieren C. psittaci DNA niet aangetoond. In
de twee andere gevallen werd in het materiaal van de
twee overleden vogels geen DNA aangetoond.
Figuur 2.15.2 Aantal meldingen van psittacose
binnengekomen bij de NVWA (Bron: NVWA)

2.15.3 Andere mogelijk zoönotische
Chlamydia-soorten

In Nederland zijn (mogelijk) zoönotische
Chlamydia-soorten anders dan C. psittaci, zoals C. abortus,
C. caviae en C. felis, niet meldingsplichtig bij zowel mens
als dier (zie paragraaf 2.2). Deze kunnen met de huidige
diagnostische testen die gebruikt worden in de meeste
medische microbiologische laboratoria (PCR, serologie)
meestal wel opgepikt, maar niet onderscheiden
worden. De aanvullende diagnostische testen die
nodig zijn om hier onderscheid in te maken, zijn slechts
in een beperkt aantal laboratoria beschikbaar. De
gerapporteerde patiënten met Chlamydia spp. anders
dan C. psittaci moeten beschouwd worden als casussen
die toevalligerwijs aan het licht zijn gekomen als
‘bijvangst’ van de psittacosesurveillance.
Chlamydia abortus komt voor bij kleine herkauwers
waarbij het een belangrijke oorzaak is van infectieuze
abortus. Bij mensen kan een infectie met C. abortus
leiden tot ernstige ziekte (pneumonie) en miskramen bij
zwangere vrouwen. Hoewel veel Nederlandse schapenen geitenbedrijven besmet zijn, wordt C. abortus zelden
bij mensen gediagnosticeerd. Het wordt beschouwd als
een zoönose met een verwaarloosbaar risico voor de
volksgezondheid72.
Chlamydia caviae kan bij cavia’s leiden tot conjunctivitis.
Bij een beperkt aantal mensen in Nederland met
longontsteking (zeven sinds 2013) is een infectie met
C. caviae beschreven73 . Omdat C. caviae tot 1999 geen
aparte species was, maar C. psittaci werd genoemd, is
het niet aan te geven of longontstekingen door C. caviae
in het verleden zijn benoemd als psittacose.
Van de sinds kort erkende soorten C. avium
(voorkomend bij papegaaiachtigen en duiven) en
C. gallinacea (voorkomend bij kippen, kalkoenen,
hoenderachtigen en eenden) is nog niet duidelijk of ze
zoönotisch zijn. Bij een onderzoek in 2015 testte bijna de
helft van de onderzochte leghennenbedrijven positief
op C. gallinacea67. Een complicerende factor is dat
binnen de huidige humane en veterinaire diagnostiek C.
avium en C. gallinacea gemist worden met de doorgaans
gebruikte PCR-testen.
C. felis is een belangrijke oorzaak van conjunctivitis bij
katten, maar ziektegevallen bij mensen zijn zeldzaam74.
Eind 2017 is via de psittacosesurveillance in Osiris een
humane casus van C. felis gemeld. Deze casus werd in
de Staat van Zoönosen 2017 uitgebreider beschreven.
C. muridarum wordt gebruikt in muismodellen voor
humane C. trachomatis-infecties. Het kan respiratoire
klachten veroorzaken bij muizen en hamsters en is
zover bekend niet zoönotisch75.

Staat van Zoönosen 2018

| 43

Van C. suis zijn geen beschrijvingen of literatuurreferenties bekend die duiden op een mogelijk zoönotisch
potentieel, maar er is tot nu toe relatief weinig
onderzoek naar gedaan. Een onderzoek bij slachthuismedewerkers toonde C. suis aan in conjunctiva-swabs,
maar zonder een link met ziekte76. Ook C. pecorum wordt
beschouwd als niet zoönotisch. Bij dieren komen C.
pecorum en C. suis veelal asymptomatisch voor, hoewel
ze ook tot klinische klachten kunnen leiden. Bij varkens
wordt C. suis gerelateerd aan onder andere conjunctivitis
en vruchtbaarheidsstoornissen en C. pecorum wordt
bij varkens, herkauwers en koala’s gerelateerd aan
verschillende klinische verschijnselen, waaronder
conjunctivitis en urogenitale stoornissen, met onvruchtbaarheid tot gevolg 74.

2.16 Q-koorts
Frederika Dijkstra, Ingrid Keur, Marloes Heijne
Q-koorts wordt veroorzaakt door Coxiella burnetii.
Herkauwers, zoals schapen en geiten, zijn de
voornaamste bron voor humane infectie. Tijdens de
lammerperiode scheiden geïnfecteerde moederdieren
de bacteriën in grote hoeveelheid uit via vruchtwater
en placenta. De dieren zelf vertonen meestal geen
symptomen, hoewel vruchtbaarheidsproblemen en
abortus kunnen optreden. Er zijn twee morfologische
varianten bekend van deze bacterie, die verschillen in
metabole activiteit en mogelijkheid om in de omgeving
te overleven. De kleincellige variant is een spore-achtige
extracellulaire vorm die metabool inactief is. Dit is
de vorm die zeer lang kan overleven in de omgeving,
zoals in en rond stallen, weilanden, ruwe wol, huiden
en kleding, en via de lucht wordt verspreid. Infecties
kunnen opgelopen worden na inhalatie van de
kleincellige variant. De grootcellige variant daarentegen
is de metabool actieve vorm waarin de bacterie zich
vermenigvuldigt binnen in cellen (vooral macrofagen en
trofoblasten), nadat de infectie heeft plaatsgevonden.
Naast de twee morfologische varianten vertoont C.
burnetii ook antigene variatie, op basis van verschillen
van LPS (oppervlakte-lipopolysaccharide), die van
belang is voor de serologische differentiatie tussen
acute en chronische Q-koorts. Verschillende expressies
van LPS vormen de basis van het onderscheid tussen
fase I en fase II antigenen. Na infectie met C. burnetii
verlopen de meeste gevallen asymptomatisch. Bij
personen waarbij wel klinische klachten optreden,
variëren de klachten van mild griepachtig tot een
ziekte met ernstiger beloop. Bij een ernstiger
verloop treden meestal pneumonie of hepatitis op,
maar aangezien Q-koorts een gegeneraliseerde
infectieziekte is met verspreiding via bloed, kunnen
44 |

symptomen zich vanuit alle orgaansystemen
voordoen. Een klein percentage (ongeveer 2%) van de
geïnfecteerden ontwikkelt chronische Q-koorts, een
ernstig ziektebeeld met voornamelijk cardiovasculaire
pathologie. Ook kan infectie leiden tot het
Q-koorts-vermoeidheidssyndroom.

2.16.1 Humane meldingen

In 2018 werden achttien patiënten met acute Q-koorts
gemeld in Osiris, een vergelijkbaar aantal als in de jaren
2013-2017, waarin jaarlijks 14 tot 26 patiënten gemeld
werden (Figuur 2.16.1). Evenals in voorgaande jaren
was het mederendeel van de patiënten man (83%). De
mediane leeftijd was vijftig jaar (Tabel 2.16.1). Geen van
de gemelde patiënten was epidemiologisch aan elkaar
gerelateerd. De binnenlandse patiënten woonden in
negen verschillende GGD-regio’s.
In Nederland bestaat geen systematische surveillance
van sterfgevallen ten gevolge van Q-koorts. In de
Osiris-database worden alleen patiënten met acute
Q-koorts gemeld. Als op het moment van melden
bekend is dat het om een overleden patiënt gaat met
acute Q-koorts, wordt dit gerapporteerd in Osiris. In
2018 zijn er geen overlijdens gerapporteerd in Osiris.
Het merendeel van de sterfgevallen zullen echter
patiënten zijn met chronische Q-koorts. Een betere
schatting van het aantal sterfgevallen is beschikbaar
vanuit de landelijke database die beheerd wordt door
onderzoekers vanuit het UMC Utrecht, het Radboudumc
en het Jeroen Bosch-ziekenhuis. Q-koorts-experts van
die ziekenhuizen hebben op basis van de database
vastgesteld dat de afgelopen tien jaar 95 patiënten
zeker of waarschijnlijk aan Q-koorts zijn overleden.
Daarvan zijn er 86 patiënten overleden aan de gevolgen
van chronische Q-koorts en negen aan acute Q-koorts.
Evenals in voorgaande jaren was het aantal diagnoses
van Coxiella burnetii in de virologische weekstaten
(n=44) in 2018 hoger dan het aantal meldingen in
Osiris. De discrepantie was in 2018 echter opnieuw
een stuk minder groot dan in de jaren daarvoor. In
2016 bijvoorbeeld, werden nog 89 diagnoses aan
de virologische weekstaten gerapporteerd, terwijl
er toen veertien meldingen in Osiris waren. De
meest waarschijnlijke verklaring voor het verschil
in aantallen in beide surveillancesystemen is dat de
Osiris-meldingen alleen acute Q-koortspatiënten
betreffen, waarbij sprake moet zijn van koorts,
pneumonie of hepatitis in combinatie met een
positieve laboratoriumuitslag. De virologische
weekstaten bevatten daarentegen ook positieve
laboratoriumresultaten van patiënten die mogelijk
in het verleden infecties hebben doorgemaakt en die
bijvoorbeeld getest werden om chronische Q-koorts uit
Staat van Zoönosen 2018

Figuur 2.16.1 Aantal meldingen van acute Q-koorts per jaar (Bron: Osiris)

Tabel 2.16.1 Demografische, klinische en diagnostische gegevens van in Osiris gemelde Q-koorts patiënten (Bron: Osiris)
Jaar

Aantal
meldingena

2018
2017
2016
2015
2014
2013
2012
2011
2010
2009
2008
2007

18
22
14
20
26
20
63
77
411
2.424
1.003
195

Incidentie
per 100.000
inwoners
0,10
0,13
0,08
0,12
0,15
0,12
0,38
0,46
2,48
14,70
6,11
1,19

Mediane leeftijd Aantal mannen
Aantal
in jaren
(%)b
besmet in het
(1e en 3e kwartiel)
buitenland (%)b
50 (40 – 71)
15 (83)
3 (17)
53 (28 – 64)
16 (73)
8 (36)
49 (30 - 66)
11 (79)
3 (21)
58 (39 - 70)
9 (45)
2 (10)
57 (39 - 70)
21 (81)
5 (19)
52 (39 - 64)
13 (65)
3 (15)
52 (43 - 64)
48 (76)
5 (8)
50 (40 - 64)
49 (64)
6 (8)
49 (39 - 59)
220 (54)
8 (2)
49 (38 - 59)
1.477 (61)
5 (<1)
50 (41 - 59)
643 (64)
9 (<1)
52 (42 - 61)
119 (61)
5 (3)

Ziekenhuisopname (%)b
15 (83)
13 (59)
7 (50)
12 (60)
17 (65)
15 (75)
33 (52)
42 (55)
96 (24)
467 (20)
204 (21)
89 (46)

a Datum waarop de meldingen ingedeeld zijn = datum eerste ziektedag, of, indien deze ontbreekt, datum van melding of datum van laboratoriumbevestiging (afhankelijk van welke van de data het eerst beschikbaar was).
b Aantal positieven (% van totaal). Percentages zijn gebaseerd op het aantal patiënten waarbij de specifieke informatie beschikbaar was.

te sluiten. Daarbij zijn dan wel aanwijzingen voor eerder
doorgemaakte acute Q-koorts-infectie gevonden, maar
geen passend klinisch beeld, waardoor het niet in Osiris
gemeld is. Een verhoogd aantal C. burnetii-diagnoses in
de virologische weekstaten na de Q-koorts-epidemie is
daarom niet onverwacht.

Staat van Zoönosen 2018

2.16.2 Q-koorts veterinair

Alle schapen en geiten van door de wet aangewezen
schapen- en geitenmelkbedrijven en alle bedrijven die
voldoen aan de definitie van publieksbedrijf, moeten
elk jaar vóór 1 augustus verplicht worden gevaccineerd
tegen Q-koorts door de houder. Volgens de Gwwd
zijn onderzoeksinstellingen, dierenhouders (ook
| 45

hobbyhouders) en dierenartsen verplicht verdenkingen
van Q-koorts te melden bij de NVWA. Een afwijkend
aantal abortussen (verwerpers) bij schapen en geiten is,
volgens de Gwwd, meldingsplichtig (zie paragraaf 2.2).
Alle bedrijven met meer dan vijftig melkgeiten
of -schapen zijn verplicht mee te doen aan het
tankmelkmonitoringsonderzoek dat uitgevoerd wordt
door de GD. Een positieve of dubieuze uitslag wordt
na bevestiging door WBVR aan de NVWA gemeld.
De NVWA bezoekt hierna het bedrijf en neemt een
ambtelijk tankmelkmonster, dat wordt onderzocht bij
WBVR. Als bij WBVR wederom DNA van Coxiella burnetii
in dit tweede melkmonster wordt aangetoond, wordt
het bedrijf besmet verklaard. In 2018 is er één melding
van een positief tankmelkmonster binnengekomen. Bij
het door de NVWA vervolgens ingestelde onderzoek
werd geen Q-koorts aangetoond. In 2016 heeft de
NVWA het laatste door Q-koorts geblokkeerde bedrijf
vrijgegeven, omdat onderzoek van de tankmelkmonsters een jaar lang negatief – dus vrij van Coxiella
burnetii, verlopen was. Hiermee is de uitbraak van
2007-2010 afgesloten.
De NVWA heeft in 2018 één melding ontvangen van
abortus bij twee geiten op een kinderboerderij. Eén dier
was overleden, het andere dier had recent geaborteerd.
De foetus en placenta zijn voor onderzoek naar de GD
gegaan. De NVWA heeft de locatie bezocht en van het
betreffende dier een monster genomen en ingestuurd
naar WBVR voor onderzoek. In het onderzoeksmateriaal kon geen C. burnetii worden aangetoond. Alle
schapen en geiten op deze locatie waren gevaccineerd
tegen Q-koorts.
Wanneer bij een humane patiënt met Q-koorts een
mogelijke dierlijke bron kan worden aangewezen,
verzoekt de GGD de NVWA om een brononderzoek
uit te voeren. De NVWA onderneemt actie wanneer
tenminste twee patiënten zijn die aan een bepaalde
locatie te linken zijn. De GGD heeft in 2018 vier
meldingen van humane patiënten gedaan aan de
NVWA. Geen van de patiënten had direct contact met
dieren gehad. De NVWA heeft op verzoek van de GGD
voor drie patiënten onderzocht of er aanwijzingen
waren dat de dieren in de omgeving besmet waren met
C. burnetii. Dit was niet het geval doordat bijvoorbeeld
de dieren gevaccineerd waren en er, indien van
toepassing, gunstige tankmelkmonitoringsuitslagen
waren. Er is vervolgens door de NVWA in overleg
met de GGD geen verdere actie op deze meldingen
ondernomen.

46 |

2.17 Rabiës
Ingrid Keur, Imke Schreuder, Phaedra Eble, Hans van den
Kerkhof, Bart Kooi

2.17.1 Rabiës bij de mens

Rabiës (hondsdolheid) is een zoönotische infectieziekte
die wordt overgedragen door zoogdieren. De
mortaliteit bedraagt ongeveer 60.000 personen per jaar
wereldwijd, waarvan het merendeel in Azië en Afrika77.
Het rabiësvirus behoort tot de groep lyssavirussen.
Hiervan zijn zeventien verschillende typen door de
ICTV (International Committee on Taxonomy of Viruses)
erkend, waaronder het klassieke rabiësvirus, met name
voorkomend bij honden, en het European bat lyssavirus
(EBLV), dat voorkomt bij vleermuizen in Europa78. Naar
verwachting hebben alle lyssavirussen één of meerdere
vleermuissoorten als gastheer.
Op het moment dat er bij de mens symptomen worden
waargenomen, heeft de ziekte bijna altijd een dodelijke
afloop. De incidentie van humane rabiësinfectie in
Nederland is erg laag. Sinds 1962 zijn slechts acht
patiënten met rabiësinfectie beschreven79. Alle acht
personen waren in het buitenland met het virus besmet.
Het laatste geval was in 2014. Een Nederlandse vrouw
werd in India door een hond gebeten. De vrouw had
geen pre-expositieprofylaxe (PrEP) gekregen en na de
hondenbeet niet de volledige post-expositieprofylaxe
(PEP) gehad, waarna zij vervolgens in Nederland aan de
infectie overleed79.

2.17.2 Rabiës bij dieren

In Nederland is het klassieke rabiësvirus geëlimineerd
in wilde en gedomesticeerde dieren. Specifieke aan
vleermuis gerelateerde rabiësvirussen, European
Bat Lyssa Virus (EBLV) 1 en 2, komen wel endemisch
voor. In Nederland is besmetting met EBLV alleen
aangetoond bij twee van de zestien hier voorkomende
vleermuissoorten, namelijk de laatvlieger (Eptesicus
serotinus) en de meervleermuis (Myotis dasycneme)80,81.
Het risico voor de mens op infectie met EBLV is erg
klein; er zijn in de literatuur slechts vijf gevallen
beschreven. Desalniettemin wordt direct contact met
vleermuizen ontraden. Bij een verwonding (krab,
beet) door een vleermuis dient advies bij de GGD of
huisarts ingewonnen te worden voor een eventuele
post-expositiebehandeling80.
De NVWA laat sinds 2013 enkel vleermuizen
onderzoeken door het Nationaal
Referentielaboratorium (onderdeel van WBVR) die
(vermoedelijk) in direct contact zijn gekomen met
mensen. In 2018 betrof dit achttien vleermuizen,
Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.17.1 Rabiës: aantal positieve bevindingen (directe IFT) en onderzochte dieren naar aanleiding van een verdenking
bij de NVWAa
Diersoort

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Vleermuizen
Vossen
Honden
Katten
Andere diersoorten

14/205
0/4
1b/8
0/14
0/2

4/36
0/1
0/6
0/4
0/1

3/21
0/0
0/3
0/4
0/0

5/28
0/2
0/8
0/6
0/5

9/26
0/4
0/7
0/10
0/0

9/24
0/2
0/6
0/3
0/1

2/20
0/0
0/6
0/4
0/1

a WHO gegevens (http://www.who-rabies-bulletin.org). Discrepanties in andere rapportages kunnen onstaan door de manier van rapporteren van de
verschillende instanties (uitgangspunten, rapportagemoment, etc.).
b Geïmporteerde pup uit Marokko.

waarvan er geen het EBL-virus bij zich droeg. Daarnaast
heeft het Nationaal Referentielaboratorium in 2018
twee positieve vleermuizen aan de NVWA gemeld.
Dit zijn bijvoorbeeld zieke of dode gevonden
vleermuizen, meestal ingezonden door een
vleermuisopvangcentrum, waarbij er geen direct
contact (transdermaal) is geweest met mensen. WBVR
onderzoekt meer vleermuizen op jaarbasis door middel
van PCR. Sinds 1987 onderzoekt het laboratorium uit
Nederland ingestuurde vleermuizen. De prevalentie van
EBLV-1 onder de Nederlandse onderzochte laatvliegerpopulatie is 23,6%.
Naast vleermuizen worden er ieder jaar door de NVWA
ook enkele andere zoogdieren voor rabiësonderzoek
naar het Referentielaboratorium ingezonden. Dit
betreft meestal een klinische verdenking bij een
recent geïmporteerd gezelschapsdier waarbij soms
sprake is van een bijtincident met een persoon. Tabel
2.17.1 geeft het aantal rabiës-positieve dieren weer,
getest door middel van directe IFT, ten opzichte van
het totale aantal onderzochte dieren naar aanleiding
van verdenkingen gemeld bij de NVWA. De NVWA is
verantwoordelijk voor het internationaal rapporteren
van dieren die onderzocht zijn door middel van de
immunofluorescentietest (IFT). De directe IFT is op dit
moment de ‘gouden standaard’-test en deze wordt
aangeraden door zowel de WHO als de OIE. In mei
2018 heeft de OIE de PCR-test benoemd als een goed
alternatief voor de directe IFT. Vanaf het jaar 2019 zal
de NVWA ook dieren rapporteren die enkel door middel
van PCR getest zijn82,83 .

Staat van Zoönosen 2018

2.18 Salmonellose
Wilfrid van Pelt, Ingrid Friesema, Eelco Franz, Joke van der
Giessen, Roan Pijnacker, Jaap Wagenaar, Max Heck, Harry
Rozendaal, Ben Wit, Menno van der Voort, Bart Wullings, Kees
Veldman, Lapo Mughini-Gras
Humane infecties met Salmonella spp. kunnen
verschillende ziektebeelden veroorzaken. De
Salmonella’s die vooral gastro-enteritis veroorzaken
en waar deze paragraaf betrekking op heeft, worden
aangeduid als non-typhoidale Salmonellae. Deze
worden onderverdeeld in serotypen op basis van
verschillen in O- en H-antigenen84. De voor de mens
pathogene Salmonellae behoren tot S. enterica. Veelal
wordt alleen het serotype als naam gebruikt, zoals
S. Typhimurium (= Salmonella enterica subsp. enterica
serotype Typhimurium). Veel dieren zoals pluimvee,
reptielen en andere (landbouw)huisdieren zijn vaak
asymptomatische dragers van Salmonella spp. en
scheiden de bacteriën uit via de feces. De infectieroute
is feco-oraal. Mensen kunnen dus besmet raken
door direct of indirect contact met besmette dieren
of dierlijke feces. De meeste besmettingen worden
opgelopen door consumptie van besmette dierlijke
producten (vlees, eieren) of met mest/feces besmet
water en voedselproducten (rauwkost, fruit, kruiden).
Kruisbesmetting door onvoldoende keukenhygiëne is
daarbij een belangrijke oorzaak van het besmet raken
van rauw te consumeren voedsel. In tegenstelling
tot Campylobacter kan Salmonella vaak goed overleven
en soms groeien buiten de gastheer, op een grote
verscheidenheid aan voedingsbodems. Inname van
Salmonella kan leiden tot gastro-enteritis met buikpijn,
diarree en bloed bij de ontlasting. Ook kan salmonellose
gepaard gaan met een griepachtig ziektebeeld. In de
meeste gevallen stoppen de klachten vanzelf binnen
een week en wordt antibiotica gebruik niet geadviseerd.
Bacteriëmie is zeldzaam, evenals post-infectie reactieve
artritis85.
| 47

Inzicht in de trend van salmonellose wordt verkregen
via de laboratoriumsurveillance die door het Centrum
Infectieziektebestrijding (CIb) binnen het RIVM sinds
de jaren tachtig wordt uitgevoerd. De geschatte
dekkingsgraad van de surveillance is 64% van de
Nederlandse bevolking (voor laboratoriumbevestigde
salmonellose). Incidentele gevallen van humane
salmonellose zijn in Nederland, in tegenstelling tot
diverse andere Europese landen, niet meldingsplichtig.
Salmonellose is alleen meldingsplichtig indien het een
humaan cluster van twee of meer gerelateerde gevallen
betreft met een oorsprong in consumptie van besmet
voedsel of drinkwater. Trends van Salmonella-infecties
bij de mens worden het best beschreven in relatie
tot hun bronnen. Als Nationaal Referentie Centrum
voor Salmonella ontvangt het RIVM ook isolaten
voor typering van runderen, varkens, pluimvee en
huisdieren, inclusief reptielen. Daarnaast komen
er isolaten binnen uit andere landbouwhuisdieren
zoals paarden, geiten, schapen en eenden, en uit
omgevingsmonsters en voedingsmiddelen. Deze laatste
categorie wordt grotendeels door het WFSR getypeerd,
het laboratorium dat recentelijk is ontstaan na fusie van
het Laboratorium voor Voeder- en Voedselveiligheid
en het Rikilt. De isolaten komen uit een diversiteit aan
monitoringprogramma’s op boerderijen, slachthuizen
en bij supermarkten. Vaak zijn deze programma’s
onderdeel van het werk van de GD, de NVWA en het
RIVM, maar isolaten worden ook ingestuurd door de
Faculteit Diergeneeskunde, dierentuinen en diervoederindustrie. Periodiek worden de humane gegevens
zoals serotypering, moleculaire typering en resistentie
(bepaald door WBVR) verstuurd naar het ECDC.
Deze gegevens worden gebruikt voor internationale
uitbraak-‘alerts’ en onderzoek en zijn nu beschikbaar
voor het publiek, geaggregeerd op serotype, leeftijd,
geslacht, periode en land86. Vergelijkbare gegevens
uit landbouwhuisdieren en voedsel, bepaald door de
NVWA, worden jaarlijks verstuurd naar de EFSA. Jaarlijks
wordt een volledige update van de gegevens bij mens
en dier en in voedsel gegeven in het Infectieziekten
Bulletin87 (vergelijk Tabel 2.18.1 en Tabel 2.18.2).

2.18.1 Ziektelast

Het aantal patiënten waarvoor laboratoriumdiagnostiek
wordt uitgevoerd, is meestal het topje van de ijsberg;
het werkelijke aantal individuele patiënten met
salmonellose en diegenen horend bij uitbraken, ligt
naar schatting ruim vijftienmaal zo hoog88.
Aan de hand van diverse epidemiologische
onderzoeken in de afgelopen twintig jaar kan op basis
van de laboratoriumbevindingen geschat worden
hoeveel mensen in de algemene bevolking acute
gastro-enteritis krijgen door Salmonella, daarmee
48 |

naar de huisarts gaan, in het ziekenhuis belanden en
komen te overlijden. Ook de ziektelast in DALY’s en
COI kunnen zo geschat worden. In Tabel 2.10.2 is dit
voor Salmonella en Campylobacter geschat voor 2016,
2017 en 2018, op basis van surveillancegegevens voor
het betreffende jaar. Voor 2018 wordt het aantal
gevallen van acute gastro-enteritis veroorzaakt door
Salmonella in de bevolking geschat op 26.545. Dit
komt overeen met 1.132 DALY’s; de COI zou in 2018
neerkomen op € 21 miljoen37. Voor Campylobacter
is het aantal gevallen van acute gastro-enteritis en
de DALY en COI ongeveer driemaal zo hoog als voor
Salmonella; aantallen ziekenhuisopnames voor de
species van beide genera zijn vergelijkbaar. Voor
Salmonella-infecties wordt geschat dat naast reizen,
milieucontact en persoon-persoon-overdracht, bijna
80% van de infecties direct via het voedsel komt; voor
Campylobacter-infecties is dit ongeveer een derde.

2.18.2 Trends in salmonellose bij de mens

In 2018 was het aantal ingestuurde Salmonella-isolaten
van humane patiënten in Nederland lager dan in 2017 en
nog nooit zo laag; binnen de laboratorium-surveillance
werden 952 isolaten ingestuurd bij een dekking van
64%. Voor heel Nederland betekent dit naar schatting
ongeveer 1.488 laboratoriumbevestigde gevallen
(Figuur 2.18.1, Tabel 2.18.3). De trend in de humane
salmonellose toont een lange periode van geleidelijke
afname, bij gelijkblijvend aantal inzenders, terwijl
de fecesdiagnostiek juist is toegenomen (vergelijk
Tabel 2.10.1). Deze trend wordt onderbroken door
jaren met relatief grote uitbraken zoals in 2001, 2003,
2006, 2008, 2010, 2012 en ook in 2016. In 2003 werd
dit veroorzaakt door de import van besmette eieren
uit Spanje tijdens de vogelpest. In 2006, 2008 en
2010 werd dit veroorzaakt door een reeks van grote
uitbraken met verschillende besmettingsbronnen en
in 2012 door een grote uitbraak door met S. Thompson
besmette gerookte zalm met ruim 1.100 geregistreerde
patiënten (Figuur 2.18.1, Figuur 2.18.2, Tabel 2.18.1 en
Tabel 2.18.3)89. In 2016 werd een grote verheffing, die
verder doorliep in 2017 met nog enkele kleine clusters
in 2018, veroorzaakt door een grote internationale
uitbraak van Salmonella Enteritidis (in Nederland vooral
de MLVA-types 02-09-06/07-03-02). Deze uitbraak was
gerelateerd aan Poolse eieren die geleverd waren aan
restaurants (173 gerapporteerde cases in 2016, twaalf
in 2017 en nog eens acht in 2018)90. Bij deze en een
wat kleinere uitbraak met Salmonella Bovismorbificans
gelinkt met gerookte ham91, bleken de resultaten uit
WGS van de isolaten een sleutelrol te spelen in de
genetische afgrenzing van de betrokken clusters en het
vinden van de bron. In 2018 werd een aantal relatief
kleine clusters gesignaleerd, vooral S. Typhimurium
(inclusief de monofasische variant 4x, ~13 isolaten elk),
Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.18.1 De ontwikkeling van de belangrijkste Salmonella-serotypes in de mens. Serotypes waar significante
verheffingen voor zijn gevonden zijn grijs gearceerd (vergelijk Tabel 2.18.3 en Figuur 2.18.2)
(Bron: Laboratoriumsurveillance RIVM)
Totaal aantal
Enteritidis
Typhimurium
SI 1,4,5,12:i:2Typhi
Paratyphi A
Paratyphi B
Agbeni
Agona
Bareilly
Bovismorbificans
Braenderup
Brandenburg
Bredeney
Chester
Corvallis
Derby
Dublin
Give
Goldcoast
Hadar
Heidelberg
Infantis
Javiana
Kentucky
Kottbus
Livingstone
London
Mbandaka
Mlkawaslma
Montevideo
Muenchen
Muenster
Napoli
Newport
Ohlo
Oranienburg
Panama
Paratyphi B var. Java
Poona
Rissen
Saintpaul
Sandiego
Schwarzengrund
Stanley
Thompson
Virchow
Weltevreden
SI 4,5,12:b:2SI 9,12:l,v:2OVERIGE (235)
Staat van Zoönosen 2018

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Reis>2015
1229 1466 1298 2204
994
986
979 1160
977
952
13%
406
516
380
421
256
213
239
319
246
250
17%
404
438
331
276
185
166
196
208
163
176
6%
86
138
262
321
158
207
156
197
173
143
5%
11
10
7
7
10
12
9
7
9
10
26%
8
5
4
6
8
7
7
3
5
49%
6
4
4
2
2
1
3
2
2
2
21%
1
3
1
1
1
12
4
0%
4
5
5
8
5
6
9
13
7
6
29%
2
4
4
3
1
2
5
4
2
4
23%
6
14
6
6
5
34
19
5
6%
3
4
1
8
6
8
7
4
9
9
5
7
25%
4
6
4
11
15
20
7
9
6
15
5%
1
3
2
5
2
5
44%
1
1
2
3
12
11
12
10
16
18%
10
14
13
10
6
7
6
5
7
6
36%
8
9
10
10
11
15
12
16
7
18
6%
2
5
8
4
6
22
15
20
6
16
3%
2
2
2
1
3
2
5
4
29%
3
2
6
9
5
2
10
8
6
22
4%
4
8
1
8
7
5
13
4
4
7
30%
4
31
4
3
1
2
10%
10
3
8
3
33
18
13
22
30
26
35
26
38
25
12%
5
4
2
5
5
5
6
4
9
2
21%
14
14
14
11
17
6
9
31
27
7
28%
3
2
3
3
2
4
1
3
4
7
16%
3
2
1
6
1
4
3
3
4
1
4%
5
3
7
3
5
9
3
1
3
2
5%
3
9
1
4
3
9
4
2
2
24%
1
7
1
2
6
2
2
5
4%
4
6
4
16
3
1
4
4
8
2
23%
1
2
2
4
6
2
8
1
5
5
19%
4
44%
3
2
1
1
4
3
10
3
7
7
14
11
14
23
10
9
9%
25
21
29
20
12
12
9
11
18
21
19%
1
1
2
3
1
4
1
2
3
0%
3
7
8
9
3
6
16
5
5
22%
8
4
2
7
6
5
4
4
1
17%
8
9
15
6
10
7
13
26
17
15
37%
1
6
5
5
7
5
2
3
3
24%
2
4
7
6
9
8
4
2
3
16%
5
19
5
3
2
12
10
7
8
16
20%
3
2
4
2
2
3
3
4
4
11%
3
28%
5
3
3
3
1
4
6
4
12
6
7
16
12
7
16
9
11
12
34%
3
7
803
25
7
5
7
4
2
3%
15
10
1
9
10
9
5
8
8
10
31%
4
6
4
4
2
1
2
7
4
4
34%
9
11
4
4
10
7
8
13
13
5
23%
2
4
5
6
23
3
0%
75
95
79
87
83
56
64
63
67
56
20%
| 49

Tabel 2.18.2 De ontwikkeling van de belangrijkste Salmonella-serotypes in landbouwhuisdieren, vergelijk Tabel 2.18.1.
(Bron: Laboratoriumsurveillance RIVM)

9

8
1
5

4

9
8

28

4
8

3
9
5
3
2
10
2
1
3
64

11
3
2

7
3
12
2
3

27
1
1

91
29
25

61
24
10

107
4

3

1

56
27
2

12
1
5

15

5
1

1
4
2

1
3
2
1

1
2
1

3
1
3

50
2
1
21
1

1
1
19

1
2

3
2
1

6
1
35

24
4
7
5
2

2

1

gevolgd door S. Enteritidis (3x, ~5 isolaten elk) en S.
Goldcoast (21 met WGS identieke bevestigde gevallen
waarvan er 2x met ~6 in een cluster). Daarnaast waren
er nog enkele kleinere clusters (vier à vijf isolaten)
van S. Chester, S. Infantis, S. Saintpaul and S. Stanley.
De S. Goldcoast-clusters konden met WGS gelinkt
worden met een varkensslachterij. Dit leidde tot een
omvangrijke tracering vanuit de varkensslachterij
door de NVWA en uiteindelijk het terugroepen van
bepaalde producten. De andere clusters werden niet
epidemiologisch onderzocht of aan brontracering
onderworpen.

50 |

1

Leghen

5
1
2

1

160
7
5
6
10
22
73

Slachtkuiken

3
2

80
28
10
1

Rund

163
56
86

Varken

83
5

336
24
15
192
8
7

2018

Leghen

106
1
39

733
17
40
91
133
160
128
9
1
9
13
11
19

Rund

289
109
59
6
1
2

Varken

652
228
206
1
9
2

2017

Leghen

Rund

Slachtkuiken

Varken
Totaal aantal
Typhimurium
SI 1,4,5,12:i:Enteritidis
Infantis
Paratyphi B var. Java
Heidelberg
Derby
Dublin
Brandenburg
Agona
Livingstone
Minnesota
Kedougou
Goldcoast
Mbandaka
Anatum
Braenderup
Rissen
Indiana
Newport
Jerusalem
Montevideo
Overig (58)

2012-2016

Slachtkuiken

Serotypes

9

3
6

1
5
16

1
7

9

1

1
1

10

1

3

Het aantal patiënten bij uitbraken is meestal het topje
van de ijsberg; het werkelijke aantal gevallen van
salmonellose veroorzaakt door zulke uitbraken ligt naar
schatting ruim vijftienmaal zo hoog88. Tijdreeksanalyse
en analyse van geografische clustering brengen meer
mogelijke uitbraken aan het licht dan geregistreerd
door de GGD en NVWA35,92. In 2013 was dit geschatte
aandeel van geclusterde patiënten met 4% heel laag,
terwijl dit ten tijde van de uitbraak met besmette zalm
in 2012 bijna 50% van het jaartotaal betrof. In 2015, 2016
en 2017 met respectievelijk 22%, 25% en 19% was dit
meer dan in 2013, 2014 en 2018 (13%), maar vergelijkbaar
met de jaren voor 2012 (Tabel 2.18.3). Ook het aantal
vermoedelijk kleine uitbraken en daarbij betrokken
Staat van Zoönosen 2018

Figuur 2.18.1 Seizoens- en jaartrend (stappenlijn) van het wekelijkse voorkomen van humane gevallen van
salmonellose (Bron: Surveillance in de voormalige streeklaboratoria, RIVM) (rechter as) en het percentage positieve
slachtkuiken­koppels bij de slacht (Bron: monitoring PVE) (linker as)

personen was in 2015, 2016 en 2017 hoger dan in 2013,
2014 en 2018. In de afgelopen jaren werden door het
jaar heen diverse regionaal diffuse clusters gezien van S.
Typhimurium, vooral van de monofasische variant, en
ook van S. Enteritidis.

(subgroep I) serovar 1,4,[5],12:i:-. Dit type nam toe van
27 isolaten in 2005 tot 321 in 2012, waarna dit weer
daalde tot minder dan de helft daarvan in 2018. Ook bij
varkens en in mindere mate bij runderen nam dit type
sterk toe, een ontwikkeling die zich in tegenstelling
tot bij de mens tot in 2017 voortzette, maar in 2018
voor het eerst weer wat lager was. Al langere tijd
wordt dit type ook gevonden in pluimvee. Het betreft
een monofasische variant van S. Typhimurium en
is in deze eeuw in vele landen opkomend. Verder is
bij landbouwhuisdieren, naast de toename van het
monofasische type van S. Typhimurium, de kentering
in de toename van S. Derby bij varkens en S. Paratyphi
B var. Java bij slachtkuikens, opmerkelijk. Het voor de
mens niet-tyfeuze serotype S. Paratyphi B var. Java
was jarenlang het dominante serotype op kippenvlees.
Bij kippenvlees uit de detailhandel was de fractie S.
Paratyphi B var. Java tot in 2013 onverminderd hoog;

2.18.3 Serotypes bij de mens,
landbouwhuisdieren en in voedsel

De Salmonella-serotypes Enteritidis en Typhimurium
(inclusief de monofasische), vormen samen bij de mens
ongeveer 60-80% van alle ingestuurde isolaten (Tabel
2.18.1) en zijn ook dominant bij landbouwhuisdieren
(Tabel 2.18.2). Infecties met S. Enteritidis worden
vaak ook in het buitenland opgelopen; daarentegen
zijn infecties met S. Typhimurium meestal niet
reis-gerelateerd (Tabel 2.18.1). Op de derde plaats van
meest voorkomende serotypes staat het sinds 2004
sterk opkomende antigeentype S. enterica subsp. enterica

Tabel 2.18.3 Regionale en diffuse uitbraken geconstateerd binnen de Laboratorium Surveillance RIVM (dekkingsgraad
~64%) en het aantal betrokken (extra) gevallen van salmonellose dan verwacht in de periode van het cluster.
Totaal (regionaal)
Isolaten (% in clusters)
Aantal cases in clusters
(excess)

Staat van Zoönosen 2018

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

19 (6)
1229
(13%)
202
(163)

17 (7)
1466
(23%)
522
(342)

21 (5)
1299
(26%)
523
(332)

20 (5)
2207
(49%)
1278
(1091)

5 (2)
995
(4%)
63
(41)

11 (4)
985
(13%)
178
(125)

15 (5)
978
(22%)
374
(217)

17 (10)
1158
(25%)
319
(285)

23 (6)
968
(19%)
251
(181)

19 (4)
952
(13%)
223
(122)

| 51

Figuur 2.18.2 Geschatte bijdrage aan de humane, laboratoriumbevestigde salmonellose (linker y-as) door
reizen (of onbekend), landbouwhuisdieren of hun producten. Omvangrijke explosies die niet representatief
zijn voor de Salmonella-status van de Nederlandse vee- en pluimveestapel, zijn in donkerpaars aangegeven
(Bron: Laboratoriumsurveillance RIVM).

het werd in ongeveer 50% van alle isolaten gevonden
op kippenvlees in de winkel. Dit percentage is in 2014
voor het eerst lager, een trend die zich lijkt te hebben
voortgezet in 2018. Hier staat een sterke toename van
S. Infantis op kippenvlees tegenover. Toch wordt dit
multiresistente type, dat soms zelfs ESBL-producerend
is, weinig bij de mens gevonden (zeven in 2014, dertien
in 2015) en is dan vaak reisgerelateerd (naar schatting
70%) (Tabel 2.18.1). Echter met 26 keer in 2016 (in 2017
en 2018 respectievelijk zeventien en vijftien gevallen)
was het aantal nog nooit zo hoog. Het hoge aantal
vondsten van S. Heidelberg in 2017 in pluimvee betreft
de resultaten van importcontroles uit Argentinië,
Brazilië en Thailand, niet relevant voor de Nederlandse
consumptie (Tabellen 2.18.2 en 2.18.4).

2.18.4 Surveillance van Salmonella bij dieren en
dierlijke producten

Naast surveillance van Salmonella bij de mens vindt ook
monitoring plaats van dieren en dierlijke producten. Een
belangrijk deel van de afname van Salmonella-infecties
bij de mens lijkt te kunnen worden verklaard door het
52 |

Salmonella-bestrijdingsprogramma in pluimvee (Figuur
2.18.1). In alle schakels van de productieketen toont
zowel de monitoring van de PVE (gestopt na 2012) als
de monitoring van de NVWA in de detailhandel een
aanzienlijke afname van Salmonella-besmettingen
(Tabel 2.18.4).
2.18.4.1 Surveillance Landbouwhuisdierenproject
In het kader van het gezamenlijke RIVM-NVWA-project
‘Surveillance Landbouwhuisdieren’ werd in 2016
onderzoek gedaan in mest van melk-producerende
geiten en schapen49 en in 2017 in mest van runderen
ouder dan twaalf maanden voor vleesproductie50.
Op zeven van 196 boerderijen (3.6%) waarvan
mest van runderen werd onderzocht, werden
Salmonella-stammen gevonden. Dit betrof tweemaal
het monofasische type van S. Typhimurium, driemaal
S. Montevideo, tweemaal S. Dublin, eenmaal S.
Cubana en tweemaal S. Abortusequi. De resultaten
van het onderzoek uitgevoerd in 2018-2019 in de
vlees­kuikensector, zijn op het moment van schrijven
van deze rapportage nog niet bekend.
Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.18.4 Salmonella spp. in kippenvlees in de detailhandel (Monitoring programma NVWA).

Samplegrootte
12.348
% Salmonella spp.
15,8
Paratyphi B Java (%)
32,7
Enteritidis (%)
11,4
Hadar (%)
4,4
Indiana (%)
7,5
Infantis (%)
7,3
Virchow (%)
5,5
Typhimurium (%)
4,9
Andere types (%)
26,3

Vlees bereiding

2018

Vlees

Vlees bereiding

2017

Vlees

Vlees bereiding

2016

Vlees

Vlees bereiding

2015

Vlees

Vlees bereiding

Vlees

2014

6.846 564 672 600 595 586 632 593 674 208 269 231 251 294 299
7,3 6,6 5,4 3,2 3,2 3,9 2,7 3,9 3,6 2,4 1,9 3,0 1,6 3,1
3
59,6 43,2 52,8 52,6 42,1 43,5 29,4 26,1 20,8 20 20 14
33
5,8 10,8 5,6 10,5 31,6
4,3
2,7
3
5,9
10 40,5 36,1 26,3 21,1 52,2 58,8 56,5 70,8 60 40 57 75 78 67
4,2
40
0,8
2,8 5,3
4,3
13,9 5,5 2,7 5,3 5,2 4,3 5,9 8,8 8,4
29 25 22

2.18.4.2 Monitoring Pluimvee
De bestrijding van zoönotische Salmonella bij pluimvee
is op Europees niveau gereguleerd in Verordening (EG)
nr 2160/2003 en de daarop gebaseerde uitvoeringsverordeningen (EG) nr 200/2010 en (EG) nr 517/2011. Door
het opheffen van de Productschappen per 1 januari 2015
wordt de bestrijding sinds die datum uitgevoerd door
de NVWA. Voor pluimvee geldt een monitoringsplicht.
Wanneer een laboratorium in een monitoringsmonster
of in een ander van pluimvee afkomstig monster
een van de aangewezen Salmonella-serotypen
aantoont, moeten zij dit melden bij de NVWA. Deze
meldingsplicht gaat op stalniveau en wordt als zodanig
afgehandeld. De houder van leghennen kan kiezen of hij
verificatieonderzoek aanvraagt voor de verdachte stal
of dat hij de besmetting accepteert. Wanneer op een
leghennenbedrijf naast de verdachte stal nog overige
stallen aanwezig zijn, worden deze ook door de NVWA
bemonsterd. Als de NVWA een stal met leghennen
onderzoekt, wordt naast microbiologisch onderzoek
ook een documentcontrole uitgevoerd op een mogelijke
toediening van antibiotica. Bij vermeerderingskoppels
wordt naast microbiologisch onderzoek ook onderzoek
uitgevoerd naar de aanwezigheid van antibioticaresiduen. Hiervoor worden per stal vijf kippen
onderzocht. Mocht onderzoek residuen van relevante
antibiotica aantonen, dan wordt de stal hierop besmet
verklaard.

Staat van Zoönosen 2018

Vlees bereiding

2013

Vlees

Vlees bereiding

2012

Vlees

1997- 20062005 2010

Legkoppels
Voor legkoppels geldt een monitoringsverplichting,
waarbij eens in de vijftien weken door de
pluimveehouder monsters genomen worden. Maximaal
drie weken voor slacht wordt het koppel bemonsterd
door een dierenarts. De monsters worden ingestuurd
naar een erkend laboratorium voor onderzoek op de
aanwezigheid van S. Enteritidis en S. Typhimurium. In
2018 zijn er 31 (49 in 2017) verdachte stallen gemeld
op 26 (39 in 2017) legbedrijven. Van de 31 verdachte
stallen werd voor achttien stallen verificatieonderzoek
aangevraagd, hierbij werd viermaal de besmetting
bevestigd en was veertienmaal het verificatieonderzoek
negatief. Voor dertien stallen werd de besmetting door
de houder geaccepteerd. Naast de verdachte stallen
zijn in 2018 ook 48 overige stallen door de NVWA
onderzocht. Hierbij werd in drie stallen een Salmonellabesmetting aangetoond.
Toont verificatieonderzoek een besmetting aan of
accepteert de houder de besmetting, dan heeft hij
de keuze óf het koppel vervroegd als positief koppel
te laten slachten óf het koppel de legronde te laten
afmaken. Kiest de houder voor uitleggen met het
koppel, dan mogen gedurende de rest van de legronde
de eieren uitsluitend worden afgevoerd naar een
eiverwerkend bedrijf, waar de eieren eerst verhit
worden voordat ze verder verwerkt worden. Het
koppel moet na de legronde als positief koppel worden
geslacht.

| 53

Hiernaast was er in 2018 nog één melding van een
opfoklegkoppel, maar het koppel bleek negatief.
Vermeerderingskoppels
Voor vermeerderingskoppels geldt een monitoringsverplichting, waarbij eens in de drie weken monsters
genomen moeten worden door de pluimveehouder.
De laatste monstername voor slacht moet door
een dierenarts genomen worden. De monsters
worden ingestuurd naar een erkend laboratorium
voor onderzoek op S. Enteritidis, S. Typhimurium, S.
Infantis, S. Hadar, S. Virchow en voor ouderdieren van
vleeskuikens ook S. Paratyphi B var Java. In 2018 zijn vijf
stallen van vijf bedrijven aan de NVWA gemeld, waarbij
geen van bovenstaande Salmonella-serotypen werd
aangetoond bij het verificatieonderzoek door de NVWA.
In 2018 werden ook vier stallen van vier opfokvermeerderingsbedrijven gemeld. Bij het verificatieonderzoek
door de NVWA bleken twee stallen besmet, waarbij
eenmaal S. infantis en eenmaal S. enteritidis werd
aangetoond.
Toont onderzoek uitgevoerd door de NVWA een
Salmonella-besmetting aan, dan wordt het koppel
vervroegd als positief koppel geslacht en industrieel
verhit, voordat verdere verwerking mag plaatsvinden.
2.18.4.3 Levensmiddelenonderzoek
De NVWA onderzoekt jaarlijks voor een groot aantal
levensmiddelen of zij voldoen aan de gestelde norm van
afwezigheid van Salmonella.
In Tabel 2.18.4 staat een overzicht van het onderzoek
in de detailhandel van kippenvlees, waarbij voor vers
kippenvlees een afwezigheidsnorm alleen geldt voor
de twee humaan meest voorkomende serotypes: S.
Enteritidis en S. Typhimurium. In vleesbereidingen
van pluimveevlees (gekruid of gemarineerd vlees en
kippengehakt) mag geen enkel Salmonella-serotype
worden aangetroffen.
• In ~3% van de monsters van vers vlees- en van vleesbereidingen van kip is in 2018 Salmonella gevonden.
13x S. Infantis, 3x S. Paratyphi B Java, 1x S. Agona en 1x
S. Heidelberg.
• In 75 partijen pluimveevleesbereidingen en
-producten, in vijfvoud bemonsterd en onderzocht
uit Thailand (n=32), Brazilie (n=21), China (n=21),
Argentinië (n=1), werd geen Salmonella aangetoond.
In 2017 werd nog in 52 partijen negenmaal Salmonella
gevonden.
In Tabel 2.18.5 is een overzicht gegeven van de overige
soorten (rauw) vlees die werden onderzocht afkomstig
uit de detailhandel. Het gaat hier om vers vlees en
vleesbereidingen van rund of kalf, varken en lam93 .
54 |

Hoewel er geen normen voor Salmonella gelden voor
vers vlees van deze diersoorten, volgt de NVWA wel
het voorkomen van onder andere Salmonella in dit
type product. In gehakt vlees, vleesbereidingen en
vleesproducten mag géén Salmonella zitten94.
• In vers varkensvlees is de prevalentie in 2016
(0,4%) en in 2017 (0,7%) laag, maar met 1,3% in
2018 vergelijkbaar met de hoge niveaus van vóór
2015. Voor lam is met 1,8% in 2016, 1,0% in 2017
en zelfs 3,7% in 2018 de besmettingsgraad hoog in
vergelijking met voorgaande jaren (voorheen slechts
incidenteel). In vers rund/kalfsvlees is het percentage
positieven al jaren niet meer dan 0,5% (in 2018 0,3%).
Ook in andere onderzochte partijen vers vlees uit de
retail is de prevalentie laag.
• In 308 partijen gehakt en vleesbereidingen (anders
dan pluimvee) werd driemaal Salmonella gevonden
(1,0%): monofasische S. Typhimurium in rundersaucijs;
S. Rissen in gemarineerde varkensribeye en S.
Montevideo in verse worst (varkensvlees).
• In 313 partijen rauw te consumeren vlees, zoals filet
américain, ossenworst en tartaar, werd eenmaal
Salmonella gevonden (0,4%): S. Typhimurium in filet
américain.
• Bij de groothandel wordt zogenoemd ‘exotisch vlees’
bemonsterd, zoals kangoeroe, struisvogel, krokodil
en kikker(billen). In vier van de 41 onderzochte
partijen is Salmonella gevonden (9,8%): in één van de
vier partijen kikkerbillen (S. Wandsworth), en in drie
van de zes partijen krokodil (S. Brancaster, S. Infantis
en S. spp. (wellicht non enterica subspecies).
Ook voor levensmiddelen waarvan de verwachting
is dat ze zonder afdoende verhitting kunnen worden
geconsumeerd, geldt dat er geen Salmonella in mag
zitten.
• Net als in drie voorgaande jaren was de besmetting
met Salmonella in kruiden/specerijen het hoogst.
Hierbij waren zes van de 77 partijen gedroogde
kruiden/specerijen (7,8%) positief voor Salmonella.
In 64 partijen verse kruiden werd geen Salmonella
gevonden.
• In één van 69 monsters verse mosselen werd
Salmonella geïsoleerd, S. Typhimurium. In 59 monsters
verse oesters en 122 monsters verse garnalen werd
geen Salmonella gevonden.
• Bij ingevroren geïmporteerde gekweekte vis en
tropische garnalen werd in zes van de 92 (6,5%)
monsters garnalen Salmonella gevonden (S.
Weltevreden (3x), S. Chaily (2x), S. Thompson). In
twee van de 189 (1,1%) monsters Tilapia en Pangasius
werd Salmonella geïsoleerd (S. Weltevreden en S.
Typhymurium, monofasisch).

Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.18.5 Salmonella in 25 g rauw vlees in de detailhandel (Bron: Monitoringprogramma NVWA)
2006-2012
Rund en Kalf
Filet américain
Ossenworst
Varken
Lam

n
6.155
4.883
699
4.779
881

%+
0,9
0,4
0,3
1,8
0,5

2013
n
433
704
52

2014
%+
0,5
0.6
0

n
420
763
31

• In 1177 monsters verse groenten, 298 monsters
wokgroenten en 288 monsters maaltijdsalades, werd
geen Salmonella gevonden.
• Ook in 299 monsters ‘superfoods’ (quinoa, zaden,
bessen enzovoort) en honderd monsters rauwe melk
werd geen Salmonella gevonden.
Naast surveillance van voedsel doet de NVWA ook
onderzoek, vaak in samenwerking met de GGD, op
aanwezigheid van Salmonella naar aanleiding van
klachten of bij uitbraken die mogelijk veroorzaakt zijn
door het eten van besmet voedsel38. Bij onderzoek
naar uitbraken in 2018 kon voor S. Goldcoast met WGS
een link worden gelegd met een varkensslachterij.
Dit leidde tot een omvangrijke tracering vanuit de
varkensslachterij door de NVWA en uiteindelijk het
terugroepen van bepaalde producten (zie 2.18.2. Trends
in salmonellose bij de mens).

2.18.5 Bronnen van besmetting

Ongeveer 80% van de Salmonella-infecties wordt
veroorzaakt door het eten van besmet voedsel zoals
onvoldoende verhitte eieren, rauwe vleesproducten en
heel incidenteel door (voorgesneden) rauwe groenten
en fruit. De geschatte bijdragen aan de humane
salmonellose door reizen, landbouwhuisdieren en hun
producten worden getoond in Figuur 2.18.2 en Figuur
2.18.3. Het bronattributiemodel schat de frequentiedistributie van serotypes bij de mens uit die bij de
bronnen. Daarbij betrekt men ook het geconsumeerde
volume, de besmettingsgraad en de fractie van
het voedsel dat rauw of goed doorbakken wordt
geconsumeerd95,96. Ook wordt het deel meegenomen
dat wordt veroorzaakt door reptielen die als huisdier
worden gehouden en waarbij besmetting optreedt via
direct contact met de dieren of contact met een door de
reptielen besmette omgeving (terrarium)97.
• Hoewel het de laatste zes jaar niet meer de
dominante bron is, waren eieren, evenals in andere
Europese landen de afgelopen twintig jaar, meestal
de belangrijkste bron van salmonellose. Voor
eieren geldt vanaf 2009 dat, indien afkomstig van S.
Enteritidis/S. Typhimurium-positieve koppels, deze
Staat van Zoönosen 2018

2015
%+
0,0
1,3
0,0

n
488
788
49

2016
%+
0,0
0,9
0,0

n
507
99
59
271
112

2017
%+
0,4
1,0
0,0
0,4
1,8

n
504
105
75
278
196

2018
%+
0,2
0,0
1,3
0,7
1,0

n
582
127
109
313
272

%+
0,3
0,8
0,0
1,3
3,7

niet meer op de markt gebracht mogen worden
als tafeleieren voor directe humane consumptie
(EG-besluit 1237/2007). Zij zijn alleen geschikt voor
de ei-verwerkende industrie (zie 2.18.4.2. Monitoring
pluimvee). In de afgelopen 35 jaar was het aantal
ei-gerelateerde infecties met ~18% nog nooit zo laag.
• Het aandeel van varkens is nu het hoogst en was in
2018 34%. Slechts 3% was afkomstig van rund en 7%
van kip.
• 7% van de Salmonella-infecties werd veroorzaakt door
contact met reptielen. Het houden van reptielen is de
laatste jaren sterk toegenomen97. Het aantal hieraan
toegeschreven infecties was vóór 2000 minder dan
1% (jaarlijks ~35 gevallen) en werd vooral gevonden
in 0-4-jarigen. Na 2000 steeg het aantal infecties tot
~100 per jaar en werden vooral volwassenen ziek.
Dit houdt waarschijnlijk verband met het houden
van kleine schildpadden, populair bij jonge kinderen
in de vorige eeuw, en de toename in het afgelopen
decennium in het houden van andere soorten
reptielen, vooral van slangen door volwassenen.
Salmonella is een commensaalse darmbacterie bij
reptielen.
• Afhankelijk van het serotype wordt minstens 15% van
alle Salmonella-infecties in het buitenland opgelopen.
Epidemiologisch onderzoek wijst uit dat reisgerelateerde Salmonella evenals Campylobacter infecties met
ongeveer een factor 2 worden ondergerapporteerd98
(Tabel 2.18.1, Figuur 2.18.2, Figuur 2.18.3).
• Van ~4% kon de bron niet worden geschat.

2.18.6 Resistentieontwikkeling

De MARAN-rapportage over 2018 beschrijft de
resistentie van Salmonella-stammen bij mens,
landbouwhuisdieren en voedsel51. De resistentie
tegen fluoroquinolonen is in 2018 licht gestegen
ten opzichte van 2017. Het totale aantal ontvangen
Salmonella-stammen (alle bronnen) met resistentie
tegen derde generatie cefalosporines is voor het eerst
sinds 2012 afgenomen. Carbapenem-resistentie is tot
dusverre nog niet in Salmonella waargenomen, ook
niet in 2018. Het overdraagbare colistine-resistente
gen mcr werd ook in 2018 niet gevonden99. Deze vier
| 55

Figuur 2.18.3 (vergelijk Figuur 2.18.2) Bijdrage aan de humane laboratorium bevestigde salmonellose per bron (2000-2017,
i.e. 0-17 op de x-as), met 95% betrouwbaarheidsinterval (10.000 bootstrap iteraties) (Bron: Laboratoriumsurveillance RIVM)

antibiotica(groepen) zijn van belang voor effectieve
behandeling van ernstige humane infecties.
Multiresistentie werd in 2018 het meest gevonden bij
S. Typhimurium (inclusief de monofasische variant),
S. Paratyphi B variant Java (in kippenvlees, maar
zelden bij de mens) en S. infantis. Isolaten die verdacht
werden van ESBL-productie werden in 2017 alleen
bij de mens aangetroffen, in 2018 werden ook twee
isolaten uit andere bron van Nederlandse bodem
gevonden (2017, 2,5%, 31/1222 van zeven serovars
en in 2018, 0,9%, 15/1718 van zeven serovars). Dit
betrof S. Kentucky (N=2, meestal reisgerelateerd) en
S. Typhimurium (N=4), S. Infantis (N=5) en één isolaat
van S. Muenchen, S. Corvallis, S. Enteritidis en S.
Saintpaul. Het percentage ESBL-producerende isolaten
bij de mens lijkt voor het eerst sinds 2012 weer af te
nemen. De ESBL-producerende dierlijke Salmonellaisolaten zijn uitsluitend afkomstig van geïmporteerd
kippenvlees (68% van de isolaten in 2017, voornamelijk
S. Heidelberg100 en eveneens 68% in 2018) en werd
behoudens één isolaat uit kippenvlees (S. Infantis)
niet gevonden in vers vlees en vleesbereidingen van
zowel pluimvee als runderen, varkens of lammeren.
Ciprofloxacine-resistentie wordt het meest aangetroffen
in isolaten bij de mens en met name bij de kip (69% in
kippenvlees in 2018 en zelfs 89% in 2017), een reflectie
van het frequente gebruik van fluoroquinolonen
in pluimveeproductieketens in de EU. Net als in
voorgaande jaren zijn daarvoor de dominante serotypen
bij mens én kip S. Infantis (50%) en S. Enteritidis (26%),
en bij de mens ook S. Typhimurium (15%); S. Kentucky
(reisgerelateerd bij de mens, in 2017 81%) werd in
tegenstelling tot 2017 aanzienlijk minder gevonden.

56 |

2.18.7 Conclusies

Sinds het begin van deze eeuw is het aantal humane
gevallen van salmonellose meer dan gehalveerd
en in 2018 het laagst ooit. Een ontwikkeling die
gereflecteerd wordt door de bevindingen in de
surveillance van landbouwhuisdieren en van vlees
in de detailhandel. De bestrijdingsprogramma’s bij
landbouwhuisdieren en verbeteringen in de hygiëne
van het voedselproductieproces hebben dus effect
gehad. In de periode 2013 tot en met 2018 was de
incidentie van bevestigde salmonellosegevallen tussen
de 8,9 (2018) en 9,3 (2016) per 100.000 inwoners. In
2018 waren er naar schatting 26.545 patiënten met
acute gastro-enteritis door Salmonella-infecties in
de bevolking. Daarmee heeft Nederland een van de
laagste incidenties van Europa. Salmonella van varkens is
hierbij waarschijnlijk de voornaamste bron (34%), met
tafeleieren op een tweede plaats (18%). Met name de
bijdrage van tafeleieren aan de humane salmonellose
is nog maar een kwart van die aan het begin van
deze eeuw. Deze gunstige ontwikkeling wordt echter
onderbroken door jaren met soms omvangrijke aan
voedsel gerelateerde uitbraken met hoge directe en
indirecte maatschappelijke kosten. Bij het oplossen van
deze uitbraken blijkt steeds vaker het belang van WGS.
Ook de ontwikkeling van antibioticaresistentie blijft
een bron van zorg, voornamelijk de multiresistentie
en ESBL-productie in verschillende serotypes, evenals
de toename van Salmonella-stammen die resistent zijn
tegen fluoroquinolonen. Ook nieuwe dreigingen steken
de kop op. Zo werden jaarlijks ~35 laboratoriumbevestigde gevallen van salmonellose in de vorige eeuw
gerelateerd aan het houden van reptielen. Dit is in deze
eeuw opgelopen tot ruim 100.

Staat van Zoönosen 2018

2.19 STEC

Figuur 2.19.1 STEC infecties in Nederland bij de mens

Ingrid Friesema, Joke van der Giessen, Menno van der Voort

2.19.1 STEC bij mensen

Infecties met Shiga toxine-producerende Escherichia
coli (STEC) kunnen asymptomatisch verlopen, maar
ook tot milde tot ernstige (bloederige) diarree
leiden. Gemiddeld ontwikkelt 2 tot 7% van de met
STEC geïnfecteerde personen het Hemolytisch
Uremisch Syndroom (HUS) met hemolytische anemie,
thrombocytopenie en acute nierinsufficiëntie101. De
meest toegepaste methode voor subclassificatie is
serotypering, die gebaseerd is op O-, en H-antigenen.
Serotype O157 evenals de aanwezigheid van eae (E.
coli attaching-and-effacing gen) en bepaalde typen stx
(shigatoxinen) geven een verhoogd risico op HUS. Sinds
januari 1999 bestaat er een humane surveillance van
STEC O157-infecties in Nederland. In datzelfde jaar is
STEC O157 ook humaan meldingsplichtig geworden. In
2007 is STEC non-O157 opgenomen in de surveillance.
Per 1 juli 2016 zijn de meldingscriteria voor STEC
gewijzigd, waarbij de focus van de meldingsplicht
is vernauwd naar acute infecties met minimaal
symptomen van diarree, bloed in de ontlasting en/of
braken102. Deze wijzigingen leiden ertoe dat de infecties
met langdurige, vaak milde symptomen en (mogelijke)
toevalsbevindingen niet langer meldingsplichtig zijn.
Nadeel hiervan is dat er een trendbreuk in het aantal
STEC-meldingen ontstaat.
In 2018 is het aantal gemelde STEC-infecties iets
gestegen ten opzichte van 2017 (Figuur 2.19.1). In totaal
werden 487 patiënten met een STEC-infectie gemeld.
Het aantal STEC O157-infecties (n=59) is vergelijkbaar
met 2016 (n=64) en 2017 (n=58) en iets lager dan in
de periode 2012-2015 (n=77-90). Verder hadden 86
patiënten een bevestigde STEC non-O157 infectie, ten
opzichte van 131 in 2016 en 114 in 2017. Van de overige
patiënten in 2018 kon de infectie niet bevestigd worden
in het ingestuurde isolaat (n=30) of was er geen isolaat
ingestuurd (n=312).
Iets meer vrouwen (58%) dan mannen werden
gediagnosticeerd met een STEC-infectie. Van de
STEC O157-patiënten werd 40% opgenomen in een
ziekenhuis (33-54% in eerdere jaren) ten opzichte
van 24% van de STEC non-O157-patiënten (11-24%
in 2009-2017). HUS werd gemeld voor 21 patiënten,
waarvan zeven jonge kinderen (1-5 jaar), vier tieners
(11-16 jaar) en tien volwassenen (20-77 jaar), 62% was
vrouw. Bij elf HUS-patiënten was de O-typering bekend:
5x O157 (één kind, één tiener en drie volwassenen) en
6x O26 (vijf kinderen en één volwassene). Er zijn geen
overlijdens gemeld in 2018. Binnen STEC non-O157 werd
Staat van Zoönosen 2018

STEC O26 (n=23; 26%) het meest gevonden, op afstand
gevolgd door STEC O103 (n=12; 14%) en STEC O8 (n=5;
6%). STEC O26 is het enige type dat elk jaar in de top-3
voorkomt Over de gehele periode 2007-2018 waren O26
(n=234; 15%), O91 (n=141; 9%), O103 (n=114; 7%), O146
(n=102; 6%) en O63 (n=96; 6%), na O157 (n=819), de vijf
meest gevonden O-groepen.

2.19.2 STEC bij dieren en in voedsel

De NVWA onderzocht in 2018 in 24 projecten voedsel
op de aanwezigheid van STEC. STEC wordt voornamelijk
geassocieerd met vlees. Om deze reden ligt de focus van
het STEC-onderzoek van de NVWA op diverse soorten
vlees (vers vlees, gehakt vlees, vleesbereidingen).
Hierbij wordt de aanwezigheid van STEC onderzocht
in 25 gram product in de genomen monsters
(detailhandel) of partijen (vijf monsters per partij). Een
hoge prevalentie werd hierbij gevonden voor retail vers
vlees van kleine herkauwers, waarbij in 32 van de 247
monsters (13,0%) een STEC-isolaat werd gevonden.
Beperkte monitoring op retail-vleesbereidingsmonsters van kleine herkauwers (gehakt, gekruid
enzovoort) laat een nog hogere prevalentie zien, met
twaalf isolaten in 41 monsters (29,3%). Voor retail gehakt
en vleesbereidingen (21 isolaten / 310 monsters, 6,8%)
en retail kalfsvlees (16/266, 6,0%) werden ook hoge
percentages positieven gevonden. Voor de andere retail
vleesprojecten was het percentage duidelijk lager; vlees
voor rauwe consumptie (5/315; 1,6%) en vers rundvlees
(8/313; 2,6%). In 2018 werden verder bij import exotisch
vlees vier monsters positief bevonden (44 monsters) en
in de projecten op groenten en (verse) kruiden werden
dit jaar enkel twee monsters geïmporteerde verse
kruiden positief bevonden.
In de monitoringsprojecten op mosselen (zeventig
monsters), oesters (23) en import kweekvis
(304), evenals in het importpluimveevlees
| 57

monitortingsproject (355 monsters) en het landbouwhuisdieren-monitoringsproject op vleeskuikens (793
monsters, zes per bedrijf) zijn geen STEC-isolaten
gevonden.
In totaal werden 107 isolaten in voedsel gevonden, met
44 verschillende O-groepen. Hierbij werd O146:H21
(n=16) het meest gevonden, gevolgd door O38:H26 (n=7)
en O91:H14 (n=5). Voor tien van de isolaten is ook het
eae-gen gevonden, waaronder twee isolaten O26:H11
uit monsters lamsvlees, 2 isolaten O157:H7 uit kalf/
rundvlees en één isolaat O145 uit lamsvlees.

2.19.3 STEC-attributie

Recent is een Nederlandse attributiestudie, inclusief
patiënt-controle-onderzoek uitgevoerd met gegevens
en isolaten van patiënten en runderen, schapen en
geiten, varkens en pluimvee uit de surveillance van
2011 tot en met 2014103 . Daaruit blijkt dat ongeveer
de helft van de patiënten kan worden toegeschreven
aan runderen als reservoir en de O-types O157, O26,
O91 en O103 zelfs 61-75%. Ongeveer een kwart van de
infecties kan worden toegeschreven aan schapen en
geiten, maar van de STEC O146-infecties zelfs 71-77%.
Varkens en pluimvee zijn kleinere reservoirs van STEC.
Kinderen onder de vijf jaar en mannen hadden een
verhoogd risico op een STEC-infectie. In de zomer en
herfst, en op het platteland, is het risico op een infectie
het hoogst. Verdere risicofactoren waren consumptie
van rundvlees, rauw of niet gaar vlees en salami en
dergelijke worsten. Binnen de infecties toegeschreven
aan runderen als reservoir waren consumptie van
rundvlees en filet américain/ossenworst specifieke
risicofactoren. Binnen het schapen- en geitenreservoir
waren dit consumptie van gehakt en rauw en ongaar
vlees.

2.20 Toxoplasmose
Marieke Opsteegh, Joke van de Giessen, Titia Kortbeek, Marloes
van Dijk, Agnetha Hofhuis
Toxoplasmose, veroorzaakt door de obligaat
intracellulaire protozo Toxoplasma gondii, is wereldwijd
een van de meest voorkomende (voedselgerelateerde)
parasitaire zoönosen104,105. De kat is de eindgastheer
van deze parasiet. Na een eerste infectie scheidt een kat
gedurende een paar weken in totaal miljoenen oöcysten
uit met de feces, die in de omgeving eerst moeten rijpen
voordat ze tot een nieuwe infectie kunnen leiden. In
de tussengastheer (alle warmbloedigen, onder andere
landbouwhuisdieren zoals schaap, geit, varken en rund)
ontwikkelen zich cysten in verschillende weefsels (onder
andere spieren, lever, hersenen). Knaagdieren, andere
58 |

kleine zoogdieren en vogels zijn vooral belangrijk als
bron van infectie voor de kat. Katten raken gemakkelijk
geïnfecteerd door opname van weefselcysten106 en
jagen is het belangrijkste risico voor infectie bij katten
in Nederland107. Mensen kunnen geïnfecteerd raken via
het eten van niet van tevoren ingevroren en niet goed
verhit vlees waarin zich weefsel-cysten bevinden. Ook
kan een infectie opgelopen worden door opname van
rijpe oöcysten, bijvoorbeeld tijdens het tuinieren (met
kattenfeces besmette grond) of consumptie van met
oöcysten besmette groenten of fruit. Daarnaast kan er
nog overdracht plaatsvinden via weefseltransplantaties.
Bovendien kan T. gondii, als een vrouw voor het eerst
een infectie oploopt tijdens de zwangerschap, via de
placenta worden overgedragen op het ongeboren kind
(congenitale infectie).

2.20.1 Toxoplasma bij mensen

Bij de meeste mensen verloopt een infectie
asymptomatisch of geeft het milde klachten (moeheid,
koorts en gezwollen lymfeknopen), maar er kan ook
een ontsteking van het vaat- en netvlies van het oog
optreden. Een congenitale infectie kan leiden tot
een miskraam of een kind geboren met afwijkingen
aan het zenuwstelsel of de ogen. Deze afwijkingen
in de ogen kunnen soms pas na tientallen jaren
dusdanige klachten geven dat zij aan het licht komen.
Ook bij mensen met een immuundeficiëntie door
ziekte of medicamenteuze onderdrukking van het
immuunsysteem voor bijvoorbeeld orgaantransplantaties, kunnen ernstige ziekteverschijnselen
optreden. Op basis van de geschatte incidentie van
twee kinderen met een congenitale toxoplasmose
per duizend levendgeborenen per jaar, behoort
toxoplasmose tot de belangrijkste zoönotische en door
voedsel overdraagbare infecties in Nederland met een
geschatte ziektelast van 3.620 DALY’s per jaar 108. Sinds
2016 is de DALY-berekening aangepast op basis van de
nieuwe Europese disability weights, waarin de chronische
sequelae ten gevolge van congenitale Toxoplasmainfectie lager zijn ingeschat dan voorheen109. Volgens
deze nieuwe methode is de geschatte ziektelast
1.900 DALY’s per jaar, waarmee toxoplasmose
de belangrijkste door voedsel overdraagbare
ziekteverwekker is na Campylobacter 110.
Toxoplasmose is geen meldingsplichtige ziekte volgens
de Wpg (zie paragraaf 2.2) en is niet opgenomen in het
screeningprogramma voor zwangeren in Nederland.
De diagnostiek wordt door verschillende soorten
laboratoria (MML, klinisch chemisch, huisartsen lab
enzovoort), op verzoek van verschillende soorten
aanvragers (verloskundigen, gynaecologen, oogartsen,
internisten, bedrijfsartsen) uitgevoerd, waardoor
geen goed inzicht bestaat van (de trend in) het aantal
Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.20.1 Toxoplasma in dieren
Diersoort
Runderen
Runderen
Geiten
Geiten
Schapen
Schapen
Honden
Honden
Katten
Katten
Vlees­
varkens
Ratten

Positief/totaal geteste monsters (% positief)
2010
0/206
(0%)a
-

2011
0/210
(0)a
-

2012
0/144
(0)a
-

2013
0/202
(0)a
-

2014
0/506
(0)a
-

0/11
(0%)a
-

3/18
(16,7%)a
-

4/11
(36,4%)a
-

4/37
(10,8%)a
-

3/33
(9,1%)a
-

8/24
(33,3%)a
-

6/46
(13%)b
-

3/76
(4%)b
-

1/52
(2%)b
-

11/71
(15%)b
-

91/450
(18,2%)d
-

0/23
(0%)b
-

2/18
(11%)b
-

2/24 5/26 (19%)
b
(8%)b
-

-

-

-

-

7/780
(0.9%)d
-

4/14
0/30
(28,6%)a
(0)a
- 221/1.664
(13,3%)d
6/36
6/66
(16,7%)a
(9,1%)a
-

2015
19/100
(19%)d*
2/100
(2%)e*
-

2016
-

2017
-

2018
-

-

-

-

-

-

-

2/8
(25%)c
-

-

1/7 c

5/5 c

-

-

-

-

-

-

22/145
(15.2%)b
0/73

26/168
(15,5%)b
0/11 c

79/222
(35,6%)b
0/3 c

11/33
(33.3%)b
-

7/43
(16,3%)b
-

15/64
(23,4%)b
-

-

-

-

-

-

-

-

-

3/3
(100%)c
11/84
(13.1%)b
0/3
(0)c
2/32
(6.3%)b
0/4
(0)c
-

2/53d

-

-

15/58
(26%)b
-

a	Gegevens GD, aantal geteste verworpen vruchten (mèt placenta 2008-2013, met en zonder placenta 2014) en het aantal uitslagen
daarvan positief a.d.h.v. macroscopie en indien die afwijkt histologie
b	Gegevens VMDC, op basis van patiënten diagnostiek ( (IgM- serologie)
c	Gegevens WBVR, vanuit aangevraagde testen voor (export) diagnostiek (2015: LAT, vanaf 2016: ELISA)
d	Gegevens RIVM, op basis van steekproef-serologie
e	Gegevens RIVM/WBVR, op basis van muizenbioassay
*	Het betreft dezelfde 100 runderen
gevallen per jaar. In oktober 2016 is het RIVM gestart
met een onderzoek, waarbij recent geïnfecteerde
patiënten geïncludeerd worden via veertien
medisch-microbiologische laboratoria, verspreid door
Nederland. Door de vragenlijstgegevens van patiënten
te vergelijken met de gegevens van controlepersonen
die seronegatief testten voor antistoffen tegen T. gondii,
worden de risicofactoren voor infectie met T. gondii in
Nederland onderzocht (Toxoplasma Brononderzoek).

2.20.2 Toxoplasma bij dieren

Een T. gondii-infectie verloopt bij dieren vaak
symptoomloos, hoewel (congenitale) toxoplasmose
met neurologische en oculaire verschijnselen of
abortus kan optreden. Bij kleine herkauwers is het
Staat van Zoönosen 2018

een belangrijke oorzaak van verwerpen111. Er is geen
monitoringssysteem voor landbouwhuisdieren in
Nederland. De gegevens van (kleine) herkauwers in
Tabel 2.20.1 komen vanuit de klinische diagnostiek,
evenals de gegevens van honden en katten. In een
bronattributiestudie is berekend dat binnen de
vleesgerelateerde infecties in Nederland rundvlees
een veel groter aandeel heeft aan humane toxoplasmainfecties dan varkensvlees, schapenvlees en gemengde
vleesproducten bij elkaar 112. Rundvlees is, in
tegenstelling tot schapenvlees, relatief weinig besmet,
maar door de veelvuldige rauwe consumptie ervan
(vooral filet américain), is het geschatte aandeel in
humane infecties hoog.

| 59

De klassieke vleeskeuring inclusief visuele keuring geeft
geen uitsluitsel of een karkas met Toxoplasma besmet
is. Een onderzoek gefinancierd door de EFSA om meer
helderheid te krijgen in nauwkeuriger en makkelijker
toepasbare methoden voor vleeskeuring, heeft
aangetoond dat serologische diagnostiek onvoldoende
betrouwbaar blijkt om besmetting van productiedieren
en vlees uit te sluiten: het is mogelijk dat serologisch
negatieve dieren toch cysten in het vlees hebben. Voor
kleine herkauwers, varkens en kippen kan serologie wel
gebruikt worden om te bepalen welke bedrijven een
hoog besmettingsniveau hebben. Bij rund en paard is
de overeenkomst tussen serologische resultaten en de
detectie van cysten in het vlees zo slecht, dat serologie
ook niet geschikt is voor het opsporen van positieve
bedrijven113, 114, 115.
Op dit moment wordt onderzocht of het mogelijk
is de besmetting in varkens terug te dringen door
positieve bedrijven op te sporen door middel van
serologische testen in het slachthuis, gevolgd door een
bedrijfsbezoek met plan van aanpak voor de positieve
bedrijven. Voorafgaand aan dit onderzoek is van 2012
tot 2016 op grote schaal serologische screening bij
vleesvarkens uitgevoerd. De seroprevalentie, welke
varieerde van 1,4% in 2016 tot 2,8% in 2018, was hoger
bij biologisch gehouden dieren en piekte in de winter 116.
Daarnaast heeft het RIVM verschillende interventiemaatregelen voor de preventie van toxoplasmose in
Nederland doorgerekend in een maatschappelijke
kosten-baten-analyse117. Om met vaccinatie van
katten effect te bereiken, is een onrealistisch
hoge vaccinatiegraad nodig. Het invriezen van
risicovolle vleesproducten levert netto baten voor de
samenleving, terwijl het verhogen van de biosecurity
op varkensbedrijven weinig effectief blijkt118. Ook
wordt momenteel onderzocht of de procesmaatregelen
(toevoegingen van zout, lactaat en acetaat) gebruikt
voor de bereiding van rauwe vleesproducten zoals filet
américain leiden tot inactivatie van T. gondii.

2.21 Trichinellose
Joke van der Giessen, Frits Franssen, Titia Kortbeek, Lola Tulen,
Ingrid Keur
Trichinella komt wereldwijd voor in wilde en
gedomesticeerde dieren, behalve in Australië. Er zijn
meerdere soorten Trichinella, waarvan T. spiralis de voor
de mens meest infectieuze is. Andere soorten, zoals T.
britovi in Europa en West-Afrika, T8 in Zuid-Afrika, T9
in Japan, T. nativa (inclusief een apart genotype, T6) in
noordelijke koude gebieden, T. nelsoni in Afrika, T. murelli
60 |

in Noord- Amerika en T. patagoniensis in Zuid-Amerika,
komen voornamelijk in wilde dieren voor 119, 120. Na
opname van de larven door consumptie van besmet
vlees komen de larven in de dunne darm vrij. Ze dringen
de darmwand in en ontwikkelen zich daar tot volwassen
mannetjes en vrouwtjes. Na bevruchting produceren
de vrouwtjes levende larven. Deze larven gaan door
de darmwand heen en kapselen zich in in dode dieren
in gematigde gebieden121, tot maanden of een jaar
in koude gebieden122. Langs deze weg kan Trichinella
opgenomen en verspreid worden in spiercellen, waar
ze jarenlang kunnen overleven en zich niet verder
ontwikkelen. Pas als die gastheer wordt opgegeten door
een vlees- of alleseter kan de ontwikkeling van Trichinella
doorgaan. Als de gastheer sterft, kunnen ze in het
afstervende spierweefsel nog lange tijd in leven blijven.
Uit onderzoek blijkt dat ze anderhalf tot drie maanden
kunnen overleven door aaseters zoals de wasbeerhond,
die ook in Nederland voorkomt123 . Overigens zijn er
ook soorten die geen kapsel vormen in de spieren (T.
pseudospiralis, T. papuae en T. zimbabwensis). Deze soorten
kunnen ook vogels (T. pseudospiralis) of koudbloedige
dieren (T. papuae en T. zimbabwensis) infecteren124. Alleen
T. pseudospiralis kent een wereldwijde verspreiding en is
ook in Nederland aangetoond in een wild zwijn. Mensen
kunnen geïnfecteerd raken met Trichinella-parasieten
door het eten van rauw of onvoldoende verhit vlees
(meestal varkensvlees, paardenvlees of vlees van wilde
zwijnen). De verschijnselen zijn afhankelijk van de
Trichinella-soort, de hoeveelheid opgenomen larven en
waar de larven zich bevinden (darm, rondtrekkend of in
de spieren)125. Trichinellose kan zeer heftig en lethaal
verlopen.

2.21.1 Trichinella bij dieren

Consumptiedieren, die gevoelig zijn voor Trichinella spp.,
moeten volgens EU-wetgeving worden onderzocht
door middel van de kunstmatige verteringsmethode
(Tabel 2.21.1)126. Het risico is echter marginaal wanneer
varkens binnen worden gehouden en daarom is in 2015
de EU-wetgeving dusdanig aangepast dat in principe
slachtvarkens, die onder gecontroleerde condities
gehouden zijn (controlled housing), niet meer getest
hoeven te worden126. In Nederland vindt controle van
alle varkens, paarden en wilde zwijnen voor Trichinella
nog wel steeds plaats tijdens de slachtfase en wordt
gedaan door één (vleesvarken) tot vijf gram (paard en
wild zwijn) spiervlees van een predilectieplaats van elk
karkas te onderzoeken op het voorkomen van Trichinella.
Hoewel het risico op een infectie bij varkens die onder
controlled indoor housing-systemen worden gehouden dus
minimaal is, bestaat er een risico voor buitengehouden
varkens en wild, omdat Trichinella endemisch voorkomt
in gevoelige wilde omnivore en carnivore dieren
(wildcyclus). Het RIVM-CIb is referentielaboratorium
Staat van Zoönosen 2018

Tabel 2.21.1 Trichinella in dieren (Bron: NVWA, RIVM)
Diersoort

Positief/getest
2009

Varken
slachthuisa
Paarden/
pony’sa

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

0/
0/
0/
0/
0/
0/
0/
0/
0/
0/
12.186.453 14.016.937 14.520.834 14.689.622 13.827.352 14.638.062 15.044.253 14.903.515 15.241.457 15.782.576
0/2.193

0/3.434

0/5.063

0/7.727

0/4.819

0/4.464

0/3.387

0/3.755

0/2.753

0/2.453

Wilda

0/2.010

0/2.504

0/1.332

0/3.238

0/1.835

0/1.960

0/1.111

0/3.307

0/5.169

0/4.570

Wildb

0/600

0/441

0/458

0/688

0/602

0/861

2/512

-

-

-

Knaagdieren
(wild)b

-

-

0/94 (1)

-

0/46

2/135

-

-

-

-

Wasbeerhondena

-

-

-

-

-

1/7

-

-

0/14

-

Beversa

-

-

-

-

-

-

-

-

-

0/7

Vossena

0/22

34335

0/260

-

0/37

-

-

-

-

-

Wilde zwijnen

a Digestie
b Serologie
voor door voedsel overdraagbare en zoönotische
parasieten en borgt de kwaliteit op het routinematige
onderzoek van Trichinella bij slachtdieren. In 2018 is geen
Trichinella gevonden bij de routinematige karkascontrole.
Het RIVM verricht onderzoek naar het voorkomen en de
dynamiek van Trichinella bij wild en de transmissierisico’s
van de wildcyclus voor de veehouderij en de mens. In
2017 zijn 15.241.457 slachtvarkens, 2.753 slachtpaarden
en 5.169 wilde zwijnen routinematig onderzocht op
Trichinella. Geen van de dieren is positief bevonden.
In wild werd Trichinella in het verleden laaggradig
aangetroffen door gevoeliger te testen, meer vlees te
testen of door serologie.

2.21.2 Trichinellose bij mensen

De diagnostiek van Trichinella berust vooral op serologie.
De serologie wordt in Nederland alleen uitgevoerd
door het RIVM in Bilthoven. De sera worden gescreend
met een ELISA en bij een positief resultaat bevestigd
door een immunoblot. Bij bijzondere resultaten wordt
overlegd met het referentiecentrum in Rome (EU
Reference Laboratory for Parasites, ISS, Dr. E. Pozio). Bij
twee patiënten werd in 2018 een laag positieve reactie
gevonden in de ELISA, die echter niet bevestigd kon
worden in de immunoblot. Deze reactie kan worden
veroorzaakt door een infectie ver in het verleden of
door een aspecifieke reactie. De conclusie is dat er in
Nederland in 2018 serologisch geen trichinellose werd
vastgesteld.

Staat van Zoönosen 2018

2.22 Tuberculose
Ad Koets, Erika Slump, Marcel Spierenburg
In Nederland wordt tuberculose bij de mens in circa
97% van de gevallen veroorzaakt door Mycobacterium
tuberculosis, in 1% van de gevallen door M. africanum
(vergelijkbaar met M. tuberculosis) en in 1-1,5% door
M. bovis. Van deze drie subspecies is alleen M. bovis
een zoönotische verwekker. Andere zoönotische
Mycobacterium-species die in uitzonderlijke gevallen
tuberculose veroorzaken zijn bijvoorbeeld M. caprae, M.
microti127 en M. pinnipedii, maar deze spelen in Nederland
bij mensen nauwelijks een rol.

2.22.1 Mycobacterium bovis-infecties bij de mens
Verspreiding van M. tuberculosis is vooral via de lucht,
terwijl overdracht van M. bovis naar de mens meestal
via gecontamineerde, niet-gepasteuriseerde melk
of rauwe kaas plaatsvindt (enterale route). Zelden
worden mensen door dieren met M. bovis besmet
via de lucht, bijvoorbeeld door aerosolvorming
bij de slacht. Longtuberculose die door M. bovis
veroorzaakt wordt, komt bij de mens dan ook veel
minder vaak voor. Transmissie van dergelijke cases
wordt vrijwel nooit waargenomen in de structurele
DNA-fingerprintsurveillance.

In 2017 zijn er tien meldingen gedaan van tuberculose
veroorzaakt door M. bovis en twee meldingen waarbij
die ziekte veroorzaakt werd door M. microti127. In de
periode 2008-2018 zijn in totaal 123 meldingen gedaan
van tuberculose veroorzaakt door M. bovis, gemiddeld
| 61

Figuur 2.22.1 Tuberculosemeldingen M. bovis per jaar
(Bron: NTR, RIVM-Cib)

dieren die zijn geïmporteerd in Nederland vanuit deze
buitenlandse besmette bedrijven, tuberculinatie plaats.
Deze dieren zijn geïmporteerd vóórdat het buitenlandse
bedrijf van oorsprong als besmet werd aangemerkt.
In 2018 zijn vijf klinisch verdachte runderen na positieve
tuberculinatie-onderzoek door de NVWA overgenomen
en ingestuurd naar WBVR voor bacteriologisch
onderzoek. Ook zijn van dertien slachtrunderen na
post mortem slachtkeuringsbevinding door de NVWA
materiaal ingestuurd naar WBVR voor onderzoek. Bij
geen van deze verdachte gevallen is M. bovis aangetoond
met PCR en bacteriologisch onderzoek.

Figuur 2.22.2 Leeftijdsverdeling M. bovis infecties van
2008-2018

In het geval van aanvoer van levende kalveren volgt
tracering en overname door de NVWA. In 2018 waren
er geen verdachte levende kalveren aangevoerd. Er
zijn 51 weefsel- en sputuminzendingen ontvangen
vanuit dierentuinen (onder andere diverse primaten,
olifanten, bongo-antilope en ibis) voor onderzoek
op de aanwezigheid van mycobacteriën. Alle
individuen werden negatief bevonden voor wat
betreft isolatie en/of PCR-gebaseerde detectie van
tuberculosecomplexbacteriën.
Ook zijn er 552 inzendingen ontvangen van dierentuinen
voor serologische screening van dieren voor monitoring
en/of export. Resultaten van de ELISA-testen gaven
geen aanleiding tot nader onderzoek.
Er zijn zes inzendingen ontvangen voor serologisch
onderzoek met de DPP-sneltest. De DPP-test is een
test die alleen geschikt is voor het testen van olifanten.
Resultaten van de DPP-testen gaven geen aanleiding tot
nader onderzoek.

twaalf per jaar. Figuur 2.22.1 geeft een overzicht per
jaar. Van 123 patiënten waren er 34 (28%) geboren
in Nederland en 89 (72%) in het buitenland. De
leeftijdsdistributie van patiënten met een door M. bovis
veroorzaakte tuberculose verschilt sterk naar land van
herkomst; 61% (21 van 34) van de in Nederland geboren
patiënten was ouder dan 65 jaar, terwijl slechts 17%
(15 van 89) van de in het buitenland geboren patiënten
tot die leeftijdscategorie behoorde (Figuur 2.22.2).

2.22.2 Mycobacterium bovis-infecties bij dieren

De tuberculosebewaking bij landbouwhuisdieren
in Nederland is vooral gebaseerd op de slachthuisbewaking (keuring na het slachten). Daarnaast vindt
onderzoek door middel van tuberculinatie plaats bij
export van dieren naar derde landen (landen buiten
de EU), bij fokdieren voor kunstmatige inseminatiewaardigheid op spermawinstations en bij klinische
verdenkingen in met name dierentuinen. Na signalering
van besmette bedrijven in het buitenland, vindt bij de
62 |

2.23 Tularemie
Miriam Maas, Miriam Koene, Lola Tulen, Jolianne Rijks,
Daan Notermans
Tularemie (hazenpest) wordt veroorzaakt door de
bacterie Francisella tularensis. In Europa komt vrijwel
alleen subspecies holarctica voor. Besmettingen
kunnen voorkomen bij zeer veel diersoorten,
waaronder zoogdieren, vogels en invertebraten. Vooral
haasachtigen en knaagdieren zijn gevoelig voor infecties
en spelen een belangrijke rol bij humane besmettingen.
Verschillende transmissieroutes van F. tularensis naar de
mens zijn bekend: via steken door arthropoden (onder
andere teken, dazen, muggen), via een beschadigde
huid bij contact met besmette dieren, via ingestie door
besmet (oppervlakte)water of voedsel, of door inhalatie
van gecontamineerd stof of aerosolen. Voor zover
bekend gaat de ziekte niet over van mens op mens.
Staat van Zoönosen 2018

De infectieroute bepaalt mede hoe de ziekte zich uit.
Bij besmettingen via huidlesies worden vaak ulcera en
regionale lymfadenopathie gezien. Bij besmetting via
inademing kan een longontsteking optreden. Orale
besmetting kan resulteren in buikklachten/diarree
en in orofaryngeale tularemie. Andere mogelijke
verschijnselen zijn koorts, hoofdpijn, spierpijn en
keelpijn.
Na decennia van afwezigheid in Nederland wordt
vanaf 2011 bij patiënten weer incidenteel tularemie
vastgesteld. In de periode 2011-2017 betrof dit in
totaal zeventien gevallen van tularemie bij mensen.
De infecties komen verspreid over Nederland voor,
waarbij het tot nu toe steeds om individuele, op zichzelf
staande gevallen gaat, met uitzondering van één casus
uit 2014 waarbij twee patiënten werden besmet door
het hanteren/villen van eenzelfde haas. Slechts bij
een deel van alle Nederlandse gevallen kon de bron
van besmetting met zekerheid worden achterhaald.
Besmettingsroutes die bij deze mensen werden gemeld,
waren een insecten- en dazenbeet, contact met een
dode haas, hovenierswerkzaamheden en deelname
aan een modderrace. Tularemie is sinds november 2016
een humane meldingsplichtige ziekte voor artsen en
hoofden van laboratoria volgens de Wpg.

2.23.1 Tularemie bij mensen

In 2018 is bij twee patiënten de diagnose tularemie
gesteld; beide mannen van ouder dan 65 jaar. De
eerste patiënt, woonachtig in Overijssel, werd
gediagnosticeerd begin oktober. Hij had een
huid-ulcer en vergrote en pijnlijke lymfeklieren.
Er waren geen duidelijke aanwijzingen voor een
bepaalde transmissie­route. Met PCR en een kweek
van wondmateriaal is F. tularensis subspecies holarctica
aangetoond. De tweede patiënt, uit Noord-Brabant,
werd iets later in oktober vastgesteld, en had
regionale lymphadenopathie. Ook bij hem was de
transmissie­route onbekend. F. tularensis subspecies
holarctica is aangetoond met een bloedkweek.

2.23.2 Tularemie bij dieren

In Nederland wordt ook met enige regelmaat tularemie
bij hazen vastgesteld. Ook hierbij geldt dat de infectie
verspreid over vrijwel heel Nederland voorkomt. In
2018 werd tularemie vastgesteld in acht doodgevonden
hazen, waarvan vijf uit de provincie Utrecht, twee uit
Overijssel en één uit Limburg. Hierbij was ook sprake
van driemaal een cluster, waarvan twee hazen waren
opgestuurd. De positieve hazen in Overijssel zijn
gevonden in dezelfde streek, maar weken later dan de
humane casus. In totaal is bij 37 hazen een besmetting
met tularemie vastgesteld sinds 2013. Zeven bevers
zijn opportunistisch onderzocht om te bepalen of zij
Staat van Zoönosen 2018

ook besmet zijn met F. tularensis. Zij waren alle zeven
negatief.

2.23.3 Tularemie in water

In 2018 zijn als onderdeel van een studentenstage
watermonsters genomen in oppervlaktewateren op
verschillende locaties in Nederland. In twee gevallen
werden monsters genomen in de provincie Utrecht
op plekken waar een aantal weken ervoor een dode
(tularemie-bevestigde) haas gevonden was. In beide
gevallen kon DNA van F. tularenis worden gedetecteerd.
De overige monsters waren niet geselecteerd op basis
van een verdenking van tularemie in de omgeving, maar
kwamen uit monitoringprojecten. In ongeveer 10 % van
deze monsters kon F. tularenis DNA aangetoond worden,
in zeer kleine hoeveelheden. In een tijdreeks van mei –
november werd F. tularenis DNA vaker aangetoond in de
laatste helft van het jaar. In watermonsters genomen
in de omgeving van het cluster van de humane casus
en een aantal dode hazen in Overijssel, kon slechts in
één monster een zeer zwak signaal worden gemeten. In
deze omgeving is weinig oppervlaktewater.

2.23.4 Clades van tularemie

In Europa wordt tularemie vrijwel uitsluitend
veroorzaakt door F. tularensis subspecies holarctica,
waarvan op basis van fylogenetisch onderzoek een
aantal basale clades kunnen worden onderscheiden,
met een duidelijke geografische verspreiding. De
belangrijkste clades zijn de zogenoemde B.6 die
voornamelijk wordt gevonden in westelijke en centrale
delen van Europa, terwijl clade B.12 in Centraal- en
Oost-Europa voorkomt. Beide types komen ook
in Nederland voor. In alle gevallen uit 2017, zowel
de hazen als de humane casussen, ging het om het
B.6-genotype. Bij de humane tularemiepatiënten die
in 2018 zijn vastgesteld, is éénmaal het B.6-genotype
(Noord-Brabant) en éénmaal het B.12-genotype
vastgesteld (Overijssel). Het onderzoek naar de
genotypes van de besmette hazen moet nog worden
uitgevoerd.

2.24 Voedselgerelateerde uitbraken
Ingrid Friesema
Het aantal geregistreerde voedselgerelateerde
uitbraken in Nederland is gebaseerd op de meldingen
die zijn geregistreerd door de NVWA en de wettelijk
verplichte meldingen in Osiris van de behandelende
artsen via de GGD’s bij het RIVM-CIb. De meldingen
worden vervolgens samengevoegd en waar een
uitbraak via beide routes is gemeld, gekoppeld tot één
melding.
| 63

Figuur 2.24.1 Aantal meldingen en de betrokken zieken
van voedselinfecties en -vergiftigingen bij het RIVM-Cib

Niet alle voedselinfecties en -vergiftigingen hebben een
zoönotische oorsprong, maar frequent voorkomende
veroorzakers van uitbraken, Campylobacter en Salmonella,
hebben dit bijvoorbeeld wel. Deze pathogenen worden
tevens in meer detail besproken in paragraaf 2.10
respectievelijk 2.18.
In 2018 kwamen bij het RIVM-CIb dertig meldingen
van voedselgerelateerde uitbraken binnen. Dit is
vergelijkbaar met de 27-32 meldingen in 2014-2017. In
2018 waren er 318 zieken bij deze meldingen betrokken
(Figuur 2.24.1).
Sinds 2015 worden alle meldingen van uitbraken
(dat wil zeggen twee of meer zieken) bij de NVWA
ingevoerd in Osiris, ongeacht of naar aanleiding van
deze meldingen een inspectie en/of monstername
heeft plaatsgevonden. Meldingen betreffende enkele
ziektegevallen en anonieme meldingen, uitgezonderd
meldingen van grote uitbraken, worden niet meer
ingevoerd. Dit is anders dan voorgaande jaren, waarbij
de invoer beperkt was tot de niet-anonieme meldingen
van zowel enkele ziektegevallen als uitbraken waarbij
monstername plaatsgevonden heeft. Door technische
problemen bij de NVWA konden de bij de NVWA
gemelde uitbraken niet op tijd voor deze rapportage
beschikbaar gemaakt worden. De meldingen bij de
NVWA over 2018 zullen tegelijkertijd met het overzicht
van de meldingen van 2019 worden gerapporteerd.
Voor de jaarrapportage 2017 zie Friesema et al (2018)128
of de Staat van Zoönosen 2017 127.

64 |

2.25 Geraadpleegde literatuur
1.

Website Centraal Bureau voor de Statistiek, http:/
statline.cbs.nl/StatWeb/publication
2. Feiten en cijfers van de gezelschapsdierensector
2015, Faculteit Diergeneeskunde (Universiteit
Utrecht) en HAS Den Bosch
3. Staat van Zoönosen 2011, https://www.rivm.nl/
publicaties/staat-van-zoonosen-2011
4. Schiphol statistieken, http://www.schiphol.nl/
SchipholGroup1/Onderneming/Statistieken/
FeitenEnCijfers. Htm
5. Vademecum Zoönosen RIVM, NVWA. 2014, https://
onehealth.nl/documenten-0Juli 2018
6. Gezondheidswet http://wetten.overheid.nl/
BWBR0002202/2018-08-01
7. Besluit publieke gezondheid, https://wetten.
overheid.nl/BWBR0024708/2019-0101#HoofdstukIV
8. OIE World Animal Health Information System
(WAHIS+), https://www.oie.int/wahis_2/public/
wahid.php/Countryinformation/Animalsituation.
geraadpleegd op 24-6-2019
9. LCI richtlijnen Antrax, https://lci.rivm.nl/richtlijnen/
antrax
10. A history of Antrax http://www.cdc.gov/anthrax/
history/index.html
11. Regeling preventie, bestrijding en monitoring van
besmettelijke dierziekten en zoönosen en TSE’s,
http://wetten.overheid.nl/ BWBR0018397/2016-0401#Hoofdstuk3
12. High pathogenicity avian influenza. Iowa State
University / OIE factsheet, http://tinyurl.
com/3zuesew
13. Maassen, C.B.M., et al. (2012) Infectierisico’s van de
veehouderij voor omwonenden, RIVM-rapport
609400004/2012, http://www.rivm.nl/
Onderwerpen/V/Veehouderij_en_gezondheid/
Onderzoek_veehouderij_en_ gezondheid_
omwonenden_VGO
14. Maassen, C.B.M., et al. (2016) Veehouderij en
gezondheid omwonenden, RIVM-rapport
2016-0058.
15. WHO Influenza at the Human-Animal Interface,
http://www.who.int/influenza/human_animal_
interface/Influenza_Summary_IRA_HA_
interface_25_01_2018_FINAL.pdf?ua=1
16. FAO H7N9 Update, http://www.fao.org/ag/againfo/
programmes/en/empres/H7N9/wave_6/Situation_
update_2018_01_24.html
17. Kang M., et al. (2017) Epidemiology of human
infections with highly pathogenic avian influenza
A(H7N9) virus in Guangdong, 2016 to 2017. Euro
Surveill. 22(27):pii=30568

Staat van Zoönosen 2018

18. LCI-richtlijnen Influenza van dierlijke oorsprong,
https://lci.rivm.nl/richtlijnen/influenza-van-dierlijke- oorsprong
19. LCI-draaiboek aviaire influenza, https://lci.rivm.nl/
draaiboeken/aviaire-influenza
20. LCI-richtlijnen botulisme, https://lci.rivm.nl/
richtlijnen/botulisme
21. de Boer., et al. (2009) Uitbraak van voedselgerelateerd botulisme op een minicruise. Surveillance and
outbreak reports. Ned Tijdschr Geneeskd.
153(16):760-4.
22. Swaan C.M., et al. (2010) Cluster of botulism among
Dutch tourists in Turkey, June 2008. Eurosurveillance
15(14), pii: 19532.
23. Hintaran, et al. (2017) Botulisme bij een Poolse
arbeider in Zeist. Tijdschrift voor Infectieziekten
84-87
24. LCI richtlijnen brucellose, https://lci.rivm.nl/
richtlijnen/brucellose
25. Staat van Zoönose 2016, https://www.rivm.nl/
publicaties/staat-van-zoonosen-2016
26. LCI richtlijnen, https://lci.rivm.nl/richtlijnen/creutzfeldt-jakob-ziekte-van
27. Greener, M., 2015, vCJD: 30 years later. Progr Neurol
Psych 19(3), 28-30.
28. NCJDRSU. (2018) Variant CJD cases worldwide,
http://www.cjd.ed.ac.uk/sites/default/files/
worldfigs.pdf. Maart 2018
29. NCJDRSU. (2018). Creutzfeldt-Jakob disease in the
UK (by calendar year), http://www.cjd.ed.ac.uk/sites/
default/files/figs_2.pdf. Mei 2018
30. Kwade droes, https://www.wur.nl/nl/OnderzoekResultaten/Onderzoeksinstituten/BioveterinaryResearch/Dierziekten/Bacteriele-ziekten/Kwadedroes-1.htm
31. Spickler, A. R.,2015, Technical Factsheet - Glanders.
February 2015 (Last updated). [online], http://www.
cfsph.iastate.edu/DiseaseInfo/factsheets.php
[Accessed 1 June 2017].
32. Van Zandt, K.E., 2013, Glanders: an overview of
infections in humans. Orphanet J Rare Dis 8, 131
33. LCI richtlijnen Campylobacter, https://lci.rivm.nl/
richtlijnen/campylobacter-infecties
34. Bouwknegt M., et al. (2014) Potential association
between the recent increase in campylobacteriosis
incidence in the Netherlands and proton-pump
inhibitor use – an ecological study. Euro Surveill
08/2014
35. Friesema I.H.M., et al. (2012) Poultry culling and
campylobacteriosis reduction among humans, The
Netherlands. Em. Inf. Dis. 18(3):466-468.
36. Friesema I.H.M., et al. (2018) Registratie voedselgerelateerde uitbraken in Nederland, 2017. RIVM
Rapport 2018-0088

Staat van Zoönosen 2018

37. Mangen M.J., et al. (2017) Disease burden of
foodrelated pathogens in the Netherlands, 2017.
RIVM letter report 2018-0037, pdf
38. Doorduyn Y, et al. (2010) Risk factors for indigenous
Campylobacter jejuni and Campylobacter coli infections
in The Netherlands: a case-control study. Epidemiol
Infect 138: 1391-1404.
39. Price L.B., et al. (2007) Neurologic symptoms and
neuropathologic antibodies in poultry workers
exposed to Campylobacter jejuni. J Occup Environ Med
2007 49:748-755.
40. Cawthraw S.A., et al. (2000) Antibodies, directed
towards Campylobacter jejuni antigens, in sera from
poultry abattoir workers. Clin Exp Immunol
122:55-60.
41. Heryford A.G., et al. (2004) Outbreak of occupational
campylobacteriosis associated with a pheasant
farm. J Agric Saf Health 10:127-132.
42. Mughini Gras L., et al. (2012) Risk factors for campylobacteriosis of chicken, ruminants, and environmental origin: A combined case-control and source
attribution analysis. PLoS ONE 7(8) e42599
43. Mughini-Gras L., et al. (2016) Quantifying potential
sources of surface water contamination by
Campylobacter jejuni and C. coli. Water Research.
44. Swart A.N., et al. (2013) Microbiological criteria as a
decision tool for controlling Campylobacter in the
broiler meat chain. RIVM briefrapport
30331008/2013
45. Eindrapportage Campylobacter 2017-2013, 2e en 1e
convenant, http://www.nepluvi.nl/page/244/
eindrapportage-campylobacter-2017-2013-2e-1econvenant.html
46. Rapportage Campylobacter monitoring 2018, https://
www.nepluvi.nl/dynamic/media/1/documents/
Campylobacter/Rapportage_Campylobacter_
monitoring_2018.pdf
47. Verordening (EU) 2017/1495,
48. Roon van A., et al. (2018) “Surveillance van zoönosenverwekkers in de veehouderij.” Tijdschr
Diergeneeskunde 2018,124(5): 32-35.
49. Roon van M.A., et al. (2018) “Surveillance van
zoönosenverwekkers in de mekgeiten en schapenhouderij.” Tijdschr Diergeneeskd 2018,143(12):35-37.
50. Cuperus T., et al. (2019) Surveillance zoönosen in
vleesrunderen 2017. https://www.rivm.nl/
bibliotheek/rapporten/2019-0081.pdf
51. Veldman K. et al. (2019) MARAN-2019 (i.c.m.
NETHMAP-2019).
52. LCI-richtlijn Echinokokkose, https://lci.rivm.nl/
richtlijnen/echinokokkose
53. Stijnis C., et al. (2013) First case of Echinococcus
vogeli infection imported to the Netherlands Eur.
Surveill 18: 20448

| 65

54. Staat van Zoönosen 2015, https://www.rivm.nl/
publicaties/staat-van-zoonosen-2015
55. Spierenburg, M. et al. (2017) Risico op herintroductie
van Echinoccus granulosus in Nederland door
import van runderen en honden uit endemische
gebieden. Tijdschrift voor Diergeneeskunde142 (7):
30-35.
56. van der Giessen J.W., et al. (1999) Detection of
Echinococcus multilocularis in foxes in the Netherlands.
Vet Parasitol 82: 49-57
57. Maas M., et al. (2014) Significant increase of
Echinococcus multilocularis prevalence in foxes, but no
increased predicted risk for humans. Vet Parasitol.
206(3-4):167-72
58. Maas, M., et al. (2016) First findings of Trichinella
spiralis and DNA of Echinococcus multilocularis in wild
raccoon dogs in the Netherlands. Int J Par: Parasites
and Wildlife 5.3: 277-279.
59. Vossenlintwormonderzoek in Groningen en Drenthe
2016-2017, https://www.rivm.nl/bibliotheek/
rapporten/2017-0157.pdf
60. Pijnacker R., et al. (2016) Marked increase in leptospirosis infections in humans and dogs in the
Netherlands, 2014. Euro Surveill 21(17)
61. Listeriose bij kleine herkauwers, https://www.
gddiergezondheid.nl/diergezondheid/dierziekten/
listeriose-kleine-herkauwers
62. Verordening (EU) nr. 2073/2005 http://eur-lex.
europa.eu/legal-content/NL/
TXT/?uri=celex:32005R2073
63. LCI richtlijnen listeriose, https://lci.rivm.nl/
richtlijnen/listeriose
64. Maes P. et al. (2018) Taxonomy of the family
Arenaviridae and the order Bunyavirales: update
2018 Archives of Virology
65. Verner-Carlsson J., et al. (2015). First evidence of
Seoul hantavirus in the wild rat population in the
Netherlands. Infection ecology & epidemiology 5,
27215.
66. Reusken, C. (2010) Towards a monitoring and
surveillance system for rodent-borne diseases in the
Netherlands. RIVM briefrapport 145/10 LZO/CR.
67. Heijne M., et al. (2017) One health-samenwerking in
de aanpak van psittacose, Ned. Tijdschrift Med.
Microbiol 25(2)
68. Sachse K., et al. (2015) Emendation of the family
Chlamydiaceae: proposal of a single genus,
Chlamydia, to include all currently recognized
species. Syst Appl Microbiol. 38(2):99-103. doi:
10.1016/j. syapm.2014.12.004.
69. LCI-richtlijnen psittacose https://lci.rivm.nl/
richtlijnen/psittacose
70. van der Hoek W., et al. (2014) Omvang van het
psittacose-probleem bij de mens: het belang van
betrouwbare diagnostiek, Infectieziekten Bulletin
66 |

71. Heddema E.R., et al. (2015) Typing of Chlamydia
psittaci to monitor epidemiology of psittacosis and
aid disease control in the Netherlands, 2008 to 2013.
Euro Surveill. 5;20(5):21026.
72. Chlamydia abortus verwaarloosbaar voor volksgezondheid, https://www.rivm.nl/nieuws/chlamydiaabortus-verwaarloosbaar-risico-voor-volksgezondheid
73. Ramakers B.P., et al. (2017) Zoonotic Chlamydia
caviae presenting as community-acquired
pneumonia. N Engl J Med. 7;377(10):992-994. doi:
10.1056/ NEJMc1702983.
74. Wheelhouse N., et al. (2012) Endemic and Emerging
Chlamydial Infections of Animals and Their Zoonotic
Implications. Transboundary and Emerging
Diseases, 59: 283–291.
75. Tan M., Bavoil P (editors) Intracellular Pathogens I:
Chlamydiales (book) DOI: 10.1128/9781555817329
76. De Puysseleyr K. et al. (2014) Evaluation of the
presence and zoonotic transmission of Chlamydia
suis in a pig slaughterhouse, BMC Infectious
Diseases 14:560
77. Hampson K. et al. (2015) Estimating the global
burden of endemic canine rabies, PLoS Negl Trop
Dis. 9: e0003709
78. Bourhy H. et al. (1993) Molecular diversity of the
Lyssavirus genus, Virology 194:70-81
79. Dimmendaal M. et al. (2019) Een patiënt met rabiës
in public health perspectief. Infectieziekten Bulletin
https://magazines.rivm.nl/2019/03/infectieziektenbulletin/een-pati%C3%ABnt-met-rabi%C3%ABspublic-health-perspectief
80. LCI-richtlijnen Rabiës https://lci.rivm.nl/richtlijnen/
rabies
81. www.vleermuis.net
82. OIE, Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for
Terrestrial Animals 2017, http://www.oie.int/en/
standard-setting/terrestrial-manual/access-online/
83. WHO position paper: Rabies vaccines (2018), https://
apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/272371/
WER9316.pdf?ua=1
84. Scientific Opinion on monitoring and assessment of
the public health risk of “Salmonella Typhimuriumlike” strains, EFSA Panel on Biological Hazards
(BIOHAZ), https://doi.org/10.2903/j.efsa.2010.1826
85. LCI richtlijnen salmonellose, https://lci.rivm.nl/
richtlijnen/salmonellose
86. ECDC Salmonella gegevens
87. Pelt van W., et al. (2018) Trends in Salmonella in
Nederland in 2017. Bij de mens, landbouwhuisdieren
en in voedsel. Infectieziekten Bulletin, september
2018.

Staat van Zoönosen 2018

88. Laboratory surveillance of bacterial gastroenteric
pathogens in The Netherlands, 1991-2001. Pelt van
W, Wit de MA, Wannet WJ, Ligtvoet EJ, Widdowson
MA, Duynhoven van YTPH. Epidemiol Infect. 2003
Jun;130(3):431-41.
89. Friesema I., et al. (2012) Large outbreak of Salmonella
Thompson related to smoked salmon in the
Netherlands, August to December 2012. Euro
Surveill 10/2014; 19(39).
90. Pijnacker R., et al. (2017) Bronopsporing bij een
langdurige internationale uitbraak van Salmonella
Enteritidis. Infectieziekten Bulletin 28(6): 181-187
91. Brandwagt D., et al. (2018) Outbreak of Salmonella
Bovismorbificans associated with the consumption
of uncooked ham products, the Netherlands, 2016
to 2017. Euro Surveill. 23(1):pii=17-00335. https://doi.
org/10.2807/1560-7917.ES.2018.23.1.17-00335
92. Hulth A, et al. (2010) Practical usage of computersupported outbreak detection in five European
countries. Euro Surveill. 2010 Sep 9;15(36). pii:
19658.
93. Definities van deze producten zijn bij wet vastgelegd
in Verordening (EU) nr. 853/2004.
94. Verordening (EU) nr. 2073/2005 http://eur-lex.
europa.eu/legal-content/NL/
TXT/?uri=celex:32005R2073
95. Mughini-Gras L., et al. (2014) Risk factors for human
salmonellosis originating from pigs, cattle, broiler
chickens and egg laying hens: a combined casecontrol and source attribution analysis. PLoS ONE
9(2):e87933.
96. Mughini-Gras L., et al. (2014) Tracing the source of
human salmonellosis: A multi-model comparison of
phenotyping and genotyping methods. Infection,
Genetics and Evolution 28:251-260.
97. Mughini-Gras L., et al. (2016) Increase in reptileassociated human salmonellosis and shift toward
adulthood in the age groups at risk, the
Netherlands, 1985 to 2014. Euro Surveill
98. Doorduyn Y., et al. (2006) Risk factors for Salmonella
Enteritidis and Typhimurium (DT104 and
non-DT104) infections in The Netherlands:
predominant roles for raw eggs in Enteritidis and
sandboxes in Typhimurium infections. Epidemiol.
Infect. (2006), 134, 617–626.
99. Veldman K., et al. (2016) Location of colistin
resistance gene mcr-1 in Enterobacteriaceae from
livestock and meat. J Antimicrob Chemother
71(8):2340-2342
100.Liakopoulos A., et al. (2016) Extended-Spectrum
Cephalosporin-Resistant Salmonella enterica serovar
Heidelberg Strains, the Netherlands. Em Inf Dis
22(7):1257-1261.
101. LCI richtlijn STEC, https://lci.rivm.nl/richtlijnen/
shigatoxineproducerende-ecoli-stec-infectie
Staat van Zoönosen 2018

102.Friesema I.H.M., et al. (2017) Surveillance van
shigatoxine-producerende Escherichia coli (STEC) in
Nederland, 2016. Infectieziekten Bulletin (7)
103. Mughini-Gras L., et al. (2018) Attribution of human
infections with Shiga toxin-producing Escherichia coli
(STEC) to livestock sources and identification of
source-specific risk factors, The Netherlands
(2010-2014). Zoonoses Public Health 65: e8-e22.
104.Torgerson, et al. (2014) The global burden of
foodborne parasitic diseases: an update. Trends in
Parasitology 30(1): 20-26
105. Bouwknegt M., et al. (2015) De ziektelast van
voedsel gerelateerde infecties in Nederland,
2009-2012. Infectieziekten Bulletin 26: 10-13
106.Dubey, J. P. (2006) Comparative infectivity of oocysts
and bradyzoites of Toxoplasma gondii for intermediate (mice) and definitive (cats) hosts. Vet Par
140(1-2): 69-75.
107. Opsteegh, M., et al. (2012) Seroprevalence and risk
factors for Toxoplasma gondii infection in domestic
cats in The Netherlands. Prev Vet Med 104(3-4):
317-326.
108.Kortbeek L.M., et al. (2009) Congenital toxoplasmosis and DALYs in the Netherlands. Mem Inst Oswaldo
Cruz 104:370-373
109.Haagsma, J. A., et al. (2015) Assessing disability
weights based on the responses of 30,660 people
from four European countries. Popul Health Metr
13(1): 10.
110. Pijnacker, R., et al. (2018) Disease burden of foodrelated pathogens in the Netherlands, 2018,
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu RIVM.
111. van den Brom, R., et al. (2012) Abortion in small
ruminants in the Netherlands between 2006 and
2011. Tijdschr Diergeneeskd 137(7): 450-457.
112. Opsteegh M., et al. (2011) A quantitative microbial
risk assessment for meatborne Toxoplasma gondii
infection in the Netherlands. Int J Food Microbiol
150: 103-114
113. Opsteegh M., et al. (2016). Experimental studies of
Toxoplasma gondii in the main livestock species (GP/
EFSA/BIOHAZ/2013/01) Final report. EFSA supporting
Publication 13 (2): EN-995
114. Opsteegh, M., et al (2016) Relationship between
seroprevalence in the main livestock species and
presence of Toxoplasma gondii in meat (GP/EFSA/
BIOHAZ/2013/01) An extensive literature review.
Final report. EFSA Supporting Publications 13(2):
996E-n/a.
115. Opsteegh, M., et al. (2019) “The relationship
between the presence of antibodies and direct
detection of Toxoplasma gondii in slaughtered calves
and cattle in four European countries.” Int J Parasitol
49(7): 515-522.

| 67

116. Swanenburg, M., et al., (2019). “Large-scale
serological screening of slaughter pigs for
Toxoplasma gondii infections in The Netherlands
during five years (2012–2016): Trends in seroprevalence over years, seasons, regions and farming
systems.” Veterinary Parasitology: X 2: 100017
117. Suijkerbuijk, A. W. M., et al. (2018) The design of a
Social Cost-Benefit Analysis of preventive interventions for toxoplasmosis: An example of the One
Health approach. Zoonoses Public Health 65(1):
185-194.
118. Suijkerbuijk, A. W. M., et al., (2019) “A social costbenefit analysis of two One Health interventions to
prevent toxoplasmosis.” PLOS ONE 14(5): e0216615.
119. Pozio, E., World distribution of Trichinella spp.
infections in animals and humans. Vet Par, 2007.
149(1-2): p. 3-21.
120.Krivokapich, S.J., et al. (2012) Trichinella patagoniensis n. sp. (Nematoda), a new encapsulated species
infecting carnivorous mammals in South America.
Int J Par 42(10): p. 903-10.
121. Jovic, S., et al. (2001) Infectivity of Trichinella spiralis
larvae in pork buried in the ground. Par 8(2 Suppl):
p. S213-5.
122. Lacour S.A., et al. (2013) Freeze-tolerance of
Trichinella muscle larvae in experimentally infected
wild boars. Vet Par 194(2-4): p. 175-8.
123. Maas M., et al. (2016) First findings of Trichinella
spiralis and DNA of Echinococcus multilocularis in wild
raccoon dogs in the Netherlands. Int J Par Parasites
Wildl 5(3): p. 277-279.
124. Pozio E. (2005) The broad spectrum of Trichinella
hosts: from cold- to warm-blooded animals. Vet Par
132(1-2): p. 3-11.
125. LCI richtlijnen trichinellose https://lci.rivm.nl/
richtlijnen/trichinellose
126.Verordening (EU) 2015/1375 http://eur-lex.europa.
eu/legal-content/EN/
TXT/?uri=CELEX%3A32015R1375
127. Staat van Zoönosen 2017 https://www.rivm.nl/
publicaties/staat-van-zoonosen-2017
128 Friesema I.H.M., et al. (2018) Registratie voedsel­
gerelateerde uitbraken in Nederland, 2017. RIVM
Rapport 2018-0088.

68 |

Staat van Zoönosen 2018

3
Uitgelicht
3.1

Opduikende tekenziektes

Hein Sprong, Kees van den Wijngaard, Kristin Kremer
De bekendste en meest voorkomende door teken
overdraagbare aandoening is de ziekte van Lyme.
Overal waar teken voorkomen, vind je teken die besmet
zijn met de bacteriën die de ziekte van Lyme kunnen
veroorzaken. De kans op een erythema migrans, een
teken van een lokale infectie met de Lyme-bacterie,
na een tekenbeet is ongeveer 1 op 50. De kans op
een ernstige vorm van Lymeziekte, zoals Lyme
neuroborreliose of Lyme arthritis, na een tekenbeet
is ongeveer 1 op 500. De kans op teken-encefalitis na
een tekenbeet is nog veel kleiner: Sinds 2016 worden er
jaarlijks enkele autochtone teken-encefalitis gevallen
gerapporteerd. Dat komt enerzijds doordat het virus
zéér lokaal voorkomt met lage besmettingsgraden
van teken en anderzijds door de nog betrekkelijk
onbekendheid van het voorkomen van deze ziekte in
Nederland1.
Daarnaast kunnen teken verschillende andere
mogelijke ziekteverwekkers met zich mee dragen,
waaronder Anaplasma-, Babesia- en Rickettsia-soorten
en een relapsing fever Borrelia2. Voor 2018, zijn er in
Nederland slechts twee casussen beschreven met
zo’n ziekteverwekker. Éen patiënt met granulocytaire
anaplasmose (1999) en één immuun-gecomproStaat van Zoönosen 2018

mitteerde patiënt met Borrelia miyamotoi ziekte (2013).
Met name bij immuun-gecompromitteerde mensen
kunnen infecties met B. miyamotoi of Babesia een ernstig
beloop hebben. Terwijl de ziekte van Lyme, en tot op
zekere hoogte ook teken-encefalitis, bij elke arts in
Nederland bekend is, geldt dit in veel mindere mate
voor andere door teken overdraagbare aandoeningen.
Recentelijk is in de NHG-Behandelrichtlijn ‘Tekenbeet
en erythema migrans’ opgenomen dat bij koorts binnen
enkele weken na een tekenbeet, gedacht moet worden
aan een andere door teken overdraagbare ziekte en
dat contact met een expertisecentrum kan worden
overwogen3 .
Om meer inzicht te krijgen in andere
teken-overdraagbare aandoeningen dan Lymeziekte,
is in 2017 een studie gestart om te onderzoeken
hoe vaak deze micro-organismen voorkomen bij
patiënten met koorts na een tekenbeet en om de
diagnostiek te verbeteren. Deze zo genaamde ‘Ticking
on Pandora’s box’ studie wordt uitgevoerd door het
Amsterdam UMC en het RIVM Het is een prospectieve
studie met als voornaamste deelnamecriterium het
ontwikkelen van koorts (> 38 °C) binnen vier weken
na een tekenbeet. De belangrijkste onderzoeksvraag
is òf -en zo ja, welke- door teken overdraagbare
micro-organismen kunnen worden aangetoond bij
de deelnemers. Patiënten met koorts kunnen zich
(laten) aanmelden via www.tekenradar.nl. Bij één van
| 69

de immuun-competente deelnemers aan deze studie
is in 2018 Borrelia miyamotoi ziekte gediagnosticeerd4.
Het klinische syndroom omvat griepachtige klachten
met terugkerende koortsepisoden op basis van
recidiverende spirochetemiën, typisch gepaard
gaande met een passagiere trombocytopenie en
leverenzymstoornissen.
Wat hebben teken-encefalitis en Borrelia miyamotoi
ziekte met elkaar gemeen? Autochtone casussen
van beide ziektes zijn pas gevonden nadat hun
ziekteverwekkers in Nederlandse teken zijn
aangetroffen en dat dat bekend werd gemaakt bij
medici. Een verhoogde bewustwording van andere
door teken overdraagbare infectieziekten bij artsen
en microbiologen kan dus leiden tot de identificatie
van meer patiënten en daardoor bijdragen aan een
betere inschatting van de maatschappelijke en klinische
impact van de verschillende door teken overdraagbare
aandoeningen in Nederland.

3.2

Cryptosporidium

gastro-enteritis naar de huisarts gaan Cryptosporidium
wordt gevonden6,7. In 2012 was er een verheffing
van cryptosporidiose, met meer dan drie keer zo veel
cases, zonder dat de oorzaak kon worden vastgesteld8.
Het betrof toen vooral C. hominis. Naar aanleiding
hiervan werd van 2013-2016 met medewerking van 17
Nederlandse medisch microbiologische laboratoria door
RIVM-CIb een studie uitgevoerd naar de risicofactoren
van sporadische cryptosporidiose in Nederland. De
resultaten hiervan zijn gepubliceerd in een aantal
verschillende papers9,10,11.
Na het stoppen van de crypto-studie 2013-2016 in
april 2016 is een aantal laboratoria op verzoek van
het RIVM-CIb doorgegaan met het opsturen van hun
Cryptosporidium positieve monsters zodat er vinger
aan de pols kon worden houden voor het geval er een
verheffing zou zijn. Sinds de zomer van 2016 wordt
dankzij de Cryptosporidium positieve monsters die
ingestuurd worden door Certe (Groningen), LabMicTA
(Hengelo), PAMM (Veldhoven) en Saltro (Utrecht) hoe
de aantallen van cryptosporidose variëren van jaar tot
jaar en welke soort dominant is. Het aantal monsters
varieerde van 228 – 383 per jaar.

Titia Kortbeek, Joke van der Giessen, Jeroen Roelfsema
Cryptosporidium spp. zijn eencellige parasieten die bij
mens en dier ernstige diarree kunnen veroorzaken.
Bij dieren betreft dit vooral jonge dieren. Bij de
meeste mensen zal deze diarree zelflimiterend zijn
maar bij mensen met een immuunstoornis kan
de infectie levensbedreigend zijn. Er is vooralsnog
geen onomstotelijk werkzaam antiparasitair middel
beschikbaar. Er worden meer dan dertig soorten
Cryptosporidium spp. onderscheiden die verschillen
in specificiteit voor hun gastheren. Cryptosporidum is
een bekende intestinale pathogeen bij kalveren vanaf
7-20 dagen waarbij C. parvum de meest gevonden
soort is, maar in Nederland is geen inzicht hoeveel
Cryptosporidum spp. voorkomen bij rundveebedrijven.
Uit onderzoek waarbij genotypen van Cryptosporidium
voorkomend bij rundvee met multilocus analyses zijn
vergeleken met Cryptosporidium bij mensen is gebleken
dat C. hominis alleen bij de mens werd gevonden en dat
een aantal C. parvum genotypen van rundvee ook bij
mensen worden gevonden, maar dat er ook C. parvum
genotypen zijn, die alleen bij rundvee of alleen bij de
mens werden gevonden5.

Uit de crypto-studie van 2013-2016 en uit de vrijwillige
surveillance van vier laboratoria vanaf 2016 blijkt dat
jaarlijks C. hominis of C. parvum als meer dominant
species kan voorkomen maar dat er geen duidelijk
patroon is. In onderstaand staafdiagram is dit goed te
zien (Fig 3.2.1). Het totaal gemiddelde (rode lijn) is 153 in
de periode van 2013-april 2016met de monsters van 17
laboratoria en 100 vanaf 2016 tot en met 2018 met de
monsters van vier laboratoria. Duidelijk te zien is dat
niet alleen het aandeel van de twee soorten per seizoen
sterk verschilt maar dat het aantal cryptosporidiosegevallen per jaar ook fors kan verschillen.
De hoge pieken in het vierde kwartaal, de maanden
oktober, november en december worden veroorzaakt
door de grote aantal monsters in oktober en horen
bij de stijging die we zien in de zomer (Q3). Jaren
met relatief lage zomerpieken zijn 2014 en 2017. Een
mogelijke verklaring zou kunnen zijn dat een hoge
zomerpiek vooral door C. hominis wordt veroorzaakt
omdat we in de jaren met hogere zomerpieken ook
relatief meer C. hominis zien.

In Nederland vinden wij bij de mens voornamelijk
Cryptosporidium parvum en Cryptosporidium hominis. In
het buitenland worden regelmatig uitbraken gemeld
veroorzaakt door Cryptosporidium maar in Nederland
is dat niet het geval. Uit eerdere studies is bekend
dat Cryptosporidium bij 2% van de patiënten die met
70 |

Staat van Zoönosen 2018

Figuur 3.2.1 Cryptosporidium 2013-2016 en 2016-2018

3.3

Mugoverdraagbare ziekten

Brechje De Gier, Arjan Stroo, Chantal Reusken, Adolfo
Ibañez-Justicia, Marieta Braks

3.3.1

Westnijlvirus

Westnijlvirus (WNV) werd voor het eerst aangetroffen
in het bloed van een vrouw met lichte koorts in
de provincie West-Nijl in Oeganda in 1937. Het
virus behoort tot het geslacht van flavivirussen
en is nauw verwant aan een aantal virussen, die
bekende reizigersziekten veroorzaken zoals dengue
(knokkelkoorts), gele koortsvirus en Japanse encefalitis
virus, maar ook aan de in 2016 in Nederland voor
het eerst aangetroffen teken-encefalitisvirus en
Usutuvirus. In endemische gebieden circuleert WNV in
een enzoötische cyclus tussen vogels en steekmuggen,
voornamelijk Culex pipiens (Gewone Steekmug). De
mens, paarden en andere zoogdieren zijn zogenaamde
eindgastheren. Dat betekent dat zij wel geïnfecteerd
kunnen worden met het virus maar op hun beurt
het virus niet kunnen overdragen op muggen. Het
merendeel van de personen die met WNV geïnfecteerd
worden, wordt niet ziek. Ongeveer 20% van de mensen
die geïnfecteerd wordt, ontwikkelt een algemeen
ziektebeeld met hoge koorts, hoofdpijn, spierpijn
en algehele malaise. Naar schatting minder dan 1%
van de mensen met een WNV-infectie krijgt ernstige
neurologische klachten die vaker gezien worden bij
ouderen. De sterfte onder patiënten met neurologische
klachten zoals een hersenvliesontsteking of verlamming
is hoog (10-50%). Personen met een ernstig beloop
van WNV-infectie kunnen langdurig last houden van
extreme vermoeidheid en blijvende neurologische
klachten.
Staat van Zoönosen 2018

Het verspreidingsgebied van WNV in Europa is de
laatste decennia toegenomen, alsmede het aantal
humane infecties. In 2018 werd het virus voor het eerst
aangetroffen bij enkele vogels en paarden in Duitsland,
de tot nu toe meest noordelijke aanwezigheid van WNV
in Europa. Bovendien werd in 2018 in Europa een record
aantal humane gevallen van Westnijlkoorts gemeld
met 2083 bevestigde en vermoedelijke patiënten in
vergelijking met een totaal van 1832 gemelde gevallen
gedurende de voorgaande 7 jaren. De combinatie van
uitzonderlijk hoge temperaturen, hoge dichtheden
van Culex muggen en vogels hebben waarschijnlijk
bijgedragen tot de omvang van deze uitbraak12.
Tot op heden zijn er geen aanwijzingen dat er in
Nederland overdracht van WNV tussen muggen en
vogels heeft plaatsgevonden. Humane infectie met
WNV is meldingsplichtig. In Nederland zijn in 2018
slechts enkele WNV infecties gemeld, alle opgelopen
gedurende reizen naar endemisch gebied.

3.3.2 Usutuvirus

De afgelopen drie jaar zijn delen van de Nederlandse
vogelpopulatie, voornamelijk merels, hard getroffen
door de circulatie van een virus nauw verwant aan
WNV: Usutuvirus (USUV)13 . USUV heeft een levenscyclus
vergelijkbaar met die van WNV, met overlap in de
betrokken muggen- en vogelsoorten. In delen van
Europa waar WNV en USUV co-circuleren worden de
virussen overgedragen door dezelfde muggensoort,
Culex pipiens, die ook in Nederland verantwoordelijk is
voor USUV overdracht.
USUV is vernoemd naar de Great Usutu river in
Swaziland waar het in 1959 gevonden werd in een
| 71

Culex mug. Het virus dook voor het eerst op in
Europa in Italië in 1996 en sindsdien is het virus in
opmars met een huidig verspreidingsgebied van 13
landen (België, Duitsland, Frankrijk, Hongarije, Italië,
Kroatië, Nederland, Oostenrijk, Servië, Slovenië,
Spanje, Tsjechië en Zwitserland). Circulatie van het
virus wordt gekenmerkt door vogelsterfte met name
onder merels en Laplanduilen in dierentuinen. Net
zoals WNV is USUV een zoönotisch virus; het kan
via muggen van vogels naar mensen overgedragen
worden. Eerste indicaties uit studies in gebieden waar
beide virussen co-circuleren lijken erop te duiden
dat er meer mensen besmet worden met USUV dan
met WNV maar dat het nauwelijks tot een ernstig
ziektebeeld leidt. Er zijn wereldwijd slechts 22 klinische
gevallen van USUV-infecties bekend waarvan er voor
17 neurologische klachten gemeld zijn. Het ontwikkelen
van ernstige symptomen lijkt voornamelijk voor te
komen bij mensen met een verminderd werkend
immuunsysteem. In 2018 heeft in Nederland een studie
plaatsgevonden waarbij gekeken is naar aanwezigheid
van USUV in bloeddonaties van gezonde donoren in de
periode juli-september in drie provincies met actieve
USUV circulatie. USUV werd aangetroffen in zeven
van in totaal 12.040 geanalyseerde donaties (0.06%).
Antistoffen tegen het virus werden gevonden in 2%
van ruim 1000 donaties in september 201814. Hieruit
kwam voor het eerst bewijs naar voren dat mensen
in Nederland met USUV geïnfecteerd worden. Er zijn
vooralsnog geen ziektegevallen veroorzaakt door USUV
bekend.
Gezien de overeenkomsten tussen de levenscycli
van WNV en USUV kan de snelle, wijdverbreide
circulatie van USUV na introductie een voorbode
zijn van de mogelijke effecten van WNV introductie
in Nederland. Er worden daarom momenteel in een
OneHealth -context, voorbereidingen getroffen om
overdracht van het WNV in Nederland zo snel mogelijk
te ontdekken en passende maatregelen te treffen om
verdere verspreiding naar mensen te beperken, middels
publieksvoorlichting en gefocuste muggenbestrijding.
Helaas is de introductie van het WNV en USUV door
trekvogels niet te voorkomen.

3.

NHG-Behandelrichtlijn Tekenbeet en erythema migrans
(2017) https://www.nhg.org/themas/publicaties/
nhg-behandelrichtlijn-tekenbeet-en-erythema-migrans
4. Hoornstra, D., et al (2018) Borrelia miyamatoi disease in
an immunocompetent patient, Western Europe. Emerg
Infect Dis. 24(9): 1770-1772
5. Wielinga, P.R., et al (2008) Molecular epidemiology of
Cryptosporidium in humans and cattle in The
Netherlands. Int J Parasitol. 38(7): 809-817
6. Wit, M.A.S., et al (2001) Gastroenteritis in sentinel
general practices in the Netherlands. Emerg Inf Dis. 7:
82-91
7. Bruijnestein van Coppenraet, L.E., et al (2015)
Case-control comparison of bacterial and protozoan
microorganisms associated with gastroenteritis:
application of molecular detection. Clin Microbiol Infect.
21(6): 592.e9-19
8. Fournet, N., (2013) Simultaneous increase of
Cryptosporidium infections in the Netherlands, the
United Kingdom and Germany in the late summer
season, 2012. Euro Surveill. 10; 18(2)
9. Iglói, Z., et al (2018) Long-term sequelae of sporadic
cryptosporidiosis: a follow-up study. Eur J Clin Microbiol
Infect Dis. 37(7): 1377-1384
10. Nic Lochlainn, L.M., et al (2018) Risk factors for sporadic
cryptosporidiosis in the Netherlands: Analysis of a
three-year population based case-control study
coupled with genotyping, 2013-2016. J Infect Dis. 219(7):
1121-1129
11. Monge, S., et al (2019) Accounting for long-term
manifestations of Cryptosporidium spp infection in
burden of disease and cost of illness estimations, the
Netherlands (2013-2017). PLoS ONE 14(3): e0213752
12. Groen, T.A., et al (2017) Ecology of West Nile virus across
four European countries: empirical modeling of the
Culex pipens abundance dynamics as a function of
weather. Parasit Vectors 10(1): 524
13. Rijks, J.M., et al (2016) Widespread Usutu virus outbreak
in birds in the Netherlands. Euro Surveill. 21(45)
14. Zaaijer, H., et al (2019) Usutu virus infection in Dutch
blood donors. Transfusion 59(9): 2931-2937
15. De Gier, B, et al (2019) Staat van infectieziekten in
Nederland, 2018: 34-35

Uit Staat van Infectieziekten in Nederland, 201815
1.
2.

Dekker, M., et al. (2019) Emergence of tick-borne
encephalitis (TBE) in the Netherlands. Ticks Tick Borne
Dis. 10(1): 176-179
Sprong, H., et al (2018) Control of Lyme borreliosis and
other Ixodes ricinus-borne diseases. Parasit Vectors 11(1):
145

72 |

Staat van Zoönosen 2018

4
Preventie van
Zoönosen
4.1

Inleiding

Frits Vlaanderen, Kitty Maassen
Nederland is een dichtbevolkt land met een relatief
hoge dierdichtheid. Naast grote aantallen vee (zie tabel
2.1.4) worden er ook veel gezelschapsdieren gehouden,
variërend van honden en katten tot siervogels en
reptielen. Daarnaast zijn er in het wild levende dieren
en vectoren (met name teken) die zoönosen kunnen
overbrengen. Er zijn dan ook verschillende manieren
hoe mensen zoönosen kunnen oplopen en daarmee
ook verschillende manieren om blootstelling/infectie te
voorkomen.
Zowel op het niveau van de mens als het dier kunnen
maatregelen worden genomen om mensen te
beschermen tegen zoönosen vanuit allerlei bronnen
(Figuur 4.1.1). Op het niveau van de mens (blauwe laag
van de piramide) is vaccinatie (bijvoorbeeld tegen
rabiës) een preventieve maatregel om zoönosen bij
de mens te voorkomen, maar dit gebeurt nauwelijks
in Nederland. Meer voorkomend is bijvoorbeeld
Staat van Zoönosen 2018

Salmonella monitoring bij varkens mbv slofjes. Bron: Royal GD
vleesverhitting, wassen van handen en goede
keukenhygiëne ter voorkoming van voedseloverdraagbare zoönosen (gele laag van de piramide). Een
andere manier is vaccineren van dieren (rode laag van
de piramide), zoals in Nederland bijvoorbeeld gebeurt
tegen Salmonella bij leghennen (zie paragraaf 4.2.2).
Ook kunnen voedselproducten behandeld worden om
de infectiedruk te verlagen, zoals door invriezen van
vlees. Het voorkomen van blootstelling van dieren
| 73

Figuur 4.1.1 Verschillende niveaus waarop preventiemaatregelen genomen kunnen worden om infectie van
mensen te voorkomen met voorbeelden van mogelijke
maatregelen.
mens
blootstelling
mens
behandeling van
dier/dierlijk product
blootstelling
dier/dierlijk producten
Omgeving

Vaccinatie
Koken, hygiënemaatregelen, beschermende kleding
Vaccinatie, therapieën, invriezen vlees
Bedrijfshygiënemaatregelen, maatregelen bij slacht
Omgevingsmaatregelen
aan zoönoseverwekkers is, met name bij dieren in het
wild, vaak niet mogelijk of complex. Aan de andere
kant wordt in de veehouderij veel gedaan om te zorgen
dat dieren zo min mogelijk worden blootgesteld
aan zoönoseverwekkers. Dit gebeurd middels
hygiënemaatregelen en bijvoorbeeld door direct
contact van dieren met knaagdieren te minimaliseren
(lichtblauwe laag van de piramide). Daarnaast is het
zinvol om na te denken hoe, in de toekomst, ons
landschap zo kan worden ingericht dat mensen zo min
mogelijk worden blootgesteld aan zoönoseverwekkers
(groene laag van de piramide). Bij veranderingen van
de inrichting van veehouderijgebieden, inrichting
van natuurgebieden en inrichting van steden is het
aan te bevelen na te denken over de risico’s van
infectieziekten.
Voor dit hoofdstuk is gekozen om de focus te leggen op
de preventie van zoönosen via de dierlijke productie.
Dit productieproces is onder te verdelen in grofweg drie
verschillende fasen waarin zoönoseverwekkers mensen
kunnen besmetten. De primaire fase (boerderijfase),
de secundaire fase (transport-, slachterij- of
verwerkingsfase) en de tertiaire fase (de fase zoals
het product aan de consument wordt geleverd). In al
deze fasen kunnen voorzorgsmaatregelen genomen
worden om mensen te beschermen tegen zoönosen.
De aangrijpingspunten van deze maatregelen liggen
voor de primaire fase zowel op het niveau van het
74 |

voorkomen van blootstelling van dieren, als op de
behandeling van dieren, als op het niveau van het
beschermen van werknemers tegen direct contact van
besmette dieren. In de secundaire fase is het met name
van belang te voorkomen dat vlees besmet wordt of
zorgen dat het niet meer besmet is. In de tertiaire fase
is het van belang directe blootstelling van de mens te
voorkomen o.a. door goede keukenhygiëne.
Naast dat er een globaal beeld geschetst wordt
van verschillende preventieve maatregelen uit de
dierlijke productieketen, wordt er in dit hoofdstuk ook
ingegaan op de Nederlandse wetgeving op het gebied
van zoönosebestrijding in de vleesketen en op de
maatschappelijke kostenbatenanalyses van zoönosen.
Tot slot volgt een korte vooruitblik op nieuwe/
toekomstige trends.

4.2

Maatregelen om humane
besmetting te voorkomen

Joke van der Giessen, Olga Haenen, Mirjam Nielen, Tryntsje
Cuperus, Lenny Hogerwerf, Lourens Heres, Harry Rozendaal
Primaire fase
De belangrijkste maatregelen om dieren te
beschermen tegen ziekteverwekkers die zoönosen
kunnen veroorzaken, is te zorgen dat dieren er niet
mee in aanraking komen. Maatregelen om het risico
op infecties op boerenbedrijven te verminderen
zijn bijvoorbeeld hygiënemaatregelen (of te wel
biosecurity), het aankopen van dieren van een bedrijf
dat aangetoond vrij is van bepaalde ziektes en
vaccineren van dieren (bijvoorbeeld tegen Salmonella
bij pluimvee of tegen Q-koorts bij melkgeiten en
melkschapen, zie kader 4.2.1 en 4.2.2). Insleep van
ziekten kan bovendien worden voorkomen door zo
min mogelijk bezoekers toe te laten en ongedierte
te bestrijden. Het is verstandig om bij boerderijen,
bezoekers alleen via een hygiënesluis te laten betreden,
waar mensen hun handen wassen (of douchen) en
bedrijfskleding aantrekken.
Naast dat bezoekers zoönoseverwekkers kunnen
inslepen, kunnen ze ook zelf ziek worden van de
boerderijdieren. Dieren die jong, ziek of aan het werpen
zijn dienen bij voorkeur apart gezet te worden en
afgeschermd te worden van de bezoekers en andere
erfbetreders. Dit geldt vooral voor risicogroepen
(ouderen, zwangere vrouwen, kleine kinderen en
mensen met een verminderde weerstand). Aangezien
medewerkers die ziek zijn doorgaans een verminderde
weerstand hebben, dienen ook zij contact met dieren te
vermijden.
Staat van Zoönosen 2018

Naast dat men zoönosen op kan lopen op de boerderij
zelf, kan men ook in de omgeving (zoals bijvoorbeeld
via lucht, water of grond) van de boerderijen, een
zoönose oplopen. Zo kan Coxiella burnetii, de veroorzaker
van Q-koorts, zich via de lucht verspreiden. Van de
meeste zoönoseverwekkers is weinig bekend over
verspreiding door de lucht en de kans op overleving
onder verschillende omstandigheden. Er is weinig
informatie beschikbaar om veilige afstanden in te
schatten voor het oplopen van een zoönose, ook niet
per diersoort. Uit het ‘veehouderij en gezondheid
omwonenden onderzoek’ (VGO-onderzoek)1, 2, 3 is wel
gebleken dat bij omwonenden rond geitenhouderijen
meer longontstekingen worden gezien. De oorzaak van
deze longontstekingen is tot nu toe onbekend, dit wordt
momenteel onderzocht in VGO-3.
Kader 4.2.1 Vaccineren van schapen en geiten
tegen Q-koorts
De bacterie Coxiella burnetii is een oorzaak van
spontane abortus en doodgeboren nakomelingen
bij met name kleine herkauwers. Blootstelling
via de lucht kan bij de mens tot griepachtige
verschijnselen leiden, maar ook tot ernstigere
aandoeningen zoals longontsteking, leverontsteking
of hartklepontsteking. Meestal is de ziekte een
beroepsziekte, maar soms komen er uitbraken voor
in de algemene bevolking. In Nederland is een grote
Q-koorts uitbraak geweest van 2007-2010, waarbij
vele mensen buiten de agrarische sector besmet zijn
geraakt.
Er is een geregistreerd vaccin voor herkauwers
beschikbaar dat in Nederland gebruikt wordt vanaf
2009, in antwoord op deze uitbraak. De vaccinatie
is sinds 2010 een jaarlijkse verplichte vaccinatie
bij melkgevende kleine herkauwers en bij kleine
herkauwers op bedrijven waar publiek komt, zoals
kinderboerderijen. Het vaccin moet toegediend
worden voor de eerste dracht en vermindert de
kans op abortus en de uitscheiding van de bacterie
door geïnfecteerde dieren. Sinds de verplichte
jaarlijkse vaccinatie van kleine herkauwers is
Q-koorts niet meer vastgesteld als veroorzaker van
abortus bij schapen en geiten. Coxiella burnetii (de
Q-koortsbacterie) komt in Nederland ubiquitair
voor, de meldingen bij mensen is teruggekeerd naar
het lage niveau van voor de uitbraak.
Ook warmwater kweekvissen uit de aquacultuur
kunnen in zeldzame gevallen potentieel zoönotische
bacteriën bij zich dragen, asymptomatisch of met
visziekte, zoals de vispathogene Vibrio vulnificus bij
Staat van Zoönosen 2018

paling4,5. Via direct huidcontact vormen de vissen en
het continu rondgepompte kweekwater een risico
voor met name vistelers en visverwerkers indien zij
immuno-gecompromitteerd zijn.
Kader 4.2.2 Vaccineren van pluimvee tegen
Salmonella
De bacteriën Salmonella Enteritidis en Salmonella
Typhimurium zijn een oorzaak van maagdarminfecties bij de mens via de consumptie van rauwe
eieren of rauwe eierproducten, zoals bijvoorbeeld
zelfgemaakte mayonaise (zie paragraaf 2.18).
De eieren kunnen via de eierstokken van de hen
inwendig besmet raken, of via bevuiling van de
eierschaal, waarbij de hennen meestal volledig
asymptomatisch besmet zijn. Jonge kuikens kunnen
wel ziekteverschijnselen vertonen6.
Er zijn vaccins tegen Salmonella die ingezet kunnen
worden tijdens de opfokperiode. Vaccinatie kan oraal
via het drinkwater met levend verzwakte stammen
of via injectie met gedode stammen7. Vaccinaties
verminderen de kans op besmetting van een
koppel leghennen en verminderen de verspreiding.
Vanuit de EU wordt er subsidie verstrekt aan
pluimveehouders met gevaccineerde leghennen8.
Secundaire fase
In de slachtfase en de vleesverwerkende fase vindt op
veel manieren preventie plaats van de overdracht van
zoönoseverwekkers. Het personeel van een slachterij
draagt bedrijfskleding, mag niet eten, roken of drinken
tijdens de werkzaamheden en moet de handen wassen
bij het verlaten van de werkruimte. Dit dient allemaal
om te voorkomen dat zij zichzelf besmetten door
contact met het vlees, en daarna een gevaar kunnen
vormen voor de voedselveiligheid.
Het slachten van een dier gebeurt zodanig dat de kans
op besmetting van het vlees door vuile onderdelen van
het dier zoveel mogelijk wordt voorkomen. In de bouw
van een slachthuis is al rekening gehouden met het
creëren van aparte ruimten voor broeien en ontharen
ofwel onthuiden van karkassen (ook wel genoemd
vuile slachthal); het verwijderen van de ingewanden
en het keuren (schone slachthal); het voorbewerken
van de ingewanden voor consumptie (darmwasserij,
slachtbijproductenruimte). In de handelingen waarbij
in de slachtlijn nog besmette en schone delen van het
karkas tegelijk aanwezig zijn moeten alle handelingen
zo op elkaar afgestemd zijn dat contact tussen vuil
en schoon wordt voorkomen. Karkassen van dieren
die bij de keuring door de NVWA worden afgekeurd
| 75

of aangehouden voor nader onderzoek mogen niet in
contact komen met goedgekeurde karkassen.
Bij pluimvee wordt daarnaast de status met betrekking
tot Salmonella bepaald om de volgorde waarin
verschillende koppels worden geslacht vast te stellen
(logistiek slachten). Men begint met de koppels
waar geen Salmonella is vastgesteld. Als er Salmonella
Enteritidis of Salmonella Typhimurium is aangetoond
in het koppel moeten deze kippen als laatste geslacht
worden of alleen op speciale slachterijen en het vlees
van deze kippen mag alleen verhit op de Europese
markt worden gebracht.
Bij het slachten van wild is de situatie niet vergelijkbaar
met die van gehouden vee. Wild wordt in de natuur
geschoten, in het veld “ontweid” (de organen
verwijderd) en de eerste inspectie gekeurd door een
gekwalificeerde persoon (een jager die een extra
opleiding heeft genoten om een gezond dier te
onderscheiden van een ziek dier). Het karkas zonder
organen en kop wordt daarna verzonden naar een
wildslachterij waar na het onthuiden het vlees wordt
gekeurd onder verantwoordelijkheid van een dierenarts
van de NVWA. NVWA en jagersvereniging hebben veel
contact over het juist schieten (zodat de buikorganen
niet geraakt worden en het karkas bezoedelen), juist
ontweiden en snel koelen zodat de voedselveiligheid
niet in gevaar komt.
Tertiaire fase
Voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong zoals vlees,
vis, melk, eieren en afgeleide producten kunnen
zoönoseverwekkers bevatten. Ook groenten en fruit
kunnen besmet raken met ziektekiemen die van dieren
afkomstig zijn. Als groenten en fruit besproeid is met
water dat met dierlijke mest verontreinigd is, kunnen
ziektekiemen op het fruit terecht zijn gekomen.
Een andere veel voorkomende route van besmetting
vindt plaats in de keuken: via kruisbesmetting kunnen
ziektekiemen van het ene product op het andere
overgaan. Kruisbesmetting treedt op wanneer je een
besmet product bereidt of bewaart en ziekmakende
micro-organismen zoals virussen, bacteriën en
parasieten van dat product op een ander product
brengt, bijvoorbeeld via messen of snijplanken. Vooral
als bacteriën overgaan op producten die rauw gegeten
worden, neemt het risico op infectie toe.
Voedsel overdraagbare ziekten zijn veelal te voorkomen
door goede keukenhygiëne. Consumenten kunnen veel
infecties voorkomen door de volgende regels in acht te
nemen:

76 |

• bewaar voedsel bij de juiste temperatuur
• verhit voedsel door en door zodat het van buiten
én van binnen voldoende heet is, zodat aanwezige
ziektekiemen worden afgedood
• houd je aan de TGT-datum (te gebruiken tot)
• was handdoeken, theedoeken en vaatdoeken
regelmatig (vaatdoeken elke dag)
• was regelmatig de handen
• voorkom kruisbesmetting
• ontdooi ingevroren producten in de koelkast of
magnetron, nooit bij kamertemperatuur

4.3

Wet- en regelgeving

Mauro De Rosa, Eelco Franz, Lapo Mughini-Gras
Een omvangrijk pakket aan wet- en regelgeving
verplicht de overheid maar voornamelijk de private
sector (veehouder, levensmiddelenproducent) acties uit
te voeren ter preventie van verspreiding van zoönosen.
Deze regels zijn meestal het resultaat van internationale
afspraken. Zo is de lijst van de aangifte- en bestrijdingsplichtige dierziekten inclusief zoönosen vastgesteld op
basis van de OIE principes (zie tabel 2.2.1). Een dierziekte
komt op de lijst als deze zich snel kan uitbreiden,
ernstige schade kan veroorzaken bij een diersoort, niet
(volledig) voorkomen of bestreden kan worden met
normale bedrijfsmiddelen en een ernstig gevaar kan
zijn voor volksgezondheid. Op basis van het laatste
werd er een aantal jaren geleden bijvoorbeeld Q-koorts
toegevoegd aan de lijst.
Bij Salmonella bij pluimvee blijken de genomen
maatregelen effectief. Vanaf de jaren 90 werd steeds
meer duidelijk dat pluimveevlees en eieren relevante
bronnen voor salmonellose zijn. De besmetting van dit
vlees en eieren vindt voornamelijk plaats in de primaire
fase van het productieproces, d.w.z. bij het pluimvee
op de boerderij. Er volgden een aantal initiatieven
om het risico te verlagen zoals informatiecampagnes,
etiketteringseisen enzovoort. Ondanks dat de meeste
Salmonella spp. bij het pluimvee in het algemeen geen
ziektelast veroorzaken werden er per Europese wet
verplichte maatregelen opgelegd ten behoeve van de
bewaking en controle op Salmonella spp. die van belang
zijn voor de volksgezondheid. Hierdoor kan worden
voorkomen dat een besmetting zich kan verspreiden
naar opeenvolgende schakels in de productieketen.
De bewaking vindt plaats op koppelniveau en volgens
bepaalde monstername schema’s. Bijvoorbeeld, de
leghennenkoppels worden gedurende de legproductieperiode die circa 80 weken duurt eenmaal per 15
weken door de veehouder bemonsterd (2 paar
overschoentjes per stal) en onderzocht bij één van de
Staat van Zoönosen 2018

voor dit onderzoek erkende laboratoria. De laatste
monsters voor de slacht worden genomen door een
dierenarts. Naast dit monitoringsonderzoek vindt
jaarlijks nog een officiële controle plaats op het oudste
aanwezige koppel. De monsters worden onderzocht op
de aanwezigheid van S. Enteritidis en S. Typhimurium
(incl. monofasische variant). Wordt één van deze
serotypen aangetoond, dan meldt het officiële erkende
laboratorium dit aan de NVWA die vervolgens nog
een verificatie (ambtelijk) onderzoek kan uitvoeren.
Bij een bevestiging krijgt het koppel een zogenaamde
‘besmet status’. In dit geval volgt een gecontroleerde
afvoer van het pluimvee en pluimveeproducten (vlees,
eieren en mest), waarbij de producten een behandeling
ondergaan voordat ze in de handel worden gebracht.
Deze aanpak samen met verbeteringen in de hygiëne
van het voedselproductieproces hebben effect gehad
en de ziektelast van salmonellose bij de mensen is
afgelopen jaren sterk gereduceerd9.
Kader 4.3.1 Mycobacterium bovis
De overdracht van Mycobacterium bovis naar de mens
gebeurt vooral via de consumptie van rauwmelkse
producten. In de jaren ‘40 van de vorige eeuw waren
melkgerelateerde ziekten zoals rundertuberculose
wereldwijd verantwoordelijk voor ongeveer 25
procent van ziekten geassocieerd met besmet
voedsel en verontreinigd water 10. Ondanks een
relevant humaan gezondheidsrisico werden de
eerste initiatieven ter bewaking en bestrijding van
rundertuberculose geïnitieerd door de veterinaire
sector, omdat de ziekte destijds veel schade en
armoede veroorzaakte: veel runderen produceerden
weinig melk, gingen op jonge leeftijd dood en het
vlees was van een slechte kwaliteit. Vanaf 1999
is Nederland (door de OIE) M. bovis-vrij verklaard
terwijl andere (West)-Europese landen en grote
delen van de wereld nog steeds regelmatig met
M. bovis-uitbraken te maken hebben. Bovendien
wordt verreweg de meeste melk gepasteuriseerd
of verwerkt zodat M. bovis maar ook andere
pathogenen geïnactiveerd worden.
Voedselproducenten zoals de melkproducenten
moeten o.a. voldoen aan de Algemene Levensmiddelen
Verordening (ALV)11. In deze verordening worden een
aantal eisen opgesteld ter preventie. De producent
is verantwoordelijk om in alle stadia van productie,
verwerking en distributie van levensmiddelen die
onder zijn beheer of verantwoordelijkheid vallen
zodanige maatregelen in het kader van HACCP en goede
hygiënepraktijk te nemen dat een levensmiddel veilig
en geschikt is. Voor een aantal groepen levensmiddelen
Staat van Zoönosen 2018

zijn met de zogenaamde gesloten normen minimum
criteria vastgesteld. In de Microbiologische criteria
verordening12 staat bijvoorbeeld dat Salmonella afwezig
moet zijn in 25 g van een vleesbereiding.
Volgens de ALV moeten alle levensmiddelen traceerbaar
zijn en bij het vermoeden of constateren dat een
levensmiddel niet veilig of geschikt is geldt een
meldingsplicht en dient het levensmiddel uit de handel
te worden gehaald, zowel nationaal als internationaal13 .
Als er geen wettelijke limiet bestaat voor een bepaald
chemisch of microbiologisch gevaar, hanteert de
overheid (NVWA) Europese principes14, het voorzorgsen het proportionaliteitsbeginsel. Dit is in artikel 7 van
de ALV benoemd. Dit principe houdt in dat in specifieke
situaties voorlopige maatregelen voor risicobeheersing
kunnen worden vastgesteld om het, in de Europese
Unie gekozen, hoge niveau van gezondheids­
bescherming te waarborgen. Het voorzorgsprincipe
kan worden toegepast als na beoordeling van de
beschikbare informatie, mogelijk schadelijke gevolgen
voor de gezondheid zijn geconstateerd, maar er nog
wetenschappelijke onzekerheid heerst over de mate
van schadelijkheid. Het daarbij toepassen van het
proportionaliteitsbeginsel houdt in dat de NVWA
afweegt of de mogelijke gezondheidswinst voor de
consument in redelijke verhouding staat tot de schade
bij het levensmiddelenbedrijf.
Hoewel preventie van zoönosen stevig is verankerd
in de veterinaire alimentaire en veterinaire
non-alimentaire wet- en regelgeving en voedsel nog
nooit zo veilig is geweest, kunnen er toch altijd nieuwe
zoönoseverwekkers opduiken, ook in de voedselketen.
Zoönoseuitbraken resulteren vanuit de driehoek
mens-dier-omgeving. Deze is complex en dynamisch,
en onderhevig aan ‘drivers of change’ met nieuwe en
onzekere risico’s van dien (zie 4.5.1.).Hierbij zijn ook het
voorzorgs- en proportionaliteitsbeginsel van toepassing
(zie 4.3.1.). Risicoperceptie speelt hierbij ook een rol, en
niet alle risico’s kunnen worden gereduceerd tot nul.
De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) publiceerde
eind juni 2019 een belangrijk rapport: ‘Opkomende
voedselveiligheidsrisico’s15. Voedsel is nooit zo veilig
geweest als we naar het aantal uitbraken en de
verhoudingen kijken (veel meer mensen, veel meer
consumptie, veel meer risicogedrag enz.)15. Toch
wordt in het rapport geconstateerd dat de potentiele
risico’s niet afdoende worden gedekt en dat het
voorzorgsprincipe onvoldoende wordt toegepast. De
diverse organisaties en overheden zijn in overleg over
maatregelen om dit te verbeteren.

| 77

Kader 4.3.2
Verschillen tussen Campylobacter en Salmonella: impact of handelingsperspectief
Salmonella en Campylobacter zijn de meest voorkomende zoönotische darmpathogenen in Nederland 16 met pluimvee
als een belangrijkste gemeenschappelijke bron17, 18. De trend in incidentie is voor salmonellose al jaren dalend
terwijl die voor campylobacteriose stabiel hoog blijft. De prevalentie van Salmonella onder leghennen is laag dankzij
onder andere vrijwillige vaccinatie, een sterke focus op bedrijfshygiëne en een mix van officiële en zelfcontroles.
Ook de prevalentie van Campylobacter bij leghennen is laag maar dat komt vooral door de opbouw van immuniteit.
Bij vleeskuikens (broilers) is de prevalentie echter zeer hoog vooral door het ontbreken van immuniteit opbouw als
gevolg van de relatieve korte levensduur van de dieren. Recentelijk concludeerde EFSA dat de epidemiologische en
biologische verschillen tussen beide organismen resulteren in een grotere kans op introductie van Campylobacter bij
tekortkomingen in de biosecurity, dan van Salmonella19.
Salmonella is over het algemeen een robuust organisme dat een relatief lange tijd kan overleven buiten de gastheer,
in tegenstelling tot Campylobacter20. Het is hierdoor minder voor de hand liggend dat Campylobacter via lange
contaminatieroutes koppels besmet. Besmetting van koppels met Campylobacter gebeurt meestal door insleep vanuit
de omgeving of personeel, wat moeilijk te voorkomen is16. Campylobacter komt ook vaker voor bij wilde dieren (vogels)
dan Salmonella. De lage infectieuze dosis, de snellere verspreiding binnen een koppel, en de grote hoeveelheden die
worden uitgescheiden dragen bij aan het feit dat van Campylobacter moeilijker te controleren is op boerderijniveau.
Beide pathogenen verschillen aanzienlijk wat betreft hun epidemiologische en biologische karakteristieken. Dit
verklaart voor een deel waarom de controlemaatregelen die in de pluimveehouderij zijn genomen in beperkte
mate effectief zijn voor Campylobacter. Echter, gestructureerde studies waarbij longitudinaal het effect van
Salmonella controlemaatregelen op het voorkómen van Campylobacter wordt bekeken ontbreken en zouden moeten
plaatsvinden19.

4.4

Kostenbatenanalyse

Roan Pijnacker, Marieke Opsteegh, Anita Suijkerbuijk, Eelco
Over, Marcel van Asseldonk, Coen van Wagenberg, Joke van der
Giessen, Frits Franssen, Arno Swart, Eelco Franz, Saskia Rutjes

4.4.1 Ziektelast van via voedsel
overdraagbare ziekteverwekkers

Het RIVM onderzoekt elk jaar hoeveel mensen ziek
worden en overlijden door virussen, bacteriën of
parasieten die zij via voedsel kunnen oplopen21. Dit
betreft niet alleen zoönoseverwekkers, maar ook
andere voedseloverdraagbare pathogenen zoals
norovirus en hepatitis A virus. De resultaten geven
handvatten om meer zicht te krijgen op de ziektelast,
te prioriteren waar bestrijdingsmaatregelen moeten
worden ingezet om meeste gezondheidswinst te
halen en de effecten van bestrijdingsmaatregelen te
evalueren. Ook worden de ontwikkelingen door de jaren
heen duidelijk.
De ziektelast wordt uitgedrukt in Disability Adjusted
Life Year (DALY’s), een internationale maat voor het
aantal gezonde levensjaren dat verloren gaat aan ziekte
of vroegtijdig overlijden. Dit is opgebouwd uit het
aantal verloren jaren door eerdere sterfte en aantal
verloren gezonde jaren als gevolg van de ziekte. De
ernst van de ziekte wordt bepaald door hier een gewicht
78 |

aan te geven. In 2018 werd het aantal DALY’s als gevolg
van 14 voedsel gerelateerde ziekteverwekkers hetzelfde
geschat als in 2017 (11.000 DALY’s, Figuur 4.4.1)21. De
totale kosten van deze ziektelast worden geschat op
426 miljoen euro, en zijn daarmee hoger dan in 2017
(397 miljoen)22. Deze costs of illness zijn de directe
medische kosten, maar ook de kosten voor de patiënt
en/of zijn familie, zoals reiskosten, en de kosten binnen
andere sectoren, bijvoorbeeld door werkverzuim. De
verschillen in DALY’s en kosten zijn vooral een gevolg
van schommelingen in het aantal infecties van de
onderzochte ziekteverwekkers.

4.4.2 Maatschappelijke kosten-batenanalyse
voor toxoplasmose

Een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA)
is een belangrijk hulpmiddel bij de besluitvorming
over beleidsmaatregelen. Het biedt een overzicht
van de voor- en nadelen van een maatregel voor de
maatschappij. Door zoveel mogelijk effecten in euro’s
uit te drukken worden deze onderling vergelijkbaar.
Ook de verdeling van de effecten over de verschillende
domeinen of belanghebbenden wordt in beeld
gebracht. Deze verdeling is belangrijk bij de preventie
van zoönosen omdat de gezondheidswinst (door
afname van ziektelast bij de mens) vaak juist komt
door het nemen van maatregelen bij de dieren of de
verwerking van producten van dierlijke oorsprong. Zo
wordt duidelijk welke kosten gezondheidsbescherming
Staat van Zoönosen 2018

Figuur 4.4.1 Gemiddeld aantal DALY per jaar voor voedselgerelateerde ziekteverwekkers in 2018, uitgesplitst in jaren
geleefd in verminderde gezondheid (YLD-years lived in disability) door acute infectie of restverschijnselen (sequelae) en
verloren levensjaren (YLL-years of life lost).

(voedselveiligheid) of preventie (vaccinatie) met zich
mee brengt, wie de kosten draagt en waar de winst
ligt. Voor de preventie van zoönosen is dit in de meeste
gevallen niet in hetzelfde domein.
In 2019 is voor het eerst een MKBA afgerond voor
preventie van een zoönose (toxoplasmose) door het
nemen van maatregelen in de primaire of secundaire
fase23, 24.De preventie van toxoplasmose is op dit
moment gebaseerd op voorlichting aan zwangere
vrouwen en andere specifieke risicogroepen. Mogelijk
aanvullende preventiemaatregelen werden eerst
op een kwalitatieve manier beoordeeld in een
beleidsadvies25, 26. Voor de hierop volgende MKBA
was aanvankelijk het plan om drie maatregelen te
analyseren: het invriezen van risicoproducten, het
verhogen van de biosecurity op varkensbedrijven en
het vaccineren van katten. Uiteindelijk is vaccinatie
van katten niet meegenomen omdat uit wiskundige
modellering bleek dat een onrealistisch hoge
vaccinatiegraad nodig is om voldoende effect te
bereiken27 en daarmee de baten nooit tegen de kosten
zouden kunnen opwegen.
Voor de MKBA toxoplasmose is gebruik gemaakt van
primaire data en modellen (Figuur 4.4.2):
• Ziektelastschattingen in DALYs en
cost-of-illness (COI) (zie paragraaf 4.4.1)22: In
de jaarlijkse vergelijking van de ziektelast van 14
voedsel­overdraagbare pathogenen staat de ziektelast
door congenitale en oculaire toxoplasmose in
Nederland samen met norovirus op de tweede of
derde plaats na Campylobacter. Daarnaast zijn de
kosten van toxoplasmose in kaart gebracht: medische
kosten, productiviteitsverliezen, kosten voor speciaal
Staat van Zoönosen 2018

onderwijs en kosten voor de patiënten zelf (zoals voor
zelfzorgmedicijnen).
• Bronattributie: Het aandeel van de infecties door
vlees t.o.v. infecties door andere routes is door
experts geschat op 50%28. Vervolgens volgt attributie
aan verschillende diersoorten of vleesproducten
met behulp van kwantitatieve microbiologische
risico­beoordeling (QMRA)29.
• Effectiviteit van maatregelen op basis van
epidemiologische data, aannames of modellering:
Voor het invriezen van vlees is aangenomen dat dit
wordt ingevoerd op een manier die alle Toxoplasma
doodt. De effectiviteit van het verhogen van de
biosecurity op varkensbedrijven is onbekend en om
die reden zijn verschillende scenario’s meegenomen.
• Effecten op de prijs en consumptie van
vleesproducten: De meeste consumenten blijken een
voorkeur te hebben voor vlees dat niet ingevroren
is geweest. Hoewel invriezen veiliger vlees oplevert,
zijn consumenten niet bereid hiervoor de extra
kosten te betalen30. Dit leidt tot een afname van
het consumentensurplus, d.w.z. het verschil tussen
de prijs die consument bereid is te betalen en de
werkelijke prijs. In het model is aangenomen dat de
maatregelen op Europees niveau worden ingevoerd,
dus er is geen rekening gehouden met verschuivingen
in de internationale handel.
• Allerlei gegevens over consumptie van risicovolle
vleesproducten, aantallen dieren of bedrijven, kosten
van maatregelen (bijv. invriezen per kg vlees of testen
van varkens) zijn verzameld.
De resultaten van dit onderzoek voor toxoplasmose
laten zien dat het verhogen van biosecurity op
varkensbedrijven meer kosten dan baten oplevert voor
| 79

Figuur 4.4.2 Overzicht van de maatschappelijke
kosten-batenanalyse voor toxoplasmose.

Ziektelast (DALY)
& kosten van
ziekte (COI)

Kwantitatieve
microbiologische
risicobeoordeling
(QMRA)

Kosten
interventies
invriezen vlees /
biosecurity
varkens

Consumenten
voorkeuren
d.m.v. discrete
keuze
experimenten

Nieuw evenwicht
prijs en
hoeveelheid

Netto baten
=
Vermeden DALY (in €)
Vermeden COI
• consumentensurplus
• producentensurplus
• overheid

de maatschappij24. De biosecurity op varkensbedrijven
in Nederland is al hoog en slechts 12% van de humane
toxoplasma infecties via vlees wordt aan varkensvlees
toegeschreven. Daarentegen wordt voorspeld dat
het invriezen van rauw rundvlees gebruikt voor de
productie van filet americain leidt tot baten voor de
maatschappij. Hierbij is er rekening mee gehouden
dat de helft van alle te consumeren filet americain
voorafgaand aan de aanschaf door de consument
al ingevroren is geweest. Voordat invriezen van alle
filet americain geïmplementeerd kan worden is het
van belang ook het effect van invriezen op andere
voedseloverdraagbare pathogenen te onderzoeken (zie
kader 4.4.1). Een wettelijke verplichting is alleen zinnig
wanneer het op Europees niveau geregeld kan worden.
Vanuit de WUR is de economische effectiviteit van
het verhogen van biosecurity op varkensbedrijven
80 |

ter preventie van toxoplasmose benaderd met een
break-even analyse33 . In een break-even analyse wordt
het punt uitgerekend waarbij de kosten gelijk zijn aan
de baten. In de WUR berekeningen is bepaald wat
de maximale kosten mogen zijn van een surveillance
programma dat bestaat uit monitoring van Toxoplasma
op vleesvarkensbedrijven door serologisch testen van
de varkens bij de slacht en het invoeren van preventieve
maatregelen (bijv. knaagdierbestrijding, afdekken
van voer en castratie van katten) op de hoog-risico
vleesvarkensbedrijven. Op het break-even punt zijn
de interventiekosten op deze varkensbedrijven plus
de kosten van de serologische monitoring gelijk
aan de gezondheidswinst bij de mens in vermeden
ziektekosten en ziektelast. Verschillende scenario’s
Kader 4.4.1. Effectiviteit van invriezen op
pathogenen
De effectiviteit van invriezen om parasieten te
doden is afhankelijk van de tijdsduur van invriezen
en de vriestemperatuur. Daarnaast speelt het
stadium van de parasiet een rol. In het algemeen
kunnen parasieten in vlees of vis geïnactiveerd
worden door diepvriezen bij -21 °C gedurende
1 – 7 dagen, waarbij er grote verschillen zijn tussen
parasietensoorten. Alleen industrieel invriezen is
betrouwbaar genoeg om parasietenstadia in vlees
of vis te doden, en soms zijn er twee vriesbehandelingen nodig, bijvoorbeeld voor larvale stadia van
platwormsoorten zoals Clonorchis of Opisthorchis,
of de haringworm (Anisakis) in vis. Ook het larvale
stadium (cysticercus) van de lintworm Taenia saginata
is zeer resistent tegen invriezen: behandeling bij
-5°C tot -25°C gedurende 10-15 dagen is nodig
om rundvlees veilig te maken voor consumptie.
Toxoplasma weefselcysten in vlees worden al volledig
geïnactiveerd bij -7 °C en -13 °C gedurende 2 – 4
dagen. Een uitgebreid literatuuroverzicht wordt
gegeven in Franssen et al., 201931.
In tegenstelling tot wat velen denken doodt vriezen
bacteriën en virussen slechts zeer minimaal.
Omdat invriezen de bacteriën wel inactiveert
voorkomt het uitgroei van bacteriën (bederfflora
en pathogenen). Het invriezen van voedsel zal
weinig effect hebben op de virusconcentratie en
het bijbehorende risico. Er zijn regelmatig uitbraken
beschreven geassocieerd met ingevroren vlees32.
Het is dus belangrijk om goede hygiënemaatregelen
te hanteren bij het gebruik van ingevroren vlees of
vis; verhitten is de enige manier voor de consument
om bacteriële en virale pathogenen in voedsel af te
doden.

Staat van Zoönosen 2018

voor effectiviteit van de preventiemaatregelen en
sensitiviteit en specificiteit van de serologische
monitoring zijn geanalyseerd. Afhankelijk van het
scenario kan naar schatting maximaal €453 tot €8292
per jaar per hoog-risico vleesvarkensbedrijf worden
uitgegeven aan de preventiemaatregelen. Wanneer
ook de gezondheidswinst voor consumenten in
het buitenland (vleesexport) wordt meegenomen,
kan ongeveer 4x meer worden uitgegeven aan de
preventiemaatregelen.
Kader 4.4.2 Campylobacter op pluimveevlees
Een ander voorbeeld van preventie van voedseloverdraagbare zoönosen is de recente implementatie
van het Europees proceshygiënecriterium (PHC) voor
Campylobacter op pluimveevlees. In Nederland is het
voortraject naar deze implementatie vormgegeven
in samenwerking met VWS, NEPLUVI, NVWA, de
Faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit
Utrecht en het RIVM. De start van het traject
bestond uit het 1e en 2e convenant tussen VWS
en de pluimveeslachterijen waarin een vrijwillige
monitoring van pluimveekoppels in de slachthuizen
gestalte heeft gekregen34 (zie paragraaf 2.10.2.1).
Na afloop van het 2e convenant is een economische
kosten-baten analyse uitgevoerd35. Hierbij is de
effectiviteit van een interventie (modelmatig
berekende verminderde maatschappelijke kosten
van ziekte) afgezet tegen de kosten voor de
industrie (implementatie van een interventie). Het
eindresultaat van de uitvoerige berekening was dat
de kosteneffectiviteit negatief was – interventies
leveren netto dus geld op. Merk op dat de
beschouwde interventies hoofdzakelijk hypothetisch
of experimenteel waren, er is momenteel nog geen
effectieve en efficiënte interventie bekend om
Campylobacter niveaus op de eindproducten terug te
dringen.
Na afloop van het 2e convenant heeft de
sector de monitoring voortgezet, en sinds
2018 is een Europees wettelijk PHC van kracht.
Het achterliggende idee is dat de monitoring
inzicht geeft in de lange-termijn prestaties van
de slachthuizen wat betreft beheersing van
Campylobacter niveaus op de eindproducten.
Bij herhaalde overschrijding van het PHC zal in
samenwerking met de NVWA een verbetertraject
worden opgesteld. Het is de hoop dat dit PHC
op termijn zal leiden tot innovatie en verbeterde
hygiëne in de slachtlijn, en uiteindelijk tot
verminderde humane ziektelast.

Staat van Zoönosen 2018

4.5

Toekomst

Eelco Franz, Joke van der Giessen, Olga Haenen, Arjan Borghuis,
Ronald Petie, Clazien de Vos, Mirjam Boonstra, Patricia de Cocq

4.5.1

Drivers of change

Het opkomen van (zoönotische) infectieziekten is een
complex proces dat gedreven wordt door een reeks
externe factoren (drivers). Deze drivers bieden condities
waardoor bepaalde pathogenen zich beter kunnen
aanpassen, vestigen, en verspreiden. Veranderende
eetgewoonten (rauw voedsel), bevolkingsgroei en
-bewegingen (ouderen-Listeria; reizen), wereldwijde
handel in levensmiddelen (import uit de hele
wereld), veranderingen in voedsel­productiesystemen
(intensiever/extensiever, aquacultuur), en klimaatverandering (stress op het landbouwsysteem) zijn enkele
van de belangrijkste factoren die de opkomst of
heropleving van voedsel-overdraagbare pathogenen
beïnvloeden. Inzicht in deze drivers genereert kennis
om adequate bestrijdingsprogramma’s te ontwikkelen.
Bovendien kan door het monitoren van bekende drivers
vroegtijdig geanticipeerd worden op het opkomen van
ziekten. Echter, het kwantificeren van drivers is zeer
lastig en behoeft sterke methodologische ontwikkeling.

4.5.2 Circulaire landbouw en zoönosen

Circulaire of kringlooplandbouw is gebaseerd op het
principe dat biomassa zo efficiënt mogelijk gebruikt
moet worden. De restproducten van de ene sector zijn
de grondstoffen voor de andere sector in de landbouw.
Voor de veehouderij betekent dit dat dieren hun
voedsel krijgen vanuit restproducten uit de akkerbouw,
die ongeschikt zijn voor humane consumptie, of
reststromen vanuit de humane voedselketen. Mest
afkomstig uit de veehouderij wordt hergebruikt in
de landbouw. Hoewel er al veel reststromen worden
gebruikt in de dierlijke sector, zoals bierbostel uit
de bierproductie, aardappelstoomschillen van de
patatindustrie., sojaschroot, betekent dit een transitie
van de veehouderij in een richting waarbij het telen
en voeren van plantaardige producten, die ook voor
menselijke consumptie geschikt zijn geen onderdeel
uitmaken van circulaire landbouw. De FAO voorspelt
een huidige verdubbeling van de vleesconsumptie
wereldwijd in 2050 en met een toenemende
wereldbevolking van circa 10 miljard mensen in 2050
betekent dit een toenemende vraag naar vlees, vis,
melk en eieren36. Ondanks een verwachte afname
van de consumptie van dierlijke eiwitten in westerse
landen, zal dit ook betekenen dat alternatieve dierlijke
eiwitproductiesystemen ontwikkeld zullen moeten
worden om aan de globale behoefte te kunnen voldoen.
Vis- en insectenteelt zijn hier voorbeelden van, die zich
ook lenen voor hergebruik van reststromen.
| 81

Gebruik van rest- of bijproducten heeft echter wel
risico’s voor dier- en volksgezondheid. Ziektekiemen
kunnen hierdoor in de veehouderij worden
geïntroduceerd. Dit is geen nieuw probleem, want
in 1986 is er een verbod gekomen op het voeren
van keukenafval omdat dit de aanleiding was voor
een uitbraak van Afrikaanse varkenspest in Europa.
Het verbod op swillvoedering (het voederen van
keukenafval) was daarom een preventieve maatregel
om de insleep van dierziekten en zoönosen te
voorkomen. Voor de circulaire landbouw zal daarom de
veiligheid van deze rest- en bijstromen belangrijk zijn.

4.5.3 Insectenteelt

Insectenkweek ontwikkelt zich explosief snel
in West-Europa. Insectenmeel dient als nieuwe
eiwitbron in diervoeder, bijvoorbeeld voor
aquacultuur, levende vliegenlarven als eiwitbron voor
gezelschapsdieren en leghennen, en meelwormen,
krekels en sprinkhanen als eiwitbron voor menselijke
consumptie. Daarnaast wordt verwacht dat vóór 2021
insectenmeel in de EU ook in pluimveevoer gebruikt
mag worden. Insecten eten substraat, gemaakt uit
diverse reststromen uit de landbouw. Het gebruik
van bepaalde dierlijke reststromen is gezien de
TSE-wetgeving echter niet toegestaan in de EU. De
Raad voor Dierenaangelegenheden constateerde in
een verkennend rapport over de insectenkweeksector
gebrek aan kennis over gezondheidsrisico’s voor insect
en mens (werknemer en consument) en adviseerde
deze te onderzoeken37.
Vanuit het lectoraat INVIS (Insecten en Vis, gezond,
duurzaam en veilig) van de HAS Hogeschool werd
een pilot-studie gedaan naar de bacteriepopulatie
gedurende de productiecirkel van twee krekelsoorten
en moriowormen (meelwormen), in samenwerking met
het visziektelab en epidemiologen van WBVR. Diverse
soorten bacteriën, voornamelijk commensalen van
mens en dier, enkele insect-pathogene bacteriën en de
potentieel zoönotische bacterie Klebsiella pneumoniae
werden gevonden in moriowormen. Een andere
potentiele zoönoseverwekker Staphylococcus sciuri
werd in alle drie de insectensoorten gevonden, en in
substraat van de bandkrekel.
In conclusie werden in deze pilot potentieel zoönotische
bacteriën gekweekt uit kweekinsecten, die als drager
kunnen fungeren. Bij een adequate hygiëne op het
insectenkweekbedrijf hoeft dat geen probleem voor
de werknemers te zijn. Echter, hoe verschillend zijn
insectenbedrijven daarin en wat gebeurt met deze
bacteriën verderop in de diervoeder- en voedselketen?
De microflora in relatie tot voedselzoönosen krijgt
al aandacht38, contactzoönosen nog niet. Aangezien
82 |

het RDA rapport uit 201837 aanraadde, dat elk
insectenbedrijf op microbiële flora en risico’s getest
zou moeten worden op verschillende momenten in
de productiecyclus, is er nog veel te onderzoeken in
deze nieuwe dierhouderijsector. Dit vraagt om (inter)
nationale projecten, zodat microbiële risico’s van
insectenkweek voor mens en dier in beeld komen.

Referenties
IJzermans, C. J., et al. (2018). Veehouderij en gezondheid
omwonenden III: Longontsteking in de nabijheid van
geiten-en pluimveehouderijen; actualisering van
gegevens uit huisartspraktijken 2014-2016. Nivel.
2. Maassen, K., et al. (2016). Veehouderij en gezondheid
omwonenden. RIVM rapport 2016-0058
3. Hagenaars, T., et al. (2017). Veehouderij en gezondheid
omwonenden (aanvullende studies): Analyse van
gezondheidseffecten, risicofactoren en uitstoot van
bio-aerosolen. RIVM rapport 2017-0062.
4. Dijkstra, A., et al. (2009). Fasciitis necroticans ten
gevolge van een Vibrio vulnificus infectie in een palingkwekerij. Ned. Tijdschr. Geneeskd. 153: B157.
5. Haenen, O.L.M., et al. (2013). Bacterial infections from
aquatic species: Potential for and prevention of contact
zoonoses. Rev. sci. tech.Off.int Epiz. 32 (2): 497-507.
6. https://www.gddiergezondheid.nl/diergezondheid/
dierziekten/salmonellose
7. Desin, T.S., et al. (2013) Salmonella vaccines in poultry:
past, present and future. Expert Rev Vaccines 12:87-96
8. Subsidie vaccinatie Salmonella 2019 https://www.rvo.nl/
subsidies-regelingen/subsidie-vaccinatie-salmonella
9. van Pelt, W. et al. (2017) Trends in Salmonella in
Nederland in 2016. Bij de mens, landbouwhuisdieren en
in voedsel. Infectieziekte Bulletin (IB), 14-09-2017
10. OIE. Revue scientifique et technique (International
Office of Epizootics), 1997,16 (2), 441-451
11. Verordening (EU) 178/2002 (ook wel de General Food
Law genoemd)
12. Verordening (EG) 2073/2005
13. Rapid Alert System for Food and Feed (RASFF)
14. https://ec.europa.eu/food/safety/general_food_law/
principles_en
15. Onderzoeksraad voor Veiligheid, Opkomende
voedselveiligheidsrisico’s. (2019), OvV.
16. Uiterwijk, M., et al. (2018). Staat van zoönosen 2017.
RIVM rapport 2018-0112
17. Mughini Gras, L. et al. (2012). Risk Factors for
Campylobacteriosis of Chicken, Ruminant, and
Environmental Origin: A Combined Case-Control and
Source Attribution Analysis. PlOS ONE 7(8)e42599
1.

Staat van Zoönosen 2018

18. Mughini-Gras, L. et al. (2014). Tracing the sources of
human salmonellosis: a multi-model comparison of
phenotyping and genotyping methods. Infection,
Genetics and Evolution 28: 251–260
19. EFSA Panel on Biological Hazards (2019). Scientific
Opinion on the Salmonella control in poultry flocks and
its public health impact. EFSA Journal 2019;17(2):5596,
155pp.https://doi.org/10.2903/j.efsa.2019.5596
20. Franz, E. and van Bruggen, A. H. C. (2008). Ecology of E.
coli O157:H7 and Salmonella enterica in the primary
vegetable production chain. Critical Reviews in
Microbiology 34:143-161.
21. Pijnacker, R., et al. (2019) Disease burden of food-related pathogens in the Netherlands, 2018, RIVM Letter
report 2019-0086
22. Mangen, M. J., et al. (2017). Disease burden of food-related pathogens in the Netherlands, 2016. RIVM Letter
report 2018-0037
23. Suijkerbuijk, A. W. M. et al. (2018). The design of a
Social Cost-Benefit Analysis of preventive interventions for toxoplasmosis: An example of the One
Health approach. Zoonoses Public Health 65(1):
185-194.
24. Suijkerbuijk, A. W. M. et al. (2019). A social cost-benefit analysis of two One Health interventions to
prevent toxoplasmosis. PLOS ONE 14(5): e0216615.
25. Opsteegh, M. et al. (2011). Beleidsadvies met
betrekking tot de bestrijding van toxoplasmose in
Nederland. RIVM briefrapport 330061001/2011
26. Opsteegh, M. et al. (2015). Intervention strategies to
reduce human Toxoplasma gondii disease burden. Clin
Infect Dis 60(1): 101-107.
27. Bonacic,B. et al. Prospects of toxoplasmosis control
by cat vaccination. Submitted Epidemics
28. Havelaar, A. H. et al. (2008). Attribution of
foodborne pathogens using structured expert
elicitation. Foodborne Pathog Dis 5(5): 649-659.
29. Opsteegh, M. et al. (2011). A quantitative microbial
risk assessment for meatborne Toxoplasma gondii
infection in The Netherlands. International Journal
of Food Microbiology 150(2-3): 103-114.
30. Lambooij, M. S. et al. (2019). Consumers’
preferences for freezing of meat to prevent
toxoplasmosis- A stated preference approach. Meat
Sci 149: 1-8.
31. Franssen F.F.J. et al. (2019) Efficacy of decontamination treatments on transmission stages of parasites
in food of animal origin. Trends in Food Science &
Technology 83: 114–128. https://doi.org/10.1016/j.
tifs.2018.11.009)
32. CDC 2013. https://www.cdc.gov/ecoli/2013/
O121-03-13/index.html

Staat van Zoönosen 2018

33. van Asseldonk, M., et al. (2017). Break-even analysis
of costs for controlling Toxoplasma gondii infections in
slaughter pigs via a serological surveillance program
in the Netherlands. Preventive Veterinary Medicine
138: 139-146.
34. NEPLUVI, Eindrapportage Campylobacter 2018-2013,
1e en 2e convenant https://www.nepluvi.nl/
page/244/eindrapportage-campylobacter-2018-2013-2e-1e-convenant.html
35. Swart, A.N. et al. (2013). Microbiological criteria as a
decision tool for controlling Campylobacter in the
broiler meat chain. RIVM Briefrapport
330331008/2013
36. Alexandratos, N. and Bruinsma, J. (red) (2012). World
agriculture towards 2030/2050. The 2012 revision.
FAO report http://www.fao.org/3/a-ap106e.pdf
37. Raad voor Dierenaangelegenheden (2018) RDA
Zienswijze ‘De ontpopping van de insectensector’
https://www.rda.nl/publicaties/
zienswijzen/2018/06/04/rda-zienswijze-de-ontpopping-van-de-insectensector-%E2%80%93-ongewervelden-als-productiedier
38. De Smet, J. et al. (2018). Microbial community
dynamics during rearing of black soldier fly larvae
(Hermetia illucens) and impact on exploitation
potential. Appl. Environ. Microbiol. 84, 9:1-17.
e02722-17.

| 83

84 |

Staat van Zoönosen 2018

5
Gebruikte
afkortingen
ALV
AMC
AVG
Awb
BIP

BoNT
BSE
CBS
CgMLST
COI
DALY

Algemene Levensmiddelen Verordening
Academisch Medisch Centrum
Algemene verordening gegevensbescherming
Algemene wet bestuursrecht
Buitengrens Inspectie Post
https://www.nvwa.nl/onderwerpen/
import-van-dieren-en-productenvan-dierlijke-oorsprong/erkende-­
buitengrens-inspectie-post-bip
Botulinum neurotoxines
Bovine spongiforme encefalopathie
Centraal Bureau voor de Statistiek
http://www.cbs.nl
core-genome multi-locus sequence
typing
Cost of Illness, zie voor verdere uitleg
https://www.volksgezondheidenzorg.
info/cost-of-illness
Disability Adjusted Life Years zie voor
verdere uitleg https://www.volksgezondheidenzorg.info/definitie-en-­methodeziektelastberekening

Staat van Zoönosen 2018

DOBV
DWHC
EBLV
ECDC
EFSA
ELISA
Erasmus MC
ESBL
EU
FAO
FD

Dobrava-Belgradevirus
Dutch Wildlife Health Centre
http://www.dwhc.nl
European bat lyssavirus
European Centre for Disease prevention
and Control http://ecdc.europa.eu/en/
Pages/home.aspx
European Food Safety Authority
http://www.efsa.europa.eu
Enzyme Linked Immuno Sorbent Assay,
test voor aantonen antilichamen
(serologie) of antigeen
Erasmus Medisch Centrum Rotterdam
http://www.erasmusmc.nl
Extended Spectrum Bèta Lactamase,
bepaalde vorm van antibioticum
resistentie
Europese Unie https://europa.eu/
european-union/index_nl
Food and Agriculture Organisation
Faculteit Diergeneeskunde, Utrecht
http://www.uu.nl/organisatie/
faculteit-diergeneeskunde
| 85

GD
GGD
Gwwd
HACCP
HKRS
HPAI
HPS
HUS
ICTV
IFT
IGJ
KI
LPAI
LUMC
MALDI-TOF

MARAN

MC
MKBA
MML

NCvB
NEPLUVI
NHG

Gezondheidsdienst voor Dieren in
Deventer
http://www.gddiergezondheid.nl
Gemeentelijke Gezondheidsdienst
http://www.ggd.nl/
Gezondheids- en Welzijns Wet voor
Dieren http://wetten.overheid.nl/
BWBR0005662/2015-01-01
Hazard Analysis and Critical Control
Points, een risico-inventarisatie voor
voedingsmiddelen
Hemorragische koorts met renaal
syndroom
Hoog Pathogene Aviaire Influenza
Orthohantavirus (cardio) pulmonaal
syndroom
Hemolytisch Uremisch Syndroom
nternational Committee on Taxonomy of
Viruses
immunofluorescentietest
Inspectie voor de Gezondheidszorg en
Jeugd https://www.igj.nl/
Kunstmatige inseminatie
Laag Pathogene Aviaire Influenza
Leids Universitair Medisch Centrum
https://www.lumc.nl/
Matrix Assisted Laser Desorption/
Ionisation Time-Of-Flight analyzer;
test ter identificatie van o.a. micro-­
organismen
Monitoring of Antimicrobial Resistance
and Antibiotic usage in Animals in the
Netherlands http://www.wur.nl/nl/­Expertises-Dienstverlening/Onderzoeksinstituten/
Bioveterinary-Research/Publicaties/
MARAN-Rapporten.htm
Medisch centrum
Maatschappelijke kosten-batenanalyse
Medisch Microbiologisch Laboratorium
http://www.geldersevallei.nl/
afdelingen/64/medisch-micro­biologischlaboratorium
Nederlands Centrum voor Beroeps­
ziekten http://www.beroepsziekten.nl/
ncvb
Nederlandse vereniging Pluimvee­
verwerkende Industrie
http://www.nepluvi.nl/
Nederlands huisartsen genoodschap

NRBM

NRL

NRL-P
NVWA
OIE
Osiris

OvV
PCR
PEP
PHC
PrEP
PUUV
QMRA
RDA
RIVM
RIVM-CIb

SEOV
STEC
TBE
TGT
TSE
TULV
UBN
UMC
USUV
vCJD

86 |

Nationaal Referentielaboratorium
Bacteriële Meningitis, onderdeel van
AMC https://www.amc.nl/web/
specialismen/medische-microbiologie/
medische-microbiologie/het-nederlands-referentielaboratorium-­
voor-bacteriele-meningitis.htm
Nationaal Referentie Laboratorium
Leptospirose, onderdeel van AMC/KIT
https://www.kit.nl/biomedical-research/
leptospirosis-reference-centre/
Nationaal Referentie Laboratorium
Parasieten, onderdeel van het RIVM
Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit
https://www.nvwa.nl/
World Organisation for Animal Health,
voorheen Office International des
Epizooties http://www.oie.int/
Online Systeem voor Infectieziekten
Registratie binnen ISIS , http://www.
rivm.nl/Onderwerpen/S/Surveillance_
van_infectieziekten/Meldingsplichtige_
infectieziekten
Onderzoeksraad voor veiligheid
Polymerase Chain Reaction, test voor het
aantonen van genetisch materiaal
http://www.microbiologie.info/pcr.html
Post-expositieprofylaxe
Privaat proces-hygiënecriterium
Pre-expositieprofylaxe
Puumala-virus
Qwantitatieve microbiologische risico­
beoordeling
Raad voor dierenaangelegenheden
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu
Centrum Infectieziekten bestrijding,
onderdeel van RIVM http://www.rivm.nl/
RIVM/Organisatie/Centra/Centrum_
Infectieziektebestrijding
Seoulvirus
Shiga toxine-producerende Escherichia
coli
Tick-borne encephalitis, teken-encefalitis
Te gebruiken tot
transmissible spongiform encephalopathies
Tulavirus
Uniek Bedrijfsnummer http://www.rvo.
nl/onderwerpen/agrarisch-ondernemen/
dieren-houden/dieren-registreren
Universitair medisch centrum
Usutuvirus
Ziekte van Creutzfeldt-Jakob

Staat van Zoönosen 2018

VGO
VMDC

VO (EG)

VWS

WBVR

WBVR-NRL

WFSR
WHO
WGS

WNV
Wpg
YLD
YLL
ZonMW

Veehouderij en gezondheid
omwonenden
Veterinair Microbiologisch Diagnostisch
Centrum, onderdeel van FD
http://www.uu.nl/onderzoek/­veterinairmicrobiologisch-diagnostisch-centrum
Verordening(en) van de Europese
Gemeenschap, bevatten regels die direct
gelden in alle lidstaten van de Europese
Unie
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport https://www.rijksoverheid.nl/
ministeries/ministerie-van-volksgezondheid-welzijn-en-sport
Wageningen Bioveterinary Research
(voorheen CVI) http://www.wur.nl/nl/
Expertises-Dienstverlening/Onderzoeksinstituten/Bioveterinary-Research.
htm
Nationaal Referentie Laboratorium voor
dierziekten, onderdeel van WBVR
http://www.wur.nl/nl/Expertises-­
Dienstverlening/Onderzoeksinstituten/
Bioveterinary-Research/diagnostiek.htm
Wageningen Food Safety Research
World Health Organisation
http://www.who.int/en/
Whole Genome Sequencing. Voor meer
informatie, zie https://www.ntvg.nl/
artikelen/%E2%80%98whole-­genomesequencing%E2%80%99/volledig
Westnijlvirus
Wet Publieke Gezondheid http://wetten.
overheid.nl/BWBR0024705/2016-08-01
years lived in disability
years of life lost
Nederlandse organisatie voor gezond­
heidsonderzoek en zorginnovatie
http://www.zonmw.nl/nl/

Staat van Zoönosen 2018

| 87

RIVM Rapport 2019-0185

Dit is een uitgave van:

Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
december 2019

011734

De zorg voor morgen begint vandaag