CPB Notitie
Aan:

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Centraal Planbureau
Van Stolkweg 14
Postbus 80510
2508 GM Den Haag
T (070)3383 380
I www.cpb.nl
Contactpersoon
Henk-Wim de Boer

Datum: 18 februari 2015
Betreft: Onderzoek alternatieve vormgeving kinderopvangtoeslag

Samenvatting
Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft het Centraal
Planbureau (CPB) gevraagd om een analyse te maken van de effecten van alternatieve
vormgevingen van de kinderopvangtoeslag (KOT). Deze CPB notitie beschrijft de
effecten van de varianten, waarbij gekeken wordt naar de effecten op de
arbeidsparticipatie, de vraag naar kinderopvang en de overheidsfinanciën. De
gedragsreacties zijn bepaald met het MICSIM-model van het CPB. Alle varianten zijn
budgettair-neutraal doorgerekend.
Tabel 1.1 toont de effecten van de verschillende varianten op de arbeidsparticipatie
(in uren) en de inkomensongelijkheid (Gini-coëfficiënt). We presenteren de effecten
op de arbeidsparticipatie voor personen met een jongste kind van 0-11 jaar (kolom
1), dit zijn de potentiële gebruikers van kinderopvang, en voor de totale populatie
(kolom 2). Het effect op de arbeidsparticipatie in uren is beperkt in alle varianten.
Hierbij moet worden bedacht dat alle varianten budgettair-neutraal zijn
doorgerekend. Bovendien vormen huishoudens met KOT een relatief kleine groep
(circa 0,4 miljoen huishoudens) in de totale populatie.
Het grootste effect (negatief) in termen van arbeidsparticipatie vinden we bij een
schuif van de inkomensafhankelijke combinatiekorting (ICK) naar de KOT: de
participatie in uren van de totale populatie daalt met 0,1%1. Een verhoging van de
KOT verlaagt de ouderbijdrage van formele kinderopvang en hierdoor vindt
substitutie plaats van informele naar formele kinderopvang. Dit leidt tot een relatief
sterke toename van de vraag naar kinderopvang. Om de variant vervolgens

1

Het effect van deze schuif binnen de regelingen voor werkende ouders met jonge kinderen is dus beperkt. Een
schuif van de kinderbijslag en/of kindgebonden budget naar de ICK/KOT zal wel een relatief grote
participatiewinst tot gevolg hebben (zie Jongen et al., 2015).
1

budgettair-neutraal te houden, moet de ouderbijdrage voor de KOT weer worden
verlaagd. Per saldo resulteert deze variant in een daling van de arbeidsparticipatie.
Een inkomensonafhankelijke KOT, met een vast vergoedingspercentage voor alle
huishoudens ongeacht het inkomen, leidt tot een relatief sterke toename van de
inkomensongelijkheid met 0,3% (zie kolom 3). Hier staat echter geen substantiële
toename van de arbeidsparticipatie tegenover. De huidige inkomensafhankelijke
vormgeving van de KOT, waarbij een aanzienlijk deel terechtkomt bij werkende
ouders met een lager inkomen, leidt tot een beperkte afruil tussen minder
arbeidsparticipatie en inkomensongelijkheid. In een aantal gesimuleerde varianten
zien we een afruil tussen iets meer arbeidsparticipatie van ouders met een jongste
kind tot 11 jaar en inkomensongelijkheid, zoals de varianten inkomensonafhankelijk,
snel vaste voet en met vaste eigen bijdrage. Er zijn ook varianten waarbij de
arbeidsparticipatie iets afneemt en de inkomensongelijkheid toeneemt, zoals minst
verdienende partner I & II en aparte tabel KDV/BSO. In deze varianten wordt de
marginale druk van de relatief elastische groep van tweede verdieners juist iets
verhoogd. Een variant waar het omgekeerde gebeurt, KOT hoofdkostwinner, heeft een
beperkt positief effect, terwijl het effect op de totale inkomensongelijkheid nihil is.
Tabel 1.1

Overzichtstabel
Personen met jongste
kind 0-11 jaar

Totale populatie

Totale populatie

Arbeidspart. in uren

Arbeidspart. in uren

Gini-coëfficiënt

mutaties in %
Schuif ICK naar KOT
KOT inkomensonafhankelijk
KOT met kwantumkorting
KOT snel vaste voet
KOT hoofdkostwinner
KOT minstverdienende partner I
KOT minst verdienende partner II
KOT aparte tabel KDV/BSO
KOT via rechte lijn I
KOT via rechte lijn II
KOT met vaste eigen bijdrage

-0,3
0,1
0,0
0,1
0,1
-0,1
-0,1
-0,1
0,0
0,0
0,1

-0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,3
0,0
0,1
0,0
0,1
0,1
0,1
0,0
0,0
0,1

2

1

Inleiding

Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft het Centraal
Planbureau (CPB) gevraagd om een analyse te maken van de gedragseffecten van
alternatieve vormgevingen van de KOT. Het ministerie wil in 2015 een
beleidsdoorlichting van de Wet Kinderopvang naar de Tweede Kamer sturen. Een
belangrijk doel van kinderopvangbeleid is het vergemakkelijken van de combinatie
arbeid en zorg. Een relevante onderzoeksvraag is of een alternatieve vormgeving van
de KOT leidt tot een hogere arbeidsparticipatie. Zo adviseert de commissie Van
Dijkhuizen nader onderzoek te doen naar de vormgeving van de KOT en het effect op
de arbeidsparticipatie (Commissie Van Dijkhuizen, 2013).
Deze CPB notitie beschrijft de effecten van alternatieve vormgevingen van de KOT.
De effecten zijn bepaald met het model MICSIM van het CPB, waarmee ex-ante
beleidsevaluaties kunnen worden uitgevoerd.
De opbouw van de notitie is als volgt. Sectie 2 beschrijft het huidige stelsel van de
KOT in Nederland. Sectie 3 beschrijft het MICSIM-model. Sectie 4 beschrijft de
varianten en de gesimuleerde effecten.

2

Huidige stelsel

Een belangrijk doel van kinderopvangbeleid is het vereenvoudigen van de combinatie
van arbeid en zorg voor huishoudens met jonge kinderen. Kinderopvang in
Nederland bestaat uit informele en formele opvang. Huishoudens ontvangen alleen
KOT voor formele kinderopvang.
Kinderen kunnen naar de basisschool gaan als ze vier jaar oud worden en de meeste
kinderen gaan op twaalfjarige leeftijd naar het voortgezet onderwijs. Voor kinderen
die nog niet naar school gaan, kunnen huishoudens, die gebruik maken van formele
kinderopvang, dan kiezen voor kinderdagverblijf (KDV) of een gastouder. Voor
oudere kinderen, met een leeftijd van 4-12 jaar, kan dan gebruik worden gemaakt
van buitenschoolse opvang (BSO) of een gastouder.
De KOT is een tegemoetkoming in de kosten van de kinderopvang. Alleen
huishoudens waarin beide ouders werkzaam zijn in het geval van paren en waarin de
enige ouder werkzaam is in het geval van alleenstaande ouders, komen in
aanmerking voor KOT. De KOT is inkomensafhankelijk en daalt naarmate het
huishoudinkomen hoger wordt. Figuur 2.1 toont de KOT voor het eerste kind en het
3

tweede (en volgende) kind in 2014. Op de horizontale as staat het verzamelinkomen
van het huishouden en op de verticale as het vergoedingspercentage van de KOT. De
KOT voor het eerste kind is lager, en loopt sneller af met het inkomen dan de KOT
voor het tweede (en volgende) kind. Het eerste kind is gedefinieerd als het kind met
de meeste uren kinderopvang. Voor de meeste huishoudens is dit het jongste kind
omdat meer opvanguren worden afgenomen voor de KDV dan voor de BSO.
Figuur 2.1

2

Kinderopvangtoeslag naar inkomen in 2014

100
90

kinderopvangtoeslag (%)

80
70
60

50
40
30
20
10
0

0

10

20

30

40
50
60
70
80
90 100 110 120 130 140
verzamelinkomen huishouden (euro x1000)

eerste kind

tweede (en volgende) kind

De KOT wordt berekend over een maximum uurtarief 3. Er wordt dus geen KOT
verstrekt voor het deel boven het maximum uurtarief. Huishoudens krijgen
gemiddeld 63% van hun kosten tot en met het maximumuurtarief vergoed in 20144.
Ongeveer 0,4 miljoen huishoudens maken gebruik van formele kinderopvang en de
uitgaven aan KOT worden geraamd op 2,3 miljard in 20145.
Naast de KOT richt ook de inkomensafhankelijke combinatiekorting (ICK) zich op
werkende ouders met jonge kinderen. De ICK is een inkomensafhankelijke
heffingskorting voor werkende ouders met een kind jonger dan twaalf jaar.
Alleenstaande werkende ouders en minstverdienende partners (in het geval van
paren) hebben recht op de ICK, mits hun arbeidsinkomen hoger is dan 4814 euro in
2014. De hoogte van de ICK bedraagt 1.024 euro en loopt op, met 4% van het
persoonlijk arbeidsinkomen, totdat het maximum van 2.133 euro is bereikt bij een
arbeidsinkomen van 32.539 euro. Naar schatting 1 miljoen personen ontvangen de
ICK in 2014. Zowel de KOT als de ICK richten zich dus op werkende ouders met jonge
kinderen, waarbij de ICK een grotere groep huishoudens bereikt. De uitgaven aan ICK
worden geraamd op 1,5 miljard euro in 2014.

2

Bron: eigen berekeningen op basis van gegevens van de Belastingdienst (2014).
Het maximumuurtarief is 6,70 euro voor KDV en 6,25 euro voor BSO in 2014.
4
Bron: ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
5
Bron: Rijksbegroting 2015 xv ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
3

4

3

Model

De analyse wordt uitgevoerd met het simulatiemodel MICSIM. Het model heeft een
sterk empirische basis, waarbij de gedragsreacties zijn bepaald op basis van
microdata. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar de effecten op de
arbeidsparticipatie, maar ook naar de effecten op de vraag naar (formele)
kinderopvang en de overheidsfinanciën
MICSIM is een discreet keuzemodel waarin huishoudens een combinatie van arbeid
en vrije tijd kiezen zodat hun nut maximaal is. Voor huishoudens met een (of
meerdere) kinderen, met een leeftijd variërend van 0 tot en met 11 jaar, is daarnaast
ook de keuze voor formele kinderopvang expliciet gemodelleerd. De Boer et al.
(2014) en Jongen et al. (2014) bevatten een uitgebreide beschrijving van het
structurele model MICSIM.
We gebruiken het Arbeidsmarktpanel 2006-2009, aangevuld met gegevens over de
kinderopvang van de belastingdienst. Dit is een omvangrijke administratieve
paneldataset met circa 1 miljoen individuen per jaar. Hierdoor is het mogelijk om de
arbeidsaanbodreacties nauwkeurig te bepalen voor verschillende subgroepen. We
schatten de preferenties apart voor alleenstaande ouders en paren met kinderen,
waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen huishoudens met een jongste kind van 03 jaar en huishoudens met een jongste kind van 4-11 jaar6. De dataset bevat
informatie over arbeidsaanbod, gebruik kinderopvang en persoons- en
huishoudkenmerken (zoals opleiding, etniciteit, leeftijd kinderen). Door de keuze van
formele kinderopvang expliciet te modelleren, kan een nauwkeurige schatting
worden gemaakt van de prijselasticiteit van formele kinderopvang en van de
participatie-effecten als gevolg van wijzigingen in de KOT.
Huishoudens met een jongste kind van 0-3 jaar maken vaker, en ook meer, gebruik
van kinderopvang dan huishoudens met een jongste kind van 4-11 jaar. Zo maakt
34% van alle huishoudens met een jongste kind van 0-3 jaar gebruik van formele
kinderopvang, terwijl dit aandeel voor huishoudens met een jongste kind van 4-11
jaar slechts 17% bedraagt in 20147. In vergelijking met paren maken alleenstaande
ouders relatief weinig gebruik van formele kinderopvang8.
Figuur 3.1 toont de totale elasticiteit van het arbeidsaanbod van de verschillende
subgroepen. De totale elasticiteit is de procentuele mutatie van het aantal gewerkte
uren gedeeld door de procentuele mutatie van het bruto loon. Daarnaast toont figuur
6

Het aantal huishoudens in de verschillende subgroepen is: 46.000 (alleenstaande ouders 0-3), 111.000
(alleenstaande ouders 4-11), 338.000 (paren 0-3) en 400.000 (paren 4-11).
7
Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek (Statline).
8
Het gemiddelde gebruik van kinderopvang is 29% voor paren en 18% voor alleenstaande ouders over de
periode 2006-2009.
5

3.1 de decompositie van de totale elasticiteit in de extensieve marge (de procentuele
mutatie van de participatiegraad) en de intensieve marge (procentuele mutatie in
gewerkte uren van werknemers gedeeld door de procentuele mutatie van het bruto
loon).
De meeste mannen werken voltijds en we vinden dan ook relatief lage elasticiteiten
voor deze groep. Vrouwen in stellen reageren relatief sterk op financiële prikkels. Zo
leidt een toename van het bruto loon met 1% tot een toename van de
arbeidsparticipatie (in uren) van vrouwen in stellen, met een jongste kind van 0-3
jaar, met 0,38%. Figuur 3.1 laat zien dat de respons aan de extensieve marge groter is
dan de respons aan de intensieve marge. Ook voor alleenstaande ouders is de respons
aan de extensieve marge groter dan aan de intensieve marge en dit verschil is groter
dan bij vrouwen in stellen (figuur 3.2).
Figuur 3.1
0.60

Elasticiteiten arbeidsaanbod paren

Mannen 0-3

Mannen 4-11

Vrouwen 0-3

Vrouwen 4-11

0.50

0.45
0.40

0.38

0.30

0.27
0.23

0.20

0.17

0.15
0.10
0.05 0.04
0.00

0.04 0.03

0.01
totaal

Figuur 3.2
0.60

0.01

extensieve marge

intensieve marge

Elasticiteiten arbeidsaanbod alleenstaande ouders

Mannen 0-3

Mannen 4-11

Vrouwen 0-3

Vrouwen 4-11

0.48 0.47

0.50
0.40

0.30

0.31

0.34
0.28
0.23

0.22
0.18

0.20
0.10

0.04
0.00

0.05
0.01

-0.03
-0.10

totaal

extensieve marge

intensieve marge

6

De (netto) prijselasticiteit van kinderopvang is gelijk aan de procentuele mutatie van
het gebruik van kinderopvang (in uren) gedeeld door de procentuele mutatie van de
ouderbijdrage. Figuur 3.3 toont de prijselasticiteit van kinderopvang voor de
verschillende groepen. De prijselasticiteit van kinderopvang is -0,42 en -0,60 voor
respectievelijk paren met een jongste kind van 0-3 en van 4-11 jaar. Dit betekent dat
bij een stijging van de ouderbijdrage van 1%, het gebruik van kinderopvang
respectievelijk met 0,42% en 0,60% afneemt. De prijselasticiteit voor alleenstaande
ouders is veel lager: -0,13 voor alleenstaande ouders met een jongste kind van 0-3
jaar en -0,07 voor alleenstaande ouders met een jongste kind van 4-11 jaar. Dit komt
vooral door de relatief lage ouderbijdrage van alleenstaande ouders.
Figuur 3.3
0.60

Prijselasticiteit kinderopvang
Paren 0-3

Paren 4-11

Alleenstaanden 0-3

Alleenstaanden 4-11

0.40
0.20
0.00
-0.02

-0.40

4

-0.07 -0.05

-0.02

-0.28
-0.42

-0.48

-0.60
-0.80

-0.13

-0.15

-0.20

-0.13 -0.11

-0.60

totaal

extensieve marge

intensieve marge

Varianten

We simuleren de verschillende varianten in het jaar 2014. Hierbij is het uitgangspunt
dat de varianten ex-ante budgettair-neutraal dienen te zijn. We definiëren ex ante als
bij gegeven arbeidsparticipatie en gebruik van kinderopvang. Ex post leiden
gedragseffecten tot in- en uitverdieneffecten voor de overheid. Indien een variant
resulteert in een relatief forse doorwerking naar de vraag naar kinderopvang9, dan
wordt de variant ook ex post (inclusief gedragseffect) budgettair-neutraal op de
kindregelingen doorgerekend.
Deze paragraaf toont de resultaten van de doorrekening van de verschillende
varianten. De varianten worden achtereenvolgens behandeld. Eerst volgt een korte
toelichting op de variant. Daarna presenteren we de herverdelingseffecten aan de
hand van zogenaamde puntenwolken, voor huishoudens met een jongste kind van 09

Als vuistregel hanteren we een grens van 2 procent. Als de vraag naar kinderopvang meer dan 2% wijzigt, dan
wordt de variant ook ex post budgettair-neutraal doorgerekend.
7

11 jaar. Vervolgens worden de gedragseffecten van de varianten beschreven. Bij de
participatie-effecten presenteren we het totale effect op de gewerkte uren en de
toename in de participatiegraad (extensieve marge) voor de verschillende groepen.
De participatiegraad is het aantal werkzame personen gedeeld door het totaal aantal
personen. We presenteren ook de effecten op de vraag naar kinderopvang, waarbij
we wederom onderscheid maken naar de verschillende groepen. Vervolgens
aggregeren we deze gedragseffecten voor de populatie huishoudens met een jongste
kind van 0-11 jaar. Tot slot presenteren we nog uitkomsten voor de totale
Nederlandse populatie. Het gaat hierbij om het totale effect op de arbeidsparticipatie
(in uren), het effect op de arbeidsproductiviteit per uur en het effect op de
inkomensongelijkheid door middel van de Gini-coëfficiënt.
Schuif ICK naar KOT

In deze variant verhogen we de KOT door de vergoedingspercentages van de
kinderopvangtabel uit 2007 over te nemen. Dit kost naar schatting 0,4 miljard euro in
2014. Om de variant ex ante budgettair-neutraal te houden wordt het budget voor de
ICK met 0,4 miljard euro verlaagd. Hiertoe verlagen we het maximumbedrag van de
ICK met 850 euro10.
Deze variant resulteert dan in een forse toename van de vraag naar kinderopvang11.
Formele kinderopvang wordt goedkoper in deze variant. Hierdoor vindt substitutie
plaats van informele naar formele kinderopvang. Vanwege de forse toename in de
vraag naar kinderopvang is deze variant ook ex post budgettair-neutraal
doorgerekend. Dit gebeurt door de ouderbijdrage proportioneel te verhogen (90%)12.
Hierdoor wordt een groot deel van de initiële impuls van 0,4 miljard weer ongedaan
gemaakt.
Figuur 4.1 toont de inkomenseffecten van deze variant voor huishoudens met een
jongste kind van 0-11 jaar. De horizontale as bevat het besteedbaar inkomen van
huishoudens en de verticale as geeft de procentuele mutatie in het besteedbaar
inkomen weer. De meeste huishoudens met een jongste kind van 0-11 jaar zien hun
besteedbaar inkomen dalen. Per saldo wordt de KOT verhoogd, maar dit is niet
voldoende om het verlies aan ICK te compenseren.
De eerste kolom in Tabel 4.1 toont de gedragseffecten voor variant 1. De
arbeidsparticipatie (in uren) van mannen in stellen wijzigt nauwelijks hetgeen
consistent is met het feit dat veel mannen voltijds werken en relatief ongevoelig zijn
voor financiële prikkels (zie sectie 3). Vrouwen in stellen, met jonge kinderen, zijn
gevoeliger voor financiële prikkels. De arbeidsparticipatie (in uren) van vrouwen in
10

De inkomensgrenzen van het opbouwtraject van de ICK blijven gelijk, waardoor een lager maximumbedrag
resulteert in een lager opbouwpercentage (1% in plaats van de huidige 4% in 2014).
11
De vraag naar kinderopvang stijgt met 17,2%.
12
Dit houdt in dat huishoudens, ongeacht het inkomen en bij een gelijk gebruik aan kinderopvang, eenzelfde
percentage meer gaan betalen aan ouderbijdrage.
8

stellen met een jongste kind van 0-3 jaar daalt met 0,8%, terwijl de
arbeidsparticipatie van vrouwen met oudere kinderen daalt met 1,0% . Per saldo
wordt de KOT weliswaar verhoogd, maar de verlaging van de ICK is niet voldoende
om dit compenseren. Minst verdienende partners ontvangen de ICK en dit zijn vaak
vrouwen. Ook de arbeidsparticipatie (in uren) van alleenstaande ouders daalt. De
totale arbeidsparticipatie in uren van personen met een jongste kind van 0-11 jaar
daalt in deze variant met 0,3%. Het effect op de inkomensongelijkheid voor de totale
Nederlandse populatie, gemeten aan de hand van de Gini-coëfficiënt, is nihil.
Schuif ICK naar KOT

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.1

0

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

KOT inkomensonafhankelijk

De huidige KOT is inkomensafhankelijk en de hoogte van de toeslag daalt naarmate
het inkomen toeneemt. In deze variant simuleren we een inkomensonafhankelijke
KOT. Hier zijn de vergoedingspercentages gelijk voor alle huishoudens, ongeacht de
hoogte van het inkomen. Het onderscheid tussen de kinderopvangtabel voor het
eerste en tweede kind blijft echter bestaan. Het vaste vergoedingspercentage voor het
eerste kind bedraagt 55%, terwijl het vaste vergoedingspercentage 82% bedraagt
voor het tweede (en volgende) kind.
Binnen de groep huishoudens, met een jongste kind van 0-11 jaar, vindt een
herverdeling plaats van huishoudens met een laag inkomen naar huishoudens met
een hoog inkomen (zie figuur 4.2). Huishoudens met een laag inkomen ontvangen nu
minder KOT, terwijl huishoudens met een hoog inkomen juist meer KOT ontvangen.
Kolom 2 in Tabel 4.1 toont de gedragseffecten voor deze variant. Vrouwen in stellen
met een jongste kind van 0-3 jaar gaan meer uren werken in deze variant: +0,7%.
Hier zijn twee effecten van belang. Ten eerste, er is een negatief effect aan de
extensieve marge. De participatiegraad daalt omdat vrouwen in stellen met een lager
inkomen stoppen met werken. Ten tweede, er is een positief effect aan de intensieve
marge aangezien er geen afbouw meer plaatsvindt van de KOT; deze groep is relatief
9

gevoelig voor veranderingen van de intensieve marge (zie Jongen et al., 2014)13. Het
gaat hier vooral om vrouwen met een hoger inkomen. Ook vrouwen in stellen met
oudere kinderen (4-11 jaar) gaan meer uren werken in deze variant: +0,4%.
KOT inkomensonafhankelijk

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.2

0

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

De arbeidsparticipatie (in uren) van alleenstaande ouders daalt. Deze groep heeft een
relatief laag inkomen en verliest daarom relatief veel KOT. Per saldo neemt de
arbeidsparticipatie van alle personen met een jongste kind van 0-11 jaar toe met
0,1%. Het saldo-effect op de vraag naar kinderopvang is nihil. De
inkomensongelijkheid in de totale Nederlandse populatie, gemeten aan de hand van
de Gini-coëfficiënt, neemt toe met circa 0,3%.
KOT met kwantumkorting

In deze variant voeren we een kwantumkorting in voor huishoudens die relatief veel
gebruik maken van kinderopvang. Huishoudens ontvangen een hoger
vergoedingspercentage voor de derde (en volgende) dag (en) kinderopvang. Het
vergoedingspercentage wordt met 10%-punt verhoogd voor deze dagen. Om de
variant ex ante budgettair-neutraal te houden, verlagen we het
vergoedingspercentage voor de eerste twee dagen kinderopvang met 1%-punt. Om
huishoudens met een lager inkomen te ontzien, gelden deze wijzigingen alleen voor
huishoudens met een inkomen vanaf 130% WML.
Figuur 4.3 laat zien dat de inkomenseffecten van deze variant beperkt zijn. Hetzelfde
geldt voor de gedragseffecten van deze variant in Tabel 4.1. Het effect op de
arbeidsparticipatie (in uren) en op de participatiegraad is beperkt voor alle
subgroepen. Hier zijn twee tegengestelde effecten van belang. Ten eerste, het grootste
deel van de huishoudens met kinderopvang heeft maximaal twee dagen

13

Het effect aan de intensieve marge is (bij benadering) gelijk aan het verschil tussen het totaaleffect op de
gewerkte uren en de mutatie in de participatiegraad (extensieve marge).
10

kinderopvang (69%)14. Deze groep profiteert niet van de kwantumkorting. Voor deze
groep daalt de KOT licht en dit heeft maar een beperkt (negatief) effect op het
arbeidsaanbod. Ten tweede, de kwantumkorting raakt een relatief kleine groep: 31%
van de huishoudens met kinderopvang heeft drie of meer dagen kinderopvang15.
Voor deze groep stijgt de KOT, maar dit heeft een beperkt (positief) effect op het
arbeidsaanbod. Het saldo-effect op de arbeidsparticipatie in uren is 0% en de vraag
naar kinderopvang stijgt licht (0,9%).
KOT met kwantumkorting

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.3

0

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

KOT vast voor lage inkomens, versnelde afbouw naar vaste voet

Een variant op de inkomensonafhankelijke KOT (zie variant 2) is een variant waarbij
het begin van de toeslagtabel nog wel inkomensafhankelijk is, maar de toeslag
versneld wordt afgebouwd. Huishoudens met een lager inkomen tot 130% WML
ontvangen een hoog vergoedingspercentage van 90%. Vanaf 130% WML wordt de
KOT versneld afgebouwd totdat een vaste voet van 49% wordt bereikt. Door de
versnelde afbouw ligt de vaste voet hoger dan in de huidige vormgeving. De
kinderopvangtabel voor het tweede kind blijft ongewijzigd in deze variant.
Figuur 4.4 toont de inkomenseffecten van deze variant. Huishoudens met een
inkomen tot circa modaal ontvangen meer KOT in deze variant. Vanaf modaal wordt
de KOT versneld afgebouwd waardoor huishoudens met een verzamelinkomen
tussen modaal en 2x modaal minder KOT ontvangen dan nu. Huishoudens met een
inkomen hoger dan 2x modaal ontvangen nu weer meer KOT, omdat de vaste voet in
deze variant (49%) hoger ligt dan de huidige vaste voet (18%).

14

Bron: Eigen berekeningen op basis van Staline (CBS) in 2013.

11

KOT snel vaste voet

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.4

0

Tabel 4.1

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

Gedragseffecten varianten 1-4
Variant 1

Gewerkte uren per week
Mannen in paren jongste kind 0-3
Mannen in paren jongste kind 4-11
Vrouwen in paren jongste kind 0-3
Vrouwen in paren jongste kind 4-11
Alleenstaande ouders jongste kind 0-3
Alleenstaande ouders jongste kind 4-11

Variant 2

Variant 3

Variant 4

mutaties in %
0,0
0,0
-0,8
-1,0
-1,1
-0,9

0,1
0,0
0,7
0,4
-3,1
-0,4

0,0
0,0
0,1
0,0
0,1
0,0

0,1
0,0
0,3
0,2
-0,6
-0,1

Participatiegraad
Mannen in paren jongste kind 0-3
Mannen in paren jongste kind 4-11
Vrouwen in paren jongste kind 0-3
Vrouwen in paren jongste kind 4-11
Alleenstaande ouders jongste kind 0-3
Alleenstaande ouders jongste kind 4-11

-0,1
-0,1
-0,5
-0,4
-0,8
-0,6

-0,1
0,0
-0,4
0,0
-3,5
-0,4

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

-0,1
0,0
-0,5
0,0
-0,3
-0,1

Vraag naar kinderopvang (in uren)
Paren jongste kind 0-3
Paren jongste kind 4-11
Alleenstaande ouders jongste kind 0-3
Alleenstaande ouders jongste kind 4-11

-0,3
1,3
0,2
-0,4

-0,4
7,9
-19,7
-6,8

1,2
0,6
0,5
0,2

-1,7
4,2
-3,0
-1,8

Populatie huishoudens jongste kind 0-11
Arbeidsparticipatie (in uren)
Vraag naar kinderopvang

-0,3
0,1

0,1
0,0

0,0
0,9

0,1
-0,5

Totale populatie
Arbeidsparticipatie (in uren)
Arbeidsproductiviteit per uur
Gini-coëfficiënt

-0,1
0,0
0,0

0,0
0,0
0,3

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,1

12

In vergelijking met variant 2 zijn de participatie-effecten (in uren) voor alleenstaande
ouders minder negatief en voor mannen en vrouwen in stellen minder positief. Voor
veel alleenstaande ouders is de vergoeding in deze variant aanzienlijk hoger dan in
variant 2. Net als bij variant 2 (maar minder groot in omvang) is er een positief effect
aan de intensieve marge voor stellen en een negatief effect aan de extensieve marge.
De urenparticipatie van personen met een jongste kind van 0-11 jaar stijgt met 0,1%.
De totale vraag naar kinderopvang daalt met 0,5%. De inkomensongelijkheid in de
totale populatie neemt licht toe (0,1%).
KOT alleen afhankelijk van het inkomen van de hoofdkostwinner

In de huidige vormgeving hangt de KOT af van het verzamelinkomen van het
huishouden. Deze variant koppelt de KOT aan het inkomen van de hoofdkostwinner.
Het inkomen van de minstverdienende partner telt dan niet meer mee, zodat
urenuitbreiding van de minstverdienende partner geen gevolgen heeft voor de
hoogte van de KOT.
Om de variant budgettair-neutraal te houden, verkorten we de inkomensgrenzen van
de kinderopvangtabel met 1/3e 16. Voor alleenstaande ouders blijft de huidige
kinderopvangtabel bestaan. Deze variant heeft dus twee aparte tabellen voor
alleenstaande ouders en paren.
Figuur 4.5 toont de inkomenseffecten. Er vindt een verschuiving plaats van
huishoudens met een meer ongelijke verdeling van inkomen tussen partners, naar
huishoudens met een meer gelijke verdeling van inkomen tussen partners.
Huishoudens waarbij beide partners evenveel verdienen, vallen immers meer terug
in de tabel (met hoger vergoedingspercentage) dan huishoudens waarbij de
hoofdkostwinner het grootste deel van het huishoudinkomen voor zijn/haar rekening
neemt.
De eerste kolom van Tabel 4.2 toont de gedragseffecten voor deze variant. Voor
alleenstaande ouders blijft de huidige kinderopvangtabel bestaan waardoor er geen
gedragseffecten zijn voor deze groep. Voor paren telt het inkomen van de
minstverdienende partner niet meer mee bij het bepalen van de KOT. De
minstverdienende partner ervaart hierdoor geen marginale druk van de afbouw van
de KOT als hij/zij meer gaat werken. Hierdoor neemt de arbeidsparticipatie (in uren)
van vrouwen in stellen, veelal minst verdienende partners, toe. Het totale effect op de
arbeidsparticipatie van jonge ouders (in uren) en de vraag naar kinderopvang is
beperkt in deze variant (respectievelijk 0,1% en 0,2%).

16

Het totale verzamelinkomen van het huishouden bestaat voor gemiddeld 2/3e uit het verzamelinkomen van de
hoofdkostwinner.
13

KOT alleen afhankelijk van inkomen hoofdkostwinner

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.5

0

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

KOT alleen afhankelijk van het inkomen van de minst verdienende partner

Deze variant koppelt de hoogte van de KOT aan het inkomen van de
minstverdienende partner. Deze variant is recent voorgesteld door de Commissie Van
Dijkhuizen (Commissie Van Dijkhuizen, 2013). We verkorten de inkomensgrens van
de kinderopvangtabel nu met 2/3e 17. De variant is dan nog niet ex ante budgettairneutraal en daarom verhogen we de ouderbijdrage proportioneel met 5%. Voor
alleenstaande ouders blijft de huidige kinderopvangtabel bestaan. Deze variant heeft
dus twee aparte tabellen namelijk voor alleenstaande ouders en paren.
Figuur 4.6 toont de inkomenseffecten voor deze variant, waarbij de KOT afhankelijk
is van het inkomen van de minst verdienende partner. Nu geldt dat huishoudens met
een meer gelijke verdeling van inkomens tussen partners minder KOT ontvangen,
terwijl huishoudens met een ongelijke verdeling van inkomens tussen partners meer
KOT ontvangen.
De tweede kolom van Tabel 4.2 laat het tegenovergestelde beeld van de variant zien
waarbij de KOT afhankelijk is van het inkomen van de hoofdkostwinner. Nu telt het
inkomen van de hoofdkostwinners, veelal mannen, niet mee bij de bepaling van de
KOT. Hierdoor stijgt de arbeidsparticipatie (in uren) van mannen in stellen met een
jongste kind van 0-3 jaar met 0,1%. Minstverdienende partners, veelal vrouwen,
ervaren nu juist meer marginale druk van de KOT bij een toename in het aantal
gewerkte uren. Hierdoor daalt de arbeidsparticipatie (in uren) van vrouwen in
stellen. Wel stijgt het aantal werkende vrouwen in stellen licht. Voor deze vrouwen is
een kleine deeltijdbaan financieel aantrekkelijker geworden. Het totale effect op het
de arbeidsparticipatie in uren van personen met een jongste kind van 0-11 jaar is 0,1%; vrouwen reageren immers relatief sterk op financiële prikkels, dus hun daling

17

Het totale verzamelinkomen van het huishouden bestaat voor gemiddeld 1/3e uit het verzamelinkomen van de
minst verdienende partner.
14

van de arbeidsparticipatie domineert. Daarnaast neemt de inkomensongelijkheid,
gemeten met de Gini-coëfficiënt, licht toe.
KOT alleen afhankelijk van inkomen minst verdienende partner (exclusief
alleenstaande ouders)

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.6

0

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

KOT alleen afhankelijk van het inkomen van de minst verdienende partner, inclusief
alleenstaanden

Deze variant koppelt de KOT wederom aan het inkomen van de minstverdienende
partner, maar nu verandert de tabel ook voor alleenstaande ouders. De
kinderopvangtabel voor paren is gelijk aan de kinderopvangtabel in de vorige variant
(variant 6). Om de tabel voor alleenstaande ouders budgettair-neutraal te houden
verlagen we de ouderbijdrage voor alleenstaande ouders met 60%.
KOT alleen afhankelijk van inkomen minst verdienende partner (inclusief
alleenstaande ouders)

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.7

0

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

15

De tabel voor paren is gelijk aan de vorige variant en dat geldt daarmee ook voor de
inkomens- en gedragseffecten. De tabel voor alleenstaande ouders wijzigt wel ten
opzichte van de vorige variant en hierdoor daalt de arbeidsparticipatie (in uren) van
alleenstaande ouders: -0,5% en -0,1% voor alleenstaande ouders met een jongste
kind van 0-3 jaar, resp. van 4-11 jaar.
Tabel 4.2

Gedragseffecten varianten 5-7
Variant 5

Gewerkte uren per week
Mannen in paren jongste kind 0-3
Mannen in paren jongste kind 4-11
Vrouwen in paren jongste kind 0-3
Vrouwen in paren jongste kind 4-11
Alleenstaande ouders jongste kind 0-3
Alleenstaande ouders jongste kind 4-11

Variant 6

Variant 7

mutaties in %
0,0
0,0
0,5
0,1
0,0
0,0

0,1
0,0
-1,0
-0,1
0,0
0,0

0,1
0,0
-1,0
-0,1
-0,5
-0,1

Participatiegraad
Mannen in paren jongste kind 0-3
Mannen in paren jongste kind 4-11
Vrouwen in paren jongste kind 0-3
Vrouwen in paren jongste kind 4-11
Alleenstaande ouders jongste kind 0-3
Alleenstaande ouders jongste kind 4-11

0,0
0,0
-0,1
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,3
0,2
0,0
0,0

0,0
0,0
0,3
0,2
-0,4
-0,1

Vraag naar kinderopvang (in uren)
Paren jongste kind 0-3
Paren jongste kind 4-11
Alleenstaande ouders jongste kind 0-3
Alleenstaande ouders jongste kind 4-11

0,3
0,0
0,0
0,0

0,3
3,2
0,0
0,0

0,3
3,2
-2,7
-0,9

Populatie huishoudens jongste kind 0-11
Arbeidsparticipatie (in uren)
Vraag naar kinderopvang

0,1
0,2

-0,1
1,0

-0,1
0,8

Totale populatie
Arbeidsparticipatie (in uren)
Arbeidsproductiviteit per uur
Gini-coëfficiënt

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,1

0,0
0,0
0,1

KOT met aparte tabel KDV en BSO

In de huidige vormgeving van de KOT is sprake van een toeslagtabel voor het eerste
kind en een toeslagtabel voor het tweede (en volgende) kind. Hierbij is het tweede
kind het kind met de minste uren kinderopvang. Dit is vaak het oudste kind dat naar
de BSO gaat. Huishoudens ontvangen hierdoor een relatief lage vergoeding voor KDV,
maar een relatief hoge vergoeding voor de BSO.
Deze variant hanteert een aparte tabel voor KDV en BSO. De vergoeding voor KDV is
in deze variant hoger dan voor BSO, zodat huishoudens per opvangsoort netto
evenveel kwijt zijn per maand. Het gemiddeld aantal uren per kind KDV is circa 2,1
keer zo hoog als voor BSO. Dit betekent dat, gegeven een vast uurtarief voor KDV en
BSO, de ouderbijdrage voor KDV 2,1 keer zo laag moet zijn als voor BSO. Als startpunt
16

nemen we de tabel voor het eerste kind als tabel voor KDV. Vervolgens verlagen we
de ouderbijdrage in deze tabel met 38%18. Tot slot stellen we de ouderbijdrage voor
BSO dan gelijk aan de ouderbijdrage in de tabel voor KDV vermenigvuldigd met 2,1.
De variant is dan ex ante budgettair-neutraal.
Deze variant zorgt voor een schuif van (een deel van) de KOT van BSO naar KDV.
Figuur 4.8 toont de inkomenseffecten. Per saldo ontvangen huishoudens met een
jongste kind van 0-3 jaar extra KOT, terwijl huishoudens met een jongste kind van 411 jaar KOT verliezen.
KOT met aparte tabel KDV/BSO

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.8

0

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

De eerste kolom in Tabel 4.3 toont de gedragseffecten van deze variant. Per saldo
betekent dit een herverdeling van huishoudens met BSO naar huishoudens met KDV.
Hierdoor stijgt de arbeidsparticipatie van alleenstaande ouders en mannen en
vrouwen in stellen met een jongste kind van 0-3 jaar, terwijl de arbeidsparticipatie
van alleenstaande ouders en mannen en vrouwen in stellen met een jongste kind van
4-11 jaar daalt. Hetzelfde beeld zien we bij de effecten op de vraag naar
kinderopvang. Huishoudens met een jongste kind van 0-3 jaar vergroten hun vraag
naar kinderopvang. De daling in de vraag naar kinderopvang is relatief sterk voor
huishoudens met oudere kinderen. Per saldo daalt de vraag naar kinderopvang met
2%. De relatief sterke daling van de vraag van huishoudens met een jongste kind van
4-11 jaar heeft maar een beperkt effect op de totale vraag naar kinderopvang, omdat
huishoudens met een jongste kind van 4-11 jaar relatief weinig uren BSO gebruiken.
Het saldo-effect op de arbeidsparticipatie (in uren) van personen met een jongste
kind van 0-11 jaar is -0,1%. De inkomensongelijkheid neemt licht toe.

18

De variant is anders niet budgettair-neutraal.
17

Afbouw KOT via rechte lijn (vaste voet blijft bestaan)

In deze variant verdwijnt de toeslagtabel. De KOT wordt bepaald door een lineaire
formule, vergelijkbaar met bijvoorbeeld het kindgebonden budget. De vergoedingen
voor het eerste kind en tweede kind worden als volgt bepaald:



Toeslagpercentage eerste kind = 90,7% - 0,052% * inkomen
Toeslagpercentage tweede kind = 93, 3% - 0,014% * inkomen

De vaste voet, het minimale vergoedingspercentages voor het eerste kind (18%),
blijft in deze variant bestaan. Als startpunt van de rechte lijn is het maximale
vergoedingspercentage uit de huidige tabel overgenomen.
De afbouw van de huidige KOT vertoont enkele (kleine) knikken (zie Figuur 2.1).
Lineair afbouwen zorgt ervoor dat huishoudens met een lager inkomen iets minder
KOT ontvangen, terwijl huishoudens met een hoger inkomen hun KOT iets zien
stijgen. De inkomenseffecten in Figuur 4.9 laten dit zien.
Afbouw KOT rechte lijn (vaste voet blijft bestaan)

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.9

0

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

De tweede kolom in Tabel 4.3 toont de gedragseffecten van deze variant. De effecten
op de arbeidsparticipatie (in uren) en de participatiegraad zijn beperkt voor alle
subgroepen. Vrouwen in stellen met een jongste kind van 0-3 jaar, met veelal een
hoger inkomen, ontvangen meer KOT en gaan iets meer werken. De
arbeidsparticipatie van alleenstaande ouders met een jongste kind van 0-3 jaar, met
veelal een lager inkomen, daalt licht omdat deze groep per saldo minder KOT
ontvangt. Het saldo effect op de arbeidsparticipatie (in uren) van personen met een
jongste kind van 0-11 jaar is 0%.

18

Afbouw KOT via rechte lijn (afbouw vaste voet)

In deze variant verdwijnt de toeslagtabel. De KOT wordt bepaald door een lineaire
formule. De vergoedingen voor het eerste kind en tweede kind worden als volgt
bepaald:



Toeslagpercentage 1ste kind = 90,7% - 0,051% * inkomen
Toeslagpercentage 2de kind = 93,3% - 0,013% * inkomen

De vaste voet van 18% wordt eveneens afgebouwd.
Deze variant vertoont sterke overeenkomsten met de vorige variant. De huidige vaste
voet van 18% in de kinderopvangtabel wordt hier ook lineair afgebouwd. Hierdoor
daalt de KOT voor huishoudens met een hoog besteedbaar inkomen (zichtbaar in
figuur 4.10, vanaf 80.000 euro) ook.

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.10 Afbouw KOT rechte lijn (afbouw vaste voet)

0

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

Het afbouwen van de vaste voet levert geld op ten opzichte van variant 9, waardoor
de lineaire afbouw in variant 10 iets minder steil is (0,051% in plaats van 0,052%
voor het eerste kind). De gedragseffecten zijn echter nog steeds beperkt: het saldoeffect van de arbeidsparticipatie (in uren) van alle personen, met een jongste kind
van 0-11 jaar, blijft 0%.
Vaste eigen bijdrage in de KOT

In deze variant gaan huishoudens met kinderopvang een vaste eigen bijdrage betalen.
De eigen bijdrage is 50 euro per maand, onafhankelijk van het aantal uren opvang per
week. Deze extra inkomsten worden teruggeven via de kinderopvangtabel door de
ouderbijdrage proportioneel te verlagen (40%).
De invoering van deze vaste eigen bijdrage weegt relatief zwaar voor huishoudens
met een laag inkomen (zie figuur 4.11). Het proportioneel verlagen van de
19

ouderbijdrage tilt de puntenwolk wel iets omhoog, maar is niet voldoende om de
onderkant te compenseren.

-10

-5

0

5

10

Figuur 4.11 Vaste eigen bijdrage KOT

0

50
100
besteedbaar inkomen (euro x1000)

150

Het invoeren van een vaste eigen bijdrage weegt relatief zwaar aan de onderkant en
alleenstaande ouders gaan dan ook minder werken. De arbeidsparticipatie (in uren)
van vrouwen in stellen met een jongste kind van 0-3 jaar stijgt (+0,7%), terwijl de
arbeidsparticipatie (in uren) van vrouwen in stellen met oudere kinderen juist daalt
(-0,1%). In vergelijking met paren met oudere kinderen maken paren met jongere
kinderen vaker en meer gebruik van kinderopvang. Deze groep heeft daardoor meer
voordeel van de proportionele verlaging van de ouderbijdrage. Het saldo-effect van
de urenparticipatie van alle personen met een jongste kind van 0-11 jaar, bedraagt
0,1% en de ongelijkheid neemt licht toe..

20

Tabel 4.3

Gedragseffecten varianten 8-11
Variant8

Variant9

Variant10

Variant 11

mutaties in %

Gewerkte uren per week
Mannen in paren jongste kind 0-3
Mannen in paren jongste kind 4-11
Vrouwen in paren jongste kind 0-3
Vrouwen in paren jongste kind 4-11
Alleenstaande ouders jongste kind 0-3
Alleenstaande ouders jongste kind 4-11

0,0
-0,1
0,7
-0,9
0,5
-0,1

0,0
0,0
0,1
0,0
-0,1
0,0

0,0
0,0
0,1
0,0
-0,1
0,0

0,0
0,0
0,7
-0,1
-0,2
-0,1

Participatiegraad
Mannen in paren jongste kind 0-3
Mannen in paren jongste kind 4-11
Vrouwen in paren jongste kind 0-3
Vrouwen in paren jongste kind 4-11
Alleenstaande ouders jongste kind 0-3
Alleenstaande ouders jongste kind 4-11

0,0
0,0
0,5
-0,2
0,5
-0,1

0,0
0,0
0,0
0,0
-0,1
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,2
-0,1
-0,3
-0,1

Vraag naar kinderopvang (in uren)
Paren jongste kind 0-3
Paren jongste kind 4-11
Alleenstaande ouders jongste kind 0-3
Alleenstaande ouders jongste kind 4-11

4,7
-22,3
3,3
-1,8

0,0
0,8
-0,6
-0,3

0,1
0,5
-0,4
-0,2

4,1
-2,2
-1,1
-2,0

Populatie huishoudens jongste kind 0-11
Arbeidsparticipatie (in uren)
Vraag naar kinderopvang

-0,1
-2,0

0,0
0,1

0,0
0,2

0,1
1,9

Totale populatie
Arbeidsparticipatie (in uren)
Arbeidsproductiviteit per uur
Gini-coëfficiënt

0,0
0,0
0,1

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,1

21

Literatuurlijst
Bettendorf, L., E. Jongen en P. Muller, 2012, Childcare subsidies and labour supply:
evidence from a large Dutch reform, CPB discussion paper 217, Den Haag.
De Boer H., E. Jongen en J. Kabatek, 2014, Comparing the effectiveness of fiscal stimuli
for working parents, CPB discussion paper 286, Den Haag.
Commissie Van Dijkhuizen, 2013, Naar een activerender belastingstelsel, Den Haag.
Beschikbaar online: http://www.rijksoverheid.nl/documenten-enpublicaties/rapporten/2013/06/18/eindrapport-commissieinkomstenbelasting.html
Jongen, E., H. de Boer en P. Dekker, 2014, MICSIM: A behavioural microsimulation
model for the analysis of tax-benefit reform in the Netherlands, CPB
Achtergronddocument, Den Haag.
Jongen, E., H. de Boer en P. Dekker, 2015, De effectiviteit van fiscaal participatiebeleid,
CPB Policy Brief 2015/2, Den Haag.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2014, Rijksbegroting 2015 xv, Den
Haag.

22