10.
Daders van seksueel misbruik van onder
toezicht gestelde kinderen: een verkennende
studie.
Rapport R. de Jong MSc

Deelonderzoek Commissie-Samson

Daders van seksueel misbruik van onder toezicht gestelde kinderen:
een verkennende studie

Mei 2012

Rinke de Jong, MSc

Inhoud
Voorwoord .............................................................................................................................................. 3
1 Inleiding........................................................................................................................................... 4
2 Literatuurstudie ............................................................................................................................... 6
2.1 Daderkenmerken ........................................................................................................................... 7
2.1.1 Demografische kenmerken ..................................................................................................... 7
2.1.2 Persoonlijke geschiedenis ....................................................................................................... 8
2.2 Modus operandi ........................................................................................................................... 10
2.2.1 Slachtoffer ............................................................................................................................ 10
2.2.2 Pré misbruik ......................................................................................................................... 11
2.2.3 Misbruik ............................................................................................................................... 13
2.2.4 Na misbruik .......................................................................................................................... 14
2.3 Conclusie ..................................................................................................................................... 15
2.3.1 Typische pleger .................................................................................................................... 15
2.3.2 Vergelijking met andere volwassen daders van kindermisbruik .......................................... 16
3 Methoden empirisch onderzoek .................................................................................................... 17
4 Resultaten ...................................................................................................................................... 20
4.1 Daderkenmerken ......................................................................................................................... 21
4.1.1 Demografische kenmerken ................................................................................................... 21
4.1.2 Persoonlijke geschiedenis ..................................................................................................... 23
4.2 Modus operandi ........................................................................................................................... 27
4.2.1 Slachtoffer ............................................................................................................................ 27
4.2.2 Pré misbruik ......................................................................................................................... 29
4.2.3 Misbruik ............................................................................................................................... 30
4.2.4 Na misbruik .......................................................................................................................... 31
4.3 Vergelijking ................................................................................................................................. 33
5 Conclusie ....................................................................................................................................... 35
5.1 Meerderjarige daders ................................................................................................................... 35
5.2 Minderjarige daders ..................................................................................................................... 37
6 Slotbeschouwing ........................................................................................................................... 39
Aanbeveling voor ervolgonderzoek…………………………………………………………………………………………………..41
Literatuur………………………………………………………………………………………………41
Bijlage 1 Scoringslijst ....................................................................................................................... 44
Bijlage 2 Indeling delicten ................................................................................................................ 47
Bijlage 3 Samenstelling begeleidingscommissie .............................................................................. 48

Overzicht van tabellen
Tabel 1 - Vindplaatsen dossiers............................................................................................................. 20
Tabel 2 - Kruistabel type dader en setting ............................................................................................. 20
Tabel 3 - Persoonlijkheidskenmerken van de plegers (niet voor iedereen bekend) .............................. 22
Tabel 4 - Relaties, familie en pestgedrag (niet allemaal voor iedereen bekend) ................................... 22

1

Tabel 5 - Kenmerken gezin van herkomst, N=52.................................................................................. 23
Tabel 6 - Alcohol- en drugsgebruik, N=52 ........................................................................................... 24
Tabel 7 - Ervaringen, N=52 ................................................................................................................... 25
Tabel 8 - Aantal slachtoffers per leeftijdscategorie (N=73) .................................................................. 28
Tabel 9 - Type misbruik (1 per zaak), N=78 ......................................................................................... 30
Tabel 10 - Kenmerken van misbruik (niet voor alle zaken bekend)...................................................... 30

2

Voorwoord

Dit onderzoek is een van de deelonderzoeken die is uitgevoerd in opdracht van de commissie-Samson.
Dank gaat uit naar de begeleidingscommissie voor het constructieve commentaar in de verschillende
bijeenkomsten. De namen van de leden zijn vermeld in bijlage 3. De commissieleden Catrien Bijleveld
en Jan Hendriks waren verantwoordelijk voor de dagelijkse begeleiding, waarvoor speciale dank.
Tevens gaat dank uit naar het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving
(NSCR), dat een werkplek ter beschikking heeft gesteld voor dit onderzoek.
Katja Crooijmans en Divera van den Hoogen, van het secretariaat van de commissie-Samson,
worden bedankt voor hun hulp bij de dataverzameling. Ten slotte is veel dank verschuldigd aan alle
medewerkers van de rechtbanken en instellingen die ons hebben opgevangen en die het
dossieronderzoek mede hebben mogelijk gemaakt.

Amsterdam, mei 2012
Rinke de Jong

3

1. Inleiding
De commissie-Samson doet onderzoek naar seksueel misbruik van minderjarigen die op gezag van de
overheid in instellingen en pleeggezinnen zijn geplaatst. In de diverse deelonderzoeken van de
commissie-Samson gaat veel aandacht uit naar de prevalentie van slachtofferschap, naar slachtoffers
en naar de context van het misbruik. Informatie over plegers van het seksueel misbruik wordt in die
onderzoeken slechts indirect verkregen. Gerichte oproepen aan plegers om zich bij de commissie te
melden hebben weinig opgeleverd. Dat betekent dat, zonder nader onderzoek, een cruciale ‘actor’ in
het proces van totstandkoming van seksueel misbruik onderbelicht zou blijven. Voor veel kinderen
geldt dat ze in een instelling of pleeggezin terecht zijn gekomen vanwege eerdere ervaringen met
seksueel misbruik. Herhaling van dat misbruik dient zo veel mogelijk voorkomen te worden en kennis
over de achtergronden en motieven van daders is daarbij van belang.
Het doel van dit onderzoek is meer inzicht te verkrijgen in de achtergronden van de plegers
van seksueel misbruik van jeugdigen die onder verantwoordelijkheid van de overheid in instellingen
en pleeggezinnen zijn geplaatst.
Dit onderzoek is exploratief. De populatie daders is, net als de populatie slachtoffers, niet
bekend en het is bijzonder lastig om met standaardmethoden informatie over deze personen te
vergaren. Ook bij het raadplegen van wél beschikbare bronnen zullen niet alle plegers, bijvoorbeeld
om opportuniteitsredenen, volledige openheid van zaken gegeven hebben. Een gevolg daarvan is dat
de onderzoeksgroep niet representatief is voor álle daders van dit type misbruik, en dat de informatie
die beschikbaar is soms gebrekkig zal zijn. In de discussie komt dit uitgebreid aan bod.
Onderzoeksvraag
Dit deelonderzoek richt zich op de daders aan de hand van de volgende onderzoeksvraag:
Wat zijn de kenmerken van plegers van seksueel misbruik van kinderen die onder toezicht van
de overheid zijn geplaatst in pleeggezinnen en instellingen?
Om deze vraag te beantwoorden zal een overzicht gegeven worden van wat bekend is over de
volgende aspecten:
a. Demografische kenmerken
b. Criminele carrière-kenmerken
c. Modus operandi
d. (Seksuele) stoornissen, persoonlijkheidsprofiel
e. Relaties en sociaal leven
f. ‘Motief’ voor het misbruik
g. De wijze waarop het misbruik verborgen werd gehouden en aan het licht kwam
h. Afdoening
Dit gebeurt op twee manieren. In het eerste deel wordt een overzicht gegeven van de
wetenschappelijke literatuur over dit onderwerp. Het tweede deel bestaat uit een empirisch onderzoek
naar vervolgde plegers. Dit onderzoek is gebaseerd op een steekproef van strafdossiers van
rechtbanken en behandeldossiers van forensische instellingen. Binnen die steekproef bevinden zich
twee groepen daders. De eerste groep bestaat uit de volwassen misbruikers. Deze zijn veelal
medewerkers werkzaam in instelling, of zijn daaraan gelieerd, zijn pleegouders of zijn plegers in het
sociaal netwerk van het pleeggezin. De tweede groep omvat de minderjarige misbruikers en deze
bestaat uit medebewoners in instellingen en (pleeg)broertjes of (pleeg)zusjes in pleeggezinnen.

4

Definitie
Dit onderzoek hanteert de definitie van seksueel kindermisbruik zoals die door de commissie-Samson
is geformuleerd. Deze luidt:
Seksueel misbruik van kinderen is seksueel contact van (jong) volwassenen met kinderen
jonger dan 18 jaar (tot 1988 21 jaar). Deze lichamelijke contacten zijn tegen de zin van het
kind of zonder dat het kind deze contacten kan weigeren. Daders zetten het kind emotioneel
onder druk, dwingen het kind of weten door hun overwicht te bereiken dat het kind geen nee
durft te zeggen tegen seksuele toenaderingen.
Voor het onderzoek naar seksueel misbruik van jeugdigen die op gezag van de
overheid in instellingen of pleeggezinnen zijn geplaatst, wordt hier onder tevens begrepen
seksueel misbruik van groepsgenoten waartegen de volwassene uit hoofde van zijn functie
bescherming had moeten bieden.
De commissie heeft de aard van het seksueel misbruik dat zij onderzoekt beperkt tot zogenoemde
‘hands-on’ delicten, dat wil zeggen delicten waarbij er fysiek contact is tussen pleger en slachtoffer.
Seksueel getinte opmerkingen, samen kijken naar porno, of schennispleging zoals ‘potloodventen’ valt
zodoende buiten het onderzoeksbereik. Daarnaast is er bij onderling misbruik van kinderen van
vergelijkbare leeftijd van belang dat er sprake is van dwang.
Leeswijzer
In het volgende hoofdstuk wordt de literatuur beschreven die relevant is voor dit onderzoek. In het
derde hoofdstuk wordt vervolgens een beschrijving gegeven van de methoden van het empirisch
onderzoek. Aansluitend volgt het hoofdstuk met de bevindingen van dit onderzoek. Conclusies die uit
dit onderzoek voortvloeien worden besproken in het vijfde hoofdstuk. Het zesde hoofdstuk, ten slotte,
bevat de discussie.

5

2. Literatuurstudie
Specifieke literatuur over seksueel kindermisbruik gepleegd door werknemers in instellingen voor
jeugdzorg is schaars (Colton, Roberts, & Vanstone, 2010; Erooga, 2009; Gallagher, 1999).
Daarbovenop richt dergelijk onderzoek zich zelden op daderkenmerken (Sullivan & Beech, 2002); de
beschikbare literatuur heeft vaak een bredere groep daders of een bredere categorie van misbruik als
onderwerp. Als het onderzoek zich wel op misbruikende werknemers richt, beperkt dit zich weer
meestal niet tot werknemers in instellingen of pleegouders. De hier gepresenteerde onderzoeken zijn in
die zin dan ook van beperkte waarde voor het doel van dit onderzoek. Desondanks geven ze wel een
beeld van wat te verwachten valt bij de meer specifieke groep plegers waar de commissie zich op
richt. Eerst zal een overzicht worden gegeven van de zes meest relevante onderzoeken naar volwassen
plegers, alvorens de resultaten worden besproken. Over kenmerken van misbruik plegende jongeren in
een instelling of pleegzorg is geen specifieke literatuur gevonden, al worden in de algemene
onderzoeken naar daders soms toch bevindingen over jeugdige plegers gerapporteerd. Waar van
toepassing rapporteren wij die ook. De onderzoeken die we bespreken, betreffen allemaal in absolute
zin kleine steekproeven, die hoogstwaarschijnlijk niet representatief zijn voor de groep daders. De
geringe omvang van de onderzoeksgroepen heeft als nadeel dat het lastig is om verschillen aan te
tonen tussen bepaalde groepen daders; in veel gevallen vinden onderzoekers dus geen verschil tussen
misbruikende werknemers en andere daders, waarschijnlijk ten dele door een kleine steekproef.
Belangrijkste onderzoeken
Van deze onderzoeken sluit dat van Rosenthal en collega’s (1991) wellicht het best aan bij de
onderzoeksgroep van de commissie. Het onderzoek besloeg incidenten die plaatsvonden in de
Verenigde Staten tussen januari 1983 en december 1987. De onderzoekers bekeken
tweehonderdnegentig gevallen van diverse vormen misbruik na uithuisplaatsingen. Hiervan betrof het
in zeventig gevallen seksueel misbruik. De settings die zij bekeken waren pleeggezinnen,
groepshuizen, residentiële behandelcentra, en andere ‘instanties’.
Ander bruikbaar onderzoek is uitgevoerd door Sullivan en Beech (2004). Zij hebben
onderzoek gedaan naar de kenmerken van kindermisbruikers die tijdens het onderzoek in de
Wolvercote-kliniek in Engeland verbleven voor behandeling. Zij vergeleken twee groepen daders: de
zogenoemde groep ‘professionele daders’1, die ontucht met kinderen pleegden tijdens de uitoefening
van hun werk, en de andere daders bij wie het kindermisbruik niet werkgerelateerd was. De groep
professionals bestond uit zevenentwintig religieuzen, tien leraren en vier jeugdwerkers.
In later onderzoek hebben de auteurs de groep professionele plegers vergeleken met een groep
intra-familiale plegers en een groep extra-familiale plegers (Sullivan, Beech, Craig, & Gannon, 2011).
Hierbij werden de drie groepen gematcht op leeftijd en IQ. Vanwege het hoge IQ van een aantal
professionals, konden tien daders niet gematcht worden en werden zij uit het onderzoek verwijderd.
Gallagher (2000) heeft specifiek gekeken naar seksueel kindermisbruik gepleegd door
volwassenen die met kinderen werkten. Dit werk kan zowel betaald als vrijwilligerswerk zijn, en kan
zowel direct (groepsleider) als indirect (schoonmaker) met het kind te maken hebben. Dit onderzoek
betrof niet uitsluitend onder toezicht gestelde kinderen. De incidenten zijn gevonden in de archieven
1

Sullivan en Beech (2004) gebruiken de term professional perpetrators voor ‘plegers die de instantie of
organisatie waarin zij werken gebruiken om kinderen te vinden en te misbruiken’. In die betekenis wordt de
term ook in dit literatuuronderzoek gebruikt.

6

van de politie en sociale diensten in Engeland en Wales. De onderzochte meldingen, uiteindelijk
vijfenzestig stuks, waren gedaan tussen januari 1988 en december 1992. Dit onderzoek richtte zich op
drie settings. De eerste groep bestond uit community-based beroepen, zoals leraren, geestelijken en
scoutingleiders. De tweede categorie betrof pleeggezinnen. De laatste setting behelsde de residentiële
instellingen.
Leclerc, Proulx en McKibben (2005) verrichtten ook onderzoek naar seksueel misbruik door
daders die met kinderen werken. Zij ondervroegen drieëntwintig Canadese daders over hun modus
operandi. Deze daders hadden kinderen misbruikt met wie zij, al dan niet vrijwillig, werkten.
Onduidelijk is echter in welke beroepen zij werkzaam waren. De deelnemers zijn onder andere
gerekruteerd in gevangenissen, bij de reclassering en in behandelcentra.
Faller (1988), ten slotte, onderzocht achtenveertig gevallen van seksueel misbruik in centra
voor kinderopvang. Deze incidenten werden van 1982 tot 1986 aangemeld bij een speciaal project van
de universiteit van Michigan (Verenigde Staten) en vonden alle plaats in die staat. Vrijwel alle
slachtoffers en hun ouders zijn door de onderzoekers geïnterviewd. De settings waren daycare centers
en daycare homes. De eerste is vergelijkbaar met de reguliere kinderdagopvang. De laatste betreft
opvang bij de verzorger thuis, waar gewoonlijk maximaal zes kinderen verblijven.

2.1 Daderkenmerken
2.1.1 Demografische kenmerken
Geslacht
In alle elf gevallen van seksueel misbruik in pleeggezinnen onderzocht door Cavara en Ogren (1983),
waren de daders man. Dit geldt ook voor alle daders die met kinderen werkten en door Colton et al.
(2010) waren ondervraagd, evenals voor de onderzoeksgroep van Leclerc en collega’s (2005). Sullivan
en Beech (2004) deden onderzoek onder een groep daders die in behandeling was bij een kliniek voor
mannen. Om deze reden bevat hun steekproef dan ook geen enkele vrouw.
Uit een onderzoek onder uit huis geplaatste kinderen is gebleken dat van de daders die
kinderen seksueel misbruikt hebben 77% man was (Rosenthal, et al., 1991). Faller (1988) onderzocht
achtenveertig gevallen van seksueel kindermisbruik in de kinderopvang. Hiervan was bijna de helft
gepleegd door een man, één kind werd misbruikt door een vrouw, en de helft door zowel een man als
een vrouw.
Uit de beschreven onderzoeken blijkt daarmee dat mannen sterk oververtegenwoordigd zijn.
Dat is niet verwonderlijk gezien het feit dat gemiddeld veel plegers van seksueel misbruik man is (zie
bijvoorbeeld: Mali, 2007). Slechts in één onderzoek blijken vrouwen eveneens een niet
verwaarloosbaar aandeel te hebben in het misbruik. Bij vrijwel al deze gevallen was echter ook een
man betrokken.
Leeftijd
De door Sullivan en Beech (2004) onderzochte groep professionele daders kwam gemiddeld op 51jarige leeftijd naar de kliniek. De controlegroep arriveerde gemiddeld op de leeftijd van 40 jaar. Dit
onderzoek bestond echter uit verschillende groepen plegers. Tussen deze categorieën bestaan dan ook
grote verschillen in leeftijd. De religieuzen arriveerden gemiddeld op 53-jarige leeftijd, de leraren
waren op dat moment 49 jaar oud en de pedagogisch werkers 35 jaar.
Gallagher (2000) heeft deze uitsplitsing niet gemaakt. In zijn onderzoek zijn beroepen in de
pleegzorg en residentiële zorg samengevoegd met gemeenschapsgerichte beroepen zoals leraar. Van al

7

deze daders was 35% tussen de 40 en 49 jaar oud, 22% was tussen de 50 en 59 jaar en 20% tussen de
30 en 39 jaar.
Van de drieëntwintig plegers die werkten met kinderen was de gemiddelde leeftijd 49 jaar
(Leclerc, et al., 2005). Onduidelijk is wanneer deze leeftijd gemeten is. Dit is ook onduidelijk in het
onderzoek van Colton en collega’s (2010). Zij onderzochten acht daders die werkten met kinderen die
ze misbruikten en daarmee een vertrouwensrelatie hadden. De helft van deze mannen was tussen de 46
en 55 jaar oud.
We kunnen concluderen dat weinig onderzoeken de leeftijd van daders op het moment van het
misbruik vermelden. Voor het grootste deel van de daders wordt een leeftijd vermeld van tussen de 40
en de 55 jaar. Het is van belang om hierbij in gedachten te houden dat de leeftijd sterk afhankelijk kan
zijn van het beroep. De onderzochten binnen de verschillende onderzoeken behoren ook niet altijd tot
de groep plegers op wie de commissie-Samson zich richt.
Etniciteit
Weinig onderzoeken hebben zich gericht op de etniciteit van de pleger. Sullivan en Beech (2004)
vonden in hun onderzoek, uitgevoerd in Groot-Brittannië, dat alle daders blanke Europeanen waren.
Wellicht zorgde het grote aandeel priesters en broeders in dit onderzoek voor een vertekening op dit
gebied. Van hun controlegroep, andere daders in behandeling in dezelfde kliniek, had echter ook 96%
deze achtergrond.
Intelligentie
Het gemiddelde IQ van de professionele daders was hoger dan het gemiddelde IQ van daders op de
Wolvercote-kliniek, namelijk 115 tegenover 106 (Sullivan & Beech, 2004). De grootste groep van de
drieëntwintig door Leclerc et al. (2005) onderzochte plegers bestond uit universitair afgestudeerden,
4% had een niet afgeronde universitaire opleiding en 9% heeft een postdoctorale opleiding gevolgd.
Het lijkt er daarmee op dat deze daders bovengemiddeld intelligent zijn.
Relaties/huwelijk
De professionele daders uit de Wolvercote-kliniek waren minder vaak getrouwd dan de overige
behandelden (Sullivan & Beech, 2004). Als echter de groep gelovigen die tot het celibaat verplicht zijn
buiten beschouwing wordt gelaten, dan is het aantal gehuwden gelijk. Dit komt er dan op neer dat de
helft van de groep daders van dit soort misbruik getrouwd was. In vergelijking met de overige daders
hadden professionele daders echter wel minder vaak een volwassen seksuele relatie en hadden zij
minder kinderen.
Van de groep misbruikers beschreven door Leclerc et al. (2005), was iets meer dan de helft
nooit getrouwd geweest; 22% was ten tijde van het delict getrouwd. Uit het onderzoek van Moulden et
al. (2007) naar misbruik in de kinderdagopvang, bleek dat meer dan de helft van zowel mannelijke als
vrouwelijke daders alleenstaand was.
Samengevat kan gesteld worden dat uit bovengenoemde onderzoeken blijkt dat ongeveer de
helft van de daders ten tijde van het misbruik getrouwd is of getrouwd is geweest.

2.1.2 Persoonlijke geschiedenis
Psychiatrie / stoornissen
Over psychiatrische stoornissen is nauwelijks iets bekend vanuit de wetenschappelijke literatuur. Van
de groep professionele plegers in het onderzoek van Sullivan et al. (2011) had 23% een psychiatrische

8

voorgeschiedenis. Uit dit onderzoek bleek dit echter niet vaker bij deze groep voor te komen dan bij
andere zedendelinquenten.
Alcohol en drugs
Ook over het gebruik van alcohol en drugs is nauwelijks iets bekend. Sullivan en Beech (2011)
vonden geen significant verschil tussen de professionele plegers en de intra-familiale of extra-familiale
daders op het gebied van alcohol- of drugsmisbruik. Van de professionele plegers had 16% problemen
op dit vlak, waarmee ze wel het laagste percentage hadden van de drie groepen. Uit dit ene onderzoek
blijkt dus geen verschil met de controlegroep.
Veroordelingen
Professionele daders hadden minder zedenveroordelingen dan andere zedendaders (Sullivan & Beech,
2004) en ook significant minder dan extra-familiale daders (Sullivan, et al., 2011). Met de intrafamiliale daders was geen significant verschil (Sullivan, et al., 2011).
Uit het onderzoek van Leclerc et al. (2005) bleek dat de groep plegers eerder voor gemiddeld
1,4 zedendelicten veroordeeld is en 0,9 keer voor niet-zedenzaken. Of dit voorafgaand aan de therapie
of het indexdelict was, maken de auteurs niet duidelijk. Uit onderzoek van Rosenthal en collega’s
(1991) is gebleken dat in 60% van de gevallen van seksueel kindermisbruik, er sprake was van eerdere
beschuldigingen. Onderzoek gericht op pleeggezinnen heeft aangetoond aan dat in drie van de elf
gevallen er eerder een onderzoek plaatsvond naar aanleiding van een vermoeden van misbruik, al was
dit niet noodzakelijkerwijs seksueel misbruik (Cavara & Ogren, 1983).
Hoewel dus blijkt dat in veel gevallen van misbruik door professionals sprake is geweest van
eerdere veroordelingen of verdenkingen, wijzen studies die een controlegroep gebruiken er op dat de
professionele daders relatief minder veroordelingen hebben dan andere (zeden)delinquenten.
Eigen misbruik
Sullivan en Beech (2004) vonden dat van de professionele plegers 51% seksueel misbruikt is in hun
jeugd. Dit verschilde niet significant met hun controlegroep. Dezelfde conclusie trokken ze over fysiek
misbruik. De groep professionele misbruikers verschilde, wat betreft misbruik in hun jeugd, ook niet
significant van intra-familiale of extra-familiale misbruikers (Sullivan, et al., 2011).
Uit de twee bovengenoemde onderzoeken, onder dezelfde onderzoeksgroep, blijkt dat
professionele daders niet vaker misbruikt zijn in hun jeugd dan andere (zeden)daders.
Relatie tot slachtoffer
Uit een onderzoek naar misbruik in pleeggezinnen in Baltimore (Verenigde Staten), bleek slechts in
40% van de klachten dat pleegouders de dader zijn (Benedict, Zuravin, Brandt, & Abbey, 1994).
Vaker waren het broertjes of ‘anderen’. Hobbs et al. (1999) vonden een nog lager aandeel van
pleegouders, namelijk 29% van het seksueel misbruik. Een zelfde percentage werd gevonden voor de
biologische ouders. Ook in dit onderzoek waren de plegers vaker andere kinderen (32%).
Uit onderzoek van Rosenthal et al. (1991) bleek dat 57% van het seksueel misbruik van
uithuisgeplaatste kinderen is gepleegd door werknemers in instellingen of pleegouders. In de overige
gevallen ging het meestal om medebewoners of om biologische kinderen van de pleegouders. In
residentiële settings werden door Hobbs en collega’s (1999) zelfs vrijwel geen volwassen daders
gevonden. Van de twaalf slachtoffers van seksueel misbruik waren er twee misbruikt door een kind
binnen de instelling en negen door een kind buiten de instelling.
Faller (1988) vond in haar onderzoek echter, dat in alle gevallen van misbruik in een instelling
voor kinderdagopvang, de dader een werknemer was of iemand die diensten leverde aan de instelling.
Bij dagopvang van kinderen bij de verzorger thuis, was die verzorger ook meestal niet de dader. In dat

9

geval waren de daders vaak personen die, vanwege hun relatie met de verzorger, gemakkelijk toegang
tot het huis hadden.
Uit de literatuur blijkt al met al dat een aanzienlijk deel van het misbruik van pleegkinderen
niet door een pleegouder wordt gepleegd, maar door kinderen die al dan niet in het gezin verblijven.
Het beeld van misbruik in instellingen is in dit opzicht minder duidelijk.

2.2 Modus operandi
Motivatie werk
Sullivan en Beech (2004) vroegen professionele daders naar de motivatie voor hun werk. Van hen gaf
57% aan dat de mogelijkheid tot het plegen van misbruik de enige, of mede de, reden was om die baan
te kiezen. Door een kwart werd aangegeven dat deze mogelijkheid geen rol speelde. De anderen
zeiden het niet te weten. Deze daders werd ook gevraagd naar de leeftijd waarop ze zich bewust
werden van hun seksuele voorkeur voor kinderen. Op basis hiervan hebben de auteurs geconcludeerd
dat negen op de tien professionele daders wisten dat ze seksueel opgewonden raakten van kinderen,
nog voor dat ze aan hun professionele carrière begonnen. De toegang tot potentiële slachtoffers was
ook voor twee van de acht daders in het onderzoek van Colton et al. (2010) reden voor het kiezen van
hun beroep.
Hoewel beide onderzoeken een ander percentage melden, is het opvallend om te zien dat
daders regelmatig bewust een baan kiezen vanwege de mogelijkheid tot misbruik.
2.2.1 Slachtoffer
Selecteren slachtoffer
Green (2001) verrichtte kwalitatief onderzoek naar misbruik in kindertehuizen door werknemers.
Hieruit bleek dat daders zich mede richten op kwetsbare kinderen. Gallagher (2000) vond dat 14% van
de slachtoffers in pleeggezinnen en 33% van de slachtoffers in residentiële instellingen, een vorm van
speciale aandacht nodig had. In de helft van deze gevallen ging het om leerproblemen. Dit wijst op een
verhoogd risico voor kwetsbare kinderen. De auteur gaf echter zelf al aan dat het aandeel kwetsbare
kinderen ten dele verklaarbaar is uit de aard van de zorg.
Geslacht slachtoffer
Uit het onderzoek onder de Wolvercote-kliniek populatie bleek dat 73% van de professionele daders is
beschuldigd van ontucht met jongens, tegen 21% van de overige populatie (Sullivan & Beech, 2004).
De professionele plegers en de extra-familiale plegers misbruikten significant vaker jongens dan de
intra-familiale plegers (Sullivan, et al., 2011).
Hobbs, Hobbs en Wynne (1999) concludeerden dat in 60% van de gevallen van seksueel
misbruik in pleeggezinnen meisjes slachtoffer zijn. Gallagher (2000) kwam tot een soortgelijk
percentage. Hij onderzocht zaken die bekend zijn bij een aantal lokale Britse bureaus van de
kinderbescherming. In de pleegzorg, zo vond hij, was in 62% van de zaken het slachtoffer een meisje.
In 24% was dit een jongen. In de overige gevallen waren het beide geslachten of was het niet bekend.
In de residentiële zorg was juist 22% meisje en 78% jongen. Een ander onderzoek naar seksueel
misbruikte pleegkinderen vond dat er onder de achttien slachtoffers even veel jongens als meisjes
waren (Cavara & Ogren, 1983).
Rosenthal en collega’s (1991) deden onderzoek naar kinderen die eerder uit huis geplaatst
waren. Deze kinderen waren onder andere in pleeggezinnen en residentiële instellingen geplaatst.

10

Hieruit bleek dat de groep slachtoffers van seksueel kindermisbruik voor 60% uit meisjes bestond
(Rosenthal, et al., 1991).
In het onderzoek van Faller (1988) naar misbruik in de kinderdagopvang bleek dat 38% van de
slachtoffers man was en 63% vrouw. In de dagopvang waren vrijwel evenveel meisjes als jongens
slachtoffer. In de ‘opvanghuizen’, opvang bij de verzorger thuis, was 90% van de slachtoffers meisje.
Uit de beschreven onderzoeken blijkt dat meisjes in de genoemde situaties een groter risico
lopen dan jongens op seksueel misbruik. Dit lijkt in het bijzonder te gelden voor pleeggezinnen. Dat
het onderzoek van Sullivan en Beech (2004) meer mannelijke slachtoffers kent, kan komen door het
aandeel geestelijken in dit onderzoek. Het is bekend dat deze groep overwegend jongens tot
slachtoffers maakt (Deetman et al., 2011; Haywood, Kravitz, Grossman, Wasyliw, & Hardy, 1996;
Loftus & Camargo, 1993).
Leeftijd slachtoffer
Van de professionele daders uit de Wolvercote-kliniek gaf 71% aan dat ze kinderen jonger dan 11 jaar
hebben misbruikt (Sullivan & Beech, 2004). Dit verschilde niet significant van de controlegroep.
In het onderzoek van Gallagher (2000) bleek dat in de pleegzorg 27% van de slachtoffers 5
jaar of jonger was, een zelfde aantal was tussen de 6 en 11 jaar oud. De grootste groep bestond uit 12
tot 17-jarigen, namelijk 42%. In de residentiële zorg was dit een nog grotere groep; 73% van de
slachtoffers bevond zich in die leeftijdscategorie. De overige 27% was tussen de 6 en 11 jaar oud. De
achttien misbruikte pleegkinderen uit het onderzoek van Cavara en Ogren (1983) waren ook voor het
grootste deel (10) boven de 13 jaar; zeven waren tussen de 4 en 12 en één slachtoffer was onder de 3
jaar.
De bevindingen van Rosenthal et al. (1991) lijken tussen beide onderzoeken in te zitten met
een gemiddelde leeftijd van 12 jaar.
De gemiddelde leeftijd van slachtoffers is uiteraard mede afhankelijk van het beroep van de
dader. Dit bepaalt de kinderen waartoe hij toegang heeft. Gelet op de vertekening door het grote aantal
priesters en broeders in het onderzoek van Sullivan & Beech (2004), lijken de meeste slachtoffers
binnen voorzieningen voor Jeugdzorg en binnen pleeggezinnen echter boven de 12 jaar oud.

2.2.2 Pre misbruik
Grooming
Er is nog geen eenduidige algemene definitie van grooming (zie bijvoorbeeld: Craven, Brown, &
Gilchrist, 2006; Mcalinden, 2006). Algemeen wordt hieronder het proces voor het misbruik verstaan
dat misbruikers doorlopen met de intentie tot dat misbruik, waarmee ze proberen het vertrouwen van
het kind te winnen en diens weerstand weg te nemen. Uiteindelijk wordt het kind hierdoor in een
situatie gemanoeuvreerd waarin het zich moeilijk aan het misbruik kan onttrekken. Omdat het kind als
het ware in een ‘val’ wordt gelokt, gebruiken sommige auteurs liever het Engelse woord entrapment
(Gallagher, 2000). Hierbij gaat het overigens niet, althans niet uitsluitend, om grooming als het
zelfstandig strafbaar gestelde feit.2 Het is een geraffineerd proces dat plaatsvindt voorafgaand aan de
methoden die het misbruik zelf direct mogelijk maken.
Vrijwel alle drieëntwintig plegers van seksueel misbruik van kinderen met wie ze werkten,
‘groomden’ hun slachtoffers door vertrouwen te winnen (Leclerc, et al., 2005). Zij deden dit door veel
2

Artikel 248e Wetboek van Strafrecht: ´Hij die door middel van een geautomatiseerd werk of met
gebruikmaking van een communicatiedienst een persoon van wie hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden
dat deze de leeftijd van zestien jaren nog niet heeft bereikt, een ontmoeting voorstelt met het oogmerk
ontuchtige handelingen met die persoon te plegen […].´

11

tijd met ze door te brengen en door ze veel aandacht te geven. Andere veel gebruikte technieken zijn
het niet-seksueel aanraken van de slachtoffers (91%), persoonlijke dingen vertellen (78%), vertellen
hoe speciaal ze zijn, behandelen als volwassenen, ze veilig laten voelen en met ze spelen (alle 70%).
Sullivan en Beech (2004) geven aan dat 76% van de professionele plegers emotionele dwang
gebruikt als groomingtechniek. Eén pleger gebruikte alleen fysieke dwang. De overige 22% gebruikte
een combinatie van beide technieken. Verder gaf 78% aan dat ze een ontmoeting regelde met het
slachtoffer buiten het werk om, met het doel dit kind te misbruiken. Ruim twee derde ging wel eens
langer dan een dag met de kinderen ergens heen om zo een gelegenheid voor misbruik te creëren. Over
het algemeen betrof het dan educatieve of recreatieve reisjes en waren andere professionals aanwezig.
Door 53% werd kinderen misbruikt in het buitenland. Veertig procent gaf aan wel eens naar het
buitenland te gaan met het specifieke doel daar kinderen te misbruiken en zo te voorkomen dat het
misbruik in eigen land werd ontdekt. Iets meer daders misbruikten kinderen met wie ze op reis waren
dan lokale kinderen. Een minderheid misbruikte beide groepen tijdens de reis.
In de door Gallagher (2000) onderzochte gevallen van kindermisbruik werd slechts door 9%
van de pleegouders groomingtechnieken gebruikt. In de residentiële instellingen werd dit door een
derde gebruikt. Deze specifieke technieken zijn niet uitgesplitst naar type setting en bevat dus ook, de
voor het huidige onderzoek minder interessante groep, gemeenschapsgerichte beroepen. Voor deze
drie settings samen is het maken van fysiek contact met het kind de meeste gebruikte techniek (43%).
De op een na meest gebruikte techniek is het kind buiten het instituut ontmoeten (39%). Daarna komt
het kind extra aandacht of geld geven het meest voor (beide 22%).
Uit een kwalitatief onderzoek naar misbruik in kindertehuizen bleek ook dat een veel
gebruikte grooming-techniek is, het vertrouwen van de kinderen te winnen en ze privileges te bieden
(Green, 2001). Soms wisten plegers zich op hun werk in een positie te plaatsen waarin ze nog
makkelijker toegang hadden tot potentiële slachtoffers (Colton, et al., 2010). De auteurs noemden
voorbeelden van een leraar die thuis privéles gaf en iemand die zich binnen de school opwierp als
‘opvang’ voor kwetsbare kinderen. Daarnaast gaven Colton en collega’s (2010) aan dat werknemers
manipuleerden om het misbruik mogelijk te maken. Zo vertelde één pleger hun dat hij de roosters
veranderde zodat hij alleen met een bepaald kind kon zijn.
Verder kan opgemerkt worden dat het imago van de plegers naar de buitenwereld, bewust of
onbewust opgebouwd, ook van invloed kan zijn. Hiermee ‘groomen’ zij als het ware de omgeving van
het slachtoffer. Cavara en Ogren (1983) gaven op dat gebied aan, dat misbruikers van pleegkinderen
vaak een goede naam hadden bij sociaal werkers en veelal gerespecteerd werden.
Grooming kan dus een geraffineerd proces zijn. De daders richten zich er vooral op
vertrouwen te winnen. Daarnaast geven ze het slachtoffer privileges, bouwen ze de intimiteit van de
aanraking langzaam op, gebruiken ze emotionele dwang en ontmoeten ze het kind buiten de werkplek
om. Fysieke dwang lijkt nauwelijks voor te komen.
Laten meewerken slachtoffer
Grooming is, zoals hiervoor beschreven, de fase voorafgaand aan het misbruik. Plegers gebruiken ook
beïnvloedingstechnieken vlak voor, tijdens en na het misbruik. Faller (1988) beschrijft dat slechts een
klein deel van de geuite dreigementen in de door haar onderzochte misbruikzaken enkel bedoeld
waren om het slachtoffer mee te laten werken. Vaker waren ze ook bedoeld om te zorgen dat het
slachtoffer niet over het misbruik zou praten. In bijna 70% van de gevallen werden er dreigementen
geuit, vaak ernstige: 38% bestond uit een doodsbedreiging, al dan niet tegen het slachtoffer, een kwart
dreigde anderszins letsel toe te brengen aan het slachtoffer of diens dierbaren, en 15% dreigde het kind
bij anderen af te zullen schilderen als zondaar. Deze cijfers zijn in het onderzoek niet uitgesplitst naar
het doel van de bedreiging: medewerking afdwingen of verborgen houden.

12

Een onderzoek onder drieëntwintig plegers van seksueel misbruik van kinderen met wie ze
werkten, liet zien dat alle daders hun slachtoffers niet-seksueel aanraakten om ze te laten meewerken
(Leclerc, et al., 2005). Uit kwalitatief onderzoek bleek dat in kindertehuizen door sommige daders ook
drugs of alcohol aan het slachtoffer werd gegeven om zodoende mogelijk verzet te verminderen
(Green, 2001).
De technieken om het slachtoffer te laten meewerken, vertonen enige overlap met de
grooming-technieken. Ook hier wordt de opbouw van aanraking genoemd als methode. Bovendien
worden dreigementen geuit om medewerking van het slachtoffer te krijgen. Ook is er enige overlap
met de technieken om het slachtoffer stil te houden over het misbruik. Dit wordt later behandeld.
2.2.3 Misbruik
Type misbruik
Faller (1988) scoorde het type misbruik in de achtenveertig gevallen uit haar studie: 30% bestond uit
op seksuele wijze strelen en een zelfde deel uit orale seks. In een vijfde van de gevallen was er sprake
van geslachtsverkeer. Hiervan was een derde vaginaal en twee derde anaal.
In het onderzoek van Rosenthal et al. (1991) kwam strelen ook als meest voorkomende type
misbruik naar voren. In 36% van alle meldingen was er sprake van strelen van de genitaliën.
Geslachtsgemeenschap werd gemeld in 27% van alle gevallen. Strelen en zoenen van de borsten was,
met 20%, het op twee na meest voorkomende type.
Benedict en collega’s (1994) vonden in hun onderzoek naar seksueel kindermisbruik in
pleeggezinnen, dat juist geslachtsgemeenschap of een poging daartoe de meest voorkomende vorm
van misbruik was. Dit gebeurde in 63% van de gevallen. De overige meldingen bestonden onder meer
uit strelen en intimidatie.
Het type misbruik kan dus per onderzoek verschillen. Strelen komt vaak voor in instellingen,
bijvoorbeeld als de slachtoffers (jonge) jongens zijn. Geslachtsgemeenschap komt weer vaker voor in
pleeggezinnen, bijvoorbeeld als de dader een volwassen man is en het slachtoffer een geslachtsrijp
meisje.
Aantal slachtoffers
Sullivan en Beech (2004) meldden dat 28% van de professionele daders aangeeft dat zij soms meer
dan één kind tegelijkertijd misbruikten. Zij concludeerden dat deze vorm van misbruik niet vaker
plaatsvindt dan bij de andere misbruikers. Overigens bleek uit datzelfde onderzoek dat de
professionele daders gedurende hun therapie drie tot vier keer meer gevallen van misbruik toegaven
dan aan het begin van de therapie (Sullivan & Beech, 2004). Gemiddeld steeg dit van vijftien naar
negenenveertig slachtoffers per dader. Dit doet vermoeden dat de aantallen slachtoffers zoals die
bekend worden uit veroordelingen een forse onderschatting zijn.
Gallagher (2000) vond een lager aantal slachtoffers per dader in de pleegzorg en residentiële
zorg. Een grote meerderheid van de daders maakte één slachtoffer. Geen van de daders viel in de
groep van tien slachtoffers of meer. Er is wel een belangrijk verschil tussen beide onderzoeken. Het
laatste ging uit van bevestigde meldingen van misbruik, terwijl het eerste onderzoek uitging van het
geschatte aantal misbruikgevallen dat de dader tijdens de therapie aangeeft.
Beide onderzoeken verschillen in het totaal aantal slachtoffers dat een dader gemiddeld maakt.
De conclusie lijkt niettemin gerechtvaardigd dat een grote meerderheid telkens één kind tegelijkertijd
misbruikt.
Aantal daders per slachtoffer

13

Sullivan en Beech (2004) vermeldden dat 12% van de professionele daders aan heeft gegeven dat zij
kinderen misbruikten in het bijzijn van andere misbruikers. Dit verschilt niet van andere plegers,
concludeerden de auteurs.
In het onderzoek van Gallagher (2000) handelden verreweg de meeste daders alleen. In de
residentiële zorg gaat dat om alle daders, in de pleegzorg om 91%. De rest pleegde het misdrijf met
één mededader.
Faller (1988) rapporteerde dat er sprake was van één dader in bijna de helft van de door haar
onderzochte gevallen van seksueel misbruik in de kinderopvang. Een zesde van de slachtoffers werd
misbruikt door vier daders, en een zevende door twee daders.
Uit twee van de drie genoemde onderzoeken blijkt dat in verreweg de meeste gevallen er
sprake is van één dader. In het derde onderzoek is dit het geval in slechts de helft van de zaken.
2.2.4 Na misbruik
Verborgen houden
Faller (1988) beschreef dat slechts een klein deel van de geuite dreigementen in de door haar
onderzochte misbruikzaken bedoeld waren om het slachtoffer mee te laten werken. Deze konden
zodoende dienen om medewerking af te dwingen of om het slachtoffer naderhand te laten zwijgen
over het misbruik. Aangezien dit onderzoek geen uitsplitsing maakte naar deze twee doelen, worden
de resultaten hier nogmaals vermeld. In bijna 70% van de gevallen werden er dreigementen geuit.
Gemiddeld ontvingen kinderen ruim twee dreigementen. Zoals eerder vermeld bestond 38% van de
dreigementen uit een doodsbedreiging, al dan niet tegen het slachtoffer, een kwart uit anderszins letsel
toebrengen, en 15% had te maken met het afschilderen van het kind als zondaar. Het onderzoek onder
drieëntwintig plegers van seksueel misbruik van kinderen met wie ze werkten, wijst echter uit dat veel
daders geen enkele techniek toepasten om het slachtoffer te laten zwijgen over het misbruik (Leclerc,
et al., 2005). Als dit wel gedaan werd, was het vaak het dreigen met wegnemen van aandacht of
privileges. Zo gaf bijna 35% aan dat zij de gevangenis in moesten of in de problemen kwamen als het
slachtoffer er over sprak. Speciale privileges of beloningen werden door 22% beloofd aan het
slachtoffer om ze stil te houden. Geen van de daders heeft de slachtoffers gedreigd te doden of iets aan
te doen als ze er over spraken.
Green (2001) rapporteerde in haar onderzoek iets soortgelijks. Een deel van de daders gaf hun
slachtoffers meer macht en privileges, om ze zo stil te houden. Bovendien besteedde de auteur
aandacht aan het gedrag dat misbruikers vertonen richting collega’s om hen te laten zwijgen. Zij gaf
aan dat veel medewerkers bang waren voor senior stafleden van wie, toen of later, bekend werd dat zij
kinderen misbruikten. Ook probeerden misbruikers er achter te komen met welke medewerker
kinderen een goede band hadden. Vervolgens trachtten ze deze band zo veel mogelijk te beschadigen,
om zodoende de afhankelijkheid van dit kind te vergroten en mogelijk ook om ervoor te zorgen dat het
kind niet meer met deze persoon over het misbruik kon praten.
Wat betreft het misbruik zelf werd eerder al vermeld dat Sullivan en Beech (2004) vonden dat
iets meer dan de helft van de professionele daders in het buitenland kinderen misbruikte. Ondanks
deze moeite om het misbruik onbekend te houden, was 40% van de onderzoeksgroep zich er van
bewust dat ze een reputatie hadden onder de kinderen op het gebied van seksueel ongepast gedrag
(Sullivan & Beech, 2004).
De technieken om het misbruik verborgen te houden, vertonen overlap met de technieken om
het slachtoffer mee te laten werken. In beide gevallen vinden we bedreigen van het slachtoffer of het
geven van privileges. Daders zorgden er voor dat het misbruik buiten medeweten van collega’s om
plaatsvond of er werd geprobeerd vertrouwen op te bouwen waardoor collega’s geruchten van
misbruik minder snel zouden geloven.

14

Uitkomen delict
Cavara en Ogren (1983) onderzochten aan wie pleegkinderen het misbruik hadden gemeld. Van de elf
slachtoffers had één het gemeld aan school en één stapte naar zijn sociaal werker. Vier slachtoffers
meldden het aan ouders, vriend of buurman. Ten slotte richtten vijf kinderen zich tot een
welzijnswerker.
Overigens merkten de auteurs op dat er ogenschijnlijk weinig opviel aan de slachtoffers. Hun
gedrag verslechterde niet, in tegenstelling: op school gingen zij beter presteren, ze werden actiever in
sport en in naschoolse activiteiten. Mede daarom waren de pleegouders geliefd en gerespecteerd door
de sociaal werkers die met hen in contact stonden.

2.3 Conclusie
2.3.1 Typische pleger
Samenvattend komt op basis van de literatuur het volgende beeld over de volwassen pleger in
instellingen of pleegzorg naar voren. Het gaat veelal om een man, ruim in de volwassenheid,
autochtoon en bovengemiddeld intelligent. Ongeveer de helft van hen is getrouwd of getrouwd
geweest. Een kwart heeft een psychiatrische voorgeschiedenis, eerdere veroordelingen (voor seksueel
misbruik) zijn zeldzaam. Ongeveer de helft is zelf seksueel misbruikt geweest. In pleeggezinnen
blijken vaak andere betrokkenen dan de pleegouders zelf, de dader te zijn. In instellingen komt een
minder duidelijke relatie uit de literatuur naar voren.
Voor een deel van de plegers bleek de mogelijkheid tot misbruik een reden te zijn om hun
baan te kiezen. Daders richten zich soms op de kwetsbare kinderen. Zowel daders in instellingen als
daders in pleeggezin lijken zich vaker te richten op kinderen boven de 12 jaar. Daders richten zich
vaker op meisjes. Dit geldt in het bijzonder voor pleeggezinnen.
Fysieke dwang lijkt nauwelijks voor te komen. Grooming bestaat voornamelijk uit het winnen
van vertrouwen, het geven van privileges en het opbouwen van de intimiteit van de aanrakingen. Om
tijdens het misbruik ‘medewerking’ van het kind te krijgen werden regelmatig dreigementen geuit of
chantage gebruikt. Dit had ook tot doel het slachtoffer te laten zwijgen over het misbruik.
Het misbruik bestond in veel gevallen uit op seksuele wijze strelen. Geslachtsgemeenschap
lijkt in pleeggezinnen relatief vaker voor te komen. Het blijkt dat het totaal aantal slachtoffers dat een
pleger maakt een flinke onderschatting van het werkelijke misbruik kan zijn. In verreweg de meeste
misbruikgevallen is er sprake van één slachtoffer en één dader.
Er zijn verschillende technieken besproken om het misbruik niet uit te laten komen. Om de
slachtoffers te laten zwijgen bijvoorbeeld werden dreigementen geuit of hun werd privileges gegeven.
Bovendien zorgde een goede reputatie er bij enkele plegers voor dat ze niet verdacht raakten bij
collega’s. Om buiten beeld te blijven bij collega’s lieten ze bovendien ook vaak het misbruik buiten de
instelling plaatsvinden.

15

2.3.2 Vergelijking met andere volwassen daders van kindermisbruik
Het is van belang om vast te stellen of de hierboven beschreven volwassen plegers in instellingen of
misbruikende pleegouders afwijken van overige volwassen daders die seksueel misbruik bij kinderen
plegen. De literatuur overziend (zie bijvoorbeeld: Elliott, Browne, & Kilcoyne, 1995; Smallbone &
Wortley, 2000) blijkt dat er vooral veel overeenkomsten zijn (zie ook: Sullivan & Beech, 2004;
Cavara & Ogren, 1983), maar ook dat een aantal verschillen naar voren komt. De gevonden
verschillen zullen hier puntsgewijs worden samengevat.
Daders in instellingen en pleegouders blijken:
 gemiddeld een hoger IQ te hebben dan ‘overige’ kindmisbruikers (Smallbone & Wortley,
2000);
 (met name plegers in instellingen) minder vaak tot penetratie over te gaan dan ‘overige’
kindmisbruikers (Elliott, et al., 1995; Finkelhor, Hotaling, Lewis, & Smith, 1990; Smallbone
& Wortley, 2000);
 relatief vaker jongens te misbruiken dan ‘overige’ kindmisbruikers (Elliott, et al., 1995;
Smallbone & Wortley, 2000);
 minder (additionele) psychische stoornissen te hebben dan pedofiele zedendelinquenten
(Raymond, Coleman, Ohlerking, Christenson, & Miner, 1999).

16

3. Methoden empirisch onderzoek
Steekproef
Dit onderzoek richt zich op plegers die zijn veroordeeld voor een hands-on zedendelict tegen een kind
in jeugd- of pleegzorg, of die dit hebben bekend. Hiervoor is gebruik gemaakt van strafdossiers en
behandeldossiers. Bij verschillende rechtbanken zijn dossiers opgevraagd over zedenzaken waarbij
sprake was van een afhankelijkheidsrelatie. Dit is gedaan aan de hand van een lijst met zaken die
eerder is samengesteld voor het onderzoek door de commissie-Samson naar de afdoeningen door het
Openbaar Ministerie. Er is bij de benadering van rechtbanken gestreefd naar een goede spreiding in
tijd en regio, dit alles afhankelijk van het nog beschikbaar zijn van ongeschoonde dossiers. Om die
reden zijn de parketten benaderd in de volgende arrondissementen: Amsterdam, Arnhem, Den Haag,
Groningen, Maastricht, Roermond en Zutphen. De dossiers hadden betrekking op de jaren 1992, 1997,
2002 en 2007. Strafzaken die uiteindelijk uitmondden in een vrijspraak of technisch sepot werden niet
meegenomen, omdat hierbij niet kan worden aangenomen dat de verdachte ook daadwerkelijk dader is
van seksueel misbruik. Bij ontbreken van een steekproefkader, de totale groep plegers is immers
onbekend, lijkt dit een werkbare methode. Bovendien maakt het vergelijking met andere onderzoeken
mogelijk. Door de gekozen methode is de steekproef van strafzaken een gestratificeerde steekproef.
Dat wil zeggen dat we van alle veroordelingen, de zaken hebben geselecteerd uit de genoemde jaren
en uit de genoemde arrondissementen. Naar verwachting levert dit een redelijk beeld op van door
justitie vervolgde daders van het soort misbruik waar de commissie zich op richt.
De commissie heeft 3880 strafdossiers van seksueel misbruik doorgenomen, te weten alle
strafzaken voor de genoemde arrondissementen in de genoemde jaren waarin minimaal een hands-on
zedendelict ten laste was gelegd. Hiervan vielen uiteindelijk honderdzeven zaken, oftewel 2,8%, onder
het bereik van de commissie. Bij sommige arrondissementen was het mogelijk bepaalde sepots er uit
te filteren. Van andere zaken was, vanwege bestudering in het kader van ander onderzoek, al bekend
dat ze toch niet onder de strikte definitie van de commissie vielen. Zodoende zijn er uiteindelijk
zesenzeventig opgevraagd die onder het huidige onderzoek konden vallen. Hier vielen er nog enkele
af, opnieuw omdat ze bijvoorbeeld geëindigd bleken te zijn in een technisch sepot of vrijspraak.
Andere vielen af omdat het misbruik toch niet binnen het bereik van de commissie bleek te vallen,
bijvoorbeeld omdat het om incest bleek te gaan. Uiteindelijk viel hierdoor nog eens ongeveer een
derde af. Ten slotte viel één dossier af toen bleek, na analyse van zijn strafblad, dat de betrokkene
uiteindelijk was vrijgesproken van het delict. In totaal resteerden vijfenveertig zaken, zijnde 1,2% van
alle zedenzaken voor de betreffende arrondissementen en jaren.
Daarnaast zijn alle relevante forensische instellingen verspreid over het land benaderd. 3
Dossiers zijn alleen gevonden bij het Pieter Baan Centrum in Utrecht, De Waag (diverse vestigingen)
en De Tender in Deventer. Een moeilijkheid hierbij was dat het, door het specifieke onderzoeksgebied
van de commissie, nauwelijks mogelijk is geweest digitale systemen te doorzoeken. Het Pieter Baan
Centrum bijvoorbeeld, kon een lijst uitdraaien van vijfenzeventig dossiernummers waarbij de patiënt
een zedendelict had gepleegd tegen een minderjarig kind. Of het kind verbleef in een instelling voor
jeugdzorg kon alleen vastgesteld worden door het dossier door te nemen. Bij de overige instellingen
was ook dit niet mogelijk. Daar moest geput worden uit het geheugen van behandelaren om te
achterhalen of zij zich een dergelijke zaak konden herinneren. Dat betekent dat de steekproef van
3

Dit waren: Het Dok (Rotterdam), Kairos (Nijmegen), AFPN ( Groningen), FPA (Vught), Pieter Baan Centrum
(Utrecht), De Waag (diverse vestigingen) en de Tender (Deventer).

17

behandeldossiers een gelegenheidssteekproef is. Dit houdt in dat de dossiers zijn onderzocht die
beschikbaar waren, zonder dat deze zodanig geselecteerd zijn dat ze een representatieve groep vormen.
Conclusies moeten daarom als voorlopig worden gezien en met de nodige voorzichtigheid worden
gehanteerd.
De inhoud van de straf- en behandeldossiers was wisselend. In de strafdossiers zaten
processen-verbaal van verklaringen van het slachtoffer, getuigen en de verdachte. In de strafdossiers
was vaak, maar niet altijd, een Pro Justitia-rapportage aanwezig. Hierin staat veel informatie over de
persoonlijkheid en levensgeschiedenis van de dader. Verder was ook regelmatig een rapport van de
reclassering aanwezig. De inhoud van dossiers bij de forensische instellingen was eveneens wisselend.
Soms bleef het bij een intakegesprek. In andere gevallen waren er verslagen van verschillende
gesprekken, Pro Justitia-rapportage en reclasseringsrapportages aanwezig. Voor al deze rapportages
geldt dat de inhoud erg afhankelijk was van de medewerking van de pleger. In sommige gevallen is
daarom nauwelijks informatie beschikbaar over de achtergrond van de pleger, of konden er geen tests
worden afgenomen.
Om meer inzicht te krijgen in eerdere en latere strafbare gedragingen zijn de justitiële
uittreksels van de onderzoeksgroep opgevraagd. We hebben daarbij te maken met het dark number.
Het gaat immers om vervolgingen, waardoor veel zaken die niet bij justitie bekend zijn geworden
onderbelicht blijven. Deze bron is echter van groot belang omdat dit ook de bron is waarop een
verklaring van geen bezwaar wordt afgegeven, waarbij wordt ingeschat of een persoon geschikt is om
met kinderen te werken. Het opvragen van strafbladen biedt ook informatie die onafhankelijk is van de
vragen van de rapporteur/behandelaar of de bereidheid van de cliënt om hierop te antwoorden.
Verwerking
De dossiers zijn doorgenomen op de locaties waar ze lagen opgeslagen. Uitzondering hierop vormden
de rechtbanken in Zutphen en Maastricht. Deze dossiers van Zutphen zijn gestuurd naar de Arnhemse
rechtbank en de dossiers van Maastricht naar de Roermondse rechtbank. Zodoende konden deze
worden doorgenomen samen met de daar aanwezige dossiers. Uit alle dossiers werd relevante
informatie genoteerd aan de hand van een scoringslijst (zie bijlage 1). Deze lijst is gebaseerd op het
scoringsinstrument jeugdige zedendelinquenten (Hendriks & Bijleveld, 2004) en uitgebreid met een
aantal vragen die speciaal voor dit onderzoek van belang zijn, zoals die bijvoorbeeld uit het
literatuuronderzoek naar voren waren gekomen. Op deze lijst staan variabelen over onder andere
persoonskenmerken, eerdere delicten, het gezin, relaties, werk, verslavingsproblematiek en het delict
zelf.
Om ook kwantitatief iets over de daders te kunnen zeggen, zijn deze beschrijvende variabelen
gecodeerd naar een beperkt aantal antwoordmogelijkheden. Uitgebreidere beschrijvingen zijn gebruikt
voor kwalitatieve analyse. Voor dit alles is gebruik gemaakt van het statistische softwarepakket SPSS.
De strafbladen zijn eveneens verwerkt in SPSS. Van de personen in de steekproef is opgezocht
welke registraties zij hebben in de justitiële documentatie. Hierin staan de gegevens van personen die
ter vervolging zijn ingeschreven bij het parket. Van alle aangetroffen zaken zijn de feiten waarop een
vrijspraak of technisch sepot volgde niet meegenomen. In dat geval konden we er immers niet van uit
gaan dat de verdachte het delict had gepleegd.
De delicten zijn vervolgens geclassificeerd naar de categorieën, geweld, vermogen, en overige,
conform de CBS-standaardclassificatie, met een extra uitsplitsing naar zeden. Zie bijlage 2 voor de
indeling van de delicten. Van iedere zaak is in de justitiële documentatie geregistreerd welke uitspraak
volgde en welke sanctie is opgelegd.

18

Variabelen
Geprobeerd is de leeftijd van het slachtoffer tijdens het misbruik zo nauwkeurig mogelijk te bepalen.
Wanneer een exacte leeftijd van het slachtoffer is vermeld, is deze simpelweg overgenomen. Als
alleen een geboortejaar vermeld werd, of leeftijd werd genoteerd als bijvoorbeeld 12/13, dan is het
midden gekozen. In dit geval dus 12,5. Als alleen vermeld is ‘jonger dan 16 jaar’, dan is het eerste jaar
daaronder genomen. In dit geval dus 15. Mocht het misbruik meerdere jaren hebben geduurd en er is
alleen ‘onder de 16 jaar’ vermeld, dan is de leeftijd uitgerekend die het slachtoffer bij het begin moet
zijn geweest om 15 jaar te zijn bij het einde van het misbruik.
Niet over alle variabelen was in de dossiers iets gerapporteerd. Sommige informatie wordt
logischerwijs alleen genoteerd als die afwijkt van het normale. Of er, bijvoorbeeld, geweld heeft
plaatsgevonden tussen de ouders van de dader wordt vaak alleen gerapporteerd als dit inderdaad het
geval is geweest. Alleen gevallen waarin expliciet werd gemeld dat dergelijke incidenten hadden
plaatsgevonden zijn gescoord als ‘melding van...’, de overige situaties zijn gecodeerd als ‘geen
melding van...’
Een ander punt van aandacht is het feit dat niet alle variabelen voor alle plegers zijn gemeten
met een gevalideerd meetinstrument. In sommige dossiers stonden zulke instrumenten wel vermeld, in
andere gevallen werd volstaan met een inschatting van de behandelaar of rapporteur. Zo konden
rapporteurs melden dat iemand ‘begaafd’ was, terwijl andere rapporteurs de exacte score (bijvoorbeeld
122) uit instrumenten zoals de WISC geven. In het resultatenhoofdstuk wordt er bijvoorbeeld ook
eenmaal gesproken over ‘overmatig masturberen’. Hier heeft de rapporteur geen aantal genoemd, laat
staan een score op een meetinstrument voor masturberen. Mede daarom is er bij het hercoderen voor
gekozen om te volstaan met vrij grove indelingen van de scores.
Verantwoording
Onderzoekers betrokken bij dit onderzoek hebben een Verklaring Omtrent Gedrag afgegeven en een
geheimhoudingsverklaring getekend. Voor de inzage in de strafdossiers is toestemming verkregen van
de Minister van Veiligheid en Justitie en van het College van Procureurs-generaal. Ook hiervoor
hebben de betrokken onderzoekers een verklaring getekend. Voor inzage in de archieven van het
Pieter Baan Centrum is een aparte geheimhoudingsverklaring getekend door de onderzoeker die daar
actief was. Voor de opvraging en verwerking van de justitiële uittreksels is toestemming verkregen via
het hoofd van het Justitiële Documentatie & Informatiebeheer van de Justitiële Informatiedienst.
Hiervoor is een aparte verklaring ‘wetenschappelijk onderzoek’ getekend door de onderzoeker die
deze informatie verwerkte.
De namen in de casusvoorbeelden zijn gefingeerd.

19

4. Resultaten
Steekproef
Bij de behandelinstellingen zijn slechts acht dossiers gevonden, verdeeld over drie verschillende
instellingen. De overige vijfenveertig dossiers zijn afkomstig van rechtbanken op zes verschillende
locaties. Zie tabel 1 voor een overzicht van deze locaties
.
Tabel 1 - Vindplaatsen dossiers

De Waag
Pieter Baan Centrum
Tender
subtotaal

5
2
1
8

Rechtbank Amsterdam
Rechtbank Arnhem
Rechtbank Zutphen
Rechtbank Den Haag
Rechtbank Groningen
Rechtbank Roermond
Rechtbank Maastricht
subtotaal
Totaal

2
9
18
10
2
3
1
45
53

Zoals in de tabel af te lezen is, zijn er drieënvijftig dossiers gevonden. Eén persoon had echter op twee
verschillende plaatsen een dossier. Deze zijn samengevoegd. De overgebleven tweeënvijftig unieke
personen kunnen worden onderverdeeld in vier groepen, namelijk zowel naar setting (pleeggezin of
instelling) als naar leeftijd dader (volwassen of jongere). Dit levert de volgende onderverdeling op:
Tabel 2 - Kruistabel type dader en setting

Pleeggezin
Instelling
Totaal

Meerderjarige dader
17
9
26

Minderjarige dader
5
21
26

Totaal
22
30
52

In sommige gevallen is er ook misbruik ten laste gelegd waarbij de relatie met het slachtoffer niet
relevant is voor de commissie. Dit betreft ongeveer tien slachtoffers. Hier gaat het bijvoorbeeld om
een dader die naast zijn pleegkind ook een buurtgenoot heeft misbruikt. Dit laatste slachtoffer is dan
buiten beschouwing gelaten. Zodoende komen in dit bestand achtenzeventig gevallen van misbruik
voor. Sommige slachtoffers zijn door meerdere daders misbruikt. Het totale aantal unieke slachtoffers
komt daarom lager uit, namelijk op vierenzeventig. Aangezien één persoon is overleden in de ‘oude’
schoningstermijn voor zedenzaken, zijn de strafbladen beschikbaar van eenenvijftig plegers.

20

4.1 Daderkenmerken
4.1.1 Demografische kenmerken
Geslacht
Alle plegers zijn man.
Leeftijd
De volwassen plegers zijn gemiddeld 37 jaar oud. De daders in een instelling zijn jonger dan die in
een pleeggezin. Dit verschil is 29 jaar versus 44 jaar. Waarschijnlijk hangt dit samen met de
gemiddelde leeftijd van pleegvaders en van werknemers in een instelling. Van pleegouders wordt
verwacht dat ze een stabiele omgeving kunnen bieden aan een kind, iets wat vaak samenhangt met het
ouder worden. Groepsleider worden staat hier los van en zal daarom in de praktijk vaker bekleed
worden vanaf begin twintig.
De minderjarige daders zijn gemiddeld 15 jaar. Er is geen significant verschil tussen de leeftijd
van de jongeren in een instelling en die in een pleeggezin.
Etniciteit
Bijna 85% van de plegers is geboren in Nederland. Drie zijn er geboren in Curaçao, drie in Suriname,
één in Indonesië en één in Zuid-Korea. Als er ook gekeken wordt naar het geboorteland van de ouders,
voor zo ver dit bekend is, zijn er dertien plegers (25%) met een niet volledig Nederlandse achtergrond.
Hierin zit geen opvallende spreiding per type misbruiker of setting.
Stefan is 20. Hiermee is hij een van de oudste op de afdeling voor verstandelijk gehandicapten. Tegen
middernacht zit hij in de woonkamer televisie te kijken.
Els is 16 en heeft een IQ van zestig. Ze ligt al in bed, maar wil een glas water. In haar nachtjapon loopt ze
door de woonkamer naar de keuken. Dit mag niet, maar het is laat en Els verwacht niemand meer tegen
te komen.
Als Els terug loopt uit de keuken, heeft Stefan het licht uitgedaan. Hij zoent haar in de nek, betast haar
borsten en gaat met zijn vinger in haar vagina.
Stefan krijgt een voorwaardelijke gevangenisstraf. Onterecht, vindt hij. Het was haar eigen schuld. Ze liep
immers tegen de regels in haar nachtjapon de woonkamer in.

Intelligentie
Informatie over intelligentie is bekend van eenenveertig daders. Hieruit blijkt dat vijftien van de
zeventien volwassen daders een gemiddelde tot bovengemiddelde intelligentie hebben. Opvallend is
dat twee pleegouders zwakbegaafd zijn. Eén verzorger in een instelling blijkt hoogbegaafd te zijn.
Een gemiddelde tot bovengemiddelde intelligentie vinden we bij slechts zeven van de vierentwintig
jongeren. Van deze groep zijn er vijf die licht verstandelijk gehandicapt zijn (IQ tussen 55 en 70) en
twaalf zwakbegaafd (IQ tussen 70 en 85).
Over het algemeen blijken de volwassen daders dus (boven)gemiddeld, en de minderjarige
daders benedengemiddeld begaafd.

21

Persoon(lijkheid)skenmerken
Tabel 3 - Persoonlijkheidskenmerken van de plegers (niet voor iedereen bekend)

Hoge impulsiviteit
Hoge extraversie
Hoge spanningsbehoefte
Lage gewetensontwikkeling
Negatief zelfbeeld

Meerderjarig
3
50 %
2
28,6 %
0
0,0 %
2
28,6 %
6
85,7 %

Minderjarig
17
94,4 %
2
50 %
7
87,5 %
20
95,2 %
5
50,0 %

Totaal
20
83,3 %
4
36,4 %
7
63,6 %
22
78,6 %
11
64,7 %

Zoals eerder vermeld, zijn de variabelen afgeleid van het scoringsinstrument jeugdige
zedendelinquenten (Hendriks & Bijleveld, 2004). Voor enkele persoonlijkheidskenmerken geldt dat er
niet genoeg informatie is gevonden om ze te vermelden. De overige staan samengevat in tabel 3.
Persoonlijkheidskenmerken zijn relatief weinig bij volwassen daders vastgesteld. Impulsiviteit
is voor zes volwassen daders bepaald. Hiervan scoren drie plegers hoog op deze variabele. Vijf van de
zeven volwassen daders scoren laag op extraversie, de andere twee juist hoog. Alle drie de
volwassenen van wie een score bepaald was voor spanningsbehoefte, scoren laag. Voor
gewetensontwikkeling scoren vijf van de zeven volwassenen normaal of hoog. Het zelfbeeld van zes
van de zeven volwassenen wordt als negatief beoordeeld en bij slechts één positief.
Impulsiviteit wordt bij minderjarige daders vaak vastgesteld, in zeventien van de achttien
gevallen. Wat betreft extraversie scoort één minderjarige laag, één normaal en twee scoren hoog. Een
hoge spanningsbehoefte blijkt bij zeven van de acht jonge plegers aanwezig. De
gewetensontwikkeling wordt slechts bij één jeugdige als voldoende beoordeeld. Zelfbeeld wordt bij
vijf jongeren als negatief beoordeeld, bij één gemiddeld, en bij vier als positief.
Over het algemeen kan daarmee gesteld worden dat minderjarige plegers hoog scoren op deze
risicofactoren, uitgezonderd zelfbeeld. Bij meerderjarige plegers valt alleen het lage zelfbeeld op.
Relaties en familie
Tabel 4 - Relaties, familie en pestgedrag (niet allemaal voor iedereen bekend)

Vaste relatie ten tijde van delict
Eerdere relaties
Niet of incidenteel contact met familie
Is gepest op school
Heeft gepest op school

Meerderjarig
17
73,9 %
12
70,6 %
8
72,7 %
5
19,2 %
2
7,7 %

Minderjarig
3
30,0 %
2
40,0 %
9
64,2 %
5
19,2 %
8
30,8 %

Totaal
20
60,6 %
15
63,6 %
17
68,0 %
10
19,2 %
10
19,2 %

In tabel 4 zijn de resultaten samengevat voor relaties, inclusief huwelijk en contact met familie.
Opvallend is dat vier van de vijftien meerderjarige daders uit een pleeggezin ten tijde van het delict
geen relatie hadden. Nadere analyse wijst uit dat al deze alleenstaande daders, evenals de andere
meerderjarige daders overigens, wel eerder een relatie hebben gehad. Of dit ten tijde van de komst van
het pleegkind het geval was, bleek echter niet te achterhalen. Slechts ongeveer een kwart van de

22

meerderjarige daders heeft regelmatig contact met hun familie. Ongeveer een vijfde is vroeger gepest
op school. Een klein deel pestte zelf.
Zoals te verwachten valt gezien hun leeftijd, hebben minderjarige daders minder vaak een
relatie, of een relatie gehad, dan de volwassen daders. Evenals bij de meerderjarigen, hebben jongeren
in bijna twee derde van de gevallen geen regelmatig contact met familie, hetgeen niet verwonderlijk is
gezien hun uit huis plaatsing. Ook voor deze groep geldt dat ongeveer een vijfde is gepest op school.
Zelf pesten deden ze wel vaker (30%).
4.1.2 Persoonlijke geschiedenis
Gezin van herkomst
Tabel 5 - Kenmerken gezin van herkomst (N=52)

Alcoholmisbruik in gezin
Drugsgebruik in gezin
Psychopathologie ouders
Geweld tussen ouders
Werkloosheid ouders
Overlijden een ouder
voor 18e jaar dader

Meerderjarig
4
15,4 %
1
3,8 %
0
0,0 %
3
11,5 %
0
0,0 %
2
7,4 %

Minderjarig
3
11,5 %
2
7,7 %
8
30,8 %
6
23,1 %
2
7,7 %
3
11,5 %

Totaal
7
13,5 %
3
5,8 %
8
15,4 %
9
17,3 %
2
3,8 %
5
9,5 %

In tabel 5 staan de bevindingen over het herkomstgezin van de daders samengevat. Als de variabelen
uit bovenstaande tabel samen worden genomen, blijkt 73% van de volwassen plegers geen enkele
variabele problemen te hebben ervaren. Deze daders lijken dus niet uit zeer problematische gezinnen
te komen.
Minderjarige daders lijken, niet onverwacht, uit beduidend problematischer gezinnen te
komen. Hierbij was er in ongeveer een kwart van de gevallen sprake van psychopathologie bij, en
geweld tussen, de ouders. Waar het grootste deel van de volwassen daders geen problemen had
ondervonden op één van de bovenstaande variabelen, geldt dit slechts voor 42% van de jongeren.
Daarnaast blijken drie jongeren geadopteerd.
Psychische stoornissen
Mede aan de hand van DSM-classificaties valt iets te zeggen over aanwezige stoornissen. Van
ongeveer 75% van de plegers is hier iets over bekend. Hierin zit geen verschil tussen de jonge en
volwassen plegers. Dit beeld is echter niet altijd compleet, soms wordt volstaan met een vermoeden
van een stoornis of een opsomming van kenmerken. Desondanks zijn er wel enkele opvallende feiten
te melden. Zo is er slechts bij vijf volwassen plegers de diagnose pedofilie gesteld, waarvan één keer
exclusief op jongens gericht, één keer exclusief (niet nader gespecificeerd), één keer beperkt tot incest
en de overige ‘niet exclusief’ (deze daders hebben dus ook andere seksuele voorkeuren).
De diagnose depressie, of aanwijzingen daarvoor, is bij zes volwassen daders gesteld. Hierbij
is het onduidelijk of dit ook voorafgaand aan het delict zo was, of dat dit een gevolg is van het
uitkomen daarvan. Een volledige persoonlijkheidsstoornis is slechts bij één persoon vastgesteld. Wel
‘trekken van’ of ‘NAO’ (niet anders omschreven) in ongeveer een derde van de gevallen.
Al met al blijkt dus bij een derde van de volwassen daders persoonlijkheidsproblematiek
vastgesteld en pedofilie wordt slechts incidenteel als diagnose gesteld. Dit laatste kan te maken hebben

23

met de leeftijd van veel slachtoffers (boven de 12 jaar) waardoor de diagnose pedofilie niet gesteld
mag worden.
Bij de jongeren valt op dat bij een derde van de jongeren ADHD (Attention Deficit
Hyperactivity Disorder) is vastgesteld. PDD-NOS, een aan autisme verwante stoornis, werd bij een
kwart van de jeugdige plegers vastgesteld. De combinatie PDD/ADHD en de combinatie laag
IQ/PDD-NOS werd ook in een kwart van de gevallen gerapporteerd. Zowel het percentage jongeren
met ADHD of PDD-NOS en combinaties van stoornissen is beduidend verhoogd ten opzichte van de
algemene populatie.
Ernstige gedragsproblemen wordt verder bij ongeveer 30% van de jeugdigen vermeld, waaruit
valt af te leiden dat het seksueel grensoverschrijdend gedrag een facet van een scala aan
gedragsproblemen is.
Kortom, de jeugdige plegers vormen een groep met relatief veel ernstige
ontwikkelingsstoornissen en comorbiditeit (het voorkomen van meerdere stoornissen tegelijkertijd).
Jongeren met ADHD, PDD-NOS en een laag IQ hebben echter waarschijnlijk ook een grotere pakkans
dan jongeren zonder deze stoornissen. Mogelijk hanteren zij bijvoorbeeld een minder geraffineerde
modus operandi, waardoor het misbruik minder lang verborgen blijft. Hierdoor is het aannemelijk dat
deze problematische groep relatief oververtegenwoordigd is binnen deze steekproef.
In één geval gebruikt de pleegvader alcohol als ‘excuus’ voor het misdrijf. Hij geeft aan op een avond
dronken te zijn geweest, waarna het slachtoffer daar ‘misbruik van maakte’ door spiernaakt op hem te
komen zitten.

Alcohol en drugs
Tabel 6 - Alcohol- en drugsgebruik, N=52

Excessief alcoholgebruik
Drugsgebruik

Meerderjarig
3
11,5 %
2
7,7 %

Minderjarig
2
7,7 %
8
30,7 %

Totaal
5
9,6 %
10
19,2 %

De resultaten voor alcohol- en drugsgebruik staan vermeld in tabel 6. Opvallend is dat de drie
volwassen plegers die problematisch alcoholgebruik vertonen, allen te vinden zijn in pleeggezinnen. In
sommige gevallen was de dader dronken of werd het slachtoffer dronken gevoerd. Problematisch
drugsgebruik bij de volwassen plegers wordt verder nauwelijks vermeld.
Onder jongeren in pleeggezinnen is geen problematisch drankgebruik waargenomen. In
instellingen is dit wel voor twee plegers het geval. Van de acht drugsgebruikende jongeren zitten er
zeven in een instelling. Hiervan gebruikt er één harddrugs.
Wanneer zijn zus overlijdt, besluiten Wiebe en zijn vrouw om haar dochter te adopteren. Hier wordt ze
liefdevol ontvangen.
Als enige tijd later zijn eigen vrouw overlijdt, raakt Wiebe echter aan de alcohol. In dronken toestand
betast hij meerdere keren deze pleegdochter.

24

Eigen slachtofferschap pleger
Tabel 7 - Ervaringen (N=52)

Verwaarloosd
Mishandeld
Seksueel misbruikt

Meerderjarig
7
26,9 %
6
23,1 %
7
26,9 %

Minderjarig
12
46,2 %
8
30,8 %
9
34,6 %

Totaal
19
36,5 %
14
26,9 %
16
30,8%

Resultaten over verwaarlozing, mishandeling en misbruik staan vermeld in tabel 7. Hieruit blijkt dat
van de volwassen plegers een aanzienlijk deel zelf seksueel misbruikt is. Dit geldt ook voor
verwaarlozing en mishandeling. Voor al deze soorten ervaringen ligt het percentage rond de 25.
Daarbij is er geen significant verschil tussen plegers in pleeggezinnen of instelling. Voor 8% geldt dat
zij alle drie de soorten ervaringen hebben meegemaakt.
Een relatief groter deel van de minderjarige plegers blijkt ook zelf te zijn misbruikt,
mishandeld of verwaarloosd. Gezien hun achtergrond is dit niet verwonderlijk. Hier is eveneens geen
verschil tussen daders in pleeggezinnen of instelling. Voor deze groep ligt het percentage dat alle drie
soorten van ervaringen heeft meegemaakt op negentien.
Obsessief omgaan met seks
Een klein aantal plegers blijkt op een obsessieve of afwijkende manier om te gaan met seksualiteit. Bij
de meerderjarige daders betrof dit twee personen (8%). Het betrof hier iemand die een collectie
‘penissen’ op de schouw verzamelde en iemand die zich op jonge leeftijd prostitueerde. Parafilie, een
seksuele stoornis volgens DSM-IV4, blijkt bovendien bij één andere volwassene aanwezig. Bij deze
dader is echter ook pedofilie vastgesteld, dat ook een parafilie is, zonder dat deze verder
gespecificeerd is. Het is bij deze dader dus onduidelijk of de rapporteur doelde op nog een andere
parafilie dan de pedofilie.
Bij de jongere daders ligt het aandeel dat seksueel obsessief gedrag vertoont op 31%. Hierbij
gaat het bijvoorbeeld om overmatig masturberen. Verder bleken twee jongeren een parafilie te hebben.
Hiervan ging het één keer om voyeurisme en eenmaal om parafilie NAO (niet anderszins
omschreven). Bij deze laatste gaat het om een restcategorie.
Samenvattend wordt obsessief seksueel gedrag dus vooral bij jeugdige plegers waargenomen.
Veroordelingen
Vóór het indexdelict hebben de volwassen plegers gemiddeld 0.6 delicten gepleegd. Twee
volwassenen hebben een eerdere veroordeling voor een zedendelict. In beide gevallen gaat het om een
pleegvader. De volwassen plegers zijn gevolgd tot gemiddeld ruim negen jaar na hun veroordeling
voor het indexdelict (het delict waarmee plegers in de steekproef terecht zijn gekomen). Eén
volwassene heeft na zijn veroordeling voor het indexdelict opnieuw een zedendelict gepleegd. Nog
één andere volwassene is later opnieuw veroordeeld voor misbruik dat al aan de gang was tijdens de
eerste veroordeling. Of het om het zelfde slachtoffer gaat is onduidelijk. Beide daders waren
pleegvaders. De volwassen daders recidiveerden over het algemeen sporadisch. Slechts twee daders
pleegden meer dan twee delicten na hun veroordeling. De zwaarste recidivist pleegde negen nieuwe

4

De volgende stoornissen zijn parafiliën volgens de DSM-IV: exhibitionisme, fetisjisme, frotteurisme, pedofilie,
seksueel masochisme, seksueel sadisme, fetisjistisch transvestitisme, voyeurisme en de restcategorie parafilie
NAO, waar bijvoorbeeld necrofilie onder valt (American Psychiatric Association, 1995).

25

delicten. Bijna de helft hiervan betrof geweldsdelicten. Exclusief het uitgangsdelict, hebben ze
gemiddeld 1,3 delicten op hun strafblad, waarvan 0,3 zedendelicten.
Vóór het indexdelict pleegden de jongeren uit onze steekproef gemiddeld 1,7 delicten. Hierbij
zaten geen zedendelicten. Dit gemiddelde is, wanneer het indexdelict erbij op wordt geteld,
vergelijkbaar met andere in Harreveld behandelde jongeren (Van der Geest, Bijleveld, & Wijkman,
2005). De jongeren zijn gemiddeld tot tien jaar na hun veroordeling voor het indexdelict gevolgd. In
deze tijd heeft ongeveer de helft van deze jongeren opnieuw een delict gepleegd. Hiervan hebben drie
jongeren, allen misbruikers van een medepupil in een instelling, opnieuw een zedendelict gepleegd.
Onder de jongeren vinden we regelmatige recidivisten. Vijf van hen hebben meer dan twintig delicten
gepleegd ná hun veroordeling voor het indexdelict. Acht jongeren pleegden meer dan tien delicten.
Verder valt op dat zeker twee minderjarige plegers inmiddels zijn veroordeeld of aangeklaagd voor
mensenhandel. Exclusief het indexdelict, hebben de jongeren gemiddeld dertien delicten op hun
strafblad staan, waarvan 0,3 zedendelicten.
Overigens is de recidive vergelijkbaar met andere jongeren in instellingen. Zo is bekend dat
van jongeren die civiel- of strafrechtelijk in een justitiële jeugdinrichting verbleven, vier op de vijf
binnen zeven jaar recidiveerde (Wartna, El Harbachi, & Van der Laan, 2005). Onder jongeren met een
plaatsing in Jongerenhuis Harreveld was dit 85% na 12,5 jaar (Van der Geest, et al., 2005).
Uit deze analyses blijkt dat we alleen de minderjarigen zouden kunnen kwalificeren als een
hoog delinquente groep. Bij geen van de twee groepen vinden we echter persistentie of specialisatie op
zedendelicten.

26

4.2 Modus operandi
Motivatie werk
Voor weinig daders is de motivatie bekend om met kinderen te werken. In één geval heeft de dader
aangegeven bewust de zorg voor een pleegdochter op zich te hebben genomen, om haar later te
misbruiken. Verder was er één pleeggezin, bestaande uit twee mannen, die vooraf al aan pleegzorg te
kennen hadden gegeven een voorkeur te hebben voor jongens rond de 13 jaar. Uiteindelijk werden er
bij deze pleger minstens elf jongens ondergebracht. Later is hij veroordeeld voor het misbruik van
twee jongetjes van 13 en 14 jaar oud.
X is geadopteerd. Hij krijgt een zes jaar jonger weekendpleegzusje. Jarenlang
misbruikt hij haar.
Als het misbruik uitkomt, verklaart hij een hekel aan haar te hebben gehad.
Het was zijn wraak geweest, omdat hij tegen de pleegzorgregeling was.

Motivatie misbruik
Verder blijft het in de meeste gevallen onduidelijk wat het motief is geweest voor het misbruik. Als
een motivatie in de dossiers genoemd is, blijft het toch onduidelijk in hoeverre dat daadwerkelijk het
motief is geweest. Zo gaf één pleegvader aan dat het de laatste tijd ‘raar’ voelde om zijn vrouw aan te
raken. Hij vroeg zich af wat hij verkeerd deed en wilde het op een andere vrouw ‘uitproberen’. Kort
daarna kwam zijn pleegdochter, die hij vervolgens misbruikte. In een ander geval wilde de
slechtziende pleegvader voelen of ze al borstgroei had en ‘controleerde’ haar vagina met zijn vinger
toen ze menstruatieklachten had. Een andere ‘route’ naar het misbruik is het voorgenoemde voorbeeld
van een man die na het overlijden van zijn vrouw aan de alcohol raakte en in dronken buien zijn
pleegdochter misbruikte.
Bij de jongeren gaf één pleger aan uit ‘wraak’ gehandeld te hebben. Een andere werd
‘uitgedaagd’, al blijft onduidelijk waar dit uit bestond. Twee jongeren die beiden regelmatig betrokken
zijn geweest bij seksuele incidenten geven aan dat ze stemmen horen. Zo hoort een van hen, als er
vrouwen in de buurt zijn, ‘stemmen die zeggen dat ik met zo'n vrouw naar bed moet’. Andere gevallen
lijken meer impulsief en zonder duidelijk motief. Zo kwam een pleger zijn ex-vriendin tegen in de
stad. Beiden zaten ze in een instelling en daarom fietsten ze samen terug. Ze knuffelden ter afscheid en
toen betastte hij haar ongewenst. Er zijn ook verschillende voorbeelden van jongeren die een
medepupil ’s avonds op de gang tegen kwamen of die anderen ’s avonds op de kamer opzochten en
vervolgens zonder duidelijk motief misbruikten.
4.2.1 Slachtoffer
Selecteren slachtoffer
In de meeste gevallen lijkt het er niet op dat de dader van te voren een slachtoffer heeft uitgezocht en
zich hier langdurig op heeft gericht voorafgaand aan het misbruik. Zoals eerder vermeld, is er één
pleegvader die aangaf de zorg voor zijn pleegdochter op zich te hebben genomen met als specifiek
doel haar te misbruiken. In een ander geval blijkt dat de pleger ‘via verschillende wegen aan contact
met jonge kinderen is gekomen, met wie hij een band probeerde op te bouwen’. Ook was er het
bovengenoemde voorbeeld van het stel dat aangaf kinderen te willen opvangen van rond de 13 jaar.
Verder blijkt één pleger een evenementenbureau te hebben gehad dat feesten organiseerde voor

27

kinderen. Na het uitzitten van zijn straf is hij een modellenbureau gestart waarvoor hij een aparte
jongensgroep wilde oprichten. Tevens had hij gokkasten in huis staan waar hij jongens op liet spelen.
Uiteindelijk is hij tweemaal veroordeeld voor seksueel misbruik van pleegkinderen.
Andere voorbeelden bleken niet te vinden in de dossiers. Er komt dus geen eenduidig beeld
naar voren over hoe plegers hun slachtoffers selecteren. Evenmin is iets bekend over welke
eigenschappen of kenmerken daders zochten in hun slachtoffers.
Relatie tot slachtoffer
De relatie die de pleger heeft ten opzichte van het slachtoffer kon in alle gevallen worden vastgesteld.
De dader van misbruik in pleeggezinnen is in 74% van de gevallen de pleegvader, en in 19% een
pleegbroertje. De overige twee gevallen zijn gepleegd door een volwassene buiten het gezin. Hier gaat
het om één slachtoffer dat misbruikt is door zijn pleegvader en twee van diens kennissen.
Van het misbruik in instellingen is 35% gepleegd door een medewerker die direct met het kind
werkte. Medepupillen zijn echter de grootste groep plegers (59%). Tweemaal is er sprake van een
andere volwassene, en eenmaal is een andere minderjarige de dader. In het eerste geval, misbruik door
een andere volwassene, gaat het om een kok van een instelling, die verantwoordelijk is voor beide
gevallen van misbruik. In het geval van misbruik door een andere minderjarige gaat het om een
slachtoffer dat in een instelling verbleef en daar school volgde. De pleger zat daar ook op school, maar
niet in de instelling.
Geslacht slachtoffer
Van de slachtoffers van een volwassen pleger is 53% jongen. Dit aandeel is even groot onder de
slachtoffers van een minderjarige dader.
Leeftijd slachtoffer
Tabel 8 - Aantal slachtoffers per leeftijdscategorie (N=73)

0 t/m 4 jaar
5 t/m 12 jaar
> 12 jaar

Meerderjarige dader
1
2,5 %
20
50 %
19
47,5 %

Minderjarige dader
2
6%
7
21,2 %
24
72,7 %

Totaal
3
4,2 %
27
37,0 %
43
58,8 %

Van één slachtoffer is de exacte leeftijd onbekend. De gemiddelde leeftijd van de overige slachtoffers
over alle gevallen van misbruik is 12 jaar. De uitsplitsing naar leeftijdscategorie is te vinden in tabel 8.
De slachtoffers van de meerderjarige daders zijn gemiddeld 12 jaar oud, die van de minderjarige
plegers zijn een jaar ouder.
Slachtoffers in pleeggezinnen zijn gemiddeld 11 jaar oud, in instellingen is dit 13 jaar. Dit lijkt
echter gedeeltelijk verklaarbaar uit het feit dat kinderen pas op latere leeftijd in een instelling terecht
komen.

28

4.2.2 Pre misbruik
David heeft de zorg voor zijn minderjarige neefje Alex. Hiermee heeft hij seksueel contact. Wanneer
hij in de trein een man tegenkomt nodigt hij hem uit voor een kop koffie. De man komt op bezoek en
David zet hem aan tot het plegen van seksuele handelingen met Alex. Hij verzekert de man dat het
mag omdat ze beiden instemmen.
Later nodigt de man David en Alex bij hem thuis uit. Opnieuw is er sprake van een trio waarbij het
pleegkind wordt betrokken.
De zaak komt uiteindelijk uit wanneer de partner van David, die zelf ook betrokken werd bij het
misbruik, aangifte doet bij de politie.

Grooming / Laten meewerken slachtoffer
Uit de dossiers is niet altijd goed op te maken welk gedrag valt onder het grooming-proces en welk
gedrag is gericht op het tijdens het misbruik laten meewerken van het slachtoffer. Vanwege de overlap
tussen beide zijn ze hier samengenomen.
Om slachtoffers mee te laten werken gebruikten de daders verschillende technieken.
Pleegvaders stelden bijvoorbeeld vaak iets tegenover het misbruik. Zo gaf één vader zijn pleegdochter
geld om te roken en een ander palmde zijn ‘weekendpleegzoon’ in met dure cadeaus. Een andere
pleegvader chanteerde zijn pleegzoon met diens naaktfoto’s. Dezelfde dader gebruikte alcohol om een
ander slachtoffer mee te laten werken. Slechts bij één volwassen pleger wordt het opbouwen van een
emotionele band genoemd als techniek. Dit begon altijd met knuffelen en spelen. Zelf ontkent hij dat
dit misbruik tot doel had. Desondanks meldt het dossier dat deze pleger bij sommige kinderen een
kans zag om verder te gaan dan alleen knuffelen. Ook is er een geval bekend waarin de dader
probeerde duidelijk te maken dat zulke seksuele handelingen normaal zijn door middel van het
uitdelen van seksstrips aan zijn pleegzoon. Vervolgens bouwde hij de seksuele handelingen langzaam
op. Strelen en aftrekken begon op 8-jarige leeftijd, rond zijn tiende jaar leert de pleger hem pijpen en
een jaar later brengt hij meer ‘variatie’ aan. Wanneer het slachtoffer 15 jaar is, hebben ze anale seks.
Bij de volwassen plegers zijn zeker zes zaken te vinden waarbij verliefdheid, of het idee van
een relatie, een rol heeft gespeeld bij het misbruik. In één geval bijvoorbeeld, werd al snel duidelijk
dat een meisje verliefd was op een van haar begeleiders. Hier is hij door collega’s op geattendeerd.
Desondanks vond er toch herhaaldelijk geslachtsgemeenschap plaats. Ook zijn er voorbeelden te
vinden van ‘relaties’. Zo zijn er verschillende voorbeelden van slachtoffers die uit loyaliteit geen
aangifte wilden doen tegen hun misbruiker. Het is echter niet altijd duidelijk in hoeverre het idee van
een ‘relatie’ wederzijds is. In één geval stuurde de dader nog liefdesbrieven naar zijn pleegdochter
terwijl hij gedetineerd was naar aanleiding van het misbruik.
Bedreiging, die tevens kan dienen om het misbruik niet uit te laten komen, wordt ook gebruikt
om het slachtoffer het misbruik te laten dulden. In de gevallen waaruit dit uit de dossiergegevens valt
te halen, betreft het voornamelijk jeugdige daders in een instelling. Van deze groep bedreigde
ongeveer driekwart zijn slachtoffer. Eén pupil formuleerde zijn dreigement positief, en liet het
slachtoffer weten dat ze ‘een fijne tijd’ in de instelling zou krijgen, als ze gewoon mee zou werken.
Een minderjarige dader die zijn pleegzusje langdurig misbruikte, beloofde haar soms snoep
voorafgaand aan het misbruik.
Verder blijkt bij jongeren onderling minder sprake te zijn van grooming. In sommige gevallen
zorgde ze er alleen voor dat ze alleen waren met het slachtoffer. Eén dader lokte zijn medepupil naar
zijn kamer om hem een nieuwe cd te laten horen. Bij een aantal andere gevallen van jongeren
onderling lijkt het misbruik meer spontaan. Zo heeft een dader zijn pleegzusje misbruikt ‘omdat ze een

29

nat broekje had’. Een ander raakte opgewonden nadat een groepsgenote ’s avonds in een nachtjapon
de woonkamer binnen liep.
4.2.3 Misbruik
Type misbruik
Tabel 9 - Type misbruik (1 per zaak) (N=78)

Penetreren met penis
Andere vormen van genitale penetratie
Oraal contact
Ander genitaal contact (aftrekken, vingeren)
Betasten

Meerderjarig
16
38,1 %
2
4,8 %
9
21,4 %
12
28,6 %
3
7,1 %

Minderjarig
10
27,8 %
3
8,3 %
13
36,1 %
4
11,1 %
6
16,7 %

Totaal
26
33,3 %
5
6,4 %
22
28,2 %
16
20,5 %
9
11,5%

In tabel 9 is het misbruik voor de achtenzeventig zaken gesorteerd per type. Per zaak is maar één type
genoteerd. Datgene wat het eerste in aanmerking kwam, de lijst van boven naar beneden
beschouwend, is gescoord voor die desbetreffende zaak. Hiermee wordt per zaak de ‘ernstigste’
kwalificatie genoteerd. Bij de meerderjarige daders is het meest voorkomende type misbruik
‘penetratie met penis’. Dit gebeurde in meer dan een derde van de gevallen. Net iets minder komt
‘ander genitaal contact’ voor. Het aftrekken van de dader door het slachtoffer valt hier bijvoorbeeld
onder.
Bij minderjarigen is het vaakst voorkomend misbruik oraal contact. Dit gebeurde in meer dan
een derde van de gevallen. In iets meer dan een kwart is er sprake van ‘penetreren met penis’.
Kenmerken misbruik
Tabel 10 - Kenmerken van misbruik (niet voor alle zaken bekend)

Wel handelingen verrichten bij dader
Wel fysiek geweld tijdens misbruik
Wel een ander persoon aanwezig
Wel bedreigingen geuit
Gemiddelde duur

Meerderjarig
15
42,9 %
2
5,1 %
9
22,5 %
4
11,8 %
23,4 maanden

Minderjarig
15
45,5 %
4
11,4 %
9
26,5 %
21
67,7 %
7,6 maanden

Totaal
30
44,1 %
6
8,1 %
18
24,3 %
25
38,5 %
16,1 maanden

Andere kenmerken van het misbruik, voor zo ver bekend, zijn te vinden in tabel 10. In iets minder dan
de helft van de misbruikgevallen door volwassenen, moest het slachtoffer ook handelingen verrichten
bij de dader (43%). In de meeste gevallen was er geen sprake van fysiek geweld tijdens het misbruik
(95%). Bedreigingen kwamen iets vaker voor, namelijk in 12% van de gevallen. Bij iets meer dan een
vijfde van het misbruik was een ander persoon aanwezig. Bij misbruik door volwassen daders was de
gemiddelde duur drieëntwintig maanden. Daarmee lijken de misbruikgevallen langdurige situaties.
In iets minder dan de helft van de misbruikgevallen door minderjarigen, moest het slachtoffer
handelingen verrichten bij de dader. In meer dan een tiende van de gevallen was er sprake van fysiek
geweld. Bedreigingen kwamen veel vaker voor, namelijk in 68% van de gevallen. Dit is aanzienlijk

30

hoger dan bij volwassen daders. In iets meer dan een kwart van de gevallen was een ander persoon
aanwezig. Het gemiddelde misbruik door minderjarige plegers duurde acht maanden. Dit is hiermee
korter dan bij volwassenen. Vooral bij pupillen onderling in instellingen was het misbruik slechts van
korte duur, gemiddeld namelijk twee maanden.
Er zit een behoorlijk verschil tussen de duur van het misbruik, gepleegd door zowel meer- als
minderjarigen, in pleeggezinnen en in instellingen. In pleeggezinnen duurde het misbruik het langst,
met zesendertig maanden, terwijl het in instellingen gemiddeld zes maanden duurde.
Aantal slachtoffers
Van de volwassen daders stond 73% terecht voor het misbruik van één kind. Bij 15% ging het om
twee kinderen. Twee daders (8%) werden vervolgd voor het misbruik van vier kinderen en één dader
voor zeven slachtoffers. In dit laatste geval waren zelfs tien slachtoffers ten laste gelegd. Dit waren
echter niet allemaal slachtoffers die onder het bereik van de commissie vallen.
Bij de minderjarige daders is 73% veroordeeld voor misbruik met één slachtoffer. Bij 15%
was er sprake van twee slachtoffers. De overige 12% hadden drie slachtoffers gemaakt, voor zover
bekend.
Aantal daders
Van verreweg de meeste slachtoffers is slechts één dader bekend in ons onderzoek (96%). Twee
slachtoffers zijn door twee daders misbruikt, en nog één slachtoffer door drie daders. De eerste twee
gevallen betreft misbruik tussen jongens onderling, het laatste geval gaat om een pleegvader en twee
van diens kennissen.
4.2.4 Na misbruik

Een 17-jarige verstandelijk gehandicapte bewoonster is al enige tijd verliefd op haar 27-jarige
begeleider.
Tijdens een strandwandeling zoenen ze. Ze spreken af dat de pupil bij terugkomst wegloopt. Ze doet
dit. Hij maakt hier een officiële melding van. Vervolgens gaat hij haar ‘zoeken’ en vertrekt naar de
afgesproken plek. Nadat hij haar oppikt, hebben ze seks in zijn auto.
Bij terugkomst kan de pupil niet slapen. Een begeleider treft haar in de tuin aan. Ze spreekt haar
aan, en al snel komt het misbruik uit.

Verborgen houden
Het is duidelijk dat al deze daders het misbruik niet verborgen hebben weten te houden. Velen deden
hiertoe toch een poging. Dit kan ingedeeld worden in twee categorieën: stilhouden van het slachtoffer
en het misbruik verborgen houden voor anderen. Sommige technieken waren misschien primair
bedoeld om het slachtoffer mee te laten werken, maar hebben ongetwijfeld ook geholpen het misbruik
enige tijd stil te houden.
De volwassen daders gebruikten nauwelijks dreigementen om het misbruik verborgen te
houden. Voor deze groep werd hier slechts drie keer expliciet melding van gemaakt. Daarnaast dreigde
nog één pleger met zelfmoord als het slachtoffer zou spreken. Het wijzen op de negatieve gevolgen
kwam ook voor, zoals het niet meer kunnen komen logeren of een mogelijke gevangenisstraf voor de
pleger. Ook werd één slachtoffer gechanteerd met naaktfoto’s. Een andere keer werd geld geboden om
te zwijgen. Verder vond veel misbruik plaats op plaatsen waar ontdekking onwaarschijnlijk was.

31

In sommige gevallen hoefde de dader zich niet zo druk te maken over de loslippigheid van het
slachtoffer, omdat het misbruik met (vermeende) instemming van het slachtoffer plaatsvond. Dan
moest de pleger zich voornamelijk druk maken om praktische maatregelen. Zo vond het misbruik vaak
plaats buitenshuis, buiten de instelling of op momenten dat de vrouw van de pleger niet thuis was.
Zodoende kwamen partners of collega’s niet achter het misbruik. In één geval geeft de ex-vrouw van
een misbruiker aan dat hij werd gezien als ‘een soort halfgod’ in de instelling. Hierdoor werd deze
medewerker minder snel verdacht van seksuele handelingen met zijn pupillen.
Verder dient ook vermeld te worden dat in sommige gevallen de omgeving er wel degelijk van
af wist of van af had kunnen weten. Zo stond in één dossier vermeld dat de echtgenote en kinderen van
de dader het misbruik gezien hebben. Desondanks vond het misbruik jarenlang plaats. In andere
gevallen had de partner wel vermoedens, maar liet zij die gemakkelijk ontkrachten. Soms ook is de
partner juist verwijtend naar het slachtoffer toe, omdat deze bijvoorbeeld ‘altijd al in haar plaats
wilde’.
De minderjarige plegers gebruikten veel vaker dreigementen. Zeker elf jongeren bedreigden
hun slachtoffers op een of andere wijze om er zo voor te zorgen dat ze zouden zwijgen. Zo deelde een
pleger zijn medepupil mee dat ze zou ‘hangen’ als ze haar mond niet hield. Dreigen was echter ook
voor de jongere niet altijd nodig. In één geval gaf het slachtoffer tijdens een studioverhoor aan: ‘Hij
zei dat ik het niet mocht vertellen, anders had ik dat wel gedaan.’ Vervolgens vraagt de verhoorder of
ze bang was, of dat het een geheimpje was. Hierop antwoordt ze: ‘een geheimpje.’ Verder chanteerde
één pleger zijn medepupil met de wetenschap dat hij iets gestolen had.
Al met al blijkt dat de meerderheid van de volwassen daders geen dreigementen nodig had om
het slachtoffer te laten zwijgen over het misbruik. Voor hen leek het belangrijkste om niet betrapt te
worden. De jonge plegers bedienden zich wel veel van dreigementen.
Uitkomen
Al deze zaken zijn uiteindelijk bij de politie terecht gekomen. Het is niet altijd duidelijk wie aangifte
heeft gedaan. Bovendien zijn er in sommige zaken meerdere aangiften gedaan. In ieder geval heeft
meer dan de helft van de slachtoffers van meerderjarigen zelf aangifte gedaan. Van twee zaken is
bekend dat het slachtoffer dit nadrukkelijk niet wilde. Beiden waren vrouw, en slachtoffer van een
volwassen dader. Familieleden deden aangifte in ongeveer 17% van de zaken.
In sommige gevallen kwam het misbruik pas vele jaren later uit. Zo is in één zaak vijftien jaar
later aangifte gedaan en in een andere kwam dit na tien jaar. Soms besloot het slachtoffer pas aangifte
te doen nadat de ondertoezichtstelling ten einde was. Dit gebeurde bijvoorbeeld pas nadat er door
familie of instellingen op het slachtoffer was ingepraat, of wanneer het slachtoffer pas later leek te
beseffen dat het misbruik niet normaal was. Eén dader biechtte zelf twee gevallen op, nadat hij voor
acht andere zaken werd opgepakt. Geen van de volwassen plegers is op heterdaad betrapt.
Bij slachtoffers van minderjarige daders deed het slachtoffer aangifte in bijna de helft van de
gevallen. Instellingen deden net zo vaak aangifte. Familieleden, ten slotte, deden dit in 13% van de
zaken. Soms werd uit angst pas aangifte gedaan nadat de dader overgeplaatst werd. Bij deze groep
kwam het misbruik bovendien vaak aan het licht tijdens gesprekken naar aanleiding van andere
misbruikzaken of doordat het slachtoffer er met een medepupil over sprak. In dit laatste geval werd het
gesprek bijvoorbeeld gehoord door een groepsleider of vertelde de medepupil aan de leiding over het
misbruik. In zeker drie gevallen werd de dader betrapt door een medewerker.
Bij misbruik in een instelling deed de instelling aangifte in iets minder dan de helft van de
gevallen. Overigens waren instellingen ook regelmatig betrokken bij aangifte die het slachtoffer deed
of meldde de instelling het misbruik bij de politie zonder officieel aangifte te doen.
Afdoening

32

Van de zesentwintig volwassen daders zijn er vijfentwintig justitiële uittreksels (strafbladen)
aangetroffen. Zoals aan het begin van dit hoofdstuk is vermeld, was van één dader het strafblad
geschoond in verband met zijn overlijden. Slechts één zaak eindigde in een beleidssepot, namelijk
‘oud feit’. In alle zaken die eindigden in een schuldigverklaring zijn geheel of gedeeltelijk
onvoorwaardelijke straffen opgelegd. Een derde van de zaken eindigde in een werkstraf. De lengte
hiervan varieerde van tachtig tot tweehonderdveertig uur, en bedroeg gemiddeld honderdtachtig uur.
De overige kregen een celstraf. De onvoorwaardelijke duur van de gevangenisstraffen varieerde van
honderdtwee dagen tot drie jaar. Gemiddeld bedroeg deze zeshonderdzeventien dagen. Daarnaast
hebben twee volwassen plegers tbs opgelegd gekregen. Het gaat om één recidiverende pleegouder en
één begeleider in een instelling. Geen van de zaken eindigde met een boete.
Voor een aantal van de volwassen plegers was het voorwaardelijke gedeelte van de straf
gekoppeld aan het voltooien van een behandeling. Voor zo ver dit uit het strafdossier viel op te maken,
is het behandeltraject door een aantal plegers niet voltooid. Wat hiervan de consequenties zijn geweest
is onduidelijk.
Bij drie van de zesentwintig jongeren is de zaak afgedaan met een sepot. Eén hiervan was
gebaseerd op een ‘dubbel geregistreerde zaak’. De kennelijk originele zaak is echter niet aangetroffen.
Eénmaal is een werkstraf opgelegd, tweemaal een leerstraf, viermaal ‘tuchtschool’ en vijfmaal een
voorwaardelijke gevangenisstraf. Eén jongere kreeg vrijheidsstraf opgelegd waarvan het
onvoorwaardelijk deel tien maanden bedroeg. De grootste groep heeft een PIJ-maatregel (plaatsing in
een inrichting voor jeugdigen) gekregen. Dit waren er acht. Eén andere pleger kreeg tbs opgelegd.
Hierbij moet opgemerkt worden dat bij een aantal jeugdige daders in het strafdossier is
aangetekend dat behandeling gezien de ernst en complexiteit van de problematiek waarschijnlijk
weinig zinvol is.

4.3 Vergelijking
Resultaten volwassen plegers
Alle daders waren man. Bijna allemaal waren ze autochtoon. Gemiddeld waren ze achter in de dertig
en bovengemiddeld intelligent. De plegers hebben relatief weinig delicten gepleegd. Zedendelicten,
anders dan het indexdelict, maakten hier bovendien slechts een klein deel van uit. Qua grooming
worden er weinig geraffineerde technieken gemeld. Het doel werd door de daders vooral bereikt door
iets tegenover het misbruik te stellen, bijvoorbeeld cadeaus, of door slachtoffers het idee te geven dat
ze een relatie hebben. Bedreigingen kwamen relatief weinig voor. Dit geldt niet alleen voor het proces
vóór het misbruik, maar ook voor de momenten tijdens en na het misbruik. Het misbruik werd vooral
verborgen gehouden door praktische voorzorgsmaatregelen.
Bij een kwart van de plegers is een psychiatrische stoornis vastgesteld. Pedofilie is relatief
weinig gerapporteerd. Een derde van de daders was alleenstaand ten tijde van het delict. Zij die ten
tijde van het misbruik geen relatie hadden, hebben dat echter in het verleden wel gehad. Ongeveer een
kwart is vroeger verwaarloosd en/of mishandeld en/of seksueel misbruikt.
Vergelijking literatuur
In hoofdstuk 2 is de literatuur besproken over volwassen plegers. In vergelijking met die bevindingen
blijken de volwassen plegers uit onze steekproef:
 minder vaak gebruik te maken van geavanceerde groomingtechnieken;
 minder vaak de mogelijkheid tot het misbruik als een motivatie te noemen voor het werk dat
ze doen;
 minder geneigd tot het uiten van bedreigingen;

33





vaker gericht op jongens;
vaker verantwoordelijk te zijn voor het misbruik in een pleeggezin;
minder vaak verantwoordelijk te zijn voor het misbruik in een instelling.

Resultaten minderjarige plegers
De minderjarige daders waren allen man, meestal van autochtone afkomst. Ze waren overwegend
zwakbegaafd of licht verstandelijk gehandicapt. Ongeveer de helft van de jeugdigen bleek
gerecidiveerd te hebben na het indexdelict. Bovendien hadden ze, over hun levensloop gezien, vaak
uitgebreide criminele carrières. Dit richtte zich niet speciaal op zedendelicten. Onder de jongeren zaten
zware recidivisten. Verder gebruikten zij relatief vaak bedreigingen. Dit had zowel tot doel het
slachtoffer mee te laten werken, als het slachtoffer over het misbruik te laten zwijgen.
Deze jonge plegers hadden veel psychische problemen. Zij waren hoog impulsief, hoog
spanningsbehoeftig, hadden een gebrekkige gewetensontwikkeling en hadden relatief vaak
gedragsstoornissen. Een deel van hen ging obsessief om met seks. De jongeren hadden vaak weinig
contact met hun familie. Bijna de helft was vroeger verwaarloosd. Ongeveer een derde was
mishandeld en/of seksueel misbruikt.
Vergelijk literatuur
Zoals gemeld in hoofdstuk 2, is er geen literatuur gevonden over misbruik van jongeren onderling in
jeugd- of pleegzorg. Wel kan er een vergelijking gemaakt worden met onderzoeken die zich richten op
een algemene groep van jeugdige zedendelinquenten. De onderzoeken die hier voor zijn geraadpleegd,
zijn die van Hendriks (2006) en van Van den Berg, Bijleveld en Hendriks (2011).
Deze literatuur beschouwend, valt op dat de daders uit ons empirische onderzoek:
 vaker recidiveren dan andere jeugdige zedendelinquenten (Van den Berg, et al., 2011);
 impulsiever zijn dan andere jeugdige zedendelinquenten (Van den Berg, et al., 2011);
 hoger spanningsbehoeftig zijn dan andere jeugdige zedendelinquenten (Hendriks, 2006);
 vaker slachtoffer zijn geweest van seksueel misbruik dan andere jeugdige zedendelinquenten
(Hendriks, 2006);
 vaker ontwikkelingsstoornissen hebben zoals ADHD en PDD-NOS (Hendriks, 2006).
Daarnaast is het, met oog op een eventuele screening interessant om de resultaten te vergelijken met
andere jongeren die in justitiële jeugdinstellingen verblijven. Hiermee vergelijkend blijken de plegers
uit ons onderzoek:
 minder vaak te recidiveren dan andere jeugdigen in justitiële jeugdinstellingen (Van der Geest,
et al., 2005; Wartna, et al., 2005);
 vaker de Nederlandse nationaliteit te hebben dan de gemiddelde jongere in een justitiële
behandelinrichting (Boendermaker, 1995);
 een meer verstoorde gewetensontwikkeling te hebben dan de gemiddelde jongere in een
justitiële behandelinrichting (Boendermaker, 1995) of Harreveld (Van der Geest, et al., 2005);
Al met al blijken de jeugdige plegers een hoog problematische groep, die echter niet wezenlijk
verschilt van andere instellingsjongeren.

34

5. Conclusie
Onderzoeksvraag
Aan het begin van dit rapport is de literatuur besproken over volwassen plegers van seksueel misbruik.
Daarna kwam het empirische gedeelte aan bod waarin zowel aandacht werd bestaan aan minderjarige
als meerderjarige daders. Aan de hand hiervan zochten wij antwoord op de volgende vraag, die de
leidraad was voor dit onderzoek:
Wat zijn de kenmerken van plegers van seksueel misbruik van kinderen die onder toezicht van
de overheid in pleeggezinnen en instellingen zijn geplaatst?
De volgende aspecten zijn hierbij behandeld:
a. Demografische kenmerken
b. Criminele carrière-kenmerken
c. Modus operandi
d. (Seksuele) stoornissen, persoonlijkheidsprofiel
e. Relaties en sociaal leven
f. ‘Motief’ voor het misbruik
g. De wijze waarop het misbruik verborgen werd gehouden en aan het licht kwam
h. Afdoening.

5.1 Meerderjarige daders
Demografische kenmerken
Uit de literatuur komt het beeld naar voren dat het overgrote deel van de plegers van dit misbruik
blanke mannen zijn. De volwassen daders zijn gemiddeld tussen de 40 en 55 jaar oud. Zij zijn
bovengemiddeld intelligent.
Dit beeld komt aardig overeen met onze resultaten. Alle daders waren mannen. De meeste van
deze mannen waren autochtoon. De volwassen daders waren gemiddeld 38 jaar, iets jonger dan in de
literatuur, en vrijwel allemaal gemiddeld tot bovengemiddeld intelligent. Dat deze daders intelligenter
zijn dan andere type daders is voor een deel te verklaren uit het feit dat zij een beroep hebben
waarvoor vaak een opleiding op mbo- of hbo-niveau is vereist.
Criminele carrière-kenmerken
Hoewel er vaak wel sprake is van eerdere verdenkingen, blijkt uit de literatuur dat deze plegers minder
veroordelingen hebben dan controlegroepen.
Uit de data van het empirisch onderzoek blijkt ook dat volwassen daders gemiddeld slechts
sporadisch andere veroordelingen hebben. Afgezien van het indexdelict, komen zedendelicten weinig
voor op de strafbladen van deze daders. Dit kan er op wijzen dat dit type pleger meer
gelegenheidsdaders zijn. Anderzijds kan het ook betekenen dat deze daders delicten, waaronder
seksueel misbruik, beter verborgen kunnen houden. De relatief lange termijn van het misbruik is
hiervoor indicatief, alsmede het feit dat zij intelligenter lijken dan vergelijkbare zedendaders.
Modus operandi
Uit de literatuur komt naar voren dat een deel van de plegers geraffineerd te werk gaat. Zij richten zich
bijvoorbeeld op kwetsbare kinderen. Grooming-technieken zijn vertrouwen winnen, de intimiteit van

35

aanrakingen opbouwen, privileges geven en emotionele dwang uitoefenen. Fysieke dwang komt
weinig voor. Dreigementen worden wel regelmatig geuit, om medewerking te krijgen of om het
slachtoffer te laten zwijgen over het misbruik. Plegers richten zich vooral op meisjes en werken
voornamelijk alleen.
Uit de analyses van het empirisch onderzoek in Nederland blijkt niet dat plegers zich sterk op
één kind richten. Gevallen waarbij langdurig werd ingewerkt op het slachtoffer, familie, en omgeving
werden door ons nauwelijks gevonden. In de literatuur werd hier wel melding van gemaakt. Dat kan er
mogelijk mee te maken hebben dat deze groep plegers een nog betere toegang had tot hun slachtoffers
dan het geval is bij de zaken uit de literatuur. Het kan ook liggen aan de aard van het door ons
gebruikte materiaal, veelal strafdossiers waar daders, terwijl zij vervolgd worden, mogelijk minder
geneigd zullen zijn geweest om volledige openheid van zaken te geven over hun werkwijze. Plegers in
onze steekproef maken iets meer mannelijke dan vrouwelijke slachtoffers. Een deel van de volwassen
daders stelde iets tegenover het misbruik. In sommige gevallen speelde verliefdheid of het idee van
een relatie, al dan niet eenzijdig, een rol bij het misbruik.
(Seksuele) stoornissen, persoonlijkheidsprofiel
Uit de literatuur blijkt dat bij bijna een kwart van de plegers een psychiatrische stoornis is vastgesteld.
Uit de door ons onderzochte dossiers valt op dat de volwassen plegers veelal een laag zelfbeeld
hebben en laag spanningsbehoeftig zijn. Bij een derde is persoonlijkheidsproblematiek geconstateerd.
De diagnose pedofilie wordt nauwelijks gesteld. Bedacht dient te worden dat deze plegers een
doorsnee uit de groep vervolgde daders zijn, terwijl in de literatuur daders werden onderzocht die
behandeld werden.
Relaties en sociaal leven
Uit de literatuur blijkt dat ongeveer de helft van de daders getrouwd is of dat is geweest.
Bijna een derde van de volwassen plegers die wij onderzochten was alleenstaand ten tijde van
het misbruik. Voor zo ver bekend, hebben echter alle volwassen daders óf nu een relatie, óf hebben ze
dat in het verleden wel eens gehad. Onze bevindingen corresponderen daarmee met die uit de
literatuur.
‘Motief’ voor het misbruik
Uit de analyses voor ons empirisch onderzoek blijkt dat het motief voor het misbruik vaak slecht te
achterhalen valt. Als er een reden naar voren komt is het onzeker of het werkelijk een motief is of
meer een excuus of cognitieve vervorming. Zo worden bijvoorbeeld ‘medische’ redenen genoemd. Het
is niet ondenkbaar dat daders uit opportuniteitsoverwegingen tijdens de vervolging, zwegen over
plannen, motieven en werkwijze.
De wijze waarop het misbruik verborgen werd gehouden en aan het licht kwam
Uit de literatuur blijkt dat een deel van de plegers hun slachtoffers bedreigt om ze te laten zwijgen
over het misbruik. Daarnaast blijkt dat een deel van de daders kinderen misbruikte in het buitenland
om te zorgen dat het niet uitkwam. Een meer geraffineerde techniek wordt ook genoemd, en bestaat
bijvoorbeeld uit het doorbreken van de band tussen het slachtoffer en een vertrouwd staflid.
In ons empirisch onderzoek komt bedreiging van het slachtoffer nauwelijks voor als techniek
om het misbruik verborgen te houden. Chantage kwam wel een enkele keer voor. Soms hoefde de
pleger zich niet druk te maken dat het slachtoffer ging praten, bijvoorbeeld omdat het verliefd was of
dacht een relatie met de pleger te hebben Dan was het vooral van belang om de handelingen
buitenshuis of buiten de instelling plaats te laten vinden. Ook voelden veel slachtoffers zich

36

geïntimideerd of onderworpen aan de volwassen dader waardoor ze niet snel over het misbruik
durfden te praten.
Afdoening
In de literatuur kwam de strafrechtelijke afdoening nauwelijks aan bod. In sommige gevallen was juist
die afdoening een selectiecriterium voor de onderzoeksgroep. Zij werden bijvoorbeeld benaderd in
gevangenissen of behandelcentra.
Uit het empirische onderzoek blijkt dat het indexdelict vaak is afgedaan met een
onvoorwaardelijke gevangenisstraf. Een derde kreeg een werkstraf en twee volwassen plegers kregen
tbs.
Kortom
De groep volwassen daders heeft, zo blijkt uit ons onderzoek, geen markant profiel in termen van
persoonlijkheidskenmerken of stoornissen. Daarmee lijkt het niet waarschijnlijk dat deze groep door
screening vooraf, te onderscheiden zou zijn van andere werkers in de jeugdzorg en pleegvaders die
niet tot dit soort delicten overgaan. Zoals te verwachten zou zijn, gezien de screening die iedere
aspirant werker dient te ondergaan, hebben deze plegers van seksueel misbruik nauwelijks eerdere
veroordelingen; na het indexdelict komt zedenrecidive nauwelijks voor. Seksuele stoornissen worden
vrijwel niet gerapporteerd. De onderzochte daders gebruikten minder geraffineerde
groomingtechnieken dan die uit de literatuur. Op grond hiervan zouden deze daders mogelijk
grotendeels als meer opportunistische daders gezien moeten worden.

5.2 Minderjarige daders
Demografische kenmerken
De minderjarige daders waren allen man, veelal autochtoon en overwegend zwakbegaafd of licht
verstandelijk gehandicapt.
Criminele carrière-kenmerken
Ongeveer de helft van de jeugdigen blijkt na een gemiddelde observatieperiode van tien jaar
gerecidiveerd te hebben. Voor een klein deel bestond deze recidive uit een nieuw zedendelict. De
algemene recidive is daarmee vergelijkbaar met die van (andere) jongeren uit instellingen. De
jongeren lijken op dat gebied dus niet af te wijken.
Modus operandi
De minderjarige daders in onze steekproef maken iets meer mannelijke dan vrouwelijke slachtoffers.
Hierbij speelt mee dat veel van deze zaken zich afspeelden in instellingen waar het gebruikelijk is om
jongens op één afdeling te plaatsen. Bedreigingen kwamen vooral bij deze jonge plegers vaak voor.
Dit lijkt mede verklaarbaar uit het feit dat zij, in tegenstelling tot volwassenen plegers, vaak het
natuurlijke of fysieke overwicht missen dat ervoor zorgt dat slachtoffers makkelijker meewerken.
Uit de dossiers bleek verder dat in veel instellingen seksueel grensoverschrijdend gedrag
tussen pupillen niet uitzonderlijk was. Soms wist de leiding hier ook van af. Dat het dan toch tot een
aangifte is gekomen, kon bijvoorbeeld komen door een nieuwe pupil die niet met dergelijke
‘spelletjes’ mee wilde doen. In veel gevallen waren meerdere jongeren bij dit seksueel
grensoverschrijdende gedrag betrokken. Dit beeld komt in de analyses minder duidelijk naar voren.
Deze ‘blinde vlek’ heeft mogelijk te maken met het feit dat niet alle pupillen aangifte deden en niet al
deze meldingen hebben geleid tot een rechtszaak.

37

(Seksuele) stoornissen, persoonlijkheidsprofiel
De minderjarige plegers blijken gekenmerkt door veel problemen. Zij zijn veelal hoog impulsief, hoog
spanningsbehoeftig en hebben vaak een beperkte gewetensontwikkeling. Bij de jongeren werd een
enkele keer vastgesteld dat ze obsessief omgaan met seks. Gedragsstoornissen werden bij ongeveer
een derde van de jongeren vastgesteld. Bij hen wordt regelmatig ADHD of PDD-NOS, of een
combinatie van deze stoornissen, geclassificeerd. Gezien de achtergrond van deze jongeren, veelal
verblijvend in een instelling, zijn deze problematische kenmerken niet verwonderlijk. Daarnaast
blijken zij vaak op zwakbegaafd of licht verstandelijk beperkt niveau te functioneren.
Relaties en sociaal leven
De meeste minderjarige daders hadden geen relatie en hadden deze ook niet eerder gehad, hetgeen
gezien hun leeftijd ook niet verwonderlijk is. Voor deze groep geldt dat ongeveer twee derde niet of
slechts incidenteel contact met familie heeft. Voor een deel is dit ook verklaarbaar vanuit het feit dat
ze in een instelling of pleeggezin verblijven. Ongeveer een vijfde is op school gepest.
‘Motief’ voor het misbruik
Het blijkt lastig om uit de strafdossiers te achterhalen wat het motief was voor het misbruik. Voor een
deel van de jongeren blijkt dat het misbruik vrij impulsief was of dat het deel was van
grensoverschrijdend gedrag dat min of meer normaal was in de instelling. Hiermee lijkt ook een deel
van de jongeren opportunistische plegers.
De wijze waarop het misbruik verborgen werd en aan het licht kwam
Jongeren gebruikten relatief veel bedreigingen om het slachtoffer te laten zwijgen. Het misbruik kwam
vaak aan het licht omdat het slachtoffer het zelf meldde. In andere gevallen praatte het slachtoffer met
een groepsgenoot over het misbruik en stapte deze laatste naar de leiding. In een aantal gevallen werd
de dader op heterdaad betrapt door een medewerker.
Afdoening
Uit het empirisch onderzoek blijkt dat jongeren voor het indexdelict vaak een PIJ-maatregel opgelegd
hebben gekregen, of gestraft zijn met een verblijf in een tuchtschool. Verder werd er gestraft met
voorwaardelijke gevangenisstraffen of met een leer- of werkstraf. Wat bij de strafmaat ongetwijfeld
een rol heeft gespeeld is het gegeven dat de pleger al in een instelling zat. Uit de dossiers blijkt soms
dat, om deze behandeling niet te verstoren, er wordt aangestuurd op continuering van deze situatie en
geen additionele onvoorwaardelijke sanctie wordt opgelegd.
Kortom
De jongeren hebben vaak een belaste achtergrond. Dat is niet verwonderlijk gezien hun
uithuisplaatsing. Voor zo ver zich dit laat vergelijken, wijken ze dan ook weinig af van andere
jongeren in instellingen.

38

6. Slotbeschouwing
Uit dit onderzoek blijkt dat zowel de volwassen als de jeugdige plegers een heterogene groep vormen.
Er is veel verschil in modus operandi, achtergronden en motieven. Desondanks zijn er enkele
opvallende punten naar voren gekomen, zoals besproken in de conclusie. Het blijkt dat volwassen
daders als groep geen markant profiel hebben, en dat de minderjarige plegers een ernstig
problematische groep vormen met een profiel deels vergelijkbaar met dat van andere tehuisjongeren,
hoewel ontwikkelingsstoornissen opvallend vaak voorkomen.
Dat de volwassen en de jeugdige plegers moeilijk te onderscheiden groepen vormen, zorgt er
ook voor dat ze nauwelijks te screenen zijn. Wat bij de volwassen plegers vanzelfsprekend een rol
speelt is het feit dat zij al een screening succesvol doorlopen hebben bij hun sollicitatie. Het feit dat
deze daders een baan hebben, of goedgekeurd zijn als pleegouder, wijst er op dat ze in ieder geval een
minimum aan sociale vaardigheden bezitten, een goed CV hebben en in staat zijn betrouwbaar over te
komen. Bovendien behoort deze groep gescreend te worden door middel van Verklaring Omtrent
Gedrag of een Verklaring van Geen Bezwaar. Hiermee zijn dus, ‘bedrijfsongevallen’ daargelaten,
personen met een strafblad er uit gefilterd. Het kan dus zo zijn dat de risico’s zich ontwikkelen tijdens
het dienstverband, waardoor plegers niet met de standaardscreening eruit gefilterd worden.
Het lijkt er bovendien op dat de meeste volwassen plegers, enkele excessen daargelaten, niet
bewust op zoek waren naar kinderen om te misbruiken. Een deel van het misbruik begint bijvoorbeeld
door verliefdheid of ‘ontstaat’ naar aanleiding van persoonlijke problemen. Als het daadwerkelijk zo is
dat de drang tot het misbruik niet bestond voor de pleger met zijn baan binnen de jeugdzorg begon,
betekent dit des te meer dat het lastig is deze groep vooraf te screenen.
Bij de jongeren is met name de veelheid aan problemen in het oog springend. Dit is niet
verrassend, gezien hun achtergrond. Deze jongeren zijn veelal intellectueel beperkt en hebben
ontwikkelingsstoornissen. Mede doordat zij vaak impulsief handelen is het voor deze jongeren
moeilijk de grenzen van anderen te herkennen. Het is ook goed mogelijk dat het slachtoffer zelf, dat
vanwege grotendeels dezelfde problemen als de pleger op een groep is geplaatst, ook moeite heeft om
grenzen kenbaar te maken.
Daarnaast levert het verblijf in een instelling ook de gelegenheid tot misbruik op. Jongeren in
instellingen, de meerderheid van de jonge plegers, hebben een scala aan risicofactoren en zijn vrijwel
allemaal in de puberteit. Net als andere pubers zijn zij bezig met het verkennen van seksualiteit en het
verkennen van grenzen. Door hun beperkte intellectuele capaciteiten, in een omgeving waar meer
jongeren dezelfde, deels deviante, normen hanteren is het wellicht niet verwonderlijk dat grenzen
overschreden worden. Wat wel verwonderlijk is, is dat de delicten die wij hier onderzochten in een
aanmerkelijk aantal gevallen ‘normaal’ gedrag leken in de instellingen, en dat het voor groepsleiders
lastig in te schatten leek wanneer experimenteergedrag doorslaat naar seksueel grensoverschrijdend
gedrag of criminaliteit.
Zwakke punten
Dit onderzoek heeft sterke en zwakke punten. Een eerste zwak punt is dat de informatie voornamelijk
uit strafdossiers komt. Hierin staan verklaringen van het slachtoffer, de dader en eventuele getuigen of
anderen. Dit levert dus veel informatie op, van verschillende ‘partijen’. De pleger heeft echter
mogelijk geen ‘belang’ bij het eerlijk of volledig verklaren tegenover de rechter of politie. Het is dus
mogelijk dat voor delen van het misbruik, met name de modus operandi, de informatie gekleurd of
onvolledig is. Ook is het niet ondenkbaar dat volwassen daders wel degelijk het werk gekozen hebben

39

om toegang tot kinderen te hebben, maar dat dit uit overwegingen van proces-economie niet
gerapporteerd is en het de dader verstandiger leek om te doen alsof het misbruik hem was overkomen.
Alhoewel wij gepoogd hebben, gegeven de beschikbare data, om spreiding aan te brengen in
jaren en arrondissementen, moet opgemerkt te worden dat in dit onderzoek representativiteit niet
gegarandeerd is. Ten eerste richt dit onderzoek zich alleen op daders die veroordeeld zijn. Zonder
twijfel is er een (grote) groep daders die niet vervolgd en veroordeeld wordt. Ten dele is dit een
kwestie van toeval. Echter, een belangrijkere rol speelt dat niet-vervolgde daders waarschijnlijk beter
in staat zijn het slachtoffer te laten zwijgen of een slimmere modus operandi hebben. Ten tweede zorgt
de gekozen wijze van data verzamelen wellicht niet voor een optimale spreiding. De strafdossiers zijn
weliswaar getrokken met een goede spreiding, maar voor de behandeldossiers geldt dit niet. Deze
konden niet systematisch worden opgevraagd. Hier waren we afhankelijk van het geheugen en de
hulpvaardigheid van de contactpersonen binnen de organisaties. Dit kan voor een scheve verdeling
gezorgd hebben. Echter, vanwege het kleine aandeel van deze dossiers, moet de invloed hiervan ook
niet overschat worden.
Sterke punten
Hier staat tegenover dat het onderzoek voor zover ons bekend het eerste in zijn soort is in Nederland.
Ook internationaal is nauwelijks onderzoek naar plegers van dit type misbruik verricht. Gezien de
kwetsbaarheid van deze slachtoffers is deze lacune opmerkelijk.
Het gebruik van strafdossiers en behandeldossiers heeft ook voordelen. In de strafdossiers is
veel, rijke, en deels gevalideerde informatie beschikbaar over het misdrijf. Bij een veroordeling heeft
een objectieve autoriteit vastgesteld dat het misbruik heeft plaatsgevonden. De verklaringen van
getuigen, pleger en slachtoffers, geven vervolgens een veelzijdig beeld van het misbruik. Door, met
name, pro Justitia-rapportages is er bovendien ook veel te vinden over achtergronden van de dader.
Behandeldossiers bevatten in het algemeen nog meer informatie over deze dader.

40

Aanbevelingen vervolgonderzoek
Na dit, in absolute zin kleine, onderzoek ligt het voor de hand om vervolgonderzoek aan te bevelen.
De resultaten geven hier ook aanleiding toe. Op veel punten verschillen deze daders niet duidelijk van
andere zedendelinquenten. Het materiaal roept echter ook vragen op. Het lage zelfbeeld bijvoorbeeld
van volwassen daders werpt de vraag op in hoeverre dit verklaart dat deze plegers zich aangetrokken
voelen tot een ‘makkelijk’ beschikbare groep slachtoffers of tot jongere personen die hen wel hoog
zullen achten.
Een belangrijk ander onderzoeksgebied zijn de jongeren onderling. Onze resultaten laten zien
dat deze jongeren veel risicofactoren bezitten. Het is echter niet waarschijnlijk dat alle jongeren in
tehuizen dit soort misbruik plegen. Het is ook mogelijk dat het op sommige locaties meer voorkomt
dan op andere. Wat zijn nu de situationele en persoonsgebonden factoren die maken dat de ene jongere
meer risico loopt dader te worden dan de andere? Een speciaal op minderjarigen gericht onderzoek kan
hier meer inzicht geven.

41

LITERATUUR
American Psychiatric Association (1995). Beknopte handleiding bij de diagnostische criteria van de
DSM-IV. Lisse: Swets & Zeitlinger.
Benedict, M. I., S. Zuravin, D. Brandt en H. Abbey (1994). Types and frequency of child maltreatment
by family foster care providers in an urban population. Child Abuse & Neglect, 18(7): 577585.
Berg, C. van den, C. Bijleveld en J. Hendriks (2011). Jeugdige zedendelinquenten. Tijdschrift voor
Criminologie, 3(53): 227-243.
Boendermaker, L. (1995). Jongeren in justitiële behandelinrichtingen. Den Haag: Wetenschappelijk
Onderzoek- en Documentatiecentrum.
Cavara, M. en C. Ogren (1983). Protocol to investigate child abuse in foster care. Child Abuse &
Neglect, 7(3): 287-295.
Colton, M., S. Roberts en M. Vanstone (2010). Sexual Abuse by Men Who Work with Children.
Journal of Child Sexual Abuse, 19(3): 20.
Craven, S., S. Brown en E. Gilchrist (2006). Sexual grooming of children: Review of literature and
theoretical considerations. Journal of Sexual Aggression, 12(3): 287-299.
Deetman, W., N. Draijer, P. Kalbfleisch, H. Merckelbach, M. Monteiro en G. de Vries (2011).
Seksueel misbruik van minderjarigen in de Rooms-Katholieke Kerk. Den Haag: Uitgeverij
Balans.
Elliott, M., K. Browne en J. Kilcoyne (1995). Child sexual abuse prevention: What offenders tell us.
Child Abuse & Neglect, 19(5): 579-594.
Erooga, M. (2009). Towards safer organisations. London: NSPCC.
Faller, K. C. (1988). The spectrum of sexual abuse in daycare: An exploratory study. Journal of
Family Violence, 3(4): 283-298.
Finkelhor, D., G. Hotaling, I.A. Lewis en C. Smith (1990). Sexual abuse in a national survey of adult
men and women: Prevalence, characteristics, and risk factors. Child Abuse & Neglect, 14(1):
19-28.
Gallagher, B. (1999). Invited literature review: The abuse of children in public care. Child Abuse
Review, 8(6): 357-365.
Gallagher, B. (2000). The extent and nature of known cases of institutional child sexual abuse. British
Journal of Social Work, 30(6): 795.
Geest, V. van der, C. Bijleveld en M. Wijkman (2005). Delinquentie na behandeling: een verkennend
onderzoek naar geregistreerde justitiecontacten, persoonlijke en omgevingskenmerken van
jongeren uit een behandelinrichting. Leiden: NSCR.
Green, L. (2001). Analysing the sexual abuse of children by workers in residential care homes:
Characteristics, dynamics and contributory factors. Journal of sexual aggression, 7(2): 5-24.
Haywood, T. W., H.M. Kravitz, L.S. Grossman, O.E. Wasyliw en D.W. Hardy (1996). Psychological
aspects of sexual functioning among cleric and noncleric alleged sex offenders. Child Abuse &
Neglect, 20(6): 527-536.
Hendriks, J. (2006). Jeugdige zedendelinquenten: een studie naar subtypen en recidive. Utrecht:
Forum Educatief.
Hendriks, J., en C. Bijleveld (2004). Recidive van jeugdige zedendelinquenten: Een onderzoek naar de
algemene-, zeden- en geweldsrecidive van in JJI Harreveld behandelde jeugdige
zedendelinquenten. Leiden: NSCR.
Hobbs, G. F., C.J. Hobbs en J.M. Wynne (1999). Abuse of children in foster and residential care.
Child abuse & neglect, 23(12): 1239-1252.
Leclerc, B., J. Proulx en A. McKibben (2005). Modus operandi of sexual offenders working or doing
voluntary work with children and adolescents. Journal of Sexual Aggression, 11(2): 187-195.
Loftus, J. A. en R.J. Camargo (1993). Treating the clergy. Sexual Abuse: A Journal of Research and
Treatment, 6(4): 287-303.

42

Mali, B. (2007). Geregistreerde zedencriminaliteit in Nederland. In A. P. van Wijk, R. A. R. Bullens
en P. van den Eshof (Eds.), Facetten van zedencriminaliteit (pp. 71-97). 's-Gravenhage: Reed
Business Information: 71-97.
Mcalinden, A. M. (2006). ‘Setting’Em Up’: Personal, Familial and Institutional Grooming in the
Sexual Abuse of Children. Social & Legal Studies, 15(3): 339.
Moulden, H. M., P. Firestone en A.F. Wexler (2007). Child Care Providers Who Commit Sexual
Offences. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 51(4):
384-406.
Raymond, N. C., E. Coleman, F. Ohlerking, G.A. Christenson en M. Miner (1999). Psychiatric
comorbidity in pedophilic sex offenders. American Journal of Psychiatry, 156(5): 786-788.
Rosenthal, J. A., J.K. Motz, D.A. Edmonson en V. Groze (1991). A descriptive study of abuse and
neglect in out-of-home-placement. Child Abuse & Neglect, 15(3): 249-260.
Smallbone, S. en R.K. Wortley (2000). Child sexual abuse in Queensland: Offender characteristics
and modus operandi (Vol. 2): Queensland Crime Commission and Queensland Police Service.
Sullivan, J. en A. Beech (2002). Professional perpetrators: Sex offenders who use their employment to
target and sexually abuse the children with whom they work. Child Abuse Review, 11(3): 153167.
Sullivan, J. en A. Beech (2004). A comparative study of demographic data relating to intra-and extrafamilial child sexual abusers and professional perpetrators. Journal of sexual aggression,
10(1): 39-50.
Sullivan, J., A.R. Beech, L.A. Craig en T.A. Gannon (2011). Comparing Intra-Familial and ExtraFamilial Child Sexual Abusers With Professionals Who Have Sexually Abused Children With
Whom They Work. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology,
55(1): 56.
Wartna, B. S. J., S. El Harbachi en A.M. van der Laan (2005). Jong vast. Een cijfermatig overzicht van
de strafrechtelijke recidive van ex-pupillen van justitiële jeugdinrichtingen. (Vol. 80). Den
Haag: Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum.

43

Bijlage 1

Scoringslijst

1
ID-nummer
2
Parketnummer
3
Scoorder
Persoon
4
Geslacht
5
Geboortejaar
6
Geboorteland
7
Geboorteland vader
8
Geboorteland moeder
9
Intelligentie
10
Neuroticisme
11
Impulsiviteit
12
Extraversie
13
Spanningsbehoefte
14
Gewetensontwikkeling
15
Zelfbeeld
16
Psychopathologie DSM as I
17
Psychopathologie DSM as II
18
GAF-score begin
19
GAF-score eind
20
Alcoholgebruik
21
Drugsgebruik
22
Schulden
Eerdere delicten (vermelden: leeftijd / aantallen / veroordeling of zelfgerapporteerd)
23
Eerdere delicten
24
Eerdere vermogensdelicten
25
Eerdere geweldsdelicten
26
Eerdere zedendelicten
Gezinsvariabelen (NB: gaat om het gezin van herkomst, dus over de jeugd)
27
Samenstelling gezin
28
Echtscheiding
29
Altijd bij ouders gewoond?
30
Grootte gezin (incl. kind)
31
Overlijden ouder(s)?
32
Adoptie
33
Alcohol gezin
34
Drugs gezin
35
Psychopathologie ouders
36
Geweld tussen ouders
37
Werkloosheid ouders
38
OTS?
39
Verwaarlozing
40
Mishandeling
41
Seksueel misbruik (door wie/wanneer etc.)
School en peers
42
Afgeronde schoolopleiding
43
Afgeronde hogere opleiding
44
Is gepest op school
45
Heeft gepest op school
46
Hoe was contact met leeftijdsgenoten?
Relaties (ten tijde van delict)
47
Heeft resp. een vaste relatie ttv delict?
48
Aard van de relatie
49
Kwaliteit van relatie
50
Eerdere relaties
51
Echtscheiding
52
Hoeveelheid contact familie
53
Kwaliteit contact familie

44

54
Hoeveelheid vrienden
55
Kwaliteit contact vrienden
56
Lid sportvereniging etc.
57
Religieus?
58
Vrijetijdsbesteding
59
Grootte eigen gezin
60
Aantal biologische kinderen
61
Aantal stiefkinderen
62
Aantal pleegkinderen
Werk (ten tijde van delict)
63
Heeft resp. werk?
64
Aard van het werk
65
Duur van het laatste dienstverband
66
Aard van het laatste dienstverband
67
Aantal uren per week
68
Motivatie voor dit werk
69
Bevrediging voor dit werk
70
Aard van eerder werk
Wonen (ten tijde van delict)
71
Woont resp. zelfstandig of in
72
Betreft het een huur-/koop-/anders woning
Zedendelict (indexdelict en alle eerdere zedendelicten)
73a1
Leeftijd so1
73-1
Leeftijd dader
73b1
Relatie so1
73c1
Sekse so1
73d1
Aard misbruik
73e1
Frequentie misbruik
73f1
Modus operandi
73g1
Start misbruik
73h1
Eind misbruik
73i1
Waarom geëindigd?
73i1
Bekend geworden bij instelling? Hoe?
73k1
Reactie bij instelling?
73l1
Bekend geworden bij politie? Hoe?
73a2
Leeftijd so2
73-2
Leeftijd dader
73b2
Relatie so2
73c2
Sekse so2
73d2
Aard misbruik
73e2
Frequentie misbruik
73f2
Modus operandi
73g2
Start misbruik
73h2
Eind misbruik
73i2
Waarom geëindigd?
73i2
Bekend geworden bij instelling? Hoe?
73k2
Reactie bij instelling?
73l2
Bekend geworden bij politie? Hoe?
73a3
Leeftijd so3
73-3
Leeftijd dader
73b3
Relatie so3
73c3
Sekse so3
73d3
Aard misbruik
73e3
Frequentie misbruik
73f3
Modus operandi
73g3
Start misbruik
73h3
Eind misbruik
73i3
Waarom geëindigd?
73j3
Bekend geworden bij instelling? Hoe?
73k3
Reactie bij instelling?
73l3
Bekend geworden bij politie? Hoe?
Setting/context
74
Hoe heeft dader het verborgen gehouden voor collega’s?

45

MAN / VROUW

MAN / VROUW

MAN / VROUW

75
76
77

Hoe heeft dader het verborgen gehouden voor familie/relatie?
Hoe lang na aanvang werk is het misbruik gemiddeld gestart?
Hoe werd in de context waarin dader werkte tegen dit gedrag
aangekeken?
Behandelvariabelen
78
Welke justitiële reactie volgt?
79
Zijn er cognitieve vervormingen?
80
Kwalitatieve beschrijving verloop behandeling
81
Motivatie voor behandeling
Seksualiteit
82
Gebruik kinderporno
83
Aanwijzingen obsessief omgaan met seks
84
Parafilie
Beschrijving zaken
#1
Beschrijving zaak 1:
#2
Beschrijving zaak 2:
#3
Beschrijving zaak 3:

46

Bijlage 2

Indeling delicten

Geweld
Artt. 285 t/m 309, 312 en 317 WvSr.
Vermogen
Artt. 208 t/m 234, 310 t/m 311, 321 t/m 337, 416 en 417 WvSr.
Zeden
Artt. 242 t/m 250 WvSr.

47

Bijlage 3

Samenstelling begeleidingscommissie

Voorzitter
dr. H.P.B. Lodewijks
Overige leden
prof. dr. mr. C.C.J.H. Bijleveld
K.A.G. Crooijmans, MSc
prof. dr. J. Hendriks
mr. I. Otting-Noordhoek

48