Ontwerpbegrotingsplan Nederland

september 2015

1

Inhoud

Inleiding
Hoofdstuk 1

Macro-economische prognoses

4

Hoofdstuk 2

Begrotingsdoelstellingen

7

Hoofdstuk 3

Projecties van inkomsten en uitgaven in een scenario van ongewijzigd
beleid

11

Hoofdstuk 4

Doelstellingen inzake inkomsten en uitgaven. Overheidsuitgaven naar
functie

12

Hoofdstuk 5

Discretionaire maatregelen in de ontwerpbegroting

14

Hoofdstuk 6

Mogelijke verbanden tussen het ontwerpbegrotingsplan en de in de
strategie voor groei en werkgelegenheid en de landenspecifieke
aanbevelingen vastgestelde streefdoelen

17

Hoofdstuk 7

Vergelijking met het meest recente stabiliteitsprogramma

24

Hoofdstuk 8

Verdelingseffecten van de belangrijkste maatregelen op het gebied
van inkomsten en uitgaven

25

Bijlage

Methodologische aspecten, met inbegrip van de geraamde effecten van
geaggregeerde begrotingsmaatregelen op de economische groei

26

2

Inleiding
Dit Ontwerpbegrotingsplan (OBP) presenteert de derde begroting van het kabinet Rutte-Asscher op
hoofdlijnen. Dankzij een combinatie van bezuinigingen en structuurversterkende hervormingen de
afgelopen jaren staat Nederland er weer een stuk beter voor. De Nederlandse overheidsfinanciën
laten daarbij blijvend herstel zien.
De begroting 2016 is erop gericht om de positieve budgettaire effecten van de economische groei
zo evenwichtig mogelijk te verdelen over de drie prioriteiten van het kabinet: de schatkist op orde
brengen, werken aan duurzame groei en eerlijk delen. Dit doet het kabinet door een deel van de
verbetering van het EMU-saldo in te zetten voor een gerichte verlichting van de lasten op arbeid
met structureel 5 miljard euro. Daarbij is de lastenverlichting zo vormgegeven dat deze het
economisch herstel ondersteunt en de werking van de arbeidsmarkt verbetert. Zonder deze
lastenverlichting zou de koopkrachtontwikkeling negatief zijn geweest.
Nederland blijft volledig gecommitteerd aan de Europese begrotingsafspraken zoals vastgelegd in
het Stabiliteits- en Groeipact. Voor Nederland gelden sinds het ontslag uit de
buitensporigtekortprocedure vorig jaar de vereisten uit de preventieve arm van het SGP. De
preventieve arm ziet toe op de Middellangetermijndoelstelling (MTO) voor het structurele EMUsaldo en de uitgavenbenchmark. Volgens de huidige inzichten bedraagt het structurele EMU-saldo
in 2015 -1,2 procent van het bbp en in 2016 -1,3 procent bbp. Hiermee wijkt Nederland in 2016 af
van de eigen landenspecifieke MTO maar blijft binnen de toegestane marge. Cumulatief over 2015
en 2016 wijkt Nederland ook enigszins af, maar niet significant. Naast het structureel saldo vormt
de uitgavenregel het andere belangrijke criterium in de preventieve arm. De toegestane
uitgavengroei is voor Nederland naar schatting 1,4 procent in 2015 en 1,2 procent in 2016. Op
basis van de huidige inzichten voldoet Nederland in zowel 2015 als 2016 aan de uitgavenregel.
Nederland voldoet daarmee aan beide vereisten van de preventieve arm. Tot slot voldoet
Nederland ook aan de eisen van de transitieperiode voor de schuldregel, die geldt voor lidstaten die
niet lang geleden ontslagen zijn uit de buitensporigtekortprocedure.

3

1. Macro-economische prognoses
Het economisch herstel dat vorig jaar is ingezet, zet met kracht door. In 2015 raamt het CPB een
economische groei van 2,0% en in 2016 van 2,4%. Het Nederlandse BBP bereikt in 2015 het
niveau van 2008. Tevens wordt de economische groei breed gedragen: zowel binnenlandse
bestedingen als de uitvoer leveren een positieve bijdrage aan de economische groei. Na de piek in
de werkloosheid in 2014 van 7,4% van de beroepsbevolking raamt het CPB een dalende
werkloosheid via 6,9% in 2015 naar 6,7% in 2016.
De uitvoer groeit in 2015 met 3,7% en in 2016 met 5,1%. Daarmee blijft de uitvoer een positieve
bijdrage aan de economische groei leveren. Het economisch herstel in de eurozone werkt positief
door op de Nederlandse uitvoer. In de eurozone bevinden zich de belangrijkste handelspartners
van Nederland. De depreciatie van de euro stimuleert bovendien de vraag naar Nederlandse
producten buiten de eurozone. Wel signaleert het CPB dat de ontwikkeling van de wereldhandel
een belangrijk neerwaarts risico is.
De binnenlandse bestedingen leveren ook een positieve bijdrage aan de economische groei. Zo
stijgt de consumptie van de huishoudens 1,6% in 2015 en 1,9% in 2016 door hogere besteedbare
inkomens. De stijging van het besteedbaar inkomen hangt samen met de lage inflatie, de
contractloonstijging, toenemende werkgelegenheid en in 2016 de lastenverlichting op arbeid. Het
consumentenvertrouwen is sinds de zomer van 2013 flink gestegen. De investeringen nemen toe
met 6,5% in 2015 en 6,0% in 2016. De investeringsgroei bevindt zich op het hoogste niveau sinds
2008. Producenten hebben meer vertrouwen en de bezettingsgraad is verder toegenomen. Het
herstel op de woningmarkt (hogere transacties en stijgende woningprijzen) draagt bij aan een
toename van de woninginvesteringen alsmede aan een hogere private consumptie.
De werkloosheid daalt in 2016 verder naar 6,7% van de beroepsbevolking. Daling van de
werkloosheid volgt vertraagd op de aantrekkende economische groei. De productie in de
marktsector groeit 2,9% in 2015 en 3% in 2016, de groei van de werkgelegenheid blijft daar, met
0,9% respectievelijk 1,3% bij achter. Bedrijven zullen eerst hun bestaande productiecapaciteit
benutten voordat ze nieuwe mensen aannemen. Dit wordt zichtbaar in de stijging van de
arbeidsproductiviteit (2,0% in 2015 en 1,7% in 2016). Tegelijkertijd neemt de beroepsbevolking
toe met 0,5% in 2015 en 0,8% in 2016. Vooral in 2016 trekken minder mensen zich ontmoedigd
terug van de arbeidsmarkt. De combinatie van een grotere vraag naar en aanbod van arbeid leidt
netto tot de geraamde daling van de werkloosheid van 2014 op 2016 met 55 duizend personen.
Tabel 0.i) Basisaannamen
2014
0,2
1,5
1,33
0,5
4,2
0,9
3,9
3,8
99

Kortetermijnrente (jaarlijks gemiddelde)
Langetermijnrente (jaarlijks gemiddelde)
USD/EUR-wisselkoers (jaarlijks gemiddelde)
Nominale effectieve wisselkoers
Wereld, exclusief EU 28, bbp-groei
Bbp-groei in EU 28
Groei van relevante buitenlandse markten
Wereldinvoervolumes, exclusief EU
Olieprijzen (Brent, USD/vat)

4

2015
0,2
0,7
1,10
-3,4
3,7
1,3
2,8
0,1
57

2016
0,2
0,9
1,09
-0,3
4,1
1,9
5,4
4,9
60

Tabel 0.ii) Voornaamste aannamen.

1. Externe context
a. Prijzen van grondstoffen (Grondstoffen
exclusief energie (HWWI), euro's)
b. Spreads ten aanzien van Duitse obligaties

2. Begrotingsbeleid
a. vorderingenoverschot/-tekort van de
overheid
b. Bruto overheidsschuld

2014

2015

2016

-7,5

-37,1

2,9

0,2

0,2

0,2

-2,4
67,9

-2,2
67,2

-1,5
66,2

3. Monetair beleid/ Financiële sector/aannam en betreffende rentevoeten
a. Rente:
i.
Euribor
0,2
0,2
0,2
ii.
Depositorente
iii. Rente op leningen
iv. Vervalrendement van
overheidsobligaties van 10 jaar
1,5
0,7
0,9
b. Evolutie van deposito’s
c. Evolutie van leningen
d. Trends in oninbare leningen (NPLs)
4. Dem ografische trends
a. Evolutie van actieve bevolking
b. Afhankelijkheidsgraad

-0,4
70,1

0,5
70,1

0,8
70,3

5. Structuurbeleid

Tabel 1.a. Macro-economische vooruitzichten

1. Reëel bbp
waarvan:
1.1. toe te schrijven aan het geraamde effect
van geaggregeerde begrotingsmaatregelen op
economische groei
2. Potentieel bbp
Bijdragen:
- arbeid
- kapitaal
- totale factorproductiviteit
3. Nominaal bbp
Com ponenten v an reëel bbp
4. Consumptieve bestedingen
5. Consumptieve bestedingen van de overheid
6. Bruto-investeringen in vaste activa
7. Veranderingen in voorraden en saldo aan- en
verkopen van kostbaarheden ( % van bbp)
8. Uitvoer van goederen en diensten
9. Invoer van goederen en diensten
Bijdragen tot groei van reëel bbp
10. Finale binnenlandse vraag
11. Veranderingen in voorraden en saldo aanen verkopen van kostbaarheden
12. Saldo goederen- en dienstentransacties van
het buitenland

ESA-Code
B1*g

2014

2014

1,0

2015
variatie
verander
ing
2,0

2016
variatie
verander
ing
2,4

niveau

variatie

662,8

0,4

0,9

1

0,0
0,2
0,2
1,8

0,2
0,4
0,3
2,8

0,2
0,5
0,3
3,3

296,1
171,2
120,4

0,0
0,3
3,5

1,6
-0,4
7,4

1,9
0,8
5,4

-0,5

-0,1

-0,2

0,1

549,4
473,8

4,0
4,0

3,7
4,1

5,1
5,7

B1*g
P.3
P.3
P.51
P.52 +
P.53
P.6
P.7

587,7

0,7

1,9

2

P.52 +
P.53

-0,5

-0,1

-0,2

0,1

B.11

75,6

0,5

0,2

0,2

5

Tabel 1.b. Prijsontwikkelingen

ESA-Code

2014
niveau

2014
variatie
0,8
1,3

2015
variatie
0,8
1,0

2016
variatie
1,0
1,3

0,3

0,5

1,1

0,4
-0,2
-1,8
-2,3

0,1
-0,5
-1,2
-2,0

1,4
1,7
1,1
1,7

2014

2014

2015

2016

niveau

variatie

8738,6
6977
659,7
75,8
95
328,5
37,6

-0,2
-0,3
7,4
1,2
1,3
1,5
2,1

variatie
verander
ing
0,7
0,5
6,9
1,3
1,5
1,4
0,9

variatie
verander
ing
1,1
1,0
6,7
1,3
1,4
3,4
2,5

1. Bbp-deflator
2. Deflator van de particuliere consumptie.
3. Geharmoniseerd indexcijfer van de
consumptieprijzen (GICP)
4. Deflator van de publieke consumptie.
5. Investeringsdeflator
6. Uitvoerprijsdeflator (goederen en diensten)
7. Invoerprijsdeflator (goederen en diensten)

Tabel 1.c. Arbeidsmarktontwikkelingen

ESA-Code
1. Werkgelegenheid, personen1
2. Werkgelegenheid: gewerkte uren2
3. Werkloosheidscijfer (%) 3
4. Arbeidsproductiviteit, personen4
5. Arbeidsproductiviteit, gewerkte uren5
6. Beloning van werknemers
7. Beloning per werknemer

D.1

1/ Beroepsbevolking, volgens intern begrip van definitie
nationale rekeningen
2/ Definitie nationale rekeningen
3/ Geharmoniseerde definitie, Eurostat; niveaus.
4/ Reëel bbp per werknemer
5/ Reëel bbp per gewerkt uur.

Tabel 1.d. Sectorale saldi

1. Vorderingenoverschot/-tekort t.a.v. het
buitenland
waarvan:
- Saldo goederen en diensten
- Saldo primaire inkomsten en overdrachten
- Kapitaalrekening
2. Vorderingenoverschot/-tekort van de
particuliere sector
3. Vorderingenoverschot/-tekort van de
overheid
4. Statistische verschillen

6

ESA-Code

2014
% bbp

2015
% bbp

2016
% bbp

B.9

10,6

10,9

10,7

11,4
1,3
-2,0

11,7
1,2
-2,0

11,2
1,2
-1,6

B.9

13,0

12,9

12,0

B.9

-2,4

-2,2

-1,5

2. Begrotingsdoelstellingen.
Het kabinet maakt ruimte voor een gerichte verlichting van de lasten op arbeid. De Nederlandse
overheidsfinanciën hebben zwaar geleden onder de gevolgen van de crisis. Daarnaast kwam ook
het economische herstel maar moeizaam op gang. Dankzij een combinatie van bezuinigingen en
structuurversterkende hervormingen staat Nederland er weer een stuk beter voor. Nu de
overheidsfinanciën verbeteren onder invloed van de aantrekkende economie verlaagt het kabinet
de lasten op arbeid. Daarbij is de lastenverlichting zo vormgegeven dat deze het economisch
herstel ondersteunt en de werking van de arbeidsmarkt verbetert. Zonder deze lastenverlichting
zou de koopkrachtontwikkeling negatief zijn geweest.

EMU-saldo
Het brede economische herstel en de hervormingen van de afgelopen jaren zorgen voor een
verbetering van de overheidsfinanciën. Deze verbetering is onder andere zichtbaar in het tekort
van de overheid. Het EMU-saldo verbetert van een tekort van 2,2 procent van het bbp in 2015 tot
1,5 procent van het bbp in 2016. Onderstaande tabel bevat de toelichting op de verbetering van
het saldo tussen 2015 en 2016 - de zogenoemde horizontale ontwikkeling.
Tabel 2.1

% bbp

EMU-saldo 2015
Noemereffect
Belasting- en premie-inkomsten
Zorguitgaven
Uitgaven aan sociale zekerheid en
arbeidsmarktbeleid
Lonen en prijzen
EU-afdrachten
GF/PF/BCF
KTV's
Aardgasbaten
Rente staatsschuld
Overig
EMU-saldo 2016

-2,2%
0,1%
1,1%
-0,3%
-0,2%
-0,2%
0,4%
-0,3%
0,1%
-0,1%
0,0%
0,1%
-1,5%

Stijgende belasting- en premie-inkomsten, gedragen door het economisch herstel, verklaren het
grootste deel van de verbetering van het EMU-saldo. De zorguitgaven en uitgaven aan sociale
zekerheid stijgen in 2016 en dit verslechtert het EMU-saldo met 0,5 procentpunt bbp. Datzelfde
geldt voor de indexatie van een deel van de overheidsuitgaven via de loon- en prijsbijstelling. De
ratificatie van het Eigenmiddelenbesluit in alle lidstaten wordt niet meer voorzien voor het einde
van 2015. De jaarlijkse Nederlandse korting op de EU-afdrachten, die deel uitmaakt van het
Eigenmiddelenbesluit, slaat daardoor in 2016 voor drie jaren neer (2014 - 2016). Dit leidt tot
lagere netto-uitgaven in 2016 ten opzichte van 2015. In 2016 geeft het Rijk 0,3 procent bbp meer
uit aan het Gemeente- en Provinciefonds en het BTW-compensatiefonds (BCF). De
kastransactiecorrecties (KTV’s) bij met name de OV-jaarkaart verbeteren het EMU-saldo ten
opzichte van 2015. Tenslotte leidt een lagere verwachte gasprijs tot dalende aardgasbaten.

Preventieve arm
Door het uitgebreide pakket aan besparingen en hervormingen is Nederland een jaar eerder dan de
deadline ontslagen uit de buitensporigtekortprocedure; het “strafbankje” van het SGP. Hierdoor
heeft Nederland nu te maken met de regels van de zogeheten preventieve arm van het SGP. De
Europese Commissie hanteert twee maatstaven om te zien of een lidstaat aan de eisen voldoet:
het structureel saldo en de uitgavenregel. Het structurele EMU-saldo bedraagt -1,2 procent van het
bbp in 2015 en -1,3 procent bbp in 2016. Hiermee wijkt Nederland in 2016 af van de MTO, maar
blijft binnen de toegestane marge. Het structureel saldo is op ieder moment in tijd afhankelijk van
de onderliggende output gap die volatiel is. Hierdoor kan de vereiste ontwikkeling van het
structureel saldo sterk verschillen tussen verschillende ramingen. Om lidstaten meer zekerheid te
7

geven in de begrotingsvoorbereiding over de economische en budgettaire ramingen, waarop zij in
de Europese begrotingsregels worden afgerekend, bevriest de Commissie bij de lenteraming de
vereiste ontwikkeling van het structureel saldo voor het volgende jaar. Die vereiste ontwikkeling
kan daarna niet meer groter worden, wel kleiner als meer recente ramingen dat toelaten.
Op basis van de lenteraming had Nederland in 2015 een structureel saldo van -0,3 procent van het
bbp, wat ten opzichte van de norm van -0,5 procent van het bbp voor de MTO impliceert dat het
saldo met 0,2 procentpunt mag verslechteren in 2016. Het structureel saldo verslechtert van -1,2
procent van het bbp in 2015 naar -1,3 procent van het bbp in 2016, met ruim 0,1 procentpunt1.
Ten opzichte van de bevroren ruimte is daarmee geen sprake van een afwijking2.
Cumulatief over 2015 en 2016 wijkt Nederland enigszins af, maar niet significant. Ook voor 2015 is
de opdracht bevroren en geldt vervolgens de meest gunstige raming van het structureel saldo. Op
basis van de lenteraming had Nederland in 2014 een structureel saldo van -0,2 procent van het
bbp, wat impliceert dat het saldo met 0,3 procentpunt mag verslechteren in 2015. Het structureel
saldo verslechtert van -0,5 procent van het bbp in 2014 naar -1,2 procent van het bbp in 2015,
dus met 0,7 procentpunt. Daarmee is de verslechtering 0,4 procentpunt groter dan de toegestane
0,3 procentpunt voor 2015. De cumulatieve afwijking voor 2015 en 2016 bedraagt derhalve 0,3
procentpunt (0,4 procentpunt voor 2015 en -0,1 procentpunt voor 2016). Dat is geen significante
afwijking.
Naast het structureel saldo vormt de uitgavenregel het andere belangrijke criterium in de
preventieve arm. De toegestane uitgavengroei is voor Nederland naar schatting 1,4 procent in
2015 en 1,2 procent in 2016. Op basis van de huidige inzichten voldoet Nederland in zowel 2015
als 2016 aan de uitgavenregel. Tot slot voldoet Nederland ook aan de eisen van de transitieperiode
voor de schuldregel, die geldt voor lidstaten die recent ontslagen zijn uit de
buitensporigtekortprocedure.
Tabel 2.a Begrotingsdoelstellingen van de overheid uitgesplitst naar subsector

ESA-Code

2015
% bbp

2016
% bbp

-2,2
-1,8

-1,5
-1,6

-0,3
-0,1
1,3
-0,9

-0,3
0,4
1,2
-0,3

2,0
0,9

2,4
1,0

0,2
0,4
0,3
-1,6
-1,0
-1,2
0,1
-1,2

0,2
0,5
0,3
-0,2
-0,2
-1,3
-0,1
-1,3

Vorderingenoverschot/-tekort naar subsector
1. Overheid
2. Centrale overheid
3. Deelstaatoverheid
4. Lagere overheid
5. Wettelijke socialeverzekeringsinstellingen
6. Rente-uitgaven
7. Primair saldo

S.13
S.1311
S.1312
S.1313
S.1314
D.41

8. Eenmalige en andere tijdelijke maatregelen
9. Groei van het reële bbp (%) (= 1 in tabel 1.a)
10. Groei van het potentiële bbp (%) (= 2 in tabel 1.a)
bijdragen:
- arbeid
- kapitaal
- totale factorproductiviteit
11. Output gap (% van het potentiële bbp)
12. Cyclisch begrotingsonderdeel (% van het potentiële bbp)
13. Conjunctuurgezuiverd saldo (1-12) (% van het potentiële bbp)
14. Conjunctuurgezuiverd saldo (13+6) (% van het potentiële bbp)
15. Structureel saldo (13-8) (% van het potentiële bbp)

EMU-Schuld

1

Zie tabel op pagina 14 van de beoordeling van de Europese Commissie van het Stabiliteitsprogramma 2015
voor een voorbeeld van de toepassing van bevriezing.
(http://ec.europa.eu/economy_finance/economic_governance/sgp/pdf/20_scps/2015/19_nl_scp_en.pdf)
2
Een afwijking van de vereisten uit de preventieve arm wordt als significant gezien als deze groter is dan 0,5
procent van het bbp in een jaar, of in twee jaar cumulatief.

8

De EMU-schuld daalt in 2016 tot 66,2 procent van het bbp, ten opzichte van een niveau van 67,2
procent van het bbp eind dit jaar.
Tabel 2.2
EMU-schuld eind 2015

67,2%

Noemereffect

-2,2%

EMU-tekort 2016

1,5%

Correctie op mutatie in ktv's

0,2%

Schatkistbankieren

-0,2%

Rentederivaten

-0,2%

Aan- en verkoop staatsdeelnemingen

0,0%

Aflossing ABN AMRO

-0,1%

Studieleningen

0,2%

Diverse leningen

0,0%

Overige financiële transacties

-0,1%

EMU-schuld eind 2016

66,2%

Het noemereffect laat de EMU-schuld in 2016 met 2,2 procent dalen. Het tekort van de overheid
zorgt in principe voor een stijging met 1,5 procent van het bbp. Omdat een deel van het EMUtekort bestaat uit kastransactieverschillen wordt hiervoor gecorrigeerd. Het schatkistbanieren door
decentrale overheden heeft ook in 2016 een verlagend effect op de schuld. Daarnaast stijgen de
rente-ontvangsten uit hoofde van derivaten. Deze ontvangsten tellen niet mee in het EMU-saldo,
maar verlagen wel de schuld. De aflossing van ABN AMRO op de kapitaalsteun van de overheid
leidt tot een lagere schuld. De toename van leningen, met name studieleningen, heeft echter een
schuldverhogend effect. De post “Overige financiële transacties” bevat een aantal kleinere posten
die per saldo een schuldverlagend effect hebben.
Tabel 2.b. Ontwikkelingen in de schuldpositie van de totale overheid

ESA-Code
1. Brutoschuld
2. Variatie in brutoschuld
Bijdragen tot variatie in brutoschuld
3. Primair saldo (=post 10 in tabel 2.a.i)
4. Rente-uitgave (=post 9 in tabel 2.a.i)
5. Stock-flow adjustment
waarv an:
-Verschillen tussen liquide middelen en transitorische posten
-Nettoaccumulatie van financiële activa
waarv an:
- opbrengsten van privatiseringen
-waarderingseffecten en andere
p.m.: impliciete rente op schuld
Andere relevante variabelen
6. Liquide financiële activa
7. Netto financiële schuld (7=1-6)
8. Schulddelging (bestaande obligaties) sinds het einde van het
voorgaande jaar
9. Percentage van de schuld in vreemde valuta*
10. Gemiddelde looptijd**

D.41

2015
% bbp
67,2
-0,7

2016
% bbp
66,2
-1,0

-0,9
1,3
-2,9

-0,3
1,2
-2,4

-0,1
-1,0

0,1
-0,3

0
-1,8
1,9

0
-2,2
1,8

0,3
66,9

0,3
66,0

5,8

4,3

3,2
7,6

De houdbaarheid van de Nederlandse overheidsfinanciën is in recente jaren sterk verbeterd. De
houdbaarheidsindicator van het CPB3 geeft weer hoe de overheidsuitgaven en -inkomsten zich
ontwikkelen tot en met 2060, als wordt uitgegaan van welvaartsvaste collectieve voorzieningen.
Met andere woorden: kunnen toekomstige generaties van hetzelfde collectievevoorzieningenniveau
3
Van Ewijk, Draper, Ter Rele en Westerhout (2006). “Ageing and the sustainability of Dutch public finances”,
CPB Bijzondere Publicatie 16.

9

profiteren als de huidige, bij gelijke effectieve belastingtarieven? Uit deze maatstaf blijkt dat
bestaande instituties al voor de crisis op lange termijn onhoudbaar waren zonder verdere ingrepen.
Door de crisis verslechterde de houdbaarheid verder. Er zijn toen verschillende maatregelen
genomen, met als voornaamste de verhoging van de AOW-leeftijd en de beperking van de
kostenstijgingen in de zorg. Deze maatregelen hebben ertoe geleid dat de houdbaarheidsindicator
nu positief is: de laatste berekening komt uit op een positief saldo van 0,4 procent van het bbp.
Het kabinet is en blijft gecommitteerd aan de houdbaarheid van de overheidsfinancien, door een
combinatie van maatregelen die de economische groei versterken en prudent begrotingsbeleid.

Garanties
Een garantie is een toezegging van het Rijk om de kosten van een derde partij voor zijn rekening
te nemen als een bepaald risico werkelijkheid wordt. Daarmee zijn garanties, of breder gesteld
risicoregelingen4, een risico voor de overheidsfinanciën. Om die reden heeft het kabinet twee jaar
geleden het beleid rondom risicoregelingen aangescherpt. Het al bestaande nee, tenzij-beleid is
verder ingevuld om bewuster om te gaan met impliciete risico’s. Bij ieder besluit over een
risicoregeling expliciteert het kabinet de risico’s, formuleert het adequate beheersingsmaatregelen
en betrekt het kabinet het parlement. Dat het aangescherpte garantiebeleid zijn vruchten begint af
te werpen was een belangrijke conclusie in het Financieel Jaarverslag van het Rijk 2014.5 Er gaat
een preventieve en signalerende werking uit van het garantiekader. Het kabinet zet het nee, tenzijbeleid rondom risicoregelingen daarom ook onverminderd voort.
Het Rijk staat in 2016 in totaal garant voor een bedrag van 195,6 miljard euro (27,8 procent bbp).
Voor het grootste gedeelte zijn deze garanties het gevolg van internationale afspraken, zoals de
garanties in het kader van de Europese schuldencrisis, regionale ontwikkelingsbanken en het
Internationaal Monetair Fonds (IMF). De internationale garanties beslaan 153 miljard euro van het
uitstaande garantierisico. De overige 42 miljard euro zijn nationaal.

Tabel 2.c Voorwaardelijke verplichtingen
2015
mrd
194,3
41,3
9,8
5,7
1,0
3,6
1,7
13,4
6,2
153,0
0,7
49,6
2,8
35,4
47,5
0,6
10,1
2,4
3,9

Overheidsgaranties
waarvan nationaal
Kernongevallen (Wako)
DNB winstafdracht
Staatsdeelnemingen
SNS
Borgstelling MKB kredieten
Exportkredietverzekeringen
Overig
waarvan internationaal
Asian Infrastructure Investment Bank
European Financial Stability Facility
European Financial Stabilisation Mechanism
European Stability Mechanism
DNB - participatie in IMF kapitaal
European Bank for Reconstruction and Development
Europese Investeringsbank
EU betalingsbalanssteun
Wereldbank

4
5

2016
mrd
195,6
42,4
9,8
5,7
1,0
3,6
2,2
13,4
6,8
153,2
0,7
49,6
2,8
35,4
47,5
0,6
10,1
2,4
4,1

Onder de term ”risicoregelingen” vallen naast garanties ook achterborgstellingen en leningen.
Kamerstukken II, 2014-2015, 34 200 . nr. 1.

10

2015
% bbp
28,5
6,1
1,4
0,8
0,1
0,5
0,3
2,0
0,9
22,5
0,1
7,3
0,4
5,2
7,0
0,1
1,5
0,3
0,6

2016
% bbp
27,8
6,0
1,4
0,8
0,1
0,5
0,3
1,9
1,0
21,8
0,1
7,1
0,4
5,0
6,7
0,1
1,4
0,3
0,6

3. Projecties van inkomsten en uitgaven in een scenario van ongewijzigd beleid.
De onderstaande tabel toont de totale verwachte overheidsinkomsten en -uitgaven bij ongewijzigd
beleid conform Miljoenennota 2016.

Tabel 3. Projecties van overheidsuitgaven en -inkomsten in een scenario van
ongewijzigd beleid, uitgesplitst naar belangrijkste onderdelen.

Overheid (S.13)

ESA-Code

2015
% bbp

2016
% bbp

1. Totaal inkomsten in ongewijzigd beleid
waarvan
1.1. Belastingen op productie en invoer
1.2. Belastingen op inkomen, vermogen enz.
1.3. Vermogensheffingen
1.4. Sociale premies
1.5. Inkomen uit vermogen
1.6. Andere
p.m.: Belastingdruk (D.2+D.5+D.61+D.91-D.995)
2. Totaal uitgaven in ongewijzigd beleid
waarvan
2.1. Beloning van werknemers
2.2. Intermediair verbruik
2.3. Sociale uitkeringen

TR

42,9

42,7

D.2
D.5
D.91
D.61
D.4

11,1
11,3
0,2
14,5
1,9
3,8
37,0
45,0

11,2
10,9
0,2
14,9
1,7
3,7
37,1
44,1

9,1
5,7
21,6

8,9
5,6
21,4

2,1
1,3
1,2
3,3
0,7
2,0

1,9
1,2
1,2
3,2
1,0
1,5

waarvan werkloosheidsuitkeringen
2.4. Rente-uitgaven
2.5. Subsidies
2.6. Bruto-investeringen in vaste activa
2.7. Kapitaaloverdrachten
2.8. Andere

TE
D.1
P.2
D.62
D.632
D.41
D.3
P.51
D.9

11

4. Doelstellingen inzake inkomsten en uitgaven. Overheidsuitgaven naar functie.
De onderstaande tabellen geven een gedetailleerder inzicht in de verwachte overheidsinkomsten en
–uitgaven in 2015 en 2016.

Tabel 4.a Doelstellingen inzake overheidsuitgaven en -inkomsten, uitgesplitst naar
belangrijkste onderdelen

Overheid (S.13)

2015

2016

% bbp

% bbp

TR

42,9

42,7

D.2
D.5
D.91
D.61
D.4

11,1
11,3
0,2
14,5
1,9
3,8
37,0
45,0

11,2
10,9
0,2
14,9
1,7
3,7
37,1
44,1

9,1
5,7
21,6

8,9
5,6
21,4

2,1
1,3
1,2
3,3
0,7
2,0

1,9
1,2
1,2
3,2
1,0
1,5

ESA-Code

1. Totaal inkomsten in ongewijzigd beleid
waarvan
1.1. Belastingen op productie en invoer
1.2. Belastingen op inkomen, vermogen enz.
1.3. Vermogensheffingen
1.4. Sociale premies
1.5. Inkomen uit vermogen
1.6. Andere
p.m.: Belastingdruk (D.2+D.5+D.61+D.91-D.995)
2. Totaal uitgaven in ongewijzigd beleid
waarvan
2.1. Beloning van werknemers
2.2. Intermediair verbruik
2.3. Sociale uitkeringen

TE
D.1
P.2
D.62
D.632

waarvan werkloosheidsuitkeringen
2.4. Rente-uitgaven
2.5. Subsidies
2.6. Bruto-investeringen in vaste activa
2.7. Kapitaaloverdrachten
2.8. Andere

D.41
D.3
P.51
D.9

Tabel 4.b Bedragen die van de uitgavenbenchmark moeten worden uitgesloten

ESA-Code
1. Uitgaven voor EU-programma’s die volledig door
inkomsten van EU-fondsen worden gedekt
2. Cyclische uitgaven voor
werkloosheidsuitkeringen1
3. Effect van discretionaire inkomstenmaatregelen
4. Bij wet verplicht gestelde inkomstenstijgingen

2014
niveau
(mld.)

2014

2015

2016

% bbp

% bbp

% bbp

1,2

0,2

0,2

0,1

2,4

0,4

0,2

0,1

10,5
-2,5

1,6
-0,4

0
-0,2

-0,1
0,1

1/ WW, bijstand zelfstandigen, uitvoeringskosten UVW, uitkeringslastein IOW, mobiliteitsbonus oudere
uitkeringsgerechtigde en arbeidsgehandicapten, BUIG en ontvangsten UFO.

4.c.i) Overheidsuitgaven voor onderwijs, gezondheidszorg en werkgelegenheid
2015
% bbp
Onderwijs
Gezondheidszorg
Werkgelegenheid*

5,4
7,9
0,5

2016

%
overheids- % bbp
uitgaven
11,9
17,6
1,2

5,2
7,8
0,5

%
overheidsuitgaven
11,9
17,7
1,1

*Deze post bevat: participatiebudget en WSW (vanaf 2015 via sociaal deelfonds), re-integratietrajecten AO,
re-integratievoorzieningen AO, arbeidsparticipatie 50+, sectorplannen, mobiliteitsbonus, scholingsdrempel,
overgangsregeling
levensloop,
levensloopverlofkorting,
premievrijstelling
oudere
werknemers,
premiekorting jongeren, startersaftrek bij arbeidsongeschiktheid, afdrachtsvermindering onderwijs,
ouderschapsverlofkorting en aanpak jeugdwerkloosheid.

12

4.C.ii) Classificatie van overheidsfuncties
Overheidsfuncties
COFOGcode
1
1. Algemene overheidsbestuur
2
2. Defensie
3
3. Openbare orde en veiligheid
4
4. Economische zaken
5
4. Milieubescherming
6
6. Huisvesting en gemeenschappelijke voorzieningen
7
7. Gezondheid
8
8. Recreatie, cultuur en godsdienst
9
9. Onderwijs
10
10. Sociale bescherming
TE
11. Totale uitgave (=post 2 in tabel 2.c.i)

13

2015

2016

% bbp
4,8
1,1
2,0
4,0
1,4
0,4
7,9
1,4
5,4
16,6
45,0

% bbp
4,7
1,1
1,9
4,0
1,3
0,4
7,8
1,3
5,2
16,2
44,1

5. Discretionaire maatregelen in de ontwerpbegroting.
Nederland staat er aanzienlijk beter voor dan enkele jaren geleden. Door een uitgebreid pakket aan
consolidatiemaatregelen zijn de overheidsfinanciën weer houdbaar gemaakt. Ook is Nederland een
jaar eerder dan gepland ontslagen uit de buitensporigtekortprocedure. De consolidatiemaatregelen
gingen gepaard met een brede hervormingsagenda, gericht op het versterken van de economische
groei en houdbare stelsels. Voor 2015 en 2016 wordt een breed gedragen herstel voorzien, waarbij
alle sectoren van de economie positief bijdragen aan de groei.
Het regeerakkoord kent drie pijlers: de schatkist op orde brengen, werken aan duurzame groei en
eerlijk delen. De begroting 2016 is erop gericht om de positieve budgettaire effecten van de
economische groei zo evenwichtig mogelijk over deze prioriteiten te verdelen. Dit doet het kabinet
door een deel van de verbetering van het EMU-saldo in te zetten voor een gerichte verlichting van
de lasten op arbeid met structureel 5 miljard euro. Als het kabinet geen nadere maatregelen had
genomen, waren de ontwikkelingen in saldo en schuld positiever geweest. Daarentegen zou de
koopkrachtontwikkeling voor volgend jaar negatief zijn geweest, mede door reeds geplande
lastenverzwaringen. Dit zou risico’s voor de economie met zich meebrengen, in het bijzonder voor
het consumentenvertrouwen. Omdat het kabinet staat voor evenwichtige inkomensverhoudingen
heeft
het
ook
besloten
tot
koopkrachtreparatie
van
niet-werkenden,
zodat
ook
uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden er volgend jaar in koopkracht niet op achteruit gaan.
Het 5-miljardpakket verlaagt structureel de wig op arbeid, die in internationaal perspectief aan de
hoge kant is. De Europese Commissie en de Organisatie voor Economische Samenwerking en
Ontwikkeling (OESO) hebben hier ook toe opgeroepen. Dit verbetert het functioneren van de
arbeidmarkt op de langere termijn en leidt tot meer werkgelegenheid. Het CPB schat het effect op
35.000 banen. Aan de uitgavenkant bevat de begroting enkele discretionaire maatregelen gericht
op verschillende maatschappelijke prioriteiten. Onderstaand staan de nieuwe maatregelen
puntsgewijs toegelicht.
Samenvattend ziet het kabinet het 5-miljardpakket als een zorgvuldige afweging tussen
verschillende belangen, waaronder de overheidsfinanciën. Met de omvang van het pakket blijft het
kabinet binnen de ruimte die de Europese spelregels bieden. Het feitelijk tekort ontwikkelt zich
daarnaast positiever dan ten tijde van het opstellen van het Regeerakkoord werd verwacht.
Inkomstenkant:

Verlaging van de lasten op arbeid. Het kabinet verlaagt de lasten op arbeid met 5 miljard euro
structureel. Deze lastenverlichting bestaat uit de volgende onderdelen:
•
Een intensivering van de arbeidskorting voor inkomens tot ongeveer 50.000 euro met
maximaal 638 euro (totaal budgettair beslag: 2,6 miljard euro).
•
Een verlaging van de tarieven in de tweede en derde belastingschijf met circa 1,85 procentpunt
(budgettair beslag: 2,6 miljard euro).
•
Een verhoging van het aangrijpingspunt van het toptarief (budgettair beslag: 0,8 miljard euro).
Hierdoor gaan mensen vanaf een hoger inkomen het tarief van 52 procent betalen. Hiermee
wordt het aangrijpingspunt van het toptarief meer vergelijkbaar met wat in andere landen
gebruikelijk is.
•
Een impuls in de inkomensafhankelijke combinatiekorting (IACK) van 0,3 miljard euro en een
verhoging van de kinderopvangtoeslag van eveneens 0,3 miljard euro om de
arbeidsparticipatie van werkende ouders met jonge kinderen te bevorderen.
•
Een lage-inkomensvoordeel (LIV) om het voor werkgevers aantrekkelijker te maken mensen
met lage inkomens aan te nemen (budgettair beslag: 0,5 miljard euro).
•
Medefinanciering van deze maatregelen door een volledige afbouw van de algemene
heffingskorting (opbrengst van 2,1 miljard euro).

14

Koopkrachtpakket. Het kabinet repareert de koopkracht van niet-werkenden met een pakket aan
maatregelen. De dekking hiervoor is gevonden binnen de bestaande kaders. De maatregelen zijn
onderstaand weergegeven.
Maatregelen:
•
Geen bezuiniging in 2016 op de huurtoeslag (214 miljoen euro).
•
Eenmalige verlenging van de tijdelijke verhoging van de zorgtoeslag (252 miljoen euro).
•
Eenmalige verhoging van het kindgebonden budget voor het tweede kind (16 miljoen euro).
•
Eenmalige verhoging van de ouderenkorting (395 miljoen euro)
Financiering:
•
Vrijval LIV als gevolg van invoering in 2017 (500 miljoen euro).
•
Uitstel klein deel van de verhoging van de arbeidskorting (67 miljoen euro).
•
Uitstel van een klein deel van de verlaging van de belastingtarieven (80 miljoen euro).
•
Eenmalige dekking binnen het uitgavenkader (230 miljoen euro). Zie hoofdstuk 3 voor nadere
toelichting
Uitgavenkant:

•

•
•

•
•

•

•

Defensie. Het kabinet investeert in het versterken van de basisgereedheid en inzetbaarheid van
de krijgsmacht. Ook wordt extra geïnvesteerd in materieel ten gunste van de slagkracht en
wordt de internationale samenwerking verder verdiept. In totaal maakt het kabinet voor deze
prioriteiten structureel 345 miljoen euro vrij.
Missies. De uitgaven aan crisisbeheersingsoperaties worden structureel met 60 miljoen euro
verhoogd.
Veiligheid. Het kabinet heeft besloten de veiligheidsketen op een aantal punten substantieel te
versterken. Het gaat om een pakket van in totaal 129 miljoen euro structureel, dat vanaf 2015
in een oplopende reeks wordt gerealiseerd.
Kwaliteit van leven in verpleeghuizen. De kwaliteit van leven voor mensen in verpleeghuizen
wordt verhoogd. In totaal is hier 210 miljoen euro structureel beschikbaar voor.
Opvang voor alle peuters en kraamverlof. Gemeenten krijgen meer ruimte om aan alle peuters
in Nederland de mogelijkheid van opvang te bieden. Daarnaast wordt het kraamverlof voor
partners uitgebreid van twee naar vijf dagen. Voor deze prioriteiten is in totaal 135 miljoen
euro structureel beschikbaar.
Arbeidsvoorwaarden (cao’s). De overheid heeft een loonovereenkomst gesloten voor de
publieke sector, waar onder meer rijksambtenaren, de politie, onderwijzers en de krijgsmacht
onder vallen. Het kabinet stelt hiervoor extra middelen beschikbaar.
Migratie. Om vluchtelingen bescherming te bieden in het eerste veilige land dat ze tegenkomen
op hun vlucht stelt het kabinet in 2015 110 miljoen euro beschikbaar voor opvang in de regio.

15

Tabel 5.a Discretionaire maatregelen van de overheid
2015

2016

2017

in mld. euro
- verbetert het EMU saldo
+ verslechtert het EMU-saldo
-0,9
-0,5
-0,7
0,2
1,5
1,0
-0,7
-0,8
-0,9
1,4
-0,2
0,5

Uitgaven
Kadertoetsing DBP 2015
Macro-economische mutaties
Uitvoeringsmutaties
Beleidswijzigingen
waarvan
Defensie
Missies
Veiligheid
Verpleeghuizen
Opvang peuters en kraamverlof
Arbeidsvoorwaarden (CAO's)
Migratie
Overig
Kadertoetsing DBP 2016
Inkomsten
5 m rd pakket
IACK
Arbeidskorting
Tarief tweede en derde schijf
Verlengen derde schijf
LIV
AHK
Koopkracht lastenm aatregelen
Tijdelijke verhoging ZT
Verhoging ouderenkorting
Verlagen arbeidskorting
Verhogen tarief tweede en derde schijf

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,1
1,2
0,0

16

0,2
0,1
0,1
0,2
0,0
0,4
0,0
-1,1
0,0

0,2
0,1
0,1
0,2
0,1
0,4
0,0
-0,5
0,0

0,3
2,6
2,6
0,8
0,0
-2,1

0,3
2,6
2,6
0,8
0,5
-2,1

0,3
0,4
-0,1
-0,1

0,0
0,0
0,0
0,0

6. Mogelijke verbanden tussen het ontwerpbegrotingsplan en de in de strategie voor groei en werkgelegenheid en de landenspecifieke
aanbevelingen vastgestelde streefdoelen.
Tabel 6.a Landenspecifieke aanbevelingen (LSA’s)
LSA-nummer

Maatregelen (concrete voortgang/nieuw ten
opzichte van NHP 2015)

Beschrijving van direct belang

1. Overheidsuitgaven verschuiven naar de
ondersteuning van investeringen in O&O en werken
aan randvoorwaarden voor de verbetering van
particuliere O&O-uitgaven, teneinde de
neerwaartse trend in de publieke O&O-uitgaven te
keren en het potentieel voor economische groei te
vergroten.

•

De regeling Toekomstfondskrediet
Onderzoeksfaciliteiten voor investeringen in
nieuwe en bestaande onderzoeksfaciliteiten is
40 miljoen euro beschikbaar gesteld in de vorm
van een krediet.

•

•

De Research & Development (RDA) wordt
samengevoegd met de S&Oafdrachtvermindering (WBSO) tot een regeling
die wordt verrekend via de loonheffing. Zo
maakt het kabinet de regeling effectiever en de
aanvraagprocedure voor bedrijven
eenvoudiger. Bij de vormgeving van de
regeling is rekening gehouden met het
financiële nadeel dat bedrijven zouden kunnen
ondervinden van de samenvoeging. Het budget
wordt daarom vanaf 2016 met 85 miljoen euro
opgehoogd. Daar bovenop komt in 2016 100
miljoen extra beschikbaar voor de regeling, en
115 miljoen vanaf 2017.

•

Vanaf 2015 is er 50 miljoen euro structureel
beschikbaar gesteld voor de stimulering van
het Europees onderzoek bij Nederlandse
publiek gefinancierde kennisinstellingen. Deze
instellingen ontvangen een toeslag op de
toegekende projectsubsidie door de Europese
Commissie toegekende projectsubsidie voor
fundamenteel en toepassingsgericht

17

Met de diverse maatregelen wordt budget
verschoven naar ondersteuning van
investeringen in O&O en wordt gewerkt aan het
verbeteren van de randvoorwaarden voor de
verbetering van de particuliere O&O uitgaven.

onderzoek.

2. In geval van versterking van het economisch
herstel inzetten op een snellere verlaging van de
hypotheekrenteaftrek, zodat fiscale prikkels om in
improductieve activa te investeren, worden
verminderd. Een meer marktgericht
prijsmechanisme op de huurwoningenmarkt
realiseren en de huren in de sociale woningsector
in verdere mate koppelen aan de inkomens van
huishoudens.

•

Het doel dat het kabinet heeft vastgesteld bij
de start van het bedrijvenbeleid is om 500
miljoen euro aan publiek-private
samenwerkingsprojecten (PPS) op te zetten
voor eind 2015, waarvan 40% privaat is
gefinancierd, is gerealiseerd. In 2014 is de
geschatte totale PPS-projectomvang
uitgekomen op 813 miljoen euro, waarvan
private partijen 359 miljoen (44%) aan
bijdragen. Omdat het doel is gerealiseerd, is er
een hogere ambitie vastgesteld van 800
miljoen euro aan PPS-projecten in 2020
(waarvoor TKI-toeslag is aangevraagd),
waarvan 40% privaat wordt gefinancierd.

•

Per 1 juli 2016 wordt de maximale LTV verder
verlaagd naar 102%. Daarnaast wordt per 1
januari 2016 het maximale
hypotheekrenteaftrekpercentage met 0,5%
verlaagd naar 50,5%.

•

Per 1 oktober 2015 wordt een meer
marktgericht huurprijsmechanisme
gerealiseerd met de herziening van het
woningwaarderingsstelsel (WWS).

•

Het kabinet is voornemens om met ingang van
2016 de boveninflatorire inkomensafhankelijke
huurverhogingen te vervangen door de
huursombenadering, in combinatie met een
periodieke inkomenstoets en verruiming van de
mogelijkheden voor tijdelijke huurcontracten.

18

•

Sinds juni 2013 is er sprake van herstel van de
woningmarkt. Er is echter nog wel sprake van
een aanzienlijk aantal onderwaterhypotheken
en potentiele restschulden onder huishoudens.
Rust op de woningmarkt is nodig om dit herstel
te consolideren. De stapsgewijze afbouw van
de hypotheekrenteaftrek draagt hieraan bij.
Het geeft consumenten duidelijkheid.

•

De herziening van het WWS beoogt een betere
weerspiegeling van de gewildheid van de
woning in de maximale huurprijs. Daarnaast
zal de voorgenomen invulling van de
huursombenadering verhuurders meer ruimte
geven om op basis van de inkomenstoets de
huurprijs voor hogere inkomens middels
boveninflaitoire huurverhogingen in lijn te
brengen met de markthuur.

3. De omvang van de bijdragen aan de tweede
pijler van het pensioenstelsel verlagen voor
mensen in de eerste jaren van hun loopbaan.

•

Op 6 juli 2015 heeft het kabinet een
hoofdlijnennotitie naar de Tweede Kamer
gestuurd. Hierin wordt aangegeven dat het
kabinet streeft naar afschaffing van de
doorsneesystematiek en invoering van een
nieuwe systematiek die actuarieel correct is.

•

De voorlopige voorkeur van het kabinet gaat mede met het oog op de positie van ouderen
op de arbeidsmarkt - uit naar een systematiek
waarbij alle werknemers binnen een
pensioenregeling dezelfde premies blijven
betalen, maar daarmee een pensioenaanspraak
opbouwen die afneemt met de leeftijd
(degressieve opbouw). Het kabinet zal in
overleg met sociale partners en de
pensioensector de mogelijkheden van een
evenwichtige transitie verkennen.

19

n.v.t.

Tabel 6.b Streefdoelen van de Unie-strategie voor groei en werkgelegenheid
Nationale 2020-hoofddoelen

Maatregelen (concrete voortgang/nieuw
ten opzichte van NHP 2015)

Beschrijving van direct belang ten aanzien van het
streefdoel

Nationale 2020-doelstelling
werkgelegenheid [80%]

•

Modernisering ontslagrecht en regels
rondom ‘passende arbeid’ per 1 juli 2015
ingegaan (Wet Werk en Zekerheid).

•

Het totale pakket aan maatregelen zoals omschreven in
het NHP 2015 zal een structureel positief effect van
0,6% hebben op de werkgelegenheid.

•

Wet Banenafspraak en Quotum
Arbeidsbeperkten op 1 april 2015 in
werking getreden. Wet bevestigt de
afspraak tussen het kabinet en werkgevers
om tot 2026 in totaal 125 duizend banen
voor mensen met een beperking te
realiseren. Uit een tussentijdse meting is
gebleken dat tot 1 januari 2015 in totaal
10.732 banen zijn gerealiseerd voor
mensen uit de doelgroep.

•

Sectorplannen en Brug-WW: het tijdsvlak
voor indiening van de derde tranche
sectorplannen is verlengd tot en met 15
september 2015. De Brug-WW is ingegaan
per 1 maart 2015.

•

Arbeid wordt meer lonend door een pakket
aan maatregelen (5 miljard pakket) ter
verlichting van de lasten op arbeid. Dit
betreft o.a. een intensivering van de
arbeidskorting, een verlaging van de
tarieven van de tweede en derde
belastingschijf, en een verhoging van de
kinderopvang toeslag en van de IACK.

•

Zie LSA 1

•

Zie LSA 1

Nationale 2020-doelstelling O&O [2,5%]

20

Doelstelling vermindering uitstoot van
broeikasgassen
- niet-ETS-sectoren [-16%]
- ETS-sectoren [niet van toepassing]

•

Conform de laatste inzichten van ECN en
PBL wordt het niet-ETS CO2-reductiedoel
voor 2020 ruimschoots gerealiseerd.

•

Realisatie draagt bij aan de lange termijn EU doelstelling
t.a.v. reductie van broeikasgassen in 2050 (80-95%
CO2-reductie).

Nationale doelstelling hernieuwbare
energie [14%]

•

De maatregelen zoals afgesproken in het
Energieakkoord zijn nader uitgewerkt en
tot uitvoering gebracht. De voortgang
wordt nauwgezet gemonitord door een
onafhankelijke borgingscommissie. Jaarlijks
rapporteren ECN en PBL over de
(verwachte) doelrealisatie. Nederland
maakt tussen 2014 en 2020 een zeer forse
groei van het aandeel hernieuwbare
energie door, maar naar inschatting van
ECN en PBL zal het doel van 14% in 2020
naar huidig inzicht nog niet geheel worden
gerealiseerd. Mogelijk blijft het aandeel
steken op circa 13%.

•

Draagt bij aan de lange termijn EU doelstelling t.a.v.
reductie van broeikasgassen in 2050 (80-95% CO2reductie) en aan verbetering van de
voorzieningszekerheid van energie op lange termijn.

•

Tegelijk wordt de nationale doelstelling van
16% in 2023 naar verwachting wel
gerealiseerd. ECN en PBL zien met name
draagvlakproblemen met vertraging in de
realisatie tot gevolg als hoofdoorzaak voor
het mogelijk niet realiseren van het doel.

21

Nationale doelstelling energie-efficiëntie
[1,5% per jaar]

•

De maatregelen zoals afgesproken in het
Energieakkoord zijn nader uitgewerkt en
tot uitvoering gebracht. De voortgang
wordt nauwgezet gemonitord door een
onafhankelijke borgingscommissie. Jaarlijks
rapporteren ECN en PBL over de
(verwachte) doelrealisatie. Naar inschatting
van ECN en PBL wordt het doel conform de
richtlijn energie-efficiency ruimschoots
gehaald met name door uitvoering van het
Nationale Energieakkoord.

•

Draagt bij aan de lange termijn EU doelstelling t.a.v.
reductie van broeikasgassen in 2050 (80-95% CO2reductie) en aan reductie van energiekosten bij
huishoudens en bedrijven

Nationale doelstelling vroegtijdige
schoolverlating
[<8%]

•

De actieve aanpak gericht op het
terugdringen van voortijdig schoolverlaten
wordt ook na 2015/2016 voortgezet. De
vervolgaanpak wordt momenteel verder
uitgewerkt. De aanpak en prestatiesubsidie
zullen naar verwachting onderdeel worden
van de nieuwe Kwaliteitsafspraken die met
het MBO-veld gemaakt zijn, gericht op het
verbeteren van de kwaliteit van het
middelbaar beroepsonderwijs.

•

De maatregelen moeten bijdragen aan het verminderen
en het structureel laag houden van het percentage
voortijdige schoolverlaters.

Nationale doelstelling hoger onderwijs
[>40%]

•

Het nieuwe stelsel van studiefinanciering is
ingevoerd voor studenten die zijn gestart in
het schooljaar 2015-2016.

•

De maatregelen ter verhoging van de kwaliteit van het
hoger onderwijs en ter waarborging van de
toegankelijkheid dragen bij om het percentage hoger
opgeleiden stabiel boven de 40% te houden.

22

Nationale doelstelling armoede [100
duizend minder jobless households]

Paragraaf 4.5 van het NHP 2015 en het NSR
2015 bevatten de meest beleidsmaatregelen,
zoals:

•

Werken vanuit een uitkering wordt lonend gemaakt.
Meer (alleenstaande) ouders met jonge kinderen zullen
hierdoor gestimuleerd worden te gaan werken

•
•

•

Meer effectieve, efficiënte en duurzame bestrijding van
armoede en schulden op decentraal niveau

•

Versterking van samenwerking tussen publieke- en
private partijen en dus breder en effectiever bereik van
doelgroepen

•

Bevordering en begeleiding van mensen met
arbeidsvermogen naar werk. Werkgevers worden
gestimuleerd uitkeringsgerechtigden in dienst te nemen.

Hervorming kindregelingen
Structureel extra middelen voor armoedeen schuldenbeleid (vanaf 2015 miljoen
euro) en een integrale aanpak van
armoede en schulden

•

Subsidieregeling voor maatschappelijke
organisaties (4 miljoen euro in 2015).

•
•

Participatiewet
Premiekorting uitkeringsgerechtigden

Alle andere maatregelen gericht op het
verhogen van de arbeidsparticipatie zijn ook
van toepassing (NHP 2015 paragraaf 3.4).

23

In 2013 bedroeg het aantal personen in een huishouden met
een lage werkintensiteit in NL (0-64 jaar) 1.624.000. Dit is
een lichte afname ten opzichte van 2012 (1.635.000).

7. Vergelijking met het meest recente stabiliteitsprogramma.

Tabel 7. Verschil ten aanzien van meest recente stabiliteitsprogramma

Financieringsoverschot/-tekort van de overheid
Stabiliteitsprogramma
Ontwerpbegrotingsplan
Verschil
Projectie van financieringsoverschot overheid bij ongewijzigd beleid
Stabiliteitsprogramma
Ontwerpbegrotingsplan
Verschil

24

2014
ESA Code % bbp
B.9
-2,3
-2,4
-0,1
B.9
-2,3
-2,4
-0,1

2015
% bbp

2016
% bbp

-1,8
-2,2
-0,4

-1,2
-1,5
-0,3

-1,8
-2,2
-0,4

-1,2
-1,5
-0,3

8. Verdelingseffecten van de belangrijkste maatregelen op het gebied van inkomsten en
uitgaven
Onderstaande tabel geeft het generiek koopkrachtbeeld voor 2016 voor 18 voorbeeldhuishoudens.
Deze cijfers laten de koopkrachtontwikkeling zien als gevolg van de gemiddelde loon- en
prijsontwikkeling en als gevolg van generieke maatregelen, zoals aanpassingen in belastingen,
(ziektekosten)premies, zorgtoeslag, kinderbijslag en kindgebonden budget, die voor iedereen in de
betreffende groep gelden. Voor huishoudens met kinderen wordt in de berekeningen uitgegaan van
twee kinderen tussen 6 en 11 jaar oud.
Na vier jaar van koopkrachtdaling
in de periode 2010–2013 neemt
de koopkracht in 2016 voor het
%
derde opeenvolgende jaar toe.
Actieven
Het komende jaar gaat ruim 80
Alleenverdiener met kinderen
procent van de huishoudens er in
Modaal
1,8
koopkracht
op
vooruit.
De
2 x modaal
0,5
mediane koopkracht van alle
Tweeverdieners
huishoudens
stijgt
met
1,4
modaal + ½ x modaal met kinderen
3,7
procent.
Werkenden
op
de
2 x modaal + ½ x modaal met kinderen
2,2
mediaan gaan er 2,5 procent op
modaal + modaal zonder kinderen
2,8
vooruit. Dat komt door de
2 x modaal + modaal zonder kinderen
1,7
verlaging van de lasten op arbeid
Alleenstaande
met structureel 5 miljard. Het 5
Minimumloon
5,3
miljard pakket is met name
Modaal
2,8
positief voor de koopkracht van
2 x modaal
1,0
werkenden
met
lage
en
Alleenstaande ouder
middeninkomens.
De
Minimumloon
4,3
arbeidskorting wordt verhoogd
Modaal
4,0
voor inkomens tot circa 50.000
euro.
Daarnaast
worden
de
Inactieven:
belastingtarieven voor inkomens
Sociale minima
tussen de circa 20.000 en 66.000
paar met kinderen
0,0
verlaagd en wordt de derde
Alleenstaande
0,0
belastingschijf
met
8.000
alleenstaande ouder
0,0
verlengd, waardoor mensen pas
AOW (alleenstaand)
vanaf een inkomen van circa
(alleen) AOW
0,8
66.000 euro het tarief van 52
AOW +10000
0,1
procent betalen. Dit zorgt ervoor
AOW (paar)
dat het aangrijpingspunt van het
(alleen) AOW
0,3
toptarief
meer
vergelijkbaar
AOW +10000
0,1
wordt met wat in andere landen
gebruikelijk is. Ook gaan werkende ouders met jonge kinderen er in koopkracht op vooruit door
intensiveringen in de inkomensafhankelijke combinatiekorting en kinderopvangtoeslag.
Tabel standaardkoopkrachtbeeld (raming 2016)

De lastenverlichting voor werkenden heeft geen negatieve gevolgen voor niet-werkenden. Door
eerder genomen maatregelen zouden deze groepen er toch op achteruit gaan. Om te
bewerkstelligen dat ook gepensioneerden en mensen met een uitkering profiteren van de
aantrekkende economie wordt de koopkracht van deze groepen in 2016 gerepareerd. De
ouderenkorting wordt eenmalig verhoogd, en bezuinigingen op toeslagen worden uitgesteld.

25

Bijlage - Methodologische aspecten, met inbegrip van de geraamde effecten van
geaggregeerde begrotingsmaatregelen op de economische groei.
Tabel 8. Methodologische aspecten.
Technische raming
SAFFIER II

MIMOSI
MIMIC
ISIS
TAXUS

ZOEM

Overheidsrekening

EVIEW S in combinatie
met software van de EC

Stappen voor het budgettaire proces
waarvoor het gebruikt is1
macrovoorspelling voor de Nederlandse
economie op korte en middellange
termijn
ramingen koopkracht, loonkosten,
sociale zekerheid en loon- en
inkomstenheffing
raming beleidseffecten op structureel
arbeidsaanbod
raming trendmatige structureel
arbeidsaanbod
korte en middellange termijnramingen
van belastingen (m.u.v. loon- en
inkomstenbelasting)
raming w erkgelegenheid zorg en
zorguitgaven

raming van w erkgelegenheid overheid
en collectieve uitgaven en inkomsten
m.u.v. belastingen, zorg en sociale
zekerheid
raming output gaps

Belangrijke kenmerken van
gebruikt model/techniek
macro-econometrisch model

microsimulatiemodel

algemeen evenw ichtsmodel
HP-filter
detailraming belastingontvangsten

rekenkundig model voor
w erkgelegenheid zorg en voor
zorguitgaven op korte en
middellange termijn
gedetailleerd rekenkundig model
voor werkgelegenheid overheid en
voor totale overheidsfinanciën op
korte en middellange termijn
econometrisch model

1/ Instrumenten voor modellering zijn gebruikt:
-bij het opstellen van macro-prognosen
-bij het ramen van inkomsten en uitgaven bij een scenario van ongewijzigd beleid
-bij het ramen van de verdelingseffecten van de belangrijkste maatregelen op het gebied van inkomsten en
uitgaven
-bij het kwantificeren van de in de ontwerpbegroting op te nemen maatregelen inzake inkomsten en uitgaven
-bij het onderzoek naar de doelgerichtheid van de hervormingen in het obp ten aanzien van de streefdoelen van
de Unie-strategie voor groei en werkgelegenheid en de landenspecifieke aanbevelingen.

26