Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

32 156

Monumentenzorg

Nr. 60

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 31 augustus 2015
Op 29 juni jl. heb ik uw Kamer een reactie toegezegd op het advies van de
Raad voor Cultuur d.d. 29 juni 2015 over de afstoot van de monumenten
met erfgoedfunctie door het Rijk (Kamerstuk 32 156, nr. 56). Uw Kamer
heeft de Raad op 30 april 2015 om dit advies gevraagd naar aanleiding
van de voorgenomen overdracht van het pakket van 29 monumentencomplexen aan de Nationale Monumentenorganisatie (NMo). Zoals in mijn
brief (Kamerstuk 32 156, nr. 57) van 29 juni jl. aangegeven heb ik geen
onomkeerbare stappen in dit dossier gezet. Mede namens de Minister van
OCW, ga ik hieronder nader in op het advies.
De Raad voor Cultuur ziet mogelijkheden voor vervreemding aan de NMo.
De Raad heeft een aantal aanbevelingen gedaan over de vervreemding,
de governance, de voorwaarden waaronder wordt vervreemd en de tijd
die nodig is. Bijlage 1 bevat een overzicht van de aanpassing van de
oorspronkelijke lijst van 34 monumenten naar de huidige lijst van 29
monumentencomplexen waarvan het voornemen is die aan de NMo over
te dragen1. Zoals eerder aan u gemeld is bij 6 monumenten gebleken dat
de Staat door natrekking geen eigenaar is van de monumenten. Thans
bestaat volledige duidelijkheid over de wensen van de formele eigenaren.
De kerkelijke gemeente Delft (Tromp en Hein), de gemeente Maastricht
(grafmonument Destombe) en de Stichting Oude Groninger Kerken
(grafmonument Von Inn- und Knyphausen) hebben aangegeven dat zij
deze monumenten graag in eigendom willen houden. Met hen is
overeenstemming bereikt over de feitelijk overdracht van het beheer en
onderhoud van de monumenten. Het Rijk keert aan hen een instandhoudingsvergoeding uit die in mindering wordt gebracht op de instandhoudingsvergoeding van de NMo. Het Willem Witsenhuis is geruime tijd
geleden van de lijst gehaald (Kamerstuk 32 156, nr.54, Kamerstuk 31 490,
nr.173, Kamerstuk 32 156, nr. 59). Voor de gedenknaald in Rijswijk en het
grafmonument Van Lyere te Katwijk wordt in overleg met de eigenaren
een opstalrecht gevestigd dat wordt overgedragen aan de NMo. De
1

kst-32156-60
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 156, nr. 60

1

aangepaste instandhoudingsbijdrage voor de NMo is hierdoor bijgesteld
tot ca. € 60,5 miljoen.
Vervreemding van rijksmonumenten
De Raad acht het mogelijk dat het Rijk de keuze voor de overdracht maakt
als dat inhoudelijk is te verantwoorden. De Raad heeft daarbij in zijn
advies vooral gekeken naar de borging van de cultuurwaarden. Hieronder
licht ik de inhoudelijke verantwoording toe.
In 2011 heeft mijn voorganger aangekondigd het beleid omtrent de
afstoot van monumenten binnen het Rijk te willen uniformeren
(Kamerstuk 31 490, nr. 77). In de situaties waarin het hele Rijk – indien een
object niet meer nodig is voor de primaire functies voor het Rijk –
overgaat tot afstoot, had enkel de voormalige Rijksgebouwendienst
monumenten in bezit vanwege hun erfgoedfunctie. Met de beleidswijziging is het mogelijk geworden om ook deze monumenten te
vervreemden en is de categorie-aanduiding voor monumenten met
erfgoedfunctie van de Rijksgebouwendienst niet langer van toepassing.
De redenen voor het gewijzigde beleid van de Rijksgebouwendienst, de
keuze van de monumenten die voor vervreemding in aanmerking komen
en het proces van overdracht zijn met uw Kamer gedeeld (Kamerstuk
31 490 nr. 77, Kamerstuk 31 490 nr. 103, Kamerstukken 31 490 en 32 156,
nr. 105). De belangrijkste reden voor de beleidswijziging is dat het
beheren van onroerende zaken die geen primaire functie vervullen binnen
het Rijk (huisvesting) geen kerntaak is van de overheid.
Bij de beleidswijziging in 2011 is ten aanzien van cultuurhistorische
waarden de professionalisering binnen de monumentenzorg van
essentieel belang geweest.
Private partijen hebben de afgelopen decennia aangetoond met
bestaande wet- en regelgeving goed in staat te zijn monumenten te
beheren. «Bescherming door bezit» van het Rijk is overbodig geworden.
Van alle rijksmonumenten in Nederland wordt 97% door private eigenaren
en andere overheden beheerd en gebruikt en het grootste deel verkeert in
goede staat.
Dat private partijen aan monumenten die voorheen in eigendom waren
van het Rijk een goede toekomst kunnen bieden, is meer dan eens
gebleken. De afgelopen jaren zijn tientallen rijksmonumenten door het
Rijk verkocht analoog aan het Protocol Cultureel Erfgoed Rijksoverheid.
De nieuwe eigenaren geven veelal een nieuwe bestemming aan deze
monumenten waarbij zorgvuldig wordt omgegaan met het monumentaal
karakter. Ik noem als voorbeelden het Spinhuis in Zwolle, de Tapijnkazerne
in Maastricht, het Geschutsmagazijn van Hollandt te Delft, de Blokhuispoort in Leeuwarden, de Rode Pannen in Breda en zeer recent het
Armamentarium in Delft. Deze monumenten lenen zich voor gebruik in
een nieuwe functie (school, campus, hotel etc.).
Het Protocol Cultureel Erfgoed Rijksoverheid vond ik voor de groep van 29
monumenten niet scherp genoeg. Immers, de 29 monumentencomplexen
waar de vervreemding aan de NMo over gaat, zijn niet allemaal te
herbestemmen of te exploiteren. Vanwege de bijzondere aard en de
diversiteit van dit pakket aan monumenten heb ik er daarnaast voor
gekozen om af te wijken van de regel om rijksvastgoed openbaar te
verkopen. Op deze wijze is het mogelijk gemaakt om te onderzoeken of de
NMo het pakket in totaliteit kan overnemen en is, tegen het reguliere
verkoopproces in, een preferente positie toegekend aan de NMo. Dit, ten
behoeve van extra zorgvuldigheid omtrent kennis en ervaring van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 156, nr. 60

2

beheer en onderhoud van monumenten (Kamerstuk 31 490, nr. 103, nr.
105, nr. 121 en nr. 131).
In juni 2015 is de Erfgoedwet door uw Kamer aangenomen. Dit is een
belangrijke stap naar de verwachte inwerkingtreding van het wetsvoorstel
op 1 januari 2016. In de Erfgoedwet legt de overheid overzichtelijk vast
hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden
daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. De verantwoordelijkheid voor de bescherming van cultureel erfgoed ligt waar
mogelijk bij het erfgoedveld zelf. Daarmee spreekt de regering zijn
vertrouwen uit dat de sector voldoende kennis, deskundigheid en
betrokkenheid heeft om de zorg voor ons cultureel erfgoed in de praktijk
waar te maken. Daarnaast is de instandhoudingsplicht via amendement
met Kamerstuk 34 109, nr. 18 in de wet opgenomen die de bestaande
praktijk volgt. Dit is de verplichting om een rijksmonument zodanig te
onderhouden dat instandhouding gewaarborgd is. Het voorstel om de
monumenten met erfgoedfunctie te vervreemden past binnen bovengenoemde denklijnen.
De tweede vraag waarop de Raad ingaat, is de vraag in hoeverre de
Nationale Monumentenorganisatie aan de beoordelingscriteria voor
professionele organisaties voor monumentenbehoud voldoet. Hierbij is
met name gekeken naar de financiering, de governance en de vervreemdingsmogelijkheid bij de NMo.
NMo en financiering
Het businessmodel dat ten grondslag ligt aan de instandhoudingsbijdrage
van € 612 miljoen is aan uw Kamer overgelegd (Kamerstuk 31 490, nr.
170). Het model dat door de raad wordt geadviseerd, is hier in grote lijnen
toegepast. Vanzelfsprekend is rekening gehouden met zowel het doorlopende onderhoud van de monumenten als het groot onderhoud/
renovatie. De berekening van de instandhoudingsbijdrage van € 61
miljoen, is gebaseerd op de cijfers en ervaringen ten aanzien van
onderhoud en beheer van zowel de leden van Professionele Organisaties
Monumentenbehoud (POM) van de NMo en het Rijksvastgoedbedrijf. De
instandhoudingsvergoeding, die is opgebouwd vanuit de individuele
monumenten, moet als één geheel voor de 29 monumenten worden
beschouwd. In het aan uw Kamer toegestuurde businessmodel zijn de
cijfers van de individuele monumenten weggelaten omdat die de positie
van de NMo op de markt kunnen schaden. De toetsing door Ecorys – o.a.
van de cijfers voor de individuele monumenten – heeft bevestigd dat de
cijfermatige onderbouwing realistisch is.
De NMo gaat de instandhoudingsbijdrage beheren. Hiervoor heeft de
NMo deze zomer een beleggingsstatuut vastgesteld waarvoor gebruik is
gemaakt van de aanwezige kennis bij de Vereniging Hendrick de Keyser
en de stichting Geldersch Landschap en Kasteelen. Onderdeel van dit
beleggingsstatuut is de instelling van een financiële commissie met
experts. De Stichting Monumenten Bezit (SMB) krijgt jaarlijks een bijdrage
van de NMo om het beheer en onderhoud van de 29 monumentcomplexen uit te voeren. Het beheer, onderhoud en eventueel exploitatie is de
verantwoordelijkheid van de SMB. De directeur van de NMo is toezichthouder bij de SMB. Via deze constructie heeft de NMo toezicht op het
beheer en onderhoud bij de SMB. Voor een juridisch correcte borging van
taken en verantwoordelijkheden zijn de statuten van de NMo en de SMB
2

Dit bedrag wordt bijgesteld naar ca. € 60,5 miljoen omdat de grafmonumenten van Piet Hein,
Maarten Tromp, Von Inn-und Knyphousen en Destombe niet worden overgedragen aan de
NMo.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 156, nr. 60

3

in opdracht van de NMo opgesteld door het advocatenkantoor de Brauw
Blackstone Westbroek.
Tenslotte wordt er structureel een bedrag van € 320.000 per jaar toegevoegd aan het Brim (Besluit rijkssubsidiëring instandhouding
monumenten) bij het Ministerie van OCW. Dit is een compensatie voor de
Brim-aanvragen die de NMo kan doen voor dit pakket aan monumenten.
Hiermee worden andere monumenteigenaren niet benadeeld door deze
vervreemding van het Rijk. Een Brimsubsidie wordt pas verstrekt nadat de
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) de plannen heeft getoetst.
Daarbij wordt beoordeeld of de plannen worden uitgevoerd volgens de in
de beroepsgroep geldende normen. Bij de eindafrekening controleert de
RCE of de werkzaamheden inderdaad zijn uitgevoerd.
Governance
De NMo is een resultaat van een privaat initiatief van een aantal vooraanstaande monumentorganisaties die veel expertise en ervaring hebben op
het gebied van de instandhouding van monumenten. In 2013 vormde een
aantal grote monumentenorganisaties de stichting ter oprichting van de
NMo met het doel de krachten te bundelen. In datzelfde jaar gaf het Rijk
aan een pakket van (op dat moment) 34 rijksmonumenten bij een op de
richten NMo onder te willen brengen.
In juli 2014 werd de NMo opgericht in de vorm van een vereniging. Om
mogelijke conflicten met de statutaire doelstellingen van de individuele
leden te vermijden, werd separaat een Stichting Monumenten Bezit (SMB)
opgericht om het beheer van de in de toekomst mogelijk te verwerven
monumenten onder te kunnen brengen. De NMo heeft vier strategische
hoofdlijnen: verwerving en beheer van monumenten, vertegenwoordiging, dienstverlening en fondsenwerving en vermogensbeheer. De SMB
is vanuit de NMo opgericht in 2014 met maar één doel: het in stand
houden, restaureren en verhuren van historische waardevolle
bouwwerken. Kortom, het behoud van het gebouwd cultureel erfgoed van
Nederland. Doel, functie en governance voor beide organisaties zijn in de
oprichtingsstatuten vastgelegd.
De NMo kent een open toetredingsstructuur met statutair vastgelegde
toetredingscriteria. Het is aan de NMo om invulling aan dit toetredingsbeleid te geven. Het Rijk heeft hier geen zeggenschap over. De Raad
adviseert uitsluitend organisaties met een POM-status lid te laten worden
van de NMo. De NMo deelt deze visie niet. Er is slechts een beperkt aantal
POM-organisaties in Nederland. Als de NMo zich hiertoe beperkt is zij van
mening dat zij haar doelstelling om als serviceorganisatie te kunnen
fungeren voor monumentbeherende organisaties niet voldoende kan
waarmaken. Ook het optreden als een vangnet-organisatie wordt beperkt.
De open structuur van de NMo is een belangrijk element geweest bij mijn
wens om de monumenten niet per monument te vervreemden via een
openbare verkoop, maar om ze bijeen te houden en ze als één pakket
onder te brengen.
De Raad merkt in zijn advies op dat het werkapparaat, de werkprocessen
en de concretisering van de NMo als serviceorganisatie nog niet zijn
uitgewerkt. Dat klopt enerzijds. Anderzijds staat vast dat er op dit moment
in Nederland nog geen enkele organisatie bestaat die een bindend
element vormt binnen het thans versplinterde landschap van monumentenorganisaties of die een «last resort» biedt voor monumenten terwijl
daar wel een sterke behoefte aan is. Naast de rijksoverheid en enkele
grotere gespecialiseerde of geografisch gesegmenteerde organisaties, zijn
de Nederlandse monumenten in het bezit van gemeenten en vele kleine
organisaties, stichtingen of particulieren. Voor sommige monumenten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 156, nr. 60

4

bestaat op typologische gronden geen vangnet. De NMo richt zich onder
andere op een vangnetfunctie voor «ontheemde» monumenten. Zij wil dat
vangnet vormgeven door zoveel mogelijk partijen aan zich te binden en
samenwerking te stimuleren. Zo’n nationale monumentenorganisatie is
een wens die al jaren leeft.3
De Raad adviseert een juridische toets uit te voeren op de governance van
de NMo. Naar aanleiding van het advies heb ik de NMo gevraagd om
hiervoor zorg te dragen. In bijlage 2 treft u de verklaring van notariskantoor Zuidbroek B.V. waarin wordt uitgelegd waarom gekozen is voor
deze constructie4. Duidelijk is dat de governance de juridische toetst
doorstaat.
Hoewel het Rijk geen positie inneemt in het bestuur, betekent dit niet dat
toezicht volledig ontbreekt. Buiten de beschermende bepalingen en
controle-elementen die voortvloeien uit wet- en regelgeving (zoals de
inhoudelijke toets van de RCE bij de aanvraag van Brim-subsidie), heeft de
NMo ingestemd met een jaarlijkse externe audit ten aanzien van de
naleving van de afspraken die tussen haar en het Rijk over het pakket aan
monumenten zijn gemaakt. Dit geldt ook voor de vervreemdingsvoorwaarden.
Vervreemdingsvoorwaarden
Op 18 december 2014 hebben de NMo en de Staat een principeakkoord op
hoofdlijnen gesloten (Kamerstuk 31 490, nr. 170). Vervolgens heeft Ecorys
als onafhankelijke partij het proces, het rekenmodel, en de gebruikte
variabelen getoetst. Uit het doorlopen proces en de toegepaste methodiek
is afgeleid dat een geobjectiveerde bedrijfseconomische waardering tot
stand is gekomen, waarbij van staatssteun niet gebleken is. Ecorys heeft
daarnaast geadviseerd bepaalde contractuele bepalingen aan te scherpen.
De adviezen van Ecorys worden nader verwerkt in de koopovereenkomst.
Ook vanuit uw Kamer en de Raad voor Cultuur komt de wens naar voren
dat de 29 monumenten bijeen gehouden worden. In navolging op deze
wens van ben ik daarom opnieuw in overleg getreden met de NMo over
de juridische borging van het bijeenhouden van het pakket en het verbod
van vervreemding aan derden.
De volgende bepalingen worden in de koopovereenkomst opgenomen:
• NMo/SMB streven ernaar de 29 de monumentcomplexen bij de SMB
bijeen te houden. Deze bepaling wordt versterkt door de stelregel dat
leden een eventueel doorgeleverd monument uit dit pakket nooit
kunnen verkopen zonder deze eerst aan te bieden aan de SMB en de
overheid; met het oog op de instandhouding van het monument, kan
om uitzonderlijke bedrijfseconomische redenen een object worden
ondergebracht bij een lid. Hiermee wordt bijvoorbeeld bedoeld dat er
onvoorzien groot onderhoud moet plaatsvinden voordat de reserves
voor groot onderhoud/restauratie van de SMB voldoende zijn
opgebouwd. Niettemin wordt de toekomst van de monumenten veilig
gesteld door de eerder genoemde aanbiedingsplicht in de koopovereenkomst op te nemen. De Vesting Naarden kan overigens nimmer
aan een aangesloten lid worden doorgeleverd.
• De NMo houdt de instandhoudingsbijdrage bijeen en zet het jaarlijkse
rendement in als bijdrage voor het beheer en onderhoud van deze 29
monumentcomplexen;
• Indien de NMo/SMB onverhoopt toch een monumentcomplex moet
verkopen dan moet zij het desbetreffende monument eerst aanbieden

3
4

Nationale organisatie Stadsherstel: initiatiefnota CDA, 2001
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 156, nr. 60

5

•
•
•
•

aan het Rijk, de provincie en de gemeente voor € 1,– en de instandhoudingsvergoeding voor dat monument moet erbij geleverd worden;
Deze verplichtingen gelden ook voor haar leden (kettingbeding);
De NMo/SMB moet alle bepalingen uit de betrokken schenkingen en
legaten respecteren;
De NMo/SMB neemt ongewijzigd alle lopende huurcontracten en
overige gebruiksovereenkomsten over (koop breekt geen huur);
Ieder jaar vindt een externe audit plaats.

Hiermee is vastgelegd hoe de NMo moet omgaan met de instandhoudingsbijdrage en dat er toezicht is georganiseerd via een externe audit op
bovenstaande punten. Op deze wijze heeft Rijk – naast bestaande wet- en
regelgeving over rijksmonumenten – haar toezicht op deze 29
monumenten en de instandhoudingsbijdrage via de privaatrechtelijke weg
geborgd.
Stand van zaken
Na de ondertekening van het principeakkoord zijn de NMo en de SMB
voortvarend aan de slag gegaan om aan hun verplichtingen te kunnen
gaan voldoen. Per 1 mei 2015 is een directeur aangesteld voor de NMo en
een directeur voor de SMB. De NMo en SMB hebben alle monumenten en
haar gebruikers bezocht. SMB is gestart met visievorming op het beheer
en is bijvoorbeeld ver gevorderd met een specifiek beheerplan voor de
Vesting Naarden. De NMo/SMB zijn klaar om het beheer en onderhoud
van de 29 monumentcomplexen over te nemen.
Veel gebruikers hebben aangeven graag snel duidelijkheid te krijgen over
de mogelijke overdracht. Zeker elf gebruikers, waaronder bijvoorbeeld de
gebruiker van Kasteel Radboud en de Stichting Heerlijkheid Brederode,
willen graag met de SMB aan de slag ten aanzien van de planvorming
voor de betreffende monumenten. Gebruikers en SMB willen samen
kansen benutten om het culturele erfgoed duurzaam ter beschikking te
stellen aan de Nederlandse samenleving.
De Minister voor Wonen en Rijksdienst,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 156, nr. 60

6