Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 3723

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 30 juni 2023
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Defensie inzake de brief van het
Fiche: Verordening ondersteuning munitieproductie over Kamerstuk
(Kamerstuk 22 112, nr. 3720).
De vragen en opmerkingen zijn op 21 juni 2023 aan de Minister van
Defensie voorgelegd. Bij brief van 27 juni 2023 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
Adjunct-griffier van de commissie,
Goorden

kst-22112-3723
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3723

1

Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie steunen het voorstel conform de wijzigingen
waar het kabinet nog voor pleit om gericht financiering beschikbaar te
stellen om productiecapaciteit voor munitie en raketten uit te breiden,
gezien de grote en urgente behoefte hieraan bij Oekraïne nu en naar
verwachting in de komende jaren.
1.
De leden van de VVD-fractie vragen de Minister wel of er op
langere termijn geen geschiktere en minder verregaande instrumenten dan een apart subsidiefonds zijn om ervoor te zorgen dat
de defensiesector toegang heeft tot adequate financiering. Is de
Minister bereid ervoor te pleiten dat de European Investment
Bank (EIB) gericht investeert in de defensiesector? Het gaat er
hierbij niet per se om dat de EIB zelf grote bedragen reserveert,
maar vooral dat indien de EIB een bepaalde sector niet uitsluit,
private partijen deze criteria volgen. Kan de Minister erop
reflecteren hoe de huidige uitsluiting door de EIB de toegang tot
private financiering voor de defensiesector bemoeilijkt?
Het kabinet acht het van belang dat bedrijven voldoende toegang hebben
tot financiering en zet zich hier actief voor in. De afgelopen periode heb ik
hier aandacht voor gevraagd, onder meer in de RBZ Defensie. De
Europese Commissie onderkent ook de noodzaak tot financiering en heeft
mede daarom zijn eerdere plannen op taxonomie voor duurzame
activiteiten met betrekking tot de defensie-industrie stopgezet. Ook zijn in
Nederland gesprekken gevoerd met banken en pensioenfondsen over het
belang van toegang tot financiële dienstverlening door defensiebedrijven.
Het verbeteren van toegang tot financiering is echter niet op korte termijn
geregeld. Uiteindelijk bepalen de banken zelf hoe zij hun investeringsbeleid vormgeven.
De Europese Investeringsbank (EIB) kan hier mogelijk een positieve rol in
spelen. De EIB draagt momenteel al bij aan de Europese defensieindustrie via het Strategic European Security Initiative (SESI). Via dit
initiatief wordt door de EIB € 6 mld. geïnvesteerd in Europese bedrijven
die zich bezighouden met dual-use technologieën. De financiering van dit
initiatief wordt op korte termijn door de EIB verhoogd naar € 8 mld., dat is
een positieve ontwikkeling. Daarnaast is het kabinet van mening dat op
een constructieve wijze onderzoek moet worden gedaan naar de
mogelijkheden voor de EIB om meer op het gebied van defensie te doen,
naast dual-use technologieën. De Minister van Financiën heeft de EIB
tijdens de jaarvergadering van 16 juni jl. hiertoe opgeroepen.
Hierbij moet wel oog worden gehouden op het effect hiervan op toegang
tot de kapitaalmarkt voor de EIB zelf. Er bestaat een risico dat de toegang
van de EIB tot de kapitaalmarkten in het geding komt wanneer de
reikwijdte op defensiegebied voorbij dual-use wordt verbreed. De EIB
heeft hier zelf ook voor gewaarschuwd. De EIB haalt momenteel middelen
op bij een groot aantal investeerders die vaak strenge ESG (Enviromental,
Social, Governance) standaarden hanteren, waarin veelal een clausule is
opgenomen die defensie-investeringen verbiedt.
2.
Daarnaast vragen de leden van de VVD-fractie hoe de Minister
ernaar kijkt om ook na 2025 structuurfondsen open te stellen
voor de defensiesector. Het kabinet lijkt daar nu afhoudend over,
onder andere omdat deze fondsen moeten zorgen voor
«innovatie». Maar is het niet zo dat juist de defensiesector vaak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3723

2

innovatief is, gezien ook het hoge percentage dat hier volgens
bijvoorbeeld de Defensie Industriestrategie wordt gestoken in
onderzoek en ontwikkeling?
Het kabinet deelt de mening dat de defensiesector een hoog innovatief
vermogen heeft. De structuurfondsen zijn gericht op de versterking van de
regionale economie en het verkleinen van de economische en maatschappelijke ongelijkheid tussen regio’s binnen de EU. Zoals opgenomen in het
BNC-fiche over de verordening ter ondersteuning van munitieproductie
steunt het kabinet het voorstel om lidstaten meer flexibiliteit te bieden om
cohesiemiddelen, binnen de bepalingen van de verordening, in te zetten
ten behoeve van de doelstellingen van de Act in Support of Ammunition
Production (ASAP)-verordening.1 Of het wenselijk is om ook na 2025 van
deze mogelijkheid gebruik te maken, zal afhangen van de evaluatie van
het ASAP-instrument, die de Commissie voor 30 juni 2024 zal uitvoeren.
3.
De leden van de VVD-fractie hebben ook nog enkele vragen over
mogelijke precedenten rond dit voorstel. Deze landen zijn van
mening dat indien de Act in Support of Ammunition Production
(ASAP) op enig moment als inspiratie zou dienen voor langjariger
stimulering van de defensiesector, hierin ook mechanismen
moeten zitten die samenwerking met gelijkgestemde partners,
met name binnen de NAVO, mogelijk maken. Is de Minister dat
met hen eens?
Het kabinet onderschrijft het belang van EU-NAVO samenwerking. De
inspanningen van de EU en de NAVO moeten elkaar blijven aanvullen en
ondersteunen. Dit geldt ook voor eventuele toekomstige initiatieven
omtrent het versterken van de defensiesector.2 Het ASAP-voorstel is
specifiek gericht op het versterken van de Europese defensie-industrie.
Ontvangers van financiering moeten dan ook gevestigd zijn in de EU of in
een geassocieerd derde land.3 In dat kader acht het kabinet het van belang
dat producten die in Europa worden geproduceerd aan
NAVO-standaarden voldoen. Defensie hanteert het principe van een single
set of forces, dat betekent dat capaciteiten zowel in EU- als NAVO-verband
ingezet moeten kunnen worden.
4.
Daarnaast vragen de leden van de VVD-fractie de Minister om
meer concreet te zijn over hoe Nederlandse bedrijven, ook
toeleveranciers uit het mkb, via ASAP een bijdrage kunnen
leveren aan ophoging van productiecapaciteit. Hoe wordt hun
toegang geborgd en wordt voorkomen dat al het geld naar een
paar grote producten met hun nationale toeleveringsketen gaat?
Welke inzet is er vanuit de Minister op dit punt?
Bedrijven kunnen aanspraak maken op EU-financiering door te reageren
op de oproep tot voorstellen die de Commissie zal uitschrijven, net zoals
bij het Europees Defensiefonds. Of financiering wordt toegekend is
afhankelijk van de beoordeling van de voorstellen van de bedrijven door
de Commissie. Het kabinet maakt zich er tijdens onderhandelingen
daarom ook hard voor dat het bevorderen van grensoverschrijdende
samenwerking, met daarbij bijzondere aandacht voor het MKB, één van
1

BNC-fiche verordening ondersteuning munitieproductie, Kamerstuk 22 112, nr. 3720.
Zie ook de Geannoteerde agenda bijeenkomst NAVO-ministers van Defensie op 15 en 16 juni
2023 te Brussel. Kamerstuk 28 676, nr. 434.
3
Geassocieerde landen zijn landen van de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA) die lid zijn van
de Europese Economische Ruimte (EER). Dit zijn IJsland, Liechtenstein en Noorwegen.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3723

3

de toekenningscriteria blijft voor financiering. Dit toekenningscriterium
maakt ook deel uit van het oorspronkelijke Commissievoorstel. Ook zullen
Defensie en EZK, wanneer meer duidelijkheid bestaat over het
ASAP-werkprogramma, zich inzetten voor een gedegen informatiepositie
van de Nederlandse industrie.
5.
Tot slot vragen de leden van de VVD-fractie zich af welke
mogelijkheden de Minister ziet voor het stimuleren van munitieproductie in Nederland op de korte, midden- en langere termijn.
Nederland heeft sinds 2003 geen nationale munitie-industrie meer. Wel
kan de Nederlandse defensie-industrie mogelijk een rol spelen in de
toeleveringsketen voor munitieproductie. Defensie, EZK en de NIDV zetten
zich in voor de toegang van Nederlandse bedrijven tot de beschikbare
instrumenten ter ondersteuning van het opschalen van de munitieproductie, waaronder ASAP.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het kabinetsstandpunt over de verordening ondersteuning munitieproductie. De leden van de CDA-fractie onderschrijven de noodzaak en
urgentie om de productiecapaciteit van de Europese munitie-industrie te
versterken. Het productievermogen van de industrie is op dit moment
ontoereikend om militaire steun aan Oekraïne voort te zetten en te
intensiveren en tegelijkertijd de eigen voorraden aan te vullen.
6.
De leden van de CDA-fractie delen de overwegend positieve
positie van het kabinet over de conceptverordening, alsmede de
kritische positie ten aanzien van enkele voorstellen. Het kabinet
is kritisch over het voorstel om bedrijven te kunnen verplichten
om munitieorders van EU-lidstaten («als prioritair aangemerkte
orders») voorrang te geven op andere orders; dit zou «potentieel
negatieve gevolgen voor de werking van de interne markt»
hebben. Het kabinet pleit daarom voor aanpassing over verwijdering van deze mogelijkheid. Naar verluidt is binnen de Raad
inmiddels een akkoord bereikt om de prioritair aangemerkte
orders in zijn geheel uit de richtlijn te halen. Klopt dit?
De onderhandelingen in Brussel over het Commissievoorstel zijn op dit
moment nog gaande. De triloogfase gaat op 27 juni 2023 van start. Het
klopt dat de Raad inhoudelijke bezwaren heeft tegen prioritair aangemerkte orders in de huidige vorm. Gezien de urgentie van het
ASAP-voorstel geeft de Raad voorkeur aan het schrappen van dit
onderdeel van de verordening, in plaats van aan het aanbrengen van
significante wijzigingen. Dat zou immers lange onderhandelingen vergen
en de snelheid van besluitvorming over dit voorstel niet ten goede komen.
7.
Het kabinet is ook kritisch over de door de Europese Commissie
voorgestelde rapportageverplichtingen. Ook wat de leden van de
CDA-fractie betreft gaat de informatie die de Europese
Commissie vraagt voor monitoring van productieprocessen en de
voorgestelde notificatieplicht voor aanbestedingen verder dan
noodzakelijk om het doel te bereiken. Verwacht de Minister dat
de Raad instemt met het naar beneden bijstellen van de rapportageverplichtingen, zoals Nederland bepleit?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3723

4

Een meerderheid van de lidstaten, waaronder Nederland, heeft vragen
gesteld over de informatieverplichting voor bedrijven en lidstaten richting
de Commissie ten behoeve van het monitoringsmechanisme. Het
voornaamste argument tegen is dat de gevraagde informatie veelal
commercieel of operationeel vertrouwelijk is. De verwachting is dat het
monitoringsinstrument geen onderdeel zal uitmaken van de uiteindelijke
ASAP-verordening.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
Het motto «nood breekt wet» wordt als drijvende kracht gepresenteerd
achter de plannen van de Europese Commissie bij het investeringsplan in
de munitie-industrie, de ASAP. De ontwikkelingen in de oorlog in Oekraïne
en de keuze van de Europese Commissie om de EU tot leverancier van
wapens te maken, leveren een tussentijdse aanpassing van de begrotingsregels op, zoals neergelegd in deze verordening ondersteuning munitieproductie. Uit oogpunt van urgentie heeft de Europese Commissie geen
effectbeoordeling opgesteld bij het voorstel en heeft zij evenmin overleg
gepleegd met relevante belanghebbenden. Dit laatste vanwege de
«politiek gevoelige aard» van het voorstel, boven op de urgentie. De
spoed waarmee wordt aangedrongen om de meerjarige begroting te
veranderen, bewijst naar het oordeel van de leden van de SP-fractie dat
de militarisering van de EU in een hoog tempo doorgaat. Het is een
definitieve breuk met de EU als vredesproject. Hoewel het Europees
Parlement over het voorstel heeft gestemd en het besluit daarmee een
democratische legitimatie heeft gekregen, is er in het Europees Parlement
inhoudelijk niet over gedebatteerd.
De leden van de SP-fractie betreuren de haast – «in juni klaar», aldus de
Eurocommissaris – en delen de strekking van het Fiche verordening
ondersteuning munitieproductie niet. Overwogen wordt zelfs om, naast
de instemming met ASAP, de middelen uit Europese structuur- en
investeringsfondsen of het coronaherstelfonds toe te mogen kennen aan
investeringen in munitieproductie. Anders dan het kabinet zijn deze leden
hiervan geen voorstander.
Daarbij komt dat bedrijven onder druk van de Europese Commissie
komen te staan om voorrang te geven aan bepaalde munitieorders, die
voor EU-lidstaten. De Europese Commissie stelt zich op als hoofdaannemer in de oorlogslogistiek en wil de munitiemarkt dwingen zich aan dit
beleid aan te passen.
8.
Daarnaast brengt deze verordening verslechteringen in het
arbeidsrecht voort. De leden van de SP-fractie vragen de Minister
te voorkomen dat gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid
om Richtlijn 2003/88/EG betreffende de organisatie van de
arbeidstijd te omzeilen door nacht- en weekenddiensten toe te
staan. «Om het gebruik van bestaande toeleveringsketens te
optimaliseren en zo de continuïteit van de productie van
relevante defensieproducten te waarborgen, moeten de lidstaten
de mogelijkheid overwegen om een beroep te doen op de
voorziene afwijkingen of betrokken bedrijven aanmoedigen om
gebruik te maken van de voorziene afwijkingen», aldus de
richtlijn.
Het is noodzakelijk dat de lidstaten de militaire steun aan Oekraïne kunnen
voorzetten en intensiveren. Ook is het van belang dat lidstaten hun eigen
voorraden weer op peil kunnen brengen. Hiertoe is het noodzakelijk dat de
productiecapaciteit van de Europese defensie-industrie wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3723

5

opgeschaald. Een van de manieren om meer te produceren is door het
aantal productie-uren te verhogen. Dit wordt kan worden bereikt door
gebruik te maken van de uitzonderingen die zijn vastgesteld in artikel 17,
lid 3 van richtlijn 2003/88. De lidstaten blijven gebonden aan de toepasselijke EU-richtlijnen en regelgeving.
9.
Ondanks deze haast lopen de onderhandelingen over de
aanpassing van de European Defence Industrial Reinforcement
through Common Procurement Act (EDIRPA), het instrument voor
gezamenlijke aanschaf van defensiematerieel, op dit moment
nog. Wat zijn de verschillende standpunten die thans in de
onderhandelingen voorliggen?
Op 1 december jl. bereikte de Raad een Raadspositie («algemene
oriëntatie») op de concept-verordening van EDIRPA. Op dit moment wordt
in de triloog onderhandeld tussen de Commissie, het Europees Parlement
(EP) en de Raad. Vooral op het gebied van het budget liggen de posities
nog uit elkaar. Het EP zet in op een budget van € 1 mld. In de Raad wordt
nog gesproken over het voorstel van de Commissie om € 240 mln. van
het voorziene EDIRPA-budget (€ 500 mln.) over te hevelen naar het
ASAP-voorstel. Gezien de beschikbare budgettaire ruimte in het MFK is
het Commissievoorstel te begrijpen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 22 112, nr. 3723

6