Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

36 100 VIII

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap 2021

Nr. 5

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 9 juni 2022
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen voorgelegd aan de Algemene Rekenkamer over de brief van
18 mei 2022 van de Algemene Rekenkamer inzake het rapport Resultaten
verantwoordingsonderzoek 2021 bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (Kamerstuk 36 100 VIII, nr. 2).
De Algemene Rekenkamer heeft deze vragen beantwoord bij brief van
8 juni 2022. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Michon-Derkzen
De griffier van de commissie,
De Kler

kst-36100-VIII-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 VIII, nr. 5

1

Vraag 1
Kan de Algemene Rekenkamer uitleggen waarom niet zeker is dat twee
aanbestedingen van de Dienst Uitvoering Onderwijs rechtmatig zijn? Wat
voor aanbestedingen betrof dit?
Van twee aanbestedingen van de Dienst Uitvoering Onderwijs is onzeker
of de daarbij aangegane verplichtingen rechtmatig zijn omdat bij de
aanbestedingen is afgeweken van de aanbestedingsregels en de reden
daarvoor onvoldoende onderbouwd is. Het betreft een aanbesteding voor
aangepaste toets- en examenopgaven en een aanbesteding van productie
en opslag van examenstukken.
Vraag 2
Kan de Algemene Rekenkamer uitgebreider toelichten over welke
overschrijding in artikel 14 van het verplichtingenbudget de Kamer niet
geïnformeerd is?
De overschrijding op het verplichtingenbudget waarover het parlement
niet geïnformeerd is, bedraagt € 93 miljoen. In de bedrijfsvoeringsparagraaf van het jaarverslag licht het Ministerie van OCW dit toe. De
overschrijding wordt voornamelijk veroorzaakt door een administratieve
fout in de berekening van het verplichtingenbudget voor de culturele
basisinfrastructuur en museale instellingen met een wettelijke taak.
Daarbij is per abuis een verlaging gedeeltelijk dubbel uitgevoerd.
Verder is het Nationaal Restauratiefonds namens de Minister extra
garantieverplichtingen aangegaan. Deze garanties hebben betrekking op
leningen. De Kamer is hierover niet tijdig geïnformeerd. Dit heeft geleid
tot een overschrijding van het verplichtingenbudget met € 12,5 miljoen.
Vraag 3
Als wordt gesproken over onzekerheden van 264 miljoen euro rondom
sommige subsidieregelingen, over wat voor soort onzekerheden gaat het?
Bij welke regelingen speelde het? Wat is hiermee gebeurd?
De onzekerheden van € 264 miljoen hebben betrekking op het jaar 2020
en op de subsidieregelingen inhaal- en ondersteuningsprogramma’s
onderwijs 2020–2021 en regionale aanpak personeelstekort 2020–2021. Bij
deze regelingen is sprake van een ontoereikend beleid ter voorkoming van
misbruik en oneigenlijk gebruik. Hierbij zijn onvoldoende controles
uitgevoerd op de naleving van subsidievoorwaarden. Het gevolg is dat de
Minister niet goed kan vaststellen of aan deze voorwaarden is voldaan. Dit
leidt tot onzekerheden in rechtmatigheid van de subsidieverplichtingen.
Voor het antwoord op de vraag wat hiermee gebeurd is verwijzen wij naar
de verantwoordelijke bewindspersonen.
Vraag 4
Als wordt gesproken over onzekerheden van 619 miljoen euro in de
rechtmatigheid van subsidieverplichtingen die de Minister is aangegaan,
over wat voor soort onzekerheden gaat het? Wat is hiermee gebeurd?
Deze onzekerheden worden veroorzaakt door een ontoereikend beleid ter
voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik. Vanuit de verantwoordelijkheid voor de rechtmatigheid van verplichtingen en uitgaven moet de
Minister in voldoende mate kunnen vaststellen of aan de subsidievoorwaarden is voldaan. Bij de subsidieregeling inhaal- en ondersteuningsprogramma’s onderwijs 2020–2021 en de regeling extra hulp voor de klas
heeft de Minister onvoldoende controles uitgevoerd of laten uitvoeren op
de naleving van alle subsidievoorwaarden en verplichtingen. Hierdoor kan
de Minister niet goed vaststellen of het geld door de scholen volgens de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 VIII, nr. 5

2

subsidievoorwaarden is uitgegeven. Dat leidt tot € 619 miljoen aan
onzekerheden in de rechtmatigheid van de verplichtingen.
Hetzelfde speelt ook bij twaalf regelingen van geringere financiële
omvang wat leidt tot onzekerheden van een totaal € 72 miljoen. Het
betreffen onderstaande regelingen waarmee wij tevens antwoord geven
op vraag 5:
• Subsidieregeling extra begeleiding en nazorg mbo 2021–2022
(€ 23,6 miljoen)
• Subsidieregeling doorstroomprogramma’s po-vo voor gelijke kansen
(€ 12,7 miljoen)
• Subsidieregeling flexibel beroepsonderwijs derde leerweg
(€ 6,4 miljoen)
• Subsidieregeling gelijke kansen in het onderwijs (€ 5,9 miljoen)
• Besluit vaststelling beleidskader subsidie vrijroosteren leraren fase III
2021–2023 (€ 5,7 miljoen)
• Subsidieregeling schoolkracht (€ 5,0 miljoen)
• Subsidieregeling capaciteitentesten 2021–2023 (€ 4,8 miljoen)
• Subsidieregeling structureel voorkomen onnodig zittenblijven vo
2021–2023 (€ 4,7 miljoen)
• Aanvullende subsidieregeling pilot praktijkgericht programma voor gl
en tl (€ 1,8 miljoen)
• Subsidieregeling open en online hoger onderwijs 2018–2022
(€ 1,2 miljoen)
• Subsidieregeling regionale aanpak personeelstekort onderwijs
2020–2021 (€ 0,6 miljoen)
• Subsidieregeling uitvoering convenanten lerarentekort PO G5
(€ 0,3 miljoen)
Voor het antwoord op de vraag wat hiermee gebeurd is verwijzen wij naar
de verantwoordelijke bewindspersonen.
Vraag 5
Als wordt gesproken over onzekerheden van 72 miljoen euro bij bepaalde
regelingen, over welke regelingen gaat dit? Over wat voor soort onzekerheden gaat het? Wat is hiermee gebeurd?
Voor de beantwoording van deze vraag verwijzen wij naar de beantwoording van vraag 4.
Vraag 6
Bij hoeveel scholen heeft de onduidelijkheid rond het binnen twee jaar
uitgeven van de middelen voor het Nationaal Programma Onderwijs
geleid tot onduidelijkheid en een minder effectieve besteding van het
geld? Is daar een absoluut aantal van te geven, als mede een percentage
van het aantal scholen?
Het is methodologisch niet mogelijk om op basis van ons onderzoek een
uitspraak te doen over het aantal of percentage van het aantal scholen. De
meeste van de 15 schoolleiders die wij in ons onderzoek spraken, wisten
niet dat het hier niet ging om een verplichting. Zij dachten dat de NP
Onderwijs lumpsum financiering binnen twee jaar tot besteding moest
leiden.
Vraag 7
Heeft u kennisgenomen van de in het commissiedebat van de commissie
Onderwijs, Cultuur een Wetenschap op dinsdag 24 mei 2022 over het
Nationaal Programma Onderwijs geuite kritiek op de door de Algemene
Rekenkamer geconstateerde noodzaak van vooraf opgestelde, concrete

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 VIII, nr. 5

3

doelstellingen met bijpassende indicatoren om vast te stellen of de
doelstellingen van het Nationaal Programma Onderwijs zijn behaald?
Ja.
Vraag 8
Deelt u de in het commissiedebat van de commissie Onderwijs, Cultuur
een Wetenschap op dinsdag 24 mei 2022 over het Nationaal Programma
Onderwijs geuite kritiek dat vooraf opgestelde, concrete doelstellingen
met bijpassende indicatoren niet nodig zijn om vast te stellen of de
doelstellingen van het Nationaal Programma Onderwijs zijn behaald,
omdat de Tweede Kamer en de regering het onderwijs moeten
vertrouwen?
Wij zien het belang van vertrouwen in het onderwijs en hebben dit in ons
rapport ook benadrukt. In Nederland kennen we vrijheid van onderwijs
met de bijbehorende bestedingsvrijheid. De Minister heeft twee manieren
om het onderwijs te financieren: via subsidies en via de lumpsum. Aan
subsidies zijn voorwaarden verbonden (die de Minister ook moet
controleren), aan de lumpsum-financiering niet. Scholen mogen dit,
binnen de daarvoor gestelde wettelijke kaders, naar eigen inzicht
besteden. De Minister hoeft dit niet te controleren.
Maar controle is niet hetzelfde als verantwoording. Scholen moeten
namelijk wel verantwoording afleggen aan hun schoolbesturen over de
wijze waarop zij het geld hebben besteed en de keuzes die zijn daarin
hebben gemaakt.
Evenzo moet de Minister zich – op geaggregeerd niveau – aan het
parlement verantwoorden over de uitgave van publiek geld en de
daarmee bereikte resultaten. De Tweede Kamer moet immers namens de
burger kunnen controleren of die «waar» heeft gekregen voor zijn
belastinggeld. Dat kan alleen als vooraf concrete doelen en indicatoren
zijn vastgesteld die met het beschikbaar gestelde geld worden beoogd,
afspraken zijn gemaakt over indicatoren om te bepalen of deze doelen
behaald zijn en als in overleg met het onderwijsveld afspraken worden
gemaakt over een informatie-arrangement waarmee bepaald kan worden
of doelen gerealiseerd zijn. Dit is niet eenvoudig, maar wel noodzakelijk
om te kunnen monitoren of onderwijsgeld tot gevolg heeft dat het
onderwijs op het gewenste niveau is en blijft.
Vraag 9
Is de consequentie van het ontbreken van de link tussen geld, interventies
en resultaten in de extra verantwoording over de middelen voor het
Nationaal Programma Onderwijs dat de effectiviteit van de ingezette
middelen met betrekking tot onder meer interventies en het wegwerken
van vertraging nooit zal kunnen worden aangetoond?
Dat is inderdaad een risico dat wij zien. Uit de verantwoording die scholen
op dit moment afleggen kan de effectiviteit in ieder geval niet worden
aangetoond.
Het monitorprogramma levert op kleinschaliger niveau mogelijk wel
informatie op over de effectiviteit van interventies.
Vraag 10
Geeft het Monitorprogramma van het Nationaal Programma Onderwijs,
nu in de verschillende onderdelen van de monitor een koppeling
ontbreekt tussen middelen, typen interventies en de behaalde resultaten
op schoolniveau, onvoldoende houvast voor het vaststellen of de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 VIII, nr. 5

4

doelstellingen van het Nationaal Programma Onderwijs al dan niet zijn
behaald?
De Minister verzamelt veel informatie over de uitvoering van het
Nationaal Programma Onderwijs. Maar deze informatie kan alleen ingezet
worden voor een oordeel over het behalen van de doelen van het
programma wanneer deze doelen voldoende concreet zijn gemaakt en er
is nagedacht over welke informatie nodig is om te kunnen bepalen of de
doelen behaald zijn. Wij wijzen er daarbij op dat dit niet hoeft te leiden tot
meer verantwoording door scholen. Als er vooraf voldoende is nagedacht
over welke informatie nodig is om het behalen van de doelen te kunnen
beoordelen (en welke informatie dus niet), kan dit zelfs leiden tot minder
verantwoordingslast.
Vraag 11
Hoeveel scholen hebben de middelen voor het Nationaal Programma
Onderwijs overhaast uitgegeven, omdat zij bang waren het geld kwijt te
raken na twee jaar? Is daar een absoluut aantal van te geven, als mede
een percentage van het aantal scholen?
Zie het antwoord bij vraag 6.
Vraag 12
Welke (harde) voorwaarden zijn er wel bij de besteding van de middelen
voor het Nationaal Programma Onderwijs?
Er zijn verschillende financieringsstromen binnen het Nationaal
Programma Onderwijs. Het overgrote deel van deze middelen is als
aanvullende bekostiging uitgekeerd aan scholen. Hieraan zijn geen andere
bestedingsvoorwaarden verbonden dan aan de reguliere bekostiging van
scholen. De subsidieregelingen die onderdeel uitmaken van het NPO
kennen wel voorwaarden. Zo mag subsidie uit de regeling Extra hulp voor
de klas alleen ingezet worden voor de ondersteuning voor leraren.
Vraag 13
Is een gevolg van het Nationaal Programma Onderwijs dat de kloof tussen
scholen met (risico’s op) achterstanden en scholen die hun zaken op orde
hebben groter is geworden?
Of de kloof tussen scholen met de grootste risico’s en de scholen met
lagere risico’s op achterstanden daadwerkelijk groter is geworden hebben
wij niet onderzocht. Wij zien dit wel als een risico. Wij merken daarbij op
dat deze Minister maatregelen neemt om dit risico te beperken. Wij
denken hierbij met name aan de arbeidsmarkttoelage voor scholen met de
grootste risico’s en de herverdeling van het geld voor het tweede jaar van
het Nationaal Programma Onderwijs.
Vraag 14
Hoeveel scholen met grotere risico’s op achterstanden zijn leraren
kwijtgeraakt door het Nationaal Programma Onderwijs, omdat leraren
naar andere scholen of bureaus vertrokken zijn? Zijn hier cijfers of
percentages over? Is hier in het algemeen iets over te zeggen?
Onderzoek van de Inspectie voor het Onderwijs laat zien dat scholen met
grotere achterstanden meer moeite hebben met het aantrekken en
vasthouden van leraren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 VIII, nr. 5

5

Vraag 15
Draagt het Nationaal Programma Onderwijs bij aan het versterken van de
positie van externen, doordat scholen door de inzet van het extra geld met
elkaar zijn gaan concurreren om personeel?
Dit is een risico dat wij zien. In 2021 communiceerde de Minister voor
BVOM dat scholen het geld binnen 2 jaar uitgegeven moest worden. Ons
onderzoek indiceerde dat scholen die geen personeel konden vinden maar
wel druk voelden om het geld uit te geven zich hierdoor sneller wendden
tot externe inhuur.
Vraag 16
Verzwakt het Nationaal Programma Onderwijs met name scholen met
(risico’s op) achterstanden, omdat zij in de concurrentie met andere
scholen minder goed in staat zijn personeel aan te trekken en te
behouden, waardoor zij afhankelijker worden van de dure inzet van
externen?
Uit onderzoek van de Inspectie voor het Onderwijs is bekend dat scholen
met risico’s op achterstanden meer moeite hebben om personeel aan te
trekken en te behouden. Wij zagen in ons onderzoek onder 66 scholen ook
dat de scholen in onze steekproef met de hoogste achterstanden
verwachtten minder geld te besteden aan personeel en meer aan de
inhuur van externen. Hierin is echter nog niet het effect meegenomen van
de door de Minister geïntroduceerde arbeidsmarkttoelage voor scholen
met de hoogste risico’s. Het is mogelijk dat deze maatregel (een deel van)
dit risico ondervangt. Een evaluatie zal dit moeten uitwijzen.
Vraag 17
Hoeveel scholen hebben alle middelen voor het Nationaal Programma
Onderwijs al uitgegeven?
Deze vraag kunnen wij op basis van ons onderzoek niet beantwoorden.
Vraag 18
Betekent de constatering dat de menukaart met interventies dusdanig
breed is geformuleerd, waardoor scholen praktisch elk mogelijk plan dat
zij al hadden als een interventie van de menukaart konden interpreteren,
dat ten aanzien van het Nationaal Programma Onderwijs moet worden
vastgesteld dat bij de verantwoording van de ingezette middelen en
interventies weinig tot niets zinnigs kan worden geconcludeerd over de
effectiviteit ervan?
Wij denken inderdaad dat er op basis van de verantwoordingsinformatie
weinig betrouwbaars geconcludeerd zal kunnen worden over de effectiviteit van ingezette middelen voor specifieke interventies. Daarbij merken
wij wel op dat de Minister binnen zijn monitorprogramma, los van de
verantwoording, onderzoek wil laten doen naar de effectiviteit van 5 à 10
specifieke interventies op scholen die vrijwillig meewerken aan dit
onderzoek. Mogelijk levert dit meer informatie op.
Vraag 19
Leidt de aanbeveling om alsnog te komen tot concrete, meetbare doelen
en het opstarten van een programma om samen met de onderwijssector
afspraken te maken over een gestandaardiseerd informatie-arrangement
met eenduidige indicatoren tot de conclusie dat de verantwoording van
het Nationaal Programma Onderwijs tot het moment waarop doelen en
programma gereed zijn en daadwerkelijk worden ingezet weinig meer
behelst dan de waardering van een niet te toetsen verhaal?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 VIII, nr. 5

6

Zo lang een informatie-arrangement met meetbare doelen en bijbehorende indicatoren ontbreken kunnen wij, maar ook u als Tweede Kamer,
niet beoordelen of het Nationaal Programma Onderwijs aan de verwachtingen heeft voldaan. De Minister voor PVO heeft recent een eerste stap
gezet door een document met doelen en indicatoren naar uw Kamer te
sturen.
Vraag 20
Hoe kijkt de Algemene Rekenkamer naar de aanpassingen die al gedaan
zijn aan het Nationaal Programma Onderwijs door de nieuwe Minister?
In reactie op ons onderzoek en in diverse media deelt de Minister de
analyse om scherp te zijn op de doelstellingen van het programma en
daar concrete indicatoren aan te verbinden teneinde zicht te houden op de
resultaten van de onderwijsinstellingen. Naar aanleiding van de signalen
dat scholen met grotere risico’s op achterstanden meer moeite hebben de
opgelopen vertragingen in te halen, heeft de Minister besloten een hoger
percentage van het beschikbare geld voor 2022/2023 aan deze scholen uit
te keren. Daarbij is afgesproken de arbeidsmarkttoelage voor docenten op
de scholen met de grootste risico’s structureel te maken. Evaluatie zal
moeten uitwijzen of deze maatregelen het gewenste effect hebben.
Daarnaast zien wij dat de communicatie over het Nationaal Programma
Onderwijs is verbeterd sinds het aantreden van de nieuwe Minister.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 100 VIII, nr. 5

7