Vaststellingsovereenkomsten in de zorg

Utrecht, mei 2017

Vaststellingsovereenkomsten in de zorg | mei 2017

Inleiding

1

Inleiding 5

2

Terugblik 6

3

Inventarisatie meldingen na 1 juni 2016 7

4

Handhaving 8

5

Vervolg 13

Pagina 3 van 13

Vaststellingsovereenkomsten in de Zorg | mei 2017

Pagina 4 van 13

Vaststellingsovereenkomsten in de zorg | mei 2017

1

Inleiding

Vaststellingsovereenkomsten met geheimhoudingsbepalingen staan een open en
transparante cultuur in de weg. Een open cultuur is nodig voor goede en veilige
zorg. Alleen dan is het mogelijk om met elkaar in gesprek te gaan over wat er niet
goed is gegaan. En kan daarvan geleerd worden waardoor voorkomen wordt dat
zoiets nog eens gebeurt.
In juni 2016 heeft de inspectie een tussenrapportage ”Vaststellingsovereenkomsten
in de zorg” gepubliceerd. Daarin spreekt zij de verwachting uit dat zij in april 2017
een vervolg op dit rapport zou publiceren. Met dit rapport komt de inspectie deze
toezegging na.
Na een korte terugblik zal de inspectie in deze vervolgrapportage aangeven hoeveel
meldingen zij na 1 juni 2016 heeft ontvangen en hoe zij heeft gehandeld ten
aanzien van de zorgaanbieders die afspraken hebben gemaakt die de inspectie als
ongewenst kwalificeert. Tot slot geeft zij aan hoe zij in de toekomst toe zal zien op
vaststellingsovereenkomsten met ongewenste afspraken. Ten opzichte van de
tussenrapportage is deze vervolgrapportage dan ook beschouwender van aard.

Pagina 5 van 13

Vaststellingsovereenkomsten in de Zorg | mei 2017

2

Terugblik

Op 7 april 2016 riep de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
gedupeerden die een “zwijgcontract” hadden getekend op zich te melden bij de
inspectie. Met de term “zwijgcontract” wordt een vaststellingsovereenkomst bedoeld
waarin afspraken staan die de openheid en transparantie met betrekking tot
incidenten in de zorg kunnen belemmeren.
De inspectie vindt de volgende afspraken ongewenst:
Een onderlinge afspraak die leidt tot niet-naleving van een wettelijke meldplicht;
Een onderlinge afspraak die ertoe strekt dat de patiënt niet mag spreken
(bijvoorbeeld met familieleden, vrienden of lotgenoten) over het aan de minnelijke
schikking ten grondslag liggende incident;
De onderlinge afspraak dat partijen zich onthouden van contacten met de media
over het aan de minnelijke schikking ten grondslag liggende incident;
De onderlinge afspraak dat er geen informatie wordt verstrekt over het aan de
minnelijke schikking ten grondslag liggende incident aan de IGZ;
Een onderlinge afspraak om af te zien van het indienen van een tuchtklacht en/of
het doen van aangifte.
De inspectie spreekt zich niet uit over vaststellingsovereenkomsten met
andersluidende afspraken, zoals afspraken over geheimhouding die gaan over
andere zaken dan het incident of de situatie in de zorg (bijvoorbeeld over de details
van een minnelijke schikking).
In juni 2016 heeft de inspectie een tussenrapportage ”Vaststellingsovereenkomsten
in de zorg” gepubliceerd. Daarin beschrijft de inspectie dat zij tot 1 juni 2016 in
totaal 46 meldingen ontving. Al deze meldingen zijn inmiddels beoordeeld. In 6
gevallen oordeelde de inspectie dat er sprake was van vaststellingsovereenkomsten
met daarin ongewenste afspraken.

Pagina 6 van 13

Vaststellingsovereenkomsten in de zorg | mei 2017

3

Inventarisatie meldingen na 1 juni 2016

In de periode tussen 1 juni 2016 en 1 april 2017 heeft de inspectie 9 meldingen
over vaststellingsovereenkomsten ontvangen, waarmee het totale aantal meldingen
sinds de oproep van de minister van VWS op 55 komt (46 in de periode tot 1 juni
2016 en 9 in de periode na 1 juni 2016).
In de tussenrapportage staat te lezen dat de inspectie tot 1 juni 2016 36 meldingen
heeft kunnen beoordelen. De overige 10 meldingen konden niet beoordeeld worden,
omdat deze meldingen afkomstig zijn van anonieme melders van wie de inspectie
geen contactgegevens heeft kunnen achterhalen.
Van de 9 meldingen die de inspectie na 1 juni 2016 ontving heeft de inspectie 2
meldingen niet kunnen beoordelen omdat deze meldingen afkomstig zijn van
anonieme melders van wie de inspectie geen contactgegevens heeft kunnen
achterhalen. In die gevallen heeft de inspectie geen vaststellingsovereenkomsten in
kunnen zien.
De resterende 7 meldingen zijn allen beoordeeld. Er is (telefonisch) contact geweest
met alle melders. De inspectie heeft waar nodig nadere inlichtingen of documenten
gevraagd aan de melders. Daarnaast heeft de inspectie uitgelegd hoe zij haar
onderzoek zou inrichten en wat de melders van de inspectie kunnen verwachten.
Na beoordeling van de 7 meldingen heeft de inspectie vastgesteld dat er 2
vaststellingsovereenkomsten zijn waarin één of meer van de genoemde ongewenste
afspraken staan. Daarmee komt het totale aantal vaststellingsovereenkomsten met
ongewenste afspraken op 8.
In de onderstaande tabel staat weergegeven hoeveel meldingen de inspectie per
zorgsector heeft ontvangen:
Zorgsector
Ziekenhuissector
Gehandicaptenzorg
Geestelijke gezondheidszorg
Fabrikanten van medische producten
Verpleging en Verzorging
Mondzorg

Aantal meldingen
23 (tot 1-6-2016) + 3 (na 1-6-2016)
6+1
4+1
2 (tot 1-6-2016)
1+1
0+1

Van de vaststellingsovereenkomsten waarin afspraken staan die ongewenst zijn, zijn
er twee afgesloten binnen de gehandicaptenzorg, één door een fabrikant van
medische producten, vier binnen de ziekenhuissector en één uit de Verpleging en
Verzorging.

Pagina 7 van 13

Vaststellingsovereenkomsten in de Zorg | mei 2017

4

Handhaving

Kader voor handhaving
Het belang van openheid en transparantie in de zorg is groot. Zorgaanbieders
hebben op het gebied van openheid en transparantie over tekortkomingen in de
zorgverlening een verantwoordelijkheid. Die openheid en transparantie worden
ondermijnd door vaststellingsovereenkomsten waarin de patiënt aan een zwijgplicht
wordt gebonden. Mensen mogen daarom nooit gedwongen worden om te zwijgen
over (onverantwoorde) kwaliteit van zorg.
In het kader “Toezicht op goed bestuur” van juli 20161 hebben de inspectie en de
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) vastgelegd dat zij van bestuurders in de zorg
verwachten dat zij open en integer zijn:
“Het bestuur is open en integer. Het toont leiderschap, handelt zorgvuldig en
gedraagt zich consistent. Het draagt een duidelijke visie op leidinggeven uit en
handelt daar ook naar. Het bestuur weegt conflicterende doelen en belangen
zorgvuldig, is daar transparant over en bespreekt dilemma’s met interne
belanghebbenden. Besluitvorming vindt altijd plaats met het oog op patiënten en
cliënten, interne betrokkenen en het publieke belang. Bestuurders stellen zich
toetsbaar op in hun handelen. Van vaststellingsovereenkomsten die daaraan afbreuk
doen of hierop qua openheid en transparantie een belemmering beogen (de
zogenoemde zwijgcontracten) kan dan ook geen sprake zijn.”
Daarnaast heeft de inspectie geconstateerd dat aan het moreel appèl van de
Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan alle bestuurders in zorg2 gehoor
wordt gegeven. Zo hanteert de Zorgbrede Governancecode 20173 de bereidheid van
bestuurders en professionals om transparant te zijn over hun handelen en keuzes
die worden gemaakt als leidend principe. Op die manier zijn de branche- en
belangenorganisaties in de zorg gezamenlijk overeengekomen geen gebruik te
maken van vaststellingsovereenkomsten die de openheid en transparantie
belemmeren.

1
2
3

www.igz.nl
Brief 29 juni 2016, kenmerk 982982-152359-MC
http://www.governancecodezorg.nl/

Pagina 8 van 13

Vaststellingsovereenkomsten in de zorg | mei 2017

Goed bestuur wekt het vertrouwen dat een zorgaanbieder het publiek belang goed
behartigt. Als de inspectie op de hoogte raakt van een vaststellingsovereenkomst
met ongewenste elementen of vermoedens heeft daartoe, beschouwt zij dit als een
signaal om nader onderzoek in te stellen naar de wijze waarop de bestuurder het
publiek belang behartigt en of de kwaliteit van zorg en de patiëntveiligheid in het
geding is.
Beschrijving casuïstiek
Hieronder geeft de inspectie in het kort en geanonimiseerd aan hoe zij heeft
gehandeld in de acht zaken waarin zij constateerde dat er sprake was van
ongewenste afspraken. De inspectie heeft maximale anonimiteit aan de melders
beloofd. Alleen op die manier kon dit sectorbrede onderzoek worden verricht.
Omdat - gezien het geringe aantal vaststellingsovereenkomsten met ongewenste
afspraken - ook het vermelden van een datum, of zelf een jaartal, tot
herleidbaarheid kan leiden, maakt de inspectie een onderverdeling in
vaststellingsovereenkomsten (of een aanbod daartoe) die voor 2012 zijn afgesloten
en vaststellingsovereenkomsten (of een aanbod daartoe) van na 20124.
Casus 1 (ziekenhuis, calamiteit, vaststellingsovereenkomst na 2012)
Melder tekent een vaststellingsovereenkomst na het onverwachte overlijden van
melders’ zoon. De vaststellingsovereenkomst bevat ongewenste afspraken: het
afzien door de nabestaanden van het instellen van juridische procedures tegen het
ziekenhuis en haar zorgverleners, het door de melder intrekken van de aangifte bij
de politie, en het afzien door beide partijen van communicatie met de media en de
afspraak zich niet schadelijk over elkaar uit te laten (ongewenste afspraken
2, 3 en 5).
De inspectie heeft het bestuur van het ziekenhuis hierop aangesproken in een
Bestuursgesprek. In vervolg hierop heeft zij de bestuurder schriftelijk
gewaarschuwd.
Daarnaast heeft de inspectie het ziekenhuis een boete gegeven wegens het niet
(tijdig) melden van een calamiteit en heeft zij een tuchtklacht ingediend ten aanzien
van een van de betrokken individuele zorgverleners.

4

Het jaar 2012 is gekozen omdat de Minister van VWS op 11 juli 2012 een brief aan de Tweede Kamer zond
(kamerstuk 25424 nr. 186) over zwijgcontracten in de zorg
Pagina 9 van 13

Vaststellingsovereenkomsten in de Zorg | mei 2017

Casus 2 (Gehandicaptenzorg instelling, letsel zonder duidelijke oorzaak,
vaststellingsovereenkomst na 2012)
De instelling maakt per brief aan de inspectie melding van een onlangs afgesloten
vaststellingsovereenkomst. Hoewel de instelling van oordeel is dat het gezien de
totstandkoming van de overeenkomst niet gaat om een “zwijgcontract”, maakt zij
in het kader van de transparantie melding van de overeenkomst. De familie van
de cliënt maakt zelf ook melding van de overeenkomst.
Het incident betrof letsel bij een cliënt. Onderzoek door de zorgaanbieder leverde
geen aanwijsbare oorzaak voor het letsel op. De cliënt is naar een andere
instelling gegaan. In een mediation-traject zijn partijen overeengekomen dat de
instelling een deel van de financiële schade die de familie van cliënt naar
aanleiding van het incident op zich zou nemen. In de vaststellingsovereenkomst
staat dat het onderliggende incident niet naar buiten zal worden gebracht en dat
het ook niet formeel gemeld zal worden aan de inspectie (ongewenste afspraken
nummers 3 en 4).
De inspectie heeft het bestuur van de instelling hierop aangesproken in een
Bestuursgesprek. Tijdens het gesprek heeft de Raad van Bestuur onomwonden te
kennen gegeven zich te realiseren dat de bewuste afspraak niet professioneel is.
De Raad van Bestuur heeft naar aanleiding van de melding haar werkwijze
aangepast: zij beoordeelt vanaf nu vaststellingsovereenkomsten met cliënten zelf,
voordat deze worden ondertekend (door bijvoorbeeld een directeur). Tevens zal
hierover van tevoren overleg, bijvoorbeeld in de vorm van een moreel beraad,
plaatsvinden.
Mede naar aanleiding van het Bestuursgesprek vertrouwt de inspectie erop dat
dergelijke ongewenste afspraken niet meer gemaakt worden. Zij heeft de
zorgaanbieder schriftelijk gewaarschuwd.
Casus 3 (ziekenhuis, mislukte operatie, aanbod vaststellingsovereenkomst na 2012)
Melder neemt per e-mail contact op met de inspectie. Melder is van mening dat
een ondergane operatie niet goed is uitgevoerd. Het ziekenhuis betwist dit. De
Raad van Bestuur stelt uiteindelijk voor een onverplicht bedrag aan melder te
betalen onder voorwaarde dat de door melder ingezette klacht- en
tuchtprocedures worden ingetrokken, dat er geen nieuwe klacht- of tuchtzaken
worden gestart, dat een eventuele aangifte wordt ingetrokken en dat over de
achtergrond van de regeling geheimhouding wordt betracht (ongewenste
afspraken nummers 2, 3 en 5).
De inspectie heeft het bestuur van het ziekenhuis hierop aangesproken. Zij heeft
het ziekenhuis medegedeeld dat, hoe slepend en belastend een dergelijk conflict
ook kan zijn voor alle betrokkenen, het maken van afspraken die de openheid en
transparantie belemmeren nooit de oplossing mag zijn. In vervolg hierop heeft zij
de bestuurder schriftelijk gewaarschuwd.
Casus 4 (ziekenhuis, mislukte operatie, vaststellingsovereenkomst na
2012)
Melder neemt contact op met de inspectie. Melder heeft recent een
vaststellingsovereenkomst getekend. De overeenkomst betreft een incident dat
zich in de jaren negentig heeft voorgedaan. In de overeenkomst staat dat partijen
aan (sociale) media geen mededelingen doen over het aan de minnelijke
schikking ten grondslag liggende incident (ongewenste afspraak nummer 3).

Pagina 10 van 13

Vaststellingsovereenkomsten in de zorg | mei 2017

De inspectie heeft schriftelijk en telefonisch uitvoerig contact gehad met de
melder. De melder wilde pertinent niet dat de inspectie het ziekenhuis zou
benaderen, uit angst voor herleidbaarheid. De inspectie wil ten alle tijden
voorkomen dat melders in de problemen komen en heeft de wens van de melder
in dezen gerespecteerd. De melding is niet besproken met het ziekenhuis.
De inspectie bewaart de melding als signaal. Zij gaat er van uit dat het
betreffende ziekenhuis zich in de toekomst zal onthouden van het maken of
aanbieden van dergelijke ongewenste afspraken.
Casus 5 (PGB zorg, conflict, aanbod vaststellingsovereenkomst na 2012)
Melder neemt per e-mail contact op met de inspectie. Melder heeft een conflict
met de zorgaanbieder. Om het geschil te beëindigen biedt de zorgaanbieder een
vaststellingsovereenkomst aan. De overeenkomst bevat de afspraken dat alle
meldingen die partijen bij instanties hebben gedaan ongedaan moeten worden
gemaakt. Verder mogen partijen op geen enkele wijze contact opnemen met
welke instantie dan ook waar een van de partijen mee verbonden is. Tot slot
mogen partijen zich op geen enkele wijze negatief over elkaar uitlaten
(ongewenste afspraken nummers 2, 4 en 5).
De inspectie heeft de bestuurder hierop aangesproken. Zij heeft de bestuurder te
kennen gegeven dat dergelijke afspraken ongewenst zijn. Het maken van
afspraken die de openheid en transparantie belemmeren mag nooit de oplossing
zijn voor een geschil met een cliënt. In vervolg hierop heeft de inspectie de
bestuurder schriftelijk gewaarschuwd.
Casus 6 (fabrikant, geneesmiddel met bijwerkingen, aanbod
vaststellingsovereenkomst na 2012)
Melder neemt telefonisch contact op met de inspectie. Melder heeft bijwerkingen
ondervonden van een geneesmiddel. De fabrikant van het geneesmiddel heeft de
melder een vaststellingsovereenkomst aangeboden. De door de fabrikant
aangeboden vaststellingsovereenkomst bevat de afspraak dat de melder zich zou
onthouden van publieke uitlatingen over het geneesmiddel (ongewenste afspraak
nummer 3). De melder heeft geweigerd de overeenkomst te tekenen.
De inspectie heeft schriftelijk en telefonisch uitvoerig contact gehad met de
melder. De melder wilde pertinent niet dat de inspectie de fabrikant zou
benaderen, uit angst voor herleidbaarheid. De inspectie wil ten alle tijden
voorkomen dat melders in de problemen komen en heeft de wens van de melder
in dezen gerespecteerd. De melding is niet besproken met de fabrikant.
De inspectie bewaart de melding als signaal.
Casus 7 (laboratorium, gemiste diagnose, vaststellingsovereenkomst
vòòr 2012)
Melder neemt per e-mail contact op met de inspectie. Betreft een gemiste
diagnose in de jaren 80. Melder ondervindt nog altijd de gevolgen van de gemiste
diagnose. De verzekeringsmaatschappij van de instelling heeft melder een
overeenkomst aangeboden die melder noodgedwongen (melder kon geen
advocaat betalen) getekend heeft. In de overeenkomst staat dat partijen
afspreken het geschil niet voor te leggen aan het medisch tuchtcollege
(ongewenste afspraak nummer 5).

Pagina 11 van 13

Vaststellingsovereenkomsten in de Zorg | mei 2017

Hoewel het tijdsverloop groot is, heeft de inspectie de zorgaanbieder schriftelijk
gewaarschuwd: zij dient zich te onthouden van het maken of aanbieden van
dergelijke ongewenste afspraken.
Casus 8 (gehandicaptenzorg, verschillende klachten over de
zorgverlening, aanbod vaststellingsovereenkomst vòòr 2012)
Melder neemt per e-mail contact op met de inspectie. Melder heeft verschillende
klachten over de zorgverlening ingediend bij de zorgaanbieder. Een advocaat van
de zorgaanbieder heeft de melder een aanbod gedaan om tot een definitieve
afwikkeling van de geschillen te komen. Onderdeel van de overeenkomst zou de
afspraak zijn dat de melder geen contact zou leggen met de media of met de
inspectie (ongewenste afspraken nummers 3 en 4).
De inspectie heeft de instelling schriftelijk laten weten dat zij het bestuur
verantwoordelijk houdt de afspraken, ook als die door een advocaat worden
aangeboden. De inspectie heeft de zorgaanbieder gewaarschuwd: zij dient zich in
de toekomst te onthouden van het maken of aanbieden van dergelijke
ongewenste afspraken.

Pagina 12 van 13

Vaststellingsovereenkomsten in de zorg | mei 2017

5

Vervolg

Hoewel het sectorbrede onderzoek relatief weinig vaststellingsovereenkomsten met
ongewenste afspraken heeft opgeleverd, is iedere overeenkomst die de openheid en
transparantie kan belemmeren er één te veel. Uit de gesprekken die de inspectie
met de zorgaanbieders heeft gevoerd, en uit signalen die de inspectie vanuit het
veld heeft ontvangen, concludeert zij dat er overeenstemming lijkt te zijn over de
onwenselijkheid om afspraken te maken die de openheid en transparantie kunnen
belemmeren. Deze overeenstemming komt tot uitdrukking in de Zorgbrede
Governance Code 2017.
Waar blijkt dat zorgaanbieders in de fout gaan en toch dergelijke ongewenste
afspraken maken, zal de inspectie handhaven. Zij zal daarbij gebruik maken van de
handhavinginstrumenten die tot haar beschikking staan. Het bestaande
handhavinginstrumentarium, waaronder de mogelijkheid tot het geven van een
aanwijzing, is naar het oordeel van de inspectie toereikend om effectief te kunnen
toezien en handhaven.
De inspectie blijft aandacht vragen voor dit onderwerp, onder andere in de reguliere
bestuursgesprekken die zij voert met bestuurders. Zij vraagt patiënten, cliënten,
familie en nabestaanden om vooral melding te blijven doen van
vaststellingsovereenkomsten waarin ongewenste afspraken staan, of een aanbod
daartoe.

Pagina 13 van 13