Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

316
Vragen van het lid Van Kooten-Arissen (PvdD) aan de Ministers van
Infrastructuur en Waterstaat, voor Medische Zorg en van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties over het gebrek aan toezicht op legionella afkomstig van
afvalwaterzuiveringsinstallaties (ingezonden 28 september 2018).
Antwoord van Minister Van Nieuwenhuizen Wijbenga (Infrastructuur en
Waterstaat), mede namens de Minister voor Medische Zorg (ontvangen
19 oktober 2018).
Vraag 1
Bent u bekend met de nieuwsberichten «Gerard Smits (77) lag kantje boord
door legionella uit waterzuiveringen» en1 «Brandbrief na heftige ziektegevallen in Brabant: niemand controleert waterzuivering op legionella»?2
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Bent u bekend met het feit dat afgelopen jaar alleen al in Brabant een
recordaantal van 123 mensen besmet raakte met legionella en er daarvan 11
zijn overleden?3
Antwoord 2
Ja. Deze ziektegevallen zijn echter niet allemaal toe te schrijven aan besmetting door de afvalwaterzuivering. Zie hiervoor ook de bijgevoegde brief aan
uw Kamer.

1

Brabants Dagblad, 22 september 2018, «Man uit Boxtel doodziek door legionella uit een waterzuivering: «Ik heb echt kantje boord gelegen»« (https://www.bd.nl/boxtel/doodziek-doorlegionella-uit-een-waterzuivering-ik-heb-echt-kantje-boord-gelegen~a7e07319/)
2
Brabants Dagblad, 22 september 2018, «Brandbrief na heftige ziektegevallen in Brabant:
niemand controleert waterzuivering op legionella» (https://www.bd.nl/boxtel/brandbrief-naheftige-ziektegevallen-in-brabant-niemand-controleert-waterzuivering-op-legionella~ab641699/)
3
Brabants Dagblad, 22 september 2018, «Brandbrief na heftige ziektegevallen in Brabant:
niemand controleert waterzuivering op legionella» (https://www.bd.nl/boxtel/brandbrief-naheftige-ziektegevallen-in-brabant-niemand-controleert-waterzuivering-op-legionella~ab641699/)

ah-tk-20182019-316
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

Vraag 3
Bent u bekend met het feit dat zeker vijf personen ziek werden na besmetting
door de afvalwaterzuivering van vleesverwerker Vion te Boxtel? Bent u ook
bekend met het feit dat zeker acht mensen ziek werden, waarvan er één
overleed, na besmetting door de afvalwaterzuivering van vleesdestructiebedrijf Rendac te Son en Breugel?
Antwoord 3
Ja, het ministerie is hierover door de bevoegde gezagen geïnformeerd. De
GGD heeft nader onderzoek gedaan naar deze besmettingen. De uitkomst
daarvan vindt u in mijn brief hierover aan uw Kamer.
Vraag 4
Deelt u de mening dat het absoluut onacceptabel is dat de afvalwaterzuivering van Vion en Rendac tot ziekte, permanente gezondheidsschade en zelfs
sterfte leidt?
Antwoord 4
Een afvalwaterzuivering hoort niet te zorgen voor gezondheidsschade voor
omwonenden. Het was tot voor kort niet bekend dat afvalwaterzuiveringen
onder bepaalde omstandigheden kunnen zorgen voor directe verspreiding
van de Legionella-bacterie. Zoals in mijn brief aan uw Kamer al aangegeven,
bestaan biologische waterzuiveringsinstallaties al vele tientallen jaren. Directe
verspreiding over grotere afstand vanuit een afvalwaterzuiveringsinstallatie
was nog niet eerder aangetoond. Het is nog niet precies duidelijk onder welke
omstandigheden deze verspreiding kon plaatsvinden. Hiernaar vindt nader
onderzoek plaats. Pas dan is er meer te zeggen over het verband tussen
afvalwaterzuiveringen en de verspreiding van Legionella. In de tussentijd
moet het bevoegde gezag – meestal via de omgevingsdiensten – zorgen voor
maatregelen bij afvalwaterzuiveringen om gezondheidsschade, en zeker
sterfte, te voorkomen.
Vraag 5
Kunt u aangeven hoe deze situatie heeft kunnen ontstaan en bestaan?
Antwoord 5
Ik verwijs u hiervoor naar mijn uitgebreidere brief hierover aan uw Kamer.
Vraag 6
Bent u bekend met de toename in de afgelopen jaren van het aantal in
Nederland opgelopen legionellabesmettingen en sterfgevallen?4
Antwoord 6
Ja, die informatie is openbaar. Het RIVM publiceert hierover maandelijks op
haar website. Voor een toelichting op deze toename verwijs ik u naar mijn
brief.
Vraag 7
Is er onderzoek gedaan naar de oorzaak van de recente toename van het
aantal in Nederland opgelopen legionellabesmettingen en sterfgevallen? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 7
Ja, er vindt doorlopend onderzoek plaats bij groepen van patiënten met
legionellose. Als resultaat hiervan werden de afvalwaterzuiveringen als bron
gevonden. Deze kennis wordt nu meegenomen in brononderzoek bij nieuwe
patiënten. Verder zijn in de afgelopen jaren diverse onderzoeken gedaan naar
de relatie met het weer, waaronder onderzoek naar het voorkomen van
Legionella in regenwaterplassen en in grond en weergerelateerde analyses.
Onderzoek naar alternatieve bronnen van legionellose werd gedaan in een
promotie-onderzoek.

4

https://www.rivm.nl/Onderwerpen/L/Legionella

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

Vraag 8
Bent u van plan daar onderzoek naar te doen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 8
Ja, zie hiervoor ook mijn brief aan uw Kamer.
Vraag 9
Kunt u aangeven waarom veel installaties, die bekend zijn als bron van
legionellabesmetting, risico-analyses en beheersplannen moeten maken
terwijl afvalwaterzuiveraars, waarvan nu vaststaat dat ze een bron van
legionellabesmettingen zijn, dat niet hoeven? Gaat u afvalwaterzuiveraars
onder hetzelfde toezicht brengen?
Antwoord 9
Eerste belang is dat afvalwaterzuiveraars waar dit risico zich voordoet,
maatregelen nemen om verdere verspreiding te voorkomen. Dit wordt
opgepakt door de bevoegde gezagen, via de betreffende omgevingsdiensten.
Zij staan in nauw contact met de GGD. Ik ben hierbij goed aangesloten.
Omdat afvalwaterzuivering niet bekend was als bron voor Legionellaverspreiding, zijn er geen eisen aan deze zuiveringen, waar het gaat om Legionella.
De korte termijn maatregelen worden nu genomen door de bevoegde
gezagen. Daarnaast laat ik in kaart brengen welke mogelijkheden er zijn om
ook voor afvalwaterzuivering eisen op te nemen met betrekking tot Legionella. Daarvoor is specifiek wetenschappelijk vervolgonderzoek nodig om de
risicofactoren goed in beeld te krijgen. Zonder dit inzicht is het niet mogelijk
normen op te stellen en structurele maatregelen te nemen om besmetting te
voorkomen.
Vraag 10
Is er in het verleden onderzoek gedaan naar de mogelijke effecten van
afvalwaterzuiveringsinstallaties voor het milieu en de volksgezondheid? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 10
Ja, er is veel onderzoek gedaan naar de effecten van afvalwaterzuiveringsinstallaties, waaronder water- en luchtkwaliteitsonderzoek, waarbij ook is
gekeken naar de relatie met verschillende infectieziekten.
Vraag 11
Is er onderzoek gedaan naar de relatie tussen afvalwaterzuiveringsinstallaties
en legionellabesmettingen? Zo nee, bent u voornemens zulke onderzoeken in
te stellen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 11
In mijn brief aan uw Kamer ga ik op deze vraag dieper in.
Vraag 12
Is onderzocht of de genomen maatregelen bij Vion en Rendac afdoende zijn
om legionellabesmettingen in de toekomst te voorkomen? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord 12
Het effect van de tijdelijke maatregelen is onderzocht en is als tijdelijke
maatregel afdoende om de verdere verspreiding naar de omgeving te
voorkomen. Permanente maatregelen zijn in voorbereiding. Hiervoor is meer
wetenschappelijk onderzoek nodig naar de risicofactoren voor legionellaverspreiding vanuit afvalwaterzuiveringsinstallaties.
Vraag 13
Klopt het dat beide afvalwaterzuiveringsinstallaties relatief nieuw waren?
Antwoord 13
Ja, de waterzuivering in Boxtel dateert van 2015, en de waterzuivering in Son
werd verbouwd tot de huidige installatie in 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

Vraag 14
Is bij het ontwerp voldoende rekening gehouden met legionella? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 14
Bij het ontwerp van de oorspronkelijke opstelling was niet bekend dat dit type
afvalwaterzuivering onder bepaalde omstandigheden een potentieel risico kan
zijn voor verspreiding van Legionella.
Vraag 15
Zijn er bij andere waterzuiveringsinstallaties toereikende maatregelen
genomen om legionellabesmettingen te voorkomen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 15
Zie hiervoor mijn uitgebreidere brief aan uw Kamer.
Vraag 16
Bent u bekend met het feit dat ook de eerste (bekende) uitbraak van
legionella in Austin, Minnesota in 1957 plaatsvond bij een vleesverwerker?5
Antwoord 16
Ja. Het artikel waar u naar verwijst beschrijft een uitbraak van longontsteking
twintig jaar voor de ontdekking van de legionellabacterie. De studie onderzoekt of deze uitbraak mogelijk veroorzaakt kan zijn door Legionella door met
behulp van serologisch onderzoek te kijken naar afweerstoffen in het bloed.
De studie beschrijft niet wat mogelijke bronnen waren en of er bij de
vleesverwerker een afvalwaterzuivering of koeltoren aanwezig was. Ook moet
worden opgemerkt dat serologisch onderzoek een weinig nauwkeurige
diagnostische methode is om een besmetting met Legionella aan te tonen,
zeker wanneer dit pas jaren na de mogelijke besmetting gebeurt.
Vraag 17
Is er een reden dat bedrijven die vlees verwerken, zoals Vion en Rendac,
gevoeliger zijn voor legionella dan andere bedrijven? Zo ja, wat is die reden?
Antwoord 17
Vleesverwerkende bedrijven lijken hier inderdaad gevoeliger voor omdat het
hier gaat om voedselrijk afvalwater en water met hogere temperaturen. Zie
voor meer toelichting hierop mijn brief aan uw Kamer.
Vraag 18
Bent u, gegeven het feit dat er nu weer sterfgevallen te betreuren zijn, bereid
om, mede ook gezien bijvoorbeeld de Q-koorts, een breed onderzoek te doen
naar de risico’s voor de volksgezondheid in de hele productieketen van de
vee-industrie? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 18
Er wordt op diverse punten in de productieketen onderzoek gedaan naar
effecten op de volksgezondheid van de veehouderij. Zo wordt binnen het
VGO (veehouderij en gezondheid omwonenden onderzoek) gekeken naar de
effecten van de veehouderij op de gezondheid van mensen die in de buurt
van veehouderijbedrijven wonen. Er wordt veel onderzoek gedaan naar
zoönosen die door voedsel overgedragen worden. Ook is in de afgelopen
periode veel onderzoek gedaan naar antibioticaresistentie in relatie tot de
veehouderij.
Vraag 19
Kunt u aangeven welke reden de bevoegde gezagen (te weten gemeenten en
provincies) hebben om de omgevingsdienst(en) nog niet opdracht te hebben
gegeven afvalwaterzuiveringsinstallaties te controleren op legionella? Bent u
voornemens hen daartoe aan te sporen of te dwingen?

5

NCBI, «A 1957 outbreak of Legionnaires’ disease associated with a meat packing plant» (https://
www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6823953)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4

Antwoord 19
Ik ga hierop in mijn brief aan uw Kamer uitgebreid op in.
Vraag 20
Hebben de decentrale overheden naar uw mening juist gehandeld in het
geval van de voorbeelden bij Vion en Rendac? Waaruit blijkt dat?
Antwoord 20
Ja, zij hebben gehandeld volgens de voorschriften en zijn transparant
geweest over de ziektegevallen en mogelijk relevante omgevingsfactoren.
Nadat het verband met de afvalwaterzuiveringen was gelegd, hebben zij
adequaat gehandeld door het bedrijf maatregelen op te leggen om het risico
voor de omgeving weg te halen.
Vraag 21
Blijkt uit de beschreven voorbeelden naar uw mening dat gemeenten en
provincies voldoende toegerust zijn qua kennis en middelen om adequaat
toezicht te houden? Waaruit blijkt dat?
Antwoord 21
Zoals in eerdere antwoorden aangegeven was er nog geen kennis beschikbaar over de risicofactoren voor de verspreiding van Legionella naar de
omgeving door afvalwaterzuiveringen. Nu meer duidelijk wordt over de
risicofactoren, moeten de bevoegde gezagen hiermee rekening houden bij het
uitoefenen van hun verantwoordelijkheid. Daartoe zijn zij voldoende
toegerust, zeker omdat zij ondersteund worden door de GGD en het RIVM.
Vraag 22
Wat gaat u doen om het aantal besmettingen in Nederland zo snel mogelijk
weer omlaag te brengen?
Antwoord 22
Zie hiervoor het antwoord in mijn brief aan uw Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

5