Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 876

Jaarverslag van de Nationale ombudsman

Nr. 2

VERSLAG VAN DE NATIONALE OMBUDSMAN OVER 2013
INHOUDSOPGAVE

kst-33876-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

VOORWOORD

3

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7

5
5
5
8
9
10
11

1.8
1.9
1.10

PERSOONLIJK... OF NIET? DIGITAAL... OF NIET?
Inleiding
Het beoordelingskader van de Nationale ombudsman
Waardering voor de overheid
Klachten en bezwaren
Wat zijn verbeterpunten?
Digitalisering van de overheid
Hoe presteren de verschillende overheidsdiensten met
hun digitale dienstverlening?
Aandachtspunten
Conclusie
Aanbevelingen

2
2.1
2.2
2.3
2.4

HET WERK VAN DE NATIONALE OMBUDSMAN
Open en duidelijk
Respectvol
Betrokken en oplossingsgericht
Eerlijk en betrouwbaar

20
21
23
27
30

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9
3.10

WERK IN CIJFERS
Kerncijfers
Omvang klachten
Aard van de contacten
Wijze van behandeling
Onderzoek uit eigen beweging
Oordeel in rapporten
Onderwerp van klachten
Aanbevelingen
Ontvangen klachten per beleidsterrein
Meldpunt

35
35
35
37
37
40
41
41
42
43
44

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

13
14
17
18

1

3.11
3.12

4
4.1
4.2
4.3
4.3.1
4.3.3
4.3.4
4.3.2
4.3.5

Doorlooptijden
Klachten over (medewerkers van) de Nationale
ombudsman

45

ORGANISATIE
Interne ontwikkelingen
Financiën
Personeel
Formatie en bezetting
In- en uitstroom
Bezetting vrouwen/mannen
Vitaliteit en ziekteverzuim
Bezetting loonschalen (m/v)

47
47
50
50
50
51
51
51
51

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

45

2

VOORWOORD
De overheidsdienstverlening bevindt zich in een transitiefase. Door
digitalisering, bezuinigingen en decentralisatie is veel in beweging. De
Nationale ombudsman wil goede dienstverlening door de overheid
bevorderen. Hij presenteert daarom in dit jaarverslag een visie op de
kwaliteit van de overheidsdienstverlening die hierbij kan helpen.
Belangrijk is dat de overheidsdienstverlening goed aansluit op de
behoeften van burgers. De overheid moet investeren in zaken die burgers
prettig vinden in het contact met de overheid. De visie van de Nationale
ombudsman vindt u terug in hoofdstuk 1 en in acht aanbevelingen. Het is
het laatste visiestuk van Alex Brenninkmeijer. Het jaar 2013 was zijn
laatste jaar als Nationale ombudsman. Dit is dan ook zijn laatste
jaarverslag.
Zoals in het vorige jaarverslag is vermeld, is de organisatie van de
Nationale ombudsman in de loop van 2012 overgegaan op een andere
werkwijze: «direct aanpakken». Burgers die bellen naar de ombudsman
komen nu direct terecht bij deskundige onderzoekers. Gebleken is dat de
burger deze snelle wijze van werken waardeert. Deze werkwijze heeft ook
gevolgen voor onze registratie van zaken. U vindt daarom in hoofdstuk 3
een andere presentatie van klachtencijfers dan in vorige jaarverslagen.
Deze presentatie is ingegeven door de ontwikkeling van minder schriftelijke naar steeds meer mondelinge klachtafdoening.
Het totaal aantal (mondelinge en schriftelijke) klachten bedroeg in 2013
ruim 38.000 tegen ongeveer 40.000 in 2012. Bij vrijwel alle beleidsterreinen zien we een afname van het aantal klachten. Alleen bij het
Ministerie van Veiligheid en Justitie en de instanties die daaronder vallen,
is sprake van een forse toename van het aantal klachten. De top vijftien
van overheidsinstanties geeft nog steeds eenzelfde beeld. De volgorde
van de eerste vier is ongewijzigd (Belastingdienst, gemeenten, politie en
UWV), maar het aantal klachten over deze instanties is afgenomen
(variërend van 5% tot 12% per organisatie). Het aantal klachten over het
CJIB (nr. 5) blijft met de jaren toenemen en steeg het afgelopen jaar met
12%. De klachten over gerechtsdeurwaarders maken een enorme sprong
naar boven (toename van 115%). Dat baart mij grote zorgen.
Ook bij de nieuwe taken van de Nationale ombudsman weet de burger
ons steeds beter te vinden. Over Caribisch Nederland ontving de
ombudsman in 2013 95 klachten. In de nieuwe hoedanigheid van
Veteranenombudsman ontvingen wij 69 klachten. Inmiddels heeft de
Tweede Kamer een initiatief-wetsvoorstel aangenomen waarin de
Nationale ombudsman een nieuwe taak wordt toebedeeld: het Huis voor
Klokkenluiders. In afwachting van de besluitvorming in de Eerste Kamer
wordt intern begonnen met de voorbereiding op die nieuwe taak.
Ook dit jaar heeft de Nationale ombudsman vele onderzoeken uit eigen
beweging verricht. Die hebben geleid tot rapporten, zorgenbrieven en
gesprekken om te leren van structurele problemen. Een greep hieruit:
– In de rapporten In het krijt bij de overheid en Met voeten getreden
heeft de ombudsman aandacht gevraagd voor het optreden van de
overheid en van gerechtsdeurwaarders bij het invorderen van
schulden bij burgers die door de economische crisis in financiële
problemen zijn geraakt. Er wordt vaak geen rekening gehouden met de
beslagvrije voet waar burgers recht op hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

3

–

–

–

–

–

–

Ook heeft de ombudsman aandacht gevraagd bij het Ministerie van
Veiligheid en Justitie voor het feit dat bij verkeersboetes geen
betalingsregelingen mogelijk zijn. Dit leidt tot aanzienlijke verhogingen
en zelfs tot drastische maatregelen als gijzeling bij mensen die wel
willen maar niet in één keer kunnen betalen. Justitie heeft zich bereid
getoond hierover na te denken.
De ombudsman constateert dat de aanpak van fraude is doorgeslagen.
Echte fraude moet worden aangepakt, maar vergissingen zijn geen
fraude en moeten niet tot scherpe sancties leiden. De regels moeten
helder en niet te ingewikkeld zijn. Scherpe sancties zijn alleen
gerechtvaardigd als voor de burger duidelijk is wat mag en wat niet.
De meeste burgers zijn te vertrouwen.
Verder constateert de ombudsman dat de overheid nog geen oplossing heeft voor burgers die door jarenlange onzekerheid over
infrastructurele projecten hun huis niet kwijt kunnen.
Ook maakt hij zich zorgen over de neiging van de overheid om de
grenzen van haar bevoegdheden op te zoeken. Zo constateerde hij dat
er sprake was van oneigenlijk gebruik van het middel preventief
fouilleren bij grote politiecontroles. Een overheid die de grenzen van
de wet opzoekt, moet niet verbaasd zijn dat ook burgers die grenzen
gaan opzoeken.
Een zorgelijke ontwikkeling is ook de toenemende neiging van de
overheid om sanctionerende maatregelen op te leggen buiten de
rechter om. Een voorbeeld is het alcoholslot dat in individuele gevallen
disproportionele gevolgen kan hebben. Waarom wordt het opleggen
van deze maatregel niet aan de rechter toevertrouwd?
Ten slotte deed de Nationale ombudsman onderzoek naar de toegang
tot goede medische zorg voor vreemdelingen. Hij ziet dat de overheid
zich concentreert op veiligheid en het beheersen van kosten. Daardoor
verliest zij de menselijke maat uit het oog. De toegang tot medische
zorg voor vreemdelingen komt erdoor in het gedrang.

Graag vraag ik de aandacht van de Tweede Kamer voor dit verslag en
voor de aanbevelingen. In het bijzonder vraag ik de leden wie het aangaat
aandacht voor de jaarbrieven aan de verschillende overheidsinstanties die
op de website www.jaarverslag.nationaleombudsman.nl zijn gepubliceerd. Hierin staan de belangrijkste signalen en klachten van burgers over
deze organisaties. Op basis van de jaarbrieven vinden vervolggesprekken
over verbeteringen plaats.
De Nationale ombudsman,
F.J.W.M. van Dooren,
waarnemend ombudsman

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

4

1 PERSOONLIJK... OF NIET? DIGITAAL... OF NIET?
Dr. A.F.M. Brenninkmeijer
1.1 Inleiding
De kwaliteit van de overheidsdienstverlening staat al jaren hoog op de
politieke agenda. De financiële crisis heeft daar in twee opzichten
verandering in gebracht. In de eerste plaats is de politieke keuze gemaakt
om de digitale dienstverlening te versterken, waardoor op traditionele
dienstverlening bezuinigd zou kunnen worden. In de tweede plaats is
goede dienstverlening bij een aantal ministeries geschrapt als beleidsdoelstelling. Zo heeft bijvoorbeeld de secretaris-generaal van het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) gesteld dat een
zesje voor dienstverlening ook voldoende is. Dit als reactie op het sinds
jaren geldende doel van de Sociale Verzekeringsbank (SVB) om excellente
dienstverlening te leveren. Het UWV zet sterk in op meer digitale
dienstverlening en stelt via bijvoorbeeld werk.nl en zijn uitkeringssite
uwv.nl het gebruik van het digitale kanaal min of meer verplicht. Als
iemand moeite heeft met dat digitale kanaal dan wordt eventueel een
cursus aangeboden, waardoor gebruik van het digitale kanaal gefaciliteerd wordt. Alle andere mogelijkheden tot contact worden geminimaliseerd, zo is het nog slechts één middag in de week mogelijk om in
persoon op een zogeheten Werkplein langs te komen.
Het kabinet-Rutte II heeft – mede vanwege de noodzakelijke bezuinigingen – gekozen voor meer digitalisering bij de overheid. Met de
Visiebrief digitale overheid 2017 van de Minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK) wordt duidelijk een nieuwe stap gezet. Hoe
waardeert de burger de (digitale) overheidsdienstverlening? Het antwoord
op die vraag wordt in twee delen gegeven. Ten eerste wordt een overzicht
gegeven van de verschillende ontwikkelingen in die waardering. Deze
ontwikkelingen zijn zichtbaar doordat ik eerder onderzoek van TNS Nipo
over de kwaliteit van de overheidsdienstverlening uit de jaren 2008, 2009
en 2010 in 2013 door TNS Nipo heb laten herhalen. Bovendien heb ik voor
mijn onderzoek De burger gaat digitaal gebruikgemaakt van het panel van
TROS Radar en een enquête uitgezet. Dit leverde uiteindelijk 48.000
ingevulde enquêtes op. Ook een enquête over (digitale) overheidsdienstverlening die ik heb uitgezet bij leden van de Nederlandse Vereniging voor
Burgerzaken, de ambtenaren die veelal de afdeling burgerzaken bemensen, leverde een goede respons en goede inzichten op. Ten tweede komt
aan de orde welke punten vanuit het perspectief van de burger speciale
aandacht vragen en welke verbeterpunten bij de verdere ontwikkeling van
de digitale overheid belangrijk zijn. Voor de burger is het belangrijk om bij
het regelen van zijn belangen goed contact met de overheid te hebben.
Dat is geen luxe, maar vormt de kern van de legitimatie en aanvaarding
van overheidsbeleid.
Voordat ik het beeld schets van de kwaliteit van de dienstverlening anno
2013 geef ik eerst nog het kader aan waarbinnen de Nationale
ombudsman de kwaliteit van de dienstverlening beoordeelt. Het is
immers belangrijk om te weten wát als kwaliteit wordt beschouwd.
1.2 Het beoordelingskader van de Nationale ombudsman
In de periode dat ik Nationale ombudsman was, heb ik op basis van de
concrete klachten (ruim 111.000) en op basis van 60 onderzoeken uit eigen
beweging 2.650 rapporten uitgebracht. In 836 rapporten heb ik aanbeve-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

5

lingen gedaan. Die vormden op hun beurt weer de basis voor jaarverslagen met onderwerpen als ketensamenwerking (2009), terugkoppeling
en reflectie (2010), vertrouwen van en in de burger (2011) en complexiteit
van de overheid (2012). In die jaarverslagen is in de loop der jaren het
kader voor de beoordeling door de Nationale ombudsman ontwikkeld. In
termen van de Algemene wet bestuursrecht wordt dat kader gevormd
door de behoorlijkheidsnormen, 1 die in 2012 in samenwerking met
gemeentelijke ombudsmannen zijn uitgewerkt in vier categorieën: open
en duidelijk, respectvol, betrokken en oplossingsgericht, en eerlijk en
betrouwbaar. Bij de categorie eerlijk en betrouwbaar gaat het bijvoorbeeld
om integriteit, betrouwbaarheid, onpartijdigheid, redelijkheid, goede
voorbereiding, goede organisatie en professionaliteit. 2
De behoorlijkheidsnormen zijn tevens de grondslag geweest voor wat het
ombudsmodel of ombudskwadrant wordt genoemd. 3 Uitgangspunt van
dit model is dat de overheid enerzijds rechtmatig moet handelen, maar
tegelijkertijd ook behoorlijk. De overheid mag zich met andere woorden
nooit eenvoudigweg achter de wet of een regel verschuilen. De behoorlijkheid vormt in deze benadering geen verlengstuk van de rechtmatigheid, maar heeft zelfstandige betekenis náást de rechtmatigheid. 4 Die
behoorlijkheid speelt een belangrijke rol bij het leggen van een goede
verbinding tussen enerzijds de overheid als juridisch/financieel systeem
en anderzijds de leefwereld van burgers, waartussen naar hun aard steeds
een zekere spanning zit. 5
Het ombudsmodel is voor de dagelijkse praktijk van het bureau van de
Nationale ombudsman vertaald in de werkwijze direct aanpakken. Deze
aanpak stelt hogere eisen aan de competenties van medewerkers van de
Nationale ombudsman, omdat direct aan de telefoon met verzoekers
besproken wordt wat het probleem is waarmee zij zitten en wat de beste
aanpak is. In de oude situatie werd een klacht schriftelijk ingestuurd en in
die vorm ook bestudeerd en veelal afgedaan.

1

Artikel 9:36, tweede lid bepaalt: Indien naar het oordeel van de ombudsman de gedraging niet
behoorlijk is, vermeldt hij in het rapport welk vereiste van behoorlijkheid geschonden is.
2
www.nationaleombudsman-nieuws.nl/nieuwe-behoorlijkheidsnormen.
3
Ph. Langbroek, «Ombudsmanwerk tussen overheid en burger», Ars Aequi special, Multidisciplinaire bestudering van de rechtswetenschap 2007, p. 910–920.
4
Zowel nationaal als internationaal vindt deze benadering steun, zie bijvoorbeeld R.J.N.
Schlössels, De harde kern van behoorlijkheid. Over rechtmatigheid, behoorlijkheid en de
Nationale ombudsman, in: K. Groenendijk e.a. (red.), Issues that matter. Mensenrechten,
minderheden en migranten, Liber amicorum voor prof. mr. R. Fernhout, Nijmegen: Wolf Legal
Publishers 2013, en M. Remác, Coordinating ombudsmen and the judiciary: A comparative
view on the relations between ombudsmen and the judiciary in the Netherlands, the United
Kingdom/England and the European Union, dissertatie Universiteit Utrecht 2014.
5
A.F.M. Brenninkmeijer, «Kafka als icoon», Christen Democratische Verkenningen 2010, nr. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

6

Figuur 1 Het ombudsmodel – behoorlijkheid (verticaal) versus rechtmatigheid
(horizontaal)

behoorlijk
doch
onrechtmatig

behoorlijk en
rechtmatig

onbehoorlijk
en
onrechtmatig

onbehoorlijk
doch
rechtmatig

De spanning tussen overheid en burger wordt hoofdzakelijk veroorzaakt
door het feit dat de overheid haar processen inricht volgens wetten,
formulieren en procedures, terwijl mensen met hun dagelijkse noden en
behoeften zich moeten aanpassen aan wat het overheidssysteem van hen
verlangt. De digitale overheid is hiervan een duidelijke illustratie. Men kan
de overheid voor bepaalde diensten zoals toeslagen alleen nog via de
virtuele werkelijkheid van het web benaderen, en de burger is via zijn
burgerservicenummer automatisch verbonden aan allerlei digitale
overheidssystemen – die onderling steeds meer gekoppeld worden. Die
spanning tussen overheid en burger maakt het noodzakelijk om in
concrete situaties goed contact te hebben. Als Nationale ombudsman heb
ik dit goede contact omschreven als een interface tussen overheid en
burger die opgebouwd is uit vier elementen: zo nodig persoonlijk contact,
serieus nemen en met respect behandelen (behoorlijkheid), op voet van
gelijkwaardigheid (participatie) en vanuit vertrouwen.
Veel overheidsorganisaties hebben deze benadering overgenomen en het
project Prettig contact met de overheid van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft hierbij als stimulans gewerkt. 6
De kern van de zaak is dat de overheid er enerzijds naar moet streven om
op efficiënte wijze het beleid uit te voeren, maar anderzijds daarbij in goed
contact met burgers moet staan. Prettig Contact met de Overheid lijkt op
het eerste gezicht een luxeverschijnsel en in tijden van financiële krapte
kan de bezuinigingsnoodzaak leiden tot het wegstrepen van deze luxe.
Vanuit het perspectief van de Nationale ombudsman gaat het echter niet
om een luxe. Onderzoek wijst uit dat als burgers zich behoorlijk behandeld
voelen, dat belangrijke effecten op de relatie overheid-burger heeft. 7 Uit
onderzoek – onder andere in het kader van Prettig Contact met de
Overheid – blijkt dat burgers negatieve beslissingen eerder aanvaarden
wanneer zij zich behoorlijk behandeld voelen. In meer technische termen:
de ervaren procedurele rechtvaardigheid heeft een positieve uitwerking
op de aanvaarding van het overheidshandelen, zelfs als negatief voor de

6
7

Zie prettigcontactmetdeoverheid.nl.
Zie de verschillende rapporten Prettig contact met de overheid (deel 1, 2 en 3, deel 4 verschijnt
begin 2014; te vinden op prettigcontactmetdeoverheid.nl) en K. van den Bos, Vertrouwen in de
overheid, te vinden op www.rijksoverheid.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

7

burger wordt beslist. 8 Ook blijkt behoorlijke behandeling bij te dragen
aan legitimatie van de betrokken overheidsdienst. Bijvoorbeeld: als een
agent op correcte wijze een bon uitschrijft, zal het overgrote deel van de
overtreders deze bekeuring aanvaarden en vinden dat de agent gewoon
zijn werk doet.
Daarnaast vermindert prettige en goede communicatie het ontstaan of
voortduren van allerlei formele en kostbare juridische procedures zoals
bezwaar en beroep. Zeker in tijden van bezuinigingen en ingrijpende
beleidsveranderingen is het daarom belangrijk dat burgers zich behoorlijk
behandeld voelen. Dat is bijvoorbeeld de gedachte achter de geplande
«keukentafelgesprekken» voor de zorg op gemeentelijk niveau. 9 Als zo’n
gesprek plaatsvindt op basis van de uitgangspunten persoonlijk contact,
behoorlijk behandelen en mensen serieus nemen, gelijkwaardigheid en
vertrouwen, dan kunnen creatieve oplossingen op maat worden
gevonden voor de invulling van de zorgbehoefte die daarbij ook positief
worden beoordeeld. Dergelijke keukentafelgesprekken lijken op mediationgesprekken, waarbij effectieve communicatie over en weer de kern is.
Het Nederlandse ombudsmodel heeft geleid tot vernieuwing van het
vak van ombudsman. Vanuit het buitenland is het afgelopen jaar van
verschillende kanten belangstelling getoond voor de Nederlandse
benadering van het ombudswerk.
– De Zweedse ombudsman – het oudste ombudsinstituut ter
wereld – heeft met een delegatie de Nationale ombudsman
bezocht in het kader van een heroriëntatie op zijn werk.
– De Nationale ombudsman is uitgenodigd door de stad Kopenhagen, de universiteit aldaar en de Deense ombudsman om over
Prettig Contact met de Overheid en het ombudsmodel een
voordracht te houden.
– Leden van het Britse Lagerhuis hebben een werkbezoek gebracht
aan de Nederlandse ombudsman in het kader van de evaluatie
van het functioneren van de Britse Parliamentary ombudsman.
1.3 Waardering voor de overheid
In 2013 heb ik TNS Nipo opdracht gegeven de kwaliteit van overheidsdienstverlening te meten in vervolg op eerdere metingen in 2008–2010. 10
De uitkomsten zijn redelijk positief: individuele overheidsorganisaties
scoren nu een 7,1. De keten van overheidsorganisaties scoort 6,8 en de
overheid als geheel 6,5. In dit laatste cijfer zit door de jaren heen geen
positieve ontwikkeling. Wellicht komt dit omdat het om een wel zeer
globaal oordeel gaat, «de overheid als geheel».
Kennelijk is de kwaliteit van de dienstverlening door individuele organisaties en bij het samenwerken van organisaties verbeterd en dat is
verheugend. Wellicht dat dit mede het resultaat is van initiatieven als
Prettig Contact met de Overheid en mijn pleidooien om meer oog te
hebben voor behoorlijkheid en goede communicatie.
8

Dit wordt bijvoorbeeld bevestigd in onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau waaruit
blijkt dat de waardering voor UWV, gemeenten en SVB niet sterk uiteenloopt al naar gelang wel
of geen uitkering wordt genoten: E. Eggink, Achtergrondrapport bij burgers over de kwaliteit
van publieke diensten. Een terugblik op 2002–2010, Den Haag: SCP 2013, p. 81.
9
De gedachte van de keukentafelgesprekken is dat de zorgbehoefte van burgers zo min mogelijk
eenzijdig door de overheid wordt vastgesteld. De zorg wordt afgestemd op de behoefte:
maatwerk.
10
TNS Nipo, Onderzoek naar de kwaliteit van de overheidsdienstverlening, 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

8

Bij afzonderlijke bestuursorganen zoals het CBR is aantoonbaar dat in de
laatste jaren de kwaliteit van de dienstverlening is verbeterd door gericht
aandacht te besteden aan behoorlijkheid. Nadat de Tweede Kamer veel
kritiek had op de dienstverlening is het CBR onder verscherpt toezicht
geplaatst. Inmiddels is, mede dankzij de serieuze aanpak van de klachtbehandeling, weer een normale situatie ontstaan.
Ook bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) is na de kritiek van de
Nationale ombudsman 11 en de daaropvolgende rapporten van Van der
Steenhoven 12 en Sorgdrager 13 voor een andere – meer behoorlijke –
benadering van patiënten en hun naasten gekozen. De eind 2012
aangetreden Inspecteur-generaal van de IGZ stelt het serieus nemen van
patiënten en naasten als zij meldingen hebben over problemen in de
gezondheidszorg, centraal. Volgens haar kunnen zorginstellingen leren
van wat patiënten hebben ervaren in de zorgverlening. Dat lerend
perspectief maakt dat zorginstellingen de kwaliteit van zorg continu
verbeteren. Klachtbehandeling vormt een wezenlijk onderdeel van de
kwaliteitszorg. Via klachten komen immers signalen binnen die voor de
kwaliteitszorg van groot belang zijn. Anders gezegd, het is in het belang
van goede gezondheidszorg om van klachten te leren. Dit geldt natuurlijk
niet alleen voor de gezondheidszorg.
Ook bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) is zichtbaar dat het
serieus nemen van klachten tot betere uitvoering leidt. Het aantal klachten
over de IND bij de Nationale ombudsman bedroeg in 2005 1.240. In 2006
zette de IND een verbetertraject in waarbij vanuit het bureau Nationale
ombudsman cursussen over behoorlijkheid zijn gegeven en ik ten
behoeve van de klachtbehandelaars zelf mijn visie heb gegeven op
effectieve klachtbehandeling: streef naar een informele afdoening op zo
kort mogelijk termijn. De effecten van dit verbetertraject zijn aanzienlijk
geweest. Het aantal klachten over de IND bij de Nationale ombudsman is
sinds 2005 tot minder dan een zesde gereduceerd, tot gemiddeld 240
klachten de afgelopen jaren.
1.4 Klachten en bezwaren
Vanuit het perspectief van de Nationale ombudsman is het belangrijk te
constateren dat de overheid in het TNS Nipo-onderzoek een zeer lage
waardering krijgt voor de levensgebeurtenis van het indienen van een
klacht of bezwaar: een 5,1. De lage waardering lijkt de vrij breed levende
indruk te weerspreken die in de media en de politiek bestaat, dat mensen
gemakkelijk en veel klagen. De meeste mensen zien tegen een klacht- of
bezwaarprocedure op. Mensen verbinden aan juridische procedures
vooral negatieve gevoelens zoals frustratie, onzekerheid en bezorgdheid.
Dit leidt er tevens toe dat veel mensen klachten achterwege laten. Als
Nationale ombudsman is mij gebleken dat klagers een snelle oplossing
van een probleem veel hoger waarderen dan het uitbrengen van een
rapport uitmondend in een behoorlijkheidsoordeel na maanden
onderzoek. 14
11

De Nationale ombudsman, De Inspectie voor de Gezondheidszorg: een papieren tijger, rapport
2009/250, Baby Jelmer, rapport 2011/357 en Geen gehoor bij de IGZ. Signalen over de
Inspectie voor de Gezondheidszorg, rapport 2012/051 (met acht aanbevelingen).
12
K. van der Steenhoven, Doorpakken! Organisatieonderzoek naar de Inspectie voor de
Gezondheidszorg, ABDTOPConsult 2012.
13
W. Sorgdrager, Van incident naar effectief toezicht. Onderzoek naar de afhandeling van
dossiers over meldingen door de Inspectie voor de Gezondheidszorg, 2012.
14
A.F.M. Brenninkmeijer, Werken aan behoorlijkheid: de Nationale ombudsman in zijn context,
Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2007.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

9

De lage waardering voor formele klacht- en bezwaarprocedures is
aanleiding geweest tot aanpassing van de werkwijze van mijn bureau. In
de loop van de tijd heeft een verschuiving plaatsgevonden van meer
traditionele schriftelijke klachtbehandeling aan de hand van dossiers naar
een directe telefonische behandeling van klachten en problemen van
burgers. Ook het eerdergenoemde project Prettig Contact met de
Overheid is op een andere aanpak van klachtprocedures gebaseerd.
Inmiddels ligt er een initiatief-wetsontwerp van Kamerlid Van der Steur
waarin goede communicatie met burgers ter vermijding van
Awb-procedures het uitgangspunt vormt. Ongelukkigerwijs juridiseert het
initiatief-wetsontwerp mediation wel te sterk en legt het mediation te
dwingend op. Het zou waardevol zijn wanneer het wetsontwerp meer gaat
aansluiten bij de praktijk van Prettig Contact met de Overheid.
1.5 Wat zijn verbeterpunten?
Het TNS Nipo-onderzoek bevat een waardevolle analyse van de relatieve
waarde die burgers hechten aan kwaliteitsaspecten. Sommige aspecten
vinden zij erg belangrijk en aan andere hechten zij weer iets minder
waarde. De vraag als verbeteringen worden doorgevoerd is steeds of dat
ook leidt tot een hogere waardering door burgers.
Figuur 2 Prioriteitenmatrix kwaliteitsnormen 2013

Hoog

STERKTE
randvoorwaarde

STERKTE
trots

(Digitale) betrouwbaarheid

Keuzevrijheid contactkanaal

Serieus behandelen

Vindbaarheid info en hulp

Luisteren
Juiste informatie

tevredenheid

Info 1x aanleveren
Verantwoordelijkheid
Behoeftegericht
Klachten serieus nemen

Antwoordoplossing

Probleemeigenaar
Doorlooptijd

Goed gevoel
Makkelijke dienstverlening

Rechten en plichten

Laag

Transparante werkwijzen

ZWAKTE
geen
prioriteit

Weinig

Actieve betrokkenheid

Aangenaam verrassen

Impact

ZWAKTE
verbeterprioriteit

Veel

In figuur 2 staan in het kwadrant rechtsboven onderwerpen die burgers
erg belangrijk vinden en tegelijkertijd hoog waarderen. Linksonder staan
onderwerpen die burgers minder belangrijk vinden en die ook weinig
invloed hebben op hun waardering voor de overheid. Linksboven staan de
«randvoorwaarden» en rechtsonder staan punten die geen prioriteit
genieten.
Bij de hoog gewaardeerde punten rechtsboven gaat het om onderwerpen
als serieus behandelen, luisteren, juist informeren, dat de overheid zich
verantwoordelijk voelt voor de oplossing van het probleem en uiteindelijk
klachten serieus neemt. Deze onderwerpen houden een stevige bevestiging in van de uitgangspunten die in het kader van de ombudsmethode
ook zijn besproken in paragraaf 1.2, zoals serieus behandelen, luisteren,
juiste informatie verstrekken en een antwoord of oplossing vinden voor
het probleem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

10

Verbeterpunten voor het kwadrant rechtsonder zijn onder meer doorlooptijd en «aangenaam verrassen». Een voorbeeld van het laatste is een
overheidsdienst die boven verwachting goed georganiseerd is en
waardering oogst bij de burger. Wellicht kunnen dit aandachtspunten zijn
bij de komende keukentafelgesprekken over zorg op gemeentelijke niveau.
Hoe denken ambtenaren zelf over verbeterpunten? De leden van de
Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken – die overigens voor 87%
menen dat burgers goed geholpen worden – gaven zelf twee belangrijke
verbeterpunten aan: toegankelijke formulieren en minder regels. 15 Dit
laatste punt correspondeert met de belangrijkste uitkomst van het
onderzoek in het kader van het jaarverslag 2012 over de complexiteit van
de overheid.
1.6 Digitalisering van de overheid
Digitalisering op zichzelf wordt niet vaak als probleem ervaren, zo bleek
uit het jaarverslag 2012. Het wordt pas een probleem als de digitale
systemen niet goed werken. Dat blijkt ook uit het recente TNS Nipoonderzoek en mijn eigen onderzoek De burger gaat digitaal. Ook laten
beide onderzoeken zien dat er een sterke groei is van het gebruik van het
«digitale contactkanaal». Digitalisering wint duidelijk terrein.
De burger heeft bij alle levensdomeinen een grote voorkeur voor
persoonlijk contact zoals aan de balie of via de telefoon. Hier is zelfs
sprake van een toename ten opzichte van voorgaande jaren. Ondernemers pakken het liefst de telefoon en bestempelen de brief als minst
favoriet. Ook burgers vinden brieven het minst prettig (39%). Balie en
telefoon vinden zij als gezegd het prettigst (66–62%). Contact via e-mail
(61%) en internet (52%) zitten daar tussen in.
De reactiesnelheid vormt voor burgers een ander belangrijk punt omdat
het uitblijven van een reactie onzekerheid kan geven omtrent rechten en
plichten. Bij de balie of bij persoonlijk contact krijgt 59% dezelfde dag
antwoord, en in 84% van de gevallen is de kwestie binnen een week
opgelost. Bij de telefoon volgt in 49% dezelfde dag een antwoord, terwijl
daar in 81% van de gevallen binnen een week de zaak is afgewikkeld. Bij
internet (28%) en e-mail (13%) zijn de resultaten op dezelfde dag lager,
maar na twee à drie dagen is de score 58% respectievelijk 54%. De
ervaren reactiesnelheid correspondeert met de waardering voor de
verschillende kanalen: hoe korter de reactietijd, hoe tevredener men is
over de overheidsdienstverlening.
Bij de verschillende levensgebeurtenissen uit het TNS Nipo-onderzoek
2013 vond in 52% van de gevallen ook digitaal contact plaats en burgers
zijn daar positief over. Een eventueel negatief oordeel over het digitale
kanaal hangt samen met onduidelijke of onvolledige communicatie,
uitblijven van reacties en de onmogelijkheid om door te vragen. Het
positieve beeld over het digitale kanaal blijkt ook uit het feit dat een ruime
meerderheid louter digitaal contact voor de verschillende levensgebeurtenissen mogelijk acht. Van degenen die digitaal contact hebben gehad zegt
63% dat louter digitaal contact (goed) mogelijk is en 19% vindt het lastig
maar niet onmogelijk. Degenen die geen digitaal contact hebben gehad
15

Dit cijfer wordt van de kant van burgers bevestigd als het gaat om burgerzaken, zie E. Eggink,
Achtergrondrapport bij burgers over de kwaliteit van publieke diensten. Een terugblik op
2002–2010, Den Haag: SCP 2013, p. 71.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

11

komen tot iets lagere cijfers: 58% respectievelijk 18%. Digitaal contact
wordt minder mogelijk geacht bij het levensdomeinen gezondheid en
zorg, en werk en inkomen. Dit laatste vraagt bijzondere aandacht omdat
het UWV hier een sleutelrol vervult en dwingend inzet op digitale
dienstverlening.
Uit ons eigen onderzoek De burger gaat digitaal kwam aanvullende
informatie over de digitale dienstverlening. In beginsel blijken veel
burgers positief te staan tegenover digitale dienstverlening, waarbij het
belangrijk is of de burger zélf voor het digitale kanaal kan kiezen, of erop
aangewezen is. Hoewel de verspreiding van internet is toegenomen en
bijvoorbeeld internetbankieren en online shoppen brede ingang hebben
gevonden in ons land, blijkt dat een belangrijke groep burgers niet mee
kan komen. Het opleidingsniveau blijkt daarbij niet alleen doorslaggevend, ook een bepaalde categorie hoger opgeleiden heeft moeite met
louter digitale communicatie. Lager opgeleiden zien wel minder vaak
voordelen verbonden aan digitale dienstverlening (55%) dan hoger
opgeleiden (85%).
De mogelijkheid van persoonlijk contact en eventueel digitale interactie
moet bij de verdere uitbreiding van de digitale overheid voldoende ruimte
krijgen. Een bijzonder aandachtspunt vormen de steeds hoger wordende
sancties bij fouten en onjuistheden, onder andere in de sociale zekerheid
en de belastingen. Het is natuurlijk goed als misbruik gestraft wordt, maar
de sancties worden volgens het wettelijk systeem zo snel opgelegd en zijn
zo zwaar dat dit in de praktijk vaak tot onevenredige sanctionering leidt.
Mensen kunnen zich vergissen en dat zou niet meteen als fraude moeten
worden aangemerkt. Dit terwijl de meeste mensen te vertrouwen zijn en
het aantal aantoonbare misbruiksituaties heel beperkt blijkt te zijn. 16
Voorts blijkt het vertrouwen in de veiligheid van DigiD laag. Gezien het
aantal meldingen van hacks en andere digitale aanvallen op het systeem
mag dat geen verwondering wekken. De doelstelling van DigiD was
aanvankelijk ook niet hoog gesteld, het ging om een eenvoudige en niet
zwaarbeveiligde toegang tot overheidssites. Inmiddels worden die
overheidssites met hun portals steeds belangrijker voor het digitaal
vastleggen van rechten en plichten van burgers en worden steeds meer
gegevens achter DigiD opgeslagen. De Minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties heeft aangekondigd met het programma eID aan
een veiliger digitale toegang tot de overheid te werken. 17
Bij fouten in de systemen blijken de risico’s vooral bij de burger te liggen
en is het moeilijk om de instantie te vinden die bevoegd én bereid is om
onjuiste gegevens te corrigeren en fouten in de besluitvorming te
herstellen. Als al via een callcenter contact gelegd kan worden, dan
beschikt de medewerker aldaar vaak over een beperkte hoeveelheid
gegevens en bevoegdheden. Bovendien is de dienstverlening rond een
levensgebeurtenis en/of een persoon verdeeld over verschillende
bestuursorganen. Door deze verkokering kunnen burgers gemakkelijk in
een bureaucratisch labyrint terechtkomen.

16

A.F.M. Brenninkmeijer, «Belastingdienst in evenwicht met de burger», Weekblad voor Fiscaal
recht 2013, p. 578–586.
17
Te vinden op www.rijksoverheid.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

12

Bij gebruik van digitale kanalen speelt behoorlijkheid een significante rol:
serieus behandelen, klachten serieus nemen, oplossingsgericht zijn en
een redelijke doorlooptijd hanteren. Al met al kan de conclusie getrokken
worden dat het verder digitaliseren van de overheidsdienstverlening voor
een belangrijk deel aansluit bij de behoefte van burgers, maar dat vooral
het persoonlijk contact en de mogelijkheid van effectieve interactie daarbij
essentieel zijn. In mei schreef Minister Plasterk in zijn Visiebrief digitale
overheid 2017 terecht: «Er zullen steeds alternatieven moeten zijn voor
burgers die de mogelijkheden of vaardigheden missen om hun contacten
met de overheid via de digitale weg te kunnen regelen. Persoonlijk contact
met de overheid moet voor deze burgers mogelijk blijven.» 18 Dit contact
kan natuurlijk oog in oog, maar ook via de telefoon, de webcam of sociale
media zoals Facebook en Twitter is meer menselijk contact mogelijk. Uit
het onderzoek De burger gaat digitaal is gebleken dat persoonlijk contact
zoals de Minister voorstaat bij sommige instanties sterk ontmoedigd
wordt of zelfs niet meer mogelijk is.
1.7 Hoe presteren de verschillende overheidsdiensten met hun
digitale dienstverlening?
De waardering voor de digitale dienstverlening van de verschillende
overheidsdiensten verschilt, zo blijkt uit De burger gaat digitaal. De beste
score heeft de RDW en de slechtste score het UWV. In het sociale domein
(UWV, SVB en gemeente) valt op dat UWV slecht scoort: 4,8 tegenover
respectievelijk 6,8 en 6,5.
Wanneer we kijken naar de waardering van de bereikbaarheid van de
overheidswebsites levert dat eenzelfde beeld op: 63% van de respondenten beoordeelt de bereikbaarheid van UWV als matig tot slecht, tegen
19% voor de gemeente en 14% voor de SVB. Dit geldt ook voor de
begrijpelijkheid (UWV 51% begrijpt slecht, gemeente 23% en SVB 16%).
Overigens bleek bij een vergelijking uit 2010 – toen de digitalisering nog
niet ver was ingevoerd – de waardering voor UWV, gemeenten en SVB
niet ver uiteen te lopen. 19

18
19

Kamerstukken II 2012/13, 26 643, nr. 280, p. 5.
E. Eggink, Achtergrondrapport bij burgers over de kwaliteit van publieke diensten. Een
terugblik op 2002–2010, Den Haag: SCP 2013, p. 81.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

13

Figuur 3 Percentage respondenten dat een onvoldoende geeft voor digitale
dienstverlening per overheidsinstantie.

60%
50%
40%
30%
20%
10%

51

40

36

K

CI

0%

V

W

U

CA

31

27

23

23

22

22

21

21

20

l
t
r
O pen d.n nte
iD litie BR ens ste
U
g
i
e
i
i
C
o
a
D ap he
e
d
D
d
P
g
er
ch
em
Ka
tin
G
rs Ov
s
e
la
at
ijn
Be
W
M
Z

16

B

SV

13

W

RD

De lage waardering voor het UWV is zorgwekkend, omdat juist het UWV
vanwege de bezuinigingen burgers als niet dwingend dan wel zeer
dringend richting digitale communicatie duwt.
De cijfers uit De burger gaat digitaal vinden in grote lijnen bevestiging in
het TNS Nipo-onderzoek. Ook dat laat zien dat sinds 2010 de waardering
voor de dienstverlening van het UWV is gedaald. Minister Asscher (SZW)
heeft aangegeven dat de problemen met werk.nl op zijn vroegst in 2015
zullen zijn verholpen: «Er is gekozen voor een meer digitale dienstverlening en de ontwikkelingen daarnaartoe gaan gepaard met storingen en
klachten, erkent de Minister. Dat komt doordat er wordt «verbouwd terwijl
de winkel open is».» 20 Meer mogelijkheden voor persoonlijk contact bij
het UWV zijn daarom toegezegd.
1.8 Aandachtspunten
Als het om digitale dienstverlening gaat laat het TNS Nipo-onderzoek
verbeterpunten zien die weer sterk overeenkomen met de interface die we
bij de Nationale ombudsman hebben ontwikkeld: persoonlijk contact,
mensen serieus nemen en met respect behandelen, gelijkwaardigheid
(participatie) en vanuit vertrouwen.

20

«Site Werk.nl blijft zorgenkindje», Binnenlands Bestuur, 23 augustus 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

14

Figuur 4 Prioriteitenmatrix: kwaliteitsnormen voor alleen digitaal contact
STERKTE
trots

Info 1x aanleveren
(Digitale) betrouwbaarheid

Hoog

STERKTE
randvoorwaarde

Antwoord/oplossing

Vindbaarheid info en hulp
Rechten en plichten

tevredenheid

Keuzevrijheid contactkanaal

Transparante werkwijzen

Juiste informatie
Doorlooptijd
Behoeftegericht
Klachten serieus nemen
Serieus behandelen
Makkelijke dienstverlening
Goed gevoel
Luisteren
Probleemeigenaar
Verantwoordelijkheid

Laag

Aangenaam verrassen

Actieve betrokkenheid

ZWAKTE
geen
prioriteit

Weinig

Impact

ZWAKTE
verbeterprioriteit

Veel

Ook het rapport De burger gaat digitaal leverde een aantal aandachtspunten op voor verdere digitalisering van de overheid.
Vooropgesteld zij dat veel burgers digitale dienstverlening positief
waarderen en het voor de hand ligt dat de overheid met zijn dienstverlening aansluit bij de bredere maatschappelijke ontwikkeling dat dienstverlening via internet gemeengoed wordt. Wel is het zorgelijk dat de
overheid vanwege bezuinigingen de keuzevrijheid van burgers tot het
digitale kanaal beperkt en weinig of geen alternatieve contactmogelijkheden open laat. Mensen blijken nu eenmaal makkelijker mee te werken
– bijvoorbeeld aan digitalisering – wanneer ze keuzevrijheid hebben.
Dwang en drang blijken verkeerd uit te werken. Verleiding door digitale
communicatie aantrekkelijk te maken is veel effectiever.
Bij de ontwikkeling van digitale dienstverlening gelden belangrijke
aandachtspunten: de burger centraal, toegankelijkheid, herstelmogelijkheden en veiligheid. Gedacht moet worden vanuit de gebruiker.
Bestuurders moeten websites en portals niet alleen vanuit de wettelijke
regelingen en systemen laten ontwikkelen, maar ook vanuit de vraag hoe
zij zelf behandeld zouden willen worden als ze achter de computer gaan
zitten. Bovendien is het belangrijk om feedback te organiseren met
betrekking tot de ervaringen van burgers met digitale overheidsdienstverlening. Zeker bij de lage waardering van het UWV moet de vraag op tafel
komen wat maakt dat die waardering zo laag is. Zoals eerder gesteld is
deze waardering niet in de eerste plaats afhankelijk van de vraag of de
overheid positief beslist of niet.
Ook de toegankelijkheid van de digitale dienstverlening door de overheid
is een belangrijk aandachtspunt. Niet iedereen blijkt digitaal vaardig,
bovendien beschikt niet iedereen over digitale middelen en in de praktijk
zijn er naast doorsneegevallen die makkelijk zijn te digitaliseren ook
afwijkende gevallen die tot complicaties leiden als de dienstverlening
alleen via websites en portals mogelijk is. Onderzoek onder mensen die
burgers bijstaan in hun contacten met de overheid, zoals advocaten,
sociaal raadslieden en medewerkers van Humanitas en het Juridisch
Loket, leerde dat 85% van hen aangaf dat burgers veel moeite hebben met
digitale dienstverlening door de overheid. 65% van deze professionals

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

15

vindt dat de overheid onvoldoende doet om de burgers die problemen
hebben met digitale dienstverlening op een andere manier van dienst te
zijn. 33% is hier neutraal over en slechts 4% vindt dat de overheid wel
voldoende heeft gedaan. 21
Herstelmogelijkheden moeten worden geboden. Fouten komen in ieder
systeem voor en vanwege de toenemende koppeling van systemen van
de overheid werken fouten steeds breder door. Daarom is het belangrijk
dat burgers meer mogelijkheden hebben dan alleen een inzage- en
correctierecht. De vraag is vaak: waar (bij welke overheidsorganisatie)
moet ik inzien en hoe kan ik tot een afdoende correctie komen? Daarbij is
het tevens een probleem dat de risico’s van fouten veelal bij de burger
worden gelegd. Het is noodzakelijk dat overheidsorganisaties voldoende
alert zijn op signalen van burgers over mogelijke fouten, zich actief
opstellen bij het oplossen van de problemen en tijdelijke (nood)oplossingen op maat kunnen creëren.
Illustratief is in dit verband het onderzoek van de Inspectie Werk en
Inkomen van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid naar
de veiligheid van de uitwisseling van gegevens in het sociale domein in
de zogenoemde SUWI-keten. In het SUWI-net worden bijna 1 miljoen
gegevens tussen een tiental overheidsorganisaties en gemeenten
uitgewisseld. Slechts 4% van de gemeenten voldoet aan de zeven
belangrijkste door de inspectie getoetste normen gericht op het
voorkomen dat persoonsgegevens van burgers worden geraadpleegd
zonder dat daarvoor een goede reden is, en voldoet daarmee op deze
punten aan hun verplichtingen. Het gaat daarbij om normen ten aanzien
van het beveiligingsbeleid, de organisatie van de beveiliging en het
controleren van door medewerkers opgevraagde persoonsgegevens.
Bovendien blijkt uit een controle van de inspectie dat bij 13 van de 80
onderzochte gemeenten (18%) in 2012 gegevens van bekende Nederlanders met gebruikmaking van Suwi-net Inkijk zijn geraadpleegd, zonder
dat hiervoor een goede reden is gegeven. 22 Staatssecretaris Klijnsma
noemt deze resultaten terecht onaanvaardbaar. De verantwoordelijkheid
ligt echter bij iedere gemeente afzonderlijk.
Het vertrouwen van burgers in de digitale systemen van de overheid staat
niet ten onrechte onder druk. Met het aangekondigde eID-stelsel moeten
zwaktes in de veiligheid van DigiD worden beperkt. Het vertrouwen van
burgers zou verder versterkt kunnen worden door het nemen van een
aantal maatregelen:
• Garandeer vrije kanaalkeuze. Zorg voor een makkelijk toegankelijk en
begrijpelijk kanaal zodat burgers dit kunnen en ook willen gebruiken.
Dit betekent ook in de praktijk verleiding in plaats van dwang.
• Garandeer voor mensen een effectieve mogelijkheid om hun administratieve situatie veilig te stellen. Transparantie en effectieve, laagdrempelige herstelmogelijkheden zijn essentieel. Burgers moeten hun
rechten kunnen effectueren en niet van het kastje naar de muur
worden gestuurd.
• Garandeer dat een vergissing niet onredelijk bestraft wordt. Controleer
actief of sprake kan zijn van een vergissing, juist wanneer de wetgeving sancties toekent bij fouten.

21
22

Mijn onbegrijpelijke overheid. Jaarverslag Nationale ombudsman 2012.
De burger bediend in 2013, Inspectie Werk en Inkomen, Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid, Den Haag: 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

16

•

Monitor continu in hoeverre de geboden dienstverlening aansluit op
de behoeften van de burgers en pas de werkwijze zo nodig aan.

1.9 Conclusie
Positief is dat uit het TNS Nipo-onderzoek naar de kwaliteit van de
overheidsdienstverlening blijkt dat die kwaliteit er sinds vorige metingen
in 2008, 2009 en 2010 op vooruit is gegaan. De toegenomen waardering is
vooral goed nieuws omdat aantoonbaar is welke maatregelen ertoe leiden
dat deze waardering toeneemt. Deze maatregelen zijn kortweg samen te
vatten met: behandel de burger bij de uitvoering van wettelijke taken
behoorlijk, op een menselijke wijze. Vaak wordt bij de ontwikkeling van
nieuw beleid en bij veranderingen in de uitvoering onvoldoende rekening
gehouden met behoorlijkheid en de menselijke factor. Inmiddels blijken
echter veel uitvoeringsorganisaties het nut van deze benadering in te zien.
Zeker ook omdat veel juridische procedures te voorkomen zijn door
burgers behoorlijk te behandelen.
Bij de verbetering van de kwaliteit van de dienstverlening van de overheid
is het van belang om klachten serieus te nemen en van klachten te leren.
Een goede leidraad daarbij vormt de interface tussen overheid en burger:
persoonlijk contact, mensen serieus nemen en met respect behandelen,
op voet van gelijkwaardigheid en vanuit vertrouwen. Deze elementen van
de interface, van het prettige contact met de overheid, sluiten goed aan bij
een mediationbenadering, waarbij aandacht bestaat voor de belangen van
burgers in concrete situaties, zonder dat uitgangspunt is dat die belangen
uiteindelijk ook het zwaarst zullen wegen. Ze worden gehoord en serieus
genomen. Een organisatie zoals de IGZ kan erover meepraten. Ik kreeg in
2013 aanzienlijk minder klachten omdat zij thans een open en op leren
gerichte houding hebben aangenomen en aanbevelingen van de
Nationale ombudsman benutten.
Kwalitatief goede dienstverlening kan aan de ene kant bijdragen tot
betrouwbare uitvoering van wetgeving en beleid. Daardoor kunnen dus in
een vroeg stadium fouten worden voorkomen. Aan de andere kant blijkt
dat kwalitatief goede dienstverlening bijdraagt tot de aanvaarding van
besluiten van de overheid, ook wanneer deze negatief voor de burger
uitpakken. Het is een binnen het openbaar bestuur breed levend misverstand dat burgers alleen tevreden zijn wanneer ze een positieve beslissing
krijgen. Mensen willen serieus genomen en met respect behandeld
worden, en aanvaarden vervolgens ook een «nee». Bovendien steunt
goede dienstverlening de legitimatie van de betrokken overheid en haar
vertegenwoordigers. Het is voor burgers veelal moeilijk om zelfstandig te
beoordelen waar ze recht op hebben of niet. Daarom moeten ze in veel
gevallen afgaan op de manier waarop met hen en hun belangen wordt
omgegaan. Maar als de overheid haar rol vervult, zoals bij het verlenen of
weigeren van een vergunning, het toekennen of intrekken van een
uitkering, of het uitdelen van een boete, dan respecteert de burger de
overheid in haar specifieke rol.
De digitalisering van de dienstverlening biedt ten slotte een positief
vooruitzicht, mits aan een aantal belangrijke voorwaarden wordt voldaan
en mits bij alles de burger centraal staat.
Kortom, de overheid heeft goede (digitale) overheidsdienstverlening zelf
in de hand.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

17

1.10 Aanbevelingen
1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

Neem geen genoegen met een zesje voor de kwaliteit van de
dienstverlening. Het TNS Nipo-onderzoek toont enige verbetering en
dat is een bemoedigend signaal. Beschouw het cijfer als een impuls
om het elk jaar iets beter te doen. Kennis over waar het burgers om
gaat is hierbij van belang. Het verdient daarom aanbeveling om
tweejaarlijks de kwaliteit van de dienstverlening te blijven peilen. Het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties kan hierin
het voortouw nemen.
Beschouw klachten en signalen van burgers als waardevolle terugkoppeling. Het stelt de overheid in staat om fouten snel te ontdekken
en te repareren. Het is van belang om een open, eerlijke en nieuwsgierige houding aan te nemen, ook bij kritische opmerkingen. Een
overheid die zichtbaar haar best doet en op een eerlijke, volwassen
wijze daarover communiceert, zal gesteund worden door burgers en
waardering oogsten. Bespreek klachten bij voorkeur in het hoogste
gremium van de organisatie. Laat de manager van het onderdeel
waar kritiek op is het lezen en actie ondernemen.
Pak fraude aan, maar zet het aantal daadwerkelijke fraudegevallen af
tegen het geheel en relativeer. Zorg voor heldere en niet te ingewikkelde regels; scherpe sancties zijn alleen gerechtvaardigd als voor de
burger duidelijk is wat mag en wat niet. Oordeel niet te snel zonder
kennis van de context. Burgers maken ook vergissingen, deze moeten
niet meteen tot sancties leiden. De meeste burgers zijn te vertrouwen.
Betrek burgers in de vorm van testers bij het verbeteren van
overheidsdienstverlening. Benut hun kennis en ervaring en spreek
daar waardering over uit. Communiceer vaardig met de testers over
hun bijdrage en geef hierbij aan waarom iets wel of niet overgenomen kan worden. Evalueer naderhand met hen of genomen maatregelen werken of niet en maak een leercurve. Laat zo mogelijk de
testers zichzelf organiseren en stel alleen randvoorwaarden rond
onafhankelijkheid en onpartijdigheid.
Besef dat burgers verschillend in elkaar zitten, denken en communiceren. Scheer burgers niet over één kam. Sommige burgers kunnen
en willen hun zaken met de overheid zelf goed regelen. Maak het
voor hen niet te moeilijk. Andere burgers willen wel maar kúnnen
niet. Deze mensen verdienen het om op weg te worden geholpen. En
alleen zij die wel kunnen maar niet willen moeten geconfronteerd
worden met hun eigen gedrag en de gevolgen daarvan.
Verleid burgers om zo veel mogelijk hun zaken vanachter de
computer te regelen en bied waar nodig hulp aan als het even niet
lukt. Houd ook rekening met mensen die daar moeite mee hebben of
er feitelijk niet toe in staat zijn. Bied wel alternatieven voor hen die er
werkelijk niet toe in staat zijn of deze weg niet willen bewandelen.
Investeer in ambtenaren die uitzonderlijk goed presteren in het
(digitale) contact tussen overheid en burger en beloon hen. Honoreer
samenwerking en het tonen van initiatief. Het uitreiken van pluimen
aan zulke ambtenaren in het project Prettig contact met de overheid
verdient voortzetting. De vaardigheid van het goed en effectief
communiceren moet basiskennis worden van overheidsmedewerkers
en actief worden aangeboden. De ervaring leert dat met open en
duidelijke communicatie veel slepende juridische procedures kunnen
worden voorkomen.
Ontwikkel als overheid grondige kennis over burger-overheidcontacten en gebruik deze kennis om het contact steeds beter te
maken en te innoveren. Het studieobject zijn de honderdduizenden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

18

jaarlijkse interacties tussen overheid en burgers. Benut vooral ook
ervaringen, inzichten en passie van de eigen overheidsmedewerkers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

19

2 HET WERK VAN DE NATIONALE OMBUDSMAN
De Nationale ombudsman helpt jaarlijks vele duizenden burgers op weg
die zijn vastgelopen in hun contact met de overheid, waarbij hij hoopt dat
de overheid tegelijkertijd leert van deze zaken. Hij krijgt feedback over
tienduizenden contactmomenten tussen overheid en burgers die niet of
minder goed verlopen. Via deze waardevolle feedback vanuit de samenleving geeft hij informatie en advies aan overheidsinstanties, waarmee zij
hun processen kunnen repareren en hun (digitale) dienstverlening
verbeteren.
Dit hoofdstuk bevat een selectie van zaken die het afgelopen jaar door de
Nationale ombudsman werden behandeld. Soms belde (een medewerker
van) de Nationale ombudsman naar de overheid om de burger te helpen
(«interventie»), soms bemiddelde hij tussen burger en overheid, dan weer
deed hij onderzoek naar meer structurele oorzaken van problemen en
schreef hij rapporten. De selectie van al deze werkzaamheden in dit
hoofdstuk volgt de kernwaarden van de ombudsman en zijn behoorlijkheidsnormen. Aan de hand van deze waarden en normen toetst de
Nationale ombudsman of overheidsoptreden behoorlijk was en doet hij
aanbevelingen. De volgende vier kernwaarden en de 22 onderliggende
behoorlijkheidsnormen vormen de toetssteen van het werk van de
Nationale ombudsman. 23
Open en duidelijk
1. Transparant
2. Goede informatieverstrekking
3. Luisteren naar de burger
4. Goede motivering
Respectvol
5. Respecteren van grondrechten
6. Bevorderen van actieve deelname door de burger
7. Fatsoenlijke bejegening
8. Fair play
9. Evenredigheid
10. Bijzondere zorg
Betrokken en oplossingsgericht
11. Maatwerk
12. Samenwerking
13. Coulante opstelling
14. Voortvarendheid
15. De-escalatie
Eerlijk en betrouwbaar
16. Integriteit
17. Betrouwbaarheid
18. Onpartijdigheid
19. Redelijkheid
20. Goede voorbereiding
20. Goede organisatie
22. Professionaliteit

23

Cf. de Behoorlijkheidswijzer van de Nationale ombudsman via www.nationaleombudsman.nl/
behoorlijkheidswijzer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

20

2.1 Open en duidelijk
De Nationale ombudsman hecht veel waarde aan open en duidelijke
communicatie. Een slechte communicatie tussen overheid en burger leidt
gemakkelijk tot problemen. De burger mag in redelijkheid verwachten dat
de overheid transparant is, een goede informatievoorziening kent en een
open oor heeft voor burgers.
Transparantie
De overheid is in haar handelen open en voorspelbaar, zodat het voor de
burger duidelijk is waarom de overheid bepaalde dingen doet. Transparantie vereist van de overheid een open houding. De overheid zorgt
ervoor dat burgers inzicht kunnen hebben in de procedures die tot
beslissingen leiden en het hoe en waarom ervan. De overheid zorgt dat
haar handelingen getoetst kunnen worden.
– Een vrouw woont op een woonboot en moet huur betalen voor de
ligplaats aan het Rijksvastgoed- en ontwikkelingsbedrijf (RVOB). Van
de ene op de andere dag krijgt ze van het overheidsbedrijf een
huurverhoging van 250%. Dat komt voor haar als een volslagen
verrassing. Ze belt hierover met de RVOB, maar dit gesprek loopt voor
haar op niets uit. In haar contact met de Nationale ombudsman vertelt
zij dat het RVOB haar en de medebewoners heeft overvallen met de
huurverhoging. Ze vindt de communicatie «heel erg star en ambtelijk».
Dat het RVOB de huurverhoging stil houdt totdat definitief is beslist
vindt de ombudsman niet transparant. Het vastgoedbedrijf heeft de
aanbeveling gekregen om in de toekomst bij veranderingen open te
communiceren en aan te geven welke mogelijkheden woonbootbewoners hebben om voor hun belangen op te komen. (rapport 2013/115)
Goede informatieverstrekking
De overheid zorgt ervoor dat de burger de juiste informatie krijgt en dat
deze informatie klopt en volledig en duidelijk is. Zij verstrekt niet alleen
informatie als de burger erom vraagt, maar ook uit zichzelf. De overheid is
verplicht de burger gevraagd en ongevraagd alle informatie te geven over
handelingen en besluiten die de belangen van de burger kunnen raken. Zij
is daarbij servicegericht en stelt zich actief op om de informatie die van
belang is tijdig op eigen initiatief te geven.
– Een vrouw is al zo’n twee jaar in afwachting van een strafzaak. Haar
broer is de verdachte. Hij heeft iets verschrikkelijks gedaan, hij heeft
hun ouders vermoord. Hierdoor komt ze niet aan rouwen toe. Ze is nog
dagelijks met de zaak bezig en het doet haar pijn dat ze niet op de
hoogte wordt gehouden van de zaak. Haar contact met de politie en
het OM levert geen duidelijkheid op over de vraag wanneer de
strafzaak voorkomt en waarom het zolang duurt. Direct heeft (de
medewerker van) de Nationale ombudsman met het College van
procureurs-generaal gebeld. De vrouw is diezelfde dag nog gebeld
door de behandelend officier van justitie, die excuses aanbiedt voor de
gang van zaken en die heeft uitgelegd wat er is misgegaan. De officier
van justitie heeft een concrete datum voor de regiezitting aangegeven.
Zij neemt daarna weer contact op met verzoekster en zal vaart zetten
achter de rechtszaak. (interventie 2013.05406)
– Een mevrouw uit Emmen wil haar paspoort verlengen bij de gemeente
omdat haar paspoort de maand daarop verloopt en zij met vakantie
naar het buitenland gaat. De medewerkster aan de balie van de
gemeente adviseert haar een spoedaanvraag te doen, want er zijn heel
veel aanvragen en de wachttijd voor een verlenging is opgelopen naar
tien werkdagen. Achteraf blijkt echter dat zij zonder spoedaanvraag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

21

–

terecht had gekund bij een andere gemeentewinkel, zonder wachttijd
en voor minder kosten. De mevrouw begrijpt niet waarom de
baliemedewerkster dat niet heeft aangegeven en weigert de spoedkosten te betalen. De Nationale ombudsman vindt ook dat de gemeente
de vrouw erop had moeten wijzen dat ze via andere gemeentewinkels
goedkoper en sneller haar paspoort had kunnen laten verlengen.
(rapport 2013/086)
Een man wil zijn motorrijbewijs halen. Op internet leest hij dat hij eerst
een rijbewijs voor een lichte motor moet halen en dat hij dan na twee
jaar automatisch een rijbewijs voor een zware motor kan krijgen. Deze
informatie blijkt niet juist te zijn. Als hij na twee jaar op een zwaardere
motor wil gaan rijden, moet hij opnieuw rijexamen doen. Hij voelt zich
misleid door het CBR en wendt zich tot de Nationale ombudsman. De
ombudsman vindt dat hij ervan uit mag gaan dat de informatie op de
website correct is. Het CBR neemt tijdens het onderzoek van de
ombudsman direct maatregelen om te voorkomen dat in de toekomst
nog verouderde informatie op het internet te vinden is. En het CBR
biedt de man een gratis examen aan. (rapport 2013/162)

Luisteren naar de burger
De overheid luistert actief naar de burger, zodat deze zich gehoord en
gezien voelt. De overheid heeft een open oor voor de burger. De overheid
hoort wat de burger zegt, en ook wat hij niet zegt. Dit betekent dat de
overheid de burger serieus neemt en daadwerkelijk geïnteresseerd is in
wat hij belangrijk vindt.
– Een studente vraagt aan het begin van het studiejaar (2012) een
OV-kaart aan. Om onduidelijke redenen krijgt zij die, ondanks allerlei
formulieren en telefoontjes, pas laat. Intussen heeft zij vele treinkaartjes zelf betaald. Deze kosten probeert ze alsnog te declareren. Door
allerlei softwareproblemen lukt dit keer op keer niet via
www.studentenreisproduct.nl. Via de klantenservice lukt het ook niet.
Gefrustreerd door alle excuses en niet-waargemaakte beloftes dient zij
een klacht in bij de Nationale ombudsman, die het door tussenkomst
van de DUO voor elkaar krijgt dat de kaartjes worden vergoed.
(interventie 2013.01181)
– De oprit van een man raakt verzakt door slijtage van een afscheidingswand in een sloot naast zijn huis. Hij dient hierover een klacht in bij het
waterschap. Een medewerker komt langs om de situatie te peilen. Het
contact met het waterschap verloopt sinds het bezoek verre van
prettig. De man heeft het gevoel dat er niet naar hem wordt geluisterd
en hij niet serieus wordt behandeld. Het zit hem hoog en hij dient een
klacht in. Het waterschap gaat in de behandeling van de klacht
voornamelijk in op oplossingen en niet op het verhaal achter de klacht.
Uiteindelijk komt er wel een persoonlijk gesprek, helaas leeft het
waterschap de in dat gesprek gemaakte afspraken niet na. De
Nationale ombudsman oordeelt dat het waterschap goed moet
luisteren naar burgers waar het hen om gaat. Het waterschap moet
bovendien zijn afspraken nakomen. (rapport 2013/159)
Goede motivering
De overheid legt haar handelen en haar besluiten duidelijk aan de burger
uit. Daarbij geeft zij aan op welke wettelijke bepalingen de handeling of
het besluit is gebaseerd, van welke feiten zij is uitgegaan en hoe zij
rekening heeft gehouden met de belangen van de burgers. Deze
motivering moet voor de burger begrijpelijk zijn.
– Een man heeft een alcoholslot in zijn auto, nadat hij is betrapt op rijden
onder invloed. Omdat hij voor zijn werk veel in de auto zit, is hij blij dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

22

–

–

hij dankzij het alcoholslot nog een rijbewijs heeft. Bij een blaastest van
de man wordt wederom alcohol geconstateerd. Hij is hier erg verbaasd
over, hij heeft niets gedronken. Het enige dat hij kan bedenken is dat
de blaastest is beïnvloed door zijn ruitenwisservloeistof. Hij test het uit
en ziet tot zijn stomme verbazing dat dit inderdaad een positieve
uitslag op een blaastest geeft. Hij neemt contact op met het Centraal
Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR) maar die geloven weinig van
zijn verhaal. Hij dient een klacht in bij de Nationale ombudsman. De
ombudsman laat de test nog eens afnemen in het bijzijn van de man,
het CBR en de leverancier van het alcoholslot na gebruik van de
ruitenwisservloeistof. Het verhaal van de man blijkt te kloppen. De
ombudsman vindt dat bij de beoordeling van een blaastest voldoende
moet worden vastgesteld of er omstandigheden spelen die niet voor
rekening komen van burgers. (rapport 2013/219)
Een winkeleigenaar uit Oirschot heeft omzetverlies omdat zijn winkel
slecht bereikbaar is. De gemeente is bezig met de herinrichting van het
plein. Het werk loopt door onvoorziene omstandigheden vertraging op.
De gemeente kiest ervoor het afronden van het werk voor de deur van
de winkel uit te stellen. De Nationale ombudsman vindt dat de
gemeente bij de gemaakte keuzes meer rekening had moeten houden
met de belangen van de winkeleigenaar en de keuze had moeten
motiveren. De nadelige gevolgen zijn in redelijkheid niet uitsluitend
voor rekening van de winkeleigenaar. (rapport 2013/083)
Het rapport In het krijt bij de overheid laat het beeld zien van overheidsinstanties die bij de invordering van schulden onvoldoende
rekening houden met de belangen van burgers die wel willen maar
niet kúnnen betalen. Volgens de ombudsman behoren overheidsinstanties bij de invordering de menselijke maat in de gaten te houden,
de beslagvrije voet te respecteren en daartoe goed samen te werken.
De ombudsman heeft daartoe Spelregels voor behoorlijke invordering
geformuleerd (rapport 2013/003). Naar aanleiding van dit rapport heeft
de ombudsman in 2013 gesprekken gevoerd met de Belastingdienst,
UWV, CVZ en CJIB over knelpunten die burgers ervaren bij de
invordering door de overheid. Deze gesprekken moeten in 2014 leiden
tot concrete oplossingen en verbeteringen.

2.2 Respectvol
De Nationale ombudsman pleit niet alleen voor heldere communicatie
met burgers, maar ook voor een relatie met zo veel mogelijk gelijkwaardigheid. Het respect van de overheid voor burgers vertaalt zich in normen
zoals het respecteren van de grondrechten van burgers, goede participatie
van burgers bij besluitvorming en bijzondere zorg voor burgers die onder
de zorg van de overheid verkeren, zoals asielzoekers of mensen die vast
zitten in de geestelijke gezondheidszorg.
Respecteren van grondrechten
De overheid respecteert de grondrechten van haar burgers. Sommige
grondrechten bieden waarborgen tegen het optreden van de overheid.
Grondrechten zijn neergelegd in de Grondwet en in verdragen zoals het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Van de overheid
mag worden verwacht dat zij deze grondrechten respecteert. Als in de
Grondwet of het EVRM is bepaald dat bij wet uitzonderingen op een
grondrecht mogelijk zijn, moet de overheid zich zorgvuldig aan daarvoor
geldende criteria en voorschriften houden. Te denken valt aan bepalingen
in de Politiewet, het Wetboek van Strafvordering, de Wet bescherming
persoonsgegevens en de Algemene wet op het binnentreden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

23

–

–

–

Een man wordt door een wijkagent uit een dorp in de buurt van
Amsterdam staande gehouden om zijn identiteit te controleren
vanwege woninginbraken door verdachten met een donkere huidskleur. Nadat de agent gevraagd heeft wat hij in het dorp komt doen en
hoe hij daar gekomen is en na het tonen van zijn ID mag hij doorrijden.
Tien minuten later moet hij zich opnieuw legitimeren bij dezelfde
agent, omdat deze vergeten is de personalia te verifiëren in de
politiesystemen. Hij voelt zich gediscrimineerd; hij heeft het gevoel dat
de politie hem in de gaten houdt vanwege zijn huidskleur. De
ombudsman vindt dat de politie erop bedacht moet zijn dat bij burgers
met een andere huidskleur de indruk kan ontstaan dat de aandacht van
de politie in het bijzonder op hen is gericht. Door professioneel
politieoptreden kan die indruk zoveel mogelijk worden voorkomen. Dat
is hier niet gebeurd. (rapport 2013/145)
De politie treedt een woning binnen wegens verdenking van een
wietplantage omdat er een wietlucht hangt en een warmtemeting
positief is. Maar ze vinden niets. De bewoner is niet thuis en treft als hij
thuiskomt een beschadigde voordeur aan en zijn gas en elektriciteit
zijn afgesloten. De Nationale ombudsman constateert dat er voldoende
verdenking was om binnen te treden. Maar hij is verontrust dat het
binnentreden heeft plaatsgevonden toen de bewoner er niet was. Dat
had anders gekund. Daarbij adviseert de ombudsman de politie te
bekijken of twee aanwijzingen voldoende zijn voor verdenking van de
bewoner omdat dit een uitermate vervelende ervaring is. (rapport
2013/ 078)
Een Nederlandse jongen zit vast in Venezuela na te zijn opgepakt met
drugs. Gedurende de jaren in de gevangenis wordt hij steeds zieker, tot
hij vel over been is. Zijn moeder neemt bezorgd contact op met het
Ministerie van Veiligheid en Justitie (V&J) om hulp te zoeken voor haar
zoon. Er bestaat een regeling om in Nederland een straf uit te zitten, op
basis van de Wet overdracht tenuitvoerlegging strafvonnissen. De
ombudsman nodigt de moeder en iemand van het Ministerie van V&J
uit voor een gesprek. Het Ministerie houdt aanvankelijk vast aan de
voorwaarde dat na omzetting de resterende straf in Nederland lang
genoeg moet zijn voor resocialisatie. Dat is volgens de inschatting van
justitie hier niet het geval. De ombudsman begrijpt dat niet, omdat
resocialisatie alleen maar moeilijker zal worden als de jongen nog
jaren in Venezuela vast blijft zitten. Nadat de ambassade in Venezuela
constateert dat het inmiddels zeer slecht met hem gaat, stemt V&J er
uiteindelijk alsnog mee in dat hij naar Nederland wordt overgebracht
om zijn straf verder uit te zitten. (interventie 2013.09734)

Bevorderen van actieve deelname door de burger
De overheid betrekt de burger zoveel mogelijk actief bij haar handelen en
bij de totstandkoming en de uitvoering van beleid. Als in het besluitvormingsproces de burger een rol heeft, geeft de overheid dit tijdig aan en
laat weten welke rol de burger kan vervullen en hoe de participatie is
vormgegeven. Ook geeft zij na afloop aan wat er gedaan is met de
inbreng van de burger.
– Het bewonersinitiatief Seghwaert in Protest voert een lange strijd
tegen het college van burgemeester en wethouders van Zoetermeer
over de komst van een islamitisch cultureel centrum/moskee in de wijk
Seghwaert. De ombudsman vindt dat de gemeente de actieve
deelname van partijen over en weer niet voldoende heeft bevorderd.
De participatie van burgers bij de besluitvorming had beter moeten
worden georganiseerd. Daarom vindt de ombudsman dat het college
niet behoorlijk heeft gehandeld. (rapport 2013/075)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

24

Fatsoenlijke bejegening
De overheid respecteert de burger, behandelt hem fatsoenlijk en is
hulpvaardig. Medewerkers van overheidsinstanties zijn attent in de
contacten met burgers en helpen hen zo goed mogelijk. Zij doen dit op
respectvolle wijze en houden daarbij rekening met de persoon van de
burger.
– Een uitgeprocedeerde asielzoeker uit Syrië zal worden uitgezet met
een laissez-passer waarop een naam staat die niet de zijne is. Hij voelt
zich geïntimideerd door de regievoerder van de Dienst Terugkeer &
Vertrek (DT&V). DT&V geeft toe dat de regievoerder onvoldoende
professionele gespreksvaardigheden beheerst om de angel uit het
gesprek te halen. De ombudsman concludeert dat de man onheus is
bejegend. Verder oordeelt hij dat het niet behoorlijk is om hem uit te
zetten met een laissez-passer dat niet op zijn naam staat. (rapport
2013/188)
– Een mevrouw neemt contact op met de Nationale ombudsman over
een deurwaarder. De beslagvrije voet is te laag en de deurwaarder wil
de hoogte niet opnieuw berekenen. Ze heeft hierdoor te weinig geld
om van te kunnen leven. De deurwaarder zegt dat mevrouw «maar een
procedure moet voeren». Na een interventie wil de deurwaarder deze
mevrouw tegemoetkomen met een compromisvoorstel. De Nationale
ombudsman stelt voor dat de deurwaarder zelf contact opneemt met
de vrouw. Zij bevestigt de volgende dag dat er een compromis is
gesloten en dat de zaak wat haar betreft gesloten kan worden.
(interventie 2013.03370)
Fair play
De overheid geeft de burger de mogelijkheid om zijn procedurele kansen
te benutten en zorgt daarbij voor een eerlijke gang van zaken. De overheid
heeft een open houding waarbij de burger de gelegenheid krijgt zijn
standpunt en daarbij horende feiten naar voren te brengen en te verdedigen en het daaraan tegenovergestelde standpunt te bestrijden (hoor en
wederhoor). De overheidsinstantie speelt daarbij open kaart en geeft
actief informatie over de procedurele mogelijkheden die de burger kan
benutten.
– Een man protesteert tegen de beëindiging van zijn schuldhulpverleningsovereenkomsten. Hierdoor belandt hij in een bezwaarprocedure
die erin eindigt dat er geen bezwaar mogelijk is. De ombudsman zet
een interventie uit bij de gemeente met het verzoek te kijken naar een
praktische oplossing. De man wordt hierop uitgenodigd voor een
persoonlijk gesprek bij de gemeente. Tijdens dit gesprek blijkt dat de
gemeente niet kan aantonen dat het ontbreken van informatie
uitsluitend aan de man te wijten is. Ook de gemeente zelf had hem
actiever voor informatie moeten benaderen. Hij krijgt hierop het
aanbod weer terug te komen in het schuldhulptraject. (interventie
2013.05273)
– Een vrouw ontvlucht in 1998 Soedan samen met haar dochter en
verzoekt om toelating als vluchteling in Nederland. Haar verzoek wordt
in 1999 afgewezen en zij gaat in beroep. Zij heeft echter weinig
vertrouwen in de goede afloop van deze procedure. Kort daarna
ontmoet zij op een feest in Amsterdam een oudere Soedanese man,
die haar hulp aanbiedt. Hij kan voor haar een verblijfsvergunning in
België regelen, daar zou dat veel makkelijker zijn dan in Nederland. In
België aangekomen, zou ze echter gevangen zijn genomen door de
man, verkracht, geslagen en als huisslaaf gebruikt. Tien jaar lang
maakt ze de meest vreselijke dingen mee. Uiteindelijk komt ze vrij en
keert ze terug naar Nederland. Daar wil ze aangifte van mensenhandel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

25

doen, maar de politie en de officier van justitie geloven haar niet. Ze
nemen aanvankelijk geen aangifte op, later wel van huiselijk geweld
maar niet van mensenhandel. De Nationale ombudsman is geschokt
dat de politieagenten en de officier van justitie niet bereid zijn om
aangifte van mensenhandel op te nemen, waardoor de vrouw niet in
aanmerking komt voor een tijdelijke verblijfsvergunning, medische
zorg en psychologische hulp (B2-status). Zij laten zich te veel leiden
door wantrouwen. (rapport 2013/090)
Evenredigheid
De overheid kiest om haar doel te bereiken een middel dat niet onnodig
ingrijpt in het leven van de burger en dat in evenredige verhouding staat
tot het doel. De overheid maakt steeds een afweging of een minder zwaar
middel voor het doel dat zij wil bereiken kan worden ingezet. De overheid
moet voorkomen dat bepaalde burgers onevenredig nadeel hebben van
de maatregelen die de overheid neemt.
– Een man van boven de zeventig en zijn mannelijke partner leven in
onmin met hun buurman. Op een avond staat de buurman in de
portiek voor hun deur. Hij wil de mannen er niet door laten en begint
hen te duwen. De mannen duwen terug en de partner van de man
slaat met zijn paraplu op het voorhoofd van de buurman. De politie
arriveert. Zij ziet dat de buurman een wond heeft en arresteert het stel
op verdenking van openlijke geweldpleging. Om te voorkomen dat het
stel met elkaar zou praten om hun verhalen op elkaar af te stemmen
besluit de politie om ze apart van elkaar te houden. Ze worden de
gehele nacht vastgehouden in een politiecel. In de ochtend worden ze
pas gehoord en daarna mogen ze weg. De Nationale ombudsman
vindt dat de politie had kunnen volstaan met het afnemen van een
korte verklaring bij de oudste man en in ieder geval hem ’s avonds had
kunnen vrijlaten. Het zo lang opsluiten van een man van boven de
zeventig is niet behoorlijk en in strijd met het evenredigheidsvereiste.
(rapport 2013/218)
Bijzondere zorg
De overheid verleent aan personen die onder haar hoede zijn geplaatst de
zorg waarop ze, vanwege die afhankelijke positie, zijn aangewezen. De
overheid heeft de plicht om goed te zorgen voor personen aan wie zij de
fysieke vrijheid of zelfstandigheid heeft ontnomen. Zij is verantwoordelijk
voor goede medische en andere zorgverlening aan deze personen. Dit
geldt bijvoorbeeld voor gedetineerden en jongeren die in gesloten
jeugdzorg zijn geplaatst.
– Het onderzoek Medische zorg vreemdelingen start in februari 2013
naar aanleiding van een klacht die een arts bij de ombudsman indient.
Bij het tentenkamp in Ter Apel (voorjaar 2012) constateert deze arts dat
vreemdelingen tal van aandoeningen hebben en desondanks
langdurig verstoken zijn van medische zorg. In het onderzoek kijkt de
ombudsman hoe de toegang tot de gezondheidszorg en de continuïteit
van deze zorg in de praktijk is geregeld, wat de knelpunten zijn en wat
mogelijke oplossingen hiervoor zijn. De belangrijkste bevinding is dat
er een voortdurende spanning is tussen het denken vanuit het systeem
van gezondheidszorg, kostenbeheersing en het uitsluiten van veiligheidsrisico’s aan de ene kant en aan de andere kant het denken vanuit
mensen die medische hulp nodig hebben. Door nadruk op het eerste
ontstaan problemen met betrekking tot de toegang tot zorg en de
continuïteit daarvan voor vreemdelingen. Het rapport bevat verschillende aanbevelingen. (rapport 2013/125)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

26

2.3 Betrokken en oplossingsgericht
De overheid is er voor burgers. Daarom spreekt de Nationale ombudsman
graag over «onze overheid». Dit uitgangspunt brengt ook met zich mee
dat de overheid, vanuit haar dienstverlenende positie aan burgers, zich
steeds redelijk en meedenkend moet opstellen. Het gaat erom dat de
overheid niet star is, maar weet dat regels soms niet helemaal werken
zoals door de wetgever voorzien, dat er fouten gemaakt worden, zowel
aan de kant van de overheid als door burgers zelf (om wat voor reden dan
ook), en dat het ontstane probleem moet worden opgelost. Dit oplossen
moet vervolgens niet formalistisch worden benaderd, maar zo veel
mogelijk voortvarend, zonder «gedoe» voor burgers.
Maatwerk
De overheid is bereid om in voorkomende gevallen af te wijken van
algemeen beleid of voorschriften als dat nodig is om onbedoelde of
ongewenste consequenties te voorkomen. De overheid neemt wet- en
regelgeving als uitgangspunt, maar houdt steeds oog voor de specifieke
omstandigheden waar de burger in terecht kan komen. Ook in haar
feitelijk handelen zoekt de overheid steeds naar maatregelen en oplossingen die passen bij de specifieke omstandigheden van de individuele
burger.
– Een jongen wil zijn havo-diploma halen. Hij moet nog slagen voor
twee vakken: geschiedenis en natuurkunde. Via internet schrijft hij zich
in voor het staatsexamen van deze vakken. Althans, hij dénkt dat hij
zich inschrijft voor natuurkunde. Een paar dagen voor het examen
natuurkunde ontdekt hij tot zijn schrik dat hij zich heeft ingeschreven
voor natuurwetenschappen. Hij belt gelijk met de Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO), die gaat over inschrijvingen voor staatsexamens. In
het telefoongesprek wordt gezegd dat door de vergissing het inderdaad niet mogelijk is om het examen natuurkunde af te leggen. De
jonge man neemt contact op met de Nationale ombudsman en die
gaat in gesprek met het DUO. Bij hoge uitzondering mag de jongen
toch het examen natuurkunde maken. Natuurwetenschappen bleek
namelijk geen havo-vak te zijn. (interventie 2013.06119)
– Een dakloze moeder met een dochtertje van zes jaar belt voor hulp
omdat het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) dreigt haar te
gijzelen in verband met openstaande boetes. Ze kan 1.000 euro in één
keer betalen en wil voor het restant een betalingsregeling, maar ze
krijgt geen voet aan de grond bij het CJIB. Na overleg met de
ombudsman besluit het CJIB dat de vrouw in de categorie «schrijnende gevallen» kan vallen en bekijkt het CJIB welwillend haar
betalingsvoorstel van 1.000 euro in een keer en voor de rest van de
boetes een bedrag maandelijks. Verder haalt het CJIB haar uit de
registers zodat ze niet meer gegijzeld kan worden. (interventie
2013.099345)
– Gelet op de financiële crisis en de forse wettelijke verhogingen bij
niet-tijdige of niet-volledige betaling heeft de ombudsman een
rondetafelgesprek georganiseerd met CJIB, V&J en het OM om te
bezien of er enige ruimte kan worden gecreëerd voor betalingsregelingen in schrijnende gevallen. De instanties bestuderen op dit moment
de mogelijkheden.
– Een man betaalt een verkeersboete van € 29 met elektronisch
bankieren, maar verwisselt per ongeluk twee cijfers van het CJIBnummer. Het CJIB stelt vast dat er geen boete bestaat van de man met
dit nummer, dus brengt deze betaling volgens een interne richtlijn in
mindering op een oudere, hogere boete en stuurt hem achtereenvol-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

27

gens twee aanmaningen met in totaal 200% verhoging voor de boete
van € 29. Omdat de man veronderstelt dat hij de boete heeft voldaan,
reageert hij niet op de eerste aanmaning. De Nationale ombudsman
vindt dat de man verantwoordelijk is voor een correcte betaling met
een juiste vermelding van het CJIB-nummer. Toch vindt hij dat het
CJIB, als het betaalde bedrag precies overeenkomt met één boete, de
betaling op die boete moet bestemmen. Hij doet de aanbeveling de
interne richtlijn van het CJIB op dit punt aan te passen. Het CJIB volgt
de aanbeveling op. (rapport 2013/110)
Samenwerking
De overheid werkt op eigen initiatief in het belang van de burger met
andere (overheids)instanties samen en stuurt de burger niet van het kastje
naar de muur. Een overheidsinstantie verschuilt zich niet achter een
beperkte taakstelling, maar neemt steeds zelf het initiatief om samen te
werken met andere instanties. De overheid biedt de burger één loket voor
zijn vraag of probleem.
– Een moeder beklaagt zich over de samenwerking tussen het Centraal
Administratie Kantoor (CAK) en een zorgkantoor. Haar zoon is
meervoudig gehandicapt en is voor zijn zorg afhankelijk van AWBZuitkeringen. Bij de inkoop van zorg geldt een eigen bijdrage. Die wordt
berekend op basis van het inkomen van haar zoon van de afgelopen
twee jaar. Het CAK, het zorgkantoor en de Belastingdienst wisselen als
ketenpartners inkomensgegevens uit om de eigen bijdrage vast te
stellen. Als de inkomensgegevens er nog niet zijn, wordt gewerkt met
een voorlopige, geschatte eigen bijdrage. Uiteindelijk blijkt dat de
eigen bijdrage voor de moeder steeds te hoog wordt ingeschat.
Hierdoor loopt ze 20.000 euro mis voor zorg voor haar zoon. De
moeder vermoedde dit al en heeft het actief gesignaleerd. De
Nationale ombudsman oordeelt dat het CAK en het zorgkantoor beter
en sneller moeten samenwerken. Zo komt sneller vast te staan dat de
inschatting inderdaad niet klopt. (rapport 2013/024)
Coulante opstelling
De overheid stelt zich coulant op als zij fouten heeft gemaakt. Zij heeft oog
voor claims die redelijkerwijs gehonoreerd moeten worden en belast de
burger niet met onnodige en ingewikkelde bewijsproblemen en procedures. De overheid is bereid om fouten toe te geven en zo nodig excuses
aan te bieden. De overheid benadert schadeclaims van burgers vanuit een
coulante opstelling, waarbij wordt gezocht naar mogelijkheden om tot een
passende oplossing te komen. Dit geldt ook in gevallen waarin een burger
onevenredig is benadeeld door een maatregel die in het algemeen belang
is genomen.
– Een man wil zich laten naturaliseren tot Nederlander en heeft daarvoor
een zogeheten bericht omtrent toelating (BOT) nodig van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). De IND verstrekt dit BOT ten
onrechte, want bij de naturalisatie blijkt dat hij een zogenoemd
«verblijfsgat» van drie weken heeft. Dit gat is echter veroorzaakt
doordat de IND eerder een vergunning te laat behandelde. De man
moet daarom een jaar later van de IND een nieuw naturalisatieverzoek
indienen en opnieuw leges van € 801,40 betalen. De Nationale
ombudsman vindt dit niet behoorlijk. De Staatssecretaris van V&J
besluit tijdens het onderzoek het dubbel betaalde bedrag terug te
betalen. (rapport 2013/113)
– Een ouder echtpaar ontvangt een brief van de Sociale Verzekeringsbank (SVB) waarin staat dat ze alles wat van belang kan zijn voor hun
recht op een AOW-uitkering en partnertoeslag, moeten melden aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

28

SVB. In de brief staat ook: «De eventuele inkomsten van uw partner en
uw AOW-pensioen hoeft u niet op te geven, want die kennen we al.»
Ze zien dus geen aanleiding om melding te maken van de arbeidsongeschiktheidsuitkering van de vrouw. Enige tijd later ontvangen zij
echter van de SVB bericht dat ze de partnertoeslag moeten terugbetalen en een boete van 100% krijgen omdat zij de arbeidsongeschiktheidsuitkering van de vrouw niet hebben opgegeven. Naar aanleiding
van de interventie van de Nationale ombudsman wordt de boete
kwijtgescholden en de tekst van de brief aangepast. (interventie
2013.09457)
Voortvarendheid
De overheid handelt zo snel en slagvaardig mogelijk. De wettelijke
termijnen zijn uiterste termijnen. De overheid streeft waar mogelijk
kortere termijnen na. Als besluitvorming langer duurt, dan informeert de
overheid de burger daarover tijdig. Als er geen termijn genoemd is,
handelt de overheid binnen een redelijke – korte – termijn.
– Vermissing van kinderen is een ernstige zaak. De ombudsman krijgt
signalen dat ouders soms niet serieus worden genomen aan de balie
van de politie. Over het algemeen komt het vaak wel goed en maken
ouders zich te snel zorgen, maar als burger mag je echter wel in
redelijkheid verwachten dat de politie je serieus neemt en voortvarend
de juiste actie onderneemt. Mede op basis van een rondetafelgesprek
met experts zijn verschillende aanbevelingen gedaan om op een
behoorlijke wijze te reageren op meldingen van vermissingen van een
kind. (rapport 2013/015)
– Een studente heeft voor de inschrijving bij een school vanwege de
sluitingsdatum dringend een DigiD nodig, maar dat lukt niet. Meerdere
keren heeft ze gebeld en ze beschikt inmiddels over drie referentienummers maar nog steeds lukt het haar niet om DigiD aan te vragen.
Na een interventie bij Logius (de verantwoordelijke instantie voor
DigiD) neemt men contact op met de studente en krijgt ze de nieuwe
code dezelfde dag nog toegestuurd. Ze kan zich nog tijdig inschrijven
voor haar opleiding. (interventie 2013.05021)
De-escalatie
De overheid probeert in haar contacten met de burger escalatie te
voorkomen of te beperken. Communicatievaardigheden en een oplossingsgerichte houding zijn hierbij essentieel. Burgers zijn mensen en
vertonen menselijk gedrag. De reactie van de overheid op het gedrag van
de burger kan een belangrijke rol spelen bij het al dan niet escaleren van
een situatie. Van de overheid mag een professionele opstelling worden
verwacht, waarbij alles in het werk wordt gesteld om escalatie te
voorkomen en te de-escaleren als het toch tot een escalatie komt. Als de
burger onredelijk of onwillig is, dan volstaat de overheid met een gepaste
escalatie.
– Tijdens een actie op een parkeerplaats in Tilburg controleert de politie
Midden en West Brabant bestuurders op rijbewijs en kentekenbewijs.
Een man komt in de controle terecht en toont zijn rijbewijs. Hij heeft
helaas zijn kentekenbewijs niet bij zich, maar hij woont vlakbij en hij
wil het snel even thuis ophalen. Maar de politie staat hem dat niet toe
en schrijft een bekeuring uit. Als de man daarna boos wegrijdt, wordt
hij alsnog door de politie met geweld aangehouden omdat hij op de
politie zou zijn ingereden. De Nationale ombudsman vindt dat geweld
onnodig. Professionele politieambtenaren moeten kunnen de-escaleren. Tegelijkertijd vindt hij dat zij van de leiding de ruimte moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

29

–

krijgen om een redelijke afweging te maken om al dan niet te
bekeuren. (rapport 2013/029)
Een man zorgt al jaren voor zijn zwaar invalide echtgenote. Hij vraagt
hiervoor in 2011 een pgb aan. Pas na zes maanden kent de gemeente
het pgb toe. Tijdens de behandelings- en klachtprocedure gaat het mis.
De gemeente houdt zich aan geen enkele termijn en raakt stukken kwijt
(met voor hem gevoelige, medische informatie). Er volgt ten onrechte
een terugvordering van een deel van het pgb. De gemeente vraagt
vervolgens aan de man om op te geven welke stukken er zoek zijn. Dit
leidt tot een vertrouwensbreuk tussen de man en de gemeente. De
Nationale ombudsman bemiddelt in dit escalerende conflict. Een
bemiddelingsgesprek vindt in een open sfeer plaats en leidt tot goede
afspraken. De gemeente gaat als gevolg van deze zaak de behandelprocessen onder de loep nemen om redelijke behandeltermijnen te
realiseren en te waarborgen. (bemiddeling 2013.04749)

2.4 Eerlijk en betrouwbaar
Een eerlijke, betrouwbare overheid zorgt dat zij integer is, haar afspraken
nakomt, zich onpartijdig opstelt, steeds redelijk is, haar beslissingen goed
voorbereidt door alle benodigde informatie te verwerven, een goede
zorgvuldige administratie voert en professioneel is en handelt.
Integriteit
De overheid handelt integer en gebruikt een bevoegdheid alleen voor het
doel waarvoor deze is gegeven. Burgers mogen verwachten dat de
overheid haar taken op een gewetensvolle wijze uitvoert. Van de overheid
en haar medewerkers mag verwacht worden dat zij hun positie, hun
bevoegdheden, hun tijd en middelen niet misbruiken.
– Een oud-leraar is als klokkenluider al jaren in een strijd verwikkeld met
zijn ex-werkgever. Hij stelde eerder fraude met EU-subsidies door zijn
school aan de kaak en kwam uiteindelijk op straat te staan. De
Belastingdienst vat zijn schadevergoeding op als loon uit arbeid en laat
hem een flink bedrag aan belasting betalen. De leraar vindt dit
onterecht en beroept zich erop dat de Minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW) in de Tweede Kamer heeft toegezegd zich
persoonlijk hard te zullen maken voor zijn zaak. De ombudsman doet
een beroep op OCW voor een oplossing, maar OCW biedt die niet.
Verzoeker is desondanks blij dat de Nationale ombudsman naar hem
luistert en voor hem opkomt. (interventie 2013.01165)
– Een man komt poolshoogte nemen bij een huiszoeking door de politie
in de flat van zijn buurman die met zijn dochtertje naar het buitenland
is vertrokken. De politie wil hem horen als getuige over de vermissing
van zijn buurmeisje, maar de man wil niet meewerken en heeft zijn
identiteitsbewijs niet bij zich. De politie stelt hem niet in de gelegenheid zijn identiteitsbewijs thuis op te halen. Hij wordt wegens
overtreding van de identificatieplicht aangehouden en meegenomen
naar het politiebureau. Op het politiebureau wordt hij niet gehoord als
verdachte maar als getuige in de vermissingszaak. De Nationale
ombudsman kan er begrip voor opbrengen dat de politie bij een
vermissing van een minderjarige de grenzen van haar bevoegdheden
opzoekt, maar hij vindt het te ver gaan als een getuige door misbruik
van bevoegdheden onder druk wordt gezet om een verklaring af te
leggen. (rapport 2013/006)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

30

Betrouwbaarheid
De overheid handelt binnen het wettelijk kader en eerlijk en oprecht, geeft
gevolg aan rechterlijke uitspraken en komt afspraken en toezeggingen na.
Als de overheid gerechtvaardigde verwachtingen heeft gewekt bij een
burger, moet zij deze ook honoreren. De overheid volgt rechterlijke
uitspraken voortvarend en nauwgezet op.
– In het onderzoek Met voeten getreden concludeert de Nationale
ombudsman dat burgers vaak geen geld overhouden om fatsoenlijk
van te kunnen leven nadat alle deurwaarders en overheidsinstanties
zoals de Belastingdienst hun vordering incasseren zodra er iets op de
rekening binnenkomt. Burgers hebben op grond van de wet recht op
een zogenoemde beslagvrije voet, het deel van hun inkomen waarop
geen beslag mag worden gelegd en dat bedoeld is om van te kunnen
leven. Die regel wordt in de praktijk te vaak «met voeten getreden». Op
basis van deze bevindingen is de Nationale ombudsman in gesprek
gegaan met deurwaarders, CJIB, Belastingdienst en andere partijen
om na te gaan wat aan het probleem gedaan zou kunnen worden.
(rapport 2013/150)
– Een ondernemer die in de WAO zit wordt vanwege zijn wisselende
inkomsten op zijn uitkering gekort. Vanwege de wisselende inkomsten
heeft hij een regeling met het UWV dat de korting over zes maanden
gemiddeld wordt. Hij ontvangt vervolgens een brief van het UWV
waarin staat dat hij voortaan per maand zijn inkomsten moet opgeven
en middeling niet meer mogelijk is. Het UWV laat weten dat het de
beslissing niet terug kan draaien omdat de wet bepaalt dat inkomsten
niet meer gemiddeld mogen worden. Deze nieuwe werkwijze leidt tot
veel administratieve rompslomp voor de ondernemer. Een interventie
van de ombudsman leidt tot twee afspraken met het UWV. Er komt een
overgangsperiode van een half jaar waarin de ondernemer zich op de
nieuwe berekeningswijze kan instellen. Bovendien wordt de korting op
de WAO achteraf berekend en uitbetaald. Dit is administratief minder
belastend. (interventie 2013.07682)
– Een weduwe heeft een nabestaandenuitkering en sinds 1995 een
Wajong-uitkering. De Wajong-uitkering krijgt ze omdat ze door ziekte
niet kan werken. Op basis van dit inkomen kan zij in haar huis blijven
wonen. Totdat ze in maart 2012 een brief van de SVB krijgt waarin staat
dat haar nabestaandenuitkering vervalt, vanwege verrekening van
beide uitkeringen. Dat betekent dat ze vanaf januari 2013 er zo’n € 700
netto per maand op achteruitgaat. De SVB zegt in een brief dat het niet
de taak is van de SVB om haar te helpen. Dat ontslaat de SVB niet van
de verplichting om de vrouw tijdig te informeren, zo oordeelt de
Nationale ombudsman. De SVB wist hier al in 2011 van en had niet tot
acht maanden voor de datum moeten wachten. De ombudsman trekt
bij de Tweede Kamer en de Minister van SZW aan de bel, omdat deze
weduwe wel heel zwaar wordt getroffen. (rapport 2013/007)
Onpartijdigheid
De overheid stelt zich onpartijdig op en handelt zonder vooroordelen. De
overheid wekt bij de burger het vertrouwen dat zij onpartijdig te werk
gaat. Dit betekent dat de overheid ook alle schijn van partijdigheid
vermijdt.
– Een asielzoeker uit de voormalige Sovjet-Unie vraagt een asielvergunning aan voor bepaalde tijd. De IND neemt een aanvullend gehoor af
vanwege verdenking van oorlogsmisdaden dat positief wordt afgerond
omdat hij een geloofwaardig verhaal blijkt te hebben. Later houdt een
andere medewerker een aanvullend gehoor en hij constateert gaten in
het verhaal van de asielzoeker, waarop hij het gehoor abrupt afbreekt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

31

Het asielverzoek wordt afgewezen. De rechtbank vernietigt deze
beslissing later. De man dient een bejegeningsklacht in over de
IND-medewerker. Tijdens de klachtprocedure blijft deze medewerker
het asielverzoek zelf behandelen, hetgeen in strijd is met de regels van
de IND. Tijdens het onderzoek van de ombudsman erkent de Staatssecretaris de fouten en neemt hij maatregelen om ze te herstellen. De
asielaanvraag wordt alsnog ingewilligd. (rapport 2013/161)
Redelijkheid
De overheid weegt de verschillende belangen tegen elkaar af voordat zij
een beslissing neemt. De uitkomst hiervan mag niet onredelijk zijn. De
overheid verzamelt bij haar handelen de relevante feiten en kijkt naar alle
omstandigheden. De verzamelde gegevens worden betrokken bij de
belangen die op een zorgvuldige wijze tegen elkaar worden afgewogen.
– Een Libanon-veteraan heeft PTSS en ontvangt € 25.000 aan ereschuld.
Door zijn ziekte is hij niet in staat om nog te werken. Hij ontvangt
bijstand van de gemeente maar zijn bijstandsuitkering wordt ingetrokken vanwege het eigen vermogen dat hij heeft door uitbetaling van de
ereschuld. Hij ervaart de ereschuld daardoor als «een sigaar uit eigen
doos». Een interventie bij de Staatssecretaris van SZW leidt tot
aanpassing van de kortingsregeling. De gemeente laat weten de
ereschuld van deze ex-militair bij de berekening van het vermogen
buiten beschouwing te laten. (interventie 2013.131130)
– Twee echtparen verkeren al tientallen jaren in onzekerheid vanwege
plannen over achtereenvolgens de Betuweroute en de doortrekking
van de A15 rondom hun woning. De twee gezinnen, het ene uit
Boerenhoek en het andere uit Helhoek, willen hun huizen verkopen,
maar de onduidelijkheid rond de woningen schrikt kopers af. Zij klagen
bij de overheid dat ze al jaren vastzitten in hun eigen huis, maar de
overheid luistert op geen enkele wijze. Ze hebben het gevoel dat de
overheid hun situaties steeds maar negeert. De mensen zijn moegestreden en wanhopig. De Nationale ombudsman concludeert in zijn
rapport dat de Minister van Infrastructuur en Milieu de bijzondere
schrijnendheid van de situatie van deze bewoners volstrekt miskent.
Hij roept de overheid op om voor deze mensen een oplossing te
bieden door bijvoorbeeld compensatie aan te bieden dan wel de
huizen op te kopen. (rapport 2013/144)
– Een rolstoelgebruikster moet al jaren rondkomen van een minimuminkomen. Naar aanleiding van de aanslag voor de gemeentelijke
belastingen vraagt ze om kwijtschelding bij de gemeente Delft. De
invorderingsambtenaar berekent dat zij wel kan betalen uit spaargeld
van twee toelagen vanwege haar gebrekkige gezondheid en haar lage
inkomen. Het is echter niet de bedoeling dat mensen in deze positie
bijzondere toeslagen moeten gebruiken om de gemeentelijke belasting
mee te betalen. De toelagen worden immers juist verstrekt voor
andere grote uitgaven. (rapport 2013/030)
Goede voorbereiding
De overheid verzamelt alle informatie die van belang is om een weloverwogen beslissing te nemen. Dit betekent dat de overheid actief informatie
verwerft en deze informatie toetst door middel van wederhoor bij de
burger.
– Een man wil na een auto-ongeluk zijn schade vergoed krijgen via de
verzekeraar maar daar is een proces-verhaal voor nodig. Bij navraag
krijgt hij van de politie te horen dat er helemaal geen melding is van
het ongeval en dus ook geen proces-verbaal. Vervolgens krijgt hij een
brief van de verzekeraar van de bestuurder die hem aanreed met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

32

–

stelling dat híj fout is geweest. Hij ontkent dit met klem maar staat nu
machteloos tegenover de verzekeraars. De politie heeft helemaal niets
op papier gezet. Uiteindelijk beklaagt hij zich bij de Nationale ombudsman over de politie. Die stelt de man in het gelijk. De politie moet in
zo’n situatie op grond van het vereiste van een goede voorbereiding
actief informatie verwerven en op papier zetten. De ombudsman
vraagt de politie om met hem om de tafel te gaan zitten om over een
schadevergoeding te praten. (rapport 2013/214)
Een man raakt financieel in de problemen en kan zijn premie zorgverzekering niet meer betalen. Hij vraagt de zorgverzekeraar en het
incassobureau om een betalingsregeling van € 20 euro per maand. Dit
voorstel wordt niet geaccepteerd. Nadat er tien maanden niet meer
met verzoeker over de schuld is gecommuniceerd, wordt het dossier
overgedragen aan de gerechtsdeurwaarder. De deurwaarder gaat
blindelings met de zaak naar de rechter, zonder verder inhoudelijk
notie te nemen van eerdere correspondentie en de financiële situatie
van de verzoeker. De Nationale ombudsman oordeelt dat de deurwaarder zich inhoudelijk beter had moeten voorbereiden. (rapport 2013/172)

Goede organisatie
De overheid zorgt ervoor dat haar organisatie en haar administratie de
dienstverlening aan de burger ten goede komt. Zij werkt secuur en
vermijdt slordigheden. Eventuele fouten worden zo snel mogelijk hersteld.
De overheid richt haar (digitale) administratieve organisatie zo in, dat de
continuïteit van het goed functioneren van al haar systemen is gewaarborgd. Zeker nu alle administratieve systemen steeds meer digitaal
worden en ook de dienstverlening van de overheid steeds meer digitaal
wordt, is het van belang om foutjes te voorkomen dan wel problemen
daardoor snel te ontzenuwen (zie ook rapport De burger gaat digitaal,
2013/170).
– De zoon van een man krijgt van de politie in Nederland een bekeuring,
omdat hij met zijn auto op de vluchtstrook stilstaat. Omdat vader en
zoon in België wonen, moet de zoon meteen betalen. Hij wil beroep
instellen omdat hij de boete onterecht vindt, maar weet niet waar hij
terecht kan. Bij boete-instantie CJIB is niets over de zaak bekend. Een
interventie van de ombudsman levert het volgende op. Bij de politie
blijkt iets mis te zijn gegaan, waardoor de zaak bij het CJIB onbekend is
en er geen CJIB-nummer is toegekend. Dat nummer is echter nodig
om bij de Centrale Verwerking Openbaar Ministerie (CVOM) in beroep
te gaan. Navraag bij de politie leidt tot toekenning van een CJIBnummer, waardoor beroep mogelijk is. Enkele maanden later is weer
een interventie noodzakelijk omdat het CVOM niets van zich laat horen,
het stuurt zelfs geen ontvangstbevestiging. Navraag leert dat het
beroepschrift wel is geregistreerd, maar om onduidelijke reden is
blijven liggen. Het CVOM zet dit recht. (interventie 2013.06940)
Professionaliteit
De overheid zorgt ervoor dat haar medewerkers volgens hun professionele normen werken. De burger mag van hen bijzondere deskundigheid
verwachten. Medewerkers van de overheid handelen volgens hun
professionele normen en richtlijnen. Hun opstelling is in alle situaties
gepast en deskundig.
– In de afgelopen tien jaar zijn er verschillende incidenten geweest over
de inzet van geweld door politieagenten, die tot rapporten van de
ombudsman hebben geleid. Gedacht kan worden aan politieoptreden
bij arrestaties of aan schietincidenten. Begin 2013 is na goed overleg
met de politie een onderzoek uitgebracht over factoren die agenten op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

33

–

straat belemmeren bij het professioneel inzetten van geweld. Het
onderzoek leidt tot de conclusie dat agenten meer ruimte moeten
krijgen en nemen om met elkaar terug te blikken op situaties waarin
geweld werd toegepast, en dat er een betere training moet zijn voor
het verantwoord toepassen van geweld. Over verschillende aanbevelingen is mede op basis van de jaarbrief 2013 een gesprek gevoerd met
de top van de Nationale politie. In het kader van de weerbaarheidstraining zal meer aandacht worden geschonken aan het gebruik van
gepast geweld. (rapport 2013/055)
Een vrouw doet bij de politie Zeeland-West-Brabant aangifte van haar
gestolen boot. Een kennis ontdekt een week later de boot in de haven
van Breda en belt de politie. De politie maakt de boot onklaar door alle
bougiekabels los te halen, maar legt hem niet aan de ketting. Later
diezelfde nacht wordt de boot opnieuw gestolen. De politie is niet
professioneel opgetreden, ze had de boot moeten veilig stellen omdat
duidelijk is dat deze was gestolen. De politie krijgt de aanbeveling in
overleg te gaan om het verschil tussen de uitgekeerde dagwaarde en
de prijs van een vergelijkbare boot te vergoeden. (rapport 2013/154)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

34

3 WERK IN CIJFERS
Sinds 2012 heeft de Nationale ombudsman de mogelijkheid voor burgers
verruimd om mondeling klachten in te dienen. 24 Dit past binnen de ook
door de ombudsman gepropageerde informele aanpak, waarbij de burger
steeds centraal staat. Mensen die bellen met de Nationale ombudsman
met een probleem dat valt binnen het werkterrein van de Nationale
ombudsman worden direct doorverbonden met een klachtbehandelaar.
Deze verkent samen met de burger waar het de burger om te doen is, wat
deze zelf nog kan doen en wat de Nationale ombudsman voor hem of
haar kan doen. Door deze werkwijze slaagt de Nationale ombudsman er
steeds beter in om mensen die bellen direct te helpen, zonder dat zij een
schriftelijk verzoek hoeven in te dienen.
De Nationale ombudsman heeft in zijn vorige jaarverslagen alleen verslag
gedaan over de schriftelijk ontvangen verzoeken. Van de mondelinge
verzoeken (de telefoontjes) werd alleen het totale aantal genoemd. Nu de
ombudsman ook mondeling ingediende klachten in behandeling neemt,
wordt in dit en in komende jaarverslagen ook over de mondelinge
verzoeken gerapporteerd. Dit komt de transparantie ten goede omdat dit
een completer beeld geeft van de werkzaamheden van de Nationale
ombudsman.
De werkzaamheden van de Kinderombudsman zijn niet meegenomen in
dit verslag. De Kinderombudsman verantwoordt zijn werk in een eigen
verslag.
3.1 Kerncijfers 2013
•
•
•
•
•
•
•

38.033 klachten, waarvan 25.574 mondeling en 12.459 schriftelijk.
Meeste klachten gingen over de Belastingdienst.
76% van de in onderzoek genomen klachten zijn opgelost door
interventie.
221 rapporten uitgebracht.
79% van klagers kreeg geheel of gedeeltelijk gelijk in schriftelijk
onderzoek.
Meeste oordelen gingen over gebrek aan eerlijkheid en betrouwbaarheid van de overheid.
In 75 rapporten zijn aanbevelingen gedaan.

3.2 Omvang klachten
Burgers kunnen op verschillende manieren contact opnemen met de
Nationale ombudsman. Dit kan per post (brief of invulformulier), digitaal
(elektronisch klachtformulier of e-mail) of mondeling (telefonisch of
bezoek). Het onderstaande overzicht is samengesteld op grond van
verschillende registratiesystemen van de Nationale ombudsman. In
tabel 1 zijn alleen nieuwe klachten opgenomen. De contacten die
plaatsvinden in zaken die al in behandeling zijn, zijn buiten beschouwing
gelaten.

24

Voor 2012 werden mondeling ingediende klachten alleen in behandeling genomen wanneer
iemand niet in staat was schriftelijk een klacht in te dienen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

35

Tabel 1 Omvang klachten
2009

2010

2011

2012

2013

Per post
Digitaal

5.136
7.667

5.373
9.239

5.328
8.931

5.512
7.946

4.550
7.909

Totaal schriftelijk

12.803

14.612

14.259

13.458

12.459

Mondeling

19.873

29.753

27.512

26.257

25.574

Totaal

32.676

44.365

41.771

39.715

38.033

Het verloop van het aantal klachten laat zien dat na een piek in 2010 het
aantal klachten gestaag gedaald is. Een belangrijke oorzaak van de piek in
2010 was de door de Nationale ombudsman gehouden publiekscampagne
Wordt u niet gehoord door de overheid? Bel dan gratis de Nationale
ombudsman. Deze campagne is in 2010 actief ingezet om de naams- en
functiebekendheid van de Nationale ombudsman te vergroten. De
Nationale ombudsman kan zijn functie immers alleen vervullen wanneer
mensen die klachten hebben weten dat er een Nationale ombudsman
bestaat waar zij met hun klacht terechtkunnen. De campagnestrategie is in
de loop van 2010 en de jaren daarna bijgesteld om de instroom in
evenwicht te houden met de beschikbare capaciteit. In 2013 is de
campagne alleen aan het eind van het jaar op zeer beperkte schaal
ingezet.
Een andere mogelijke oorzaak voor de daling van het aantal klachten bij
de Nationale ombudsman zijn de inspanningen van de overheid en de
Nationale ombudsman om de bekendheid bij overheidsinstanties met de
omgangsmethoden van Prettig contact met de overheid te vergroten. De
Nationale ombudsman draagt daar onder meer aan bij door deze
methoden continu onder de aandacht te brengen van de overheid, het
houden van lezingen en het schrijven van columns. Het lijkt erop dat deze
inspanningen hun vruchten beginnen af te werpen.
In tabel 1 zijn álle klachten opgenomen. In tabel 2 zijn, ter vergelijking met
voorgaande jaren, alleen de schriftelijk ontvangen verzoeken opgenomen,
plus de klachten die na een telefoontje in behandeling zijn genomen. Deze
klachten worden na een mondelinge intake door de betrokken klachtbehandelaar vastgelegd. 25

Tabel 2 Omvang dossiers
2009

2010

2011

2012

2013

Schriftelijk 1
Mondeling

12.222
0

13.979
0

13.727
13

13.126
1.914

11.508
1.683

Totaal

12.222

13.979

13.740

15.040

13.191

1
Het totaal aantal schriftelijke verzoeken in deze tabel wijkt af van het totaal aantal schriftelijke
verzoeken in tabel 1, doordat in tabel 1 ook e-mails zijn meegerekend die behandeld zijn zonder
dat daar een dossier van is gemaakt.

25

Het aantal mondeling ingediende klachten is met ingang van 2012 hoger doordat de Nationale
ombudsman sindsdien mensen direct helpt die bellen met een probleem dat valt binnen het
werkterrein van de Nationale ombudsman. Zij hoeven niet eerst een schriftelijke klacht in te
dienen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

36

3.3 Aard van de klachten
Burgers wenden zich tot de Nationale ombudsman om uiteenlopende
redenen. Soms hebben zij een concrete klacht of probleem, soms weten
ze de goede weg of ingang niet te vinden en soms hebben zij alleen
behoefte aan een luisterend oor. De Nationale ombudsman luistert, wijst
mensen de weg, lost problemen op en neemt klachten in behandeling. In
deze paragraaf wordt aan de hand van de registratie van de Nationale
ombudsman een zo getrouw mogelijk beeld gegeven van de aard van de
klachten.
De Nationale ombudsman behandelt klachten over de overheid. Mensen
met vragen of klachten op andere terreinen worden verwezen naar de
juiste instantie. 26 In 2013 ging 74% van de binnengekomen vragen en
klachten over de overheid. Bij mensen die schriftelijk contact opnemen
met de Nationale ombudsman ligt dit percentage hoger (86%) dan bij
mensen die mondeling contact opnemen (68%). De oorzaak hiervan is dat
de Nationale ombudsman mensen aanspoort om ingeval van twijfel
telefonisch contact met hem op te nemen.

Tabel 3 Vragen en klachten over de overheid
2011

2012

2013

Overheid totaal
Anders totaal

72%
28%

75%
25%

74%
26%

Totaal

100

100

100

Overheid mondeling
Anders mondeling

66%
34%

69%
31%

68%
32%

Totaal

100

100

100

Overheid schriftelijk
Anders schriftelijk

84%
16%

86%
14%

86%
14%

Totaal

100

100

100

3.4 Wijze van behandeling
Bij vragen en klachten over de overheid wordt bekeken hoe deze het beste
behandeld kunnen worden. Sommige klachten over de overheid kan de
ombudsman niet in onderzoek nemen omdat niet is voldaan aan bepaalde
vereisten. Zo neemt hij geen klachten in onderzoek als de klacht betrekking heeft op een beslissing van een overheidsinstantie waartegen
bezwaar of beroep kan worden ingesteld. Ook neemt de ombudsman
geen klachten in onderzoek die betrekking hebben op een uitspraak van
een rechter of op het (regerings)beleid. Een ander vereiste is dat de klacht
eerst moet zijn voorgelegd aan de overheidsinstantie zelf. In al die
gevallen helpt de ombudsman de burger op weg door te vertellen waar de
burger terecht kan, de klacht of het bezwaar door te sturen of door een
adequate toelichting of informatie te geven. Ten slotte wordt een aantal
schriftelijk of digitaal ingediende klachten niet in onderzoek genomen
26

Hieronder vallen uiteraard klachten die niet over de overheid gaan, zoals woningcorporaties,
zorgaanbieders en openbare nutsbedrijven. Echter ook klachten over bijvoorbeeld een
decentrale overheid met een eigen ombudsvoorziening, onderwijsinstellingen, de rechterlijke
macht en een deel van de AFM en DNB vallen in deze categorie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

37

omdat de ombudsman deze op voorhand («kennelijk») ongegrond acht. In
2013 bedroeg dit aantal 494. 27
In een aanzienlijk aantal zaken valt pas na bestudering van de stukken
– bijvoorbeeld een intern klachtdossier – te zeggen of de ombudsman iets
voor de betrokken burger kan betekenen. Soms vindt eerst een intakegesprek op het kantoor van de ombudsman plaats om de wensen van de
klager en de mogelijkheden van de ombudsman te kunnen vaststellen
(2013:123). Sommige zaken zijn behoorlijk complex en arbeidsintensief.
Het aantal malen dat de ombudsman een onderzoek instelt, ligt bij
mensen die mondeling contact opnemen lager (10%) dan bij mensen die
schriftelijk contact opnemen (25%). Ook hier is de oorzaak dat de ombudsman mensen aanspoort om ingeval van twijfel telefonisch contact met
hem op te nemen.

Tabel 4 Adviseren en informeren of onderzoek
2012

Totaal
Adviseren en informeren
In onderzoek genomen

aantal

%

aantal

%

25.572
4.124

86
14

23.344
4.135

85
15

Totaal
Mondeling
Adviseren en informeren
In onderzoek genomen

100

16.148
1.914

Totaal
Schriftelijk
Adviseren en informeren
In onderzoek genomen
Totaal

2013

89
11

100

15.803
1.683

100

9.424
2.210

81
19

90
10
100

7.541
2.452

100

75
25
100

Intake
Om te achterhalen wat de werkelijke klacht is waar iemand mee zit, wordt
de indiener van een klacht altijd eerst gevraagd om zijn klacht toe te
lichten, telefonisch of in een persoonlijk gesprek. Afhankelijk van de aard
van de klacht wordt vervolgens een aanpak gekozen die naar verwachting
het meest effectief is.
Oplossing door interventie
Een groot deel van de klachten dat in onderzoek wordt genomen, leent
zich voor een snelle interventie. In die gevallen probeert de Nationale
ombudsman door directe tussenkomst het probleem op te lossen. Dit
werkt goed als een zaak eenvoudig hersteld kan worden; een instantie
beantwoordt bijvoorbeeld een brief van de betrokken burger alsnog of
een betaling vindt alsnog plaats.

27

Zie de Wet Nationale ombudsman en de Algemene wet bestuursrecht voor de meest volledige
omschrijving van de bevoegdheden van de Nationale ombudsman.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

38

Bemiddeling
In een aantal gevallen vindt een bemiddelingsgesprek plaats tussen
burger en overheid onder leiding van bemiddelaars van de Nationale
ombudsman. Vaak is een dergelijk gesprek gericht op het normaliseren
van het contact tussen burger en overheid en om, waar mogelijk, het
onderlinge vertrouwen te herstellen.
Onderzoek met rapport
In andere gevallen wordt een onderzoek ingesteld naar een gedraging van
een overheidsinstantie dat uitmondt in een openbaar rapport met een
behoorlijkheidsoordeel. Daarbij vindt waarheidsvinding plaats door
bestudering van stukken, het horen van ambtenaren en getuigen en hoor
en wederhoor. Deze werkwijze is waardevol als een oordeel gewenst is en
is van belang als basis voor jurisprudentie en ombudsprudentie. Alle
rapporten van de Nationale ombudsman zijn openbaar.
Onderzoek met brief
Als het resultaat van het onderzoek naar een gedraging van een
overheidsinstantie slechts van beperkt belang is, beperkt de afronding
zich tot een brief. Dat doet zich bijvoorbeeld voor wanneer de ombudsman ten aanzien van het merendeel van de klachten niet tot een oordeel
kan komen of omdat het resultaat uitsluitend voor de indiener van de
klacht van belang is. Deze brief is niet openbaar.
Tussentijds opgelost of beëindigd
Er zijn ook zaken waarbij een onderzoek tussentijds wordt beëindigd. De
redenen hiervoor zijn gevarieerd: de indiener van een klacht geeft
uitdrukkelijk aan geen prijs meer te stellen op verder onderzoek, de
indiener van een klacht laat na herhaalde pogingen niets meer van zich
horen of tijdens het onderzoek blijkt de Nationale ombudsman alsnog niet
bevoegd.

Tabel 5 Wijze van behandeling
2011

Oplossing door
interventie
Bemiddeling
Onderzoek met rapport
Onderzoek met brief
Tussentijds opgelost of
beëindigd
Totaal

2012

2013

aantal

%

aantal

%

aantal

%

2.657
58
379
161

76
2
11
5

3.409
35
209
189

83
1
5
4

3.142
36
227 1
164

76
1
5
4

221

6

282

7

566

14

3.476

100

4.124

100

4.135

100

1
In 2013 zijn 221 rapporten verschenen. Het aantal genoemd in tabel 5 is hoger omdat een
aantal rapporten betrekking heeft op meer dan één klachtdossier.

Door een goede intake slaagt de ombudsman er steeds beter in te
achterhalen wat iemand wil bereiken met het indienen van een klacht en
hoe dat het beste kan worden bereikt. Daarbij valt op dat mensen in deze
tijd graag snel een oplossing willen en niet zitten te wachten op een
rapport na een onderzoek van maanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

39

Figuur 5 Wijze van behandeling

2013

2012

2011

0

1000

2000

3000

4000

5000

Oplossing door interventie

Bemiddeling

Onderzoek met rapport

Onderzoek met brief

Tussentijds opgelost of beëindigd

3.5 Onderzoek uit eigen beweging
Behalve onderzoek op verzoek doet de ombudsman ook onderzoek uit
eigen beweging. Aanleiding kan zijn dat hij over een bepaald onderwerp
veel klachten ontvangt of dat er maatschappelijke onrust over bestaat. De
conclusies en aanbevelingen op basis van een dergelijk onderzoek hebben
doorgaans een structureel karakter; ze zien niet op een enkel geval, maar
op alle gevallen. Ze kunnen daardoor goed worden gebruikt als toetsingskader bij de afhandeling van klachten over hetzelfde onderwerp. Een
andere aanleiding voor een onderzoek uit eigen beweging is een
gedraging die door (een medewerker van) de ombudsman zelf is
waargenomen of waarover de betrokken burger om wat voor reden dan
ook zelf niet kan klagen.
Voorafgaand aan een onderzoek uit eigen beweging wordt vaak eerst een
verkenning uitgevoerd. Niet iedere verkenning leidt tot een onderzoek. In
2013 zijn 9 verkenningen afgerond die niet tot een onderzoek hebben
geleid. In totaal zijn 33 onderzoeken uit eigen beweging afgerond. In 12
van deze zaken is een openbaar rapport geschreven en 9 onderzoeken uit
eigen beweging zijn afgerond met een brief. De overige onderzoeken uit
eigen beweging (12) zijn:
• tussentijds beëindigd, bijvoorbeeld omdat tijdens het onderzoek bleek
dat de instantie inmiddels afdoende actie had ondernomen of omdat
er onvoldoende aan de hand bleek te zijn (9);
• beëindigd met een gesprek met de betrokken instantie (2);
• afgehandeld met een interventie en informatie op de website van de
Nationale ombudsman over hoe gedupeerden kunnen handelen (1).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

40

3.6 Oordeel in rapporten
De Nationale ombudsman gebruikt bij de beoordeling van een klacht
behoorlijkheidsnormen. In een rapport leidt die afweging tot een oordeel:
gegrond of niet gegrond.

Tabel 6 Oordeel Nationale ombudsman in rapporten
Rapporten

Gegrond
Deels gegrond
Niet gegrond
Geen oordeel
Totaal

2012

2013

aantal

%

aantal

%

113
45
44
7
209

54,1
21,5
21,1
3,3
100

143
37
38
9
227

63
16,3
16,7
4
100

In 180 rapporten uit 2013 luidde het oordeel van de Nationale ombudsman deels of volledig gegrond. Dit betekent dat de Nationale ombudsman
de indiener van een klacht over de overheid in een aanzienlijk deel van de
gevallen (79%) waarin een schriftelijk onderzoek is ingesteld gedeeltelijk
of geheel gelijk heeft gegeven.
3.7 Onderwerp van klachten
Een behoorlijke overheid is een overheid die open en duidelijk, respectvol,
betrokken en oplossingsgericht, en eerlijk en betrouwbaar is. Dit zijn de
kernwaarden die de Nationale ombudsman heeft gehanteerd bij de
indeling van de 22 bijbehorende behoorlijkheidsnormen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

41

Tabel 7 Kernwaarden in rapporten in aantallen
Open en duidelijk
Transparant, goede informatieverstrekking, luisteren naar de
burger, goede motivering
Oordelen
behoorlijk
niet behoorlijk

70
16%
84%

Respectvol
Respecteren van grondrechten, bevorderen van actieve
deelname door de burger, fatsoenlijke bejegening, fair play,
evenredigheid, bijzondere zorg
Oordelen
behoorlijk
niet behoorlijk

82
29%
71%

Betrokken en oplossingsgericht
Maatwerk, samenwerking, coulante opstelling, voortvarendheid,
de-escalatie
Oordelen
behoorlijk
niet behoorlijk

49
31%
69%

Eerlijk en betrouwbaar
Integriteit, betrouwbaarheid, onpartijdigheid, redelijkheid,
goede voorbereiding, goede organisatie, professionaliteit
Oordelen
behoorlijk
niet behoorlijk

115
37%
63%

In hoofdstuk 2 staan voorbeelden beschreven van de bijbehorende
casuïstiek.
3.8 Aanbevelingen
Naast behoorlijkheidsoordelen bevatten rapporten vaak een of meer
aanbevelingen. Een aanbeveling kan erop gericht zijn om een (materiële)
oplossing of herstel van vertrouwen te bewerkstelligen in een individueel
geval. Ook kan een aanbeveling tot doel hebben om klachten in de
toekomst te voorkomen.

Tabel 8 Aanbevelingen

Aantal rapporten met aanbeveling
Opgevolgde aanbevelingen 1

2012

2013

78
92%

75
90%

1
De reacties op aanbevelingen kunnen betrekking hebben op rapporten uit hetzelfde jaar of uit
eerdere jaren; de percentages zijn indicatief, onder meer vanwege de tijd tussen het uitbrengen
van een aanbeveling en de reactie daarop.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

42

3.9 Ontvangen klachten per beleidsterrein
Tabel 9 Ontvangen klachten over de overheid in 2012 en 2013
Alle klachten

2012

2013

t.o.v. 2012

aantal

aantal

t.o.v. 2012

20
197
4.813

0%
– 4%
+ 20%

13
129
1.975

14
109
1.983

+ 8%
– 16%
0%

298
1.458
5.498
181
7.169
2.090
251
1.414

256
1.095
5.231
151
6.541
1.791
214
1.227

– 14%
– 25%
– 5%
– 17%
– 9%
– 14%
– 15%
– 13%

144
407
2.935
120
1.606
1.308
132
723

123
302
2.518
65
1.257
1.079
109
585

– 15%
– 26%
– 14%
– 46%
– 22%
– 18%
– 17%
-19%

2.958

2.792

– 6%

1.408

1.063

– 25%

70

127

+ 81%

33

56

+ 70%

Decentrale overheden
Waterschappen
Gemeenten
Provincies
Gemeenschappelijke regelingen

275
5.459
118
381

203
5.023
107
421

– 26%
– 8%
– 9%
+ 10%

116
2.388
69
247

72
2.088
48
221

– 38%
– 13%
– 30%
– 11%

Totaal

31.861

30.209

13.753

11.692

Ministeries 2
Algemene Zaken
Buitenlandse Zaken
Veiligheid en Justitie
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Financiën
Defensie
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Economische Zaken
Infrastructuur en Milieu
Politie
Publiekrechtelijke bedrijfsorganisaties

1
2

2012

2013

aantal

aantal

20
206
4.015

Alleen schriftelijk (oude weergave) 1

Om de overgang te vergemakkelijken, is in deze tabel ook de oude weergave opgenomen.
Inclusief zelfstandige bestuursorganen.

Tabel 10 Top vijftien klachten

Belastingdienst
Gemeenten
Politie
UWV
CJIB
Bureaus Jeugdzorg
Gerechtsdeurwaarders
CBR
SVB
CAK
DUO
Openbaar Ministerie
IND
CVZ
Dienst Wegverkeer

2013

t.o.v. 2012

5.068
5.023
2.792
2.466
1.086
991
765
640
607
567
561
528
504
449
394

– 5%
– 8%
– 6%
– 12%
+ 12%
+ 15%
+ 115%
– 8%
+ 5%
– 18%
– 12%
+ 23%
+ 12%
+ 22%
– 21%

Specifieke informatie over de verschillende overheidsinstanties is
opgenomen in de jaarbrieven die de Nationale ombudsman ook dit jaar
aan diverse overheidsinstanties heeft gezonden. Deze jaarbrieven zijn te
vinden op jaarverslag.nationaleombudsman.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

43

Caribisch Nederland
De Nationale ombudsman is sinds 10 oktober 2010 bevoegd klachten te
behandelen over de politie, het OM, de Belastingdienst, het zorgverzekeringskantoor, de Rijksdienst Caribisch Nederland en andere bestuursorganen van het Rijk op Caribisch Nederland. Vanaf 1 oktober 2012 is de
Nationale ombudsman ook bevoegd klachten te behandelen over de
openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Hoewel de Nationale
ombudsman relatief nieuw is als aanspreekpunt voor burgers over de
lokale overheid, wisten veel burgers de Nationale ombudsman te vinden
met klachten over zowel de rijksdiensten als de lokale overheid.
Een groep medewerkers uit verschillende onderzoekteams behandelt de
klachten die de Nationale ombudsman ontvangt over en uit Caribisch
Nederland. Zij bezochten de eilanden in 2013 tweemaal. De bezoeken
worden gebruikt om contact te leggen met zowel de burgers als de
overheidsinstanties. Aan de overheidsinstanties wordt informatie gegeven
(o.a. via workshops) over klachtbehandeling en de visie van de Nationale
ombudsman op de relatie tussen de burger en de overheid. Verder
worden spreekuren gehouden waar de burgers vragen kunnen stellen aan
de medewerkers van de Nationale ombudsman en om klachten in te
dienen. Ten slotte worden de bezoeken gebruikt om klachten aan de
overheidsinstanties voor te leggen en wanneer mogelijk onmiddellijk op
te lossen.
In 2013 hebben 95 burgers contact opgenomen met de Nationale
ombudsman over een of meer van deze instanties. Deze klachten zijn
meegenomen in deze rapportage.
Veteranenombudsman
De Nationale ombudsman behandelt vanaf 1 juli 2013 klachten van
veteranen over zowel overheidsinstanties als niet-overheidsinstanties die
een taak uitoefenen ten aanzien van veteranen.
Volgens de Veteranenwet heeft de Veteranenombudsman drie taken. Hij
behandelt klachten van veteranen en hij kan ook uit eigen beweging een
onderzoek instellen. Hij adviseert regering en parlement over beleid en
regelgeving met betrekking tot veteranen en tot slot monitort hij de
klachtbehandeling bij de instanties die zorg verlenen aan veteranen.
In 2013 zijn 69 klachten ontvangen van veteranen. Eind 2013 waren 63 van
deze klachten afgehandeld, waarvan er 4 ter bemiddeling zijn overgedragen aan de Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht. Verder zijn 6
dossiers, gelet op het vereiste van kenbaarheid, ter behandeling overgedragen aan het Ministerie van Defensie. De overige 6 dossiers waren op
31 december 2013 nog in behandeling.
3.10 Meldpunt
In 2013 heeft de Nationale ombudsman een aantal keer een meldpunt
ingericht om klachten en signalen van burgers te ontvangen. Het doel van
een meldpunt is om goed zicht te krijgen op bepaalde (structurele)
problemen. Deze meldingen worden niet afzonderlijk geregistreerd als
klacht.
De Nationale ombudsman heeft in samenwerking met Radar een enquête
uitgezet onder het Radarpanel met vragen voor zijn onderzoek naar
digitalisering van de overheid. In reactie hierop zijn 47.869 ingevulde
enquêtes ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

44

Samen met de Consumentenbond heeft hij een meldpunt geopend voor
zijn onderzoek waar burgers tegenaan lopen als het gaat om (het vooraf)
inzicht krijgen in de kosten van specialistische zorg. Dit meldpunt was
eind 2013 nog niet gesloten. Tot 20 januari 2014 zijn 126 meldingen
ontvangen.
De Nationale ombudsman heeft voor zijn onderzoek naar de trajectcontrole van campers een meldpunt geopend om ervaringen binnen te halen.
Op dit meldpunt zijn 14 meldingen ontvangen.
Verder heeft de Nationale ombudsman een meldpunt geopend voor zijn
onderzoek naar ondernemers die gedupeerd worden door de overheid
omdat zij hun facturen te traag betaalt. Dit meldpunt was eind 2013 nog
niet gesloten. Tot 20 januari 2014 zijn 35 meldingen ontvangen.
De Nationale ombudsman heeft een langlopend meldpunt gehad waar
mensen hun klachten over het CBR konden melden. Dit is op 1 oktober
2013 gesloten. In totaal zijn 117 meldingen op dit meldpunt ontvangen.
3.11 Doorlooptijden
De Nationale ombudsman vindt dat de overheid voortvarend te werk
moet gaan. Ook in het eigen werk blijven de medewerkers van de
ombudsman streven naar zo kort mogelijke doorlooptijden. In 2013 is
daarin helaas geen verbetering ten opzichte van het voorgaande jaar
gerealiseerd. Gemiddeld is de doorlooptijd toegenomen van 40 dagen in
2012 naar 48 in 2013. De stijging van de doorlooptijden is vooral het
gevolg van de digitalisering van de klachtbehandeling. Het leren werken
met de nieuwe systemen leidt tot een daling van de productiviteit.

Tabel 11 Gemiddelde doorlooptijd van de behandeling van klachten (in kalenderdagen)
Klachten
Nationale ombudsman niet bevoegd
Nationale ombudsman bevoegd
Adviseren en informeren
In onderzoek genomen 1
Interventie
Bemiddeling
Onderzoek met rapport
Onderzoek met brief
Tussentijds opgelost of
beëindigd
1

2012

2013

13

13

29
71

38
78
47
176
307
185

49
176
319
196

76

101

Dit is een gewogen gemiddelde.

De gemiddelde doorlooptijd van klachten die mondeling zijn ingediend
(43 dagen) is lager dan de gemiddelde doorlooptijd van klachten die
schriftelijk zijn ingediend (49 dagen).
3.12 Klachten over (medewerkers van) de Nationale ombudsman
De Nationale ombudsman vraagt continu feedback aan burgers die bij de
ombudsman een klacht hebben ingediend. Uit een analyse van deze
structurele feedback komt onder meer naar voren dat verzoekers over het
geheel genomen tevreden zijn over de afhandeling van hun klachten en
met de Nationale ombudsman als organisatie. Het direct aanpakken lijkt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

45

een goede invloed te hebben op de tevredenheid van de verzoekers. De
verzoekers die hun klacht mondeling indienden waren gemiddeld meer
tevreden met de Nationale ombudsman dan de verzoekers die hun klacht
hadden ingediend via de post of digitaal.
De gemiddelde waardering voor de Nationale ombudsman als organisatie
en voor de medewerkers van de Nationale ombudsman bedroeg in 2013
een 7,8. De tevredenheid met de uitkomst bedroeg gemiddeld een 6,2.
Een blijk van ongenoegen over een onderzoeksbeslissing wordt niet als
klacht, maar als herzieningsverzoek aangemerkt. Ook bij verzoeken om
herziening wordt bezien welke rol de (medewerker van de) ombudsman
speelde bij het ontstaan van de onvrede van betrokkene. In 2013 zijn
66 herzieningsverzoeken behandeld. Eén verzoek om herziening was
afkomstig van een overheidsinstantie. Van alle verzoeken om herziening
zijn drie geheel en één deels toegewezen.
Bij klachten wordt snel persoonlijk contact opgenomen. Geprobeerd
wordt de klacht in overleg met de verzoeker vlot op te lossen. Vaak lukt
dat ook, bijvoorbeeld door excuus aan te bieden of door een toezegging te
doen. In 2013 zijn 67 klachten geregistreerd.
Tot eind 2013 werden klachten die informeel werden opgelost niet
geregistreerd. Vanaf 1 januari 2014 gebeurt dit wel. De Nationale
ombudsman verwacht daarmee beter in staat te zijn de dienstverlening
aan burgers te verbeteren.
Tabel 12 geeft een overzicht van de klachten over (medewerkers van) de
Nationale ombudsman en de behandeling daarvan.

Tabel 12 Overzicht behandeling interne klachten
Aard klacht

Aantal

Gegrond

Niet
gegrond

N.v.t. of
geen
oordeel

In
behandeling

Behandelingsduur
Nakomen toezegging
Bejegening
Informatieverstrekking
Adm. zorgvuldigheid
Adm. organisatie
Diversen

20
6
7
7
6
2
21

15
4
1
6
4
1
5

3

1
2
3

1

Totaal

69 1

36

1

2
1

1

3

2
1
11

2

9

20

4

Waaronder twee klachten ingediend in 2012 die in 2013 zijn afgehandeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

46

4 ORGANISATIE
4.1 Interne ontwikkelingen
De Nationale ombudsman beschikt over circa 160 enthousiaste en
bevlogen medewerkers die hem helpen in zijn werk. Deze medewerkers
zetten zich in om problemen tussen burgers en overheid op te lossen en
te voorkomen. Wat geldt voor het functioneren van overheidsinstanties is
natuurlijk ook bij uitstek van toepassing op de eigen mensen, de interne
werkwijze en organisatie. Het organisatie- en personeelsbeleid is dus
gericht op dienstverlening, gerichte beïnvloeding, professionaliteit,
transparantie en kennisdeling. Het jaar 2013 is voor de ombudsman en
zijn medewerkers een jaar van verandering geweest. Verandering in
verschillende opzichten.
Vertrek Alex Brenninkmeijer
Een belangrijke verandering is het vertrek eind 2013 van Alex Brenninkmeijer als Nationale ombudsman. Daarmee vertrekt een ombudsman die
aan de wieg heeft gestaan van belangrijke veranderingen in de werkwijze
en organisatie van de Nationale ombudsman. Zo is zijn visie op het werk
van de Nationale ombudsman onder meer grondslag geweest voor de
omslag die de organisatie heeft gemaakt van een oordelende, juridiserende en formele werkwijze, naar een oplossingsgerichte, dejuridiserende
en informele werkwijze, waarbij het persoonlijk contact met de burger niet
meer weg te denken is. Ook zijn visie op thema’s als dienstverlening en
professionaliteit zijn bronnen van inspiratie voor de organisatie geweest.
Verbetering dienstverlening
De ombudsman heeft in 2013 veel geïnvesteerd in het verbeteren van de
dienstverlening aan de burger. Zo is gewerkt aan het verder vervolmaken
van het «direct aanpakken» binnen de klachtbehandeling. Bij het direct
aanpakken lost de Nationale ombudsman zo veel mogelijk het probleem
van de burger direct op. De aanpak is informeel (liefst mondeling) en
oplossingsgericht. In iedere fase van de klachtbehandeling is het
persoonlijk contact erop gericht te achterhalen waar het de verzoeker
werkelijk om te doen is. Daarbij wordt de burger actief betrokken bij de
behandeling van zijn klacht.
De plannen voor de inrichting van een Ombudsplein zijn verder uitgewerkt. Het Ombudsplein wordt de virtuele en fysieke omgeving voor het
verkrijgen van informatie over de relatie tussen burger en overheid, het
indienen van klachten en het afgeven van signalen. In 2013 zijn de
bouwplannen ontwikkeld voor het fysieke Ombudsplein en is gestart met
de ontwikkeling van een virtueel ombudsloket. Zowel de verbouwing als
de nieuwe website moeten rond juli 2014 zijn afgerond. Dan worden ook
alle klachtbehandelaars gehuisvest in één gebouw. Nu zitten zij in twee
gebouwen. Een onderzoek naar de bezettingsgraad van de werkplekken
binnen de organisatie heeft duidelijk gemaakt dat dit haalbaar is wanneer
gebruik wordt gemaakt van flexibele werkplekken. De verwachting is dat
dit de kennisdeling tussen de klachtbehandelaars zal bevorderen. Goede
kennisdeling binnen de organisatie is cruciaal om de effectiviteit van de
ombudsman te bevorderen. In 2013 zijn diverse activiteiten om kennisdeling te verbeteren van start gegaan. Er is begonnen met flexibele
werkplekken, en informatie wordt nu consequent gedeeld over actuele
onderwerpen in de vorm van teamredacties en briefings. Door deze
aanpassingen kan snel en adequaat ingespeeld worden op actualiteiten,
signalen en klachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

47

Er is besloten tot taakdifferentiatie binnen de functie van klachtbehandelaar. Vanaf 1 januari 2014 houdt een groot deel van de klachtbehandelaars zich voornamelijk bezig met het direct oplossen van problemen van
burgers. De overige klachtbehandelaars worden ingezet voor onderzoek.
Daarvoor is onder meer gekozen omdat voor het werk aan de telefoon
andere competenties nodig zijn dan voor het schriftelijke werk. Ook de
natuurlijke neiging om voorrang te geven aan kort-cyclisch werk,
waardoor het schrijven van rapporten in de knel kan komen is een reden
geweest voor deze splitsing van taken. Doordat mensen op die werkzaamheden worden ingezet waar ze goed in zijn, wordt de dienstverlening aan
de burger verbeterd en de efficiency vergroot. Een te reduceren formatie
moet zo de grote klachtstroom aankunnen.
Feedback
Om te kunnen beoordelen of de bovengenoemde maatregelen bijdragen
aan de verbetering van de dienstverlening heeft de ombudsman begin
2013 een onderzoek laten uitvoeren naar de telefonische dienstverlening.
Daaruit bleek dat de telefonische dienstverlening achter het gratis
nummer (het nummer dat burgers kunnen bellen met een vraag of klacht)
goed is. De bereikbaarheid van de directe doorkiesnummers voldoet
echter nog niet aan de eisen die de ombudsman daaraan stelt.
Verder is eind 2013 onderzocht hoe burgers de algehele dienstverlening
van de Nationale ombudsman waarderen. Daaruit komt naar voren dat de
manier waarop de ombudsman met een klacht omgaat (hoe en of een
klacht in behandeling wordt genomen) in sterke mate de waardering van
de dienstverlening verklaart. De Nationale ombudsman vraagt continu
feedback aan burgers die bij de ombudsman een klacht hebben
ingediend. Uit een analyse van deze structurele feedback in 2013 komt
onder meer naar voren dat verzoekers over het geheel genomen tevreden
zijn over de afhandeling van hun klachten en met de Nationale ombudsman als organisatie. Het direct aanpakken lijkt een goede invloed te
hebben op de tevredenheid van de verzoekers. De verzoekers die hun
klacht mondeling indienden, waren gemiddeld meer tevreden met de
Nationale ombudsman dan de verzoekers die hun klacht hadden
ingediend via de post of digitaal. Dit bevestigt dat de organisatie met het
verder ontwikkelen van het direct aanpakken en het Ombudsplein op de
goede weg zit.
De ombudsman is in 2013 ook begonnen met het vragen van feedback
aan mensen die een klacht over de Nationale ombudsman indienden. Dit
geeft waardevolle informatie over hoe mensen de afhandeling van hun
klacht over de ombudsman hebben ervaren.
De ombudsman vindt het belangrijk om regelmatig zelf te reflecteren op
het werk van de eigen organisatie. Daarvoor is in 2013 een programma
uitgevoerd voor medewerkers ter bevordering van de dienstverlening en
de effectiviteit. Centrale vraag hierbij was hoe zij zelf vorm geven aan
strategische, effectieve beïnvloeding van de overheid en hoe ze daarin
(nog) beter kunnen worden.
Digitalisering
In 2013 is veel aandacht en tijd besteed aan de implementatie van de
digitalisering van de dossiers van de Nationale ombudsman. Sinds
december 2013 worden alle klachten met behulp van digitale dossiers
behandeld. Met de digitalisering wordt een flinke efficiencywinst behaald
door de afname van registratiewerkzaamheden bij het secretariaat. Het
maakt flexibel werken mogelijk. Het leren werken met de nieuwe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

48

systemen kost wel de nodige tijd en heeft in 2013 tot een productiviteitsdaling geleid.
Social media
De Nationale ombudsman is actief op social media. Vanaf 31 mei is de
ombudsman te vinden op Facebook. Verder is de ombudsman actief op
Twitter en YouTube. De social media accounts zijn daarmee naast
telefoon, brieven en e-mail een mogelijkheid om contact te zoeken met de
ombudsman. In 2013 is de Nationale ombudsman gestart met een
Webcare team dat niet alleen de vragen beantwoordt, maar ook bekijkt
wat mensen op social media over hem schrijven en wat het sentiment is
rond onderwerpen waar hij onderzoek naar doet, of die raken aan zijn
werkterrein. Deze signalen neemt de ombudsman vervolgens mee in zijn
werk.
Internationale activiteiten
Het buitenland weet de Nationale ombudsman steeds meer te vinden en
doet een beroep op het instituut bij het opzetten of versterken van een
ombudsinstituut, klachtrecht en/of klachtbehandeling. De middelen
hiervoor zijn beperkt. Uitgangspunt voor het honoreren van aanvragen uit
het buitenland is de lijst met landen die genoemd wordt in het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid van Buitenlandse Zaken. De kosten moeten
extern kunnen worden gefinancierd.
In 2013 zijn verschillende buitenlandse delegaties bij de Nationale
ombudsman op bezoek geweest, waaronder een parlementaire onderzoekscommissie uit Engeland. Daarnaast zijn onder andere delegaties uit
Jordanië en Indonesië op bezoek geweest. In de laatste twee landen is
door de Nationale ombudsman een project uitgevoerd. Het samenwerkingsproject met de ombudsman van Indonesië wordt samen met het Van
Vollenhoven Instituut gedaan en heeft een looptijd van ruim twee jaar.
Veteranenombudsman
De Nationale ombudsman behandelt sinds 1 juli 2013 klachten van
veteranen. De Veteranenwet is in april 2012 gepubliceerd in het Staatsblad
en zal in werking treden bij nader op te maken Koninklijk Besluit. De
verwachting was dat dit medio 2013 zou plaatsvinden. Inmiddels is de
verwachting is dat dit in maart 2014 zal zijn.
De Nationale ombudsman was van mening dat het wetgevingstraject te
lang duurde. Veteranen, een kwetsbare groep, stonden voor een dichte
deur. Hierdoor besloot de Nationale ombudsman per 1 juli 2013, vooruitlopend op de Veteranenwet, zijn rol als Veteranenombudsman op zich te
nemen. Per brief werden de Minister van Defensie en de Tweede Kamer in
kennis gesteld. Zowel de Minister als de Kamerleden reageerden positief
op zijn initiatief.
Naast het behandelen van klachten kan de Nationale ombudsman uit
eigen beweging een onderzoek instellen en (on)gevraagd advies geven
aan de regering en het parlement. Tot slot heeft de Veteranenombudsman
tot taak de klachtbehandeling bij de instanties die zorg verlenen aan
veteranen te monitoren. Daarvoor wordt in 2014 een monitor ontwikkeld.
.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

49

4.2 Financiën

Tabel 13 Begroting en realisatie
Bedragen x € 1.000

2012

2013

Uitgaven

Ontvangsten

Uitgaven

Ontvangsten

15.657

1.789

15.250

1.789

1.353
17.010
16.601
409

580
2.369
2.255
– 114

1.053
16.303
16.216
– 87

930
2.719
2.834
115

Vastgestelde ontwerpbegroting
Aanvullende begrotingen
Totale begroting
Realisatie
Verschil

In tabel 13 zijn de bedragen opgenomen van de begroting en de realisatie
van de organisatie van de Nationale ombudsman voor 2012 en 2013. Dit is
inclusief de uitvoering van de taken van de Kinderombudsman en de
klachtbehandeling voor de decentrale overheden. Vanaf 2012 is structureel budget toegevoegd voor de uitvoering van de taken van de
Veteranenombudsman (€ 0,3 miljoen). Daarnaast is het Adviespunt
Klokkenluiders als zelfstandig onderdeel gehuisvest bij de Nationale
ombudsman. De totale uitgaven (€ 16,2 miljoen) bestaan voor 71% uit
salariskosten en 29% uit overige kosten ten behoeve van de inzet van
medewerkers en materiële kosten.
4.3 Personeel
In 2013 is veel aandacht geschonken aan het coachen van medewerkers
bij het direct aanpakken, het trainen op gerichte (beleids)beïnvloeding en
omgevingssensitiviteit, en het gaan werken met digitale dossiers. Verder
is in 2013 de overstap gemaakt naar één Functiegebouw Rijk.
4.3.1 Formatie en bezetting
In tabel 14 is de streefbezetting en de gemiddelde bezetting in dienst bij
de Nationale ombudsman in 2012 en 2013 weergegeven.

Tabel 14 Streefbezetting en werkelijke gemiddelde bezetting in fte’s (exclusief
ambtsdragers)

Streefbezetting
Gemiddelde bezetting

2012

2013

151
146

147
147

Gemiddeld waren in 2013 147 fte in dienst bij de Nationale ombudsman.
Dit is inclusief het team voor de Kinderombudsman.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

50

4.3.2 In- en uitstroom

Tabel 15 In- en uitstroom personeel in aantal medewerkers (exclusief ambtsdragers)

Instroom
Uitstroom

2012

2013

9
13

9
11

De medewerkers die zijn uitgestroomd waren gemiddeld vier jaar in
dienst.

Tabel 16 Leeftijdsopbouw personeel (exclusief ambtsdragers)

2012
2013

20–24

25–34

35–44

45–54

55–59

60+

1
1

23
26

54
53

59
51

16
21

11
11

Van de medewerkers is 51% 45 jaar of ouder. Daarom is in 2013 een
levensfasebewust personeelsbeleid ontwikkeld. Naast leeftijd is gekeken
naar de invalshoeken levensfase en generatie.
4.3.3 Bezetting vrouwen/mannen

Tabel 17 Aantal vrouwen en mannen in dienst (exclusief ambtsdragers)

Vrouwen
Mannen

2012

2013

118 (72%)
46 (28%)

125 (73%)
47 (27%)

Het percentage vrouwen binnen de organisatie blijft hoog, ook in het
management.
4.3.4 Vitaliteit en ziekteverzuim
Het gemiddelde ziekteverzuim is in 2013 licht gedaald naar 6,9% (2012:
7,2%). Vanwege de stijging van het ziekteverzuim in 2012 heeft de
ombudsman in 2013 een onderzoek laten uitvoeren naar vitaliteit en
inzetbaarheid. Doel van het onderzoek was het verkrijgen van inzicht in de
factoren die leiden tot ziekteverzuim en welke maatregelen kunnen
worden getroffen om te zorgen dat medewerkers gezonder, vitaler en
beter inzetbaar worden. Naar aanleiding daarvan zijn onder meer
medewerkerssessies georganiseerd met als thema: hoe blijf je vitaal in
verandering.
4.3.5 Bezetting loonschalen (m/v)
De bezetting van de loonschalen bij de Nationale ombudsman concentreert zich voor een groot deel in loonschaal 11. In deze schaal is de
grootste functiegroep, onderzoeker/klachtbehandelaar, ingeschaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

51

Tabel 18 Bezetting loonschalen (exclusief ambtsdragers)

2012

2013

Vrouw
Man
Totaal
Vrouw
Man
Totaal

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

0
0
0
0
0
0

15
4
19
14
4
18

0
0
0
0
0
0

3
0
3
2
0
2

9
3
12
7
3
10

9
3
12
10
3
13

5
2
7
5
2
7

50
20
70
52
20
72

12
5
17
13
4
17

11
7
18
10
7
17

3
0
3
3
1
4

0
2
2
0
2
2

0
0
0
0
0
0

0
0
0
0
0
0

1
0
1
1
0
0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 876, nr. 2

52