Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 852

Grondstoffenvoorzieningszekerheid

Nr. 2

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 12 januari 2012
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken1 heeft een aantal vragen
voorgelegd aan de ministers van Buitenlandse Zaken en van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie en aan de staatssecretarissen van
Infrastructuur en Milieu en van Buitenlandse Zaken over de brief van
15 juli 2011 de grondstoffennotitie (Kamerstuk 32 852, nr. 1).
De ministers en de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu hebben
deze vragen beantwoord bij brief van 10 januari 2012. Vragen en
antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Albayrak
De griffier van de commissie,
Van Toor

1
Samenstelling:
Leden: Bommel, H. van (SP), Staaij, C.G. van
der (SGP), Çörüz, C. (CDA), Timmermans,
F.C.G.M. (PvdA), Albayrak, N. (PvdA),
voorzitter, Ormel, H.J. (CDA), Ferrier, K.G.
(CDA), Eijsink, A.M.C. (PvdA), Irrgang, E. (SP),
Roon, R. de (PVV), Voordewind, J.S. (CU),
Pechtold, A. (D66), ondervoorzitter, Broeke,
J.H. ten (VVD), Thieme, M.L. (PvdD), Peters, M.
(GL), Kortenoeven, W.R.F. (PVV), Bosman, A.
(VVD), Dikkers, S.W. (PvdA), El Fassed, A. (GL),
Hachchi, W. (D66), Dijkhoff, K.H.D.M. (VVD),
Driessen, J.H.A. (PVV) en Caluwé, I.S.H. de
(VVD).
Plv. leden: Raak, A.A.G.M. van (SP), Dijkgraaf,
E. (SGP), Knops, R.W. (CDA), Samsom, D.M.
(PvdA), Recourt, J. (PvdA), Bruins Slot, H.G.J.
(CDA), Haverkamp, M.C. (CDA), Arib, K.
(PvdA), Dijk, J.J. van (SP), Mos, R. de (PVV),
Wiegman-van Meppelen Scheppink, E.E. (CU),
Schouw, A.G. (D66), Hennis-Plasschaert, J.A.
(VVD), Ouwehand, E. (PvdD), Sap, J.C.M. (GL),
Wilders, G. (PVV), Leegte, R.W. (VVD), Heijnen,
P.M.M. (PvdA), Braakhuis, B.A.M. (GL),
Veldhoven, S. van (D66), Taverne, J. (VVD),
Bontes, L. (PVV) en Mulder, A. (VVD).

kst-32852-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

1

1
Welke grondstoffen worden door Nederland het meest geïmporteerd en
geëxporteerd? Welke landen zijn hierbij de grootste afnemers en
leveranciers?
Abiotische grondstoffen komen voornamelijk als onderdeel van halffabricaten en eindproducten onze grenzen binnen. Het is niet altijd goed
mogelijk om het land van herkomst te bepalen, omdat de internationale
goederenstromen de afgelopen decennia steeds complexer zijn geworden
en handelsstatistieken vervuild zijn met doorvoer. Officiële handelsstatistieken geven een betrouwbaar beeld van waar de directe importstromen
vandaan komen, maar niet van welke landen daarachter liggen. De
komende jaren zal het CBS op structurele wijze de materiaalstromen in de
Nederlandse economie monitoren om de economische afhankelijkheid
maar ook recyclingkansen in kaart te brengen. Hierbij zal ook zo goed
mogelijk worden bekeken uit welke regio’s van de wereld de materiaalstromen vooral komen.
Zoals in de grondstoffennotitie uiteengezet is een aantal productgroepen
in de Nederlandse industrie afhankelijk van de invoer – meestal via
halffabricaten – van abiotische grondstoffen, waaronder elektronische
machines en elektronica en medisch, precisie- en optisch gereedschap.
Voor de eerste groep komen de halffabricaten vooral uit China, Duitsland,
VS, Japan en een aantal andere Europese landen. Voor de tweede groep
zijn de VS, Duitsland, Japan, Frankrijk en Ierland de belangrijkste
leveranciers. Een belangrijk deel van deze productgroepen valt onder de
door de regering aangewezen topsectoren. Het zijn veelal kennisintensieve bedrijven die producten maken die goed internationaal verhandelbaar zijn en daarom belangrijk zijn voor de Nederlandse concurrentiekracht.
Nederland heeft zelf geen grote mijnbouwsector. Alleen op het gebied van
aluminium speelt Nederland een rol van enige betekenis als 5e exporteur
van de EU, en neemt daarmee 1% van de wereldproductie voor haar
rekening. Voor het belang van grondstoffen voor Nederland moet echter
niet alleen gekeken worden naar productie. Nederland is tevens een
belangrijke investeerder en heeft een groot aandeel in de doorvoer van
grondstoffen vanwege de havens. Ook die doorvoer is van belang voor de
Nederlandse concurrentiepositie omdat hij gemiddeld 10% waarde
toevoegt.
Nederland is een belangrijke exporteur van landbouwgoederen (de
tweede na de Verenigde Staten). Om dit mogelijk te maken speelt handel
in biotische grondstoffen een belangrijke rol. Dit wordt hier nader
toegelicht aan de hand van 4 belangrijke grondstoffen: cacao, sojabonen,
palmolie en hout.
In het cacaojaar 2009/2010 verwerkte Nederland 470 000 ton cacaobonen,
op een Europees totaal van 1 499 000 ton verwerktmondiaal totaal van
3 659 000 ton. Nederland heeft op wereldschaal een aandeel van 13% in
de verwerking van cacaobonen. De daadwerkelijke invoer voor Nederland
ligt echter hoger doordat er ook doorvoer plaatsvindt. De door Nederland
geïmporteerde cacaobonen komen voornamelijk uit West-Afrikaanse
landen. De Nederlandse industrie exporteerde ter waarde van ruim 2,1
miljard euro; hoofdzakelijk chocolade en andere cacaoproducten.1

1

L Bron: ICCO.

In 2010 bedroeg de wereldproductie van sojabonen 262 miljoen ton, met
als grootste producenten de Verenigde Staten (90,6 miljoen ton) en
Brazilië met 68,7 miljoen ton. Deze sojabonen kunnen in ruwe vorm
worden verhandeld, maar ook in het land van herkomst verwerkt worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

2

(«crush») tot hoofdzakelijk sojaschroot en sojaolie. De belangrijkste
invoerlanden zijn China voor sojabonen en sojaschroot (resp. 54,7 miljoen
ton en 39,7 miljoen ton) en India voor sojaolie (1,6 miljoen ton). Nederland
importeerde in 2010 resp. 3,4 miljoen ton sojabonen, 5,8 miljoen ton
sojaschroot en 0.08 miljoen ton sojaolie met grosso modo Brazilië als
belangrijkste handelspartner. WUR-onderzoek in 2010 naar het sojaverbruik in Nederland heeft opgeleverd dat in Nederland zelf bijna 2 miljoen
ton «sojaproduct» wordt verwerkt, waarvan ca. 1,8 miljoen ton in de
veevoeding en ca. 0,13 miljoen ton voor humaan en technisch gebruik.
Van de totale productie aan melk, vlees en eieren in Nederland wordt ca.
2/3 deel weer uitgevoerd, zodat netto voor het binnenlands verbruik ca.
550 000 ton sojaproduct nodig is.
De wereldproductie van palmolie bedroeg 45,9 miljoen ton in 2010 met
Indonesië (22,2 miljoen ton)en Maleisië (17,0 miljoen) als belangrijkste
producentlanden. Palmolie, maar ook palmpitolie wordt in ruwe vorm, of
na bewerking verhandeld. Nederland importeerde in 2010 1,7 miljoen ton
ruwe palmolie, waarvan 0,9 miljoen ton uit Maleisië en 0,7 miljoen ton uit
Indonesië en 0,2 miljoen bewerkt. De uitvoer van ruwe palmolie was 0,1
miljoen ton en bewerkt (of na bewerking in Nederland) 1.1 miljoen ton.
Voor binnenlandse humane consumptie staat palmolie – met afstand – op
de eerste plaats, gevolgd door raap- of koolzaadolie. De totale waarde van
invoer van alle Margarine, Vetten en Oliën-producten bedroeg in 2010
€ 4,7 miljard en van de uitvoer € 3,8 miljard. De uitvoer van MVO-producten gaat hoofdzakelijk naar de EU (92,3%) met Duitsland als verreweg
de belangrijkste afzetmarkt.1
Nederland voerde over de periode 2007–2009 gemiddeld ca. 1.1 miljoen
kubieke meter hout (rond hout equivalenten) en houtproducten in. Dit
vertegenwoordigt een waarde van ca. 0.7 miljard US Dollar. Daarvan komt
ca. 63% uit andere EU landen. Van de overige 37% komt het merendeel uit
Maleisië, Indonesië, Brazilië, China, Rusland en Canada. Nederland is een
belangrijk doorvoerland voor met name tropisch hout. Bijvoorbeeld 30%
van het Maleisische hout en 22% van het Indonesische hout bestemd voor
de EU komt binnen via Nederland.2
2
Met de voorziening van welke belangrijke grondstoffen verwacht u de
komende jaren (beginnende) problemen?
Schaarste betekent dat de vraag fundamenteel (of over een langere
termijn) groter is dan het aanbod. Hieronder wordt ingegaan op zowel
metalen en mineralen (abiotisch) als groene grondstoffen (biotisch).

1
Bronnen: WUR, MVO en Mielke (Oil World),
2011.
2
Bron: Landbouw Economisch Instituut –
Dutch Trade and Biodiversity 2010.

Ten aanzien van de abiotische grondstoffen is de problematiek complexer
dan bij biotische grondstoffen, omdat deze grondstoffen door de
Nederlandse en EU economie veelal niet direct worden betrokken, maar in
de vorm van halffabricaten. Voor metalen en mineralen geldt dat er op
korte termijn geen sprake zal zijn van fysieke schaarste of wel feitelijke
geologische uitputting. Doordat ten aanzien van sommige metalen en
mineralen (bijvoorbeeld zeldzame aardmetalen) er echter geen sprake is
van vrijhandel kan er wel sprake zijn van economische schaarste, die kan
leiden tot problemen in bijvoorbeeld de high tech industrie. Deze markten
kenmerken zich door non-transparantie en monopolievorming. Dit wordt
versterkt door de steeds verder oprukkende verticale ketenintegratie door
(staats)bedrijven uit de opkomende economieën. Daarbij kan staatsinterventie ook leiden tot marktverstoringen, bijvoorbeeld door exportrestricties of onteigening van mijnen. Ook zijn voor sommige metalen en
mineralen maar enkele bronnen voorhanden (bijvoorbeeld Lithium –
Bolivia).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

3

Grondstoffenvoorzieningszekerheid wordt in toenemende mate als
geopolitiek probleem ervaren. Grondstof importerende landen proberen
hun voorzieningszekerheid te vergroten door grondstofverbruik te
verminderen of efficiënter te maken (Japan), eigen productie te stimuleren, proactief grondstoffen te verwerven in het buitenland o.a. via
partnerschappen (Duitsland, China, Japan, Brazilië), voorraadvorming
(Z-Korea), multilaterale samenwerking (o.a. via WTO geschillenbeslechting). Het is bekend dat China bij zijn grondstoffenstrategie een
horizon van decennia aanhoudt.
Gezien de toenemende vraag door de bevolkingsgroei en additionele
consumptie in opkomende markten, en gezien de staatsbemoeienis zal
toenemende economische schaarste op middellange termijn van een
aantal abiotische grondstoffen mogelijk zijn. Dit kan prijsopdrijvende
effecten hebben, ook voor de halffabricaten die voor de Nederlandse
industrie belangrijk zijn.
De Europese Unie heeft in juni 2010 vastgesteld dat 14 mineralen en
metalen voor de Europese economie kritiek zijn, binnen een grotere groep
van 41 metalen en mineralen die voor de EU belangrijk zijn. De Nederlandse regering houdt dezelfde lijst met kritieke metalen en mineralen
aan, waaronder zeldzame aardmetalen, platina en indium en heeft deze
aangevuld met fosfaat, goud en tin. Fosfaat, omdat er zonder geen
biologisch leven mogelijk is, en Nederland de benodigde recyclingkennis
in huis heeft en kan exporteren. Goud vanwege haar belangrijke
toepassing in ICT en tin vanwege de belangrijke rol in de staalproductie.
In samenwerking met de Topsectoren zal de komende jaren nauwgezet
worden bekeken of de risico’s rond de grondstoffenvoorziening van voor
het Nederlandse bedrijfsleven belangrijke grondstoffen veranderen en wat
hierbij prioritaire metalen en mineralen zijn. Hiervoor ligt de eerste
verantwoordelijkheid bij de bedrijven zelf om hun eigen grondstoffenvoorziening zeker te stellen. Specifiek voor metalen en mineralen zal het
kabinet het bedrijfsleven ondersteunen onder andere via het stimuleren
van recycling en economische diplomatie (zie voor meer informatie over
economische diplomatie vraag 178). Hierbij zal ook zo goed mogelijk
bekeken worden uit welke regio’s van de wereld de grondstoffenstromen
met name komen en of dit traditionele bondgenoten zijn van Nederland.
Ten aanzien van biotische grondstoffen verwacht ik met name problemen
als gevolg van een gebrek aan duurzaamheid. Deze spitsen zich toe op
grondstoffen als hout, palmolie, soja en cacao. Voor de topsector
Tuinbouw en uitgangsmateriaal is daarnaast de beschikbaarheid van veen
een potentieel probleem. Door de toenemende bevolkingsdruk door de
verwachte verdere groei van de wereldbevolking, in combinatie met de
toenemende welvaart in met name landen als India en China neemt op
langere termijn de vraag naar groene grondstoffen toe, niet alleen voor
humane voeding maar bijvoorbeeld ook voor diverse technische
toepassingen, zoals vezels voor kleding en diervoeders. Daarnaast wordt
een groeiende afzet verwacht in de westerse landen van groene grondstoffen als biomassa voor energie of andere producten uit de opkomende
«biobased economy». De druk op de bestaande landbouwgronden neemt
hierdoor navenant toe.
3
Welke concrete acties gaat dit kabinet ondernemen op het gebied van
(financiële) transparantie en transparantie omtrent milieu- en mensenrechten bij grondstoffenwinning?
De grondstoffennotitie biedt een kader voor reeds lopende activiteiten,
concrete nieuwe stappen en verder uit te werken en te concretiseren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

4

plannen voor toekomstige ondersteuning. De uitwerking van deze notitie
vindt momenteel plaats; dit onder meer in de vorm van consultaties met
het maatschappelijk middenveld, het bedrijfsleven en kennisinstellingen,
zoals deze ook in de aanloop naar de notitie zijn betrokken. Een uitputtende lijst van activiteiten en initiatieven is op dit moment nog niet te
geven; wel een overzicht van de huidige stand van zaken.
Nederland ondersteunt diverse initiatieven gericht op grondstoffen en zal,
in combinatie met de nog uit te werken interventies, beschikken over een
krachtig en breed pakket aan maatregelen, dat niet uitsluitend is bedoeld
om een stabiel investeringsklimaat te bevorderen, maar bijvoorbeeld ook
om zelfredzaamheid te stimuleren en negatieve gevolgen van grondstoffenwinning tegen te gaan.
Transparantie speelt hierbij een belangrijke rol. Inspanningen die specifiek
zijn gericht op het aanpakken van de grondstoffenproblematiek betreft de
jarenlange Nederlandse steun aan het Extractive Industries Transparency
Initiative (EITI). Dit initiatief beoogt transparantie te vergroten over
betalingen van bedrijven aan overheden en overheidsorganisaties,
evenals de winsten. De regering heeft recent een nieuwe meerjarige
bijdrage toegezegd voor het secretariaat van het EITI ter hoogte van
1,250,000 USD voor de periode 2011–2014; ook heeft Nederland een
bedrag van 1,500,000 USD gestort in het EITI Multi-Donor Trust Fund
(MDTF) dat door de Wereldbank wordt beheerd. Binnen dit Trust Fund is
in totaal 1,000,000 USD geoormerkt voor capaciteitsopbouw van NGO’s,
via het Revenue Watch Institute; daarnaast zal de Wereldbank met
financiering uit het MDTF binnenkort starten met soortgelijke op NGO’s
gerichte trainingen. Verder heeft in mei jl. in Amsterdam op Nederlandse
uitnodiging een bijeenkomst plaatsgevonden van de bestuursraad van het
EITI, gezamenlijk georganiseerd door het Ministerie van Buitenlandse
Zaken, Cordaid en Shell. Ook is Nederland momenteel lid van de
bestuursraad van het EITI en van de strategische werkgroep die moet
adviseren over de toekomst van het EITI. In deze werkgroep wordt onder
meer gekeken naar mogelijkheden om de reikwijdte van het EITI te
vergroten en koppelingen met overige initiatieven te versterken om de
hele grondstoffenketen te bestrijken. Nederland is hiervan sterk
voorstander en zal bezien op welke wijze en in hoeverre hieraan invulling
te kunnen geven. Hierbij kan worden gedacht aan het opzetten van een
faciliteit voor onafhankelijke juridische ondersteuning bij contractonderhandelingen, bijvoorbeeld via de International Development Law
Organisation (IDLO) of de African Development Bank (ADB).
Verdere initiatieven waaraan Nederland momenteel bijdraagt zijn het
Topical Trust Fund on Managing Natural Resource Wealth van het IMF
(1,36 miljoen euro voor technische assistentie aan lage-inkomenslanden
die veel natuurlijke grondstoffen bezitten), het AFRITACs-initiatief (African
Regional Technical Assistance Centers voor ondersteuning bij verbetering
van de openbare financiën, EUR 4 miljoen tussen 2009 en 2013) en het
regionale initiatief tot grondstoffencertificering i.k.v. het International
Conference of the Great Lake Region (€ 1,5 mln. voor 2011 en 2012). Ook
is Nederland actief betrokken bij de Voluntary Principles (VP) on Security
and Human Rights (VP’s), waarbij een actieve Nederlandse lobby recent
heeft geleid tot de beslissing de VP’s in Den Haag onder te brengen. Een
soortgelijke lobby geldt voor de vestigingsplaats van het secretariaat van
het Kimberley Proces (Keten certificeringsinitiatief voor diamanten),
waarover in november zal worden besloten. Met Paul Collier van het
Natural Resource Charter wordt ten slotte, samen met een aantal
gelijkgezinde donoren, overlegd over het verder concretiseren van een
financieringsvoorstel voor de periode 2012 – 2015. Wanneer dit voorstel
klaar is zal de daadwerkelijke Nederlandse bijdrage worden vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

5

Van bilaterale OS-activiteiten is ook sprake. Een aansprekend en
innovatief voorbeeld is het Cocoon-programma. Dit programma stimuleert samenwerking tussen kennisinstellingen in Nederland en ontwikkelingslanden, gericht op onderzoek naar conflicten als gevolgen van het
gebruik van natuurlijke w.o. minerale rijkdommen. Het gezamenlijke
onderzoek resulteert in lokale kennis en verdieping van inzicht over de
relatie milieu en conflict, ten behoeve van conflictpreventie en
-beheersing (€ 4,8 mln.). Daarnaast worden binnen het MFS-II subsidiekader programma’s uitgevoerd die zijn gericht op het versterken van het
maatschappelijk middenveld in het zuiden, al dan niet specifiek gericht op
grondstoffen. Een voorbeeld is het programma van de Fair Green &
Global Alliance met als penvoerder Both Ends.
Ten slotte moet het Nederlandse MVO-beleid worden genoemd.
Nederland zet duidelijk en actief in op Maatschappelijk Verantwoord
Ondernemen als vereiste voor aanbestedingen en subsidies van de
Nederlandse overheid. Aan bedrijven die een subsidie ontvangen wordt
een verklaring gevraagd om de OESO-richtlijnen na te leven. Nederland
wil stimuleren dat dergelijke conditionaliteiten ook onderdeel worden van
internationale aanbestedingsprocedures door multilaterale instellingen,
waar dit nog niet het geval is.
4
Wat wordt er concreet bedoeld met het woord duurzaam in relatie tot de
Nederlandse grondstoffenstrategie?
Onder duurzaam wordt verstaan dat wordt uitgegaan van het direct
economisch belang, maar ook van het lange termijnbelang: duurzaamheid
bevordert vaak ook de lange termijn voorzieningszekerheid van grondstoffen. Dat betekent dat ook milieu- en sociale aspecten van de winning
en gebruik of productie van grondstoffen worden meegewogen.
5
In de notitie gaat de regering alleen in op het beleid ten aanzien grondstoffen. Kijkt de regering ook naar hulpbronnen? Zo ja, welke bronnen?
Aangrijpingspunt voor de acties in de grondstoffennotitie zijn biotische en
abiotische grondstoffen Men dient natuurlijke hulpbronnen (watervoorraad, grond) goed te beheren om er tot in lengte van jaren grondstoffen (bijv. mineralen en metalen, hout e.d.) aan te kunnen onttrekken.
De notitie voedselzekerheid (in ontwikkelingslanden) gaat o.a. in op de
relatie met agrarische producten. Deze notitie is u reeds toegegaan.
6
Kunt u bevestigen dan wel ontkennen dat mijnbouwbedrijven Nederland
op grote schaal gebruiken als fiscale sluiproute? Kunt u aangeven hoeveel
mijnbouwbedrijven dochterondernemingen hebben gevestigd in
Nederland? Hoeveel geld gaat er vanuit grondstoffen producerende
(ontwikkelings)landen via die dochterondernemingen door Nederland op
jaarbasis? Kunt u aangeven waar deze geldstromen naar toe gaan
wanneer ze Nederland verlaten? Kunt u tevens aangeven wat de reële
bijdrage aan de Nederlandse economie van deze sector is?
De gegevens waarnaar in vraag 6 wordt gevraagd worden door de
Belastingdienst niet specifiek bijgehouden, omdat deze gegevens fiscaal
niet relevant zijn. Deze vraag kan dan ook niet worden beantwoord.
Belastingontduiking en kapitaalvlucht worden al geruime tijd in internationale fora erkend als problemen voor de duurzame ontwikkeling van de
armste ontwikkelingslanden. Ontwikkelingslanden die hun natuurlijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

6

rijkdommen (doen) exploiteren hebben een bijzonder belang om de
opbrengsten daarvan in eigen land te gebruiken voor duurzame ontwikkeling. Effectieve belastingheffing over deze opbrengsten kan hieraan een
bijdrage leveren. Nederland steunt dan ook de internationale pogingen
om de belastingsystemen en belastingadministraties van ontwikkelingslanden te versterken en streeft ernaar de armste ontwikkelingslanden
meer te betrekken bij internationale overlegstructuren, zoals in de OESO.
Nederland loopt verder voorop bij het bevorderen van internationale
transparantie en uitwisseling van informatie en is bereid bij het sluiten
van belastingverdragen met lage inkomenslanden, bronheffingen te
accepteren en, waar nodig, gerichte anti-misbruikbepalingen op te nemen.
Over internationale belastingontwijking zijn geen eenduidige, wetenschappelijk verantwoorde gegevens bekend.
De meer algemene vraag over de «doorstroompraktijk» is al diverse
malen beantwoord door de Staatssecretaris van Financiën en in welke
bedrijfssector zulke «doorstroom» optreedt maakt voor de beantwoording
hiervan geen verschil.
7
Kunt u aangeven wat de gevolgen zijn van belastingontwijking en
-ontduiking voor duurzame ontwikkeling in grondstof producerende
(ontwikkelings)landen? Kunt u bevestigen dat u van mening bent dat de
doorstroompraktijk een ongewenst neveneffect is van het Nederlandse
fiscale stelsel? Kunt u dit toelichten aan de hand van de grondstoffensector? Kunt u aangeven hoe u deze «neveneffecten» wilt terugdringen, in
het algemeen en specifiek voor de grondstoffensector?
Zie antwoord op vraag 6
8
Kunt u – in het licht van uw grondstoffennotitie – een reactie geven op het
rapport «Piping profits: the secret world of oil, gas and mining giants» en
in het bijzonder op wat er over de Nederlandse situatie wordt beschreven?
Wat gaat u doen met de aanbevelingen? (http://
www.publishwhatyoupay.org/resources/piping-profits-secret-world-oilgas-and-mining-giants)
Het rapport bevat in de zes punten op bladzijde 23 een onjuiste
beschrijving van de Nederlandse situatie en een aantal niet onderbouwde
stellingen over de vermeende rol van Nederland. De aanbevelingen
sluiten daardoor niet aan op de werkelijke situatie. Met betrekking tot de
eerste van de vier aanbevelingen in het rapport op bladzijde 34 zal
Nederland een positieve grondhouding aannemen ten aanzien van
voorstellen van de Europese Commissie met betrekking tot country by
country reporting die op 25 oktober zijn verschenen en nog worden
bestudeerd (zie ook antwoord op vraag 152). De Staatssecretaris van
Financiën zal nader ingaan op het rapport in de beantwoording van de
aan hem gestelde vragen van de leden Smeets, Dikkers en Groot (allen
PvdA).
9
Kunt u aangeven wat de ketenverantwoordelijkheid is van de grote
Nederlandse (eind)gebruikers en transporteurs van grondstoffen in relatie
tot eventuele mensenrechtenschendingen, conflict en geweld en
verwoesting van het milieu ten gevolge van grondstoffenwinning en
-handel?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

7

In de OESO Richtlijnen is nu due diligence opgenomen als methode om
risico’s op negatieve effecten op bijvoorbeeld mensenrechten, milieu- en
corruptiegebied te beheersen. Deze verwachting is sterk context
gebonden voor wat betreft de praktische betekenis. Omdat de OESO
Richtlijnen aanbevelingen zijn aan het hele bedrijfsleven, is niet specifiek
geduid wat verwacht kan worden van bedrijven uit sector A of B
opererend in omstandigheid X dan wel Y. Wel is verwoord welke
onderdelen due diligence omvat, in lijn met hoe Professor Ruggie dit heeft
omschreven. Zie voor de Ruggie-richtlijnen vraag 76.
De verantwoordelijkheid van Nederlandse eindgebruikers en transporteurs van grondstoffen in relatie tot eventuele schendingen van onderwerpen die in de OESO Richtlijnen aan bod komen, staat verwoord in
hoofdstuk II, paragraaf A.12; hoewel zij niet voor dergelijke schendingen
verantwoordelijk gehouden kunnen worden, verwacht de overheid toch
dat deze bedrijven proberen de ongunstige effecten van die schendingen
te voorkomen of te verminderen. Dit kan bijvoorbeeld door samenwerking
in de keten, zoals in het Initiatief Duurzame Handel gebeurt.
Het actief uitdragen van de OESO Due Diligence Guidance zal voornamelijk via MVO Nederland en in de algemene dialoog met het bedrijfsleven geschieden. Bedrijven zijn actief in internationale MVO-initiatieven,
zoals het Electronic Industry Citizenship Coalition (EICC). Het EICC was
ook betrokken in het opstellen van de OESO Due Diligence Guidance. Voor
het MKB is zo’n betrokkenheid en kennis minder vanzelfsprekend en dat is
precies waar MVO Nederland een rol van grote toegevoegde waarde heeft
voor wat betreft voorlichting en promotie.
10
Deelt u de mening dat vrijhandel voor grondstof producerende (ontwikkelings)landen hen in grote mate de mogelijkheid ontneemt om hun
inkomsten te genereren voor hun eigen ontwikkeling en industrialisering?
Zo neen, kunt u dit toelichten?
Nee, een vrijere wereldhandel ontneemt grondstof producerende
ontwikkelingslanden niet de mogelijkheid inkomsten te genereren voor
eigen ontwikkeling en industrialisering. Daarnaast is het voor (ontwikkelings)landen mogelijk een eigen verwerkende industrie op te bouwen en
daarvoor, indien zij dit noodzakelijk achten, exportheffingen op grondstoffen in te stellen, binnen de kaders die daarvoor door de WTO worden
gesteld.
Onbelemmerde aansluiting op internationale markten biedt ontwikkelingslanden juist de kans om grondstoffen te exporteren en de inkomsten
daaruit, zoals belastinginkomsten, te benutten voor economische
ontwikkeling. Vrijhandel is gericht op het bevorderen van vrije- en
grensoverschrijdende handel en staat in principe niet in de weg van
nationale belastingheffing. Vanzelfsprekend dienen bedrijven daarbij de
belastingwetgeving in alle betrokken landen na te leven en verdragen niet
te misbruiken. Een voorbeeld waaruit blijkt dat belastinginkomsten
kunnen worden gegenereerd is Australië. Dit land verhoogde de belasting
op Raw Materials voor mijnbouwbedrijven substantieel.
11
Bent u van mening dat de voorziening van grondstoffen aan Nederland en
Europa nooit ten koste mag gaan van Afrikaanse grondstofexporterende
ontwikkelingslanden? Zo neen, waarom niet? Zo ja, hoe wilt u dit gaan
bewerkstelligen en controleren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

8

Zoals onder meer voorgeschreven in Artikel 208 van het Lissabon verdrag,
streeft de Nederlandse regering naar ontwikkelingscoherent beleid. Het
Nederlandse beleid met betrekking tot de voorziening van grondstoffen
moet dan ook zoveel mogelijk rekening houden met de belangen van
Afrikaanse en andere arme ontwikkelingslanden die grondstoffen
exporteren. Nederland streeft dit vooral na via het behoud, de naleving en
versterking van de regels van het multilaterale handelsstelsel en inspanningen gericht op grotere transparantie in grondstoffenwinning- en
handel. Tegelijkertijd is het van belang dat ontwikkelingslanden, in het
bijzonder de minst ontwikkelde landen, zelf voor hun eigen belangen
kunnen opkomen. Nederland ondersteunt ze daar ook in door ontwikkeling van capaciteit en kennis op handelsvlak via het WTO Global Trust
Fund, en door steun aan de WTO rechtswinkel (ACWL), waarmee
ontwikkelingslanden beter voor zichzelf kunnen opkomen.
12
Kunt u in het licht van de grondstoffennotitie een reactie geven op de
(on)wenselijkheid van het fenomeen landgrabbing? Welke gevaren en
problemen ziet u bij dit fenomeen?
De Nederlandse regering heeft op zich geen bezwaar tegen het verwerven
van landbouwgronden door buitenlandse investeerders. Echter, het
pachten en/of kopen van grote stukken landbouwareaal, waarbij zeggenschap over en meeprofiteren door oorspronkelijke gebruikers wordt
genegeerd (landgrabbing) wordt door de Nederlandse regering als
onwenselijk gezien (zie ook het antwoord van begin oktober naar
aanleiding van de vragen van Kamerlid Dikkers over het feit dat steeds
meer landbouwgrond in Derde Wereldlanden in handen komt van
internationale investeerders (referentienummer: 2011Z18428).
Dit geldt ook voor het kader geschetst in de grondstoffennotitie waarin
voorzieningszekerheid met betrekking tot a-biotische en biotische
grondstoffen voor de Nederlandse economie het primaire uitgangspunt is.
Potentieel negatieve gevolgen van landgrabbing zijn onder meer
instabiliteit binnen ontwikkelingslanden en -regio’s, niet-duurzaam
gebruik van natuurlijke hulpbronnen, slecht bestuur, mensenrechtenschendingen, en hogere prijsvolatiliteit. Zeker waar grootschalig,
meerjarig opkopen van landbouwareaal plaatsvindt door opkomende
economieën (met name China, Arabische landen) voor eigen gebruik
bestaat dit risico. Ten eerste omdat vruchtbaar land wordt onttrokken aan
de productie voor lokale en regionale markten ten gunste van (inter)nationaal te verhandelen biotische grondstoffen. Ten tweede is er een risico
dat grondstoffen buiten de reguliere internationale markten worden
gehouden, hetgeen marktinstabiliteit kan verscherpen.
Om landgrabbing zoveel mogelijk tegen te gaan wil Nederland middels
een geïntegreerde, evenwichtige en genuanceerde inzet in de eerste
plaats zo goed mogelijk bijdragen aan met name betere kennis, capaciteit,
inzicht en hervormingen van regeringen, bevolking, maatschappelijke
organisaties en bedrijven opdat in ontwikkelingslanden transparante en
verstandige beslissingen worden genomen m.b.t. de aanwending en het
beheer van land en andere natuurlijke hulpbronnen. In de tweede plaats is
het van belang dat het internationale bedrijfsleven eveneens verstandig
en duurzaam om gaat bij het aankopen, pachten en/of gebruik van land in
ontwikkelingslanden.
Concreet heeft de Nederlandse Regering daartoe in het afgelopen
decennium met circa 100 miljoen Euro mede ingezet op het verbeteren
van rechtszekerheid en toegang tot land voor bedrijven en boer(inn)en in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

9

ontwikkelingslanden. Hiertoe zijn o.m. de volgende activiteiten
ondernomen:
• Onder Nederlands EU voorzitterschap zijn zogenaamde «EU Guidelines to support land policy design and reform processes in developing
countries» opgesteld en aangenomen; dit heeft geleid tot een sterke
toename van het aantal Nederlandse ambassades dat zich strategisch
inzet op het bevorderen van betere rechtszekerheid en toegang tot
land. Anno 2011 zijn er een flink aantal centrale programma’s en zo’n
15 Nederlandse ambassades actief op het vergroten en handhaven van
duidelijker land(gebruiks)rechten, bijna allemaal in de huidige
partnerlanden voor ontwikkelingssamenwerking.
• Al meer dan 7 jaar is het Ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) een
van de grootste financiële supporters van de International Land
Coalition (ILC) – een netwerk van meer dan 100 organisaties dat zich
inzet voor betere landrechten voor arme mannen en vrouwen. Sinds
2010 is BZ met de Europese Unie (EU) en Zwitserland strategisch
partner van de ILC Council waar ook WB, FAO, IFAD, vakbonden,
NGO’s en kennisinstellingen lid van zijn.
• Sinds 2009 is BZ zeer actief in de EU Working Group on Land Issues
alwaar met name de gecoördineerde inzet van lidstaten t.a.v. landgrabbing wordt afgestemd; dit leidt onder meer tot een gecoördineerde en
goed voorbereide inzet van de EU en Zwitserland t.a.v. de onderhandelingen rond de Voluntary Guidelines on the Responsible Governance of
Tenure of Land, Fisheries and Forests in the Context of National Food
Security en de Responsible Agricultural Investment Principles die
beide onder auspiciën van het Committee on World Food Security
(CFS) plaatsvinden.
• In 2010 is BZ een partnerschap aangegaan met een groep Nederlandse
instellingen die alle willen bijdragen aan betere land governance in OS
landen. Dit zijn IDS/Universiteit Utrecht, Afrika Studie Centrum,
Koninklijk Instituut voor de Tropen, Rampenstudies/WageningenUR,
HIVOS, Agriterra en Triodos/FACET. Hieruit is LANDac ontstaan, één
van de IS Academies die BZ de afgelopen jaren mee heeft opgericht.
LANDac ondersteunt initiatieven in ontwikkelingslanden, maakt
promotie onderzoek naar landgrabbing mogelijk (o.m. in Mozambique,
Ethiopië, Brazilië, Bolivia, Ghana, Tanzania) en houdt gesprekken met
de Nederlandse private sector betrokken bij land deals. Ook organiseert LANDac publieke debatten (o.m. met Olivier de Schutter, UN
rapporteur on the right to food; Klaus Deininger, auteur van WB
publicaties over grote landaankopen; en Camilla Toulmin, auteur van
het HLPE rapport «land tenure and international investments in
agriculture») en conferenties (met onder andere ILC en Oxfam).
13
Welke concrete maatregelen wilt u- al dan niet via de EU-nemen tegen het
speculeren met grondstoffen?
In de handel in grondstoffen zijn vele spelers actief. De verschillende
partijen in het systeem vervullen een eigen specifieke rol. De markten
voor grondstof- en voedselderivaten bieden de mogelijkheid om risico
van de ene partij op de andere partij over te dragen. De partijen die
risico’s willen afdekken zijn vaak partijen die agrarische producten kopen
of verkopen. De partij die het risico overneemt is vaak een financiële
partij. Deze financiële partijen spelen in de markt dus een belangrijke rol:
zij zorgen ervoor dat de producent of verwerker die zijn risico wil afdekken
een partij heeft om het op over te dragen en zorgen daarmee voor de
benodigde liquiditeit in de markt. Om een goede prijsvorming mogelijk te
maken is een goed geïnformeerde markt nodig. Internationaal is er
momenteel aandacht voor de transparantie van onder andere de
grondstofderivatenmarkt. Zo is het bekend dat de Europese Commissie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

10

voorstellen voor de aanpassing van de MiFID (Markets in Financial
Instruments Directive) en Marktmisbruikrichtlijn in voorbereiding heeft.
Een deel van de voorgestelde maatregelen is naar verwachting op
transparantie van grondstofderivatenmarkten gericht. Na ontvangst van
de voorstellen zal beoordeeld worden wat de Nederlandse inzet wordt.
Vraag14
Welke rol en bijdrages voorziet de regering voor Nederlandse maatschappelijke organisaties in relatie tot de actiepunten van de grondstoffennotitie?
Het uitgangspunt is dat niet alleen de overheid en het bedrijfsleven, maar
ook maatschappelijke organisaties een belangrijke adviserende, aanjagende en implementerende rol spelen bij het uitwerken van de actiepunten. Maatschappelijke organisaties kunnen met name op de sociale en
milieuaspecten een bijdrage leveren.
15
Deelt het kabinet de visie dat Nederland, Europa en de wereld van een
lineaire economie naar een cyclische economie toe moet? Dit om ervoor
te zorgen dat we materialen en grondstoffen veel langer in de cyclus
behouden.
Het kabinet is van mening dat economische groei duurzaam moet zijn,
een «groene groei». Het veel langer in de kringloop behouden van
grondstoffen kan daar een belangrijke bijdrage aan leveren. Nederland is
daarin met 80% recycling een koploper in Europa. Wanneer in Europa en
mondiaal naar een meer cyclische economie wordt gestreefd, geeft dit
tevens kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven.
16
In de brief staat aangegeven dat «internationale afspraken vaker worden
genegeerd». Gaat Nederland streven naar snellere en stevigere sancties
om dit gedrag onaantrekkelijker te maken, bijvoorbeeld in WTO verband?
De WTO ziet toe op de naleving van de internationale handelsregels voor
alle goederen, inclusief grondstoffen. Als een Lid van de WTO van mening
is dat een ander Lid deze internationale handelsregels schaadt, dan is het
mogelijk dit onder de aandacht te brengen van het WTO geschillenbeslechtingmechanisme. Lidstaten kunnen zo afdwingen dat onterechte
handelsbelemmeringen ongegrond worden verklaard. Wanneer de
veroordeelde partij de paneluitspraak of de uitspraak van het WTO
Beroepsorgaan weigert uit te voeren, dan kunnen er handelssancties door
de benadeelde partij worden ingesteld tot de hoogte van de geleden
schade (retaliatie). Nederland heeft de Europese Commissie bijvoorbeeld
gesteund in de zaak die is aangespannen tegen China onder het WTO
geschillenbeslechtingmechanisme ten aanzien van de Chinese exportbeperkingen op een aantal grondstoffen (zie Kamerbrief 25 074, nr. 173, d.d.
22 september 2011). Als het Beroepsorgaan de bevindingen van het Panel
bevestigt, is China verplicht de betwiste maatregelen binnen redelijke
termijn in lijn te brengen met de WTO-regels. Nederland is er ook
voorstander van te onderzoeken of een volgend WTO-panel door de EU
tegen China een zinvolle optie is ten aanzien van mogelijke ongerechtvaardigde exportbeperkingen op zeldzame aardmetalen.
17
Welke van de genoemde ministeries heeft het voortouw bij de regie over
het grondstoffenbeleid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

11

Binnen het grondstoffendossier werken de diverse departementen goed
samen, elk volgens hun eigen mandaat. Ruwweg is er een verdeling
waarbij BZ verantwoordelijkheid heeft over geopolitiek, ontwikkelingssamenwerking en internationale veiligheid; EL&I over innovatie, handel,
handelsketens en biodiversiteitsaspecten; I&M over milieu en recycling.
Duurzaamheid is een gedeelde competentie met een eigen verantwoordelijkheid per departement. Het nationale duurzaamheidsbeleid wordt
gecoördineerd door IenM. De coördinatie van het internationale milieu-,
duurzaamheids- en biodiversiteitsbeleid is onderdeel van het buitenlands
beleid en valt de Minister van Buitenlandse Zaken toe.
18
Welk van de genoemde ministeries hakt de knoop door bij verschillen in
inzicht aangaande het grondstoffenbeleid?
Bij diepgaande verschillen van inzicht tussen de ministeries worden deze
in de Ministerraad beslecht.
19
Heeft het ministerie van Buitenlandse Zaken de regie over het beleid
aangaande grondstoffenschaarste?
Zie antwoord op vraag 17.
20
Wat zijn de gevolgen van de prijsstijgingen voor de Nederlandse
economie en concurrentiepositie?
Zie antwoord op vraag 39.
Vraag21
Wat wordt bedoeld met de conclusie dat grondstoffenvoorzieningszekerheid «in zekere mate» een economisch eigenbelang is geworden?
Zie antwoord op vraag 2.
22
Bent u van mening dat de minst ontwikkelde grondstofrijke landen (in met
name Afrika) zelf over hun economisch- en handelsbeleid mogen en
moeten gaan? Deelt u de mening dat het belang van vrijhandel voor
Nederland als doorvoerland niet per definitie overeenkomt met het belang
van vrijhandel voor grondstof producerende (ontwikkelings)landen? Zo
nee, waarom niet? Zo ja, welke conclusies verbindt u hieraan?
De regering is inderdaad van mening dat minst ontwikkelde grondstofrijke
landen zelf verantwoordelijk zijn voor hun economisch- en handelsbeleid.
Het is dan ook aan deze landen te beoordelen of en op welke wijze zij baat
kunnen hebben van vrijhandel en welke verplichtingen zij aan willen gaan.
Zowel Nederland als grondstofproducerende ontwikkelingslanden hebben
belang bij vrijhandel. Op elke euro aan doorvoer houdt Nederland
anderhalve cent over (1,5%). Hoewel deze goederen niet officieel worden
geïmporteerd verdienen logistieke dienstverleners er toch aan. Voor
grondstofproducerende (ontwikkelings)landen biedt onbelemmerde
aansluiting op internationale markten de kans om grondstoffen te
exporteren en te bewerken en de inkomsten te benutten voor economische ontwikkeling. Zowel Nederland als grondstofproducerende
ontwikkelingslanden gedijen dientengevolge bij een open, transparant en
voorspelbaar systeem waarbij de handel in grondstoffen zonder restricties
en binnen de bestaande regels verloopt. Het Nederlandse beleid is er op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

12

gericht dat de minst ontwikkelde landen betere aansluiting krijgen op
internationale markten. Nederland ondersteunt minst ontwikkelde landen
op verschillende wijzen, zie antwoord op vraag 11.
Dit geldt ook voor de Doha Ontwikkelingsronde waar het de vaste inzet
van Nederland is dat deze landen zoveel mogelijk moeten worden ontzien
van nieuwe verplichtingen, en dat hen tarief- en quotavrije markttoegang
naar ontwikkelde landen en die opkomende economieën die daartoe in
staan zijn wordt aangeboden. Ook streeft Nederland er naar dat de
relevante multilaterale fora voldoende beleidsvrijheid voor ontwikkelingslanden laten en zij binnen deze fora beter voor hun belangen kunnen
opkomen.
23
Valt het regulerend vermogen van de markt voor een bepaalde grondstof
te kwantificeren c.q. meten?
Het is mogelijk om met behulp van economische theorie en modellen te
voorspellen wat de uitkomst zou zijn als een markt naar behoren
functioneert. Als de praktijk daarvan afwijkt, kan sprake zijn van een
suboptimale werking van de markt en is er aanleiding voor nader
onderzoek naar oorzaken.
24
De regering schrijft: «Verder is de voorzieningszekerheid voor de
Nederlandse economie het primaire uitgangspunt,» Hoe verhoudt de
nationale voorzieningszekerheid zich tot de mondiale? Wordt in het
Nederlandse grondstoffenbeleid en in de Nederlandse inzet in Europa ook
gekeken naar de effecten van onze maatregelen voor ontwikkelingslanden?
De regering voert ontwikkelingscoherent beleid. De voorzieningszekerheid
voor de Nederlandse economie voor zover betrekking hebbend op
ontwikkelingslanden is gediend met het evolueren van die landen, tot
volwaardig en op gelijker niveau opererende partners. Daartoe behoren
kennis, ervaring en inzicht in (internationale) onderhandelingsprocessen,
goed bestuur, transparante regelgeving e.d. Juist door samen te werken
op terrein van opbouw van de eigen economie, diversificatie en werkgelegenheid zullen mogelijkheden ontstaan die op lange termijn beter inzicht
en perspectief bieden voor betrokken partijen.
25
De regering schrijft: «Bij het formuleren van de oplossingsrichtingen is het
Kabinet ervan uitgegaan dat het bedrijfsleven primair aan zet is en dat de
overheid vooral kan faciliteren, stimuleren, kaders stellen en coördineren.
Is de regering het ermee eens dat het aan de politiek is om kaders te
stellen en te zorgen voor een level playing field, zodat het voor bedrijven
economisch aantrekkelijk wordt om de noodzakelijke maatregelen te
nemen?
Ja, de politiek stelt de door haar noodzakelijk geachte kaders, waar nodig
via wetgeving. Voor een gelijk speelveld is internationale afstemming en
besluitvorming daarbij belangrijk. Maar ook het bedrijfsleven kan via
vrijwillige afspraken zorgen voor een gelijk speelveld voor belangrijk
gevonden onderwerpen, bijvoorbeeld in ketens. De overheid kan hierbij
faciliterend optreden en doet dat waar mogelijk.
26
Zijn de risico’s ten aanzien van de grondstoffenvoorziening reeds
vastgesteld? Zo ja, welke zijn deze? Zo nee, wanneer zal dit gebeuren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

13

Zie antwoord op vraag 2.
27
Welke criteria worden gehanteerd om een oplossing op Europees niveau
te vinden?
De EU heeft een gecoördineerd beleid opgesteld om de grondstoffenproblematiek voor de Europese markt aan te kaarten. Voor de uitvoering van
dit beleid moet gekeken worden waar de competenties liggen van de
Europese Commissie en van de lidstaten. Daarnaast zal Nederland, waar
het profijtelijk is, oplossingen op nationaal, bilateraal en multilateraal
niveau zoeken. Het laat zich in deze fase nog niet duiden waar die
scheidslijnen precies zullen liggen.
28
Welke concrete maatregelen worden er getroffen om innovatie, hergebruik en substitutie te stimuleren?
Het streven om efficiënter te gaan werken is in de eerste plaats een
verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven en kennisinstellingen zelf.
Middels de grondstoffenbrief vergroot het kabinet de bewustwording
rond het grondstoffenvraagstuk bij het bedrijfsleven en wijst het op de
kansen die een efficiënter grondstoffengebruik biedt. Deze kansen komen
voort uit verstandiger gebruik, eco-innovatie, recycling en substitutie. Het
Nederlandse bedrijfsleven en kennisinstellingen pakken deze kansen ook
op. Zo wordt er in het Materials Innovation Institute (M2i) door het
bedrijfsleven en de kennisinstellingen gezamenlijk gewerkt aan nieuwe
materialen, vind er o.a. bij TNO onderzoek plaats naar niet-schaarse
materialen die zeldzame metalen en mineralen kunnen vervangen
(zogeheten «elements of hope»), heeft de Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) het thema «materialen» in haar
Strategienota 2011–2014 opgenomen, en organiseert het bedrijfsleven
zich in het Platform Materiaalschaarste. Ook in de Green Deals van
afgelopen 3 oktober komt het pakken van kansen op het gebied van
grondstoffenschaarste en recycling terug. Zo is er een Green Deal
afgesloten met Desso en Van Ganzewinkel om tapijtafval op de meest
duurzame manier te verwerken. Kortom, er gebeurt al veel en de regering
zet er samen met het bedrijfsleven op in om de komende jaren meer
Green Deals op het terrein van grondstoffen af te sluiten.
Doelstellingen voor grondstofefficiëntie wil Nederland alleen in Europees
verband introduceren. In de Roadmap to a Resource Efficient Europe
noemt de Commissie een basisindicator voor grondstoffenefficiëntie die
wordt uitgedrukt als grondstoffengebruik (in kilogrammen) in relatie tot
het BNP. Het kabinet ziet eventuele doelstellingen graag zo direct mogelijk
gerelateerd aan het beoogde doel, namelijk een duurzaam grondstoffengebruik.
29
Wie is verantwoordelijk voor het in kaart brengen van potentiële risico’s
ten aan aanzien van de Nederlandse grondstoffenvoorziening?
Zie antwoord op vraag 2.
30
Op welke wijze werkt u de beleidscoherentie voor ontwikkeling concreet
uit ten aanzien van het Nederlandse grondstoffenbeleid?
Zie antwoorden op vragen 11 en 145.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

14

31
Is onze economie in grotere mate afhankelijk van grondstoffen dan bij
omringende landen het geval is?
Zie antwoord op vraag 2.
32
De regering schrijft: «Daarom is het credo: Europees waar mogelijk,
nationaal waar nodig en waar het kansen biedt». Is de regering ook
voornemens om dit onderwerp internationaal te agenderen, binnen de VN
en WTO? En zo ja, op welke wijze en op welke termijn?
De regering is voornemens ook in VN verband dit onderwerp te
agenderen. De Speciale Vertegenwoordiger Natuurlijke Hulpbronnen
voert hierover gesprekken met diverse VN organisaties. Om over een
exact tijdspad te spreken is het echter nog te vroeg. Voor het gedeelte
over de WTO verwijs ik u naar het antwoord op vraag 16.
33
Hoe gaat de regering om met problemen die ontstaan als landen de
toegang tot hun markten sluiten en zo de grondstofvoorziening voor het
eigen land veilig stellen?
Nederland en Europa vinden het van belang de beperkingen in grondstoffenhandel tegen te gaan. In dit kader steunt de regering de inzet van de
Europese Commissie op het gebied van grondstoffen zoals neergezet in
de grondstoffenmededeling van de Commissie (het Raw Materials
Initiative) uit februari van 2011 (zie hiervoor het BNC fiche). De handelspolitieke inzet berust op drie pijlers: 1) het definiëren van de spelregels, door
de handelsdisciplines die het meest relevant zijn voor grondstoffenhandel
op te nemen in de lopende handelsonderhandelingen; 2) het afdwingen
van de spelregels, door handelsbarrières in strijd met internationale
handelsregels en die de Europese economie het meest schaden aan te
pakken en 3) het aangaan van de dialoog met derde landen om tot een
gecoördineerde benadering tussen alle actoren te komen.
In het recent afgesloten vrijhandelsakkoord met Korea is een verbod op
alle soorten exportrestricties opgenomen. Met Rusland wordt er
gesproken over het uitfaseren van exportheffingen op een reeks grondstoffen in het kader van hun toetreding tot de WTO en in de dit jaar
afgesloten Kaderovereenkomst met Mongolië is afgesproken dat de
partijen geen restrictief handelsregime invoeren voor de export van
grondstoffen. Verder inventariseert de OESO op dit moment wereldwijde
exportbelemmeringen voor grondstoffen en verricht het een specifieke
sectorale studie naar de impact van handelsbelemmeringen op de
staalproductie. Nederland ondersteunt dit.
Niet WTO-conforme exportbeperkingen toegepast door meer staatskapitalistische economieën, bedoeld om de eigen industrie te beschermen,
dienen hard te worden aangepakt. Nederland heeft de Europese
Commissie gesteund in de zaak die is aangespannen tegen China onder
het WTO geschillenbeslechtingmechanisme ten aanzien van de Chinese
exportbeperkingen op een aantal grondstoffen. De regering is zeer te
spreken over de recente uitspraak van het WTO Panel waarin de EU op
vrijwel alle punten in het gelijk is gesteld (zie Kamerbrief 25 074, nr. 173,
d.d. 22 september 2011). Het bevestigt de disciplinerende rol van de WTO
in het wereldhandelssysteem en is een duidelijk signaal aan alle
WTO-leden dat oneerlijke handelspraktijken niet worden geaccepteerd.
Nederland er voorstander van te onderzoeken of een volgend WTO-panel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

15

door de EU tegen China een zinvolle optie is ten aanzien van mogelijke
ongerechtvaardigde exportbeperkingen op zeldzame aardmetalen.
Nederland ziet ook mogelijkheden voor samenwerking om de interdependentie tussen grondstofproducerende en grondstofconsumerende landen
te vergroten. Hierbij kan gedacht worden aan het uitwisselen van
technische kennis ten aanzien van normen en standaarden, bijvoorbeeld
op het gebied van arbeidsomstandigheden en milieu. Dit biedt kansen
voor samenwerking met ons bedrijfsleven, maar ook met ons maatschappelijk middenveld.
34
Bent u bekend met de analyse in het ontwerpadvies van de SER, genaamd
«Ontwikkelen door Ondernemen», waarin wordt gesteld dat de grondstoffenwinning gepaard kan gaan met extra milieu- en gezondheidsrisico’s, en
dat dit extra aandacht voor goed IMVO-beleid en de daarbij behorende
risicoanalyse vereist? Bent u voornemens een dergelijk MVO beleid,
inclusief de risicoanalyse, te bevorderen? Zo ja, hoe?
De grondstoffensector opereert dikwijls in moeilijke omstandigheden,
waarbij verhoogde risico’s op milieu-, gezondheids- en mensenrechtengebied zich kunnen voordoen. Die omstandigheden worden bijvoorbeeld
bepaald door de maatschappelijke en/of technische context van de
bedrijfsactiviteiten. Bekende voorbeelden hiervan zijn conflictgebieden en
diepzeeboringen. Het advies van de SER «Ontwikkelen door Ondernemen» wijst op deze extra risico’s.
Bedrijven in de grondstoffensector zijn zich over het algemeen goed
bewust van deze risico’s, onder meer vanwege informatie-uitwisseling
met direct betrokken lokale stakeholders, de ruime aandacht hiervoor in
de media en de activiteiten van maatschappelijke organisaties. De
overheid heeft zijn concrete doelstellingen en verwachtingen van het hele
bedrijfsleven – en dus ook de grondstoffensector – op (I)MVO-gebied
duidelijk verwoord in de onlangs herziene OESO Richtlijnen. Implementatie hiervan door de overheid bestaat uit promotie van de Richtlijnen en
bemiddeling door het Nationaal Contactpunt voor de OESO Richtlijnen
(NCP) bij vermeende schendingen door individuele bedrijven in specifieke
gevallen. Monitoring door het NCP geschiedt alleen in zover als partijen
bij een bemiddeling overeenkomen het NCP een monitoring rol toe te
kennen, hetgeen uit de toelichting op de OESO Richtlijnen op te maken
valt.
Voor wat betreft de implementatie door bedrijven zijn bedrijven in de
grondstoffensector al langere tijd actief in velerlei initiatieven om het
nemen van hun verantwoordelijkheid, dikwijls in samenwerking met
(lokale) stakeholders, praktisch in te vullen. Zie voor meer informatie over
deze initiatieven vraag 3. Andere voorbeelden zijn de rol van dergelijke
bedrijven en hun brancheverenigingen in de totstandkoming van (i) de
OESO Due Diligence Guidance for Responsible Supply Chains of Materials
from Conflict-Affected and High-Risk Areas, (ii) de OESO Good Practice
Guidance in Further Combating Bribery en (iii) van het werk van Professor
Ruggie. Mochten belanghebbende partijen van mening zijn dat Nederlandse bedrijven uit de grondstoffensector zich niet houden aan de
OESO-Richtlijnen, dan kunnen zij zich wenden tot het NCP.
35
Worden in het Energierapport 2011 dezelfde voorwaarden gehanteerd
voor IMVO als in deze grondstoffennotitie? Zo nee, op basis van welke
afwegingen is dan besloten om dit verschil te hanteren en waar zit dit
verschil precies in?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

16

In de grondstoffennotitie is er voor gekozen om energie en water buiten
beschouwing te laten, gezien het al ontwikkelde beleid zoals ook in het
Energierapport 2011 is uiteengezet. Belangrijke elementen daarin die
raken aan IMVO betreffen de biobased economy. Hiervoor moet er veel
biomassa worden gebruikt. In het Energierapport 2011 wordt aangegeven
dat bij het gebruik van biomassa voor de productie van bio-energie
voorop staat dat het om duurzame biomassa gaat die noch de biodiversiteit noch de primaire voedselproductie aantast. Daarnaast moet er over
de gehele keten genomen daadwerkelijk vermindering van broeikasgasemissies plaatsvinden. De overheid houdt hier toezicht op door alleen
gecertificeerde biomassastromen te accepteren, die daarmee voldoen aan
de noodzakelijke duurzaamheideisen.
Dit is volledig in lijn met de wijze waarop in de grondstoffennotitie
gekeken wordt naar de people, planet en profit kant van grondstoffenstromen. Niet-duurzaam geproduceerde grondstoffen veroorzaken milieuen sociale lasten en dan vaker buiten dan binnen Nederland. Het is dan
ook van belang om waardecreatie op de people, planet en profit
dimensies te genereren, omdat dit wederzijds belang oplevert voor
Nederland en onze handelspartners.
Alleen dan kan een duurzame grondstoffenvoorziening worden gerealiseerd. Voorbeelden waar dit gebeurt zijn de ketens die binnen het Initiatief
Duurzame Handel worden verduurzaamd. Voor mineralen geldt dat de
mate van duurzaamheid afhangt van de mate waarin een mijnbouwbedrijf
goede milieu- en sociale standaarden hanteert bij het mijnen.
36
In hoeverre krijgt het credo Europees waar mogelijk invulling in de praktijk
door samenwerking met Europese landen op het gebied van grondstoffenvoorziening? Hoe kan deze samenwerking verbeterd worden?
De Europese Commissie heeft in november 2008 een eigen Europese
grondstoffenstrategie («Raw Materials Initiative») gelanceerd, vanuit de
argumentatie dat ook andere werelddelen steeds meer strategisch
omgaan met grondstoffen en de EU hierin niet kan achterblijven. De
grondstoffenstrategie heeft als doel de Europese consumptie van primaire
grondstoffen terug te dringen, de beschikbaarheid te vergroten van
grondstoffen die binnen de EU gevonden worden en het duurzame
aanbod van grondstoffen uit derde landen veilig te stellen. Het Europese
vlaggenschipinitiatief Resource Efficiency draagt daarnaast bij aan de
beoogde slimme, duurzame en inclusieve groei uit de EU-strategie.
In februari 2011 heeft de Commissie met de Medeling Tackling the
challenges in commodity markets and on raw materials deze Europese
grondstoffenstrategie geactualiseerd. Nederland onderschrijft de aanpak
van de Commissie, die zich met name richt op de analyse van de situatie
en om van daaruit een gezamenlijke toekomststrategie te ontwikkelen. De
EU kan, vanuit een gemeenschappelijke Europese aanpak, meer bereiken
in deze mondiale discussie dan de individuele lidstaten.
Naast samenwerking in Unieverband zal worden gestreefd naar bilaterale
samenwerking met een aantal Europese landen, waaronder Duitsland. De
ambassades en de Speciaal Vertegenwoordiger Natuurlijke Hulpbronnen
zullen daarbij een belangrijke rol spelen.
37
Met welke kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties is het
kabinet voornemens om te spreken over haar grondstoffenbeleid?
Het kabinet erkent de toegevoegde waarde van het Platform Materiaalschaarste alsook het Kennisplatform Duurzaam Grondstoffenbeheer, waar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

17

bedrijven, de overheid en kennisinstellingen bijeenkomen. Per thema
wordt daarnaast met relevante organisaties gesproken. Dit is een open en
voortgaande dialoog. Zie ook het antwoord op vraag 185.
38
Kan een toelichting gegeven worden op de wijze waarop het kabinet haar
beleid gaat inzetten op het verzoek genoemd in punt 2 van de motie
Nicolaï/Ormel (32500V81) waarin de regering expliciet wordt verzocht om
in kaart te brengen hoe een stabiel investeringsklimaat in de producerende landen zal worden bevorderd, met aandacht voor anticorruptie,
duurzame extractie, versterking van het lokaal bestuur en transparantie
van financiële stromen? Kan de regering toelichten op welke wijze zij de
vier laatstgenoemde punten tot uitvoering gaat brengen?
Zie antwoord op vraag 3.
39
Denkt de regering dat de stijging van prijzen van grondstoffen van de
afgelopen jaren permanent is of dat de prijzen binnen afzienbare termijn
weer zullen dalen? Indien de prijzen permanent hoog (hoger) zullen zijn,
welke structurele gevolgen heeft dit voor de Nederlandse (Europese)
economie?
In het algemeen neemt door een aantal structurele factoren, met name de
stijgende welvaart en toenemende wereldbevolking, de vraag naar
grondstoffen toe. Niet alle productiesystemen kunnen die stijgende vraag
bijbenen waardoor de prijzen van deze grondstoffen stijgen. Dit is
zichtbaar over een breed scala aan grondstoffen. Prijsbewegingen zijn
afhankelijk van vraag en aanbod. Hoe dit zich op termijn zal ontwikkelen is
niet eenvoudig te voorspellen en zal per grondstof verschillen. Nieuwe
voorraden of technologische ontwikkelingen zullen dit evenwicht
beïnvloeden. Hogere prijzen zetten producenten aan meer aan te bieden
en nieuwe productie te ontwikkelen waardoor het aanbod toe kan nemen.
Bijvoorbeeld door het in gebruik nemen van gebieden met minder hoge
concentraties grondstof die grotere inputs zoals energie en water vragen.
De OECD/FAO heeft in haar Agricultural outlook de verwachting uitgesproken dat voor de meeste biotische grondstoffen de prijzen de komende
jaren hoog zullen blijven (boven prijsniveau van voor 2008). De ontwikkeling van de prijzen van abiotische grondstoffen zijn minder
voorspelbaar. Maar er is een structurele stijging van de vraag, anderzijds
worden door de hoge prijzen nieuwe initiatieven voor winning genomen.
Op de korte termijn kunnen hogere grondstofprijzen tot uiting komen in
duurdere (import van) halffabricaten en eindproducten, afhankelijk van de
vraag of producenten de prijsstijgingen doorberekenen aan hun afnemers.
De (geïmporteerde) inflatie die daardoor mogelijk toeneemt, kan een
negatieve invloed hebben op de koopkracht van burgers. Op de concurrentiekracht van Nederlandse bedrijven hebben hogere grondstofprijzen
op korte termijn weinig effect. Prijzen van veel grondstoffen worden veelal
op de internationale/globale markt bepaald. Buitenlandse concurrenten
ondervinden ook last van stijgende inputprijzen. Het is van belang dat bij
een stijging van de prijzen de prijsverhoudingen niet verslechteren. Zie
ook het antwoord op vraag 42.
Indien de prijzen permanent hoger zullen blijven zal de economie zich
daarop moeten aanpassen. Efficiënt gebruik zal meer lonen en substitutie
naar/met goedkopere grondstoffen zal aantrekkelijker worden. Een
voorbeeld hiervan is het duurder worden van energie de laatste jaren.
Hierdoor is er gezocht naar meer en alternatieve bronnen van energie. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

18

aanpassingsvermogen zal de concurrentiekracht en de economische groei
van een land of regio beïnvloeden.
Nederland heeft met een hoge stand van de technologie en een goede
logistieke positie kansen om een goed antwoord te vinden op een periode
met hoge prijzen voor grondstoffen. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de cijfers
van export van landbouwproducten, waar Nederland ook gedurende de
hoge prijspieken van de laatste jaren een tweede plaats op wereldschaal
blijft innemen. Bovendien werkt het kabinet structureel aan de concurrentiekracht van Nederland via onder meer het topsectorenbeleid.
40
Wat is de visie van de regering op het behoud van ecosystemen en het
niet verder uitputten van de aarde?
Nederland zet in op economisch groei nationaal, in de EU en internationaal maar is van mening dat deze groei niet ten koste mag gaan van
cruciale ecosystemen. Ecosystemen vervullen fundamentele sociale,
ecologische en economische functies, wat naar voren komt in de door de
regering gevolgde people, planet en profit benadering. De regering is van
mening dat een wereldwijde transitie noodzakelijk is om bestaande
productie en consumptie patronen te verduurzamen en een verdere
uitputting van natuurlijke hulpbronnen en verlies aan biodiversiteit tegen
te gaan.
Nederland ondersteunt daarom de vorige jaar in Nagoya – Japan – in het
kader van het biodiversiteitsverdrag- opgestelde Aichi-targets en de
uitwerking daarvan in de EU biodiversiteitstrategie. Ook verwelkomt de
Regering het EU Flagship Initiative for a Resource Efficient Europe. Binnen
Nederland worden nieuwe impulsen gegeven aan de verduurzaming van
onze samenleving zoals aangegeven in de Grondstoffennotitie, de
Duurzaamheidsagenda, de inzet om te komen tot een Biobased Economy,
de Bedrijfslevenbrief op het gebied van duurzaamheid en de uit deze
trajecten voortkomende Green Deals. De inzet op het gebied van
ontwikkelingssamenwerking is verwoord in de Basisbrief en Focusbrief
ontwikkelingssamenwerking Kamerstukken 32 500 V, nr. 15 en 32 605,
nr. 2.
41
Kunt u door middel van cijfermatige onderbouwing onze positie als
doorvoerland en verwerker van grondstoffen kwantificeren?
Zie antwoord op vraag 1.
42
Wat zijn de gevolgen voor Nederland van de genoemde belemmeringen
voor de vrijhandel?
Belemmeringen voor de vrijhandel kunnen leiden tot een suboptimale
allocatie van grondstoffen, verminderde productie en hogere kostprijzen
voor consumenten. Zo hebben de Russische beperkingen op de uitvoer
van graan als reactie op hoge voedselprijzen, geleid tot hogere graanprijzen in de rest van de wereld. De Chinese exportrestricties voor
zeldzame aardelementen maken deze grondstoffen duurder voor de
Europese importeurs. De genoemde maatregelen hebben niet altijd direct
invloed op de concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven,
omdat concurrenten ook met soortgelijke prijsstijgingen te maken
hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

19

43
Wat gebeurt er op mondiaal niveau om de genoemde belemmeringen
voor de vrijhandel tegen te gaan? Wat kan hier in de toekomst aan gedaan
worden? Wat is de (potentiële) rol van Nederland hierin?
Zie antwoord op vraag 33.
44
De regering constateert terecht een aantal redenen waarom grondstoffenmarkten niet altijd goed functioneren, zoals monopolievorming, het
ontbreken van openbare handelsplatformen, overheidsinterventies uit
opkomende economieën en machtsconcentratie bij leveranciers. Hoe wil
zij tegen deze zaken internationaal optreden?
De invloed van Nederland kent zijn grenzen, daarom is ook het samen
optrekken in de EU van belang op dit dossier. Verder is het belangrijk
gebruik te maken van internationale gremia zoals de VN, de OECD,
Wereldbank en de WTO. Die laatste organisatie biedt ook handvatten om
actie te ondernemen tegen landen die handelsbeperkingen opwerpen die
de grondstoffenzekerheid beperken of verminderen.
In de bilaterale relaties bepleit Nederland bij belangrijke grondstoffen
consumerende en -producerende landen het in stand houden van de
internationale vrijhandel. Zo heeft vicepremier Verhagen in mei van dit
jaar China bezocht, heeft de Minister van Buitenlandse Zaken onlangs een
bezoek afgelegd aan Japan en bezoekt staatssecretaris Bleker van het
ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie begin
november India. Tevens heeft de Speciale Gezant Natuurlijke Hulpbronnen
o.a. Zuid Afrika, Indonesië, Mongolië, China en de VS bezocht. Eveneens
biedt dit een ingang om economische diplomatie te bedrijven richting
grondstoffen consumerende en producerende landen die zich (mogelijkerwijs) onttrekken aan het vrijhandelsysteem door de formulering van
een mercantilistisch of protectionistisch grondstoffenbeleid.
Het kabinet onderkent tekortkomingen in de global economic governance
en draagt er aan bij dat er een constructief debat gevoerd wordt over het
signaleren en oplossen van tekortkomingen in global economic governance.
De regering is niet blind voor de soms moeilijke besluitvorming op
internationaal niveau. De governance is op wereldschaal niet meegegroeid met de dimensies die markten hebben aangenomen. Dit vereist
een inzet op de lange termijn.
45
De regering constateert in het geval van biotische grondstoffen dat
schaarste voortvloeit uit kleiner wordende oogsten en verminderde
landbouwproductiviteit. Leidt het grootschalig, meerjarig opkopen van
landbouwareaal ofwel «landgrabbing» door opkomende economieën (met
name China, Arabische landen) voor eigen gebruik ook tot toenemende
schaarste op de wereldmarkt?
Zie antwoord op vraag 12.
46
«Landgrabbing» wordt vergemakkelijkt door onduidelijke eigendomsrechten in de desbetreffende ontwikkelingslanden. Welke instrumenten
zijn er om de handhaving van de eigendomsrechten te versterken?
Zie antwoord op vraag 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

20

47
Wat wordt verstaan onder de afzienbare toekomst?
Zie antwoord op vraag 2.
48
Welke materialen en grondstoffen zijn en blijven voor de ontwikkeling van
de Nederlandse economie belangrijk? Welke maatregelen treft de regering
om de beschikbaarheid en verkrijgbaarheid van deze materialen en
grondstoffen zeker te stellen? Welke rol speelt urban mining?
Zie antwoord op vraag 2.
49
Welk deel van het grondstoffenvoorzieningszekerheid wordt gefinancierd
uit het Nederlands OS-budget?
Zie antwoord op vraag 136 en vraag 3.
50
Hoe definieert de regering «directe fysieke schaarste van a-biotische en
biotische grondstoffen»?
Zie antwoord op vraag 2.
51
Hoe definieert de regering «voldoende» in deze context? Bijvoorbeeld bij
welke R/P ratio aan reserves?
Zie antwoord op vraag 2.
52
De notitie meldt dat er bij biotische grondstoffen sprake is van kleiner
wordende oogsten en afname van beschikbaarheid door klimaatverandering en overexploitatie. Om aan de vraag van de toekomst te kunnen
voldoen, zal het dubbele moeten worden geproduceerd op de helft van
het landbouwareaal (Rabobank, «Impact of Agricultural Price Volatility on
Sourcing Strategies»). Welke stappen zet de regering om op een
duurzame manier, zonder gebruik te maken van GGO’s, aan die vraag te
voldoen?
Het is een van de grote mondiale uitdagingen om aan de toekomstige
voedselbehoefte te kunnen voldoen. Daarom ook is voedselzekerheid een
van de prioriteiten op het gebied van ontwikkelingssamenwerking zoals
ook aangekondigd in de focusbrief. De uitwerking van deze prioriteit vindt
momenteel plaats, Uw kamer zal hierover binnenkort worden
geïnformeerd.
53
Hoe ver bent u met de implementatie van de aangenomen motie El
Fassed c.s. (nr. 39 / 32 500 -V) betreffende onderzoek naar de obstakels die
Nederland of de EU in het leven kunnen roepen tegen de invoer van
grondstoffen die illegaal gewonnen zijn of waarvan de winning gepaard is
gegaan met ernstig geweld, mensenrechtenschendingen of milieuschade?
Wanneer verwacht u dat het onderzoek zal zijn afgerond en bent u
voornemens om de uitkomsten en aanbevelingen van het onderzoek te
integreren in het grondstoffen- en energiebeleid? Zo ja, hoe?
T.a.v. de toezegging van Staatssecretaris Knapen in het kader van de
overigens verworpen motie El Fassed (TK 32 500, nr. 39) heeft het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

21

Ministerie van Buitenlandse Zaken een consortium van TNO, CE-Delft en
HCSS opdracht gegeven een quick scan analyse te maken van het
krachtenveld rond grondstoffen. Het onderzoeksresultaat werd ruim voor
het u toezenden van de Grondstoffennotitie opgeleverd. Dit rapport,
getiteld: «Op weg naar een Grondstoffenstrategie» (The Hague Centre for
Strategic Studies Nr. 08/06/11), besteedt expliciet aandacht aan de
negatieve aspecten van de winning of productie van grondstoffen. De
uitkomsten van dit onderzoek zijn bovendien opgenomen in de Grondstoffennotitie. In het bijzonder de actiepunten op bladzijde 14 en 15, refererende aan het Extractive Industries Transparency Initiative, the Natural
Resource Charter, het Industrial Technology Research Institute (ITRI) en
met name de daaronder geschaarde koepel voor de tinbranche, de Ruggie
en Due Diligence Guidelines, geven hier invulling aan. Daarnaast zoekt de
regering samenwerking met de Conference of the Great Lakes Region, de
Afrikaanse Unie en Duitsland om te komen tot certificering van bepaalde
conflict gerelateerde mineralenketens, zoals coltan en tin.
54
Op welke wijze denkt de Nederlandse overheid het fenomeen
«landgrabbing» in ontwikkelingslanden te kunnen tegen gaan?
Zie antwoord op vraag 12.
55
Terecht stelt de regering dat «grondstoffen gepolitiseerd» worden «voor
het bereiken van buitenlandse economische en politieke doelstellingen,
bijvoorbeeld door uitsluiting van levering bij conflicten, als politiek
wisselgeld in internationale fora of voor het verkrijgen van investeringen,
leningen en handelspreferenties.» Kan de regering ook in kaart brengen
voor welke grondstoffen Nederland in hoge mate afhankelijk is van één of
enkele landen, die geen lid zijn van de EU, NAVO of OECD – dus geen
traditionele bondgenoot van Nederland zijn?
Zie antwoord op vraag 2.
56
Hoe bevordert de regering kader- en randvoorwaarden stellend beleid in
opkomende economieën, opdat mondiaal opererende bedrijven uit deze
landen ook duurzaam produceren – wat ten goede komt aan de duurzame
transitie en de concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven?
Het kader voor maatschappelijk verantwoord ondernemen, de OESO
Richtlijnen, geldt ook voor mondiaal opererende bedrijven uit opkomende
economieën voor wat betreft hun activiteiten in de 42 landen die de OESO
Richtlijnen onderschrijven en hun activiteiten in eigen land met bedrijven
uit die 42 landen in bijvoorbeeld de keten. In het kader van zijn proactieve
agenda op de OESO Richtlijnen betrekt de werkgroep van het OESO
Investeringscomité dan ook actief de overheden van opkomende
economieën ter bevordering van het level playing field. Nederland doet
dit voorts ook zelf in zijn bilaterale contacten met opkomende economieën
tijdens (handels)missies en regulier contact via bijvoorbeeld ambassades.
57
Nederland kan, mits innovatie wordt gestimuleerd, op het gebied van
hergebruik en substitutie een leidinggevende rol in Europa spelen. Op het
gebied van hergebruik van welke grondstoffen geldt dit?
Met 80% recycling heeft Nederland in algemene zin reeds een leidinggevende rol in Europa. Specifiek heeft Nederland al een voorbeeldrol in het
hergebruik van onder meer bouw- en sloopafval. Kansen om een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

22

leidinggevende rol in Europa te spelen worden ook gezien op de terreinen
van fosfaat, kunststoffen, textiel en apparatuur, grondstoffen die
onderwerp zijn in de grondstoffenrotondes.
58
Welke Nederlandse bedrijven zijn «smaakmakend» als het gaat om het
toepassen van duurzaamheid en op welke wijze voeren zij dit uit? Welke
sector is volgens het kabinet het meest actief als het gaat om het
bevorderen van duurzaamheid?
Bedrijven die smaakmakend zijn als het gaat om duurzaamheid zijn
bijvoorbeeld de bedrijven die hoog genoteerd staan in de Dow Jones
Sustainability Index. Het gaat om bedrijven die duurzaamheid in hun visie,
missie en strategie verankerd hebben. Deze bedrijven zijn transparant
over hun ambities en nemen hun verantwoordelijkheid en initiatief om
ketens te verduurzamen. Het zijn ook bedrijven die bijvoorbeeld partner
zijn van MVO Nederland en/of het Initiatief Duurzame Handel (IDH). Het is
niet zonder meer mogelijk een vergelijking tussen sectoren te maken.
Duurzaamheid is een zeer breed begrip dat door de sectoren verschillend
wordt ingevuld.
59
Kan cijfermatig worden onderbouwd waar Nederland staat in de ranglijst
van Europese landen als het gaat om het actief bevorderen van hergebruik en substitutie van grondstoffen? Hoe wordt hergebruik en substitutie van grondstoffen gestimuleerd?
Het Europees Milieuagentschap houdt de cijfers van Europese lidstaten
nauwkeurig bij. In hun rapportage uit 2010 (The European Environment –
State and Outlook 2010, EEA, 2011) laten zij zien dat Nederland zeer goed
scoort in vergelijking met andere landen als het gaat om recycling en om
het gebruik van grondstoffen per capita.
Het gebruik van secundaire grondstoffen wordt vooral gestimuleerd door
recycling financieel aantrekkelijk te maken. Dit gebeurt bijvoorbeeld door
het ontmoedigen van alternatieven (bv. stortverboden), door het
voorschrijven van minimumstandaarden voor afvalverwerking, door het
wegnemen van belemmeringen in regelgeving, door het stellen van
ambitieuze doelstellingen voor recycling en door verwijderingsbijdragen
algemeen verbindend te verklaren. Verder worden waar mogelijk eisen
voor toepassing van grondstoffen zodanig geformuleerd dat inzet van
secundaire grondstoffen mogelijk is en vraagt de rijksoverheid bij haar
eigen inkoop van bepaalde producten om minimale percentages
secundair materiaal.
Voor het onderdeel substitutie in deze vraag wordt verwezen naar het
antwoord op vraag 28.
60
Kan de stelling dat Nederland een toonaangevende positie inneemt
binnen de offshore grondstoffenwinning cijfermatig worden onderbouwd? Waar is deze stelling op gebaseerd? Op welke plek staat
Nederland in de Europese ranglijst voor duurzame energie?
Zie antwoord op vraag 81.
61
Op welke wijze zet Nederland in op een transformatie naar een biobased
economy?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

23

De biobased economy kan met de juiste keuzes goed zijn voor de
Nederlandse economie, werkgelegenheid, klimaat en milieu. De overgang
naar de biobased economy levert grote winst op voor de chemische,
agro-, logistieke en energiesector. De marktwaarde voor de EU wordt op
€ 350–€ 450 miljard per jaar geschat. Ambitie is dat Nederland in de top 3
van de wereld komt op het gebied van biobased economy en dat
Nederland de toegangspoort tot Europa wordt voor groene grondstoffen,
waarbij duurzaamheid een randvoorwaarde is. Nederland heeft hiervoor
een uitstekende uitgangspositie met een excellente kennisinfrastructuur
en logistiek en bedrijfsleven dat sector breed aangesloten is.
De topsectoren zullen in samenwerking met kennisinstellingen en
overheid in het Innovatiecontract Biobased Economy verder richting
geven aan de investeringen in technologieën als vervolg op het
Businessplan Biobased Economy.
Eind dit jaar ontvangt u de Strategische Agenda Biobased Economy. Deze
agenda bouwt tevens voort op de Kennis- en Innovatieagenda van het
WTC, het advies van de Commissie Duurzaamheidsvraagstukken
Biomassa en het advies van de SER en zal eind 2011 naar de Kamer
worden toegezonden.
62
Kunnen de analyses die de regering maakt over de EU geïdentificeerde
grondstoffen naar de Kamer gezonden worden? Indien nee, waarom niet?
De keuze voor de geïdentificeerde grondstoffen voor Nederland is
gebaseerd op de analyse van de Europese Commissie. Voor de overige
grondstoffen, zoals goud, tin en fosfaat verwijs ik u naar het antwoord op
vraag 2.
63
Wanneer zal de lijst van nationale prioriteiten t.a.v. a-biotische grondstoffen definitief beschikbaar zijn? Welke bedrijven dragen bij aan deze
analyse?
Zie antwoord op vraag 2.
64
Waar en hoe komt maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) in
beeld en de gevolgen voor people, planet en profit? Wat zijn de concrete
doelstellingen op het gebied van MVO?
Zie antwoord op vraag 34.
65
Hoe worden de nieuwe OESO-richtlijnen geïmplementeerd dan wel
gekoppeld aan het grondstoffenbeleid? Hoe ziet het tijdpad eruit?
Zie antwoord op vraag 34.
66
In welke mate en hoe worden innovatiemiddelen ingezet om (onderzoek
naar) hergebruik van grondstoffen en materialen te stimuleren?
De dreiging van materiaalschaarste enerzijds en de kansen die dit biedt
anderzijds worden steeds breder onderkend. De inzet van innovatiemiddelen maakt onderdeel uit van innovatiecontracten die voor het eind van
het jaar in samenspraak tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en
overheid worden afgesloten. Met het toenemend belang dat vanuit de
industrie aan grondstoffen wordt toegekend, verwacht het kabinet dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

24

daar dus ruimschoots aandacht voor zal zijn. Daarnaast kunnen bedrijven
natuurlijk gebruik maken van de mogelijkheden die generieke instrumenten bieden, zoals de WBSO en (vanaf 2012) de RDA. In Europa is in
het zevende kaderprogramma voor onderzoek en technologische
ontwikkeling (KP7) in 2011 en 2012 55 miljoen euro beschikbaar
voor hergebruik van grondstoffen en materialen. Daarnaast is in Europa in
het Concurrentiekracht en innovatieprogramma (CIP) tot en met 2012
jaarlijks 30 miljoen euro beschikbaar voor eco-innovatie in het MKB. De
innovatiecontracten worden zo opgesteld dat optimaal ingespeeld wordt
op de (middelen) uit de Europese programma’s.
67
Hoe en waar is recycling opgenomen in het topsectorenbeleid?
De topsectoren Chemie, Agro & Food, Tuinbouw & Uitgangsmaterialen,
Energie, Water en Logistiek beschouwen de biobased economy als een
belangrijk dwarsdoorsnijdend thema voor het stimuleren van innovatie en
economische groei in Nederland. Binnen dit thema stimuleert het kabinet
het sluiten van kringlopen, via o.a. pilots en onderzoeken. Vanuit de
industrie is er steeds meer aandacht voor recycling.
68
Kunt u toelichten wat u verstaat onder «due diligence»? Kunt u – op
concrete wijze – aangeven op welke wijze u de OESO «Due Diligence
Guidance for Responsible Supply Chain of Materials from ConflictAffected and High Risk Areas» en de VN-richtlijnen van Ruggie actief gaat
uitdragen, zoals gemeld in de actiepunten van de notitie?
Zie antwoord op vraag 9.
69
Bent u van plan om concrete implementatie van de OESO richtlijnen door
voorlichting voor bedrijven en monitoring onder meer door Nationaal
Contact Punt te versterken? Zo nee, waarom niet?
Zie antwoord op vraag 34.
70
Op basis van welke afwegingen heeft u besloten om de door Nederland
ondertekende – Voluntary Principles on Security and Human Rights (VPs)niet op te nemen in de genoemde internationale standaarden en
richtlijnen? Ziet u obstakels om VPs alsnog toe te voegen aan de
genoemde standaarden en richtlijnen?
In de Buitengewone Plenaire Vergadering van de VPs, die afgelopen 15
en 16 september werd gehouden in Ottawa, is besloten de VPs rechtspersoonlijkheid onder Nederlands recht te geven. Hiermee wordt de
organisatie van dit initiatief in sterke mate geprofessionaliseerd, hetgeen
zal helpen de drie themas van de VP’s Vision Statement uit 2010 te
verwezenlijken: meer leden, meer rekenschap en actieve bevordering van
respect voor de mensenrechten. Tegelijkertijd laat het nog meer zien dat
Nederland serieus werk maakt van het bijdragen aan de discussie over
mensenrechten en het bedrijfsleven. De VP’s passen dan ook in het rijtje
aan internationale standaarden en richtlijnen die al in de Grondstoffennotitie waren opgenomen.
De VP’s betreffen een specifiek onderwerp binnen de bedrijfsverantwoordelijkheid met betrekking tot mensenrechten, op zichzelf al een deelonderwerp binnen MVO. Het gaat om het respect voor de mensenrechten bij
de – private of publieke – beveiliging van bedrijfsterreinen en faciliteiten,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

25

dat bemoeilijkt wordt in conflictgebieden. Daarom is het bij het aantrekken
van meer leden het belangrijkst dat landen die geteisterd worden door
conflict als nieuwe leden aan worden getrokken. Nederland zal in het
kader van de Commissiemededeling over Internationaal Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen bepleiten dat de EU en Lidstaten lid worden
van de VP’s.
In het kader van het streven naar meer rekenschap – «accountability» –
heeft Nederland zijn steun uitgesproken voor een pilot project ter
ontwikkeling van indicatoren voor de praktische naleving van de
Voluntary Principles. Dit project, waaraan VP-leden uit zowel bedrijven,
overheden als NGO’s meedoen, zal volgend jaar van start gaan.
71
Is Nederland op internationaal niveau actief om naleving van de Voluntary
Principles te bevorderen en het aantal ondertekenaars te vergroten? Ziet u
mogelijkheden om te bevorderen dat de EU de VPs zou ondertekenen?
Zie antwoord op vraag 70.
72
Welke acties onderneemt de regering op het gebied van preventie van
onnodig gebruik/ verbruik van grondstoffen door bedrijfsleven en
consumenten?
In de bijlage bij de brief «Meer waarde uit afval» van de Staatssecretaris
van Infrastructuur en Milieu van 25 augustus 2011 (30 872, nr. 79) zijn
diverse acties opgenomen op het gebied van preventie. Het gaat daarbij
om acties die de consument moeten wijzen op nut en noodzaak van
preventie en afvalscheiding, zo nodig met gebruikmaking van nieuwe
media. Onder meer zal worden gekeken naar mogelijkheden tot beperking
van in het oog springende verspilling zoals reclamemateriaal, gratis
tasjes, kunststofwikkels en het weggooien van voedsel. Tenslotte zal een
nationaal afvalpreventieplan worden opgesteld dat een meer programmatische aanpak van preventie zal nastreven.
73
Welke initiatieven onderneemt de Nederlandse regering om gestorte
grondstoffen te herwinnen? Welke initiatieven onderneemt de Nederlandse regering om te voorkomen dat veel waardevolle grondstoffen,
bijvoorbeeld aanwezig in kleine elektrische en elektronische apparaten
worden verbrand?
Het herwinnen van gestorte grondstoffen is op dit moment economisch
gezien nog niet interessant. Dat kan in de toekomst veranderen door
nieuwe technologieën, stijgende prijzen voor bepaalde grondstoffen en
het vervallen van de stortbelasting (zodat het op een andere stortplaats
storten van afgegraven, niet herbruikbaar afval goedkoper wordt). Het is
aan de markt en andere overheden (provincies zijn verantwoordelijk voor
gesloten stortplaatsen) om tot herwinnen van eerder gestorte afvalstoffen
over te gaan, waarbij de marktprijzen van bepaalde materialen een
belangrijke rol zullen spelen.
In antwoord op het tweede deel van de vraag verwijst de regering naar
het antwoord op vraag 97 en naar de brief «Meer waarde uit afval» die de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu op 25 augustus 2011 aan uw
Kamer heeft gestuurd (30 873, nr. 79). In deze brief zijn onder meer
initiatieven opgenomen om meer (kleine) apparaten in te zamelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

26

Daarnaast is het bedrijfsleven binnen de bestaande rotonde voor
elektrische apparaten aan het verkennen of zeldzame aarden uit
tl-verlichting en spaarlampen als grondstof teruggebracht kunnen worden
op de rotonde. Voor fosfaat gaat er een nieuwe rotonde starten. Op
4 oktober 2011 sloten marktpartijen, kennisinstellingen en overheid een
ketenakkoord af dat tot doel heeft binnen twee jaar een duurzame markt
voor secundaire fosfaatgrondstoffen te ontwikkelen, waardoor de
fosfaatkringloop in Nederland wordt gesloten. Als nuttige nutriënten uit
voedselafval, mest, rioolwater en slib op die manier worden hergebruikt,
hoeft schaarse, te delven fosfaat niet meer te worden geïmporteerd voor
het maken van kunstmest.
Overigens worden metalen, bijvoorbeeld die afkomstig zijn uit apparatuur,
ook uit de bodemassen van afvalverbrandingsinstallaties teruggewonnen.
74
Hoe verhoudt de overcapaciteit die Nederland heeft in de verbrandingsovens zich tot recyclingindustrie die Nederland nastreeft?
In het Landelijk afvalbeheerplan (LAP) is vastgelegd welke afvalstoffen
moeten worden gerecycled en welke mogen worden verbrand. Daarmee
wordt de verhouding tussen recycling en verbranden geregeld. Overigens
wordt al zo’n 80% van ons afval gerecycled en 16% verbrand. De
overcapaciteit bij de AVI’s ligt volgens de betreffende sector tussen de
750 000 en 1 000 000 ton, wat overeenkomt met ongeveer 1,5% van het
totaal afvalaanbod. Een deel van die overcapaciteit wordt inmiddels
gevuld met afval uit het buitenland. Dat betekent dat de overcapaciteit
zo’n 1%-punt invloed kan hebben op het recyclingpercentage van 80%.
75
Welke concrete stappen zetten Nederland en Europa en welke stappen zijn
reeds gezet om te voorkomen dat meer staatskapitalistische economieën
maatregelen nemen om hun grondstoffenvoorziening zeker te stellen,
waarbij vrijhandel wordt beperkt?
Zie antwoord op vraag 33.
76
Kunt u ingaan op de groeiende steun voor het stellen van minimumeisen
aan het tegengaan van negatieve consequenties bij productie van
grondstoffen en de wijze waarop wordt bevorderd dat deze door een zo
groot mogelijk aantal landen worden gerespecteerd?
Die steun is er inderdaad, zoals bleek uit de unanieme bekrachtiging door
de VN Mensenrechtenraad van de Guiding Principles van Professor
Ruggie. De discussie over mensenrechten en het bedrijfsleven vindt zijn
oorsprong voor een groot deel in de negatieve consequenties van de
grondstoffenproductie op milieu en lokale volkeren. Bedrijven uit de
grondstoffensector hebben dan ook bijgedragen aan het werk van
Professor Ruggie.
In diverse andere gremia – algemene en grondstoffenspecifieke – waar
Nederland in participeert of waaraan Nederland steun verleent, wordt
eveneens gestreefd naar het terugdringen of voorkomen van deze
negatieve consequenties. Hierbij kunt u denken aan het OESO Investeringscomité, de OESO Richtlijnen, OESO Due Diligence guidance for
minerals trade, het Kimberley Proces, de Voluntary Principles for Security
and Human Rights en het regionale initiatief tot grondstoffencertificering
van de International Conference on the Great Lakes Region. Bovendien is
Milieu Effect Rapportage wereldwijd het meest gebruikte, bij wet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

27

vastgelegde instrument om de milieugevolgen van economische
activiteiten adequaat te adresseren. In vrijwel alle landen is MER voor
investeringen met een grote milieu en sociale impact verplicht. Nederland
steunt de Commissie MER met € 7,5 miljoen voor de periode 2006–2011.
77
Kunt u aangeven hoe groot de mogelijke meerwaarde is («kansen»,
«leidinggevende rol in Europa») waarmee de beleidsinzet onderbouwd
wordt voor het Nederlandse bedrijfsleven? Zijn hier schattingen van?
Zie antwoord op vraag 94.
78
Op pagina 7 geeft de regering aan dat internationale afspraken en regels
vaker genegeerd worden en dat het Nederlandse beleid nog sterker
gericht dient te zijn op het bevorderen van internationaal gerespecteerde
spelregels en effectieve multilaterale kaders. Op welke manier gaat de
regering de naleving verbeteren?
Zie antwoord op vraag 16.
79
Op welke manier staat de regering ervoor in dat duurzaam gebruik kan
worden voortgezet, zonder afwenteling van negatieve aspecten op milieu
en biodiversiteit, op andere regio’s in de wereld of toekomstige
generaties?
De regering alleen kan hier niet voor instaan; dit is een verantwoordelijkheid van alle maatschappelijke partners samen. Bovendien betreft het
een mondiale uitdaging. Het kabinet neemt de facilitering van de
verduurzaming van het eigen Nederlandse grondstoffengebruik op zich,
zonder afwenteling naar andere regio’s en generaties. Alle in de grondstoffennotitie genoemde elementen van beleid (gericht op vraag, aanbod
en gebruik), evenals overigens ander beleid zoals bijvoorbeeld genoemd
in de Agenda duurzaamheid, zijn nodig om dit te bewerkstelligen.
80
Welke rol speelt de mogelijke meerwaarde voor het milieu in het bepalen
van de nationale prioriteiten ten aanzien van grondstoffenschaarste?
Het nationale grondstoffenbeleid is gebaseerd op de drie P’s van People,
Planet and Profit en neemt in haar prioriteitsstelling milieuafwegingen
integraal mee. Nederland kijkt daarbij voorbij de eigen landsgrenzen naar
de effecten in de landen van winning en productie (zie bijvoorbeeld de
CE-studie «Nederland importland – landgebruik en emissies van grondstofstromen»1). Voor een gelijk speelveld is het wenselijk dat andere
Europese landen dit ook doen (zie vraag 84). Nederland zal dit punt
inbrengen in het EU-traject van de Roadmap to a Resource Efficient
Europe.
81
Er zijn kansen ten aanzien van de primaire productie van grondstoffen
omdat Nederland een toonaangevende positie inneemt binnen de
offshore grondstoffenwinning. Welke grondstoffen worden door
Nederland offshore gewonnen? Hoe kan Nederland haar grondstoffenzekerheid ten aanzien van deze grondstoffen verbeteren?

1

http://www.ce.nl/publicatie/
nederland_importland/1118

Met een omzet van 26 miljard euro, 12 000 bedrijven, 185 300 werknemers
en een exportquote van 60% kent Nederland een van de sterkste
maritieme clusters in de wereld. Binnen de maritieme sector vormt de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

28

offshore een belangrijke deelsector. In de periode tussen 2006 en 2010
kende de offshore binnen een omzet van gemiddeld 358 miljoen euro per
jaar en verwacht zij een sterke omzetstijging van 5% voor het komende
jaar. Gewonnen grondstoffen zijn onder andere aardolie, aardgas, zand
maar metalen en mineralen uit de diepzee komen ook in beeld. De
topsector Water heeft winning op zee als een van haar de zeven speerpunten benoemd met als show case «deep mining». De komende jaren
zullen de bedrijven, kennisinstellingen en de overheid zich hiervoor gaan
inzetten. Zo zal het kabinet in 2012 samen met de maritieme sector de
belemmeringen in internationale regelgeving op het vlak van innovatie en
export in kaart brengen (o.a. internationale regelgeving inzake grondstoffenwinning op zee).
82
De regering gaat in haar analyses vooralsnog uit van de 41 door de EU
geïdentificeerde grondstoffen, aangevuld met fosfaat, goud en tin.
Waarom is ervoor gekozen de 41 door de EU geïdentificeerde grondstoffen aan te vullen met fosfaat, goud en tin?
Zie antwoord op vraag 2.
83
Op het vlak van a-biotische grondstoffen voor de eigen industrie is
Nederland vooral een grote importeur van halffabricaten. Zijn de
voornaamste toeleveranciers aan Nederland op het gebied van halffabricaten in kaart gebracht?
Voor abiotische grondstoffen geldt dat ze voornamelijk als onderdeel van
halffabricaten en eindproducten onze grenzen binnenkomen. De verdeling
van de geïmporteerde waarde in Euro’s van de binnenlandse import is
respectievelijk 9,3% voor grondstoffen, 61,7% voor halffabricaten en
29,0% voor eindproducten. De belangrijkste toeleveranciers aan
Nederland op het gebied van halffabricaten zijn Duitsland, de Verenigde
Staten, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.
84
Waarom bestaat voor biotische grondstoffen nog geen Europese
prioriteitsstelling? Kunt u dit nader verklaren? Welke gevolgen (positief en
negatief) heeft het ontbreken van een dergelijke prioriteitsstelling voor
biotische grondstoffen?
Er bestaat geen EU prioriteitsstelling voor biotische grondstoffen, omdat
per EU lidstaat verschillende grondstoffen belangrijk zijn. Bijvoorbeeld
jute is voor Duitsland interessant vanwege de auto-industrie
(autobanden), olijfolie is juist weer van belang voor bijvoorbeeld Italië,
Griekenland en Spanje. Wel vindt er regelmatig overleg plaats in Brussel,
om indien gewenst een EU standpunt met betrekking tot een bepaalde
grondstof in te nemen ten behoeve van internationale grondstof gremia:
de International Commodity Bodies. Zie ook vraag 80.
85
Ziet u goedkopere tarieven voor duurzame grondstoffen als innovatief
middel om de doorvoer van duurzame grondstoffen te stimuleren? Zo
nee, waarom niet?
Het is niet mogelijk om deze vraag met een simpel ja of nee te beantwoorden. Dit heeft onder meer te maken met de verschillende invullingen
van het begrip «duurzaamheid». Er is geen mondiale norm die
duurzaamheid in al zijn veelzijdigheid definieert. «Duurzaam» is daarmee
geen objectief, noch een statisch begrip.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

29

Het maken van onderscheid tussen soortgelijke producten op basis van
productiemethode ligt internationaal uitermate gevoelig.
Ook zijn er samenwerkingsverbanden van bedrijven met maatschappelijke
organisaties, bijvoorbeeld round tables, die duurzaamheidstandaarden
ontwikkelen.
Daarnaast kunnen overheden binnen de randvoorwaarden van multilaterale handelskaders duurzaamheids-eisen aan producten stellen,
bijvoorbeeld om invulling te geven aan internationale milieuverdragen.
Veel (ontwikkelings-)landen zijn van oordeel dat met name westerse
landen de in multilateraal kader gerealiseerde afbouw van tarieven
vervangen door zgn. «non tarifaire belemmeringen» in de vorm van
bijvoorbeeld duurzaamheidscriteria. Zeker in het geval zij niet kunnen
voldoen aan deze criteria zullen zij dit als een vorm van ongerechtvaardigd protectionisme beschouwen. De Regering is van oordeel dat het
zinvoller en effectiever is om in te blijven zetten op het ontwikkelen van
internationale standaarden, die door marktpartijen gebruikt kunnen
worden bij het formuleren van hun aankoopbeleid.
Daarom is de Regering bereid een Europees initiatief te ondersteunen dat
duurzaamheidscriteria en de daarbij behorende tarieven onderdeel maakt
van de onderhandelingen over vrijhandelsakkoorden tussen de EU en
derde landen.
86
Welke visie heeft de regering op het verminderen van consumptie in
plaats van het zoeken naar alternatieven om aan de toenemende vraag te
kunnen voldoen?
De regering streeft niet in de eerste plaats naar het verminderen van
consumptie, maar naar het verduurzamen van de vraag. Het zoeken naar
duurzame alternatieven is daarvoor een belangrijke oplossingsrichting.
Verminderen van de consumptie is met name nodig voor niet-duurzaam
geproduceerde of gewonnen grondstoffen.
87
Kunt u ingaan op de kansen die grondstoffenschaarste voor Nederland
biedt en hoe deze kunnen worden omgezet in een comparatief voordeel?
Zie antwoord op vraag 94.
88
Is het mogelijk de relatieve afhankelijkheid van ingevoerde biotische en
a-biotische grondstoffen te kwantificeren?
Zie antwoord op vraag 2.
89
De regering schrijft: «Waar toegang tot schaarsere grondstoffen
moeizamer wordt, neemt het belang van hergebruik en substitutie immers
toe. Hoe verhoudt dat zich tot het afschaffen van de verpakkingenbelasting? Is de regering het ermee eens dat statiegeld een belangrijke rol
speelt in het hergebruik van PET-flessen en daarmee in het hergebruik van
grondstoffen?
De verpakkingenbelasting is afgeschaft onder de voorwaarde dat er een
werkbaar alternatief systeem komt. Hergebruik en substitutie zijn
belangrijk en maken derhalve onderdeel uit van het nieuw te ontwikkelen
alternatief. Als het nieuwe systeem niet voldoet dan zal het kabinet de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

30

afschaffing heroverwegen. Vandaar dat deze aanvulling op de afschaffing
in het belastingplan 2012 is opgenomen.
Daarnaast heeft CE Delft in 2010 in opdracht van het ministerie van
Financiën een evaluatie van de milieueffecten van de (naar broeikasgasemissies gedifferentieerde) verpakkingenbelasting uitgevoerd. De conclusie
was dat er geen preventieve werking uitging van de huidige vorm van de
verpakkingenbelasting.
Statiegeld speelt inderdaad een belangrijke rol in het hergebruik van
PET-flessen. Het aandeel hergebruik van PET-flessen in het totale
hergebruik van kunststofverpakkingen is 12%.
90
Hoeveel ruimte is er in Nederland en Europa om aan de vraag naar de
grondstoffen, zoals genoemd in de tabel op pagina 8, vanuit de Nederlandse topsectoren te voldoen? Kunnen Nederland en Europa bij
grondstoffen als hout, biomassa, veen en soja/eiwitrijke gewassen (meer)
in de eigen behoefte voorzien? Is dat het streven? Zo ja, hoe wordt dat
ondersteund?
Wat betreft soja/eiwitrijke gewassen, in augustus 2010 is door de WUR
een rapport uitgebracht over een onderzoek: Verkenning naar de
mogelijkheden van eiwithoudende teelten in Europa. Het rapport is
gemaakt naar aanleiding van een eerdere Kamermotie Waalkens/Cramer,
waarin de regering verzocht is een verkenning uit te voeren naar de
mogelijkheid eiwithoudende gewassen te telen binnen Europa als
alternatief voor soja-importen uit Zuid Amerika en de VS. Wat betreft de
gewaskeuze gaat het dan grosso modo om erwten, veldbonen en lupinen
die daarvoor in aanmerking komen. Het beeld dat naar voren komt is dat,
hoewel theoretisch er voldoende areaal beschikbaar is om aan de
Nederlandse vraag naar eiwitgrondstoffen te voldoen, dit zeker op korte
tot middellange termijn niet realistisch is vanwege de (veel) hogere saldi
voor granen en het feit dat de meest concurrerende productiegebieden
voor de eiwithoudende gewassen ten opzichte van granen in Oost-Europa
liggen, waarbij met name de transportkosten zo hoog zijn, dat deze in
dezelfde orde van grootte liggen als bulkvervoer uit Zuid-Amerika. Daarbij
komt tevens dat de onderzochte alternatieve gewassen gezien hun
aminozuursamenstelling geen volwaardige vervanging in bijvoorbeeld
diervoeders opleveren, maar eerder gezien moeten worden als energiegewas en daarmee in feite concurreren met granen, die op dat punt echter
veel efficiëntere gewassen bieden.
Ander WUR-onderzoek in 2010 naar het sojaverbruik in Nederland heeft
opgeleverd dat in Nederland bijna 2 miljoen ton sojaproduct wordt
verwerkt, waarvan ca. 1.8 miljoen ton in de veevoeding en ca. 0,13 miljoen
ton voor humaan en technisch gebruik. Hiervoor is in totaal (mondiaal)
een teeltoppervlakte van ca. 700 000 ha sojabonen nodig. Van de totale
productie aan melk, vlees en eieren in Nederland wordt ca. 2/3 deel weer
uitgevoerd, zodat netto voor het binnenlands verbruik ca. 550 000 ton
sojaproduct nodig is (omgerekend ca. 230 000 ha). Deze ruimte is in
Nederland niet beschikbaar, naast het feit dat alle alternatieven aanzienlijk
minder efficiënt zijn, dus een groter ruimtebeslag vragen in NL of elders in
Europa.
Wat betreft de productie van hout moet worden vastgesteld dat de
volumes hout die Nederland gebruikt en doorvoert en de soorten hout die
gebruikt wordt niet op elkaar aansluiten. Nederland kent geen grootschalige bosplantages. Het meeste geproduceerde hout komt uit het
onderhoud van natuurgebieden en is slechts beperkt inzetbaar als
grondstof voor de papierindustrie of voor toepassingen in constructie of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

31

de weg- en waterbouw. Veel van het hout dat in de papiersector wordt
gebruikt komt uit Scandinavië en Rusland, houtsoorten die in constructie
of de weg en waterbouw worden toegepast zijn veelal tropisch van
origine, vanwege de hardheid, duurzaamheid en paalworm resistentie van
deze soorten.
De mogelijkheden om Nederlands hout in te zetten als biomassa zijn
groter, al dient daarbij wel te worden aan getekend de hoeveelheid
houtige biomassa die gebruikt kan worden voor bijvoorbeeld de bijstook
in energiecentrales veel groter is dan wat het huidige Nederlandse
bosareaal kan leveren. Nederland streeft er daarom naar om meer hout en
biomassa te oogsten binnen de noodzakelijk randvoorwaarden voor het
behoud van biodiversiteit. Daarbij wordt ernaar gestreefd deze grondstoffen zo hoogwaardig mogelijk te benutten en zo mogelijk alleen
restproducten aan te wenden voor energieopwekking. De Regering
ondersteunt dit streven door belemmeringen in wet- en regelgeving weg
te nemen en nieuwe ketens in de regio tot stand te brengen via pilot
projecten. Ook wordt ingezet op het vormen van nieuwe product-markt
combinaties in het kader van de ontwikkeling van de biobased economy.
Wat betreft veen kan Europa op dit moment in haar eigen behoefte
voorzien waar het gaat om bestemming voor de substraatindustrie. Veen
invoer van buiten de EU vindt niet of nauwelijks plaats. Veen zal ook de
komende jaren beschikbaar blijven maar de beschikbaarheid zal op de
middellange termijn afnemen omdat de voorraad beperkt is en te deels
een beschermde status kent in de vorm van Natura2000. De behoefte naar
alternatieven voor veen zal daarom de komende jaren toenemen waarbij
tal van reststromen als alternatief in beeld komen zoals palmvezels,
schors en compost. Deze zullen ook van buiten de EU komen. Duurzame
beschikbaarheid is daarbij doorslaggevend, zelfvoorziening is geen op
zich zelf staande ambitie.
91
Waar de markt niet goed werkt, zal de Nederlandse overheid via gepaste
kanalen interveniëren om de grondstofaanvoer zeker te stellen. Kunt u
enkele van deze imperfecties van de markt benoemen?
Zie antwoord op vraag 92.
92
Op welke wijze wordt bepaald of «de markt niet goed werkt»? Wiens
analyse ligt hieraan ten grondslag?
Indicaties voor een suboptimale werking van de markt kunnen uit
meerdere bronnen komen. Bedrijven, overheden, internationale organisaties en onderzoekers volgen allen de ontwikkelingen op de verschillende markten voor grondstoffen. Belangrijk is om bij signalen van
suboptimale werking van markten te onderzoeken wat de oorzaken zijn en
hoe deze kunnen worden weggenomen. Oorzaken van suboptimale
allocatie van grondstoffen via de markt kunnen zeer divers zijn, bijvoorbeeld doordat een aanzienlijk deel van het aanbod buiten de markt
gehouden wordt. Voorts kan het zijn dat marktprijzen milieukosten en
sociale kosten niet of niet volledig internaliseren.
93
Wat wordt verstaan onder «specifieke kansen»?
Zie antwoord op vraag 94.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

32

94
Op welke wijze gaat dit kabinet de bewustwording van de mogelijke
bedreigingen en kansen die het grondstofvraagstuk oproept uitdragen? Is
zij ook van plan om deze bewustwording bij consumenten te stimuleren?
Zo ja, hoe gaat dit vormgegeven worden?
Met de grondstoffennotitie is een aftrap gegeven om lopende initiatieven
in kaart te brengen en verder te verbinden, als ook de bewustwording
rond grondstoffenschaarste te vergroten binnen en buiten het bedrijfsleven. Nederland heeft een sterke reputatie op het gebied van recycling,
zowel beleid- als bedrijfsmatig. In Europa lopen wij qua recyclinginfrastructuur voorop en van dit comparatieve voordeel moeten we gebruik
maken. Verder hebben Nederlandse bedrijven op verschillende terreinen
expertise in huis waar bij hogere grondstofprijzen meer vraag naar zal
zijn. Daarbij kan worden gedacht aan kennis over fosfaatterugwinning uit
onder andere afvalwater en kennis over recycling van allerlei soorten afval
zoals bouw- en sloopafval, autowrakken en batterijen. Verder heeft onze
agrofood-sector met bijbehorende kennisinstellingen een internationale
voorsprong in hoogproductieve landbouw. Schaarsten op de grondstoffenmarkt bieden kansen voor Nederland om genoemde kennis verder uit
te bouwen en te exporteren.
De Nederlandse overheid trekt samen op met het bedrijfsleven. Zo wordt
er op 7 december 2011 met het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en andere overheden een grondstoffenconferentie georganiseerd.
Het doel is het grondstoffenvraagstuk gezamenlijk te agenderen en te
zoeken naar duurzame oplossingen binnen een veranderende wereldorde.
Bedreigingen en kansen komen daarbij expliciet aan de orde. Maar ook
wordt er intensief samengewerkt met het georganiseerde bedrijfsleven als
ook individuele bedrijven, worden maatschappelijke organisaties
regelmatig betrokken bij de vormgeving en voortgang van de acties en
neemt de overheid deel aan het Platform Materiaalschaarste. Consumenten worden niet specifiek als doelgroep betrokken, aangezien
gebleken is dat informatie over zeer complexe vraagstukken weinig
weinig tot geen effect heeft op het koopgedrag. Wel worden er acties
gericht op consumenten om hen te wijzen op nut en noodzaak van
preventie en afvalscheiding, zo nodig met gebruikmaking van nieuwe
media. Ondermeer zal worden gekeken naar mogelijkheden tot beperking
van in het oog springende verspilling zoals reclamemateriaal, gratis
tasjes, kunststofwikkels en het weggooien van voedsel. In de Afvalbrief
van de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu van 25 augustus 2011
aan de Tweede Kamer (TK 30 872, nr. 79) zijn diverse acties opgenomen
die zicht richten op de consument.
95
Hoe gaat de regering de behoeften van de markt aanpassen aan de
beschikbaarheid van grondstoffen? Welke doelgroepen kiest de regering
en waarom? Wordt daarbij extra aandacht besteed aan niet-duurzame
consumptie en het onder controle brengen van behoeften aan producten
die relatief veel zeldzame grondstoffen bevatten zoals bijvoorbeeld «smart
phones» ?
In de grondstoffennotitie is het kabinet er vanuit gegaan dat het bedrijfsleven primair aan zet is en dat de overheid vooral kan faciliteren,
stimuleren, kaders stellen en coördineren. Daarbij zet het Kabinet primair
in op het in stand houden van het open handelssysteem. Vrijhandel is
immers cruciaal voor Nederland als belangrijk doorvoerland. Ook wordt
de grondstoffenschaarste als expliciete kans gezien. Het Kabinet wil
innovatie, hergebruik en substitutie stimuleren opdat Nederland in Europa
hierop een leidende rol kan spelen. Het gaat hierbij niet om het beperken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

33

of controleren maar om het creëren van mogelijkheden op het gebied van
duurzame innovatie, hergebruik en substitutie. Een manier om dit te doen
is het wegnemen van belemmerende regelgeving op het gebied van
bijvoorbeeld afvalbeleid maar ook via het innovatief en duurzaam inkopen
door overheden. Hierbij gaat het om maatwerk, waarbij het bedrijfsleven
concrete knelpunten benoemt en het kabinet die voortvarend aanpakt
zoals ook in de Bedrijfslevenbrief te lezen is.
96
Welke kansen en bedreigingen ziet de regering m.b.t. het grondstoffenvraagstuk, zowel voor de korte als de lange termijn?
Zie antwoord op vraag 94 en vraag 2.
97
Op welke manieren stimuleert de regering het gebruik van secundaire
grondstoffen?
Zie antwoord op vraag 59.
98
Op welke wijze zet de Nederlandse regering zich ook binnen de EU en
andere internationale fora in voor het vergroten van transparantie over
contracten en financiële stromen (bijv. country by country reporting)?
Nederland is voorstander van transparantie en streeft naar internationale
afspraken die gelden voor alle internationaal opererende bedrijven. Voor
landen met een relatief internationaal georiënteerd bedrijfsleven, zoals
Nederland, is een gelijk speelveld immers van groot belang. Landen die
eenzijdig country-by-country reporting voorschriften opleggen aan hun
bedrijfsleven zouden immers hun bedrijfsleven confronteren met een
ongelijk speelveld ten opzichte van hun buitenlandse concurrenten die
een vergelijkbare verplichting niet opgelegd krijgen.
Daarom is Nederland actief betrokken bij multilaterale initiatieven op dit
gebied. Zo is in de OECD Informal Task Force on Tax and Development het
onderwerp country-by-country reporting één van vier speerpunten in het
kader van het bevorderen van belastingheffing in ontwikkelingslanden
(«domestic resource mobilization»). Onder meer wordt in een werkgroep
waarin naast overheden ook NGO’s en het bedrijfsleven participeren,
gekeken naar cost-benefit-inschattingen rond grotere fiscale transparantie.
Daarnaast zal de Europese Commissie dit najaar met voorstellen komen
om de EU Transparantie en Accounting Richtlijnen betreffende de
transparantievereisten op het onderdeel van de financiële rapportageverplichtingen door multinationale ondernemingen aan te vullen. Een
Europese aanpak zou het speelveld in de EU gelijk helpen te houden.
Hoewel Nederland de voorstellen wil afwachten alvorens met een
standpunt te komen, wil het kabinet benadrukken de voorstellen met een
positieve en constructieve grondhouding tegemoet te zien. Daarbij geldt
dat Nederland waarde hecht aan een coherent beleid dat rekening houdt
met de belangen van ontwikkelingslanden bij het bevorderen van
transparantie in kapitaalstromen, zoals mede geagendeerd door de G20
en de OESO.
99
Is het kabinet voornemens een deel van de voorziene financiële steun aan
internationale initiatieven ten goede te laten komen aan maatschappelijke
organisaties in grondstoffenproducerende arme landen die direct en/of
indirect deel uitmaken van deze initiatieven? Zo ja, voor welke initia-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

34

tieven? Welke typen organisaties? Voor welke activiteiten? Zo nee,
waarom niet?
Zie antwoord op vraag 3.
100
Hoe ziet de regering de rol van intelligent design als het gaat om
grondstoffenschaarste, zowel op Nederlands als op Europees niveau?
In de levenscyclus van producten is de ontwerpfase van belang voor
vrijwel alle effecten, van economisch tot ecologisch, die een product
heeft. Zoals bij productie, distributie, in de gebruiksfase, het afvalstadium,
bij recycling en bij de keuze voor het gebruik van grondstoffen. Idealiter
kunnen in het ontwerpstadium de meest optimale keuzes worden
gemaakt voor het zo beperkt mogelijk houden van al deze effecten. Het is
dus evident dat intelligent design een rol heeft in verduurzaming van
producten, het terugdringen van primair grondstoffengebruik en het zo
lang mogelijk in de economie houden van materialen via optimale
recyclingeigenschappen van de producten zelf.
Het toepassen van intelligent ontwerpen, ook wel ecologisch ontwerpen
genoemd, wordt via enkele nationale projecten gestimuleerd in
Nederland. Zo stimuleert de Vereniging FME-CWM haar leden tot het
benutten van eco-design als uitgangspunt voor verduurzaming van zowel
producten als bedrijfsvoering. De aanpak verloopt via branchespecifieke
bijeenkomsten waarin met concrete voorbeelden bewustwording wordt
gecreëerd en bedrijven worden aangezet tot het structureel toepassen van
eco-design als concept. Een ander project speelt in de ontwerpsector en
wordt uitgevoerd door de Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers. In
dit project is de zogeheten Groene Offerte ontwikkeld om het voor zowel
ontwerpers als opdrachtgevers mogelijk te maken om in het ontwerpproces rekening te houden met de milieu- en duurzaamheidsdimensie. Op
Europees niveau is in het kader van de herziening van de EU Richtlijn
Eco-design discussie gaande over uitbreiding van de reikwijdte van de
richtlijn en de integratie van aspecten rond materiaal- en grondstoffengebruik in de eco-design methodiek. Het kabinet ondersteunt een verbreding
van de werkingssfeer van de richtlijn en de verankering van duurzaam
grondstoffengebruik in de methodiek.
101
Welke maatregelen neemt de overheid om het bedrijfsleven te stimuleren
om efficiënter te gaan werken? Overweegt de regering om efficiëntiedoelstellingen te introduceren? Zo ja, hoe dan? Zo nee, waarom niet?
Zie antwoord op vraag 28.
102
Kunt u toelichten of op halffabricaten door de EU importheffingen worden
geheven? Is het bijvoorbeeld juist dat onder GSP er nog steeds importheffingen plaatsvinden voor aluminium? Zo ja, vindt u dit wenselijk?
Er zijn halffabricaten waar de EU een importheffing op heft. Dit verschilt
echter van product tot product. De gemiddelde EU importheffing op
industriële producten ligt relatief laag met 2.4%.
Wat betreft aluminium verschilt het tarief ook per soort product. Zo zijn er
aluminiumproducten – zoals slijpsel – welke altijd tegen een nul-tarief de
EU binnenkomen. Primaire aluminiumlegeringen kennen daarentegen een
importtarief van 6%. Een deel van de aluminiumproducten (bijvoorbeeld
poeders en staven) valt onder het Algemeen Preferentieel Stelsel (APS)
waarmee een tariefkorting van 3,5 procentpunt wordt toegepast op deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

35

producten wanneer zij worden geimporteerd uit de landen die onder het
APS vallen. Het tarief op deze producten wordt daarmee verlaagd van
7,5% naar 4%. Binnen het APS kent de EU de Everything But Arms
regeling, waaronder minst ontwikkelde landen alle producten behalve
wapens tariefvrij en quotavrij naar de EU kunnen exporteren. Deze
regeling is ook van toepassing op aluminium producten en halffabricaten.
De Nederlandse regering is voorstander van het handhaven van de
huidige aluminiumheffingen.
103
Op welke wijze zal de Speciale Vertegenwoordiger Natuurlijke
Hulpbronnen bijdragen aan het ondersteunen van het Nederlandse
bedrijfsleven ter bevordering van grondstoffenvoorzieningszekerheid?
De Speciale Vertegenwoordiger is in dialoog met het Nederlands
bedrijfsleven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties.
Daarnaast zorgt hij op Europees niveau, in Brussel en bilateraal met
lidstaten als Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk voor beleidsafstemming. Tenslotte zal hij relaties met grondstof producerende landen
verbreden en verdiepen.
104
Welke samenwerking bestaat er al op het gebied van schaarse grondstoffen tussen overheid, kennisinstellingen en bedrijfsleven?
Zie antwoord op vraag 28.
105
Wanneer begint Speciale Vertegenwoordiger van Natuurlijke Hulpbronnen
met zijn werkzaamheden?
De Speciale Vertegenwoordiger Natuurlijke Hulpbronnen (SVNH) is begin
van de zomer 2011 met zijn werkzaamheden begonnen.
106
Op welke wijze gaat Nederland aansluiting zoeken bij het wetsvoorstel
van de Europese Commissie om tot een Europese Transparantierichtlijn te
komen?
Zie antwoord op vraag 98.
107
In hoeverre is er op dit moment sprake van een level playing field op
Europees niveau op het gebied van milieu- energie en materiaal
doelstellingen?
In EU-kader zijn op het terrein van energie en klimaat doelstellingen met
de daarbij behorende regelgeving vastgesteld voor CO2-uitstoot,
energie-efficiëntie en het gebruik van hernieuwbare energiebronnen. Ook
is er EU-wetgeving op het gebied van milieu en afval. Dat betekent dat alle
betrokkenen hebben te voldoen aan dezelfde vereisten. Voor materialen is
er nog geen sprake van uniform beleid. De eerste stappen richting
harmonisatie van beleid zijn door de Europese Commissie gezet in de
Roadmap to a Resource Efficient Europe. Daarin staat onder meer dat de
Europese Commissie met de lidstaten indicatoren voor een duurzaam
grondstoffengebruik wil ontwikkelen als eerste stap richting
EU-doelstellingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

36

108
Op welke manier wordt de expertise van Nederland op het gebied van
recycling elders in Europa ingezet? Hoe wordt dat gestimuleerd?
Sims Recycling Solutions, een van oorsprong Nederlands bedrijf dat
apparatuur recyclet, heeft de afgelopen jaren diverse vestigingen in het
buitenland geopend, waar men de in Nederland opgedane kennis
uitgebreid heeft benut. Nederlandse sorteertechnieken op het terrein van
afgedankte batterijen zijn geëxporteerd naar een aantal EU-landen. Ook
Nederlandse kennis op het terrein van autorecycling wordt geëxporteerd.
Deze voorbeelden zijn initiatieven van de markt. De overheid bevordert
een internationaal gelijk speelveld waardoor andere landen behoefte
krijgen aan de Nederlandse expertise. Bijvoorbeeld door hoge (door
Nederland reeds gehaalde) recyclingdoelen af te spreken op EU-niveau.
Ook zal de regering in EU-verband pleiten voor het gebruik van minimumstandaarden voor afvalverwijdering zoals in Nederland.
109
Wat is de stand van zaken m.b.t. tot de «einde afval criteria» in de
discussie op Europees niveau?
Op basis van de Kaderrichtlijn afvalstoffen heeft de Europese Commissie
de bevoegdheid om voor specifieke afvalstromen «einde-afval criteria»
vast te stellen waardoor een afvalstroom het predicaat afval verliest.
Inmiddels zijn criteria vastgesteld en gepubliceerd voor metaalschroot
(staal en aluminium) en zijn criteria voor oud papier, koperschroot en
glasafval in een vergevorderd stadium van voorbereiding. Naar
verwachting zullen deze criteria in de eerste helft van 2012 in werking
treden. Voorts zijn de voorbereidingen gestart met betrekking tot
einde-afval criteria voor bio-afval en kunststofafval. Ten slotte is nader
onderzoek gaande naar de wijze waarop normen moeten worden gesteld
voor uitloging van verontreinigingen bij puingranulaat ten behoeve van
de desbetreffende einde-afval criteria. Kortom, er is de nodige inzet bij de
Commissie om tot Europese afvalcriteria te komen voor diverse
afvalstromen.
Echter, enkele Nederlandse sectoren vinden het tempo van de Commissie
te laag en ontplooien eigen initiatieven voor einde-afval criteria op
nationaal niveau en zo mogelijk als voorbereiding voor Europese criteria.
Er is overleg gaande over de afvalstromen puingranulaat, hout en
autobanden met de desbetreffende Nederlandse sectoren.
110
Op welke manier zal de Nederlandse overheid zich inzetten voor bewustwording van bedreigingen en kansen die het grondstoffenvraagstuk
oproept?
Zie antwoord op vraag 94.
111
Ziet de regering een discrepantie tussen het Europese vlaggenschipinitiatief Resource Efficiency en het Nederlands beleid, waarbij wordt ingezet
op hergebruik van grondstoffen? Zo nee, waarom niet?
Van een discrepantie is geen sprake. Het Europese vlaggenschipinitiatief
Resource Efficiency beoogt bij te dragen aan de beoogde slimme,
duurzame en inclusieve groei uit de EU-2020 strategie. Het Nederlands
beleid streeft hetzelfde doel na en hergebruik van grondstoffen is daar een
onderdeel van.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

37

112
Kunt u aangeven bij welke mate van toegenomen hergebruik, verminderde afhankelijkheid van import of dergelijke er sprake zal zijn van de
nodige forse omschakeling?
Dat kan niet worden aangegeven. Het kabinet is van mening dat een forse
omschakeling nodig is om een grondstoffenefficiënt Europa te bereiken.
Toename van hergebruik en recycling speelt daarbij een rol, maar ook
bijvoorbeeld minder grondstofgebruik per eenheid product, andere
consumptiepatronen en andere eigendomsverhoudingen van producten.
Bijvoorbeeld het betrekken van diensten in plaats van producten zoals bij
het afnemen van een bepaalde hoeveelheid licht per tijdseenheid voor
kantoren in plaats van het kopen van lampen en armaturen. Het gaat om
vergroening van de economie als geheel, een omschakeling in de onze
manier van produceren en consumeren, met als onderdeel een toename
in het hergebruik.
113
Hoe snel moeten de Commissie en lidstaten maatregelen kunnen nemen?
Zie antwoord op vraag 115.
114
Zijn er voor Nederland belangrijke grondstofproducerende landen waar
geen sprake (meer) is van een ambassade? Kan de EDEO een rol spelen in
het behartigen van Europese belangen in dergelijke landen?
De keuze voor het sluiten van posten kwam in nauwe samenspraak met
het ministerie van EL&I en het bedrijfsleven tot stand. Steeds is gekeken
naar de dienstverleningsvraag en de meerwaarde van diplomatieke
presentie. Mocht na sluiting van ambassades in landen als Zambia en
Bolivia blijken dat de behoefte aan diplomatieke ondersteuning groot is,
dan kan het ministerie van Buitenlandse Zaken daar snel en flexibel op
inspelen door bijvoorbeeld een «policy squad» op te richten. De wijze
waarop Nederland relaties met Mongolië onderhoudt kan daarbij als
voorbeeld dienen: vanuit post Peking is nauw contact met de honorair
consul, en waar nodig reist men af naar Ulaanbaatar; daar blijft de
diplomatieke presentie onverminderd kwalitatief groot. EDEO speelt een
aanvullende rol in het uitdragen van gemeenschappelijk Europees beleid
op het gebied van grondstoffen.
115
Kunt u ingaan op de manier waarop inzet op een passende Europese
instrumentenmix met onder meer innovatie- en marktconforme instrumenten aansluit bij de Nederlandse mogelijkheden?
In het algemeen geldt dat Europese maatregelen zich dienen te richten op
die zaken waar ingrijpen vanuit de EU toegevoegde waarde heeft boven
ingrijpen vanuit de lidstaten, zodat EU-beleid en nationaal beleid goed op
elkaar aansluiten. De Grondstoffennotitie vermeldt dat het Kabinet de
ontwikkeling van een passende instrumentenmix in het kader van de
Roadmap to a Resource Efficient Europe steunt. Omdat het gaat om een
transformatie van de economie, zijn beleidsinstrumenten op vele
terreinen nodig. Hierbij kan worden gedacht aan onder andere instrumenten op het gebied van productenbeleid, afval- en recyclingbeleid,
innovatiebeleid en financiële instrumenten. Een dergelijke mix sluit aan bij
wat Nederland al doet. Als dit in EU-verband wordt uitgebouwd is dat
gunstig voor Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

38

Een transformatie van de economie gaat niet snel, ook als per direct
maatregelen worden genomen. In het kader van de roadmap worden nu
diverse maatregelen voorgesteld. Sommige van deze maatregelen kan de
Commissie direct nemen, voor anderen is eerst akkoord van de Raad en
vaak ook het Europees Parlement nodig.
116
Om een grondstoffenefficiënt Europa te bereiken, steunt de regering de
ontwikkeling van een passende instrumentenmix met onder meer
innovatie- en marktconforme instrumenten. Waaruit bestaat deze
instrumentenmix?
Zie antwoord op vraag 115.
117
Wat wordt er in de praktijk gedaan aan het samenbrengen van de
verschillende belangen van Europese lidstaten? Is er al sprake van
gemeenschappelijk beleid? Zo nee, waarom niet? Zo ja, hoe is dit
vormgegeven?
De Europese Commissie heeft in november 2008, na consultatie met
Europese lidstaten, een Europese grondstoffenstrategie («Raw Materials
Initiative») gelanceerd, vanuit de argumentatie dat ook andere werelddelen steeds meer strategisch omgaan met grondstoffen en de EU hierin
niet kan achterblijven. De grondstoffenstrategie heeft als doel de
Europese consumptie van primaire grondstoffen terug te dringen, de
beschikbaarheid te vergroten van grondstoffen die binnen de EU
gevonden worden en het duurzame aanbod van grondstoffen uit derde
landen veilig te stellen. In februari 2011 heeft de Commissie met de
medeling «Tackling the challenges in commodity markets and on raw
materials» deze Europese grondstoffenstrategie geactualiseerd. Ook hier
is een uitgebreide consultatie met de Europese lidstaten aan vooraf
aangegaan.
Nederland onderschrijft de aanpak van de Commissie, die zich met name
richt op de analyse van de situatie en om van daaruit een gezamenlijke
toekomststrategie te ontwikkelen. De EU kan, vanuit een gemeenschappelijke Europese aanpak, meer bereiken in deze mondiale discussie dan de
individuele lidstaten.
Afstemming tussen de Europese Lidstaten over het Europese grondstoffenbeleid vindt in verschillende fora plaats, afhankelijk van het deelonderwerp. Zo komen lidstaten, de Europese Commissie, ngo’s en het
bedrijfsleven in de Raw Materials Supply Group samen om (problemen
met) het aanbod van grondstoffen te bespreken.
118
In hoeverre heeft de lijst met 14 kritieke grondstoffen invloed (gehad) op
het vaststellen van de partnerlanden zoals beschreven in de Focusbrief
OS?
De lijst van 14 kritische grondstoffen is niet van invloed geweest op het
vaststellen van de lijst van partnerlanden. Voor de goede orde zij
aangetekend dat ook in niet-partnerlanden Nederlandse belangen met
betrekking tot de kritische grondstoffen behartigd worden. (Zie ook
antwoord op vraag 114)
119
Er zal nog een prioritering plaatsvinden ten aanzien van a-biotische
grondstoffen, waaronder ook enkele essentiële zeldzame aardmetalen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

39

vallen. Op welke wijze heeft de uitkomst hiervan consequenties voor het
grondstoffenbeleid in het kader van OS-beleid?
Zodra priorisering heeft plaatsgevonden, zal worden bezien of en zo ja op
welke wijze hier consequenties voor het OS-beleid aan worden
verbonden. In ieder geval zal de prioriteitsstelling ook worden beoordeeld
vanuit het oogpunt van beleidscoherentie voor ontwikkeling.
120
«Met betrekking tot biotische grondstoffen wordt met het Initiatief
Duurzame Handel (IDH) succes geboekt. Onderschrijven ook niet-EU
lidstaten de principes van IDH? Zo nee, welke gevolgen heeft dit voor onze
concurrentiepositie en hoe spant de regering zich mondiaal in voor deze
principes?
Ja, IDH werkt samen met niet-EU lidstaten. Staatssecretaris Knapen heeft
onlangs een overeenkomst gesloten met Indonesië voor een 5-jarig
programma gericht op duurzame handel en productie van goederen als
cacao, koffie, thee, specerijen, palmolie, hout en vis. IDH gaat dit
programma uitvoeren. De IDH-aanpak is ook in lijn met het World
Economic Forum initiatief «Vision for Agriculture» in Vietnam. De
Vietnamese Minister Phat van Landbouw heeft IDH uitgenodigd deel te
nemen aan deze WEF Taskforce.
Dit soort ontwikkelingen juicht het kabinet toe en is precies wat wordt
beoogd. De regering realiseert zich dat in veel landen de (handhaving van)
sociale en milieustandaarden op een lager niveau is dan in Nederland.
Maar Nederland moet het voor haar concurrentiepositie niet hebben van
een «race to the bottom» met deze landen. Het feit dat we Nederlandse
bedrijven wel aan internationale of private standaarden houden kan leiden
tot een ongelijk speelveld. Dit leidt niet per definitie tot een verslechterde
concurrentiepositie, want het biedt ook nieuwe marktkansen gezien de
vraag naar duurzame producten, en het vergroot de grondstoffenzekerheid voor bedrijven.
121
Bij wie moet de verantwoordelijkheid voor «grondstoffendiplomatie»
binnen Europa komen te liggen?
Deze vraag dient door de EU-lidstaten en de Unie gezamenlijk te worden
beantwoord, omdat geopolitieke, veiligheids-, ontwikkelingssamenwerkings- en handelsbelangen op coherentie wijze dienen te worden
behartigd. Op bepaalde aspecten (milieu, handel) bestaat (al dan niet
exclusieve) Uniecompetentie. op andere niet.
122
Uit de tekst op pagina 11 blijkt dat een multilaterale aanpak nodig is. In de
laatste alinea wordt verwezen naar nationaal beleid van grote lidstaten,
dat afwijkt. Wat kan Nederland doen om de verschillende nationale
strategieën via Europa bij elkaar te brengen?
Zie antwoord op vraag 27 en 103.
123
Op welke wijze garandeert het kabinet dat de Nederlandse werkwijze
omtrent haar grondstoffenbeleid niet gaat afwijken van haar EU partners?
Zie antwoord op vraag 27 en 103.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

40

124
Met welke EU-lidstaten wenst Nederland partnerschappen te zoeken om
nationale strategieën met elkaar af te stemmen? Hoe kunt u het ontwikkelingssamenwerkingsnetwerk inzetten en wat verstaat u onder ontwikkelings coherent beleid?
Zie antwoord op vraag 103.
125
Kan cijfermatig onderbouwd worden waaruit blijkt dat Nederland een
voorloper is op het gebied van duurzaamheid?
Hier kan vanuit verschillende invalshoeken naar worden gekeken. Zo
schetst de onlangs verschenen Monitor Duurzaam Nederland 2011 van
het CBS en de drie planbureaus voor tal van duurzaamheidsthema’s en
-indicatoren hoe Nederland er voor staat, ook in vergelijking met andere
Europese landen. Uit de Monitor blijkt dat de kwaliteit van leven in
Nederland in het algemeen hoog is en dat Nederland daarmee bij de
voorlopers behoort binnen de EU. Ook staat Nederland al jaren in de
top-10 van de Human Development Index van de VN. Als we kijken naar
Nederlandse bedrijven zijn goed vertegenwoordigd in de Dow Jones
Sustainability Index, een internationale graadmeter voor duurzame
bedrijven. Daarnaast zijn er de ambitieuze doelen die Nederlandse
multinationals zichzelf stellen in het kader van het Initiatief Duurzame
Handel. Als dit wordt betrokken op de grondstofschaarste als kans voor
Nederland – het kader waarbinnen de grondstoffennotitie Nederland als
voorloper bestempelt – kan worden gekeken naar de toppositie van
Nederland in recycling en grondstoffenefficiëntie (grondstofgebruik in
relatie tot BNP) (bron: The European Environment – State and Outlook
2010, EEA, 2011).
126
Op welke wijze moet de innovatie-agenda aangepast worden om
Nederland tot de internationale onderzoekstop te laten behoren?
De overheid creëert excellente randvoorwaarden, verbindt partijen en
borgt publieke belangen. Het nieuwe bedrijvenbeleid zet ondernemers en
onderzoekers nadrukkelijk aan het stuur. Kernbegrippen in de benadering
van het kabinet zijn vraag gestuurd, sectoraal en integraal. Vraag gestuurd
betekent dat de overheid niet eerst zelf met voorstellen komt, maar
bedrijfsleven en wetenschap heeft gevraagd een (innovatie)agenda op te
stellen om kansen en knelpunten te identificeren; ondernemers en
onderzoekers weten immers zelf het beste waar de kansen en knelpunten
in hun sector zitten. De innovatie-agenda komt dus op een nieuwe manier
tot stand, waarbij het resultaat kan zijn dat Nederland op specifieke
onderzoeksgebieden tot de internationale onderzoekstop blijft horen.
De fiscale instrumenten voor aftrek van investeringen in innovatieve
duurzame technologie, MIA en VAMIL, richten zich in de breedte op
grondstoffenbesparing en hergebruik. Daartoe behoren ook – naast
ondersteuning van specifieke investeringen in grondstofbesparing –
stimulering van elektrisch rijden en duurzame mobiliteit, waardoor de
inzet van fossiele brandstoffen kan worden beperkt. Ook investeringen gericht op waterkwaliteit en -reiniging en het voorkomen, beperken
en hergebruiken van afvalstoffen leveren hier hun bijdrage, door
verhoging van het percentage teruggewonnen grondstoffen en vermeden
watergebruik en emissies. Ook in de agrarische sector wordt een bijdrage
geleverd aan duurzame inzet van grondstoffen, bijvoorbeeld door brandstof- en grondstof besparende precisielandbouw, maar ook door de inzet
van landbouw(rest)producten voor andere dan voedings- of energiedoel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

41

einden, en door de productie van biogas. Al met al kan worden geschat
dat 60% van het totale budget direct of indirect bijdraagt aan het
stimuleren van duurzaam omgaan met grondstoffen.
De vernieuwing in 2010 van de projectcategorieën die voor Groenfinanciering in aanmerking komen heeft geleid tot meer accent op projecten op
het gebied van grondstoffenschaarste, -hergebruik en -substitutie. Dit
heeft vanwege de versobering van Groen Beleggen nog niet geleid tot het
gewenste investeringsvolume, maar heeft op jaarbasis toch geleid tot
ongeveer € 50 miljoen grondstof gerelateerde investeringen per jaar.
127
Welke definities hanteert de regering voor «recycling», «upcycling»,
«downcycling», «recovery», «reuse», «secondary materials», «resource
efficiency»?
In de Wet milieubeheer zijn de volgende definities opgenomen:
– Recycling: nuttige toepassing waardoor afvalstoffen opnieuw worden
bewerkt tot producten, materialen of stoffen, voor het oorspronkelijke
doel of voor een ander doel, met inbegrip van het opnieuw bewerken
van organische afvalstoffen, en met uitsluiting van energieterugwinning en het opnieuw bewerken tot materialen die bestemd zijn om te
worden gebruikt als brandstof of als opvulmateriaal.
– Hergebruik (= vertaling van «reuse»): elke handeling waarbij producten
of componenten die geen afvalstoffen zijn, opnieuw worden gebruikt
voor hetzelfde doel als dat waarvoor zij waren bedoeld.
– Nuttige toepassing (= vertaling van «recovery»): elke handeling met als
voornaamste resultaat dat afvalstoffen een nuttig doel dienen door
hetzij in de betrokken installatie, hetzij in de ruimere economie, andere
materialen te vervangen die anders voor een specifieke functie zouden
zijn gebruikt, of waardoor de afvalstof voor die functie wordt klaargemaakt, tot welke handelingen in ieder geval behoren de handelingen
die zijn genoemd in bijlage II bij de Kaderrichtlijn afvalstoffen.
Voor «upcyling» en «downcycling» zijn geen definities opgesteld. In het
algemeen kan worden gesteld dat upcycling een vorm van recycling is
waarbij de nieuwe toepassing van een materiaal een lagere milieudruk
heeft dan de oorspronkelijke. Bij downcycling is ook nog steeds sprake
van recycling, maar heeft de nieuwe toepassing een hogere milieudruk
dan de oorspronkelijke toepassing van het materiaal. «Secundary
materials» zijn grondstoffen die voortkomen uit recyclingactiviteiten.
«Resource efficiency» staat voor een slim en efficiënt gebruik van
natuurlijke hulpbronnen waardoor de milieudruk wordt verlaagd én
kosten kunnen worden bespaard.
128
Wordt het stimuleren van het gebruik van secundaire grondstoffen in het
inkoopbeleid van de rijksoverheid opgenomen? Zo ja, hoe? Zo nee,
waarom niet?
Het stimuleren van het gebruik van secundaire grondstoffen is al
opgenomen in de criteria van Duurzaam Inkopen voor sommige productgroepen. In veel andere productgroepen is het geen expliciet criterium
maar worden meer algemene (Life Cycle Analysis-)duurzaamheidsprestaties gevraagd, waaraan de inzet van secundaire grondstoffen een
bijdrage kan leveren, of wordt herbruikbaarheid of recycling gevraagd,
zodat er aanbod van secundaire grondstoffen ontstaat. Daarnaast zijn er
initiatieven om de reststromen van het Rijk zelf her te gebruiken, zoals de
Rijksmarktplaats voor kantoormeubilair.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

42

De beschikbaarheid van criteria met betrekking tot duurzaam gewonnen
grondstoffen is mede afhankelijk van de beschikbaarheid van heldere
definities van duurzame winning en van voldoende aanbod op de markt.
Voor zover dat criteria zijn in de vorm van eisen, zijn deze verplicht voor
bedrijven om voor gunning in aanmerking te komen.
129
Welke MVO-beoordelingscriteria in relatie tot het grondstoffenvraagstuk
gelden bij het verkrijgen van overheidssteun?
Er gelden geen specifieke MVO-beoordelingscriteria gerelateerd aan het
grondstoffenvraagstuk. Het uitgangspunt voor de bestaande
MVO-beoordelingscriteria bij overheidssteun zijn de OESO-Richtlijnen
voor Multinationale Ondernemingen. Deze brede richtlijnen omvatten ook
kwesties die gerelateerd kunnen zijn aan het grondstoffenvraagstuk. Zo is
het concept van zorgplicht (due diligence) een belangrijk element in de
recent herziene OESO Richtlijnen. Dit houdt in dat van bedrijven wordt
verwacht dat zij zich binnen hun mogelijkheden vergewissen van de
mogelijke en daadwerkelijke negatieve impact van hun activiteiten op
mensenrechten, ook in hun keten, en indien nodig gepaste stappen
ondernemen. Essentieel is dat bedrijven zelf verantwoordelijk zijn voor de
praktische invulling van deze zorgplicht, en voor het verkrijgen van
maatschappelijke acceptatie voor hun beleid. Dit houdt in dat bedrijven
om verantwoording kunnen worden gevraagd over hun handelen, zo niet
rechtstreeks dan wel door middel van een melding bij het Nationaal
Contactpunt (NCP). Dit is ook van toepassing op grondstof gerelateerde
kwesties.
130
Op welke wijze wordt interdepartementaal samengewerkt om het
grondstoffenvraagstuk aan te pakken? Welke departementen zijn daarbij
betrokken? Wat zijn de uitkomsten tot nu toe?
Interdepartementaal werken EL&I, BZ, I&M, Def en Fin samen op dit
dossier. Er is een uitvoerend dossierteam en een overkoepelend directeurenoverleg. Uit deze structuur is de grondstoffennotitie voortgekomen en
wordt de uitvoering van de actiepuntenlijst ter hand genomen.
131
Kunt u toelichten waarom en hoe grondstof producerende ontwikkelingslanden zouden verliezen bij een ongebreidelde wereldwijde strijd om
grondstoffen?
Zie ook het antwoord op vraag 17.
Grondstof producerende ontwikkelingslanden die grotendeels afhankelijk
zijn van de export van een of enkele ruwe grondstoffen, zijn zeer gevoelig
voor prijsfluctuaties van de betreffende grondstoffen. Plotselinge
prijsveranderingen van grondstoffen, zowel omhoog als omlaag, hebben
invloed op andere economische sectoren, monetair beleid en leiden tot
onzekerheid over toekomstig overheidsbeleid. Een afname in inkomsten
beperkt immers de mogelijkheid beleid te voeren. Tegelijkertijd is het
essentieel dat ontwikkelingslanden in hun grondstoffenbeleid voor
mineralen, metalen, olie e.d. terdege rekening houden met de lange
termijn sociaaleconomische ontwikkeling, zeker in geval van niet
herwinbare grondstoffen. Ook bestaat de mogelijkheid dat zij door gebrek
aan capaciteit niet de beste deal met buitenlandse mijnbouwers of
importeurs kunnen afsluiten of de operaties van deze partijen onvoldoende op legaliteit of duurzaamheid kunnen controleren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

43

132
Hoeveel van de huidige en toekomstige beleidsinzet ten aanzien van
innovatie (topsectorenbeleid, fiscale regelingen ter bevordering van
innovatie, onderzoeksubsidies) is direct gericht op grondstoffenschaarste,
-hergebruik en -substitutie?
Zie antwoord op vraag 126.
133
De regering schrijft: «Diverse Europese landen – zoals Frankrijk, Duitsland
en het Verenigd Koninkrijk – hebben al een eigen grondstoffenbeleid. Dit
beleid loopt vanwege verschillende nationale belangen echter sterk
uiteen. Zijn er elementen uit de nationale strategieën van deze Europese
landen, die de regering wel over wil nemen? Zo ja, welke? De regering
legt in de grondstoffennotitie de nadruk op Europese en internationale
maatregelen. Welke maatregelen wil de regering op nationaal niveau
nemen om het duurzaam gebruik van grondstoffen op de lange termijn
veilig te stellen? Zou de regering een overzicht kunnen geven van alle
voorgenomen maatregelen?
Voor Nederland is het van belang om op Europees niveau gezamenlijk het
thema grondstoffenschaarste te nemen vanwege de competenties van de
Europese Unie op het gebied van afval, milieu en handel. Maar ook voor
het pakken van kansen op het gebied van recycling is de Europese markt
noodzakelijk om het gewenste schaalniveau te bereiken om dit kosteneffectief te kunnen doen. Daarom heeft de Nederlandse regering een goed
contact opgebouwd met Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk
om samen te werken aan acties met een gezamenlijk belang. Zo kan
Nederland veel leren van de onderzoekstraditie van Frankrijk en Duitsland
op het gebied van abiotische grondstoffen. Het Verenigd Koninkrijk kent
een sterke traditie van het implementeren en meetbaar maken van
duurzame ontwikkeling in het beleid. Anderzijds blijkt Nederland
toonaangevend te zijn op gebied van recycling en materialenonderzoek
waar Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk van kunnen profiteren. Zo is er een lopende samenwerking met het Verenigd Koninkrijk om
onze recyclingkennis in te zetten om de traditie van afvalstorten om te
buigen richting recycling.
De drie agenda’s in de grondstoffennotitie omvatten alle nationale en
internationale acties die de regering neemt om grondstoffenvoorzieningszekerheid op de lange termijn veilig te stellen. Een voorbeeld op nationaal
niveau is om in de eigen bedrijfsvoering van het Rijk aandacht te geven
aan het terugwinnen van strategische grondstoffen zoals fosfaat. Een
voorbeeld op internationaal niveau is het financieel ondersteunen van het
regionaal initiatief tot grondstoffencertificering van de International
Conference on the Great Lakes Region.
134
Welke internationale initiatieven ondersteunt Nederland op het gebied van
duurzame grondstoffenbeheer?
Zie antwoorden op de vragen 34, 35, 64, 65, 69, 70, 71, 152 en 154.
135
In hoeverre maakt de regering bij haar diplomatieke inzet wat betreft het
in stand houden van een open handelssysteem onderscheid tussen minst
ontwikkelde landen, ontwikkelingslanden en geïndustrialiseerde landen?
In het kader van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) wordt sterk
gedifferentieerd naar ontwikkelingsstatus voor wat betreft de verplich-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

44

tingen die landen aangaan. Kort gezegd: hoe meer ontwikkeld een land is,
hoe groter de verplichting tot het openen van de eigen markt. In het kader
van de WTO Doha-ronde is het de vaste inzet van Nederland dat de minst
ontwikkelde landen zoveel mogelijk worden ontzien van nieuwe verplichtingen terwijl hun zelf wel tarief- en quotumvrije markttoegang naar
geïndustrialiseerde landen wordt aangeboden.
In het kader van onderhandelingen over vrijhandelsakkoorden tussen de
EU en derde landen wordt eveneens rekening gehouden met de ontwikkelingsstatus. Zo geldt voor de onderhandelingen over Economic
Partnership Agreements met de landen van Afrika, het Caribisch gebied
en de Stille Oceaan (ACS landen) van asymmetrische markttoegang: de
ACS landen krijgen volledig vrije toegang tot de Europese markt terwijl zij
zelf een substantieel aantal tarieflijnen kunnen uitsluiten van liberalisering. Daarnaast gelden ruime overgangsperiodes (tot 25 jaar) voor de
liberalisering aan ACS zijde. Tot slot geldt dat de EU unilateraal
handelspreferenties aanbiedt aan alle ontwikkelingslanden via het
Algemeen Preferentieel Stelsel (APS). Binnen het APS geldt vervolgens
een speciaal regime voor Minst Ontwikkelde Landen: onder de «Everything But Arms» regeling hebben zij (wapens uitgezonderd) volledig vrije
toegang tot de Europese markt. Hier staat geen enkele verplichting
tegenover.
136
Welke actiepunten op het gebied van Ontwikkelingssamenwerking
beschouwt de regering als onderdeel van haar strategie met betrekking
tot haar grondstoffenvoorziening?
Er moet gestreefd worden naar duurzame winning en productie van
grondstoffen. Hiervoor kan ontwikkelingssamenwerkingsexpertise op het
vlak van duurzaamheid worden ingezet, hetgeen op lange termijn de
voorzieningszekerheid ten goede komt. Dit geldt niet alleen op het vlak
van milieu, maar ook op het sociale vlak omdat een stabiele maatschappij
bijdraagt tot welvaart, ontwikkeling en handel in bronlanden en regio dat
ook in ons belang is. De 5 actiepunten genoemd op blz. 14/15 van de
notitie onder «de Regering zal» zijn terug te leiden naar het terrein van
Ontwikkelingssamenwerking. Gezien het belang van coherentie voor
ontwikkeling wordt ook bij het invullen en uitvoeren van andere actiepunten waar relevant rekening gehouden met de belangen van
ontwikkelingslanden.
137
In hoeverre beschouwt de regering exporttarieven als belemmering van
de vrijhandel?
Vanwege haar positie als doorvoerland, gedijt Nederland bij een open,
transparant en voorspelbaar systeem waarbij de handel in grondstoffen
zonder restricties en binnen de bestaande regels verloopt. Exporttarieven
zijn onder voorwaarden toegestaan onder de Wereldhandelsorganisatie
WTO en de regering respecteert de beleidsruimte die landen hebben om
WTO-conforme exporttarieven in te stellen. In arme ontwikkelingslanden
vormen deze vaak nog een belangrijke bron van overheidsinkomsten.
138
Welke impact meent de regering dat Nederland kan hebben op de
terreinen van bevordering van goed bestuur, transparantie en duurzaam
gebruik van ruimte van een ontwikkelingsland als ons land puur bilateraal
opereert?
Zie antwoord op vraag 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

45

139
Welke acties onderneemt de regering om criminele afvalactiviteiten tegen
te gaan en te ontmoedigen? Zijn deze maatregelen afdoende? En zo nee,
welke maatregelen neemt de regering om hierin verbetering aan te
brengen?
Omdat de afvalwereld complex en internationaal is en er bovendien geld
is te verdienen met afval, is het overtreden van regels gemakkelijk en
verleidelijk. De regering geeft daarom hoge prioriteit aan het tegengaan
van criminele activiteiten met afval. De focus bij toezicht en handhaving
ligt onder andere op preventie van afval, duurzaam produceren en
recycling. Op basis van naleeftekorten en risico’s worden prioritaire
afvalstromen geselecteerd. Zo houdt de VROM Inspectie onder meer
toezicht op het behalen van de recyclingdoelstelling voor kunststof
verpakkingsafval en is er veel aandacht voor de illegale uitvoer van
elektronica-afval. Om tot een efficiënte en effectieve handhaving te
komen, wordt waar mogelijk samengewerkt met de handhavingspartners op internationaal niveau. Afvaldumping in bijvoorbeeld Afrika en
Azië is een van de zaken die in deze samenwerking actief worden
opgepakt. Het kabinet heeft op dit moment geen reden om aan te nemen
dat deze aanpak niet afdoende is.
140
Welke concrete stappen zullen worden gezet om de unieke positie van
Nederland als voorloper op duurzaamheid te benutten? Welk gevolg zal
de regering in dit kader geven aan de oproep van Rabobank om in te
zetten op een verdubbeling van landbouwproductie op duurzame wijze?
De constatering van de Rabobank dat het in de toekomst noodzakelijk is
meer agrarische producten te produceren met minder inputs kan worden
gezien als een ondersteuning van het huidige beleid. In de Nota
Landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid (TK 31 250, nr. 14) en
de actualisering daarvan (TK 31 250, nr. 76) wordt beschreven hoe hieraan
in een internationale context vorm wordt gegeven. In de kamerbrief (TK
21 501-32, nr. 469) wordt in het kader van de hoge prijzen van agrarische
producten het belang van een hogere productie met minder inputs
beschreven. Daarbij wordt nader aangegeven via welke lijnen hieraan
vorm wordt gegeven.
De top-sectoren Agro & Food en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen zijn
duidelijk in hun hoge ambitie m.b.t. duurzaamheid. De gouden driehoek
kan en wil op mondiaal niveau een grote bijdrage leveren aan het
vergroten en verduurzamen van de wereldvoedselproductie. Deze
doelstelling zal een hoge prioriteit krijgen bij o.a. de programmering van
onderzoeksgelden door het bedrijfsleven en de internationale positionering en profilering van de Wageningen Universiteit & Research Center.
Ook in de brief, die binnenkort naar de Tweede Kamer gestuurd zal
worden over de uitwerking van het Voedselzekerheidsbeleid van dit
Kabinet wordt aangegeven hoe het Ontwikkelingssamenwerkingsbeleid in
combinatie met de Topsectoren Agrofood en Tuinbouw zal bijdragen aan
de duurzame verhoging van de voedselproductie.
141
Klopt het dat voor vele grondstoffen de gerecyclede vorm van afval (v.b.
secundair fosfaat) niet juridisch gezien gelijkwaardig behandeld wordt aan
primaire grondstoffen?
Indien een reststroom onder de definitie van «afval» valt, is de afvalstoffenregelgeving uit de Wet milieubeheer van toepassing op handelingen
met die afvalstof. Vaak vervalt het etiket «afvalstof» pas nadat een nuttige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

46

toepassing is voltooid. Dat is nodig om het milieu te beschermen, maar
mag een nuttige toepassing of hergebruik niet in de weg staan.
Oorsprong van deze regelgeving is de Europese Kaderrichtlijn afvalstoffen. Deze richtlijn schrijft dwingend voor wanneer sprake is van afval.
In de nieuwe Kaderrichtlijn afvalstoffen, en via implementatie daarmee
ook in de Wet milieubeheer, is met het oog op mogelijk negatieve
gevolgen van de aanduiding «afval» op het gebruik van afvalstoffen, een
aantal verlichtingen doorgevoerd. Zo is het mogelijk om «einde-afval
criteria» op te stellen. Afvalstoffen die daaraan voldoen, vallen niet meer
onder de afvalstoffenregels. Zoals ook is aangegeven in de afvalagenda
(30 872, nr. 79 van 25 augustus 2011) is dit kabinet een voorstander van de
ontwikkeling van dergelijke einde-afval criteria. Als gevolg van die criteria
wordt het hergebruik van afvalstoffen eenvoudiger. Een andere verlichting
die de regelgeving biedt, is het creëren van duidelijkheid over de
categorie «bijproducten», welke ook niet onder het begrip «afvalstof»
vallen. Kortom, in de recente wijziging van de Wet milieubeheer is meer
oog voor het verlichten van regelgeving bij nuttige toepassingen.
142
Is het mogelijk het «succes» van de IDH initiatieven nader te onderbouwen? In welke mate is er sprake van een relatieve of absolute afname
in de milieu-impact van de Nederlandse rol in de genoemde ketens (v.b.
via een carbon footprint)?
Het IDH is succesvol in het bijeenbrengen van resultaat-gedreven coalities
van bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden. De grondstoffenprogramma’s worden aangestuurd op SMART doelstellingen voor
duurzame productie. Certificering door bijvoorbeeld UTZ of Rainforest
Alliance speelt daarbij een belangrijke rol en in de criteria voor certificering zijn milieudoelstellingen zoals efficiënt watergebruik en reductie
van pesticiden opgenomen. Er wordt met certificering indirect gestuurd
op milieu-impact. Indicatoren voor duurzame productie zijn het aantal
hectares dat gecertificeerd is voor duurzame productie en het aantal ton
duurzaam geproduceerd product. In termen van concrete resultaten is het
een succes dat voor de producten soja, tropisch hout, katoen thee en
cacao in totaal tot nu toe meer dan 1 000 000 hectare en ca. 275 000 ton
gecertificeerd is. Deze resultaten zijn op output niveau; impact is pas op
langere termijn meetbaar. Impact studies zijn onderdeel van het IDH
programma.
Er zijn tientallen maatschappelijk organisaties betrokken in de
programma’s van IDH. Naast WWF, Solidaridad, Oxfam Novib, ICCO,
SOMO, Both Ends, UTZ Certified, Rain Forest Alliance zijn ook diverse
productspecifieke organisaties (o.a. Ethical Tea Partnership, World Cocoa
Foundation) betrokken. Veel overheden uit producerende landen zoals
Indonesië, Ivoorkust, Vietnam, Kenia zijn ook aangesloten.
In de programma’s wordt concreet aan verduurzaming van grondstoffenvoorziening en voorzieningszekerheid gewerkt door naast de duurzaamheidscertificeringen, te werken aan verhoging van de productiviteit van de
boeren en behoud van productiviteit door het voorkomen van degradatie
van landbouwgrond.
143
Ziet het kabinet een rol weggelegd voor het maatschappelijk middenveld
in grondstoffen producerende landen om een bijdrage te leveren aan
duurzame grondstoffenproductie en Nederlandse grondstoffenzekerheid?
Zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

47

Zie antwoorden op geclusterde vragen 3, (38, 49, 99, 138, 150, 160, 161) en
voor zover betrekking hebbend op m.n. biotische grondstoffen het
antwoord op de geclusterde vragen 142 (en 144).
144
De notitie meldt dat er successen zijn geboekt met het Initiatief Duurzame
Handel (IDH). Welke successen betreft het en in welke productieketens?
Welke maatschappelijke organisaties en overheden zijn erbij betrokken?
Wat wordt er concreet aan verduurzaming van grondstoffenvoorziening
en voorzieningszekerheid gedaan?
Zie antwoord op 142.
145
Hoe wordt «ontwikkelingscoherent beleid» ingezet om «wederzijds
profijtelijke economische belangen en grondstoffenzekerheid hand in
hand» te laten gaan? Hoe sluit de grondstoffennotitie aan bij het grondstoffenbeleid van grondstoffen producerende landen en regio’s zoals de
«African Mining Vision», SADC, en ECOWAS?
Bij het opstellen en verder uitwerken van alle acties die in de grondstoffennotitie zijn opgenomen wordt conform het algehele regeringsbeleid
rekening gehouden met de belangen van en gevolgen voor ontwikkelingslanden. Het betreft hier dus niet alleen die acties die direct gericht zijn op
ontwikkelingslanden, maar ook de overige acties die een negatieve
externe werking zouden kunnen hebben op ontwikkelingslanden.
Het Nederlandse streven naar grondstoffenzekerheid is van groot belang
voor de verdere groei van onze economie. Dit hoeft niet ten koste te gaan
van de economische ontwikkeling van grondstof producerende ontwikkelingslanden, integendeel. Door bij te dragen aan duurzame winning en
verwerking van grondstoffen in een ontwikkelingsland en een goede
besteding van een passende vergoeding voor de verkoop ervan, kan de
zelfredzaamheid van een ontwikkelingsland sterk verbeteren. Onder meer
de in de notitie genoemde internationale initiatieven op het gebied van
duurzaam grondstoffenbeheer en ontwikkelingssamenwerking op het
gebied van goed bestuur vormen essentieel flankerend beleid om dit te
bewerkstelligen.
De beleidsontwikkeling van grondstoffen producerende landen en regio’s
in Afrika is vastgelegd in een diepgaande notitie van de Afrikaanse Unie
uit 2009, genaamd «African Mining Vision (MV)». Hierin worden de
kansen die grondstoffenvoorraden in Afrika bieden voor economische
ontwikkeling onderkend, mits potentiële negatieve effecten van de
mijnbouwindustrie op mens, milieu, politiek en economie in Afrika
worden vermeden. Ook regionale organisaties als SADC en ECOWAS
hebben in het recente verleden beleidsdocumenten opgesteld die beogen
mijnbouw en grondstoffenwinning te harmoniseren en te reguleren
waarbij grote waarde wordt toegekend aan transparantie, sociale
aspecten (zoals goede werkomstandigheden, gender) en een gezond
milieu. Deze doelstellingen sluiten geheel aan bij het Nederlandse
ontwikkelings coherente beleid voor grondstoffenvoorziening.
146
Naast China en Japan zetten ook andere landen hun ontwikkelingssamenwerking in als instrument om grondstoffenvoorziening zeker te stellen.
Welke landen zijn dit? Welke elementen van dit beleid neemt Nederland
graag over in haar beleid ten aanzien van Ontwikkelingssamenwerking en
waarom? Hoe zien wij dit terug in de Focusbrief? Welke elementen van dit
beleid Nederland wijst Nederland af en waarom?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

48

Het Nederlands ontwikkelingsbeleid gaat primair uit van de belangen en
economische ontwikkeling van de ontwikkelingslanden zelf. Dit is ook het
uitgangspunt van de focusbrief. Inkomsten uit grondstoffen kunnen een
grote invloed hebben op de economische ontwikkeling van een land.
Nederland ondersteunt een breed scala aan initiatieven om transparantie
en maatschappelijk verantwoord ondernemen te bevorderen.
Zoals eerder aangegeven zal Nederland vooral aansluiten bij EU- en
internationale afspraken. Indien daarnaast binnen de prioriteiten van het
huidige Nederlandse (ontwikkelings-)beleid elementen van samenwerking
met andere landen op het terrein van grondstoffen opportuun zijn, zullen
die o.a. op toegevoegde waarde voor ontwikkelingssamenwerking
worden afgewogen. Ter illustratie: de VS streeft naar meer samenwerking
met andere landen op het terrein van transparantie van grondstoffenmarkten. De Wereldbank verkent een (informele) overlegstructuur met
China teneinde te komen tot meer kennis en inzicht, om te bezien of
mogelijkheden voor samenwerking realistisch zijn.
147
Op korte en middellange termijn zal de regering werken aan de drie
gepresenteerde agenda’s. Welke rol speelt de green deal in deze strategie?
Waarom staan de green deal en de biobased economy niet expliciet bij de
actiepunten vermeld?
De grondstoffennotitie is op 15 juli jl. naar de uw kamer toegestuurd en
bedoeld als een «kick-off» voor een integraal Nederlands grondstoffenbeleid. Inmiddels zijn de Green Deals op 3 oktober ondertekend met
veelbelovende projecten rond grondstoffen zoals de Green Deal met
Desso en Van Ganzewinkel. Deze projecten vormen een verdere invulling
van de grondstoffennotitie, waarin aangegeven wordt dat het bedrijfsleven aan zet is om de kansen te pakken. Via de Green Deals faciliteert de
overheid hierbij. De biobased economy wordt in de grondstoffennotitie
neergezet als een grote kans voor ons Nederlands bedrijfsleven. De
strategische agenda van biobased economy zal eind 2011 naar de Kamer
worden toegestuurd. Zie ook het antwoord op vraag 61.
148
Hoe zou het Europese nabuurschapsbeleid kunnen worden aangepast?
Welke landen heeft Nederland voor ogen om samenwerking op het gebied
van grondstoffenzekerheid aan te passen?
Grondstoffen spelen op dit moment geen specifieke rol in het EU
nabuurschapsbeleid, omdat dit met name kijkt naar aspecten als energie,
handel, democratie en transport.
149
Kan inzichtelijk gemaakt worden wat van ieder actiepunt het tijdpad is?
De grondstoffennotitie is een «kick-off» van een integraal Nederlands
grondstoffenbeleid. Voor bepaalde grondstoffen zijn al veel initiatieven
ontwikkeld en voor anderen is dit beperkter. In nauwe samenwerking met
het Nederlandse bedrijfsleven zal waar nodig nog dit najaar er een plan
van aanpak, met tijdspaden voor acties, worden opgesteld. Daarbij wordt
ook bezien welke van de al lopende acties in de grondstoffennotitie
nauwer met elkaar verbonden kunnen worden. Daarnaast wordt er de
komende jaren ruimte gelaten om nieuwe initiatieven in het kader van de
grondstoffennotitie op te pakken. De Groene Zaak zal net als andere
organisaties betrokken worden bij het uitwerken van acties en nieuwe
initiatieven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

49

150
Hoe groot is de voorgenomen financiële steun aan de volgende initiatieven in totaal en per initiatief die in de grondstoffennotitie worden
benoemd: «The Natural Resource Charter», het «Kimberley Proces», het
regionale initiatief tot grondstoffencertificering van de «International
Conference on the Great Lakes Region» en het «Extractive Industries
Transparancy Initiative (EITI)»
Zie antwoord op vraag 3.
151
Kan de regering nader aangeven en uitwerken welke specifieke actiepunten zij formuleert om de toegankelijkheid van primaire grondstoffen
(onderscheiden in a-biotische en biotische grondstoffen) te behouden c.q.
te vergroten (al dan niet in samenwerking met andere landen)? Welke
handelspolitieke initiatieven overweegt het kabinet hierbij in EU-verband
te bevorderen?
Zie antwoord op vraag 2.
152
Hoe beoordeelt u de Amerikaanse bekendmaking om EITI te gaan
implementeren, en wat acht u een gepast moment om EITI in Nederland
in te voeren? Wat is volgens u een vergelijkbaar initiatief? Welke
benadering kiest de regering nu precies bij het EITI?
In reactie op de bankencrisis zetten de VS sterk in op vergrote transparantie van de financiële sector; de nadruk op transparantie van de
grondstoffensector in het bijzonder is versterkt door de olieramp in de
Golf van Mexico in 2010. Het streven naar nationale implementatie van
het EITI was dan ook in eerste instantie gekoppeld aan de Dodd-Frank Act,
als een parallel traject. Daarbij neemt in de VS de eigen olie- en
gaswinning toe uit bijvoorbeeld schaliegas en in diepzeegebieden en
Alaska, waarbij de bevolking zich in toenemende mate zorgen maakt over
de milieu gerelateerde en financiële effecten op zijn leefomgeving.
De VS zien daarnaast een duidelijke internationale voortrekkersrol voor
zich weggelegd op het gebied van transparantie. De Amerikaanse
aankondiging werd dan ook gedaan in het kader van de oprichting van het
Open Government Partnership op 20 september jl. in Washington. De VS
beschouwen Dodd-Frank en het EITI als flankerende initiatieven, om op
wereldwijde schaal te komen tot actuele, geverifieerde en bruikbare
financiële rapportages door zowel bedrijfsleven als overheden. Nationale
implementatie moet in dit kader dan ook worden gezien als een impuls
voor het EITI, om de geloofwaardigheid van het initiatief te vergroten en
andere OESO-lidstaten, maar ook en in het bijzonder landen als Brazilië en
Zuid-Afrika, te stimuleren deel te nemen.
De genoemde binnenlandse politieke overwegingen zijn, ten aanzien van
onze gaswinning, op dit moment in Nederland niet of nauwelijks actueel.
Dit in tegenstelling tot de buitenlandse politieke overwegingen, die wel
relevant zijn: Nederland hecht belang aan bredere implementatie van het
EITI, om zo zeggenschap en rekenschap, stabiliteit en daarmee het
investeringsklimaat wereldwijd te verbeteren. Dit is goed voor de
bevolking van deze landen, maar ook voor het Nederlandse bedrijfsleven.
Hiertoe ondersteunt Nederland het EITI actief: financieel middels een
meerjarige bijdrage aan het EITI secretariaat (1,250,000 USD voor de
periode 2010–2014) en een bijdrage aan het EITI Multi-Donor Trust Fund
van 1,500,000 USD; daarnaast heeft Nederland zitting in de bestuursraad

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

50

van het EITI, alsmede in de strategische werkgroep die moet adviseren
over de toekomst van het EITI. Tenslotte heeft in mei jl. in Amsterdam op
Nederlandse uitnodiging een bijeenkomst plaatsgevonden van de
bestuursraad van het EITI, gezamenlijk georganiseerd door het Ministerie
van Buitenlandse Zaken, Cordaid en Shell. Nederland is dan ook een
zichtbare en gewaardeerde partner van het EITI.
Met besluitvorming over nationale implementatie wil Nederland wachten
totdat er meer duidelijkheid is over de praktische uitwerking van de
diverse internationale transparantie-initiatieven die thans actueel zijn,
zoals de aanpassingen die de Europese Commissie binnenkort zal
voorstellen van de EU Transparency and Accounting Directive (zie
antwoord op vraag 98) en de toepassingsregels van de paragrafen 1502
en 1504 van de Dodd-Frank Act waar de SEC momenteel aan werkt.
Nederland hecht waarde aan een coherent beleid dat rekening houdt met
de belangen van ontwikkelingslanden en ziet de voorstellen van de EU op
dit punt met een positieve grondhouding tegemoet.
153
Welke elementen van de Amerikaanse Dodd-Frank Act acht de regering
bruikbaar om MVO in de grondstoffenketen te stimuleren en garanderen?
Hoe raakt dit aan ontwikkelingen op Europees niveau waar de Europese
Commissie dit najaar met wetgevingsvoorstellen komt omtrent het
aanscherpen van financiële transparantie en niet-financiële rapportage
criteria?
Zie antwoord vragen 9 en 98.
154
Ziet u mogelijkheden om vrijwillige operationele MVO-richtlijnen vast te
stellen voor Nederlandse bedrijven die schaarse en/of energetische
grondstoffen importeren? Zo nee, waarom niet?
Zie antwoord op vraag 34.
155
Kunt u ingaan op de concrete lessen die Nederland kan leren van China en
Japan bij gebruik van ontwikkelingssamenwerking als instrument om
grondstoffenvoorziening zeker te stellen en hoe dit zich verhoudt tot
gemaakte internationale afspraken?
Zoals eerder aangegeven sluit NL zich aan bij internationale initiatieven,
zie hiervoor het antwoord op vraag 156. Binnen de bestaande internationale kaders vormt onderzoek naar samenwerkingsvormen met deze
landen een kans om NL expertise op bijvoorbeeld duurzaamheid en
milieu, hergebruik etc. in te brengen.
156
Kunt u aangeven in hoeverre er bij het beleid ten aanzien van veen sprake
is van een nationale kop? Kunt u aangeven waarom hier wordt ingezet op
specifiek Nederlands beleid via handelsketens?
De Nederlandse topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen heeft
duurzaamheid als belangrijk onderdeel van haar concurrentie positie
bestempeld. Veen wordt als grondstof voor substraat gebruikt en is
daarmee een cruciale grondstof waar de tuinbouwsector zo lang mogelijk
gebruik van wil maken. Dit betekent dat een duurzame winning van veen
van groot belang is voor de sector zelf. Dit is de reden waarom het
bedrijfsleven en de overheid in eerste instantie inzetten op dat deel van de
keten dat bestemd is voor de Nederlandse markt. Deze inzet vindt echter

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

51

plaats in nadrukkelijke samenwerking met de Europese en Internationale
substraat bedrijven en koepelorganisaties. Nederland neemt het
voortouw, maar ontwikkelt een private standaard die voor alle Europese
landen en bedrijven bruikbaar is. Er is dus geen sprake van een nationale
kop.
157
Vindt u dat alle Wereldbankprojecten het toonbeeld vormen van
duurzame winning en verwerking van grondstoffen?
Het is Wereldbankbeleid dat projecten duurzaam worden uitgevoerd,
waarbij de standaard die de Bank hanteert hoog is. De Wereldbank sluit
echter niet uit dat projecten gevolgen kunnen hebben voor het lokale
milieu. WB-personeel dient 1) de waarschijnlijkheid te bepalen van
aanmerkelijke gevolgen van projecten op het milieu, bossen en andere
natuurlijke hulpbronnen; en 2) zich er van te vergewissen dat het land,
waarin het project wordt uitgevoerd, over voldoende capaciteit beschikt
om mogelijke gevolgen aan te kunnen. Een en ander moet worden
vastgelegd in milieu effect rapportages. De Raad van Bewindvoerders van
de Wereldbank keurt projecten goed en houdt toezicht. Indien blijkt dat de
gevolgen verkeerd zijn ingeschat of dat de capaciteit van het land
tekortschiet, ziet de Raad van Bewindvoerders toe op de te nemen
maatregelen. De onafhankelijke evaluatiedienst van de Wereldbank, de
Independent Evaluation Group, fungeert als extra controle autoriteit.
158
Wanneer wordt het haalbaarheidsonderzoek voor de samenwerking met
Japan afgerond? Bent u bereid de Kamer hierover te informeren voor het
volgende AO afval?
Zie antwoord op vraag 168.
159
Wanneer wordt het Plan van Aanpak Fosfaat naar verwachting afgerond?
Wordt dit afgestemd met de programmatische aanpak stikstof?
Met het op 4 oktober afgesloten Ketenakkoord Fosfaatkringloop
opgenomen procesafspraken is invulling gegeven aan het plan van
aanpak fosfaat.
Het ketenakkoord richt zich vooral op de toepassing van vrijkomend
fosfaat, waardoor er geen relatie bestaat met de Programmatische aanpak
stikstof.
In het ketenakkoord verklaren Partijen zich gezamenlijk in te zetten om de
fosfaatkringloop te sluiten en daartoe binnen twee jaar een duurzame
markt te creëren met nuttige toepassing van secundaire fosfaatgrondstoffen.
De overheid heeft zich in het akkoord verplicht om nationale afval- en
meststoffenwetgeving en de hieraan gerelateerde EU-regelgeving vanuit
de kringloopgedachte door te lichten op mogelijkheden om onnodige
belemmeringen weg te nemen. De Kamer zal hierover medio 2012 worden
geïnformeerd. Ook beziet de rijksoverheid binnen 3 maanden op welke
manier de huidige mogelijkheden voor experimenteerruimte en vergunningverlening beter benut kunnen worden, of regelgeving in dat kader
aangepast moet worden en zo ja, hoe.
In kader uitvoeringsagenda duurzame veehouderij (UDV) werd binnen de
task force minerale kringlopen al langer gewerkt aan het sluiten van de
voermest kringlopen met een nadruk op fosfaat. De komen maanden zal
bezien worden in hoeverre beid trajecten elkaar kunnen versterken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

52

De beleidsbrief «toekomstig mestbeleid» (van 28 september jl.) geeft aan
dat de overheid en de sector inzetten op verplichte mestverwerking. Dit
zal een belangrijke stimulans zijn voor het beter verwaarden van fosfaat in
dierlijke mest. In de reactie op de rapporten van de heer Alders en de
Commissie van Doorn zal ik ingaan op de mondiale aspecten van
duurzame veehouderij en het sluiten van kringlopen
160
Op welke wijze kan Nederlandse ontwikkelingssamenwerking concreet
bijdragen aan duurzame winning en verwerking van grondstoffen, goed
bestuur van de grondstoffenindustrie, transparantie, en duurzaam gebruik
van ruimte?
Zie antwoord op vraag 3.
161
Het kabinet wil ervoor zorgen dat OS-landen die EITI hebben geïmplementeerd andere Afrikaanse landen gaan bijstaan. Qua ontwikkelingssamenwerking is dit het enige voornemen. Op welke manier zal het OS-beleid
worden aangepast om de doelstellingen uit de grondstoffennotitie te
bereiken?
Zie antwoord op vraag 3.
162
Hoe gaat het «actief uitdragen» van de OESO «Due Diligence Guidance for
Responsible Supply Chain of Materials from Conflict-Affected and High
Risk Areas» concreet vorm krijgen?
Zie antwoord op vraag 9.
163
Hoe is, bij het opstellen van de actiepunten van de grondstoffennotitie,
sectie 1 504 van de Amerikaanse Dodd-Frank Act, die bedrijven in de
grondstoffenketen verplicht om hun betalingen aan overheden te
rapporteren, in ogenschouw genomen? Hoe ver is de Europese
Commissie bij het ontwikkelingen van vergelijkbare wetgeving? Ondersteunt de regering de eisen van «Publish What You Pay» op dit vlak?
De regering schaart zich achter het streven naar vergrote transparantie dat
aan de basis heeft gelegen van sectie 1 504 en vervolgens het initiatief
van de Europese Commissie te komen tot een wijziging van de EU
Transparantie- en Accountingrichtlijnen (zie ook antwoord op vraag 98).
Echter, geen van beide voorstellen zijn op dit moment volledig uitgewerkt:
de «Securities en Exchange Commission» is hiermee nog bezig en de
Europese Commissie verwacht deze maand haar voorstellen bekend te
kunnen maken. Pas op dat moment is het mogelijk van deze voorstellen
een waardering te geven, bijvoorbeeld waar het gaat om de mate van
detail van de vereiste rapportages. Daarbij zal de regering onder meer
letten op de haalbaarheid, de doeltreffendheid en de doelmatigheid van
deze rapportages, inclusief de lastendruk voor het bedrijfsleven.
Buiten kijf staat dat de algemene transparantiegedachte reeds helder en
stevig naar voren komt in de actiepunten van de grondstoffennotitie: de
diverse initiatieven die de regering financieel zal, dan wel blijft, ondersteunen, richten zich op het vergroten van transparantie en het verder
ontwikkelen en verstevigen van certificeringsmechanismen (de Natural
Resource Charter, het EITI, het Kimberley Proces en grondstoffencertificering binnen de ICGLR). Ook overweegt Nederland het EITI nationaal te
implementeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

53

164
Hoe ziet het vervolgtraject er uit omtrent de implementatie van de
grondstoffennotitie? Wat zijn de volgende stappen en wanneer vinden die
plaats?
Zie antwoord op vraag 149.
165
Is het kabinet van plan om de OESO «Due Diligence Guidance for
Responsible Supply Chain of Materials from Conflict-Affected and High
Risk areas» en de VN richtlijnen van Ruggie over «business and human
rights» een verplichtend karakter te geven?
Zie antwoord op vraag 9.
166
Aan wat voor soort trajecten denkt de regering om de verschuiving van de
lastendruk van arbeid naar consumptie en gebruik van hulpbronnen te
bewerkstelligen?
Nederland zit in de top 3 van Europese landen wat betreft opbrengst uit
milieubelastingen ten opzichte van de totale belastingopbrengst. Er wordt
daarom ingezet op Europese trajecten waarmee het aandeel groene
belastingen in andere lidstaten wordt opgekrikt naar het Nederlandse
niveau. Een voorbeeld is het richtlijnvoorstel tot herziening van de
Energiebelastingrichtlijn dat de Europese Commissie recentelijk heeft
gepubliceerd.
Een ander traject is dat van de «Roadmap to a Resource Efficient Europe»,
waarin wordt gesproken over manieren om externe effecten in de prijzen
te brengen voor een gelijk speelveld binnen de EU. Uiteraard spelen
daarbij overwegingen als de robuustheid van de belastingopbrengst, de
uitvoerbaarheid en de beperking van regeldruk een belangrijke rol.
167
Welke concrete inzet kiest u binnen het Plan van Aanpak fosfaat en hoe
zult u concreet bevorderen dat innovatie hier op korte termijn wordt
gestimuleerd?
Zie antwoord op vraag 159.
168
Kunt u ingaan op de keuze voor onderzoek naar samenwerking met
Japan, China en Australië en bent u bereid de Kamer over de uitkomst van
deze onderzoeken te informeren?
De keuze voor het onderzoeken van de mogelijkheden van samenwerking
op het gebied van recycling en substitutie van zeldzame aardmetalen met
Japan is gebaseerd op de grote budgetten die in Japan zijn vrijgemaakt
om de industriële afhankelijkheid van deze grondstoffen te verminderen.
Nederland heeft een lange traditie van samenwerking met Japan, op
onderzoeksvlak is er al de nodige samenwerking en dit hoogtechnologische land heeft aangegeven op dit terrein graag de samenwerking aan
te gaan met andere landen.
De Europese Commissie heeft met Japan in maart 2011 de EU-Japan
wetenschapsovereenkomst getekend en overlegt met Japan over
bilaterale EU-JP samenwerking en over trilaterale EU-JP-USA samenwerking. Dit kader kan van nut zijn voor de mogelijke samenwerking met
Japan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

54

In verschillende contacten met Chinese en Australische delegaties blijkt
steeds opnieuw dat China de grote milieu-impact bij mijnactiviteiten van
zeldzame aardmetalen serieus wil terug dringen. Daarbij is hoogwaardige
kennis van mijnwerkzaamheden en van waterbeheer en -zuivering
noodzakelijk. Deze kennis kunnen Nederland en Australië, waar ook
winning van zeldzame aarden plaats heeft, samen inbrengen. De
Australiërs hebben eerder aangegeven geïnteresseerd te zijn in een
dergelijke samenwerking. Dit kan leiden tot een unieke propositie die voor
alle landen voordelen biedt.
Natuurlijk is de Regering bereid de Kamer te informeren over de uitkomst
van deze onderzoeken. De haalbaarheidsonderzoeken worden dit najaar
gestart, de uitkomsten worden in het voorjaar van 2012 verwacht, na het
AO afval dat nu geagendeerd is voor 30 november 2011.
169
Hoe beoordeelt u de loop van het Kimberly Proces op dit moment en
welke voorwaarden stelt u aan de financiële steun?
Het KP heeft tot nu toe een redelijk verloop gekend en is van belang
gebleken bij de regulering van winning en handel van ruwe diamanten. Er
is echter nog een lange weg te gaan om alle afspraken te doen naleven.
Een beslissing tot financiële steun aan het KP heb ik nog niet genomen;
dat zal mede afhangen van de daadwerkelijke behoefte aan financiering.
170
Bent u tevreden over het verloop van het Kimberley proces? Kunt u hierbij
ingaan op de diamantwinning in Zimbabwe?
Ik ben niet tevreden over het recente verloop, vooral m.b.t. de diamantwinning in Zimbabwe. De kern is dat Zimbabwe niet voldoet aan de
winningsvoorwaarden vanwege niet-transparantie, terwijl toch certificaten
werden afgegeven. Tijdens de laatste interim-plenaire vergadering te
Kinshasa gaf KP voorzitter Democratische Republiek Congo, zonder dat
binnen het KP consensus was bereikt, toestemming tot export uit een
tweetal diamantmijnen in de Chiadzwa regio in Zimbabwe. De EU heeft
aangegeven het communiqué van de voorzitter niet te accepteren. De EU
voert namens de Lidstaten de onderhandelingen. Het streven van de EU
is er op gericht om enerzijds aan de genormeerde winning strak de hand
te houden en anderzijds in die gevallen waarbij Zimbabwaanse mijnen
wel voldoen aan de voorwaarden, certificaten te verstrekken. Bij juiste
toepassing van de voorwaarden van het KP, kan het KP instrumenteel zijn
om de winning en handel van diamanten in Zimbabwe transparant te
maken.
171
Aan welke grondstof wordt gedacht als het gaat om de genoemde pilot
plant? Wordt deze gekozen op basis van bereidheid van de desbetreffende
sector om actief bij te dragen / deel te nemen?
De uiteindelijke keuze voor de pilots ligt bij de Europese Commissie. Er
zijn op dit moment nog geen beperkingen aangebracht voor wat betreft
de grondstoffen waarop een pilot plant zich kan richten. De Commissie
bereidt momenteel onderzoek voor op grond waarvan zij nader zal
bepalen op welke pilots ze zich wil richten. Het onderzoek zal de
beschikbare technologische processen en technieken in kaart brengen
evenals toonaangevende technische ontwikkelingen. Ook zal het
onderzoek mogelijke innovatieve installaties en technische toepassingen
moeten identificeren, die zich lenen voor een pilot, hun economische
haalbaarheid en toegevoegde waarde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

55

De Europese Commissie verwacht dat het onderzoek in december start en
maximaal 16 maanden duurt. Tijdens de onderzoeksfase wil Nederland
suggesties doen voor mogelijke pilots, daarom wordt parallel in
Nederland verkend welke Nederlandse initiatieven geïnteresseerd zijn in
een dergelijke pilot. Initiatieven zullen in ieder geval een duidelijke
Europese schaal moeten hebben om mogelijk in aanmerking te komen als
pilot plant en het bedrijfsleven moet zelf met initiatieven komen en deze
dragen.
172
Worden de uitkomsten van de reacties van de topsectoren aangaande hun
grondstoffenrisico analyses naar de Kamer gecommuniceerd?
Zie antwoord op vraag 2.
173
Welke biotische grondstoffen anders dan hout lenen zich voor een
vergelijkbare aanpak?
De wijze waarop de EU omgaat met de handel in hout kenmerkt zich door
een stapsgewijze benadering waarin de EU op termijn streeft naar de
aankoop van alleen duurzaam geproduceerd hout maar als tussenstap eist
dat alle hout minimaal legaal geproduceerd is. Met legaal geproduceerd
wordt bedoeld dat het productie en handelsproces de wetten en regels
volgt die in van het land van herkomst van kracht zijn. Deze benadering is
een uitvloeisel van het FLEGT (ForestLawEnforcement, Governance and
Trade) Actie Plan uit 2003. De uitwerking van dit Actie Plan heeft tot op
heden geleid tot het afsluiten van vijf zogeheten vrijwillige partnerschaps
overeenkomsten tussen de EU en hout producerende landen in Afrika en
Indonesië. Onderhandelingen met circa acht andere landen vinden thans
plaats onder leiding van de Europese Commissie. Deze overeenkomsten
voorzien in het versterken van de controle systemen op de productie van
hout, het verbeteren van het bestuur en de transparantie van de
houtsector en het versterken van de eigendoms- en gebruiksrechten en de
ontwikkelingsmogelijkheden van bosafhankelijke bevolkingsgroepen.
Deze verdragen worden ondersteund door een vorige jaar aangenomen
EU verordening die de handel in illegaal hout binnen de EU verbiedt en
die EU houthandelaren verplicht zich ervan te vergewissen dat zij geen
illegaal gewonnen hout verkopen.
Bij de vraag of een dergelijke benadering ook toegepast kan worden op
andere biotische grondstoffen is van belang dat de situatie in deze ketens
vaak anders is dan in de houtketen. Een groot verschil bijvoorbeeld kan
zijn dat de boswetgeving in veel hout producerende landen zeer gedetailleerd is maar simpelweg niet wordt nageleefd. Een tweede verschil is dat
in vrijwel alle andere biotische ketens het bedrijfsleven zelf het initiatief
neemt en dat «legaal» een minder aansprekend en vermarktbaar begrip is
dan «duurzaam» met als gevolg dat illegaliteits aspecten integraal
meegenomen worden binnen van het gehanteerde duurzaamheidsbegrip.
Conform de toezegging in de grondstoffennotitie zal de Nederlandse
overheid in samenwerking met andere lidstaten en de Europese
Commissie nagaan of voor andere biotische grondstoffen voor een
soortgelijke aanpak opportuun is.
174
Op pagina 14 staat dat de regering inzet op het wegnemen van regels die
onnodig belemmerend werken. Welke regels gaat de regering wegnemen,
en welke zaken zullen op de korte termijn worden aangepakt? Kan de
regering een overzicht geven welke aanpassingen van de regels het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

56

meeste resultaat zullen opleveren? Neemt de regering daarbij ook de
aanbevelingen uit de PBL-notitie Milieuschadelijke subsidies mee?
Met uitzondering van het door een aantal EU-lidstaten ontwikkelde
aanbestedingen beleid is er op dit moment geen overkoepelend beleidsproces in de Europese Unie om bepaalde certificaten voor hout dan wel
andere biotische grondstoffen «toe te passen» of te erkennen.
De certificeringinstanties in de houtsector als FSC en PEFC zijn internationale NGO’s die bedrijven op basis van vrijwilligheid de mogelijkheid
geven hun productie en handelsketen te laten certificeren. De Europese
Unie en lidstaten hebben de keuze om al dan niet over te gaan tot
certificering echter altijd aan het bedrijfsleven zelf overgelaten. Dit mede
omdat verplichte certificering op basis van een eenzijdig vastgestelde
standaard door andere landen en bedrijven als vorm van protectionisme
beschouwd zou kunnen worden en kwetsbaar zou zijn voor klachten in het
kader van de WTO of de EU Richtlijn inzake Publieke Aanbestedingen (zie
antwoord vraag 85).
De enige uitzondering op dit beleid is de erkenning van bepaalde
certificaten in het kader van het publiek aanbestedingsbeleid van een
aantal Europese Lidstaten. Maar ook daar is het uiteindelijk aan bedrijven
zelf om te bepalen of zij gecertificeerd willen worden en of zij al dan niet
mee willen dingen naar overheidsopdrachten.
De EU en Lidstaten laten daarom bewust certificeringinitiatieven primair
aan het bedrijfsleven, marktpartijen en NGO’s over.
Zonder uitputtend te zijn, zijn de belangrijkste certificaten, behalve de
hierboven genoemde: Fairtrade, Utz, Rainforest Alliance, Biologisch,
ASC,MSC, RSPO, RTRS en BSCI.
175
De organisaties die in de houtsector de certificering van legaal en
duurzaam hout verzorgen (bijv. FSC, PEFC) zijn ngo’s. Op welke manier
verkent de regering de mogelijkheden met de Europese Commissie om
dergelijke certificering toe te passen op andere biotische grondstoffen? Is
deze verantwoordelijkheid primair voor de EU weggelegd, of wordt deze
taak aan ngo’s overgelaten? Kan de regering een overzicht geven van de
certificaten die er al zijn op dit gebied?
Met uitzondering van het door een aantal EU-lidstaten ontwikkelde
aanbestedingen beleid is er op dit moment geen overkoepelend beleidsproces in de Europese Unie om bepaalde certificaten voor hout dan wel
andere biotische grondstoffen «toe te passen» of te erkennen.
De certificeringinstanties in de houtsector als FSC en PEFC zijn internationale NGO’s die bedrijven op basis van vrijwilligheid de mogelijkheid
geven hun productie en handelsketen te laten certificeren. De Europese
Unie en lidstaten hebben de keuze om al dan niet over te gaan tot
certificering echter altijd aan het bedrijfsleven zelf overgelaten. Dit mede
omdat verplichte certificering op basis van een eenzijdig vastgestelde
standaard door andere landen en bedrijven als vorm van protectionisme
beschouwd zou kunnen worden en kwetsbaar zou zijn voor klachten in het
kader van de WTO of the EU Richtlijn inzake Publieke Aanbestedingen (zie
antwoord op vraag 85).
De enige uitzondering op dit beleid is de erkenning van bepaalde
certificaten in het kader van het publiek aanbestedingsbeleid van een
aantal Europese Lidstaten. Maar ook daar is het uiteindelijk aan bedrijven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

57

zelf om te bepalen of zij gecertificeerd willen worden en of zij al dan niet
mee willen dingen naar overheidsopdrachten.
De EU en Lidstaten laten daarom bewust certificeringinitiatieven primair
aan het bedrijfsleven, marktpartijen en NGO’s over.
Zonder uitputtend te zijn, zijn de belangrijkste certificaten, behalve de
hierboven genoemde: Fairtrade, Utz, Rainforest Alliance, Skal, ASC,MSC,
RSPO, RTRS en BSCI.
176
In de notitie van de Rabobank «Impact of Agricultural Price Volatility on
Sourcing Strategies» worden drie redenen genoemd van de toegenomen
vraag naar agro-producten: toegenomen inkomen per hoofd van de
bevolking, verandering in eetpatroon en biobrandstoffen. Op welke van
deze terreinen ziet de regering mogelijkheden om de nationale vraag naar
grondstoffen te beperken (Agenda 2)? En hoe?
De vaste Kamercommissie EL&I heeft de staatssecretaris van EL&I
gevraagd een reactie te geven op het genoemde rapport van de
Rabobank. De beantwoording van vraag 176 zal in deze reactie worden
betrokken.
177
Hoe gaat het «actief uitdragen» van de VN-richtlijnen van Ruggie over
«business and human rights» concreet vorm krijgen? Welke elementen
van de VN-richtlijn zijn in het bijzonder van belang?
In de geactualiseerde mensenrechtenstrategie «Verantwoordelijk voor
vrijheid: mensenrechten in het buitenlands beleid» (Kamer toegekomen
op 5 april jl.)1 is aangegeven dat Nederland zich actief inzet voor de
verdere acceptatie en implementatie van het «Ruggie»-raamwerk, zowel
in VN-verband als nationaal. De regering zal een reeks bijeenkomsten
organiseren met het Nederlands bedrijfsleven over de toepassing van het
«Ruggie»-raamwerk met als doel te verhelderen wat de verantwoordelijkheid van bedrijven om mensenrechten te respecteren precies inhoudt.
Voornamelijk de elementen van «due diligence» en «human rights impact
assessments» zullen tijdens deze bijeenkomsten onder de aandacht
worden gebracht.
178
Omvat het kabinetsbeleid met betrekking tot economische diplomatie, ook
het aanwenden van de Nederlandse invloed in de productielanden van
grondstoffen om wet- en regelgeving te bevorderen die duurzame
productie van hulpbronnen kunnen garanderen? Kunt u geslaagde
voorbeelden noemen van dergelijke economische diplomatieke
inspanningen?

1
Kamerstuk 32 735, nr. 1 (Brief regering;
Aanbieding notitie «verantwoordelijk voor
vrijheid: mensenrechten in het buitenlands
beleid-Mensrechten in het buitenlands
beleid»).

Economische diplomatie is een activiteit waarbij de Nederlandse overheid
haar netwerken actief inzet voor een economisch doel (trouble shooting,
markttoegang of marktordening) ten behoeve van het oplossen van
belemmeringen voor Nederlandse ondernemers op buitenlandse markten.
Hieronder vallen ook uitdagingen gerelateerd aan het grondstoffengebruik. Hoe en of economische diplomatie zal worden aangewend om
wetgeving in een ander land te beïnvloeden hangt af van de specifieke
belemmering die het bedrijfsleven ervaart.
Een voorbeeld van geslaagde economisch diplomatieke inspanning is de
in wording zijn de certificering van de artisanale mijnbouw in Oost Congo.
Vanwege een de facto boycot van Congolese mineralen door de invoering
van de Amerikaanse Dodd-Frank wetgeving door internationaal opere-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

58

rende (en in de VS beursgenoteerde bedrijven) is het inkomen in de regio
drastisch teruggelopen. Ook komen bedrijven – waaronder Nederlandse –
in de problemen omdat de DRC de grootste leverancier was van bepaalde
voor hen essentiële grondstoffen, die nu zeer schaars zijn geworden. De
Speciaal Gezant Natuurlijke hulpbronnen (SVNH) van het ministerie van
Buitenlandse Zaken heeft daarom samenwerking gezocht met Duitsland
om de door de voormalige EU-gezant Van der Geer opgezette certificering
van de regionale markt voor (conflict)mineralen voor te zetten en uit te
breiden. Daartoe is ook al enige tijd een Nederlandse diplomaat in de Oost
Congolese stad Goma gestationeerd. Hij werkt terplekke samen met het
Duitse grondstoffeninstituut (BGR) en andere actoren om de mogelijkheden voor betrouwbare certificering verder in kaart te brengen. BGR
heeft recent een laboratorium in de Burundese hoofdstad Bujumbura
opgebouwd, waarin monsters van te certificeren mineralen uiterst
nauwkeurig op hun herkomst kunnen worden geverifieerd. Vanuit
Nederlandse middelen voor Ontwikkelingssamenwerking en het stabiliteitsfonds zijn bijdragen voorzien aan niet gouvernementele partners in
dit proces, zoals ITRI en de ICGL (zie ook het antwoord op vraag 53).
Genoemde actoren werken samen met de autoriteiten van de DRC om de
delvings plaatsen in kaart te brengen en te inspecteren op mensenrechten-, arbeidsrechtelijke en conflictdimensies. Het doel is te komen tot een
certificeringsketen die dusdanige waarborgen biedt qua afkomst van de
mineralen, dat ook enkele grote Nederlandse bedrijven weer op verantwoorde wijze grondstoffen uit de DR Congo kunnen verwerken. De SVNH
heeft deze initiatieven in oktober 2011 gepresenteerd aan de Amerikaanse
autoriteiten en is met hen in gesprek over de noodzakelijke stroomlijning
van de uitvoering van de Dodd-Frank wet – 1502 en mogelijke aansluiting
bij ontwikkelingen in de EU. De SVNH zal dit ook dit najaar in Brussel te
berde brengen tijdens een bezoek aan de EU.
Doel van deze inspanningen is de economische, sociale en veiligheidssituatie in de Oostelijke Congo te verbeteren en de grondstoffenzekerheid
voor bedrijven te handhaven. Als direct nevenresultaat van een dergelijk
certificeringsmechanisme ontstaat een gelijk speelveld voor bedrijven.
179
Welke specifieke expertise van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen wordt ingezet in Europese ontwikkelingssamenwerking en
-partnerschappen?
Zie antwoord op vraag 187.
180
Middels welke maatregelen gaat de overheid het gebruik van duurzaam
gewonnen grondstoffen stimuleren als onderdeel van haar aanbestedingspraktijk? Worden bedrijven op termijn ook verplicht duurzame
grondstoffen te gebruiken bij grote aanbestedingen van het Rijk?
Zie antwoord op vraag 128.
181
Om welke hulpbronnen gaat het wanneer gesproken wordt over een
verschuiving van de lastendruk vanuit arbeid?
Er wordt bij voorkeur gekeken naar hulpbronnen met een groot negatief
milieueffect. De Nederlandse inzet in internationale trajecten zal samen
met het op kop lopende bedrijfsleven worden vormgegeven.
182
Wanneer wordt TEEB Nederland opgeleverd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

59

TEEB voor Nederland bestaat uit een aantal deelstudies waarvan
sommigen vooraf worden gegaan door een methodologische voorstudie.
De resultaten van de deelstudies zullen op verschillende momenten
tussen eind 2011 en eind 2012 worden opgeleverd. TEEB voor Nederland
zal worden afgesloten met een synthese rapport dat is voorzien voor eind
2012. De deelstudies zijn TEEB voor: Bedrijven (eind 2011); Ruimtelijk
fysieke investeringen (voorstudie 2011, eindrapport 2012); Internationale
Handelsketens (voorstudie en eindrapport 2012); Groen en Gezondheid
(begin 2012); BES eilanden (Bonaire eind 2011, St Eustatius en St Maarten
2012); Gemeenten (eind 2011).
183
Is er concreet gesproken met bijvoorbeeld buurlanden als België en
Duitsland over het opschalen van de IDH aanpak naar een multilateraal
beleid?
In een aantal sectoren worden verkennende gesprekken gevoerd over
samenwerking met de volgende landen: Duitsland (cacao, soja, thee,
kweekvis, hout), Engeland (soja, thee, kweekvis, natuursteen), België
(soja), Frankrijk (hout) en Zwitserland (cacao). Er is hier niet sprake van
multilateraal beleid.
184
Wordt het Kennisplatform Duurzaam Grondstoffenbeheer actief betrokken
bij de voorbereiding van de Nederlandse inbreng ten aanzien van de
herziening van de EU richtlijn Eco-design?
In opdracht van de Europese Commissie wordt een onderzoek uitgevoerd
naar de werking van de EU Richtlijn Eco-design. Het onderzoek heeft
inmiddels een tussentijdse rapportage opgeleverd. Ik zal het Kennisplatform daarvan op de hoogte stellen en nagaan in hoeverre het een
zinvolle inbreng in het verdere review proces van de richtlijn kan leveren.
185
Wordt «de Groene zaak» betrokken bij het opstellen van de genoemde
concrete duurzaamheidsagenda voor het bedrijfsleven?
Zie antwoord op vraag 149.
186
De IDH initiatieven lijken vooral gericht op biotische grondstoffen. Voor
welke voor Nederland relevante abiotische grondstoffen gelden vergelijkbare initiatieven of bestaat de mogelijkheid om deze te realiseren?
Iedere grondstoffenketen kent zijn eigen dynamiek en stakeholderveld.
Voor het mainstream verduurzamen van a-biotische grondstoffen zou een
ketenbenadering vergelijkbaar met IDH goed kunnen werken, maar het ligt
niet voor de hand om dat bij de bestaande organisatie van IDH onder te
brengen, gezien de afwijkende problematiek (conflictmineralen) en
daarvoor vereiste expertise. De kracht van het IDH ligt ten dele in het feit
dat betrokken bedrijven en NGO’s individueel ook actief zijn op meerdere
biotische kennisvelden wat leidt tot kruisbestuiving en efficiëntie. Het
verder diversifiëren van de IDH-portfolio richting abiotische grondstoffen
doet daar afbreuk aan.
187
Aangegeven is dat grondstoffen producerende landen zullen worden
ondersteund om aan duurzaamheids- en kwaliteitseisen te voldoen, onder
andere d.m.v. partnerschappen. Welke vorm neemt deze ondersteuning
aan? En welke vorm de partnerschappen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

60

Ondersteuning wordt onder andere gerealiseerd door middel van Het
Initiatief Duurzame Handel (IDH), dat zich heeft zich ontwikkeld tot een
belangrijke drijvende kracht in de verduurzaming van grondstofketens.
Het IDH biedt een bruikbaar kader voor afstemming en uitvoering op het
niveau van zowel grondstoffen als doorsnijdende thema’s. Dit betekent,
dat zij de komende jaren een belangrijke partner en actor zullen zijn in de
ondersteuning via partnerschappen.
In het kader van partnerschappen wordt de betreffende agrariërs door
training kennis op het gebied van «good agricultural practice» bijgebracht,
daarnaast wordt aandacht besteed aan de ontwikkeling van nieuwe rassen
en toegang tot financiering. Certificering van grondstoffen draagt bij aan
de markttoegang op de Europese markt (als gevolg van maatschappelijk
verantwoord beleid van retail). Een voorbeeld is Vietnam: de Vietnamese
en Nederlandse autoriteiten vormen de publieke partijen, Nederlandse
afnemers en Vietnamese producenten vormen de private partijen. Een
dergelijke aanpak kan ook verder vorm krijgen binnen het beleid van de
regering inzake voedselzekerheid, zie ook vraag 52.
Op ambtelijk en technisch niveau onderhoudt het ministerie van EL&I
verder met verschillende landen een beleidsdialoog mede via landbouwwerkgroepen. Ook hier vindt uitwisseling plaats over kennis, markttoegang en capacitybuilding.
188
Hoe kan de overheid «marktinstrumenten» inzetten om het gebruik van
niet-duurzaam geproduceerde grondstoffen te ontmoedigen?
Met marktinstrumenten kan de overheid negatieve externe effecten van
grondstoffengebruik beprijzen, duurzame keuzes belonen en de
aantasting van natuurlijk kapitaal beperken. Met het laten uitvoeren van
de CE-studie «Nederland importland – landgebruik en emissies van
grondstofstromen» heeft het Ministerie van IenM een eerste stap gezet,
door zicht te verkrijgen op de grondstofstromen waarop dergelijke
instrumenten, over de hele keten bezien, het best zouden kunnen
aangrijpen.
Het verkennen van de mogelijkheden zal in samenspraak met het
Nederlandse bedrijfsleven gebeuren. De ontwikkeling van eventuele
kansrijke instrumenten zal altijd gebeuren met het oog op inbreng in de
EU. De regering wil niet vooruitlopen om mogelijke instrumenten.
189
Wat verstaat de regering precies onder «niet-duurzaam geproduceerde
grondstoffen»? Welke mineralen worden met name wel duurzaam
gewonnen?
Zie antwoord op vraag 35.
190
Op welke wijze gaat de regering «de mogelijkheden verkennen om met
marktinstrumenten het gebruik van niet-duurzaam geproduceerde
grondstoffen te ontmoedigen»? Welke markinstrumenten bedoelt de
regering?
Zie antwoord op vraag 188.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 852, nr. 2

61