3
Vragenuur: Vragen Tellegen
Vragen van het lid Tellegen aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over het bericht dat de minister
in strijd handelt met de wet over spermadonoren.
De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Tellegen namens
de VVD voor haar vraag aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, die ik ook van harte welkom heet,
over het bericht dat de minister in strijd handelt met de wet
over spermadonoren. Het woord is aan mevrouw Tellegen
namens de VVD.

Mevrouw Tellegen (VVD):
Voorzitter. Je zal maar een puber zijn van 16 jaar oud. Je
bent in de meest kwetsbare fase van je leven. Je bent
gelukkig in het gezin waar je bent opgegroeid, maar toch
begint de interesse in je biologische vader, je donorvader,
te groeien. Je wilt informatie over hem. Misschien wil je
wel echt weten wie hij is, weten hoe hij eruitziet, waar hij
woont. Op die manier begrijp je dus ook een stuk beter wie
je zelf bent. Je zelfbeeld wordt op die manier misschien wel
compleet. En dus raadpleeg je het register waarin alle
donorvaders te vinden zijn. Je gaat op zoek naar je echte
vader, maar je vindt hem niet. Je hebt het recht om te weten
wie hij is, maar je kunt hem niet traceren. Hoe naar is het
voor een kind als dat gebeurt? Die onzekerheid wil je een
puber gewoon niet aandoen. Niet voor niets hebben we
daarom de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting.
Niet voor niets hebben we het recht van het kind vastgelegd
om altijd zijn of haar biologische vader te kunnen traceren.
Nu blijkt uit de tweede evaluatie van die wet dat er een paar
zaken grondig misgaan. De conclusies van het rapport zijn
niet mals. Het is niet zeker dat alle donorkinderen informatie
krijgen over hun donor, terwijl zij daar volgens de wet wél
recht op hebben. Er wordt niet gecontroleerd of het register
met gegevens van donoren compleet is en of de gegevens
juist zijn. De mogelijkheid voor traceerbare spermadonoren
van voor 2004 om nu alsnog anoniem te worden, gaat tegen
deze wet in. De hoofdconclusie is dus dat minister De Jonge
handelt in strijd met de wet. Hierdoor is het totaal onzeker
of alle kinderen die daar recht op hebben, daadwerkelijk de
informatie zullen krijgen.
Een paar vragen. De minister gaf aan dat hij na de zomer
met een reactie komt. Hoe gaat de minister ervoor zorgen
dat er zo snel mogelijk niet meer in strijd met de wet
gehandeld wordt en het register op orde komt en compleet
is? Heeft de minister een beeld om hoeveel kinderen het
eigenlijk gaat? Zijn alle kinderen of hun ouders geïnformeerd door het ministerie dat deze rechtsonzekerheid is
ontstaan? En belangrijker nog: hoe gaat hij ervoor zorgen
dat de mannen die hun sperma gedoneerd hebben, maar
bij nader inzien toch anoniem wensen te blijven, alsnog
traceerbaar worden, zodat die kinderen hun mogelijke vader
kunnen terugvinden?
De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan de minister.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Tellegen

Minister De Jonge:
Voorzitter, dank u wel. Het is terecht dat mevrouw Tellegen
met name onderstreept hoe belangrijk het voor iedereen
is om te weten van wie hij afstamt en hoe noodzakelijk het
is om de onzekerheid die er kan zijn bij kinderen, bijvoorbeeld als ze net 16 worden, weg te nemen. Dat was namelijk
de achtergrond van de Wet donorgegevens uit 2004. Uit de
tweede evaluatie komt een gemengd beeld naar voren.
Enerzijds gaat er een aantal dingen beter, maar er worden
ook een paar pittige conclusies getrokken, die mevrouw
Tellegen ook noemt.
Op een tweetal punten blijkt een en ander niet in overeenstemming met de wet te zijn, zegt de onderzoekscommissie.
Het eerste punt gaat over geheimhoudingsverklaringen.
Ook als er een geheimhoudingsverklaring is ondertekend,
moeten er wel degelijk persoonsidentificerende gegevens
van de donor worden geregistreerd. Dat maakt controle en
toezicht beter mogelijk. Het tweede punt is eigenlijk het
meest principiële punt. Dat gaat namelijk over de vraag of
donoren van voor 2004 die eerder hebben aangegeven
bekend te willen zijn en nu het verzoek krijgen om hun
gegevens openbaar te maken, inderdaad alsnog de mogelijkheid zouden hebben om te switchen van bekend naar
anoniem. De commissie zegt: dat lijkt in strijd met de
strekking van de wet, en de minister zou zich moeten
beraden op deze kwestie.
Ik ben bereid om me inderdaad opnieuw te beraden op
deze kwestie. Ik geef daarbij wel aan dat er natuurlijk eerder
discussie is geweest over dit punt — het is overigens ook
deel van een rechtszaak die op dit moment loopt — en dat
deze uitleg van de wet daarbij wel bewust is gekozen, omdat
de wet naar opvatting van het kabinet tot op heden geen
onderscheid maakt tussen bekende en anonieme donoren
in de overgangsregeling. Tegelijkertijd snap ik natuurlijk
hoe groot de frustratie kan zijn als een donor die eerder
geen geheimhoudingsverklaring heeft ondertekend en
wordt benaderd met de vraag "zou je je bekend willen
maken?", op dat moment zegt: nou, liever niet. Dat mag
wellicht op basis van de wet, maar is buitengewoon
onwenselijk in het kader van de strekking van die wet. Dat
de commissie tot dit oordeel is gekomen, is voor mij aanleiding om mij opnieuw juridisch te laten adviseren over deze
kwestie. Ik wil dat doen door mij onafhankelijk juridisch te
laten adviseren en dat advies ook te gebruiken in de
beleidsreactie die ik na de zomer aan de Kamer zal geven.
Mevrouw Tellegen (VVD):
Evaluaties zijn er niet zomaar; die voeren we uit om te kijken
of een wet functioneert of niet. Dit is de tweede evaluatie.
De eerste evaluatie van deze wet was al best stevig. Een
hoop aanbevelingen uit die eerste evaluatie zijn niet overgenomen. Nu vinden we hier een tweede evaluatie, die
opnieuw best wel stevige conclusies trekt. Ik begrijp dat de
minister daar een genuanceerd antwoord op heeft, maar
voor een heleboel kinderen is er op dit moment onzekerheid
over de vraag of zij hun vader überhaupt wel in het register
kunnen terugvinden. Dat register is schijnbaar niet compleet; dat is het eerste probleem. Het tweede is dat een
heleboel vaders aanvankelijk bereid zijn geweest om met
naam en toenaam in dat register geregistreerd te worden,
maar bij nader inzien hebben bedacht dat ze toch liever
anoniem blijven. De gehele strekking van de wet is juist

4 juni 2019
TK 88

88-3-1

bedoeld om die kinderen zekerheid te geven. Ik zou de
minister dus toch willen oproepen om sneller dan dit najaar
met een reactie aan de Kamer te komen waarin hij aangeeft
hoe hij op de korte termijn, op dit moment, meer zekerheid
en antwoord gaat bieden aan die kinderen die op dit
moment niet weten hoe het zit.
Minister De Jonge:
Kinderen die niet weten hoe het zit, kunnen gewoon een
verzoek indienen bij de stichting. De stichting heeft de taak
om de gegevens zo snel mogelijk boven tafel te halen bij
de fertiliteitskliniek. De kwestie waar mevrouw Tellegen
terecht op wijst, is dat er een overgangsregeling in de wet
zit. Die overgangsregeling maakt geen onderscheid tussen
bekende en anonieme donoren van voor 2004. Het is juridisch gezien niet eenvoudig om die situatie te overrulen.
De donoren van toen zijn donor geworden in de wetenschap
dat het anoniem zou blijven, onder die condities. Als je dat
zou doorbreken, zou je eigenlijk met terugwerkende kracht
die wettelijke situatie wijzigen. Daarom is tot op heden de
oplossing geweest om alle donoren te benaderen met dat
verzoek.
Daarbij is het inderdaad een aantal keren voorgekomen dat
donoren die op zichzelf genomen voor 2004 geen geheimhoudingsverklaring hadden ondertekend, op het moment
dat het verzoek kwam, aangaven dat ze toch anoniem wilden blijven. Dat wringt natuurlijk. Dat wringt met de
bedoeling van de wet, namelijk om de anonimiteit juist te
doorbreken. Natuurlijk is dat pijnlijk voor degenen die het
betreft, maar zoals ik de wet tot op heden in ieder geval
heb geïnterpreteerd, is dat wel zoals de wet uit te leggen
is. Maar de commissie adviseert niet voor niks dat dit in
strijd lijkt met de bedoeling van de wet. Daarom denk ik
ook dat het goed is als ik de aanbeveling op dit punt van
de commissie gewoon volg. De commissie zegt niet: verander dat; verander de wet. Nee, de commissie zegt: beraad
u opnieuw op deze kwestie. Dat wil ik dus inderdaad doen.
Ik wil mij opnieuw op deze kwestie beraden om te kijken of
we de uitvoeringspraktijk meer in lijn kunnen krijgen met
de bedoeling van de wet. Er loopt een rechtszaak, maar dat
duurt te lang. Ik zal me daarop dus sneller opnieuw moeten
beraden. Daarvoor zal ik wel onafhankelijk juridisch advies
nodig hebben.
De voorzitter:
Dat heeft u gezegd, ja.
Minister De Jonge:
Dat is ook de reden dat ik niet onmiddellijk heb gereageerd
met een beleidsreactie, maar die tot na de zomer heb uitgesteld. Ik denk dat ik die tijd echt wel eventjes nodig heb.
Mevrouw Tellegen (VVD):
Ik begrijp de minister maar ik begrijp hem ook niet. Want
deze evaluatie is niet zomaar gemaakt; daar is om gevraagd.
En het is nu de tweede evaluatie die kritisch is. Ik begrijp
dat er onafhankelijk juridisch advies moet worden ingewonnen; het zal allemaal zo zijn. Maar op dit moment bestaat
er voor een heleboel kinderen die potentieel hun vader
willen zoeken in dat register, onzekerheid over hoe het zit.
Hoe gaat de minister op kortere termijn dan pas dit najaar,

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Tellegen

al een gebaar naar deze kinderen maken van: luister, ik ben
ermee bezig, het gaat om zo veel gevallen en dit is wat ik
van plan ben? Ik wil meer actie en ik wil snellere actie,
omdat ik enerzijds begrijp dat het hier om complexe materie
gaat, maar anderzijds vind dat deze evaluatie niet zo
zachtzinnig is opgeschreven dat je zegt: nou, daar ga ik me
nog eens op beraden. Nee, het is heel duidelijk wat er moet
gebeuren.
Minister De Jonge:
Ik waag toch te betwijfelen of dat met die stelligheid gezegd
kan worden op basis van dit evaluatierapport. Er staat dat
het in strijd lijkt te zijn met de strekking van de wet. Dat
begrijp ik ook; dat lichtte ik net toe. De aanbeveling wordt
gedaan dat ik mij opnieuw op deze kwestie beraad. Stel je
nou eens voor dat ik hier vanmiddag tegen u zou zeggen:
prima, dan maken we al die gegevens openbaar. Dat leidt
ook tot rechtszaken, waarin dan mogelijkerwijs de donor
in het gelijk wordt gesteld, waardoor je weer een nieuwe
teleurstelling creëert. Natuurlijk, de gegevens moeten zo
snel als mogelijk boven tafel. Ieder kind heeft de mogelijkheid om z'n afstamming na te gaan. Daar is die stichting
voor; dat is haar taak en die doet dat zo snel mogelijk. Dat
gebeurt allemaal ook. Maar voor die moeilijke kwestie van
de donoren van voor 2004 heb ik echt eventjes de tijd nodig
om mij opnieuw te beraden op die kwestie. Daarmee volg
ik precies wat de commissie mij adviseert.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik wil mevrouw Tellegen graag van harte ondersteunen op
dit punt. Er moet hierin zo snel mogelijk duidelijkheid
komen. De minister heeft gezegd "na de zomer" maar niet
precies wanneer. Wanneer is het in ieder geval uiterlijk te
verwachten? En als het een schemergebied zou blijven, ook
na onafhankelijk juridisch onderzoek, zou het dan niet toch,
gelet op de strekking van de wet, ook een goede zaak zijn
om ten voordele van de donorkinderen te kiezen?
Minister De Jonge:
Ik ben geneigd om ja te willen zeggen op die vraag. Dat heb
ik, denk ik, zojuist ook duidelijk gemaakt in de richting van
mevrouw Tellegen. Ja, ik ben inderdaad geneigd om te
willen kiezen in lijn met de strekking van de wet, namelijk
het doorbreken van de anonimiteit. Daar was die wet
namelijk voor bedoeld. Tegelijkertijd maakt de overgangsbepaling die op dit moment in de wet staat, geen onderscheid tussen anonieme of bekende donoren van voor 2004.
Kortom, het toestemmingsvereiste geldt voor alle donoren
van voor 2004. Op het moment dat je dat zou doorbreken,
riskeer je natuurlijk ook rechtszaken, en die rechtszaken
kunnen een teleurstellende uitkomst hebben. Wat ik wel
begrijp van u, en zeker van mevrouw Tellegen, is dat u zegt:
ga daar nou niet nog maanden op zitten studeren; doe dat
zo snel mogelijk en geef zo snel mogelijk duidelijkheid. Dat
wil ik ook doen, maar ik wil het ook goed en grondig doen,
omdat een juridisch advies waar je vervolgens niet op kunt
staan en dat geen stand houdt bij de rechter, ook weer tot
nieuwe teleurstelling leidt. Ik wil het dus zorgvuldig doen,
maar ik ga er geen dag langer over nadenken dan strikt
genomen nodig is.

4 juni 2019
TK 88

88-3-2

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ook ik onderstreep het belang van snelheid en zorgvuldigheid. De minister heeft gesproken over de overgangsperiode. Donoren hebben toen aangegeven dat ze anoniem
willen zijn, waar ze dat eerder niet hadden aangegeven. Dat
was de situatie rond 2004. Ook nu nog is het mogelijk voor
donoren om zwaarwegende redenen aan te geven waarom
ze alsnog anoniem willen worden. Niemand weet wat die
zwaarwegende redenen zijn en niemand weet wie dat dan
gaat vaststellen. Ik vind dat buitengewoon ingewikkeld. Is
er nou niks zo zwaarwegend als het belang van de donorkinderen? Dat is mijn vraag aan de minister: wil hij het
belang van de donorkinderen als meest zwaarwegend
vooropstellen in zijn reactie op deze evaluatie?
De voorzitter:
De minister. Concrete vraag, concreet antwoord.
Minister De Jonge:
Uiteraard, zou ik willen zeggen, want daar was de hele wet
op gericht. Ook de aanbevelingen van de evaluatiecommissie zijn daar zeker op gericht. Uiteraard wil ik dat als leidraad
nemen, juist in mijn beleidsreactie. Ik zal dat op het punt
dat u noemt, namelijk wat die zwaarwegende redenen
eigenlijk kunnen zijn en wat er zwaarwegender is dan het
belang van een jongere om te weten van wie hij afstamt,
graag doen.
Mevrouw Van den Berg (CDA):
Kinderen hebben gewoon het recht om te weten waar ze
vandaan komen. Daarvoor is een betrouwbaar register
nodig. Het is in ieder geval goed dat de minister opnieuw
naar de juridische weging gaat kijken. Maar er komt ook
naar voren dat gegevens vaak niet worden gecontroleerd.
Dat betekent sowieso dat het register dus niet betrouwbaar
is. Engelsen zouden zeggen: rubbish in is rubbish out. Hoe
gaat de minister zorgen dat je kunt vertrouwen op de
gegevens die worden ingevoerd, en dat je niet zestien jaar
later alsnog een probleem hebt?
Minister De Jonge:
De evaluatiecommissie wijst op één punt, namelijk dat
geheimhoudingsverklaringen op dit moment worden
geregistreerd zonder persoonsidentificerende gegevens,
zoals dat heet. Om het toezicht op de adequaatheid van
geheimhoudingsverklaringen beter te organiseren, is het
volgens de commissie nodig om de persoonsidentificerende
gegevens ook in het geval van geheimhouding gewoon te
registreren. Anders maak je toezicht niet eenvoudig mogelijk. De commissie zegt dat dit punt in lijn met de wet moet
worden gebracht. Op dat punt heb ik dus actie te nemen.
Het zal ook, zo voorspel ik alvast, in de beleidsreactie van
het kabinet te vinden zijn dat we daar een correctie hebben
aan te brengen. Overigens is een fertiliteitskliniek natuurlijk
voorwerp van onderzoek door de inspectie.
Mevrouw Bergkamp (D66):
Het recht op afstammingsgegevens is belangrijk. Volgens
mij is daar geen discussie over mogelijk. Maar ik snap dat
de minister zegt dat zorgvuldigheid belangrijk is en dat ook
gekeken moet worden naar wat mogelijk is. Ik sluit me dan

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Tellegen

ook aan bij de mooie vraag van de ChristenUnie dat snelheid belangrijk is, maar niet ten koste mag gaan van zorgvuldigheid.
Ik heb nog wel een vraag aan de minister. Als hij, waarschijnlijk na de zomer, met een reactie komt, wil hij dan ook kijken
naar de internationale ervaringen? De situatie is natuurlijk
heel Nederlands, maar er zijn heel veel landen bezig met
het maken van een slag van anonieme naar niet-anonieme
donoren. Wellicht kunnen we daar wat van leren. En misschien is de minister bereid om daarin bijvoorbeeld ook
geadopteerden mee te nemen, die ook vaak de behoefte
hebben om te weten van wie ze afstammen, want ook in
Nederland zijn er afstandsouders en afstandskinderen. Kan
de minister dat ook in zijn reflectie meenemen?
Minister De Jonge:
Ja, ik wil internationale ervaringen zeker meenemen. Als
je kijkt naar hoe Nederland zich verhoudt tot het buitenland,
dan zie je dat dit in een aantal Europese landen nog steeds
niet geregeld is. Kun je nagaan. Maar er zullen zonder
twijfel ook een aantal internationale voorbeelden te vinden
zijn waarvan we juist wel kunnen leren. Dat doe ik dan ook
graag.
Bij adoptie geldt dat het FIOM betrokken is bij afstammingsonderzoek of de hulp daarbij. Dat is dezelfde organisatie
die betrokken is bij afstammingsonderzoek bij donatie en
donatiegeschiedenissen. Kortom, ik wil dat er zeker graag
bij betrekken. Hoewel het op zichzelf genomen een ander
dossier is, is afstamming wel de rode lijn bij dit thema.
Mevrouw Tielen (VVD):
Ik hoor de minister verantwoordelijkheid nemen voor de
weloverwogenheid van de wet. Daar zit volgens mij al heel
veel weloverwogenheid in, maar ik snap dat hij er nog even
over na wil denken. Maar niet te lang. De minister is echter
ook verantwoordelijk voor de instantie die het register
beheert en de wet uitvoert. Als ik het evaluatierapport lees,
schrik ik daar nogal van. Er is nauwelijks toezicht en er
gebeuren heel veel dingen niet. Wat gaat de minister doen
om de betrokken stichting de wet, zoals die er gewoon al
ligt, goed uit te laten voeren? En zijn er nog consequenties
verbonden aan het feit dat het nu eigenlijk een beetje sloppy
gaat, om het maar even in het Engels te zeggen?
Minister De Jonge:
De evaluatiecommissie is inderdaad ook kritisch op de
stichting, de uitvoering door de stichting en het toezicht op
de stichting. Dat betekent dat wij, zoals mevrouw Tielen
zegt, op dat punt met de stichting in overleg te treden
hebben en actie zullen moeten ondernemen. Ook daarop
kom ik terug. Ik denk dat het, gegeven alle wensen voor
snelheid maar ook het begrip voor zorgvuldigheid, goed is
als ik toezeg dat ik uiterlijk in september met een beleidsreactie kom, zodat we dan ook verder in debat het vervolg
kunnen bespreken.
De voorzitter:
Dank u wel.

4 juni 2019
TK 88

88-3-3