Position Paper
Toekomst van de euro
Structurele verschillen tussen
lidstaten vormen een uitdaging
voor de stabiliteit van de EMU.
De divergentie tussen lidstaten
zet druk op de
toekomstbestendigheid van de
EMU. Het is belangrijk te sturen
op een betere naleving van de
Europese begrotingsregels.
Ook kan verdere risicodeling
gestimuleerd worden, maar de
mate waarin landen solidair met
elkaar willen zijn is uiteindelijk
een politieke keuze.

Op verzoek van de vaste
commissie voor Financiën van
de Tweede Kamer neemt het
Centraal Planbureau (CPB) deel
aan het rondetafelgesprek ‘De
toekomst van de euro’. Deze
notitie bevat de inbreng van het
CPB voor dit gesprek.

CPB - februari 2023
Pieter Hasekamp, Beau Soederhuizen

Inbreng CPB voor het Rondetafelgesprek “De toekomst van de euro”
•
•

•

Dankzij de combinatie van de EU en de EMU zijn de handelskosten in de interne markt
verlaagd. Dit leidde tot meer interne handel. Nederland is een van de landen die hiervan
het meest profijt heeft.
Structurele verschillen tussen lidstaten vormen een uitdaging voor de stabiliteit van de
EMU. Het gaat hierbij zowel om verschillen in de ontwikkeling van de reële economieën
van de individuele lidstaten alsook om verschillen in de ontwikkeling van
overheidsschulden en de verwevenheid van commerciële banken en nationale overheden.
Deze divergentie tussen lidstaten zet druk op de toekomstbestendigheid van de EMU. Het
is belangrijk te sturen op een betere naleving van de Europese begrotingsregels. Ook kan
verdere risicodeling via de bankenunie en kapitaalmarkt gestimuleerd worden, maar de
mate waarin landen solidair met elkaar willen zijn is uiteindelijk een politieke keuze.

Dankzij de combinatie van de Europese Unie (EU) en de Economische en Monetaire Unie (EMU)
zijn de handelskosten verlaagd. Bijna alle lidstaten profiteren van de positieve impact van de EU op
de handel in goederen en diensten, met name recentere toetreders in Midden- en Oost-Europa. Dit
heeft geleid tot meer handel binnen de EU. Ook in Nederland heeft dit een positief effect op het
Nederlandse bbp. Het positieve effect van de EU-integratie is over de tijd toegenomen. 1 Ook de
invoering van een gezamenlijke munt heeft een kleiner, maar wel positief effect gehad op de EUhandel (wegvallen van transactiekosten en wisselkoersfluctuaties); de Nederlandse export heeft
vooral baat gehad bij een lage effectieve wisselkoers.
Naast handelsbaten zijn er ook andere economische voordelen verbonden aan beleidscoördinatie
in de EMU. De coronacrisis en sterke stijging van de energieprijzen door de oorlog in Oekraïne
hebben het belang van Europese beleidscoördinatie aangetoond. De coronacrisis raakte alle
lidstaten van de EMU, maar sommige landen werden harder getroffen dan andere.
Beleidscoördinatie werd ingezet om verdere verspreiding van het virus te voorkomen en negatieve
economische spillovers tegen te gaan. Tijdens de energiecrisis bleek Europese beleidscoördinatie
opnieuw belangrijk om de vraag naar energie in gezamenlijkheid te beperken en daarmee te
voorkomen dat lidstaten in onderlinge concurrentie de prijzen nog verder zouden opdrijven. 2
Structurele verschillen tussen lidstaten vormen een uitdaging voor de stabiliteit van de EMU. Het
gaat dan zowel om verschillen in de ontwikkeling van de reële economieën als om verschillen in de
overheidsschuld en verwevenheid tussen commerciële banken en nationale overheden. In de eerste
jaren van de EMU heeft Nederland, samen met een aantal andere lidstaten een reële devaluatie
doorgemaakt (zie figuur 1). Sindsdien zijn de structurele verschillen tussen lidstaten niet kleiner
geworden, bijvoorbeeld op het gebied van loonontwikkeling en productiviteit. Daarom moet bij
nieuw Europees beleid zorgvuldig bekeken worden hoe om te gaan met deze verschillen.

Freeman, D., G. Meijerink en R. Teulings, 2022, Handelsbaten van de EU en de interne markt, CPB publicatie
(link).
2
Timmer, M.P., Een te ruim getimmerd energieprijsplafond overleeft de winter niet, (link)
1

Figuur 1. Verschillen in ontwikkeling reële wisselkoersen in de EMU

De EMU is nog steeds kwetsbaar door de verwevenheid tussen commerciële banken en nationale
overheden. De verwevenheid tussen banken en overheden is in de meeste eurolanden afgenomen
maar nog niet verdwenen. In Italië bestaat de totale bankenbalans nu voor ongeveer 16% uit
Italiaanse overheidsschuld (figuur 2, rechts). De opgelopen overheidsschulden hebben de risico’s
vergroot, met name de gevoeligheid voor oplopende rentes is toegenomen. De verschillen in
overheidsschulden tussen lidstaten zijn toegenomen sinds de toetreding tot de EMU (zie figuur 2,
links). De coronacrisis heeft dit nog verder versterkt. Doordat de bankenunie nog niet af is, en er dus
een Europees depositogarantiestelsel ontbreekt, worden de risico’s als gevolg van de verwevenheid
tussen banken en overheden nog steeds vooral nationaal opgevangen. Dit kan voor landen met hoge
schulden en grote blootstelling aan eigen banken problematisch zijn.

Figuur 2. Overheidsschulden in met name Zuid-Europese landen zijn hoog en sterk
verweven met de bankensector

De risicodeling tussen EMU-landen is relatief beperkt. In de eurozone werkt een relatief groot deel
van de landenspecifieke schokken door in de consumptie van het land waar de schok optreedt. 3 Dit
komt door een lagere arbeidsmobiliteit in het eurogebied en ook doordat er minder risicodeling is
via kapitaalmarkten. Daarnaast leveren begrotingsoverdrachten tussen lidstaten in de eurozone
nauwelijks een bijdrage aan het dempen van landenspecifieke schokken. Ook is de bankenunie van
de EMU nog niet voltooid, waardoor de verwevenheid tussen Europese banken en overheden nog
steeds groter is dan nodig. De beperkte grensoverschrijdende schokabsorptie en grote
verwevenheid tussen Europese banken en overheden vergroten de risico’s op financiële instabiliteit.
Meer risico’s delen tussen Europese landen kan efficiënt zijn, maar de mate waarin landen solidair
met elkaar willen zijn, is uiteindelijk een politieke keuze. Een budgettaire stabilisatiefunctie kan
een verzekering zijn tegen grote landspecifieke schokken. Een verzekeringsmechanisme, mits zo
vormgegeven dat het risico op moreel gevaar minimaal is, kan de opbouw van schadelijke
divergentie tussen lidstaten voorkomen. Bij een verzekering tegen landspecifieke schokken bestaat
echter het risico dat lidstaten impopulaire of politiek gezien lastige structurele hervormingen niet
implementeren. Tegelijkertijd is er een kans dat nationale overheden meer schulden aangaan na een
landspecifieke schok. Om een dergelijke situatie te voorkomen, moet een budgettaire
stabilisatiefunctie voorzien in prikkels om de begrotingsdiscipline te behouden. Hoe solidair landen
met elkaar willen zijn, is uiteindelijk een politieke keuze. In de Europese Unie is die solidariteit niet
vanzelfsprekend.
De financiële stabiliteit van de EMU vraagt naast economische beleidscoördinatie om
geloofwaardige begrotingsregels. Handhaving is daarbij cruciaal. De Europese Commissie heeft
vorig jaar voorstellen gedaan om Europese begrotingsregels effectiever, eenvoudiger en meer
geloofwaardig te maken. Alles valt en staat echter bij een goede handhaving. 4 Het is in dat licht te
overwegen om, in plaats van boetes bij overtredingen, vanuit de Europese Commissie te werken met
conditionele overdrachten en subsidies. Met de komst van de Recovery and Resilience Facility zijn de
overdrachten naar lidstaten omvangrijker geworden. Het valt te overwegen het uitkeren van
dergelijke middelen te laten afhangen van het naleven van de Europese begrotingsregels en de
aanbevelingen uit de MEOP (macro-economische onevenwichtigheidsprocedure). Meer
overdrachten vanuit Europa kunnen zowel de schokabsorptie in de EMU vergroten, alsook werken
als prikkel voor het naleven van de Europese begrotingsregels. Uiteindelijk vraagt dit politieke
bereidheid om enerzijds solidair te zijn met andere Europese landen en anderzijds de afgesproken
begrotingsregels consequent te handhaven.

3
4

Smid, B. en S. van Veldhuizen, 2019, Een budgettaire stabilisatiefunctie, CPB Policy brief (link)
Hasekamp, P. en B. Smid, 2021, Position paper Europese begrotingsregels, CPB Notitie (link).