Blootstelling aan
combinaties van
gewasbeschermingsmiddelen via voedsel

Blootstelling aan combinaties van
gewasbeschermingsmiddelen via voedsel
Via ons voedsel worden we vrijwel dagelijks blootgesteld
aan resten van gewasbeschermingsmiddelen.1 Vaak is er
sprake van gelijktijdige blootstelling aan verschillende
middelen. Dat is bijvoorbeeld het geval wanneer we
verschillende groenten of vruchten eten, die elk een
ander middel bevatten. Of wanneer er op één genuttigde
groente of vrucht diverse middelen zitten. Omdat we in
zulke situaties in aanraking komen met meer middelen
tegelijk, wordt dit ‘cumulatieve blootstelling’ genoemd.
Het RIVM heeft onderzocht (1) hoe groot de cumulatieve
blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen in
Nederland is, en (2) of daarbij veilige grenswaarden
worden overschreden. Het onderzoek vormt een vervolg
op eerder onderzoek van het RIVM.2
Zijn er gezondheidsrisico’s vastgesteld?
In het onderzoek is gekeken of de berekende hoge
dagelijkse blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen een risico zou kunnen inhouden voor de volksgezondheid. De marge tussen ‘feitelijke’ en ‘veilige’
blootstelling is berekend voor twee groepen gewasbeschermingsmiddelen die inwerken op het zenuwstelsel,
en voor vier leeftijdsgroepen. In alle gevallen bleek de
hoge dagelijkse blootstelling lager dan de blootstelling
die als veilig wordt geacht.
Er is dus geen sprake van gezondheidsrisico’s voor de
Nederlandse bevolking. De marge tussen de berekende
hoge blootstelling en de veilige blootstelling in de
leeftijdsgroep 1 t/m 6 jaar was het kleinst in de leeftijdsgroep 1 t/m 6 jaar, maar ook voor deze groep is er
geen sprake van gezondheidsrisico’s.
Eerder RIVM-onderzoek
Het RIVM heeft in 2018 gekeken naar twee groepen gewasbeschermingsmiddelen: één groep middelen waarvan
bekend is dat ze een effect hebben op de schildklier, en één
groep middelen waarvan bekend is dat ze een effect hebben
op het zenuwstelsel. Door metingen van de aanwezigheid
van deze gewasbeschermingsmiddelen op voedsel te
combineren met voedselconsumptiegegevens, kon de mate
1 Voor het inschatten van het risico van blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen zijn de zogenaamde werkzame stoffen in deze middelen
bepalend. Deze werkzame stoffen zorgen voor het gewenste effect van
deze middelen, zoals bescherming van plantaardige producten tegen
insecten, schimmels en andere schadelijke organismen. Omwille van de
eenvoud worden deze stoffen in deze factsheet gewasbeschermingsmiddelen genoemd.
2 Boon PE, van Donkersgoed G, te Biesebeek JD, Wolterink G, Rietveld AG
(2018). Cumulative exposure to residues of plant protection products via food in the
Netherlands. RIVM Letter report 2018-0018. National Institute for Public
Health and the Environment (RIVM), Bilthoven, doi: 10.21945/RIVM2018-0018. Beschikbaar op www.rivm.nl.

van blootstelling van de Nederlandse bevolking aan deze
middelen worden berekend. Bij de eerste groep middelen
lag de blootstelling zo ver beneden de veilige grenswaarden
dat er geen sprake was van risico voor de volksgezondheid.
Bij de tweede groep (zenuwstelsel) kon een risico voor de
volksgezondheid niet worden uitgesloten, omdat de
blootstelling aan deze groep dicht in de buurt van de veilige
grenswaarde lag.
Nieuw onderzoek met aandacht voor effecten op het
zenuwstelsel
De onderzoeksresultaten uit 2018 hebben het Ministerie
van VWS aanleiding gegeven om het RIVM te vragen het
onderzoek naar cumulatieve blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen die inwerken op het zenuwstelsel in
2020 te herhalen, met de meest actuele gegevens. Dat
hebben we gedaan met dezelfde onderzoeksmethode als
die uit 2018, maar op basis van een verbeterde afbakening
van de middelen die inwerken op het zenuwstelsel.
Daarnaast hebben we nu recentere voedselconsumptiegegevens gebruikt (afkomstig van onze
Voedselconsumptiepeiling 2012-2016), en gegevens over de
hoeveelheid gewas-beschermingsmiddelen op het
Nederlandse voedsel uit 2016-2018 (afkomstig van de
NVWA, de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit).
Groepen gewasbeschermingsmiddelen met een effect op
het zenuwstelsel
Om te komen tot een goede risicobeoordeling zijn de
gewasbeschermingsmiddelen die inwerken op het zenuwstelsel verdeeld in twee groepen:
Groep 1: middelen die kortdurende effecten teweegbrengen op het doorgeven van signalen in het
zenuwstelsel, zogenaamde neurochemische effecten;
Groep 2: middelen die kortdurende effecten hebben op
het deel van het zenuwstelsel dat het bewegingsapparaat
aanstuurt.
Groep 1 telt 47 gewasbeschermingsmiddelen en groep 2 telt
er 100. Sommige van deze middelen vallen in beide groepen
en hebben dus niet alleen kortdurende neurochemische
effecten, maar kunnen óók kortstondig inwerken op de
aansturing van het bewegingsapparaat.
Dagelijkse cumulatieve blootstelling in de Nederlandse
bevolking berekend
Voor beide groepen gewasbeschermingsmiddelen is in het
onderzoek berekend hoe groot de cumulatieve blootstelling
per dag is onder de Nederlandse bevolking. Dit hebben we
gedaan door de Nederlandse voedselconsumptiegegevens
en de gegevens over de hoeveelheid middelen op
Nederlands voedsel in één analyse samen te voegen. Hierbij
kijken we vooral naar mensen met een hoge blootstelling
doordat zij grote porties eten van producten waar gewasbeschermingsmiddelen op zitten of omdat zij producten
| 2

eten waar een hoge hoeveelheid gewasbeschermingsmiddelen op zit. Zo berekenen we wat 99,9% van de bevolking
maximaal dagelijks binnen krijgt. Deze waarde gebruiken
we als bovengrens om te bepalen of er sprake is van een
gezondheidsrisico. Slechts 0,1% van de bevolking heeft een
nog hogere blootstelling.
De maximale dagelijkse inname voor 99,9% van de bevolking hebben we berekend voor vier leeftijdsgroepen: 1- t/m
6-jarigen, 7- t/m 17-jarigen, 18- t/m 64-jarigen en 65- t/m
79-jarigen. Ook de bijdrage van specifieke gewasbeschermingsmiddelen aan de blootstelling hebben we berekend.

Welke gewasbeschermingsmiddelen spelen de grootste
rol in de cumulatieve blootstelling?
In het onderzoek is nagegaan welke vijf gewasbeschermingsmiddelen uit groep 1 bij kinderen in de leeftijd van 1
t/m 6 jaar de grootste rol spelen in de cumulatieve blootstelling. Ditzelfde is gedaan voor de middelen uit groep 2.
Deels gaat het om dezelfde middelen, omdat ze in beide
groepen vallen. Onderstaande figuur laat zien hoe groot de
relatieve bijdrage van deze gewasbeschermingsmiddelen is
aan de cumulatieve blootstelling van kleine kinderen met
het hoogste blootstellingsniveau (bovenste 0,1%) samen
met de voedingsmiddelen waarop ze zijn aangetroffen.
9%

11%
2%

4%

5%

4%

39%
44%
12%

15%

27%

Triazofos - Bonen in peul
Omethoaat - Bonen in peul
Methomyl - Bonen in peul
Methamidofos - Bonen in peul
Ethefon - Druiven
Overig

28%

Triazofos - Bonen in peul
Omethoaat - Bonen in peul
Lambda-cyhalothrin - Druiven
Lambda-cyhalothrin - Spinazie
Methomyl - Bonen in peul
Overig

Combinaties van gewasbeschermingsmiddelen en voedselproducten die het meest bijdragen aan de blootstelling van 1- t/m 6-jarigen aan
middelen uit groep 1 (met neurochemische effecten) respectievelijk groep 2 (met effecten op het bewegingsapparaat). Deze bijdragen aan de
cumulatieve blootstelling zijn bepaald voor de groep 1- t/m 6-jarigen met de hoogste blootstellingsniveaus (0,1% van de kinderen).
| 3

Te zien is dat de cumulatieve blootstelling aan gewas­
beschermingsmiddelen uit beide groepen vooral is toe te
schrijven aan de consumptie van bonen in peul zoals
sperziebonen en snijbonen met daarop resten van triazofos
en omethoaat. Triazofos, omethoaat en de andere
middelen die bijdragen aan de blootstelling aan
gewasbeschermingsmiddelen weergegeven in de figuur
worden gebruikt voor het bestrijden van insecten die
schade aan de oogst kunnen aanbrengen.
Ook voor de andere leeftijdsgroepen hebben we de
cumulatieve blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen
op voedsel op deze manier onder de loep genomen. Het
beeld bleek vergelijkbaar.
Zijn bepaalde gewasbeschermingsmiddelen schadelijker
dan andere?
Hoewel het aantal gewasbeschermingsmiddelen in groep 2
groter is dan het aantal gewasbeschermingsmiddelen in
groep 1, is het niet zo dat mensen via hun voedsel vaker of
meer worden blootgesteld aan combinaties van middelen
die inwerken op de aansturing van het bewegingsapparaat
dan aan combinaties van middelen met neurochemische
effecten. Aan de middelen uit groep 2 is dus geen groter
gezondheidsrisico verbonden dan aan de middelen uit
groep 1. Bepalend voor de mate van het risico dat verbonden is met cumulatieve blootstelling is (a) de relatieve
schadelijke potentie van elke stof afzonderlijk, (b) de
hoeveelheid waarin de middelen aanwezig zijn op het
voedsel en (c) de hoeveelheden gegeten voedsel.

Hoe kunnen resten van gewasbeschermingsmiddelen op
voedsel worden verminderd?
De cumulatieve blootstelling aan beide groepen gewasbeschermingsmiddelen via voedsel van kinderen met het
hoogste blootstellingsniveau (bovenste 0,1%) wordt in
Nederland gedomineerd door triazofos, omethoaat,
methomyl en lambda-cyhalothrin. Voor elk van deze
middelen zijn veilige grenswaarden vastgesteld: maximale
hoeveelheden die op voedselproducten aanwezig mogen
zijn. De blootstelling aan de eerste twee middelen kan niet
worden verminderd door de toegelaten hoeveelheid van
deze middelen op voedsel te verlagen. Het zou dan namelijk
gaan om hoeveelheden die nauwelijks meer te meten zijn.
De inspanningen kunnen zich hier beter richten op het
zorgvuldig screenen van bonen in peul op de aanwezigheid
van deze middelen.
Voor methomyl geldt dat de maximale hoeveelheid van
dit middel op bonen in peul nog wel kan worden verlaagd,
evenals voor lambda-cyhalothrin op spinazie. Voor lambdacyhalothrin op druiven is de toegelaten hoeveelheid
onlangs nog verlaagd. Dat kan in de toekomst leiden tot
een verminderde blootstelling.
Zijn er nog meer groepen gewasbeschermingsmiddelen
die aandacht vragen?
Dit RIVM-onderzoek was gericht op de blootstelling aan
gewasbeschermingsmiddelen die inwerken op het zenuwstelsel. Ons voedsel bevat echter ook resten van gewasbeschermingsmiddelen met ándere gezondheidseffecten.
De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) kijkt
daar op dit moment naar (zie www.efsa.europa.eu). De
bedoeling van dat onderzoek is om vast stellen welke
groepen van gewasbeschermingsmiddelen toxische
effecten hebben op ándere organen in het lichaam.
| 4

Meer informatie:
Boon PE, van Donkersgoed G, van der Velde-Koerts T
& Rietveld AG (2020). Cumulative dietary exposure to
pesticides in the Netherlands. RIVM Letter report
2020-0147. National Institute for Public Health and the
Environment (RIVM), Bilthoven, doi: 10.21945/RIVM-20200147. Beschikbaar op www.rivm.nl.

Tekst: Saskia van As, Tekstkantoor Van As.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
oktober 2020

012263

De zorg voor morgen begint vandaag