Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 123 V

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het
jaar 2010

Nr. 64

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 29 december 2009
Binnen de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken1 bestond bij een
tweetal fracties de behoefte de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
enkele vragen en opmerkingen voor te leggen over zijn brief d.d.
6 november 2009 inzake de evaluatie FMO Infrastructuur Fonds Minst
Ontwikkelde Landen (Kamerstuk 32 123 V, nr. 21).
De minister heeft op de vragen en opmerkingen geantwoord bij brief van
23 december 2009. De vragen en opmerkingen van de fracties en de
antwoorden van de minister zijn hieronder afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ormel
De adjunct-griffier van de commissie,
Van Toor

1

Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Nicolaï (VVD), Waalkens (PvdA), C
q örüz (CDA),
Ferrier (CDA), Ormel (CDA), voorzitter, Van
Velzen (SP), De Nerée tot Babberich (CDA),
Haverkamp (CDA), Blom (PvdA), Van Dam
(PvdA), Eijsink (PvdA), Schippers (VVD),
Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Pechtold
(D66), ondervoorzitter, Irrgang (SP), Knops
(CDA), De Roon (PVV), Peters (GL), Ten Broeke
(VVD), Gill’ard (PvdA), Van Raak (SP), Voordewind (CU) en Thieme (PvdD).
Plv. leden: De Wit (SP), Van der Vlies (SGP),
Van Miltenburg (VVD), Vermeij (PvdA),
Omtzigt (CDA), Aasted Madsen-van Stiphout
(CDA), Spies (CDA), Van Dijk (SP), Ten Hoopen
(CDA), Jonker (CDA), Boelhouwer (PvdA), Arib
(PvdA), Leerdam (PvdA), Griffith (VVD),
Neppérus (VVD), Koşer Kaya (D66), Lempens
(SP), Schermers (CDA), Wilders (PVV), Vacature (GL), Van Beek (VVD), Samsom (PvdA),
Gesthuizen (SP), Wiegman-van Meppelen
Scheppink (CU) en Ouwehand (PvdD).

KST139524
0910tkkst32123V-64
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 V, nr. 64

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inbreng van de fractie van het CDA
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van de IOB-evaluatie van het Infrastructuur Fonds Minst Ontwikkelde
Landen (MOL fonds) dat werd uitgevoerd door de Nederlandse Financieringsmaatschappij voor Ontwikkelingslanden (FMO). Genoemde leden
hechten grote waarde aan de benutting van de mogelijkheden van investering in rendabele, privaat gefinancierde, projecten die ontwikkeling en
lokaal ondernemerschap stimuleren en daarnaast rendabel zijn. Dit komt
de effectiviteit van ontwikkelingsprojecten ten goede. Daarnaast wordt op
deze manier aangesloten bij de vraag uit ontwikkelingslanden zelf en
wordt lokaal ownership in deze landen versterkt. De CDA-fractie heeft een
aantal vragen bij de voorliggende evaluatie.
Uit de evaluatie blijkt dat er in de eerste jaren van het MOL fonds sprake
was van bestedingsdruk. Kan de minister nader ingaan op de problemen
die er in deze periode zijn ontstaan? Zijn er andere fondsen die in de
aanloopperiode tegen deze problemen aanlopen? Zo ja, welke? Op welke
manier speelt deze constatering een rol bij de opzet van nieuwe investeringsfondsen?
Financiële crises hebben in het verleden een nadelig effect gehad op de
investeringen in ontwikkelingslanden. Welke gevolgen ziet de minister als
gevolg van de huidige financiële crisis voor het aantal projecten dat uit
het MOL fonds wordt gefinancierd, mede in het licht van het kleine aantal
private investeerders op het gebied van infrastructurele projecten? Voorziet de minister opnieuw problemen op het gebied van bestedingsdruk?
Graag een reactie.
De minister geeft aan dat het MOL fonds een goede aanvulling vormt op
het ORIO programma. Kan de minister, door middel van concrete voorbeelden, aangeven hoe deze aansluiting heeft geleid tot verbeterd beleid?
Nederland steunt publieke infrastructuurontwikkeling in ontwikkelingslanden door bijdragen aan de Wereldbank en regionale ontwikkelingsbanken. Kan de minister aangeven om welke bedragen het hier gaat? Kan
hij daarnaast aangeven hoe deze projecten zich verhouden tot het eerder
genoemde ORIO programma?
De minister geeft aan dat het katalyserend effect van het fonds zich
voldoende heeft bewezen. De leden van de CDA-fractie delen deze visie.
De minister geeft ook aan dat het fonds zich in de markt voor private
infrastructuurontwikkeling onderscheidend heeft weten op te stellen ten
opzichte van nationale en multilaterale ontwikkelingsbanken. Kan de
minister aangeven op welke manier het MOL fonds zich onderscheidt van
deze andere fondsen?
De minister heeft er voor gekozen het MOL fonds de komende jaren te
steunen met 20–22 miljoen euro. Kan de minister aangeven welke
verwachting hij heeft voor investeringen van het MOL fonds in infrastructurele projecten en hoe de gekozen extra investering aansluit bij de
verwachte vraag naar infrastructurele projecten in ontwikkelingslanden?
Kan de minister nader ingaan op de afspraken die met FMO zijn gemaakt
op het gebied van beheerskosten en op welke manier tegemoet wordt
gekomen aan de kritiek die in de evaluatie wordt gegeven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 V, nr. 64

2

Inbreng van de fractie van de PvdA
De leden van de fractie van de Partij van de Arbeid hebben met belangstelling kennis genomen van de evaluatie en de beleidsreactie daarop.
Ook deze leden erkennen de cruciale rol van investeringen in infrastructuur voor de ontwikkeling van het lokale ondernemingsklimaat. Deze
leden spreken ook hun waardering uit voor de bijdrage die FMO levert aan
armoedebestrijding, aan financiering in gebieden die weinig private investeerders trekken en aan het meedenken en meehelpen bij het verder
ontwikkelen van betrouwbare bancaire systemen in ontwikkelingslanden.
De leden van de fractie van de PvdA stemmen in met het besluit het MOL
fonds te handhaven, ook al is de directe aanleiding om het fonds op te
richten, niet meer van toepassing. Deze leden zien grote meerwaarde in
het fonds omdat het fonds het mogelijk maakt projecten met een hoger
risicoprofiel te ondersteunen, in landen die al moeilijk investeringen
aantrekken.
De leden van de fractie van de PvdA hebben nog wel enkele vragen.
Financiële crises in het verleden hebben in ontwikkelingslanden een
nadelig effect op investeringen in infrastructuur laten zien. Is die trend nu
weer zichtbaar? Is de minister op de hoogte of ook andere regeringen en
donoren gehoor geven aan de oproep van de Wereldbank om investeringen in infrastructuur te handhaven? Wat zijn de gevolgen van de
economische en bancaire crisis voor het MOL fonds geweest? Zijn
projecten stilgevallen, omdat partners niet meer aan betalingsverplichtingen kunnen voldoen, en zo ja, wat is de omvang daarvan?
Een aantal jaren geleden stelde toenmalig FMO-directeur prof. L. Mennes
dat er relatief weinig rendabele projecten in Afrika waren waar FMO in zou
kunnen participeren, en dat om deze projecten gestreden werd met de
Europese Investeringsbank en de Caise Française de Développement. Kan
de minister toelichten of dit nog steeds het geval is, en zo ja, hoe hier mee
omgegaan wordt? Zo nee, waarom niet?
Wat is de focus van FMO en het MOL fonds op de voedselproductie? Welk
deel wordt via microkredieten gegeven? Op welke wijze worden kredieten
toegankelijk gemaakt voor vrouwen?
II Reactie van de minister
Ik dank de leden van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken voor
hun inbreng. Ook ik hecht grote waarde aan de rol van investeringen in
infrastructuur voor de ontwikkeling van het lokale ondernemingsklimaat.
Door te investeren in rendabele, privaat gefinancierde infrastructuurprojecten wordt effectief bijgedragen aan armoedebestrijding. Het fonds richt
zich bovendien op projecten met een hoog risicoprofiel in landen die
moeilijk investeringen aantrekken. Tezamen met het katalytisch effect,
waardoor commerciële investeerders bereid zijn om in dergelijke infrastructuur projecten te stappen en er een hefboomeffect ontstaat, is dit
voor mij de specifieke meerwaarde van het MOL fonds.
De leden van de fractie van het CDA vragen naar de problemen die in de
eerste jaren van het MOL fonds zijn ontstaan met betrekking tot bestedingsdruk, en of er andere fondsen zijn die in de aanloopperiode tegen
deze problemen aanliepen.
Het MOL fonds is ontstaan als reactie op de in internationaal verband
gemaakte afspraken om de hulp aan de minst ontwikkelde landen te
ontbinden. Daarbij is in de beginjaren van het fonds aan FMO het signaal
afgegeven dat ontbinding van de hulp geen negatief effect mocht hebben

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 V, nr. 64

3

op het volume van de hulp aan deze landen. Deze druk tot besteding heeft
kort geduurd. Er zijn bij FMO geen andere fondsen die in de aanloopperiode tegen deze problemen aanliepen.
Het CDA refereert ook aan de kritiek in de evaluatie op de beheerskosten.
Ik ben het met de evaluatie eens dat een beheerskostenvergoeding die
mede gebaseerd is op het aangaan van nieuwe investeringen én schenkingen een verkeerde prikkel kan opleveren. De huidige beheerskostenvergoeding waarbij FMO een procentuele vergoeding krijgt over de omvang
van nieuwe investeringen én over de portefeuille van een fonds, dient
daarom gewijzigd te worden. Overleg met FMO is gaande teneinde tot
een kostenstructuur te komen waarbij slechts de werkelijk gemaakte
kosten worden vergoed. In de nieuwe beschikking voor het Infrastructure
Development Fund (IDF, de opvolger van het MOL-fonds) zal deze aangepaste opzet voor de vergoeding van de beheerskosten worden opgenomen.
De CDA- en PvdA-factie hebben beide vragen over de gevolgen van de
huidige financiële crisis op de investeringen in infrastructuur. Inderdaad
zijn de gevolgen van de financiële crisis ook zichtbaar in een terugval van
investeringen in infrastructuur in ontwikkelingslanden. Hogere kosten
voor financiering, terugvallende overheidsinkomsten, afname in (nationale en subnationale) overheidsuitgaven, uitstel van investeringen en
afname van private financieringsbronnen zijn hier mede de oorzaak van.
Een terugval van investeringen in infrastructuur als gevolg van een financiële crisis was ook waarneembaar in Azië in en na 1997. De volle omvang
van de huidige crisis op de infrastructuurontwikkeling in ontwikkelingslanden is overigens nog niet duidelijk. De oproep van de Wereldbank om
investeringen in infrastructuur te handhaven heeft zeker gehoor gekregen.
Een belangrijk voorbeeld hiervan is de Infrastructure Crisis Facility Debt
Pool die in reactie op de liquiditeitscrisis oktober jl. is gelanceerd. Deze
faciliteit heeft inmiddels USD 4 miljard gemobiliseerd. Duitsland, Frankrijk
en de Europese Investeringsbank (EIB) zijn de belangrijkste initiële financiers. Nederland heeft ervoor gekozen om op het gebied van infrastructuur extra middelen voor ORIO en PIDG (Private Infrastructure Development Group) beschikbaar te stellen. Voor ORIO is het
verplichtingenplafond in 2009 verhoogd van EUR 140 miljoen naar EUR
180 miljoen, het verplichtingenplafond van PIDG is verhoogd van 3 naar 6
miljoen per jaar met ingang van 2009. Bovendien is Nederland al één van
de grotere financiers van IFC op het gebied van Technical Assistance (TA).
Met betrekking tot het MOL fonds voorzie ik dat de crisis enerzijds het
aantal projecten dat daadwerkelijk gerealiseerd zal worden negatief zal
beïnvloeden, omdat partijen die actief zijn in de infrastructuur sector door
beperkte financiële middelen minder projecten kunnen uitvoeren. Anderzijds zal er, vanuit de projecten die ontwikkeld worden, een toename in
vraag zijn naar financiering vanuit het MOL fonds, omdat alternatieve
vormen van financieringen, vooral vanuit commerciële banken ook
minder beschikbaar zullen zijn.
Ten aanzien van de vraag naar de ontwikkeling van infrastructurele
projecten in ontwikkelingslanden wordt in een recent onderzoek van de
Wereldbank het tekort aan investeringen in infrastructurele projecten in
alleen Afrika geschat op USD 31 miljard per jaar. Gezien het belang van
infrastructuur voor economische groei en de in het algemeen positieve
evaluatie, heb ik in overleg met FMO besloten om de bijdrage aan de
opvolger van het MOL fonds, het Infrastructure Development Fund (IDF),
op te hogen met EUR 84 miljoen voor de komende jaren. Ik verwacht dat
deze ophoging, samen met het katalyserend effect van het fonds,
bijdraagt aan deze vraag naar infrastructurele investeringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 V, nr. 64

4

Het CDA merkt terecht op dat Nederland de ontwikkeling van publieke
infrastructuur ook steunt door bijdragen aan de Wereldbank en regionale
ontwikkelingsbanken. Het is echter lastig om exact aan te geven welke
bedragen daarmee gemoeid zijn. Publieke infrastructuur vormt bij zowel
de Wereldbank, als de regionale ontwikkelingsbanken een belangrijke
prioriteit. Zo maken bij IDA (International Development Association), het
zachte leningenloket van de Wereldbank, leningen voor infrastructurele
projecten ca. 35% van de totale portefeuille uit. Bij de Afrikaanse ontwikkelingsbank is het aandeel van infrastructurele projecten, met nadruk op
transport, water en energie, zelfs 45%. En ook bij de Aziatische ontwikkelingsbank en de Inter-Amerikaanse ontwikkelingsbank liggen de percentages hoog (respectievelijk 26% en 45%). Nederland geeft geen directe,
geoormerkte steun voor grootschalige, publieke infrastructuurontwikkeling aan de ontwikkelingsbanken. Wel wordt technische assistentie (door
de banken) aan overheden ten behoeve van infrastructurele projecten
soms door Nederland gefinancierd. Veelal via ambassades, maar bijvoorbeeld ook als onderdeel van het samenwerkingsprogramma met de International Finance Corporation (IFC), de private sector-tak van de Wereldbankgroep. In laatstgenoemd geval gaat het om USD 3,1 miljoen per jaar.
De fractie van het CDA vroeg tevens om aan te geven hoe de aansluiting
van het MOL fonds op het ORIO programma heeft geleid tot verbeterd
beleid. De complementariteit van deze twee programma’s bestaat er
vooral uit dat het MOL fonds zich richt op private sector infrastructuur en
ORIO op publieke sector infrastructuur. Een voorbeeld hoe de aansluiting
van deze twee programma’s heeft geleid tot verbeterd beleid is verbeterde
afstemming van de landenlijsten. Voor het MOL fonds impliceerde dit een
uitbreiding van de lijst met een aantal niet-MOL’s, met als consequentie
dat het fonds verder gaat onder de nieuwe naam Infrastructure Development Fund (IDF).
De PvdA maakt zich zorgen over een mogelijke concurrentiestrijd tussen
FMO, EIB en de Caise Française de Développement (tegenwoordig
AFD/Proparco geheten). Ik kan u geruststellen, het MOL fonds concurreert
niet met deze instellingen aangezien het MOL fonds additioneel dient te
zijn ten opzichte van deze instellingen. Het MOL fonds onderscheidt zich
ook in haar financieringsaanbod ten opzichte van deze instellingen omdat
het niet mag financieren als er voldoende financiering van andere partijen
beschikbaar is. Daarnaast is de rentabiliteit van het project niet de drijvende factor voor het MOL fonds, zolang het project op termijn financieel
haalbaar is. Wel is het aantal projecten dat geen financiering kan
ontvangen van partijen zoals de EIB en Proparco, maar wel voldoende
haalbaar is voor een financiering vanuit het MOL fonds, beperkt. FMO
streeft er echter naar om zoveel mogelijk een rol te spelen in het «haalbaar» maken van projecten die in eerste instantie niet haalbaar lijken te
zijn. FMO doet dit door: 1) in een vroeg stadium betrokken te zijn bij
projecten, 2) het financieren van ontwikkelaars in de infrastructuur sector
en 3) het stimuleren van initiatieven door contacten te helpen leggen
tussen de diverse spelers in de sector.
Tenslotte vragen de leden van de PvdA-fractie wat de focus van FMO en
het MOL fonds is op de voedselproductie, welk deel hiervan via microkredieten wordt gegeven en op welke wijze kredieten toegankelijk gemaakt
worden voor vrouwen. Het MOL-fonds kent geen directe focus op voedselproductie. Wel financiert het MOL fonds projecten die indirect gelieerd
zijn aan voedselproductie, zoals een irrigatieproject in Zambia. Daarnaast
zal agrarische infrastructuur opgenomen worden als mogelijke sector
voor investeringen vanuit het Infrastructure Development Fund (IDF), de
voortzetting van het MOL fonds. Microkredieten maken geen deel uit van
de doelstelling van het MOL fonds. Voor investeringen in financiële instel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 V, nr. 64

5

lingen in ontwikkelingslanden die microkrediet verschaffen, bestaat bij
FMO het Micro and Small Enterprise Fund (MASSIF) waar ik subsidie aan
geef. Financieringen van het MOL fonds worden niet specifiek toegankelijk
gemaakt voor mannen of vrouwen. De intentie is dat de totale bevolking
(dus ook vrouwen) profiteert van de projecten die door het MOL fonds
gefinancierd worden. Het is mijn voornemen om in de nieuwe subsidiebeschikking voor het IDF de impact van infrastructuurprojecten op genderissues meer aandacht te geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 V, nr. 64

6