Industriële Innovatie
Oude Waalsdorperweg 63
2597 AK Den Haag
Postbus 96864
2509 JG Den Haag

TNO-rapport

www.tno.nl

TNO 2013 R11976
Onderzoek naar aanwezigheid en concentratie van
tricresylfosfaten in de cockpits van KLM Boeing 737 toestellen
tijdens normale operationele condities.

Datum

12 december 2013

Auteur(s)

Marc M.G. Houtzager
John G.B.A Havermans
Jan G.H. Bos

Exemplaarnummer
Oplage
Aantal pagina's
Aantal bijlagen
Opdrachtgever

1.0
4
56 (incl. bijlagen)
3
KLM Flight Operations
t.a.v. de heer B. de Vries
LRVT - KLM Cockpit Luchtmeting
060.05736

Projectnaam
Projectnummer

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, foto-kopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor
opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten
overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belang-hebbenden is toegestaan.
© 2013 TNO

T +31 88 866 10 00
F +31 70 328 09 61

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

2 / 56

Summary
Title :

Investigation of presence and concentration of tricresyl
phosphates in cockpits of KLM Boeing 737 aircraft during
normal operational conditions.

Authors :

Marc M.G. Houtzager B.Sc.
John G.B.A Havermans Ph.D.
Jan G.H. Bos M.Sc. B.Eng.

Date :

12 december 2013

Project number :

060.05736

Report number :

TNO 2013 R11976

Earlier research has shown that in commercial airliners exposure to components of aircraft oil may occur.
One group of components are tricresyl phosphates (TCPs) of which ten isomers exist.
TCP is an organophosphate ester compound that is used as an additive in aircraft engine oil.
As a consequence of ruling (no: C/13/547894 / KG ZA 13-1016 HJ / PV) of the Amsterdam District Court
of September 18, 2013, KLM requested TNO to perform an independent and objective study into the
presence and concentration of TCPs in cockpit air during normal operating conditions of its Boeing 737
aircraft.
The purposes of this study have been formulated as follows:
- To identify and quantify TCP isomers in the air of the cockpit of KLM Boeing 737 aircrafts during
normal operating conditions.
- To identify and quantify TCP isomers in the air of the cockpit of KLM Boeing 737 aircrafts during the
operation of the Auxiliary Power Unit (APU) only.
- Identification and quantification of the following TCP isomers:
- Tri(o,o,o)cresyl Phosphate, (T(o,o,o)CP);
- Tri(m,m,m)cresyl Phosphate, (T(m,m,m)CP);
- Tri(m,m,p)cresyl Phosphate, (T(m,m,p)CP);
- Tri(m,p,p)cresyl Phosphate, (T(m,p,p)CP);
- Tri(p,p,p)cresyl Phosphate, (T(p,p,p)CP).
The following additional conditions were to be met:
- The selected aircraft must have flown at least two cycles after most recent scheduled maintenance
interval;
- Measurements will begin when pilots enter the cockpit and one of the engines is started and will stop
when the engines are turned off at the destination.
Measurements during the flights are conducted in four defined time frames:
(1) The period from starting one of the two engines until Top of Climb, TOC, (Climb), (2) During the cruise
flight till Top of Decent, TOD, (Cruise),
(3) The period from TOD until reaching
the parking position at the gate and when
the engines are stopped (Descent). (4)
Throughout the whole flight from the
moment of "engine start" to a complete
stop at the gate (1,2 and 3 together).

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

3 / 56

The cockpit air measurements were performed for the following aircraft:
- Four Boeing 737-700, measurements on return flights (four rotations);
- Three Boeing 737-800, measurements on return flights (three rotations);
- Three Boeing 737-900, measurements on return flights (three rotations);
- Two Boeing 737-700 and 800, measurement while running the APU on the ramp.
Based on the measurements of this study, the following 22 conclusions can be drawn.
General:
1) TNO was given the opportunity to perform the research independently and unhindered.
2) On the basis of observations it can be concluded that no fume events nor any other operational
disruptions occurred.
TCP in the oil:
3) BP Turbo Oil 2197 and BP Turbo 2380 contain four of the five studied TCP isomers, i.e.,
tri(m,m,m)cresyl phosphate, tri(m,m,p)cresyl phosphate, tri(m,p,p)cresyl phosphate, and
tri(p,p,p)cresyl phosphate.
4) The chromatograms of the two investigated oil samples show no peaks that could indicate the
presence of TCP isomers other that the four isomers determined.
5) The content in the received new oil sample BP-2197 of TCP was 1.7% by mass and is in agreement
with the concentration given in BP’s data sheet: 1 - 2,5%.
6) The content in the received new oil sample BP-2380 of TCP was 2.6% by mass and is in agreement
with the concentration given in BP’s data sheet: 2,5 < 3%.
TCP in the cockpit air:
7) Of the total of 80 air samples in 43 air samples, no measurable concentrations of TCP isomers have
been found.
8) Of the total of 80 air samples in 37 air samples concentrations of TCP isomers have been found.
9) In flights were TCP concentrations were found in the air of the cockpit the levels ranged from the
3
3
lowest determined value of 0,5 ng/m to the highest measured value of 155 ng/m (averaging for all
3
the flights 6,9 ng/m ).
10) During climb and descent higher concentrations of TCP isomers were observed in comparison to the
cruise flight.
11) The measured values of the TCP isomers in the cockpit air with the APU only operation at a platform
are all below the detection limit of the applied analytical procedure.
TCP in wipe samples:
12) The measured values of the sum of TCP isomers in the wipe samples ranges from a minimum of
2
0.01 to a maximum of 0.06 ng/cm . This confirms that the investigated substances deposited on the
glare shield.
Correlations:
13) For the wipe samples the composition of the TCP isomers correlates with the TCP isomeric
composition in the air samples.
14) For both the wipe and air samples the composition correlates poorly with the composition of the
unused oil (BP-2197).
15) For both the wipe and air samples the composition correlates with the composition of used motor oil
(BP-2197).
16) The composition of the wipe and air samples correlates with the unused APU oil (BP-2380).

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

4 / 56

Triorthocresyl Phosphate:
17) In the BP Turbo Oil 2197 (main engines) no triorthocresyl phosphate, T(o,o,o)CP, was found in a
concentration above the detection limit given by the applied analytical procedure.
18) In the BP Turbo Oil 2380 (APU) no triorthocresyl phosphate, T(o,o,o)CP, was found in the in a
concentration above the detection limit given by the applied analytical procedure.
19) In the air samples no triorthocresyl phosphate, T(o,o,o)CP, was found at concentrations above the
detection limit given by the applied analytical procedure.
20) In the wipe samples no triorthocresyl phosphate, T(o,o,o)CP, was found at concentrations above
the detection limit given by the applied analytical procedure.
Other:
21) It is likely that the emission in the cockpit of particles which contain TCP isomers is discontinuous.
This phenomenon needs to be studied further.
22) Due to limited dataset, no reliable determination of correlation was possible for:
a) The oil consumption and the TCP concentration;
b) The oil consumption and engine operating hours;
c) The TCP concentration and the years of service;
d) The TCP concentration and the engine operating hours.
This study provides an assessment of the presence and concentration of TCPs in cockpit air of Boeing
737s under normal operating conditions. This study does not address the health consequences of the
findings.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

5 / 56

Samenvatting
Titel :

Onderzoek naar aanwezigheid en concentratie van
tricresylfosfaten in de cockpits van KLM Boeing 737 toestellen
tijdens normale operationele condities.

Auteurs :

Ing. Marc M.G. Houtzager
Dr. John G.B.A Havermans
Drs. ing. Jan G.H. Bos

Date :

12 december 2013

Project number :

060.05736

Report number :

TNO 2013 R11976

Uit onderzoek is gebleken dat in commerciële verkeersvliegtuigen blootstelling aan componenten van
vliegtuigolie kan optreden. Eén van de type componenten zijn de tricresylfosfaten (TCP’s) waarvan
tien isomeren bestaan. TCP is een organofosfaatester dat als additief in motorolie en smeerolie van
vliegtuigen wordt toegepast.
Naar aanleiding van het vonnis (Zaaknr: C/13/547894 / KG ZA 13-1016 HJ/PV) van de Rechtbank
Amsterdam op 18 september 2013, heeft KLM, TNO verzocht een onafhankelijk en objectief
onderzoek uit te voeren naar de aanwezigheid en concentratie van TCP’s in de cockpitlucht tijdens
normale operationele condities van haar Boeing’s 737.
Voor het bereiken van dit doel zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd:
- Identificeren en kwantificeren van TCP isomeren in de cockpitlucht van KLM Boeing737 toestellen
tijdens normale operationele condities.
- Identificeren en kwantificeren van TCP isomeren in de cockpitlucht van KLM Boeing 737 toestellen
op een opstelplaats, bij inschakeling van alléén de Auxiliary Power Unit (APU).
- Het identificeren en kwantificeren van de volgende TCP isomeren:
- tri(o,o,o)cresylfosfaat , (T(o,o,o)CP)
- tri(m,m,m)cresylfosfaat, (T(m,m,m)CP)
- tri(m,m,p)cresylfosfaat, (T(m,m,p)CP)
- tri(m,p,p)cresylfosfaat, (T(m,p,p)CP)
- tri(p,p,p)cresylfosfaat, (T(p,p,p)CP)
Aanvullende condities zijn alsvolgt geformuleerdt:
 de bemeten toestellen hebben minimaal twee cycli gevlogen na onderhoud;
 de metingen worden gestart vanaf plaatsnemen in de cockpit van de vliegers bij het inschakelen
van één van de motoren worden gestart en worden gestopt bij het uitschakelen van beide
motoren op de VOP.
De luchtmetingen tijdens de vluchten werden in vier gedefinieerde tijdframes uitgevoerd:
(1) de periode van het starten van één van de beide
motoren tot en met het bereiken van de Top of Climb ,
TOC, (de klimvlucht); (2) Tijdens de kruisvlucht tot aan de
geplande Top of Decent, TOD, (de kruisvlucht); (3) De
periode van TOD tot aan de parkeerpositie en het moment
dat de motoren zijn gestopt (de daalvlucht). Gedurende de gehele vlucht vanaf het moment van “start
motoren” tot de volledige stilstand op de VOP (periodes 1, 2, en 3).

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

6 / 56

Voor de uitvoering zijn luchtmetingen in de cockpit verricht in de volgende toestellen:
Boeing 737-700, metingen op heen-en terugvlucht (vier retourvluchten),
Boeing 737-800, metingen op heen-en terugvlucht (drie retourvluchten),
Boeing 737-900, metingen op heen- en terugvlucht (drie retourvluchten),
Boeing 737-700 en 800, metingen geïsoleerd APU gebruik op een opstelplaats.
Uit de resultaten van het onderzoek kunnen de volgende 22 conclusies worden getrokken.
Algemeen:
1. TNO heeft naar eigen zicht en kunde het onderzoek onafhankelijk en ongehinderd kunnen
uitvoeren.
2. Op basis van (zintuigelijke) waarnemingen kan gesteld worden dat bij geen enkele meetvlucht
fume events of andere bijzonderheden, noch operationele verstoringen hebben
plaatsgevonden.
TCP in de toegepaste olie:
3. BP Turbo Oil 2197 en 2380 bevatten vier van de vijf onderzochte TCP isomeren, te weten
tri(m,m,m)cresylfosfaat, tri(m,m,p)cresylfosfaat, tri(m,p,p)cresylfosfaat, en tri(p,p,p)cresylfosfaat.
4. De chromatogrammen van de beide oliën vertonen naast de vier pieken van de aangetoonde
isomeren, géén andere pieken die op basis van massa zouden kunnen duiden op
aanwezigheid van andere TCP isomeren.
5. Het vastgestelde massapercentage van TCP in het aangeleverde monster BP-2197 bedroeg
1,7%. Deze waarde komt overeen met hetgeen BP in de datasheet vermeldt:1 - 2,5%.
6. Het vastgestelde massapercentage TCP in het aangeleverde monster BP-2380 bedroeg 2,6%.
Deze waarde komt overeen met hetgeen BP in de datasheet vermeldt: 2,5 < 3%.
TCP in de cockpitlucht:
7. Van de in totaal 80 luchtmetingen werden in 43 metingen géén meetbare concentraties aan
TCP in de lucht aangetroffen.
8. Van de in totaal 80 luchtmetingen werden in 37 metingen concentraties aan TCP isomeren in
de lucht gevonden.
9. In het geval waarden werden gevonden varieerde de som TCP isomeren, in de lucht van de
3
cockpit van de laagst bepaalde waarde van 0,5 ng/m tot de hoogst bepaalde waarde van 155
3
3
ng/m (met een gemiddelde over alle vluchten van 6,9 ng/m ).
10. Gedurende klim- en daalvlucht werden hogere concentraties aan TCP isomeren waargenomen
dan tijdens kruisvlucht.
11. De gemeten waarden van de TCP isomeren bij alléén APU operatie op de VOP liggen allen
beneden de detectiegrens van de toegepaste analysemethode.
TCP in veegmonsters:
12. De gemeten waarden van de som TCP isomeren in de veegmonsters varieerde van minimaal
2
0,01 tot maximaal 0,06 ng/cm . Hiermee werd bevestigd dat de onderzochte stoffen neerslaan
op het glareshield.
Correlatie (samenhang):
13. De samenstellingen van de TCP isomeren in de veegmonsters correleren met de TCP
isomeersamenstelling in de luchtmonsters.
14. De samenstellingen van de veeg- en luchtmonsters vertonen een lage correlatie met
samenstelling van de ongebruikte motorolie (BP-2197).
15. De samenstellingen van de veeg- en luchtmonsters correleren met samenstelling van de
gebruikte motorolie (BP-2197).

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

7 / 56

16. De samenstelling van de veeg- en luchtmonsters vertonen een hoge correlatie met de
ongebruikte APU-olie (BP-2380).
Triorthocresylfosfaat:
17. In de BP Turbo Oil 2197 (hoofdmotoren) is triorthocresylfosfaat, T(o,o,o)CP, niet in een
concentratie boven de detectiegrens van de toegepaste analysemethode is aangetroffen.
18. In de BP Turbo Oil 2380 (APU) is triorthocresylfosfaat, T(o,o,o,)CP, niet in een concentratie
boven de detectiegrens van de toegepaste analysemethode is aangetroffen
19. In de luchtmonsters is triorthocresylfosfaat, T(o,o,o)CP, niet in een concentratie boven de
detectiegrens van de toegepaste analysemethode is aangetroffen.
20. In de veegmonsters is triorthocresylfosfaat, T(o,o,o)CP, niet in een concentratie boven de
detectiegrens van de toegepaste analysemethode is aangetroffen.
Overig:
21. Het is aannemelijk dat de emissie in de cockpit van deeltjes welke TCP-isomeren kunnen
bevatten discontinue was. Dit fenomeen dient nader bestudeerd te worden.
22. Door een te beperkte dataset is er geen correlatiebepaling mogelijk voor:
a. Olieverbruik en TCP concentratie;
b. Olieverbruik en motordraaiuren;
c. TCP concentratie en jaar in dienst name toestel;
d. TCP concentratie en motordraaiuren.
Dit onderzoek geeft een inventarisatie weer van de kwaliteit van de cockpitlucht op basis van de
gemeten concentraties aan TCP’s, verkregen onder normale operationele condities. Dit onderzoek
gaat niet in op de gezondheidskundige betekenis van de bevindingen.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

8 / 56

Inhoudsopgave
Summary .................................................................................................................. 2
Samenvatting ........................................................................................................... 2
1

Inleiding .................................................................................................................... 9

2
2.1
2.2
2.3

Doel en reikwijdte van het onderzoek ................................................................. 10
Onderzoeksvragen .................................................................................................. 10
Condities in het onderzoek ...................................................................................... 10
Reikwijdte van het onderzoek .................................................................................. 11

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Achtergrond ........................................................................................................... 12
Toepassing van TCP’s in olie binnen de luchtvaartsector ....................................... 12
Luchtkwaliteit in vliegtuigen ..................................................................................... 13
Toegepaste olie in KLM Boeing toestellen .............................................................. 15
Airconditionig systeem in Boeing 737 toestellen ..................................................... 15
Normstelling voor TCP’s .......................................................................................... 17

4
4.1
4.2

Meetvluchten .......................................................................................................... 19
Selectie van Boeing 737 meetvluchten ................................................................... 19
Onderhoudstatus geselecteerde Boeing 737’s ....................................................... 19

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7

Uitvoering onderzoek ............................................................................................ 21
Strategie monsterneming ........................................................................................ 21
Luchtmetingen ......................................................................................................... 22
Veegmonsters.......................................................................................................... 23
Traceerbaarheid, transport en opslag monsters ..................................................... 23
Metingen in de olie................................................................................................... 24
Opwerking en analyse ............................................................................................. 24
Kwaliteitsborging analyse ........................................................................................ 24

6
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6

Resultaten en discussie ........................................................................................ 26
Meetresultaten ......................................................................................................... 26
Luchtmetingen ......................................................................................................... 26
Veegmonsters.......................................................................................................... 30
Analyse van de toegepaste motorolie ..................................................................... 31
Correlatie berekeningen van de samenstelling aan TCP isomeren tussen lucht,
veeg en oliemonsters............................................................................................... 33
Kwaliteitsborging...................................................................................................... 35

7

Conclusies .............................................................................................................. 40

8

Literatuur ................................................................................................................ 42

9

Verantwoording en ondertekening ...................................................................... 44

Bijlage 1 Detectiegrenzen ..................................................................................................... 45
Bijlage 2 Resultaten Luchtmetingen ................................................................................... 46
Bijlage 3 Resultaten veegmonsters .................................................................................... 53

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

1

9 / 56

Inleiding
Naar aanleiding van het vonnis (Zaaknr: C/13/547894 / KG ZA 13-1016 HJ/PV) van
de Rechtbank Amsterdam op 18 september 2013, heeft KLM aan TNO verzocht
een onafhankelijk en objectief onderzoek uit te voeren naar de aanwezigheid en de
concentratie van Tricresylfosfaten (TCP’s) in de cockpitlucht tijdens normale
operationele condities van haar Boeing 737’s [1].
KLM heeft op 23 september 2013, de onderzoeksvragen en condities voor het
onderzoek geformuleerd en voorgelegd aan TNO. Aan de hand van de
onderzoeksvragen heeft TNO een onderzoeksplan opgesteld en ter goedkeuring
voorgelegd aan KLM en andere betrokkenen.
Het onderzoeksplan is met KLM en betrokkenen besproken in twee vergaderingen
gehouden op 3 en 7 oktober 2013. In een derde vergadering op 18 oktober 2013
heeft met de bij de rechtzaak betrokken vlieger extra informatie uitwisseling en
inzage plaatsgevonden met betrekking tot de validatiegegevens van de
meetmethode voor organofosfaatesters zoals vastgelegd in een TNO
validatierapport [2]. Deze bijeenkomsten vonden plaats in het kader van de
uitvoering zoals in het voornoemde vonnis aan partijen is opgelegd.
In het overleg werd tevens vastgesteld dat vijf van de tien mogelijk TCP isomeren
worden onderzocht. Deze keuze is gemaakt door het ontbreken (wereldwijd niet
verkrijgbaar) van deugdelijke commerciële kalibratiestandaarden van de overige
TCP isomeren. Op basis van de vijf commercieel beschikbare TCP kalibratie
isomeren heeft TNO-AEC een gevalideerde meetmethode opgezet, waardoor er
een zuiver beeld ontstaat over de aanwezigheid van deze isomeren naast de
triortho isomeer.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

2

10 / 56

Doel en reikwijdte van het onderzoek
Doel van het onderhavig onderzoek is het vaststellen van de aanwezigheid en de
concentratie aan TCP isomeren in de lucht van de cockpit in geselecteerde KLM
Boeing 737’s. Hiervoor zijn in overleg met KLM en betrokkenen de
onderzoeksvragen en onderzoekcondities geformuleerd. Deze worden in de
volgende paragrafen weergegeven. In overleg met belanghebbende (KLM en in het
voornoemde vonnis gebonden partijen) zijn de ondergenoemde te bepalen TCPisomeren vastgesteld. TNO stelt voorts dat deze genoemde vijf TCP isomeren op
gevalideerde wijze aangetoond kunnen worden.

2.1

Onderzoeksvragen
Identificeren en kwantificeren van TCP isomeren in de cockpitlucht van KLM Boeing
737 toestellen, tijdens de vlucht, en het identificeren en kwantificeren van deze
stoffen in de cockpit op een opstelplaats, bij inschakeling van alléén de Auxiliary
Power Unit (APU).
Het ondezoek richt zich op het identificeren en kwantificeren van de volgende vijf
TCP isomeren (zie ook hoofdstuk 1):
 Tri(o,o,o)cresylfosfaat , (T(o,o,o)CP);
 Tri(m,m,m)cresylfosfaat, (T(m,m,m)CP);
 Tri(m,m,p)cresylfosfaat, (T(m,m,p)CP);
 Tri(m,p,p)cresylfosfaat, (T(m,p,p)CP);
 Tri(p,p,p)cresylfosfaat, (T(p,p,p)CP).
Er is specifiek gekozen voor de vijf bovengenoemde isomeren, omdat de overige
isomeren niet verkrijgbaar zijn als kalibratiestandaard. Ook in de literatuur is geen
methode beschreven die in staat is om alle tien de isomeren te analyseren.
Huidig gepubliceerd onderzoek richt zich voornamelijk op de neurotoxische tri-ortho
isomeer. Op basis van deze vijf commercieel beschikbare kalibratiestandaarden
heeft TNO Applied Environmental Chemistry (TNO-AEC) een gevalideerde
meetmethode opgezet, waardoor er een zuiver beeld ontstaat over de
aanwezigheid van deze isomeren naast de triortho isomeer.

2.2

Condities in het onderzoek








Metingen worden verricht op de volgende Boeing 737’s:
Boeing 737-700, metingen op heen-en terugvlucht
Boeing 737-800, metingen op heen-en terugvlucht
Boeing 737-900, metingen op heen- en terugvlucht
Boeing 737-700 en 800, metingen APU op een opstelplaats
Na overleg met betrokkenen is besloten tot een steekproef van negen
vliegtuigen op een totale vloot van 46 vliegtuigen.
De beschikbaar gestelde Boeing toestellen dienen minimaal twee cycli te
hebben gevlogen na onderhoud.
De metingen starten vanaf plaatsnemen in de cockpit van de vliegers voor
de vlucht bij het inschakelen van één van de motoren en het uitschakelen
van beide motoren op de bestemming.
Meetapparatuur dient veilig gezekerd te worden en onzichtbaar te zijn voor
de passagiers en geen belemmering voor een veilige vluchtuitvoering te
vormen.
Tijdens de metingen is één TNO onderzoeker gedurende de gehele vlucht
aanwezig in de cockpit.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

2.3

11 / 56

Reikwijdte van het onderzoek
De in dit rapport vermelde resultaten geven een beeld van de aanwezigheid en
concentratie van TCP’s op het moment van het onderzoek in de verschillende KLM
737 cockpits.
Het onderzoek geeft een inventarisatie weer van de aanwezigheid en concentratie
van TCP isomeren zoals gedetecteerd onder normale operationele condities.
Dit rapport gaat niet in op de gezondheidskundige betekenis van hetgeen aan
TCP’s gevonden is.
De gegevens van dit onderzoek kunnen als input dienen in vervolgtrajecten waarbij
wel gezondheidskundige aspecten aan de orde komen.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

3

Achtergrond

3.1

Toepassing van TCP’s in olie binnen de luchtvaartsector

12 / 56

Organofosfaatesters waaronder TCP’s worden vanwege hun goede geleidende,
anti corrosieve en brandvertragende eigenschappen als additief in motorolie van
vliegtuigen toegepast.
Tricresylfosfaat(TCP), is een organofosfaatester dat als additief in motorolie van
vliegtuigen wordt toegepast. TCP concentraat is een lood reiniger waardoor
effectief ontstekingsverstopping en andere negatieve effecten van het antiklop
additief (tetraethyl lood) wordt tegengegaan. Antiklopmiddelen zijn in alle vliegtuig
brandstoffen aanwezig. TCP werd reeds lange tijd geleden geïntroduceerd.
Een van de meest opmerkelijke toepassingen van TCP was bijvoorbeeld in lange
afstandsvliegtuigen aangedreven door zuigermotoren (R-3460 motoren) die zonder
de toevoeging van TCP, zo werd gezegd, de lange afstand vliegpotentie nooit kon
behalen [3].
Vanaf het moment dat TCP was geïntroduceerd als een additief in brandstoffen
voor vliegtuig zuigermotoren (AVGAS), werd het snel goedgekeurd door
motorenbouwers die een oplossing zochten voor het loodvervuilingsprobleem.
Onder deze motorenbouwers bevonden zich Pratt & Whitney, Wright Aeronatical en
Air Cooled Motors (Franklin).
Maxwell Smith omschrijft in zijn werk over vliegtuig brandstoffen het volgende:
“Van alle toevoegingen blijkt TCP het meest effectief te zijn bij het minimaliseren
van de aangroei van afzetting bij de bougies. Gedurende vele jaren zijn er zeer
uitgebreide testen uitgevoerd om de doeltreffendheid ervan te bewijzen en
eventuele bijwerkingen te weerleggen.” [4].
Naast de toevoeging in brandstoffen, heeft TCP ook zijn weg gevonden als additief
in enkele toegepaste vloeistoffen en technische oliën.
De concentratie TCP in TCP houdende producten varieert, zo beveelt Alcol aan om
1 oz. (0,03 L) per 10 gallon (ca 39 L) product “TCP Fuel Treatment”, dat zelf ca.
10-15% TCP bevat, toe te passen (ofwel een concentratie TCP van 0,01%).
Terwijl bijvoorbeeld de turbineolie Mobil Jet Oil II 1-3% TCP bevat.
Volgens van Netten wordt in het algemeen tot 3% TCP in straalmotoren
smeermiddelen toegepast [5].
Zoals bekend kan TCP voorkomen in tien verschillende isomeren van TCP (ortho,
meta en para) en het is niet altijd bekend uit de datasheets van het product wat de
isomere samenstelling van de olie is. Vaak geven datasheets (MSDS) niet aan dat
de olie TCP bevat. Zo blijkt bijvoorbeeld uit het onderzoek van Havermans,
Houtzager en Jacobs dat de Mobil Jet Oil II vier verschillende isomeren bevat:
meta-meta-para; meta-meta-meta; meta-para-para en para-para-para [6].

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

3.2

13 / 56

Luchtkwaliteit in vliegtuigen
Wereldwijd zijn diverse studies verricht om de kwaliteit van de binnenlucht in
vliegtuigen te verbeteren voor zowel de vliegers, cabine personeel en passagiers.
Hoewel op basis van de studie van het ‘National Research Council’ door Murawski
en Witkowski in 2002 [7] geconcludeerd werd dat deze binnenlucht vergelijkbaar is
met binnenlucht aanwezig in kantoren en woningen, zijn wezenlijke verschillen
aanwezig, omdat in een cabine bijvoorbeeld een hogere mensdichtheid
gecombineerd wordt met een lagere luchtvochtigheid, verlaagde druk, en er een
potentiaal aanwezig is voor blootstelling aan specifieke organisch chemische
verbindingen. Zo kan de ECS een bron zijn van verontreinigingen wanneer
bijvoorbeeld producten afkomstig van smeeroliën en/of hydraulische oliën in de
ECS aanwezig zijn. In het speciale geval via ongecontroleerde verontreinigde bleed
air emissies, een ‘fume-event’ genoemd. Dergelijke incidenten komen volgens
Murawski en Witkowski statistisch gezien slechts 0,08% van alle vluchten voor [7].
In 1999 rapporteerde van Netten dat er bij blootstelling van vliegtuigolie /
smeermiddelenproducten aan ca. 500 °C schadelijke stoffen vrij kunnen komen [8].
Walkinshaw toonde in 2005 aan dat er een verhoging van de totaal gemeten
vluchtige organische koolwaterstoffen (TVOC) kan plaatsvinden en vergeleek de
mate van verontreiniging met die van buitenlucht in drukke steden [9].
Opmerkelijk was dat hij wel inging op de concentratie tolueen, niet op bijvoorbeeld
die van tricresylfosfaten, TCP’s. Dit is mogelijk te wijten aan de door Walkinshaw
toegepaste monstername en analyseprocedure.
Crump et al. publiceerden in 2011 hun werk gericht op de vaststellen van de
binnenluchtkwaliteit in vliegtuigcabines waarbij luchtmonsters werden genomen op
een dusdanige wijze dat naast een normale vlucht ook eventuele ‘fume-events’
zichtbaar zouden moeten worden [10]. Voor dit onderzoek werd de binnenlucht van
een Boeing 757 cargo aircraft, Airbus A320/1, BAe 146 en airbus A319 gemonitord.
De luchtmonsters werden onder ander op TCP geanalyseerd, waarbij alleen de
T(o,o,o)CP isomeer afzonderlijk werd gemeld. Daarnaast werden enquêtes
gehouden onder de bemanning en passagiers. Hieruit bleek dat er regelmatig een
geur werd waargenomen tijdens de vlucht die gekarakteriseerd werd als
bijvoorbeeld ‘wc-geur, chloorgeur, de-icing geur en warm stof geur’.
Analyseresultaten van de genomen binnenluchtmonsters toonde aan dat in meer
dan 95% van de genomen monsters géén T(o,o,o)CP en andere TCP isomeren
aangetoond kon worden. Het onderzoek doet geen melding van de analyse op
overige isomeren, waarbij afgevraagd moet worden hoe zij dan komen tot het
gehalte aan TCP in de lucht. Men concludeerde dat er tijdens het onderzoek,
waarbij 100 vluchten werden gemonitord, er géén ‘fume-events’ hadden
plaatsgevonden en er zodoende geen bewijs is geleverd om de gezondheid en
veiligheidstandaarden en richtlijnen aan te scherpen. Feitelijk levert het werk van
Crump et al. conclusies over de luchtkwaliteit van de binnenlucht van vliegtuigen
onder reguliere vluchtomstandigheden.
Onderzoek van Lamb et al. (2012) toonde een ander resultaat [11]. Op basis van
onderzoek met veegmonsters in 17 vliegtuigen, 5 luchthaven auto’s en 2 kantoren
werd geconcludeerd dat de concentratie TCP in veegmonsters, die in de cabines
van de vliegtuigen waren genomen, hoger was dan op de andere bemonsterde
locaties. Echter zij concludeerden op basis van aanvullend onderzoek dat dit
verschil niet meer waarneembaar was. Op basis van de veegmonsters berekende

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

14 / 56

men dat de concentratie TCP, op de oppervlakten in de cabines, varieerde van
2
2,0 tot 3,9 ng/cm . Hierbij moet worden opgemerkt dat slechts in 4 van de 14
monsternames TCP boven de detectielimiet (LOD) werd aangetoond.
Tijdens het totale onderzoek werd géén T(o,o,o)CP aangetoond. Het werk gaat niet
in hoe de totale concentratie TCP berekende en of er één of meerdere isomeren
hiervoor verantwoordelijk zijn.
Roesenberger et al. vonden tijdens 26 gemonitorde vluchten, waarbij in totaal 90
luchtmonsters werden genomen, dat slecht in 15% van de monsters T(o,o,o)CP
3
3
aantoonbaar was (2-65 ng/m ) waarbij het gemiddelde 8 ng/m bedroeg [12].
Zij synthetiseerde vooraf o.a. de mono- en diortho TCP isomeren om in hun
analysemethode op te kunnen nemen en op basis van de zuiverheid van de
gesynthetiseerde stoffen werd de analysemethode geverifieerd. Op basis van de
gemonitorde vluchten werd geconcludeerd dat de concentratie aan TCP gemiddeld
3
3
3
over 38 vluchten 59 ng/m (minimum 11 ng/m en maximum 217 ng/m ) waarbij de
hoogste waarden tijdens TOC (red: klimvlucht) werden waargenomen (gemiddeld
3
3
103 ng/m met als maximum 246 ng/m ).
Door het afbreken van een vlucht in Zweden vanaf Stockholm/Bromma werd door
Statens Haverikommision (SHK) onderzoek verricht naar de oorzaak ervan, omdat
de commander vlieger zijn taak niet meer kon uitoefenen. Gesuggereerd werd dat
mogelijke verontreinigingen in de cabine een oorzaak zou zijn. Naast medisch
onderzoek werd ook het toestel uitvoerig onderzocht, en er bleek dat er geen
sprake kon zijn van de aanwezigheid van T(o,o,o)CP en SHK concludeerde dat
TCP verontreiniging uitgesloten was [13]. Solbu et al. toonden TCP in de cabine
van een vliegtuig aan. Ditmaal in een situatie waarvan de motorolie lekte en in het
luchtsysteem kwam. De gevonden concentratie aan TCP bleek significant hoger te
zijn dan in het geval er geen motor olie lekt [14]. Dit resultaat toont aan dat bij een
‘fume-events’ TCP als contaminant in de lucht van de cabine zal komen.
Havermans et al. simuleerden het effect van een ‘fume-event’ door TCP-bevattende
jet-olie te verhitten (ca. 350 °C) en de damp te leiden in een gecontroleerde
omgeving (cabine simulatie). Zij concludeerden dat de TCP isomeren die emitteren
tijdens de gesimuleerde ‘fume-event’ in gelijke fracties aanwezig zullen zijn als dat
zij in de olie zitten. Dus de verhouding van de TCP isomeren in de binnenlucht zal
moeten correleren met die van de toegepaste olie [6].
Op basis van bovenstaande onderzoeken blijkt dat TCP in de cabines, dus zowel in
de cockpit als in de passagiersruimte, kan voorkomen. Dit voornamelijk als een
gevolg van een ‘fume-event’, echter andere oorzaken zijn niet uit te sluiten.
Alléén tijdens het onderzoek van Solbu is gedurende de onderzoeken
daadwerkelijk tijdens ‘fume-event’ gemeten. Omdat tijdens de overige onderzoeken
er geen ‘fume-events’ hebben plaatsgevonden kan worden gesteld dat de
geconstateerde concentraties aan TCP waargenomen zijn tijdens normale
operationele vluchten. Op basis van de gerefereerde onderzoeken blijkt dat de
hoogst waargenomen gemiddelde concentraties TCP over een gehele vlucht
3
ca. 59 ng/m bedroeg.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

3.3

15 / 56

Toegepaste olie in KLM Boeing toestellen
Voor de KLM Boeing 737 worden twee soorten motorolie gebruikt.




Voor de beide hoofdmotoren wordt BP Turbo Oil 2197 toegepast.
Volgens het veiligheidsinformatieblad (Versie 2, 15 oktober 2013) bevat de olie
1 - 2,5% aan tricresylfosfaat. In dit veiligheidsblad staat niet welke TCP
isomeren voorkomen [15].
Voor de APU wordt BP Turbo Oil 2380 toegepast. Volgens het
veiligheidsinformatieblad (versie 3, 15 oktober 2013) bevat de olie 2,5 tot kleiner
dan 3% aan tricresylfosfaat. Ook hier is in het veiligheidsinformatieblad niet
aangegeven welke TCP isomeren voorkomen [16].

Figuur 1 Locaties motoren en APU [17].

3.4

Airconditionig systeem in Boeing 737 toestellen

3.4.1

Bleed-air
Bleed-air is buitenlucht die via de motoren binnenkomt en in drukkamers wordt
gecomprimeerd. Door de compressie in de hoofdmotoren wordt de buitenlucht
opgewarmd van ca. -60 °C tot temperaturen oplopend van 350 tot 500 °C.
Een gedeelte van de bleed-air wordt naar het Environmental Control System (ECS)
geleid en vormt de basis van de gehele luchthuishouding van het vliegtuig, d.w.z.
cockpit, cabine en laadruimte. De nog hete bleed-air wordt daartoe afgekoeld.
Dit gebeurt met buitenlucht (Ram air) via een eerste warmtewisselaar.
In een tweede warmtewisselaar wordt de lucht verder afgekoeld tot ca. -20 °C.
De relatief droge lucht wordt, via warmtewisselaars, opgewarmd tot de gevraagde
temperatuur in de cockpit en cabine. Bleed-air kan stoffen uit de smeer/motorolie of
uit vloeistoffen/olie vanuit de hydraulische mechanieken bevatten. Wanneer dit tot
zichtbare vervuiling leidt wordt er gesproken over mist (Engels: fume).
De contaminatie aan stoffen in de bleed-air kan in zowel gas als druppelvorm
voorkomen bij volgende situaties tijdens normale operatie:
 Tijdens grondoperaties kunnen uitlaatgassen van naburige vliegtuigen of
produkten van ‘de-icing’ de luchtcirculatie binnen komen.
 Mechanische defecten aan afsluitingen tussen natte en droge kant in de
compressors.
 Bij onderhoud kunnen reservoirs voor olie en vloeistoffen te vol worden gegoten
of vloeistoffen lekken langs de reservoirs.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976



16 / 56

Bij onverwacht hoge temperatuur regimes als gevolg van constructies van
afsluitingen.

Indien vloeistof lekkage in het compressie gedeelte van de hoofdmotoren
plaatsvindt, kan door de hoge heersende temperatuur (een deel van) de vloeistof
verdampen. Tijdens de afkoeling met Ram air zullen veel van de gassen weer
condenseren en aerosolen vormen. Een andere bron van contaminatie is de
mogelijkheid dat de motorolie pyrolyse ondergaat. Hoe en in welke mate oliën
worden ontbonden (‘decomposition’) is voor een groot deel nog onduidelijk.
Dit komt omdat door de zeer hoge stroomsnelheden en hoge temperaturen in de
bovenstroomse bleed-air, metingen hiernaar moeilijk zijn uit te voeren (pyrolyzed
engine oil and/or hydraulic fluids).
3.4.2

Luchthuishouding van de cockpit
Bij de Boeing 737 wordt de luchttoevoer naar de cockpit, in tegenstelling tot
cabinelucht, niet gerecirculeerd. De instroom van verse lucht verloopt via
verschillende toevoeropeningen in de cockpit:
 Toevoeropeningen aan onderkant langs de cockpitvensters voor ontwaseming
van de vensters
 Roosters links en rechts aan de zijkanten van de cockpit op kniehoogte van de
zitposities
 Regelbare toevoeropeningen in het plafond achter de zitplaats van de vliegers

Figuur 2

luchthuishouding in het toestel [17].

Er is geen speciale afvoer of afvoerduct constructie in de cockpit om de ingeblazen
lucht af te voeren. De afvoer van de lucht verloopt hoofdzakelijk via de panelen van
de besturingssystemen en wordt hierbij gebruikt om de elektrische
besturingssystemen te koelen.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Figuur 3

17 / 56

Voorbeeld van de airconditioning distributie (schema B737-800/900) [17].

De aanvoer van bleed-air naar de cockpit voor een Boeing type 737-700 verloopt
vanaf de linker motor (motor 1), via de linker Pack zonder tussenkomst van de
rechter motor (motor 2). De cabine daarentegen verkrijgt de bleed-air via een mix
manifold van zowel de .linker en rechter (via linker en rechter Pack).
Voor de Boeing 737-800 en 900 geldt vrijwel hetzelfde principe echter hier kan de
bleed-air indien nodig voor operationele condities een mengsel zijn vanuit motor 1
en 2 (linker en rechter Pack).
3.5

Normstelling voor TCP’s
Tricresylfosfaten bestaan uit 10 isomeren, waarvan vijf TCP isomeren in dit project
zijn onderzocht op hun voorkomen in de lucht van de cockpit. De keuze hiervoor
heeft te maken met de thans aanwezige gevalideerde analysemethoden en het
ontbreken van deugdelijke commerciële kalibratiestandaarden. Onder de te
onderzoeken TCP isomeren bevindt zich triorthocresylfosfaat, T(o,o,o)CP, omdat
bekend is dat voor deze stof is gesteld dat zij neurotoxisch is.
Op basis van de beschikbare toxiciteitsdata is voor T(o,o,o)CP een
3
3
gezondheidskundige limietwaarde afgeleid van 100.000 ng/m (0,1 mg/m ).
Deze waarde is afgeleid door de American Conference of Governmental Industrial
Hygienists, ACGIH, op basis van zeer beperkte epidemiologische gegevens bij
werknemers. Deze waarde is overgenomen door de Occupation and Safety &
Health Adminstration, OSHA. [18]

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

18 / 56

In onderstaande tabel 1 staan de huidige limietwaarden voor T(o,o,o)CP
weergegeven. Deze gegevens zijn gebaseerd op de databank gegevens afkomstig
van Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung (IFA)
[19].
Tabel 1

Internationale gezondheidskundige limietwaarden voor de werkplek.

Component

Tricresyl fosfaat
(ortho isomeer) casnr 78-30-8
8 uur
15 minuten
gemiddelde blootstelling gemiddelde blootstelling
ng/m3

ng/m3

100.000
100.000
100.000
100.000
100.000
100.000
100.000
100.000
100.000
100.000
100.000
100.000

200.000
200.000
300.000
300.000
-

Land
Oostenrijk
België
Denemarken
Frankrijk
Hongarije
Polen
Spanje
Zwitserland
Engeland
Singapor
USA (NIOSH)
USA (OSHA)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

19 / 56

4

Meetvluchten

4.1

Selectie van Boeing 737 meetvluchten
Voor het meetonderzoek naar TCP’s in de lucht van de cockpit zijn in totaal tien
(retour)vluchten onderzocht. Van de 10 (retour)vluchten betrof het vier Boeing 737’s
van de variant 700, drie van de variant 800 en drie van variant 900.
In tabel 2 staan de meetvluchten weergegeven met de daarbij behorende datum,
bestemming, registratie en subtype.
Er is gekozen voor vluchten met een zo lang mogelijk vluchtduur. Dit om een zo
lang mogelijke meetduur te hebben en daarmee het te bemeten lucht volume te
vergroten. Door een groter te bemonsteren luchtvolume is een betere determinatie
van een aanwezige concentratie mogelijk.
Tabel 2

Uitgevoerde meetvluchten.

Datum

KL / bestemming

Registratie

Subtype

21-okt-13

1575/76 ATH

PH-BXM

800

25-okt-13

1373/74 OTP

PH-BGG

700

28-okt-13

1575/76 ATH

PH-BXU

30-okt-13

1575/76 ATH

PH-BXP

800
900

31-okt-13

1575/76 ATH

PH-BXN

800

2-nov-13

1699/17 MAD

PH-BGD

700

4-nov-13

1575/76 ATH

PH-BXP

900

6-nov-13

1575/76 ATH

PH-BGF

700

9-nov-13

1141/42 OSL

PH-BGE

700

14-nov-13

1597/98 FCO

PH-BXS

900

In het meetprogramma was de uitvoering voorzien voor 9 (retour)meetvluchten met
negen verschillende toestellen van de verschillende varianten.
Door een plotselinge vliegtuigwissel is registratie PH-BXP twee keer in het
meetprogramma opgenomen, één keer op 30 oktober 2013 en één keer op
4 november 2013. Daarom is op 14 november 2013 een extra vlucht in het
onderzoek opgenomen voor een Boeing 737-900 met registratie PH-BXS om de
oorspronkelijk geplande variatie in te bemonsteren vliegtuigen te kunnen
handhaven.
4.2

Onderhoudstatus geselecteerde Boeing 737’s
Voor het meetprogramma is afgesproken om representatieve steekproef te houden
onder verschillende Boeing 737’s rekening houdend met de onderhoud status van
de te onderzoeken vliegtuigen.
Overeengekomen is dat erop toegezien wordt dat de metingen random plaats
zullen vinden met betrekking tot onderhoudstatus, dus niet alleen vliegtuigen die
net twee stretches hebben gevlogen. Aangezien meer blootstelling te verwachten is
in vliegtuigen met oudere motoren en vliegtuigen die vlak vóór onderhoud zitten, is
erop toegezien dat met name deze toestellen in het onderzoek zijn betrokken.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

20 / 56

Er zijn geen vliegtuigen opgenomen die net uit onderhoud kwamen.
In de onderstaande tabel 3 staan voor elke registratie de volgende gegevens
vermeld:
1. De laatste A-inspectie (kleine onderhoudsbeurt welke elke 500 uur
plaatsvindt) en C-inspectie (grote onderhoudsbeurt welke elke 5000 uur
plaatsvindt) voorafgaand aan de meetvlucht.
2. Het aantal vlieguren van de betreffende motoren.
Uit de gegevens blijkt dat aan de onderzoekseisen is voldaan: de motoren hebben
voldoende operationele bedrijfsuren en zijn niet onlangs uit onderhoud gekomen.
Tabel 3

Onderhoudsgegevens van de onderzochte Boeing 737’s.

Datum
TNO meting

KL/
Bestemming

Registratie
Datum
Type
A-inspectie

Datum
C-inspectie

Serienr

21-10-2013
11-11-2013

1575/76 ATH PH-BXM 800 2-10-2013
APU meting PH-BXM 800 2-10-2013

19-12-2012
19-12-2012

876521
Installatie APU

7955
24-5-2013

876576
Draaiuren

8966
413

25-10-2013
11-11-2013

1373/74 OTP PH-BGG 700 24-9-2013
APU meting PH-BGG 700 24-9-2013

12-10-2012
12-10-2012

896872
Installatie APU

11722
17-2-2009

896875
Draaiuren

11722
3465

28-10-2013

1575/76 ATH

PH-BXU 800 15-8-2013

13-1-2013

892850

21559

892851

21559

30-10-2013
4-11-2013

1575/76 ATH
1575/76 ATH

PH-BXP 900 31-8-2013
PH-BXP 900 31-8-2013

23-1-2013
23-1-2013

888110
888110

5458
5458

888629
888629

2420
2420

31-10-2013

1575/76 ATH

PH-BXN 800 25-7-2013

13-4-2013

875757

10614

876575

7489

2-11-2013

1699/1700 MAD PH-BGD 700 10-9-2013

28-3-2012

897250

6572

896651

12771

6-11-2013

1575/76 ATH

PH-BGF 700 19-9-2013

6-5-2012

896747

13255

896750

13255

9-11-2013

1141/42 OSL

PH-BGE 700

8-8-2013

30-4-2012

896713

13538

896714

13538

14-11-2013 1597/1598 FCO PH-BXT 900

3-9-2013

6-2-2013

876368

5559

890821

31031

Motor 1
Draaiuren

Motor 2
Serienr
Draaiuren

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

5

Uitvoering onderzoek

5.1

Strategie monsterneming

21 / 56

Voor het onderzoek naar het voorkomen van TCP’s in de lucht van de cockpit is
een meetstrategie gekozen met als doel inzicht te verkrijgen in aanwezigheid en
concentraties van TCP’s in de lucht van de cockpit, voor de verschillende
vluchtfasen. Voorwaarde hierbij is dat vooraf goed gedefinieerd wordt, wanneer een
monsterneming start en eindigt.
Gedurende de meetvluchten zijn vier tijdframes gedefinieerd. De belangrijkste
motivatie voor het kiezen van deze tijdspannen is inzicht in TCP emissies tijdens de
verschillende fasen van een meetvlucht. Belangrijk hierbij is, dat er voldoende
luchtvolume wordt bemonsterd om zeer lage concentraties aan TCP’s in de lucht te
kunnen detecteren.
De gedefinieerde tijdframes zijn:
1. Frame 1 is de periode van het starten van van de motoren tot en met het
bereiken van de Top of Climb (de klimvlucht). Het starten van de motoren is
een duidelijk te definiëren moment binnen het uitvoeren van de vlucht.
Op dat moment zijn alle deuren en ramen gesloten en is de externe
verstoring van de cockpitlucht beperkt. Na het bereiken van de TOC zal de
meting gestopt worden en wordt de volgende meting ingezet. De vlieger zal
aangeven wanneer TOC bereikt is. Deze tijdspanne zal zo’n half uur, tot
drie kwartier in beslag nemen.
2. Frame 2 is de periode van de kruisvlucht. De meting zal gedurende de
gehele periode tot aan de geplande Top of Decent (TOD) worden
uitgevoerd. Deze tijdsspanne is afhankelijk van de totale vluchtduur.
Er zijn relatief lange routes gekozen, daardoor is deze periode van
minimaal één uur tot twee uur gebleken.
3. Frame 3 is de tijdspanne vanaf TOD (overgang van de kruisvlucht naar een
daalvlucht) tot aan het moment dat het toestel de parkeerpositie op de
opstelplaats bereikt heeft en de motoren worden stopgezet.
Deze tijdspanne zal vergelijkbaar zijn aan de duur voor de klimvlucht, ca.
30 tot 45 minuten.
4. Frame 4 omhelst de meting gedurende de gehele vlucht vanaf het moment
van “start motoren” tot de volledige stilstand op de VOP. Deze duur behelst
de drie voornoemde tijdframes.
In figuur 4 staan de tijdframes schematisch weergegeven.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Figuur 4

5.2

22 / 56

Tijdframes van de monsternemingen gedurende de gehele vlucht.

Luchtmetingen
Voor het nemen van de luchtmonsters is gesteld dat de hoeveelheid aan
handelingen voor de metingen géén belemmering mag zijn voor de vliegveiligheid
en daarmee de uitvoering van de operationele werkzaamheden van de vliegers
tijdens de gehele vlucht. Er hebben zicht ten tijde van de metingen geen
operationele bijzonderheden voorgedaan.
Om de blootstellingsconcentraties aan TCP’s voor de vliegers vast te stellen, zijn de
monsternemers aan beide zijden van de cockpit gepositioneerd nabij de zitplaats
van de vliegers. Figuur 5 geeft de monsternamelocatie schematisch weer.

Figuur 5

Schematische weergave van de monsternamelocaties in de cockpit. Bron: Boeing.

De afstand van de plaats van de monsternemers ten opzichte van de ademzone
van beide vliegers bedraagt circa 20-30 cm. Naar gelang de positie van beide
stoelen welke afhankelijk is van de gekozen zitpositie van de vliegers, bedraagt de
afstand tussen de monsternemer en de ademzone circa 30-40 cm.
Er is niet gekozen voor een positie van de monsternemers op de personen zelf.
De reden hiervoor is, dat gedurende één meetvlucht meerdere malen per
tijdseenheid debieten worden gemeten om de juiste aanzuigsnelheid in L/min vast

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

23 / 56

te stellen. Voor één meetvlucht betekend dit 12 tot 14 debietmetingen.
Naast het vaststellen van de debieten wordt per meetvlucht één monsternemer
twee keer verwisseld: bij aanvang van de kruisvlucht en op TOD.
Monsterneming op de vlieger zelf zou zodoende de operationele werkzaamheden
van de vlieger kunnen beïnvloeden.
De toegepaste monsternemers zijn voorzien van een glasvezelfilter in combinatie
met een Chromosorb 106 adsorptiebuis. De monsternemers zijn via teflon slangen
gekoppeld aan een luchtpomp die actief lucht aanzuigt door de monsternemer.
De pompen zijn voorzien van een elektronische datalogger die het volume, debiet
en de tijd registreert en opslaat. Tijdens de monsterneming zijn de pompen op
gezette tijden gecheckt met behulp van een gekalibreerde elektronische
debietmeter, dit om de ingestelde flow van de pompen te meten bij de heersende
cockpitdruk. De heersende cabine (en daarmee cockpit) druk varieert immers
gedurende de (klim en daal)vlucht. Om voor deze drukveranderingen te kunnen
compenseren is de actuele luchtdruk en luchtflow van belang.
5.3

Veegmonsters
Vóór en na de vlucht werden op luchthaven Schiphol veegmonsters genomen van
het glareshield van de cockpit. De veegmonsters zijn bedoeld om een indruk te
krijgen van depositie van TCP’s op dit oppervlak van het glareshield welk historisch
is neergeslagen in voorgaande vluchten. Anderzijds kan er een indruk worden
verkregen van mogelijke neerslag van depositie op het glareshield afkomstig van
één retourvlucht. De samenstelling van de gevonden TCP’s in de veegmonsters
dienen naast het vaststellen van de vervuilingsgraad van de cockpit als referentie
van hetgeen wordt gevonden aan TCP’s in de luchtmonsters.
Per veegmonsters werden twee tissues gebruikt, bevochtigd met schoon Milli-Qwater (ultra schoon demi-water) waarmee het oppervlak van het glareshield is
schoongeveegd. Uitdrukkelijk is niet gekozen voor een organisch oplosmiddel
omdat daarmee de aard van het kunststofoppervlak kan worden aangetast.
Het is bekend dat kunststoffen organofosfaatesters kunnen bevatten. Het gaat dus
om makkelijk losliggend stof of aanslag dat zonder veel moeite en kracht
opgenomen kan worden door aanraking. De resultaten van de veegmonsters zijn
2
uitgedrukt in een concentratie in ng/cm glareshield oppervlak.

5.4

Traceerbaarheid, transport en opslag monsters
Voorafgaand aan elke meetvlucht zijn de filters, adsorptiebuizen en veegmonsters
bij TNO in Utrecht voorzien van unieke traceerbare monstercodes. De registratie
van de monstercodes en omschrijving zijn vervolgens opgeslagen in een speciaal
daarvoor ontwikkeld dossiersysteem. Na afronding van elke meetvlucht zijn de
adsorptiebuizen voorzien van afsluitdoppen en de filters opgeborgen in een
daarvoor bestemde cassette en afgeschermd van licht getransporteerd.
Na aankomst in het laboratorium van TNO in Utrecht zijn de monsters tot aan de
opwerking en analyse opgeslagen in een vrieskast bij -20 °C.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

5.5

24 / 56

Metingen in de olie
De gehalten van de vijf TCP isomeren in de BP oliën zijn bepaald door de olie te
verdunnen met dichloormethaan en vervolgens te analyseren met behulp van
gaschromatografie gekoppelde massaspectrometer (GC/MS). Van de gevonden
gehalten aan TCP isomeren is de relatieve samenstelling van de TCP isomeren
vastgesteld van de oliën. Van de beide oliën zijn controle monsters gemaakt, die
gedurende de gehele analytische procesgang zijn mee geanalyseerd in elke
afzonderlijke analyse run.

5.6

Opwerking en analyse
De filters en adsorptiebuizen zijn voorafgaand aan de extractie voorzien van een
interne standaard TPhP-d15. De extractie is uitgevoerd met behulp van Accelerated
Solvent Extraction met dichloormethaan.
De verkregen extracten zijn geconcentreerd met behulp van een rotatieverdamper
tot circa 2-4 ml. Voorafgaand aan de laatste concentratiestap is tetrachloornaftaleen
(TCN) toegevoegd als injectiestandaard. De extracten zijn kwantitatief overgebracht
in een glazen buis en verder geconcentreerd met behulp van stikstof tot een exact
eindvolume van 100 microliter. De verkregen extracten zijn vervolgens
geanalyseerd met behulp van Gaschromatografie gekoppeld aan een
massagevoelige detector in Single Ion Mode (SIM). Identificatie geschiedt op basis
van retentietijd en de overeenkomstige massa’s van de afzonderlijke TCP’s.
kwantificering geschiedt op basis van de interne standaardmethode ten opzichte
van een externe kalibratiemix van TCP isomeren.

5.7

Kwaliteitsborging analyse

5.7.1

Normen voor de bepaling van TCP’s in lucht en luchtstof
Zowel Europees binnen de European Committee for Standardisation (CEN) als
mondiaal binnen de International Standardisation Organisation (ISO) zijn
momenteel geen geconsolideerde normen voor de monsterneming-en analyse van
organofosfaten in lucht en luchtstof. Binnen ISO TC146 Air Quality, Subcommittee
6, “Indoor Air”, is momenteel een norm in voorbereiding voor de bepaling van een
groot aantal vluchtige, semi vluchtige en niet vluchtige organofosfaatesters in lucht
waaronder TCP’s . De norm voorziet vooralsnog niet in de analyse van de
verschillende isomeren van TCP’s.
Binnen Europa zijn ook andere onderzoeksinstituten die onderzoek uitvoeren naar
organofosfaatesters in lucht en stof. Op dit moment zijn er geen Europese
interlaboratorium gegevens. Voorts passen verschillende instituten verschillende
methoden toe die niet altijd even goed zijn beschreven in de literatuur.
Daarnaast zijn deze verschillende onderzoeksmethodieken niet ten opzichte van
elkaar statistisch geëvalueerd.
TNO-AEC hebben op basis van de vijf commercieel beschikbare TCP-kalibratie
isomeren een gevalideerde meetmethode opgezet, waardoor er een zuiver beeld
ontstaat over de aanwezigheid van deze isomeren naast de triortho isomeer.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

5.7.2

25 / 56

Kwaliteitsborging analyses van de meetvluchten
Gegeven de situatie dat er geen Internationaal gevalideerde en geaccepteerde
meetmethode voorhanden is, is door TNO een validatieonderzoek uitgevoerd naar
circa 21 verschillende organofosfaatesters, waaronder de 5 isomeren van TCP.
Van elk afzonderlijke organofosfaatester zijn de prestatiekenmerken bepaald voor
lineariteit, herhaalbaarheid, reproduceerbaarheid en terugvinding, en daarmee de
totale meetonzekerheid van de methode.
De volledige validatie is beschreven door Makarem–Akhlaghi en Houtzager in TNO
rapport 2013 R11572 [2]. De prestatiekenmerken van de meetmethode zijn
vastgesteld volgens NEN 7777, ’’Norm, Milieu en voedingsmiddelen Prestatiekenmerken van meetmethoden” [20].
Voor de kwaliteitsborging van dit project, zijn ten behoeve van het gehele analyse
traject tussen elke analyse serie (2 meetvluchten) de voorkolom, liner en septum
van de GasChromatograaf vervangen. In elke analyse serie zijn de volgende
kwaliteitsstappen ingebouwd:
 Blanco procedure monster bestaande uit reagentia en blanco filter die in de
gehele procesgang meegaan van opwerking tot aan analyse
 Controle monster bestaande uit een verdunde oplossing van BP olie 2197.
 Controle monster bestaande uit een verdunde oplossing van BP olie 2380.
 Controle monster van een filter waaraan een lage concentratie aan TCP
isomeren is toegevoegd (0,79 - 5,6 ng/filter)
 Controle monster van een filter waaraan een hoge concentratie aan TCP
isomeren is toegevoegd (40 - 282 ng/filter)
De tijd tussen binnenkomst van de monsters en de experimentele opwerking
hiervan, is zo kort mogelijk gehouden, en bedroeg minimaal 1 dag en maximaal 3
dagen.

5.7.3

Verwerking van de meetgegevens
De analyseresultaten van de luchtmonsters zijn in verschillende stappen verwerkt
3
tot een concentratie in nanogram per kubieke meter (ng/m ) bemonsterde lucht.
De geanalyseerde extracten zijn berekend in een absolute concentratie uitgedrukt
in ng per monster. Correctie van de resultaten heeft plaatsgevonden voor de
terugvinding van de interne- en injectiestandaard. Vervolgens zijn de verkregen
waarden gecorrigeerd voor de resultaten gevonden in de laboratoriumprocedure
blanco’s. Met behulp van de bemonsterde volumina is de concentratie berekend
3
uitgedrukt in ng/m bemonsterde lucht.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

6

Resultaten en discussie

6.1

Meetresultaten

26 / 56

Voor het gehele project zijn de volgende aantallen metingen en analyses
uitgevoerd:
Lucht- en veegmonsters (104 metingen)
 luchtmetingen in de cockpits
 veegmonsters glareshield van de cockpits
 luchtmetingen APU in de cockpits
Kwaliteitsborgende metingen (68 metingen)
 controle monsters olie BP2197
 controle monsters olie BP2380
 controle monsters filter + additie van lage concentraties TCP’s
 controle monsters filter + additie van hoge concentratie TCP’s
 laboratorium procedure blanco’s
 transport blanco’s
De resultaten van deze metingen worden in dit hoofdstuk behandeld.
6.2

Luchtmetingen
In tabel 4 staan de meetgegevens weergegeven van de luchtmetingen in de cockpit
voor alle gemaakte vluchten. De resultaten staan weergegeven als de som van de
3
gemeten TCP isomeren, uitgedrukt in nanogram per kubieke meter lucht (ng/m ).
De volledige resultaten van de afzonderlijke TCP isomeren staan weergegeven in
de bijlage 2 en 3.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

27 / 56

Resultaten Σ TCP’s in de luchtmetingen van de cockpit. Door een plotselinge vliegtuigwissel is
registratie PH-BXP twee keer in het meetprogramma opgenomen, Daarom is op 14 november
2013 een extra vlucht in het onderzoek opgenomen voor een Boeing 737-900.

Tabel 4

Registratie

Vlucht

subtype

datum

KL/bestemming

Klimvlucht
ng/m

PH-BGG-700
PH-BGD-700
PH-BGF-700
PH-BGE-700
PH-BXM-800
PH-BXU-800
PH-BXN-800
PH-BXP-900

25-10-2013
2-11-2013
6-11-2013
9-11-2013
21-10-2013
28-10-2013
31-10-2013
30-10-2013

PH-BXP-900

4-11-2013

PH-BXT-900

14-11-2013

3

Kruisvlucht
ng/m

3

Daalvlucht
ng/m

3

Totale
vlucht
ng/m

KL1373/OTP

<

2,9

<

<

KL1374/AMS

<

<

2,2

1,3

KL1699/MAD

<

7,2

22

12

KL1700/AMS

16

7,0

1,3

5,2

KL 1575 /ATH

<

<

<

<

KL 1576 /AMS

<

<

<

<

KL1141/OSL

<

<

<

<

KL1142/AMS

<

<

<

<

KL1575/ATH

155

0,53

25

2,9

KL1576/AMS

3,1

0,55

1,4

0,27

KL1575 ATH

4,6

5,2

7,8

0,59

KL1576/AMS

<

<

4,2

0,68

KL1575 ATH

1,9

0,78

<

<

KL1576/AMS

<

<

<

7,7

KL1575/ATH

7,2

17

66

<

KL1576/AMS

8,8

<

<

<

KL1575 ATH

<

<

11

<

KL1576/AMS

1,8

<

<

<

KL1597/FCO

<

<

<

32

KL1598/AMS

<

0,80

4,3

<

Minimum

1,8

0,53

1,3

0,27

maximum

155

17

66

32

gemiddelde

25

4,7

15

6,9

mediaan

5,9

2,9

6,0

2,9

3

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

In tabel 5 staan de meetgegevens weergegeven van de luchtmetingen in de cockpit
van een Boeing 737-700 en 800 op het platform bij de Maintenance Hal 2, tijdens
gebruik van de APU. De APU metingen zijn verricht gedurende 30 minuten.
De metingen zijn uitgevoerd op één zelfde wijze als voor de metingen op de 10
vluchten. De resultaten in de tabel staan weergegeven als de som van de gemeten
3
TCP isomeren, uitgedrukt in nanogram per kubieke meter lucht (ng/m ).

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 5

28 / 56

Resultaten APU metingen in de cockpit.

Code TNO

52013185-08
52013185-09
52013185-11
APU800 BXM Cockpit APU800 BXM Cockpit APU700 BGG Cabine
links
rechts
links

52013185-12
APU700 BGG Cabine
rechts

datum
Registratie

11-11-2013
PH-BXM-800

11-11-2013
PH-BXM-800

11-11-2013
PH-BGG-700

11-11-2013
PH-BGG-700

Eenheid

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

<
<
<
<
<

<
<
<
<
<

<
<
<
<
<

<
<
<
<
<

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat
Σ TCP isomeren

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

De resultaten geven de concentratie niveaus weer van de som TCP’s in de lucht
van de cockpit waaraan de vliegers worden blootgesteld.
Voor alle metingen geldt dat T(o,o,o)CP niet in de lucht van de cockpit wordt
aangetoond.
Van de in totaal 84 luchtmetingen worden in 37 monsters concentraties aan TCP’s
gevonden en in 47 gevallen worden geen TCP’s in de lucht aangetroffen.
De concentratie range van de som TCP’s in de lucht van de cockpit varieert en
3
3
bedraagt minimaal 0,5 ng/m tot maximaal 155 ng/m . De gemeten waarde van 155
3
ng/m wordt gevonden bij het taxiën en opstijgen tot aan kruishoogte voor de
Boeing 737-800 met registratie PH-BXM op de vlucht van Athene naar Amsterdam.
Uit het totaal van de luchtmetingen blijkt dat gemiddeld de hoogste concentraties
worden gevonden bij taxiën tot en met het stijgen tot aan kruishoogte (TOC,
tijdsframe 1) en bij aanvang van de daling tot aan de vliegtuig opstelplaats (TOD,
3
tijdsframe 3) met respectievelijk 25 en 15 ng/m . Gezien de totale meetonzekerheid
van de meetmethode (34%), zijn de concentraties tussen TOD en TOC niet
significant verschillend van elkaar.
De concentratieniveaus die zijn gemeten tijdens de kruishoogte liggen gemiddeld
3
lager dan voor de klim en daalvlucht en bedraagt gemiddeld 4,7 ng/m .
De concentratie tijdens kruisvlucht verschilt significant met de concentraties
gevonden bij de tijdframes van de TOC en TOD.
Uit de resultaten blijkt, dat over de totale vluchtperiode de concentraties TCP in de
meeste metingen lager zijn dan voor de afzonderlijke tijdframes TOC, TOD en
kruishoogte. Dit is te verklaren, doordat er uitmiddeling plaatsvindt van (piek)
concentraties gedurende de tijd doordat een totale vlucht langer is dan voor de
afzonderlijke tijdframes TOC, TOD en kruishoogte.
Ook blijkt dat voor die gemeten concentraties waarvan verwacht mag worden dat er
een relatie is tussen de kortdurende metingen (TOC, TOD en kruishoogte) en de
meting over de totale vlucht, deze er niet altijd zijn.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

29 / 56

De gemeten concentraties van TCP’s in de luchtmonsters van de linker en rechter
monsternemer bleken regelmatig van elkaar te verschillen. Twee hypothesen zijn
hiervoor mogelijk:
1. De positie waar de luchtmonsters zijn genomen.
- De positie van de linker monsternemer. Deze is dichtbij een grote regelbare
‘lucht’ uitstroomopening dat aan drie zijden geopend was.
- De positie van de rechter monsternemer was nabij een kleine
‘lucht’uitstroomopening voorzien van een verstelbare nozzle, waarmee de
richting gevarieerd kan worden.
- De afstand tussen de rechter monsternemer en de rechter
‘lucht’uitstroomopening is korter dan de afstand tussen de linker
monsternemer en de nozzle.
2. Mogelijke discontinue emissie vanuit de ducts
In de ducts kunnen stof en andere deeltjes accumuleren.
Deze (gesedimenteerde) deeltjes kunnen mogelijk vanuit de rechter en of de
linker duct ongecontroleerd loslaten. Hierdoor kunnen deze (stof)deeltjes, al
dan niet verontreinigd, verplaatsen naar de ‘lucht’ uitstroomopeningen.
Dit kan tot gevolg hebben een discontinue emissie van deeltjes uit het
airconditioning systeem die mogelijk sporen van TCP bevatten.
Beide hypothesen dienen nader bestudeerd te worden om de verschillen in
gevonden concentraties te verklaren.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

6.3

30 / 56

Veegmonsters
In tabel 6 staan de meetgegevens weergegeven van de veegmonsters genomen
van de bovenkant van het totale oppervlak van het glareshield van de cockpit voor
alle gemaakte vluchten. De resultaten in de tabel staan weergegeven als de som
van de gemeten TCP isomeren, uitgedrukt in nanogram per vierkante centimeter.
Tabel 6

Resultaten Σ TCP’s in de veegmonsters genomen van de bovenkant oppervlak van
het glareshield van de cockpit

Registratie
subtype

-

Vlucht
datum

KL/bestemming

dashboard oppervlak
voor de

na de

vlucht
ng/cm 2

retour vlucht
ng/cm 2

PH-BGG-700

25-10-2013

KL1373/74 OTP/AMS

0,023

-

PH-BGD-700

2-11-2013

KL1699/1700 MAD/AMS

0,066

0,048

PH-BGF-700

6-11-2013

KL 1575/76 ATH/AMS

0,017

0,012

PH-BGE-700

9-11-2013

KL1141/42 OSL/AMS

0,020

0,045

PH-BXM-800
PH-BXU-800
PH-BXN-800
PH-BXP-900
PH-BXP-900
PH-BXT-900

21-10-2013

KL1575/76 ATH/AMS

0,054

0,076

28-10-2013

KL1575/76 ATH/AMS

0,023

0,003

31-10-2013
30-10-2013
4-11-2013
14-11-2013

KL1575/76 ATH/AMS
KL1575/76 ATH/AMS
KL1575/76 ATH/AMS
KL1597/98 FCO/AMS

0,044

0,074

0,028

0,039

0,032

0,079

0,050

0,044

min

0,017

0,003

max

0,066

0,079

gemiddelde

0,036

0,047

mediaan

0,030

0,045

Terugvlucht is niet bemonsterd, door snelle wisseling crew waren meetkoffers inmiddels van boord

De veegmonsters die zijn genomen voorafgaand aan de vluchten geven de
historische depositie of afzetting weer, waarmee TCP’s neerslaan op het oppervlak
van het glareshield. De veegmonsters zijn met tissues, bevochtigd met water, werd
genomen en dus uitdrukkelijk niet met organisch oplosmiddel. Het gaat om
makkelijk losliggend stof of aanslag dat zonder veel moeite en kracht opgenomen
kan worden via handen en materialen zoals mouwen van kleding, en andere zaken
die wel eens bovenop een glareshield worden neergelegd.
Uit de resultaten blijkt dat er nauwelijks verschil zit in de veegmonsters van voor de
vlucht ten opzichte van veegmonsters bij terugkomst op Schiphol in Amsterdam.
Gemiddeld worden voor beide veegmonsters een concentratie gemeten van 0,04
2
en 0,05 ng/cm . Op basis van de totale meetonzekerheid mag worden gesteld dat
de gevonden concentraties niet significant van elkaar verschillen. Kennelijk is er
een aanslag of stof depositie ontstaan op het oppervlak van het glareshield dat
relatief makkelijk opneembaar is. Het geeft aan dat in de cockpit ophoping kan
plaatsvinden van stof dat TCP’s bevat.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

31 / 56

TCP’s zijn typische stoffen die door hun relatief lage dampspanning het vermogen
hebben om te hechten aan stof en daarmee accumuleren via stofafzetting in de
ducts naar- en van de ECS (het airconditioning systeem).
6.4

Analyse van de toegepaste motorolie
Volgens het veiligheidsinformatieblad (Versie 2, 15 oktober 2013) bevat BP Turbo
Oil 2197 1 - 2,5% aan TCP’s. Deze olie wordt toegepast in de beide hoofdmotoren.
BP Turbo Oil 2380 bevat volgens het veiligheidsinformatieblad (Versie 3, 15 oktober
2013) 2,5 tot kleiner dan 3% aan TCP’s [15, 16]. In totaal zijn van beide oliën 12
analyses uitgevoerd.
In tabel 7 en 8 staan de gemiddelde gevonden gehalten van TCP’s in BP Turbo Oil
2197 en BP Turbo Oil 2380 weergegeven.
Tabel 7

Resultaten TCP isomeren in BP Turbo Oil 2197. RSDR staat voor de
standaardafwijking van de reproduceerbaarheid, en cv staat voor de
variatiecoefficient.

BP Turbo Oil 2197
Gemiddelde
RSDR
% (m/m)
% (m/m)

eenheid

cv
%

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

0,20

0,02

9%

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

0,57

0,05

9%

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

0,76

0,05

6%

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

0,19

0,02

10%

Σ TCP isomeren

1,71

0,08

5%

Gehalte vlgns leverancier

1-2,5

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 8

Resultaten TCP isomeren in BP Turbo Oil 2380. RSDR staat voor de
standaardafwijking van de reproduceerbaarheid, en cv staat voor de
variatiecoefficient.

eenheid

BP Turbo Oil 2380
Gemiddelde RSDR
cv
% (m/m) % (m/m)
%

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

0,44
1,06
0,89
0,23

0,08
0,22
0,17
0,04

19%
21%
20%
18%

2,62
2,5-3,0

0,51

20%

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat
Σ TCP isomeren
Gehalte vlgns leverancier

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

32 / 56

In onderstaande tabel 9 staan de gehaltes van de afzonderlijke TCP isomeren
uitgedrukt in procenten van het totaal van de samenstelling van de beide oliën.
Tabel 9

Samenstellingspercentages van de twee onderzochte oliën.

Omschrijving

BP Turbo oil
2197
Samenstelling
%

BP Turbo oil
2380
Samenstelling
%

Tri (o,o,o)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri (m,m,p)-cresylfosfaat
Tri (m,p,p)-cresylfosfaat
Tri (p,p,p)-cresylfosfaat

<
5
31
49
15

<
15
39
35
11

Σ TCP isomeren

100

100

eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

In figuur 6 zijn de percentages van de verschillende TCP isomeersamenstellingen
grafisch weergegeven.

BP Turbo oil 2197
Hoofdmotoren

BP Tubo oil 2380
APU

Tri (m,m,m)cresylfosfaat
5%
Tri(p,p,p)cresylfosfaat
11%

Tri (m,m,m)cresylfosfaat
15%

Tri(p,p,p)cresylfosfaat
15%
Tri(m,m,p)cresylfosfaat
31%
Tri(m,p,p)cresylfosfaat
49%

Tri(m,p,p)cresylfosfaat
35%

Tri(m,m,p)cresylfosfaat
39%

Figuur 6 Samenstelling van de TCP isomeren in % van het totaal.

Uit de resultaten van de olie analyses blijkt dat de BP Turbo Oil 2197 en 2380
dezelfde TCP isomeren bevat maar van elkaar verschillen zowel in de verhouding
van samenstelling en de gehalten van de verschillende TCP isomeren.
De gemeten waarden van de som TCP’s liggen binnen de opgegeven traject
waarden van de leverancier.
Op basis van de analyse van beide BP Turbo Oils zijn 4 van de 5 onderzochte TCP
isomeren aangetoond. De chromatogrammen van de beide oliën vertonen naast de
4 pieken van de aangetoonde isomeren, géén andere pieken die op basis van
massa zouden kunnen duiden op aanwezigheid van andere TCP isomeren.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

6.5

33 / 56

Correlatie berekeningen van de samenstelling aan TCP isomeren tussen
lucht, veeg en oliemonsters.
De Pearson correlaties zijn bepaald tussen de samenstellingen van de TCP
isomeren zoals gevonden in de veeg-en luchtmonsters, nieuwe Turbo Oil 2197 en
2380, en gebruikte Turbo Oil 2197.
De relaties tussen de samenstellingen van de verschillende monsters is berekend
op basis van de resultaten van vier TCP isomeren: tri(m,m,m)cresylfosfaat,
tri(m,m,p)cresylfosfaat, tri(m,p,p)cresylfosfaat, en tri(p,p,p)cresylfosfaat.
In die gevallen waar één van de vier TCP isomeren beneden de detectielimiet valt
is voor de berekening een waarde gehanteerd van 70% van de detectiegrens.
Voor de berekening zijn de concentraties van de vier TCP isomeren omgerekend
als een percentuele verhouding van de totale TCP samenstelling. Omdat de
correlaties berekend zijn op basis van maar vier punten (vier TCP isomeren) zijn de
meeste resultaten statistisch niet significant (p > 0.1). Statistisch significant zijn
alleen die resultaten die een hoge correlatie laten zien (r > 0.9). De berekende
correlaties zijn getoetst aan de criteria (statistische voorwaarden) zoals vermeldt in
onderstaande tabel 10.
Tabel 10

Toegepaste correlatie criteria.

Correlatie r
Laag
r < 0,4
matig
0,4 < r < 0,7
Hoog
0,7 < r < 0,9
Zeer hoog
r > 0,9
Signifcantie p
Niet significant
p > 0,1
Significant
p < 0,1
De resultaten van de correlatieberekeningen van de TCP isomeersamenstellingen
tussen de verschillende monsters zijn als volgt:
1. Luchtmonsters van de cockpit vertonen onderling een significant hoge
correlatie (r > 0.9, p < 0.1).
2. Veegmonsters van het glareshield van de cockpit vertonen onderling een
significant hoge correlatie ((r ≥ 0.9, p ≤ 0.1).
3. Lucht- en veegmonsters vertonen onderling een significant hoge correlatie (r ≥
0.9, p ≤ 0.1).
4. BP Turbo Oil 2197 en 2380 vertonen een hoge correlatie (r=0.87) maar is niet
significant (p>0.1).
5. Niet gebruikte BP Turbo Oil 2380 correleert hoog met lucht- en veegmonsters
van de cockpits (0.79 < r < 0.94, 0.06 < p < 0.21).
6. Niet gebruikte BP Turbo Oil 2197 correleert matig met lucht- en veeg monsters
en is niet significant (0.38 < r < 0.66, 0.34 < p < 0.62).
7. Gebruikte BP Turbo Oil 2197 correleert zeer hoog met veegmonsters genomen
in de cockpit (r =0,961, p = 0,039).
8. Gebruikte BP Turbo Oil 2197 correleert hoog met luchtmonsters genomen in de
cockpit (0.859 < r < 0.952, 0.048 < p < 0.141).

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

34 / 56

Opmerkelijk is dat de correlaties tussen veeg- en luchtmonsters met de ongebruikte
(nieuwe) BP Turbo Oil 2380 hoger zijn dan voor de ongebruikte (nieuwe) BP Turbo
Oil 2197. Echter indien correlaties worden berekend tussen de veeg- en
luchtmonsters met die van (oude) gebruikte BP Turbo Oil 2197 dan is er wel
degelijk een correlatie te vinden. Dit zou kunnen inhouden dat de toegepaste
BP 2197 gedurende het gebruik onderhavig is aan veranderingen in de
verhoudingen van de verschillende TCP isomeren.
In de onderstaande voorbeeld grafieken (figuren 7a tot en met 7c) staan de
correlaties weergegeven van de gebruikte (oude)en niet gebruikte (nieuwe)
BP Turbo Oil 2197 versus lucht- en veegmonsters.

Figuur 7a Correlatie tussen de gebruikte BP Turbo oil 2197 en de genomen luchtmonsters op
basis van de TCP isomeersamenstelling.

Figuur 7b Correlatie tussen de gebruikte BP Turbo oil 2197 en de genomen veegmonsters op
basis van de TCP isomeersamenstelling.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

35 / 56

Figuur 7c Correlatie tussen de ongebruikte BP Turbo oil 2197 en de genomen luchtmonsters
(totale vlucht) op basis van de TCP isomeersamenstelling.

6.6

Kwaliteitsborging

6.6.1

Controle monsters met additie van TCP’s
In de gehele analytische procesgang van het nemen van monsters, de opwerking
hiervan en de analyses zijn kwaliteitsborgende stappen ingebouwd om de totale
analytische performance te bewaken. Voor deze kwaliteitsborging zijn in totaal 64
analyses uitgevoerd.
Van de resultaten van de controle monsters filter + additie van lage concentraties
TCP’s en van de controle monsters filter + additie van hoge concentratie TCP’s zijn
de terugvindingen berekend van de afzonderlijke TCP isomeren, en uitgezet als
som TCP’s in controlekaarten.
In de figuren 8 en 9 staan grafisch de meetgegevens van de additie monsters,
uitgedrukt in een terugvindingspercentage van de geaddeerde som aan TCP
isomeren.

Figuur 8

Terugvinding in procenten van de som TCP isomeren voor additie met een laag
concentratieniveau.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Figuur 9

36 / 56

Terugvinding in procenten van de som TCP isomeren voor additie met een hoog
concentratieniveau.

Uit de resultaten blijkt dat op een laag concentratieniveau de gemiddelde
terugvinding aan som TCP isomeren 95% bedraagt met een standaardafwijking van
17%. Voor de additiemonsters op een hoog concentratieniveau bedraagt de
gemiddelde terugvinding aan som TCP isomeren 112% met een standaardafwijking
van 14%.
Uit de controle kaarten is op te maken dat voor de analyse resultaten geldt dat alle
gemeten waarden binnen de 2s-grens liggen. Hiermee voldoen de
controlemonsters aan het 95% betrouwbaarheidsinterval bij een normale verdeling.
De additie monsters zijn op verschillende dagen (tijdsframe van 4 weken) door twee
verschillende analisten bereidt, opgewerkt en geanalyseerd. Op basis van de
resultaten van deze controle monsters is een totale meetonzekerheid U bepaald.
De totale meetonzekerheid varieert per component en bedraagt gemiddeld 38% bij een
laag additieniveau (0,79 - 5,6 ng) en 44% bij een hoog additieniveau (40 - 282 ng).
6.6.2

Controle monsters BP Turbo Oil 2197 en 2380
Van de resultaten van de controle monsters olie BP2197 en 2380 zijn de
terugvindingen berekend van de afzonderlijke TCP isomeren, en uitgezet als som
TCP’s in controle kaarten.
In de figuren 10 en 11 staan grafisch de meetgegevens van de beide oliën,
uitgedrukt in een massa percentage totaal TCP’s voor de beide oliën.

Figuur 10 Massa % totaal TCP’s in BP Turbo Oil 2197.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Figuur 11

37 / 56

Massa % totaal TCP’s in BP Turbo Oil 2380.

Uit de resultaten (figuren 10 en 11) blijkt dat de gemeten totale massa (%) aan TCP’s
in BP Turbo Oil 2197 1,7 % bedraagt met een standaardafwijking van 0,1%.
Volgens opgave van de leverancier van de olie ligt het gehalte aan TCP’s tussen
1-2,5%.
Voor BP Turbo Oil bedraagt de gemeten totale massa (%) aan TCP’s 2,6% met een
standaardafwijking van 0,5%. Volgens opgave van de leverancier van de BP Turbo
Oil 2380 ligt het gehalte aan TCP’s tussen 2,5 en kleiner dan 3%.
6.6.3

Procedure- en transportblanco’s
De resultaten van de procedure- en transportblanco’s staan weergegeven in tabel
11, uitgedrukt in minimale en maximale waarden en het gemiddelde van de
blanco’s over 11 waarnemingen.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 11

38 / 56

Resultaten procedure blanco’s en transportblanco’s, uitgedrukt in ng/monster. Min is
de minimale gemeten waarde per stof, max de maximale gemeten waarde per stof.
RSDR staat voor de standaardafwijking van de reproduceerbaarheid, en cv staat voor
de variatiecoefficient.

Procedure blanco

min

max

gemiddelde

ng/monster

ng/monster

ng/monster

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

0,00
0,06
0,06
0,05
0,00

0,00
0,41
0,65
0,49
0,13

0,00
0,14
0,19
0,15
0,02

0,00
0,11
0,18
0,12
0,04

0,00
75
83
78
223

Transportblanco

min

max

gemiddelde

RSDR

CV

ng/monster

ng/monster

ng/monster

0,00
0,00
0,00
0,00
0,00

0,00
2,03
3,53
2,49
0,62

0,00
0,34
0,57
0,44
0,08

eenheid

eenheid
Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

RSDR

CV
%

%
0,00
1,01
0,71
0,19

0,00
177
163
254

Uit de resultaten kan worden afgeleid dat de gemeten blanco procedure waarden
voor de afzonderlijke TCP isomeren minimaal beneden de detectielimiet van de
meetmethoden liggen tot maximaal 0,65 ng per monster.
Voor de transportblanco’s liggen de maximale waarden voor de afzonderlijke TCP
isomeren hoger dan voor de gemeten waarden van de procedureblanco’s.
Dit geeft aan dat er ten opzichte van de procedureblanco’s meer contaminatie
optreedt.
De resultaten van de monsters zijn niet gecorrigeerd voor de waarden gevonden in
de transportblanco’s die zijn meegegaan tijdens de vlucht. Deze waarden geven
aan wat de vervuilingsgraad is aan TCP’s van de omgeving waar de luchtmonsters
zijn genomen aangevuld met verontreinigingen afkomstig van externe bronnen
anders dan die van de luchtmetingen. Feitelijk geeft een transportblanco aan hoe
schoon of vervuild de omgeving is waarin de monsterneming plaatsvindt aangevuld
met de externe invloeden die afkomstig zijn van het transport vanaf de meetlocatie
tot aan binnenkomst in het laboratorium. In geen geval kan een uitspraak worden
gedaan over de mogelijke vervuiling in de transportblanco’s en de relatie hiervan
met gemeten concentraties in de lucht. Dit is de reden dat transportblanco’s niet
kunnen worden gebruikt voor correctie van de meetresultaten. Voor de correctie
van de meetresultaten zijn wel de laboratorium procedureblanco’s gebruikt.
6.6.4

Relatie onderhoudsgegevens en TCP concentratie
Op basis van de door de opdrachtgever aangereikte onderhoudsgegevens is
getracht een vergelijk te maken tussen een aantal gegevens waaronder de
onderhoudsgegevens en de tijdens het onderzoek bepaalde aanwezigheid van
TCP isomeren. Om dit vergelijk te maken zijn in tabel 12 vereenvoudigde waarden
opgenomen. Zo is als vereenvoudiging van de concentratie TCP de gemiddelde
concentratie over de gehele vlucht per stretch per toestel genomen.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

39 / 56

Voor het olieverbruik is het gemiddelde van de afgelopen 3 maanden van de beide
motoren toegepast en voor het aantal bedrijfsuren van de motoren is het
gemiddelde aantal bedrijfsuren van motor 1 en motor 2 genomen.
Op basis van tabel 12 zijn een aantal correlatiestudies verricht te weten:
1. Het olieverbruik en TCP concentratie,
2. Het olieverbruik en jaar in dienst name,
3. Het olieverbruik en motor draaiuren,
4. De TCP concentratie en jaar in dienst name,
5. De TCP concentratie en motor draaiuren.

Tabel 12

Overzicht van de vluchtgegevens, inspectiedata, motorendata en olieverbruik over drie
maanden van de toestellen die in het onderzoek betrokken zijn geweest.

Datum

KL/

Registratie

TNO meting

Bestemming

Type

A-inspectie C-inspectie

Datum

Datum

Serienr

Motor 1
vlieguren

Serienr

Motor 2
vlieguren

leeftijd

gem

totaal max

21-10-2013

1575/76 ATH PH-BXM 800 2-10-2013 19-12-2012

876521

7955

876576

8966

2000
2000
2000

8460,5

2,9

8460,5

0,3

2009
2009
2009

11722

1,3

11722

<

2006
2006
2001
2001
2001
2001
2000
2000
2008
2008
2008
2008
2008
2008
2004
2004

21559

0,7

21559

0,6

3939

<

3939

<

3939

<

PH-BXM 800 2-10-2013 19-12-2012 Installatie APU 24-5-2013 Draaiuren

11-11-2013

APU meting

25-10-2013

1373/74 OTP PH-BGG 700 24-9-2013 12-10-2012

896872

11722

896875

11-11-2013

APU meting

PH-BGG 700 24-9-2013 12-10-2012 Installatie APU 17-2-2009 Draaiuren

28-10-2013

1575/76 ATH

PH-BXU 800 15-8-2013

30-10-2013
4-11-2013

1575/76 ATH
1575/76 ATH

PH-BXP 900 31-8-2013
PH-BXP 900 31-8-2013

13-1-2013
23-1-2013
23-1-2013

892850
888110
888110

21559
5458
5458

892851
888629
888629

413
11722
3465
21559
2420
2420

31-10-2013

1575/76 ATH

PH-BXN 800 25-7-2013

13-4-2013

875757

10614

876575

7489

2-11-2013

1699/1700 MAD PH-BGD 700 10-9-2013

28-3-2012

897250

6572

896651

12771

6-11-2013

1575/76 ATH

PH-BGF 700 19-9-2013

6-5-2012

896747

13255

896750

13255

9-11-2013

1141/42 OSL

PH-BGE 700

8-8-2013

30-4-2012

896713

13538

896714

13538

14-11-2013 1597/1598 FCO PH-BXT 900

3-9-2013

6-2-2013

876368

5559

890821

31031

Airframe Motor uren concentratie

3939

<

9051,5

7,7
<

9051,5
9671,5

12

9671,5

13538

5,2
<
<
<
<

18295

32

18295

<

13255
13255
13538

olie verbruik
gemiddeld 3mnd

Uit de berekeningen blijkt dat interpretatie voor meerdere uitleg mogelijk is.
Bijvoorbeeld dat, bij de aanname dat alle factoren even zwaar wegen, een
verhoogd motorolie verbruik geen duidelijke relatie met een verhoging van TCP
isomeer concentratie in de cockpit levert (studie 1). Hierbij is de kwadratische
2
correlatiecoëfficiënt, R = 0,00004.
2
Een goede correlatie kenmerkt zich bij een R = 1. Ofwel, er is géén goede
gecorreleerde relatie aanwezig tussen het motorolieverbruik en de concentratie
TCP isomeren in de cockpit aanwezig. Ook voor de overige studies (2 t/m 5) blijken
geen goede correlaties gevonden te zijn. Hierdoor kunnen geen uitspraken gedaan
worden over de onderlinge relaties. Eén van de oorzaken is het hebben van een te
beperkte dataset (slechts 12 vluchten, 3 maanden registratie van het olieverbruik).
Daarnaast is geen relatie aanwezig tussen het olieverbruik en het jaar van de
indienstname (airframe leeftijd), omdat in het onderhoudsregime de motoren los
gezien worden van het airframe. De directe relatie tussen het aantal draaiuren van
de motoren en de airframe leeftijd staan dus los van elkaar.

0,184
0,184

0,174
0,174

0,15
0,15
0,158
0,158
0,16
0,16
0,22
0,22
0,174
0,174
0,181
0,181
0,173
0,173
0,128
0,128

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

7

40 / 56

Conclusies
In het kader van het onderzoek naar de aanwezigheid en concentratie van TCP
isomeren in de cockpits van KLM Boeing 737 toestellen tijdens normale
operationele condities, is de opdracht geformuleerd om inzicht te krijgen op de
volgende onderzoeksvragen.
-

-

Identificeren en kwantificeren van TCP isomeren in de cockpitlucht van KLM
Boeing737 toestellen tijdens normale operationele condities.
Identificeren en kwantificeren van TCP isomeren in de cockpitlucht van KLM
Boeing 737 toestellen op een opstelplaats, bij inschakeling van alléén de
Auxiliary Power Unit (APU).
Het identificeren en kwantificeren van de volgende vijf TCP isomeren:
tri(o,o,o)cresylfosfaat , (T(o,o,o)CP),
tri(m,m,m)cresylfosfaat, (T(m,m,m)CP),
tri(m,m,p)cresylfosfaat, (T(m,m,p)CP),
tri(m,p,p)cresylfosfaat, (T(m,p,p)CP),
tri(p,p,p)cresylfosfaat, (T(p,p,p)CP).

Uit de resultaten van het onderzoek kunnen de volgende 22 conclusies worden
getrokken.
Algemeen:
1) TNO heeft naar eigen zicht en kunde het onderzoek onafhankelijk en
ongehinderd kunnen uitvoeren.
2) Op basis van (zintuigelijke) waarnemingen kan gesteld worden dat bij geen
enkele meetvlucht fume events of andere bijzonderheden, noch
operationele verstoringen hebben plaatsgevonden.
TCP in de toegepaste olie:
3) BP Turbo Oil 2197 en 2380 bevatten vier van de vijf onderzochte TCP
isomeren, te weten tri(m,m,m)cresylfosfaat, tri(m,m,p)cresylfosfaat,
tri(m,p,p)cresylfosfaat, en tri(p,p,p)cresylfosfaat.
4) De chromatogrammen van de beide oliën vertonen naast de vier pieken
van de aangetoonde isomeren, géén andere pieken die op basis van
massa zouden kunnen duiden op aanwezigheid van andere TCP isomeren.
5) Het vastgestelde massapercentage van TCP in het aangeleverde monster
BP-2197 bedroeg 1,7%. Deze waarde komt overeen met hetgeen BP in de
datasheet vermeldt:1 - 2,5%.
6) Het vastgestelde massapercentage TCP in het aangeleverde monster BP2380 bedroeg 2,6%. Deze waarde komt overeen met hetgeen BP in de
datasheet vermeldt: 2,5 < 3%.
TCP in de cockpitlucht:
7) Van de in totaal 80 luchtmetingen werden in 43 metingen géén meetbare
concentraties aan TCP in de lucht aangetroffen.
8) Van de in totaal 80 luchtmetingen werden in 37 metingen concentraties aan
TCP isomeren in de lucht gevonden.
9) In het geval waarden werden gevonden varieerde de som TCP isomeren, in
3
de lucht van de cockpit van de laagst bepaalde waarde van 0,5 ng/m tot

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

41 / 56

3

de hoogst bepaalde waarde van 155 ng/m (met een gemiddelde over alle
3
vluchten van 6,9 ng/m ).
10) Gedurende klim- en daalvlucht werden hogere concentraties aan TCP
isomeren waargenomen dan tijdens kruisvlucht.
11) De gemeten waarden van de TCP isomeren bij alléén APU operatie op de
VOP liggen allen beneden de detectiegrens van de toegepaste
analysemethode.
TCP in veegmonsters:
12) De gemeten waarden van de som TCP isomeren in de veegmonsters
2
varieerde van minimaal 0,01 tot maximaal 0,06 ng/cm . Hiermee werd
bevestigd dat de onderzochte stoffen neerslaan op het glareshield.
Correlaties:
13) De samenstelling van de TCP isomeren in de veegmonsters correleren met
de TCP isomeersamenstelling in de luchtmonsters.
14) De samenstelling van de veeg- en luchtmonsters vertonen een lage
correlatie met samenstelling van de ongebruikte motorolie (BP-2197).
15) De samenstelling van de veeg- en luchtmonsters correleert met
samenstelling van de gebruikte motorolie (BP-2197).
16) De samenstelling van de veeg- en luchtmonsters vertonen een hoge
correlatie met de ongebruikte APU-olie (BP-2380).
Triorthocresylfosfaat:
17) In de BP Turbo Oil 2197 (hoofdmotoren) is triorthocresylfosfaat,
T(o,o,o)CP, niet in een concentratie boven de detectiegrens van de
toegepaste analysemethode is aangetroffen.
18) In de BP Turbo Oil 2380 (APU) is triorthocresylfosfaat, T(o,o,o,)CP, niet in
een concentratie boven de detectiegrens van de toegepaste
analysemethode is aangetroffen
19) In de luchtmonsters is triorthocresylfosfaat, T(o,o,o)CP, niet in een
concentratie boven de detectiegrens van de toegepaste analysemethode is
aangetroffen.
20) In de veegmonsters is triorthocresylfosfaat, T(o,o,o)CP, niet in een
concentratie boven de detectiegrens van de toegepaste analysemethode is
aangetroffen.
Overig:
21) Het is aannemelijk dat de emissie in de cockpit van deeltjes welke TCPisomeren kunnen bevatten discontinue was. Dit fenomeen dient nader
bestudeerd te worden.
22) Door een te beperkte dataset is er geen correlatiebepaling mogelijk voor:
a. Olieverbruik en TCP concentratie;
b. Olieverbruik en motordraaiuren;
c. TCP concentratie en jaar in dienst name toestel;
d. TCP concentratie en motordraaiuren.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

8

42 / 56

Literatuur
1.

2.

3.
4.

5.

6.

7.

8.

9.
10.

11.
12.

13.

14.

15.

16.

17.

Rechtbank_Amsterdam, Vonnis in kort geding van 18 september 2013, in
zaak C/13/547894 / KG ZA 13-1016 HJ/PV2013, de Rechtbank:
Amsterdam.
Makarem-Akhlaghi, A.H. and M.M.G. Houtzager, De bepaling van
organofosfaatesters (OPE's) in luchtmonsters m.b.v. ASE extractie en
GCMS, 2013, TNO-AEC: Utrecht.
Anoniem, 4536 manual, 2009, Alcol Precision aviation products: San
Antonio: http://www.alcorinc.com/images/products/4536_manual.pdf.
Smith, M., Aviation Fuels, ed. I. 978-0854290925. Vol. ISBN 9780854290925. 1970, Henley-on-Thames: G.T. Foulis & Co Ltd, ISBN 9780854290925.
Anoniem, TCP Fuel Treatment, 2013, Alcol Precision aviation products:
San Antonio: http://www.alcorinc.com/index.php/products/tcp-fuel-additiveqt/.
Havermans, J.B.G.A., M.J.H. Houtzager, and P. Jacobs, incindent
response monitoring technologies for aircraft cabin. Submitted and
accepted by ASHRAE Transactions, 2013.
Murawski, J. and C. Witkowski, Comments on Aircraft Air Quality, A.-C.
National Research Council Committee on Air Quality in Passenger Cabins
of Commercial Aircraft. Association of Flight Attendants, Editor 2001.
van Netten, C., Multi-elemental analysis of jet engine lubricating oils and
hydraulic fluids and their implication in aircraft air quality incidents. Science
of the Total Environment, 1999. 229(1): p. 125-129.
Walkinshaw, D.S., Passenger aircraft ventilation system design challenges
and solutions, 2005, Indoor Air Technologies Inc.
Crump, D., P. Harrison, and C. Walton, Aircraft Cabin Air Sampling Study,
in Part 1 of the Final Report2011, Cranfield University, Cranfield Ref No
YE29016V: Cranfield, UK.
Lamb, J., et al., Cabin Air – surface residue study report, 2012, Institute of
Occupational Medicine, report TM/11/06: Edinburgh.
Rosenberger, S., S. Netz-Piepenbrink, and R. Wrbitzky, Undersuchungen
zum Volkommen vorn Mono- und Diortho-Trikresylphosphaten in der
Innerraumlufht von Flugzeugen. Gefahstoffe – Reinhalting der Luft, 2013. 4:
p. 73.
Bäckstrand, J. and S. Christensen, Incident on 2 February 2012 involving
the aircraft SE-DSX after take-off from Bromma Airport, Stockholm County.,
in Final Report RL 213 10e2013, SHK, Statens haverikommission:
Stockholm, Sweden.
Solbu, K., et al., Organophosphates in aircraft cabin and cockpit air –
method development and measurements of contaminants. Journal of
Environmental Monitoring, 2011. 13: p. 1393-1403.
BP2197, Veiligheidsinformatieblad BP Turbo Oil 2197 (452218-US08), in
http://msdspds.bp.com/ussds/amersdsf.nsf/Files/5B161A378A7C8C958025
7C0700527B80/$File/242540BP%20Turbo%20Oil%202197.pdf, B.
Smeermiddelen, Editor 2013: Rotterdam.
BP2380, Veiligheidsinformatieblad BP Turbo Oil 2380 (452219-US08), in
http://msdspds.bp.com/ussds/amersdsf.nsf/Files/DF2154FAD6B4C8D0802
57C07005279AA/$File/242523BP%20Turbo%20Oil%202380.pdf, B.
Smeermiddelen, Editor 2013: Rotterdam.
anoniem, 737-600/-700/-800/-900 Operations Manual, in Document
Number D6-27370-TBC2002, The Boeing Company: Chicago, Illinois.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

18.
19.

20.

43 / 56

OSHA. Chemical Sampling Information - Triorthocresyl Phosphate. 2013 6
decemberf 2013]; Available from: http://www.osha.gov/index.html.
IFA. Gefahrstoffdatenbanken. 2013 [cited 2013; Available from:
http://www.dguv.de/ifa/Gefahrstoffdatenbanken/ExpositionsdatenbankMEGA/index.jsp.
NEN, NEN 7777+C1:2012 nl in Milieu en voedingsmiddelen Prestatiekenmerken van meetmethoden2011, Nederlandse Normalisatie
Instituut: Delft.

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

9

44 / 56

Verantwoording en ondertekening
Naam en adres van de opdrachtgever:
KLM Flight Operations
T.a.v. De heer B. De Vries
Amsterdamseweg 55
1182 GP Amstelveen

Dit rapport kwam tot stand met medewerking van:
Drs. R.J. Van Delft (Applied Environmental Chemistry)
Ing. J.A.D. van Renesse Van Duivenbode (Applied Environmental Chemistry)
Mw. Ing. W.C. Hijman (Applied Environmental Chemistry)
Mw. Ing. H. Makarem Akhlaghi (Applied Environmental Chemistry)

Periode waarin het onderzoek heeft plaatsgehad:
Oktober - december 2013

Drs. ing. J.G.H. Bos
Tweede lezer

Ondertekening:

Autorisatie vrijgave:

Ing. M. M.G. Houtzager
Projectleider

Dr. L.A. van de Kuil
Rese h Manager

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

45 / 56

Bijlage 1 Detectiegrenzen
Tabel 1

Minimale (min) en maximale (max) berekende detectielimieten afzonderlijke TCP
isomeren voor de verschillende gemeten tijdframes van de vluchten en de APU
metingen. Deze detectielimiet is afhankelijk van het volume lucht dat is bemonsterd.

Omschrijving
Start tot TOC
min
max

Detectielimieten van de gekozen tijdframes
Kruishoogte
TOD tot stop
min
max
min
max

APU metingen
Totale vlucht
min
max

min

max

Eenheid

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

1,2
1,1
0,42
0,85
1,8

4,0
3,7
1,4
2,8
6,1

0,5
0,46
0,17
0,35
0,75

2,6
2,4
0,91
1,9
4,0

1,4
1,3
0,48
0,98
2,1

5,0
4,6
1,7
3,5
7,6

0,30
0,28
0,11
0,21
0,46

0,75
0,70
0,26
0,53
1,1

1,9
1,7
0,65
1,3
2,9

2,1
2,0
0,74
1,5
3,2

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

46 / 56

Bijlage 2 Resultaten Luchtmetingen
Tabel 1

Resultaten luchtmetingen 1575/ATH, PH-BXM-800, 21-10-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

13185-20
1575/Ath
21-10-2013
PH-BXM-800
Start tot TOC

13185-21
1575/Ath
21-10-2013
PH-BXM-800
Steady state

13185-22
1575/Ath
21-10-2013
PH-BXM-800
TOD tot stop

13185-23
1575/Ath
21-10-2013
PH-BXM-800
Totale vlucht

eenheid

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
50
61
35
9,2

<
<
0,53
<
<

<
8,5
9,6
7,4
<

<
0,75
1,0
1,1
<

Σ TCP isomeren

155

0,53

25

2,9

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 2

Resultaten luchtmetingen 1576/AMS, PH-BXM-800, 21-10-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

13185-26
1576/AMS
21-10-2013
PH-BXM-800
Start tot TOC

13185-27
1576/AMS
21-10-2013
PH-BXM-800
Steady state

13185-28
1576/AMS
21-10-2013
PH-BXM-800
TOD tot stop

13185-29
1576/AMS
21-10-2013
PH-BXM-800
Totale vlucht

eenheid

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
<
3,1
<
<

<
<
0,55
<
<

<
<
1,4
<
<

<
<
0,27
<
<

Σ TCP isomeren

3,1

0,55

1,4

0,27

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 3

47 / 56

Resultaten luchtmetingen 1373/OTP, PH-BGG-700, 25-10-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie

52013185-33
1373/OTP
25-oct-2013
PH-BGG-700

52013185-34
1373/OTP
25-oct-2013
PH-BGG-700

52013185-35
1373/OTP
25-oct-2013
PH-BGG-700

52013185-36
1373/OTP
25-oct-2013
PH-BGG-700

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<
<

<
0,89

<
<

<
<

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
<
<

1,2
0,86
<

<
<
<

<
<
<

Σ TCP isomeren

<

2,9

<

<

Eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 4

Resultaten luchtmetingen 1374/AMS, PH-BGG-700, 25-10-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

52013185-39
1374/AMS
25-oct-2013
PH-BGG-700
Start tot TOC

52013185-40
1374/AMS
25-oct-2013
PH-BGG-700
Steady state

52013185-41
1374/AMS
25-oct-2013
PH-BGG-700
TOD tot stop

52013185-42
1374/AMS
25-oct-2013
PH-BGG-700
Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
<
<
<
<

<
<
<
<
<

<
<
0,84
1,4
<

<
<
0,65
0,62
<

Σ TCP isomeren

<

<

2,2

1,3

Eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 5

Resultaten luchtmetingen 1575/ATH, PH-BXU-800, 28-10-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving
Eenheid

52013185-46
KL1575/ATH
28-10-2013
PH-BXU-800
Start tot TOC

52013185-47
KL1575/ATH
28-10-2013
PH-BXU-800
Steady state

52013185-48
KL1575/ATH
28-10-2013
PH-BXU-800
TOD tot stop

52013185-49
KL1575/ATH
28-10-2013
PH-BXU-800
Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

<

<

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

1,2

<

<

3,2

2,4

4,0

0,34

1,4

1,6

3,8

0,25

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

4,6

5,2

7,8

0,59

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 6

48 / 56

Resultaten luchtmetingen 1576/AMS, PH-BXU-800, 28-10-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

52013185-52
KL1576/AMS
28-10-2013
PH-BXU-800
Start tot TOC

52013185-53
KL1576/AMS
28-10-2013
PH-BXU-800
Steady state

52013185-54
KL1576/AMS
28-10-2013
PH-BXU-800
TOD tot stop

52013185-55
KL1576/AMS
28-10-2013
PH-BXU-800
Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

<

<

<

<

<

<

2,4

0,68

<

<

1,8

<

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

<

<

4,2

0,68

eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 7

Resultaten luchtmetingen 1575/ATH, PH-BXR-900, 30-10-2013

Code TNO

52013185-59

52013185-60

52013185-61

52013185-62

KL/bestemming

KL1575/ATH

KL1575/ATH

KL1575/ATH

KL1575/ATH

datum

30-oct-2013

30-oct-2013

30-oct-2013

30-oct-2013

Registratie

PH-BXR-900

PH-BXR-900

PH-BXR-900

PH-BXR-900

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Eenheid
Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

4,4

17

<

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

2,8

8,0

22

<

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

4,4

4,9

27

<

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

7,2

17

66

<

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 8

Resultaten luchtmetingen 1576/AMS, PH-BXR-900, 30-10-2013

Code TNO

52013185-65

52013185-66

52013185-67

KL/bestemming

1576/AMS

1576/AMS

1576/AMS

52013185-68 tube
1576/AMS

datum

30-oct-2013

30-oct-2013

30-oct-2013

30-oct-2013

Registratie

PH-BXR-900

PH-BXR-900

PH-BXR-900

PH-BXR-900

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

1,4

<

<

<

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

7,4

<

<

<

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

8,8

<

<

<

eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 9

49 / 56

Resultaten luchtmetingen 1575/ATH, PH-BXN-800, 31-10-2013

Code TNO

52013185-72

52013185-73

52013185-74

52013185-75 tube

KL/bestemming

KL1575 ATH

KL1575 ATH

KL1575 ATH

KL1575 ATH

datum

31-10-2013

31-10-2013

31-10-2013

31-10-2013

Registratie

PH-BXN-800

PH-BXN-800

PH-BXN-800

PH-BXN-800

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

1,9

0,78

<

<

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

1,9

0,78

<

<

Eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 10

Resultaten luchtmetingen 1576/AMS, PH-BXN-800, 31-10-2013

Code TNO

52013185-78

52013185-79

52013185-80

52013185-81

KL/bestemming

KL1576/AMS

KL1576/AMS

KL1576/AMS

KL1576/AMS

datum

31-10-2013

31-10-2013

31-10-2013

31-10-2013

Registratie

PH-BXN-800

PH-BXN-800

PH-BXN-800

PH-BXN-800

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

<

<

1,8

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

<

<

<

3,5

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

2,3

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

<

<

<

7,7

eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 11

Resultaten luchtmetingen 1699/MAD, PH-BGD-700, 02-11-2013

Code TNO

52013185-85

52013185-86

52013185-87

52013185-88

KL/bestemming

KL1699/MAD

KL1699/MAD

KL1699/MAD

KL1699/MAD

datum

2-nov-13

2-nov-13

2-nov-13

2-nov-13

Registratie

PH-BGD-700

PH-BGD-700

PH-BGD-700

PH-BGD-700

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Eenheid
Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

1,9

6,3

2,9

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

<

3,7

10

5,3

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<

1,6

6,0

3,1

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

0,50

Σ TCP isomeren

<

7,2

22

12

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 12

50 / 56

Resultaten luchtmetingen 1700/AMS, PH-BGD-700, 02-11-2013

Code TNO

52013185-91

52013185-92

52013185-93

52013185-94

KL/bestemming

KL1700/AMS

KL1700/AMS

KL1700/AMS

KL1700/AMS

datum

2-nov-13

2-nov-13

2-nov-13

2-nov-13

Registratie

PH-BGD-700

PH-BGD-700

PH-BGD-700

PH-BGD-700

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Eenheid
Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

3,7

1,7

<

0,87

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

8,2

3,2

1,3

2,61

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

4,1

2,1

<

1,72

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

16

7,0

1,3

5,2

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 13

Resultaten luchtmetingen 1575/ATH, PH-BXP-900, 04-11-2013

Code TNO

52013185-98

52013185-99

52013185-100

52013185-101

KL/bestemming

KL1575 ATH

KL1575 ATH

KL1575 ATH

KL1575 ATH

datum

4-11-2013

4-11-2013

4-11-2013

4-11-2013

Registratie

PH-BXP-900

PH-BXP-900

PH-BXP-900

PH-BXP-900

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

Eenheid

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<2,1

<0,59

<2,5

<0,42

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<2,0

<0,55

3,1

<0,39

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

<0,73

<0,20

4,8

<0,14

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<1,5

<0,42

2,8

<0,30

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<3,2

<0,90

<3,9

<0,64

Σ TCP isomeren

<

<

11

<

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 14

Resultaten luchtmetingen 1576/AMS, PH-BXP-900, 04-11-2013

Code TNO

52013185-104

52013185-105

52013185-106

52013185-107

KL/bestemming

KL1576/AMS

KL1576/AMS

KL1576/AMS

KL1576/AMS

datum

4-11-2013

4-11-2013

4-11-2013

4-11-2013

Registratie

PH-BXP-900

PH-BXP-900

PH-BXP-900

PH-BXP-900

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

eenheid

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<2,2

<0,57

<2,1

<0,39

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<2,0

<0,53

<1,9

<0,36

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

1,8

<0,19

<0,72

<0,13

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<1,6

<0,40

<1,5

<0,28

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<3,3

<0,86

<3,2

<0,59

Σ TCP isomeren

1,8

<

<

<

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 15

51 / 56

Resultaten luchtmetingen 1575/ATH, PH-BGF-700, 06-11-2013

Code TNO

52013185-111

52013185-112

52013185-113

52013185-114

KL/bestemming

KL 1575 /ATH

KL 1575 /ATH

KL 1575 /ATH

KL 1575 /ATH

6-nov-13

6-nov-13

6-nov-13

6-nov-13

Registratie

PH-BGF-700

PH-BGF-700

PH-BGF-700

PH-BGF-700

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

<

<

<

<

datum

Eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 16

Resultaten luchtmetingen 1576/AMS, PH-BGF-700, 06-11-2013

Code TNO

52013185-117

52013185-118

52013185-119

52013185-120

KL/bestemming

KL 1576 /AMS

KL 1576 /AMS

KL 1576 /AMS

KL 1576 /AMS

datum

6-nov-13

6-nov-13

6-nov-13

6-nov-13

Registratie

PH-BGF-700

PH-BGF-700

PH-BGF-700

PH-BGF-700

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

<

<

<

<

Eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 17

Resultaten luchtmetingen 1141/OSL, PH-BGE-700, 09-11-2013

Code TNO

52013185-124

52013185-125

52013185-126

52013185-127

KL/bestemming

KL1141/OSL

KL1141/OSL

KL1141/OSL

KL1141/OSL

datum

9-11-2013

9-11-2013

9-11-2013

9-11-2013

Registratie

PH-BGE-700

PH-BGE-700

PH-BGE-700

PH-BGE-700

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

<

<

<

<

Eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 18

52 / 56

Resultaten luchtmetingen 1142/AMS, PH-BGE-700, 09-11-2013

Code TNO

52013185-130

52013185-131

52013185-132

52013185-133

KL/bestemming

KL1142/AMS

KL1142/AMS

KL1142/AMS

KL1142/AMS

datum

9-11-2013

9-11-2013

9-11-2013

9-11-2013

Registratie

PH-BGE-700

PH-BGE-700

PH-BGE-700

PH-BGE-700

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

<

<

<

<

eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 19

Resultaten luchtmetingen KL1597/FCO, PH-BXT-900, 14-11-2013

Code TNO

52013185-137

52013185-138

52013185-139

52013185-140

KL/bestemming

KL1597/FCO

KL1597/FCO

KL1597/FCO

KL1597/FCO

datum

14-11-2013

14-11-2013

14-11-2013

14-11-2013

Registratie

PH-BXT-900

PH-BXT-900

PH-BXT-900

PH-BXT-900

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

<

<

8,1

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

<

<

<

13

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

8,2

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

2,2

Σ TCP isomeren

<

<

<

32

Eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 20

Resultaten luchtmetingen KL1598/AMS, PH-BXT-900, 14-11-2013

Code TNO

52013185-143

52013185-144

52013185-145

52013185-146

KL/bestemming

KL1598/AMS

KL1598/AMS

KL1598/AMS

KL1598/AMS

datum

14-11-2013

14-11-2013

14-11-2013

14-11-2013

Registratie

PH-BXT-900

PH-BXT-900

PH-BXT-900

PH-BXT-900

Omschrijving

Start tot TOC

Steady state

TOD tot stop

Totale vlucht

ng/m3

ng/m3

ng/m3

ng/m3

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

<

0,80

2,2

<

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

<

<

2,1

<

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

<

<

<

Σ TCP isomeren

<

0,80

4,3

<

eenheid

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Bijlage 3

53 / 56

Resultaten veegmonsters

Tabel 1

Resultaten veegmonsters 1575/76 ATH, AMS, PH-BXM-800, 21-10-2013
Code TNO

52013185-25

52013185-31

KL/bestemming

KL1575/ ATH

KL1576/AMS

Datum

21-oct-13

21-oct-13

Registratie

PH-BXM-800

PH-BXM-800

Omschrijving

voor de vlucht

na de vlucht

Eenheid

ng/cm2

ng/cm2

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

0,017

0,022

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

0,022

0,030

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

0,013

0,020

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

0,003

0,005

Σ TCP isomeren

0,054

0,076

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 2

Resultaten luchtmetingen 1373/74 OTP, AMS, PH-BGG-700, 25-10-2013
Code TNO

52013185-38

52013185-44

KL/bestemming

KL1373/OTP

KL1374/AMS

datum

25-oct-2013

25-oct-2013

Registratie

PH-BGG-700

PH-BGG-700

Omschrijving

voor de vlucht

na de vlucht

eenheid

ng/cm2

ng/cm2

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat

<

Tri (m,m,m)-cresylfosfaat

0,007

Tri(m,m,p)-cresylfosfaat

0,010

Tri(m,p,p)-cresylfosfaat

0,006

Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<

Σ TCP isomeren

0,023

**

niet bemonsterd

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)
** Terugvlucht is niet bemonsterd, door snelle wisseling crew waren meetkoffers inmiddels van boord

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 3

54 / 56

Resultaten veegmonsters 1575/76 ATH, AMS, PH-BXU-800, 28-10-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

52013185-51
KL1575/ATH
28-okt-13
PH-BXU-800
voor de vlucht

52013185-57
KL1576/AMS
28-okt-13
PH-BXU-800
na de vlucht

Eenheid

ng/cm2

ng/cm2

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
0,008
0,010
0,006
<

<
0,001
0,001
0,001
<

Σ TCP isomeren

0,023

0,003

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 4

Resultaten veegmonsters 1575/76 ATH, AMS, PH-BXR-900, 30-10-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

52013185-64
KL1575/ATH
30-oct-2013
PH-BXP-900
voor de vlucht

52013185-70
KL1576/AMS
30-oct-2013
PH-BXP-900
na de vlucht

Eenheid

ng/cm2

ng/cm2

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
0,007
0,011
0,008
0,002

<
0,009
0,015
0,012
0,003

Σ TCP isomeren

0,028

0,039

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 5

55 / 56

Resultaten veegmonsters 1575/76 ATH, AMS, PH-BXN-800, 31-10-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

52013185-77
KL1575/ATH
31-okt-13
PH-BXN-800
voor de vlucht

52013185-83
KL1576/AMS
31-okt-13
PH-BXN-800
na de vlucht

Eenheid

ng/cm2

ng/cm2

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
0,013
0,018
0,010
0,002

<
0,022
0,030
0,018
0,004

Σ TCP isomeren

0,044

0,074

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 6

Resultaten veegmonsters 1699/1700 MAD, AMS, PH-BGD-700, 02-11-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

52013185-90
KL1699/MAD
2-nov-13
PH-BGD-700
voor de vlucht

52013185-96
KL1699/AMS
2-nov-13
PH-BGD-700
na de vlucht

Eenheid

ng/cm2

ng/cm2

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
0,019
0,027
0,016
0,004

<
0,014
0,019
0,012
0,003

Σ TCP isomeren

0,066

0,048

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 7

Resultaten veegmonsters 1575/76 ATH, AMS, PH-BXP-900, 04-11-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

52013185-103
KL1575/ATH
4-nov-13
PH-BXP-900
voor de vlucht

52013185-109
KL1576/AMS
4-nov-13
PH-BXP-900
na de vlucht

Eenheid

ng/cm2

ng/cm2

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
0,009
0,013
0,009
0,002

<
0,022
0,031
0,021
0,005

Σ TCP isomeren

0,032

0,079

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

TNO-rapport | TNO 2013 R11976

Tabel 8

56 / 56

Resultaten veegmonsters 1575/76 ATH, AMS, PH-BGF-700, 06-11-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

52013185-116
KL1575/ATH
6-nov-13
PH-BGF-700
voor de vlucht

52013185-122
KL1576/AMS
6-nov-13
PH-BGF-700
na de vlucht

Eenheid

ng/cm2

ng/cm2

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
0,004
0,007
0,005
0,001

<
0,003
0,005
0,003
0,001

Σ TCP isomeren

0,017

0,012

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 9

Resultaten veegmonsters 1141/42 OSL, AMS PH-BGE-700, 09-11-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

52013185-129
KL1141OSL
9-nov-13
PH-BGE-700
voor de vlucht

52013185-135
KL1142/AMS
9-nov-13
PH-BGE-700
na de vlucht

Eenheid

ng/cm2

ng/cm2

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
0,006
0,008
0,005
0,001

<
0,013
0,019
0,011
0,002

Σ TCP isomeren

0,020

0,045

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)

Tabel 10

Resultaten veegmonsters1597/98 FCO, AMS, PH-BXT-900, 14-11-2013

Code TNO
KL/bestemming
datum
Registratie
Omschrijving

52013185-142
KL1597/FCO
14-nov-13
PH-BXT-900
voor de vlucht

52013185-148
KL1598/AMS
14-nov-13
PH-BXT-900
na de vlucht

Eenheid

ng/cm2

ng/cm2

Tri (o,o,o,)-cresylfosfaat
Tri (m,m,m)-cresylfosfaat
Tri(m,m,p)-cresylfosfaat
Tri(m,p,p)-cresylfosfaat
Tri(p,p,p)-cresylfosfaat

<
0,013
0,020
0,014
0,003

<
0,011
0,018
0,013
0,003

Σ TCP isomeren

0,050

0,044

(<: gemeten waarde is kleiner dan de detectielimiet)