Bekkenvistrap en hevelvistrap in de Maas
Een onderlinge vergelijking van twee vistrappen bij stuw Roermond
SAMENVATTING
Aanleiding
De aanleiding voor de proef is het initiatief van Arbra B.V. om op de Maas bij de stuw van Borgharen
(gemeente Maastricht) een waterkrachtcentrale aan te leggen. Als gevolg daarvan zou de bestaande
bekkenvistrap vervangen moeten worden door een vistrap die weinig ruimte inneemt. Het innovatieve
concept van de hevelvistrap zou hiervoor een gepaste oplossing kunnen zijn. De vraag is of de hevelvistrap,
die in een dergelijke situatie nog niet is toegepast, voldoende werking heeft in vergelijking tot de
bekkenvistrap om ingezet te kunnen worden. Dit heeft uiteindelijk geleid tot de motie Janssen c.s. (27.625
nummer 91) die op 28 juni 2007 door de Tweede Kamer is aangenomen:
De Kamer “verzoekt de regering om binnen twee jaar – in een omgeving die representatief is voor de Maas
– een proef uit te voeren en af te ronden met een hevelvistrap, en wanneer blijkt dat de hevelvistrap even
goed of beter presteert dan de conventionele bekkenvistrap, de bekkenvistrap bij Borgharen hierdoor te
vervangen, zodat er plaats vrij kan komen voor een waterkrachtcentrale met visgeleidingssysteem, en ten
tweede een plan van aanpak op te stellen voor de plaatsing van meer hevelvistrappen bij gemalen en
stuwen om de passeerbaarheid hiervan voor vissen te vergroten.”
Alleen het eerste onderdeel van deze motie is door de Staatssecretaris van Verkeer & Waterstaat
overgenomen: het uitvoeren van een proef.
Doelstelling
De proef betrof een onderlinge vergelijking van de werking van de hevelvistrap en de bekkenvistrap ten
behoeve van de stroomopwaartse migratie van alle op de Maas voorkomende vissoorten. Het doel van de
proef was de beantwoording van de volgende onderzoeksvraag:
Functioneert op een voor de Maas representatieve proeflocatie en bij gelijkwaardige omstandigheden en
condities, de hevelvistrap ten minste even goed dan wel beter dan de bekkenvistrap?
Begeleidingsgroep
Gezien de gemoeide, deels uiteenlopende (ook commerciële) belangen van betrokken partijen bij de
resultaten van de vergelijking van de vistrappen, was een objectieve proefneming van groot belang. Om de
gewenste objectiviteit mede te borgen, heeft Rijkswaterstaat er voor gekozen om vanaf de start van de proef
een onafhankelijke begeleidingsgroep (BG) in te stellen bestaande uit deskundigen van naam op het gebied
van vis(-migratie) en –onderzoek. De BG kreeg als opdracht onafhankelijk te opereren van zowel de
opdrachtgever (Rijkswaterstaat) als de betrokken opdrachtnemers. De taken van de BG waren:
het geven van een eindoordeel ten aanzien van de proef op basis van het monitoringsplan, de
uitgevoerde monitoring en de verkregen meetresultaten;
het geven dan wel onthouden van goedkeuring aan het monitoringsplan;
het op verzoek van de opdrachtgever of een opdrachtnemer uitbrengen van advies over
(onderdelen van) de proef;
het objectief en kritisch bewaken van de gehele proef ten aanzien van zowel inhoud als proces.
Uitvoering en resultaten
In de Maas liggen zeven stuwen met bekkenvistrappen die in potentie geschikt waren voor de proef. Na een
uitgebreide toetsing door Rijkswaterstaat aan een 14-tal criteria is uiteindelijk voor de stuw Roermond
gekozen. Rijkswaterstaat heeft vervolgens het bedrijf FishFlow Innovations (FFI) opdracht gegeven om de
proefopstelling van de hevelvistrap te ontwerpen en aan te leggen. FFI was destijds de enige licentiehouder

om namens de octrooihouder het concept van de hevelvistrap te mogen ontwerpen, produceren en
vermarkten.
De wijze van beproeven (de monitoring, het analyseren van de vangstresultaten, hoe om te gaan met
onvoorziene omstandigheden en voortschrijdend inzicht) is beschreven in het monitoringsplan dat in
opdracht van Rijkswaterstaat is opgesteld door FFI en dat voorafgaand aan de feitelijke beproeving is
goedgekeurd door zowel Rijkswaterstaat, de begeleidingsgroep als FFI. Het monitoringsplan vormde
daarmee het ‘’spelregelkader’’ voor alle bij de proef betrokken partijen.
De uitvoering van de monitoring (bemonsteren, analyseren en rapporteren) is door Rijkswaterstaat
opgedragen aan een samenwerkingsverband van de adviesbureau’s DHV, VisAdvies en AT-KB. De
monitoring heeft uiteindelijk gedurende 5 weken in het najaar van 2008 en 9 weken in het voorjaar van 2009
plaatsgevonden waarbij beide vistrappen afwisselend gedurende een etmaal werden bemonsterd. Na elk
etmaal werden de vangsten geregistreerd. Beide vistrappen zijn aan de hand van de verkregen
meetresultaten vervolgens ook statistisch getoetst op 4 vooraf gedefinieerde beoordelingsniveaus:
1. het aantal vissen,
2. het aantal vissoorten,
3. het aantal vissen per functionele groep (indeling van vissoorten naar de migratie- en
habitatkenmerken van de soort),
4. het aantal vissen per lengteklasse.
Het resultaat, mede op basis van een uitgevoerde statistische toets is dat (voor de beide meetperioden
gezamenlijk) er significant meer vissen zijn gevangen in de bekkenvistrap dan in de hevelvistrap (5205
respectievelijk 137 vissen), er significant meer vissoorten zijn gevangen in de bekkenvistrap dan in de
hevelvistrap (26 respectievelijk 8 vissoorten) en dat er significant meer vissoorten per functionele groep zijn
gevangen in de bekkenvistrap dan in de hevelvistrap. Daarnaast zijn er in het voorjaar van 2009 significant
meer geslachtsrijpe vissoorten gevangen in de bekkenvistrap dan in de hevelvistrap. Voor dit laatste
beoordelingsniveau is het niet mogelijk gebleken om op basis van een statistische toets een uitspraak te
doen voor het najaar van 2008 vanwege te beperkte gegevens.
Evaluatie en opinie
Alvorens de begeleidingsgroep haar finale eindoordeel kon geven, heeft er een beschouwing (deels
mondeling, deels schriftelijk) plaatsgevonden met alle bij de proef betrokken partijen over alle facetten van
de proef.
De verkregen meetresultaten worden niet betwist. Door de bekkenvistrap zijn significant meer vissen
gepasseerd dan door de hevelvistrap. Er zijn voldoende waarnemingen gedaan en de verkregen
meetresultaten zijn valide om een eindoordeel te kunnen geven.
Wel heerst er onenigheid ten aanzien van de mogelijke oorzaken van het niet naar verwachting presteren
van de hevelvistrap en als gevolg daarvan de grote verschillen in de verkregen meetresultaten.
Beantwoording onderzoeksvraag en geven eindoordeel
De begeleidingsgroep geeft als antwoord op de onderzoeksvraag dat de hevelvistrap op deze locatie in de
Maas NIET even goed of beter heeft gefunctioneerd dan de bekkenvistrap.
De onafhankelijke begeleidingsgroep geeft, de gehele proef overziende, als eindoordeel dat de hevelvistrap
en de bekkenvistrap zijn vergeleken op een voor de Maas representatieve proeflocatie onder voor de proef
toereikende gelijkwaardige omstandigheden. Eventuele verschillen in gelijkwaardigheid zouden niet tot
andere conclusies hebben geleid. De uitgevoerde monitoring is van voldoende omvang geweest om een
oordeel te geven. Daarnaast heeft Rijkswaterstaat FFI de ruimte gegeven voor nader onderzoek aan en
aanpassingen van de hevelvistrap. Voor alle in het monitoringsplan afgesproken criteria heeft de
bekkenvistrap een beter resultaat gegeven dan de hevelvistrap.