Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 242

Wijziging van de Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 2017

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 12 februari 2020
I ALGEMEEN
1. Inleiding
Ik heb met belangstelling kennisgenomen van de diverse opmerkingen en
vragen van de leden van de fracties van de VVD, CDA, D66, GroenLinks,
SP, ChristenUnie, Partij voor de Dieren en de SGP. In het onderstaande zal
ik, mede namens de Minister-President, Minister van Algemene Zaken, en
de Minister van Justitie en Veiligheid, daarop ingaan. Ik hou daarbij de
volgorde van de vragen aan en zal waar dat voor de beantwoording
dienstig is vragen of opmerkingen samennemen.
De leden van de fractie van de VVD vroegen hoe het onderhavige
wetsvoorstel zich naar het oordeel van de regering verhoudt met de
uitspraak van de Minister van Justitie en Veiligheid om de inlichtingendiensten in te willen zetten bij de bestrijding van de drugscriminaliteit.
Deze leden vroegen zich af of het wetsvoorstel in dat licht niet zou moeten
worden aangevuld en gewijzigd. De regering heeft uw Kamer op
18 oktober en 4 november 20191 geïnformeerd over de versterking van de
aanpak van georganiseerde ondermijnende criminaliteit. Op dit moment
is daarin geen wezenlijk andere rol voor de inlichtingendiensten voorzien,
dan de rol die met de huidige mogelijkheden omtrent informatieuitwisseling in het kader van de reguliere taakuitoefening al mogelijk is.
Het wetsvoorstel hoeft op dit punt dus niet gewijzigd te worden.
De leden van de CDA-fractie vroegen wat de ervaringen in de uitvoeringspraktijk zijn met de beleidsregels die op 1 mei 2018 in werking zijn
getreden, met name met het oog op de werkbaarheid voor de diensten.
De Beleidsregels Wiv 2017 regelen onder meer twee onderwerpen met
betrekking tot OOG-interceptie op de kabel, namelijk dat geen verstrekking
plaatsvindt van uit OOG-interceptie op de kabel verkregen ongeëvalueerde gegevens aan buitenlandse diensten zonder voorafgaande
wegingsnotities (artikel 2) en dat jaarlijks wordt bezien of de gegevens die
1

kst-35242-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstukken II, 2019/20, 29 911, nr. 254 en 256.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

1

nog niet op relevantie zijn getoetst langer mogen worden bewaard (totdat
het wettelijk maximum van drie jaar is bereikt) (artikel 4). Daar er nog
geen sprake is van daadwerkelijke OOG-interceptie op de kabel, is er nu
nog geen ervaring opgedaan met deze onderdelen. De beleidsregels
regelen verder dat de CTIVD terstond wordt geïnformeerd over een
verleende toestemming voor de verstrekking van ongeëvalueerde
gegevens en regelen de omgang met medische gegevens en gegevens
betreffende de bescherming van journalisten. De beleidsregels zijn voor
de diensten werkbaar.
De leden van de GroenLinks-fractie verzochten om een overzicht over hoe
alle voorstellen tot wijziging die de regering in de brief van 6 april 20182
heeft gedaan nu precies in het onderhavige wetsvoorstel zijn neergelegd
en welke niet dan wel elders gematerialiseerd zijn of zullen worden.
In de brief van 6 april 2018 en in het algemeen deel van de memorie van
toelichting is aangegeven, dat het criterium dat de inzet van bevoegdheden zo gericht mogelijk plaatsvindt en de versnelde weging van de
samenwerking met buitenlandse diensten, in het onderhavige
wetsvoorstel zouden worden opgenomen. Deze onderwerpen waren
reeds geregeld in artikel 2 respectievelijk artikel 5 van de Beleidsregels
Wiv 2017, die met ingang van 1 mei 2018 in werking zijn getreden en
sindsdien toepassing vinden. Daarnaast zijn overeenkomstig hetgeen is
gesteld in de brief van 6 april 2018 in de Beleidsregels Wiv 2017
bepalingen neergelegd over de meldplicht aan de CTIVD van elke
toestemming tot verstrekking van ongeëvalueerde gegevens aan een
partnerdienst (artikel 3), de aanpassing van de praktijk met betrekking tot
de bewaartermijn van drie jaar (artikel 4), de omgang met medische
gegevens (artikel 6) en de bescherming van journalisten (artikel 7). Deze
onderwerpen zouden oorspronkelijk niet in het onderhavige wetsvoorstel
worden geregeld. Niettemin is de regeling van de meldplicht aan de
CTIVD toch overeenkomstig het advies van de CTIVD in het wetsvoorstel
opgenomen, waarbij uitbreiding wordt gegeven aan de bepaling van
artikel 89, tweede lid, van de wet in die zin dat deze meldplicht geldt
ongeacht de bevoegdheid waarmee de gegevens zijn verkregen. Verder
heeft de regering in de brief van 6 april 2018 gemeld dat zij na de
vervroegde evaluatie van de wet voornemens is te komen met een
voorstel tot wijziging van de wet, welke onder meer kan dienen om de
inhoud van de beleidsregel over de bewaartermijnen (artikel 4) te
codificeren. Ook het wettelijk vastleggen van de zorgplicht voor gegevensbescherming, een regeling van het relevantiecriterium en het
uitgangspunt dat van het willekeurig en massaal verzamelen van
gegevens van burgers in Nederland en in het buitenland geen sprake mag
en zal zijn, kan dan aan de orde komen indien de uitkomsten van de
evaluatie daartoe aanleiding geven.
De leden van de fractie van GroenLinks gaven aan dat zij in het
wetsvoorstel niets lezen over het verbeteren van de waarborgen voor wat
betreft de journalistieke bronbescherming en de bescherming van het
medisch beroepsgeheim. Zij vragen of er sinds de invoering van de Wiv
2017 geen redenen zijn om de bescherming van deze punten te verstevigen en of ter zake overleg is gevoerd met de Nederlandse Vereniging
van Journalisten (NVJ) en met de vakverenigingen voor medici en met
patiëntenorganisaties ten aanzien van het medisch beroepsgeheim.
In antwoord op de vragen van deze leden merk ik op dat de aanleiding
voor het voorliggende wetsvoorstel is gelegen in de heroverweging die
naar aanleiding van de uitslag van het raadgevend referendum over de
Wiv 2017 door de regering conform het bepaalde in de (inmiddels
ingetrokken) Wet raadgevend referendum is uitgevoerd. In de brief van de
2

Kamerstukken I, 2017/18, 34 588, G.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

2

Minister van BZK en de Minister van Defensie van 6 april 2018 is ingegaan
op de door het kabinet aan de uitslag van het raadgevend referendum
verbonden gevolgen en het resultaat van de heroverweging. In die brief is
ook stilgestaan bij de omgang met medische gegevens (onderdeel 5) en
de bescherming van journalisten (onderdeel 6).
Waar het gaat om de verwerking van medische gegevens door de
diensten wordt opgemerkt dat de wet daaraan een bijzondere status
toekent. Zo is verwerking van gegevens wegens iemands gezondheid niet
toegestaan (artikel 19, derde lid). Uitsluitend in aanvulling op de
verwerking van andere gegevens en slechts voor zover dat voor het doel
van de gegevensverwerking onvermijdelijk is kunnen dergelijke gegevens
door de diensten worden verwerkt (artikel 19, vierde lid). De CTIVD ziet
daarop toe. Naar mijn mening biedt de wet dan ook op het punt van de
medische gegevens reeds een toereikende bescherming en bestaat er
geen noodzaak om deze verder te verstevigen. Overigens is reeds voor de
inwerkingtreding van de wet per 1 mei 2018 door de AIVD met vertegenwoordigers van de KNMG over de waarborgen inzake het medisch
beroepsgeheim onder de nieuwe wet gesproken. Dat heeft ertoe geleid
dat de AIVD op diens website nadere informatie heeft geplaatst over de
wijze waarop de dienst met medische gegevens dient om te gaan. Ik heb
voorts kennisgenomen van het bericht dat de KNMG op 13 maart 2018
naar aanleiding van de gesprekken met de AIVD op diens website heeft
geplaatst («AIVD verzekert waarborgen medische gegevens in de Wiv»).
Op het punt van de journalistieke bronbescherming wordt in de eerdergenoemde brief erop gewezen dat in de Wiv 2017 dit recht is verankerd
(artikel 30, tweede lid); voor de inzet van een bijzondere bevoegdheid
jegens een journalist, waarbij de inzet kan leiden tot verwerving van
gegevens inzake de bron van de journalist, moet toestemming van de
rechtbank Den Haag worden verkregen. Naar mijn mening is ook deze
regeling toereikend en is er geen aanleiding de wet op dit punt aan te
passen. Er is dan ook geen aanleiding geweest om met de NVJ ter zake
overleg te voeren.
De leden van de fracties van de SP en het CDA waren benieuwd waarom
het zo lang heeft geduurd voordat het onderhavige wetsvoorstel is
ingediend, terwijl het de bedoeling was om de wet voor 1 januari 2019 in
werking te doen treden.
De indiening van het wetsvoorstel heeft langer geduurd dan voorzien. De
consultaties en de ontvangen adviezen hebben aanleiding gegeven tot
aanpassing van het oorspronkelijke voorstel. De interdepartementale
afstemming over de aanpassingen vergde de nodige tijd, waarbij ook
zorgvuldig moest worden getoetst in hoeverre deze wijzigingen werkbaar
zouden zijn voor de diensten. Een en ander heeft overigens geen
materiële gevolgen, omdat het deels codificatie van enkele bepalingen uit
de reeds geldende Beleidsregels Wiv 2017 betreft; voorts voorziet het
wetsvoorstel erin dat bepaalde artikelen of onderdelen daarvan met
terugwerkende kracht tot en met 1 januari 2019 in werking kunnen treden.
Dat ziet met name op het laten vervallen van artikel 166 (onderdeel Y van
het wetsvoorstel), waarin voor een periode van twee jaar na de inwerkingtreding van de wet, de artikelen 88, tweede tot en met vijfde lid, 89, zesde
lid, en 90, vierde lid, buiten toepassing worden verklaard voor bestaande
samenwerkingsrelaties van de diensten met inlichtingen- en veiligheidsdiensten van andere landen. Deze uitzondering hing samen met de
benodigde termijn voor het afronden van de zogeheten wegingsnotities;
zoals aan de Tweede Kamer toegezegd zou echter in 2018 nog voor alle
buitenlandse diensten waarmee gegevens worden uitgewisseld een
wegingsnotitie worden opgesteld, waardoor deze bepaling reeds per
1 januari 2019 kon vervallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

3

De leden van de SP-fractie vroegen tevens waarom de Wiv 2017 per 1 mei
2018 zonder de toegezegde aanpassingen na het referendum was
ingevoerd en hoe de regering garandeert dat de kritiek op de wet, zoals
blijkend uit het referendum, met dit wetsvoorstel wordt ondervangen. De
leden van de fractie van de ChristenUnie vroegen of de regering meent
dat het onderhavige wetsvoorstel in haar optiek afdoende recht doet aan
de bezwaren vanuit de samenleving ten tijde van het raadgevend
referendum.
In de brief van 6 april 2018 heeft de regering uiteengezet wat het resultaat
was van de door haar uitgevoerde heroverweging op grond van de
toenmalige Wet raadgevend referendum. In de brief en in het daaropvolgende debat in de Tweede Kamer van 10 april 2018 heeft de regering
aangegeven te hechten aan een spoedige inwerkingtreding van de wet.
De technologische ontwikkelingen en de internationalisering van de
dreiging noodzaakten tot het bij de tijd brengen van het wettelijk kader
voor inlichtingen- en veiligheidsdiensten, terwijl tegelijkertijd de nieuwe
wet ook voorzag in versteviging van de waarborgen. Gelet op de zorgen in
de samenleving, zoals deze onder meer uit de uitslag van het raadgevend
referendum over de Wiv 2017 zijn gebleken, heeft de regering besloten
om de waarborgen in de wet op onderdelen te verduidelijken en de ruimte
die de wet in de uitvoeringspraktijk biedt, zo nodig in te perken door
middel van beleidsregels. Daarbij is wel in ogenschouw genomen dat de
maatregelen voor de diensten werkbaar moeten zijn. Met de aangekondigde set aan maatregelen – die deels een vertaling in beleidsregels
hebben gekregen en deels hun neerslag in dit wetsvoorstel – meent de
regering op een evenwichtige en verantwoorde wijze tegemoet te zijn
gekomen aan de kritiek op de wet en aan de bezwaren vanuit de samenleving. In het maatschappelijk debat dat voorafging aan het referendum
van 21 maart 2018 speelde de vrees dat er stelselmatig en op grootschalige wijze communicatie zou worden verworven van burgers die niet
in onderzoek zijn van de diensten alsmede de zorg over uitwisseling van
gegevens met buitenlandse diensten, een belangrijke rol. De aanpassingen zoals die in het onderhavige wetsvoorstel worden voorgesteld, zijn
erop gericht om aan deze zorgen tegemoet te komen. Naar mijn oordeel
wordt daarmee afdoende recht gedaan aan de bezwaren.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen naar
aanleiding van het jaarverslag van de TIB of de regering kan aangeven
waarom het uitsplitsen van het aantal verzoeken per dienst een onverantwoord veel groter inzicht geeft in de modus operandi dan het vrijgeven
van het gezamenlijk aantal verzoeken van de beide diensten.
Zoals ook is aangegeven in de beantwoording van de vragen van het lid
Buitenweg d.d. 6 december 20183 is in reactie op de voortgangsbrief aan
de TIB gemeld dat er geen bezwaar tegen bestaat dat de TIB in haar
jaarverslag het totaal aantal aanvragen noemt, indien de cijfers van de
AIVD en MIVD samen worden genomen. Elk stukje informatie dat over de
diensten naar buiten wordt gebracht, kan, in combinatie met al openbare
informatie, onbedoeld inzage verschaffen in de werkwijze van de
diensten. De gesplitste aantallen zijn daarom als staatsgeheim beoordeeld
en een gezamenlijk aantal niet.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen of de
regering het acceptabel acht dat er respectievelijk 4,5% en 5,8% van de
verzoeken van de inlichtingendiensten door de TIB als onrechtmatig zijn
beoordeeld en of er consequenties worden verbonden aan het niet naar
wens opereren van de diensten. Voorts vroegen deze leden naar mogelijkheden om de werkwijze van de diensten sneller binnen de wettelijke

3

Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 856.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

4

kaders te brengen en welke actie ondernomen gaat worden als er
geprobeerd blijft worden onrechtmatige verzoeken goedgekeurd te
krijgen.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren verwijzen naar de
verslaglegging van de TIB in het jaarverslag over de periode 2018–2019.
De TIB constateerde in het jaarverslag dat het aantal toestemmingen dat
als onrechtmatig is beoordeeld gedaald is ten opzichte van de eerdere
verslaglegging door de TIB. Beide diensten hebben verbeterslagen ingezet
die tot dit positief resultaat hebben geleid. Daaruit volgt de constatering
dat de diensten naar wens opereren. Het streven is het aantal onrechtmatigheidsoordelen door de TIB zoveel mogelijk te beperken.
Voorts vroegen deze leden of de regering het met hen eens is dat met het
indienen van verzoeken die onrechtmatig zijn de diensten er blijk van
geven nog altijd de grenzen van de bevoegdheden op te willen zoeken en
te overschrijden. Zij verzochten ter zake om een verklaring.
Ik deel de mening van de leden van de fractie van de Partij voor de Dieren
niet dat de diensten de grenzen van de bevoegdheden willen
overschrijden. De diensten hebben niet alleen de wens, maar ook de
verplichting om zich te houden aan het wettelijke kader dat de Wiv 2017
biedt. Indien door een dienst een verzoek om toestemming tot inzet van
een bijzondere bevoegdheid wordt voorgelegd aan de Minister doet de
dienst dat in de overtuiging dat dat verzoek overeenkomstig de wet is; dat
geldt ook indien de Minister dienovereenkomstig beslist. Dat neemt niet
weg dat er in de praktijk situaties voorkomen waarin er een uiteenlopende
interpretatie van de wet kan zijn tussen de diensten en de TIB. Dat kan
vervolgens leiden tot een onrechtmatigheidsoordeel van de TIB, evenals
in die gevallen waarin de TIB tot een onrechtmatigheidsoordeel komt
vanwege gebreken van kwalitatieve aard. Verzoeken die als onrechtmatig
worden beoordeeld door de TIB kunnen door de diensten in aangepaste
vorm opnieuw worden ingediend. In de meerderheid van de operaties
leidt dit ertoe dat aangepaste verzoeken op een later moment alsnog
rechtmatig worden bevonden.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren stelden diverse
vragen inzake de mogelijkheid tot geclausuleerde goedkeuring door de
TIB. Zo vroegen zij op basis van welke wetgeving is besloten daarmee te
werken. Voorts of de regering kon bevestigen dat in artikel 36, tweede lid,
is vastgelegd dat de uitoefening van de bevoegdheid niet eerder aanvangt
dan nadat de toetsingscommissie ter zake haar oordeel heeft uitgebracht
dat deze rechtmatig is verleend en dat daar geen uitzondering op bestaat
die toestemming onder (geheime) voorwaarden toelaat. Indien dit laatste
zo is, is de regering het dan met deze leden eens dat geclausuleerde
goedkeuring onrechtmatig is en zo niet, waarom dan niet?
Het is juist dat ingevolge artikel 36, tweede lid, van de wet de uitoefening
van een bijzondere bevoegdheid niet eerder mag aanvangen dan nadat de
TIB heeft geoordeeld dat de door de Minister verleende toestemming
rechtmatig is verleend. Het is ook juist dat de wet strikt genomen niet
voorziet in de mogelijkheid tot geclausuleerde goedkeuring, inhoudende
dat men goedkeuring kan verlenen onder voorwaarden of slechts
goedkeuring kan verlenen voor een gedeeltelijke uitoefening van de
bijzondere bevoegdheid waarvoor de Minister toestemming heeft
verleend. In de praktijk is echter in enkele situaties sprake geweest van
geclausuleerde goedkeuring door de TIB. In sommige gevallen is er voor
gekozen om de inzet van de desbetreffende bijzondere bevoegdheid
conform de door de TIB aan de goedkeuring verbonden voorwaarden toe
te passen vanwege het operationele belang. De koninklijke weg zou zijn
dat – ingeval de voorwaarden van de TIB aanvaardbaar zijn – er een
nieuwe aanvraag voor toestemming wordt voorbereid waarin die
voorwaarden onverkort worden opgenomen en dat die aanvraag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

5

vervolgens wordt voorgelegd aan de Minister, waarna een door de
Minister verleende toestemming aan de TIB ter toetsing wordt
voorgelegd. Nu de uitkomst van de TIB-toets in deze situatie voorspelbaar
is en dit louter nog een extra bureaucratische exercitie zou inhouden, is
hier in bedoelde gevallen van afgezien. Mocht een geclausuleerde
goedkeuring door de TIB voor de inzet van de bijzondere bevoegdheid
overigens voorwaarden bevatten die om verschillende redenen als niet
aanvaardbaar worden beschouwd (praktisch onwerkbaar, verschil in
interpretatie wettelijke bepalingen e.d.), dan ligt het voor de hand dat – nu
de verleende toestemming niet van rechtswege is vervallen – deze door
de Minister wordt ingetrokken.
Zoals bekend zal de Wiv 2017 op korte termijn worden geëvalueerd (start
uiterlijk 1 mei 2020). In de brief aan uw Kamer van 12 november 20194 is
aangegeven dat in de evaluatie de hele inrichting, de functie en de plek
van de TIB in het bestel, een en ander tegen de achtergrond van de
ministeriele verantwoordelijkheid, zal worden betrokken. Het vraagstuk
geclausuleerde goedkeuring door de TIB maakt daar onderdeel van uit.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen voorts of de
regering verder kan ingaan op de kritiek van de TIB over de verzameling
van grote gegevenssets door middel van hacken of informanten. Zij
vroegen verder of de regering niet met hen van mening is dat er bij het
verkrijgen van zeer grote datasets met persoonsgegevens haast geen
sprake kan zijn van het zo gericht mogelijk vergaren van gegevens. Deze
leden vroegen of de regering bereid is hierop dezelfde of strengere
waarborgen van toepassing te verklaren als op onderzoeksopdracht
gerichte interceptie en waarom deze werkwijze op dit moment geen
bijzondere bevoegdheid is.
Zoals al eerder in deze nota naar aanleiding van het verslag is aangegeven, beperkt onderhavige wetswijziging zich tot de toezeggingen die
naar aanleiding van het referendum aan de Kamer zijn gedaan en enkele
technische aanpassingen. De kritiek van de TIB ziet op een kwestie die
geen onderdeel uitmaakt van onderhavig wetsvoorstel. Ik ben dan ook
van mening dat het door de TIB opgeworpen punt zich eerder leent als
onderwerp in het kader van de evaluatie van de wet.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen waarop de
regering haar oordeel baseert dat informanten data volledig vrijwillig
afstaan en of aspecten als een financiële vergoeding of druk vanuit de
inlichtingendiensten daarbij een rol kunnen spelen. Ook vragen zij of de
informant toestemming van alle betrokkenen heeft verkregen voordat hij
informatie mag delen en, zo niet, op basis van welk principe het dan
gerechtigd is dat de informant deze informatie met de diensten deelt.
Informanten zijn natuurlijke personen die door de positie die zij bekleden
of de hoedanigheid die zij bezitten de beschikking hebben of kunnen
krijgen over informatie die voor een goede taakuitvoering van de dienst
van belang kan zijn. Informanten onderscheiden zich van agenten doordat
ze niet door een dienst worden gestuurd (geïnstrueerd) om bepaalde
informatie te verzamelen. Informanten bepalen zelf wat zij wel of niet aan
informatie willen verstrekken. Zowel informanten als agenten verrichten
hun activiteiten voor de dienst altijd op vrijwillige basis; men beslist zelf of
men met de dienst meewerkt of niet. Het is de diensten niet toegestaan
druk uit te oefenen om hun medewerking af te dwingen; wel kan onder
omstandigheden – maar niet als regel – een financiële vergoeding (anders
dan een onkostenvergoeding, bijvoorbeeld voor gemaakte reiskosten)
worden geboden, maar ook dat is aan (interne) regels gebonden waarop
vanzelfsprekend door de CTIVD toezicht gehouden kan worden. De
informant die – zoals gezegd – vanuit zijn positie of hoedanigheid over
4

Kamerstukken II 2019/2020, 34 588, nr. 84.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

6

informatie beschikt, zal voor zichzelf moeten bepalen of hij – desnoods in
strijd met bijvoorbeeld een voor hem geldende geheimhoudingsverplichting – het aangewezen acht om die informatie aan de dienst te
verstrekken. Die afweging moet hij zelf maken en voor de gemaakte
afweging (en de eventueel daaraan verbonden gevolgen) is hij uiteindelijk
ook zelf verantwoordelijk. Nu een informant op heimelijke wijze met de
dienst samenwerkt door daaraan informatie te verstrekken, ligt het niet
voor de hand dat hij daarvoor toestemming vraagt bij de personen
waarop die gegevens betrekking hebben.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen of de
regering kennisgenomen heeft van het onderzoek van bureau Jansen en
Janssen naar de werkzaamheden van Fox IT in het Midden-Oosten en de
oproep van Bits of Freedom aan huidig TIB-lid Ronald Prins om opheldering te geven over zijn rol destijds binnen dit bedrijf omtrent het
exporteren van kennis en techniek naar landen met autoritaire regimes.
Aansluitend vragen de leden van deze fractie of de regering haar
opvatting deelt dat de TIB haar waarborgfunctie slechts kan vervullen
indien de geloofwaardigheid van haar leden op geen enkele wijze te
betwijfelen valt.
De regering heeft kennisgenomen van de publicatie waaraan gerefereerd
wordt alsmede van de oproep van Bits of Freedom. De leden van de TIB
vervullen hun functie in onafhankelijkheid. Om de onafhankelijkheid te
waarborgen is de benoemingsprocedure zorgvuldig vormgegeven.
Overeenkomstig artikel 99, eerste lid, van de Wiv 2017 worden leden van
de TIB benoemd op voordracht van de Tweede Kamer. Hierbij maakt de
Tweede Kamer desgewenst gebruik van een aanbevelingslijst die is
opgesteld door de vice-president van de Raad van State, de president van
de Hoge Raad en de Nationale ombudsman. In deze procedure – waarbij
de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken een actieve rol vervult –
kunnen alle voor de benoeming relevant geachte aspecten aan de orde
worden gesteld. Op basis van de voordracht van de Tweede Kamer wordt
vervolgens een persoon voor benoeming door de Kroon als lid van de TIB
voorgedragen. Mede gelet op deze benoemingsprocedure en de prominente rol die de Tweede Kamer daarin heeft, dient de regering grote
terughoudendheid te betrachten bij het zich uitspreken over de leden van
de TIB.
Deze leden vroegen verder of de regering kan aangeven hoeveel
rapporten de CTIVD heeft geschreven over de Wiv 2017 en hoeveel van
die rapporten kritisch zijn op het functioneren van de diensten en hoeveel
niet. Zij wilden verder een opsomming krijgen van alle aspecten die in de
ogen van de toezichthouder een hoog of gemiddeld risico vormen en
waarop de diensten op dit moment nog niet naar wens of wet functioneren.
De CTIVD heeft zes rapporten over de Wiv 2017 gepubliceerd. Dit
betreffen de volgende rapporten: CTIVD nr. 59, Voortgangsrapportage
over de invoering van de Wiv 2017 (2018); Toezichtsrapport 60 over de
wegingsnotities van de AIVD en de MIVD voor de internationale samenwerking met de Counter Terrorism Group- en sigint-partners (2019); CTIVD
nr. 62, Voortgangsrapportage II over de invoering van de Wiv 2017 (2019);
Toezichtsrapport 63 over de toepassing van filters bij OOG-interceptie
door de AIVD en de MIVD; Toezichtsrapport 64 over de inzet van de
bijzondere bevoegdheid tot selectie door de AIVD en de MIVD; Toezichtsrapport 65 over het verstrekken van ongeëvalueerde gegevens aan
buitenlandse diensten door de AIVD en de MIVD en Voortgangsrapportage III over de invoering van de Wiv 2017 (2019). De rapporten
alsmede de reactie van de regering daarop zijn aan uw Kamer gestuurd.
Al deze rapporten, behoudens Voortgangsrapportage III, zijn inmiddels in
een Algemeen Overleg van 21 maart 2019 en 12 november 2019 alsmede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

7

bij de technische briefing van 6 november 2019 met de vaste commissie
voor Binnenlandse Zaken van uw Kamer besproken.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen de regering
expliciet het delen van ongeëvalueerde gegevens niet toe te staan en, zo
de regering daartoe niet bereid zou zijn, uitgebreid te motiveren waarom
de bevoegdheid tot het delen van ongeëvalueerde gegevens in de ogen
van de regering noodzakelijk is.
Verstrekking van geëvalueerde en ongeëvalueerde gegevens aan
buitenlandse diensten is een belangrijk onderdeel van het werk van de
diensten en noodzakelijk voor de goede taakuitvoering. Dreigingen
kennen vaak een grensoverschrijdend karakter of zijn gericht tegen onze
militairen en andere te beschermen belangen in het buitenland. Bij het
delen van gegevens, met name als het gaat om ongeëvalueerde
gegevens, kunnen risico’s voor de bescherming van de persoonlijke
levenssfeer ontstaan. De diensten hebben de verantwoordelijkheid om de
risico’s zoveel als mogelijk te beperken. Daarom verstrekken de diensten
niet zomaar gegevens aan buitenlandse diensten. Doorgaans gebeurt dit
in het kader van langlopende operationele samenwerkingen en een
Division of effort, waarbij de uitwisseling van ongeëvalueerde gegevens
slechts met een beperkt aantal buitenlandse diensten plaatsvindt
waarvoor een wegingsnotitie is vastgesteld.
Verstrekking van gegevens dient altijd zorgvuldig te gebeuren. Bij elke
verstrekking maken de diensten een risico-inschatting en de verstrekking
mag alleen plaatsvinden met toestemming van de Minister. Tevens houdt
de CTIVD toezicht op de rechtmatigheid. Het vinden en behouden van een
optimale balans tussen de goede taakuitvoering en een zo beperkt
mogelijke inbreuk op grondrechten zoals bescherming van de persoonlijke levenssfeer is een uiterst delicaat proces dat continu aandacht krijgt.
In geval van een zeer ernstige en acute dreiging voorziet de wet, indien er
geen samenwerkingsrelatie bestaat, in een regeling voor uitzonderingssituaties. Hiervoor is uiteraard ook toestemming nodig van de Minister en
wordt de CTIVD direct geïnformeerd. De CTIVD heeft in haar toezichtsrapport nr. 65 vastgesteld dat in de onderzoeksperiode geen gebruik
gemaakt is van deze bevoegdheid.
Overigens zijn ongeëvalueerde gegevens niet gelijk aan geheel
onbekende gegevens. Deze gegevens zijn doelbewust en rechtmatig
verworven. De bron is dus bekend en er kan doorgaans al een duiding
worden gegeven aan de gegevens.
De leden van de fracties van de Partij voor de Dieren en van D66 vroegen
waarom de regering besloten heeft voor de gegevensuitwisseling met
buitenlandse diensten van ongeëvalueerde gegevens een meldplicht in te
stellen bij de CTIVD en niet een toestemmingsbevoegdheid met rechtmatigheidstoets te beleggen bij de TIB.
De wetgever heeft er bij de totstandkoming van de Wiv 2017 voor gekozen
om de TIB te belasten met een rechtmatigheidstoets op de inzet van
bijzondere bevoegdheden in specifiek aangegeven gevallen. De TIB voert
deze toets uit in de autorisatiefase, dus voorafgaande aan de inzet van de
desbetreffende bijzondere bevoegdheid. De CTIVD houdt toezicht op de
uitvoering van de wet tijdens en na deze inzet. Bij de verstrekking van
ongeëvalueerde gegevens aan buitenlandse diensten gaat het niet om de
inzet van bijzondere bevoegdheden.
In de artikelen 64 en 89 van de wet, zoals deze thans luiden, is een
meldplicht opgenomen aan de CTIVD van een toestemming tot
verstrekking van ongeëvalueerde gegevens die met toepassing van de
bijzondere bevoegdheid ex artikel 48, eerste lid, van de wet (onderzoeksopdrachtgerichte interceptie) zijn verkregen. Deze waarborg wordt in dit
wetsvoorstel versterkt. De CTIVD wordt verwittigd over alle toestemmingen voor verstrekking van ongeëvalueerde gegevens, ongeacht de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

8

bevoegdheid waarmee deze gegevens zijn verworven. Op deze wijze kan
de CTIVD effectief en gericht toezicht houden op deze verstrekkingen,
terwijl de wet ook werkbaar blijft voor de diensten.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen of de
regering zou kunnen bevestigen dat het met het wetsvoorstel nog altijd
mogelijk is om gegevens te delen met buitenlandse diensten ook indien
uit de wegingsnotitie zou blijken dat deze dienst niet geschikt is om
daarmee gegevens uit te wisselen. Ook vroegen zij of dit ook ongecontroleerde (lees: ongeëvalueerde) gegevens kon betreffen. Zou de regering
wettelijk willen vastleggen dat geen gegevens worden uitgewisseld met
buitenlandse diensten waarmee dat onwenselijk is en, zo niet, is de
regering bereid een vorm van parlementaire controle en instemming op
zulke uitwisseling in te voeren?
Het wettelijk vastgelegd uitgangspunt is dat voorafgaande aan het
aangaan van een samenwerkingsrelatie met een buitenlandse dienst een
wegingsnotitie wordt opgesteld waarbij aan de hand van wettelijk
vastgelegde criteria wordt beoordeeld of een dergelijke samenwerkingsrelatie kan worden aangegaan en, zo ja, wat de aard en intensiteit van de
beoogde samenwerking kan zijn (artikel 88, tweede en derde lid). In dit
kader wordt dus ook vastgesteld of gegevens met de desbetreffende
dienst kunnen worden uitgewisseld en, zo ja, of dat alle soorten gegevens
kunnen betreffen of dat bepaalde soorten gegevens moeten worden
uitgezonderd; daarbij moet men denken aan persoonsgegevens of andere
gegevens, geëvalueerde of ongeëvalueerde gegevens. Voor het aangaan
van een samenwerkingsrelatie is (vervolgens) op grond van artikel 88,
vierde lid, toestemming van de Minister nodig.5 De door de Minister
verleende toestemming voor het aangaan van de samenwerkingsrelatie
bepaalt dus ook de grenzen van die samenwerking en of er gegevens
mogen worden verstrekt alsmede welke soorten gegevens. Op dit
wettelijk stelsel wordt in artikel 64 van de wet een uitzondering gemaakt.
In het kader van een goede taakuitvoering kan de AIVD of de MIVD op
grond van een dringende en gewichtige reden – bijvoorbeeld indien men
beschikt over gegevens die wijzen in de richting van een ophanden zijnde
terroristische aanslag in het desbetreffende land – gegevens verstrekken
aan de buitenlandse dienst waarmee geen samenwerkingsrelatie bestaat,
zij het dat dit slechts mogelijk is indien de Minister – zonder mogelijkheid
van mandaat – daartoe toestemming heeft verleend. Uit het gegeven
voorbeeld blijkt dat het moet gaan om echte uitzonderingssituaties,
waarbij niet handelen – kort gezegd – geen optie is. Onder vergelijkbare
omstandigheden moet dit ook kunnen gaan om ongeëvalueerde
gegevens, waarbij voor de goede orde wordt opgemerkt dat het daarbij
ook om één enkel gegeven kan gaan dat alleen nog niet op relevatie voor
de eigen taakuitvoering is getoetst. Van een dergelijke verstrekking wordt
de CTIVD terstond op de hoogte gesteld. De CTIVD kan op de rechtmatige
uitvoering van deze regeling – waaronder dus ook de aan de verstrekking
ten grondslag liggende overwegingen – toezien en daaromtrent in het
kader van een rechtmatigheidsonderzoek een rapportage uitbrengen. De
rapportages van de CTIVD worden, zoals bekend, aan het parlement
aangeboden; een eventuele geheime bijlage wordt aan de CIVD
voorgelegd. Op deze wijze is dan ook parlementaire controle mogelijk.
Voor een instemmingsrecht van de zijde van het parlement is gelet op de
bestaande staatsrechtelijke verhoudingen echter geen ruimte. Voor de
activiteiten van de diensten zijn immers de Ministers verantwoordelijk en

5

Artikel 88, vierde lid, van de wet staat overigens toe dat deze bevoegdheid kan worden
gemandateerd aan het hoofd van de dienst. In dat geval dient van iedere verleende
toestemming de voor de dienst verantwoordelijke Minister zo spoedig mogelijk worden
geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

9

zij kunnen ter zake door het parlement ter verantwoording worden
geroepen.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren wezen erop dat uit de
memorie van toelichting blijkt dat het principe van de gerichtheidseis
afhankelijk is van vele andere aspecten uit het betreffende onderzoek. Zij
vroegen of de regering kan aangeven of het ook tot de mogelijkheden
behoort dat de randvoorwaarden de onderzoeksopdracht dermate vaag
maken dat het onderzoek en de datavergaring te generiek zouden worden
en daarom wordt besloten af te zien van het onderzoek. Of is, aldus deze
leden, het besluit dat het onderzoek doorgang moet vinden op dat
moment al genomen en, zo ja, acht de regering dat wenselijk.
De onderzoeksopdrachten van de diensten zijn de concrete vertaling – van
de ingevolge artikel 6 van de Wiv 2017 door de verantwoordelijke
Ministers in de Geïntegreerde Aanwijzing Inlichtingen- en Veiligheid (GA)
neergelegde inlichtingenbehoefte, waarin de onderzoeken, uitgewerkt
naar thema, de onderzoeksplanning en de prioritering met betrekking tot
de door de AIVD en MIVD te verrichten onderzoeken is vastgelegd. De
uitvoering van de GA is geen vrijblijvende exercitie. Voor zover bij de
uitvoering van de onderzoeksopdracht sprake is van de inzet van
bijzondere bevoegdheden, zal voor elke bevoegdheid een gemotiveerde
aanvraag voor toestemming aan (veelal) de Minister moeten worden
opgesteld, waarin naast een motivering van de noodzaak, proportionaliteit
en subsidiariteit van de voorgestelde inzet van de bevoegdheid ook
ingegaan moet worden op de gerichtheidseis. De diverse in de memorie
van toelichting onderscheiden aspecten – in navolging van hetgeen de TIB
ter zake in haar advies omtrent het wetsvoorstel heeft uiteengezet – zullen
daarbij – voor zover aan de orde – hun weerslag dienen te krijgen. De door
de Minister verleende toestemming wordt vervolgens voor een rechtmatigheidstoets aan de TIB voorgelegd, die daarop een volle toets – ook op
de gerichtheidseis – kan uitvoeren; pas na een akkoord van de TIB kan tot
de inzet van de bijzondere bevoegdheid worden overgegaan.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen of de
regering kan aangeven wat de maximale beslistermijn is op een aanvraag
tot kennisneming van gegevens in verband met het feit dat de bewaartermijn wordt verlengd tot het moment totdat over de aanvraag besloten
is en of gegevens daardoor langer dan drie jaar kunnen worden bewaard.
Artikel 20, vierde en vijfde lid, van de wet ziet op de situatie dat een
burger een aanvraag heeft gedaan tot kennisneming van zijn persoonsgegevens of andere dan persoonsgegevens indien die gegevens door of ten
behoeve van een dienst zijn verwerkt. Hangende de aanvraag tot
kennisneming en hangende een aanhangige klacht of bezwaar dan wel
een aanhangige procedure bij een rechter of een mogelijk beroep, wordt
de vernietiging van gegevens opgeschort tot het moment waarop de
beslissing onherroepelijk is geworden. De beslistermijn voor kennisneming van gegevens is geregeld in de artikelen 76 en 80 van de wet.
Voor de klachtbehandeling door de Afdeling klachtbehandeling van de
CTIVD geldt – vergelijkbaar met de situatie dat een ombudsman met de
behandeling van een klacht is belast – geen wettelijk vastgestelde termijn.
Op het bezwaar en beroep zijn de betreffende bepalingen en de termijnen
van de Algemene wet bestuursrecht van toepassing. De ratio van artikel
20, vierde en vijfde lid, is niet om de termijnen voor vernietiging van de
gegevens op te rekken, maar om te voorkomen dat de betreffende dienst
hangende een inzageverzoek van een burger gegevens vernietigt omdat
de bewaartermijn verloopt. Het is dan in het belang van de verzoeker dat
deze gegevens niet worden vernietigd zolang de beslissing omtrent diens
inzageverzoek nog niet onherroepelijk is geworden en dat het recht op
kennisneming niet illusoir wordt gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

10

Het vierde en vijfde lid van artikel 20 zijn reeds in de huidige wet
opgenomen. De aanpassing van het vierde lid is erop gericht om zeker te
stellen dat dit lid niet alleen van toepassing is op kennisneming van
persoonsgegevens, maar ook op kennisneming van andere gegevens dan
persoonsgegevens. Het vijfde lid wordt gewijzigd om te verduidelijken dat
de laatste drie regels van dit lid een zogenaamde staarttekst behelzen die
betrekking heeft op zowel onderdeel a als b van dit lid.
2. Adviezen en internetconsultatie
De leden van de VVD-fractie vroegen of gekeken is in hoeverre de zorgen
die in de samenleving bestaan ook daadwerkelijk stroken met de praktijk
en of aan deze zorgen niet tegemoet kon worden gekomen door te laten
zien dat de bevoegdheden die de Wiv 2017 kent, in de praktijk niet de
gevolgen hebben waar in de samenleving zorgen over bestaan.
Het is het kabinet niet ontgaan dat met betrekking tot de wet in de
samenleving zorgen bestaan. Daarvan bleek reeds bij de internetconsultatie van het conceptwetsvoorstel dat tot de Wiv 2017 heeft geleid, maar
ook gedurende de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel, de
opmaat naar het raadgevend referendum en – uiteindelijk – uit het
resultaat van het raadgevend referendum. Die zorgen hebben onder meer
hun vertaling gekregen in versterkte waarborgen in de wet (met name
naar aanleiding van de internetconsultatie) en – naar aanleiding van het
referendum – in de Beleidsregels Wiv 2017. Op de toepassingspraktijk
houdt de CTIVD als onafhankelijk toezichthouder toezicht. Uit de rapportages van de CTIVD maak ik tot op heden niet op dat de bevoegdheden
door de diensten zodanig worden aangewend dat daarmee de zorgen van
de samenleving bewaarheid worden.
De leden van de VVD-fractie vroegen hoe in ogenschouw is genomen dat
de maatregelen werkbaar blijven voor de diensten.
In alle fasen van de voorbereiding van de nieuwe wet is sprake geweest
van intensieve betrokkenheid van diensten. De diensten hebben steeds
naar beste vermogen een inschatting gemaakt van de impact van de
nieuwe regels op hun werkwijze. Het betreft echter een complexe en
uitvoerige wet die in een veelheid van situaties toepassing moet kunnen
vinden. In de toepassingspraktijk is gebleken dat op onderdelen er frictie
kan ontstaan tussen de wettelijke norm (en de wijze waarop deze is
toegelicht) en de werkbaarheid voor de praktijk. Een en ander zal in het
kader van de evaluatie van de wet worden ingebracht.
De leden van de VVD-fractie merkten op dat naar aanleiding van kritiek
van de CTIVD in het wetsvoorstel de meldplicht aan de CTIVD is
aangepast en wilde graag een toelichting van de regering waarom de
aangepaste meldplicht nog steeds proportioneel is.
Op dit moment is in artikel 64, derde lid, en in artikel 89, tweede lid, van
de wet voorzien in een meldplicht aan de CTIVD waar het gaat om de
verstrekking van ongeëvalueerde gegevens aan buitenlandse diensten die
zijn verkregen uit OOG-interceptie (artikel 48 van de wet). In het eerste
geval gaat het om diensten waarmee geen samenwerkingsrelatie bestaat,
maar waaraan in uitzonderingssituaties (dringende en gewichtige reden)
een dergelijke verstrekking mogelijk moet zijn, en in het tweede geval gaat
het om verstrekking aan een dienst waarmee wel een samenwerkingsrelatie bestaat. De CTIVD heeft in haar advisering over het ontwerpwetsvoorstel aangegeven dat het de voorkeur heeft om – in overeenstemming
met hetgeen van de zijde van de regering eerder aan het parlement was
gemeld – een meldplicht aan de CTIVD op te nemen bij elke verstrekking
van ongeëvalueerde gegevens aan een buitenlandse dienst, ongeacht de
bevoegdheid waarmee die gegevens zijn verworven en ongeacht het al
dan niet bestaan van een samenwerkingsrelatie met de desbetreffende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

11

buitenlandse dienst. Dit advies is door de regering gevolgd en heeft zijn
neerslag gekregen in de voorstellen tot aanpassing van artikel 64
(onderdeel K) en artikel 89 (onderdeel M). Er is immers geen reden
onderscheid te maken tussen de soorten bevoegdheden waarmee de hier
bedoelde gegevens zijn verworven, immers waar het om gaat is dat het
gegevens betreft die nog niet op relevantie voor enig lopend onderzoek
zijn beoordeeld en de daaraan verbonden risico’s bij verstrekking zien
primair op de (inhoud van de) gegevens en niet als zodanig de bron
ervan. Gelet op de bij de totstandbrenging van de wet gehanteerde
definitie van ongeëvalueerde gegevens – namelijk gegevens die nog niet
op relevantie voor een lopend onderzoek zijn onderzocht – zal het in de
praktijk naar verwachting om een relatief beperkt aantal verstrekkingen
gaan, waarbij aan de melding als zodanig relatief beperkte lasten voor de
diensten verbonden zijn. In die zin acht ik deze uitbreiding van de
meldplicht dan ook proportioneel.
De leden van de fractie van D66 vroegen of de regering nog eens uiteen
kan zetten hoe het gerichtheidscriterium zich verhoudt tot de potentiële
ongeëvalueerde gegevensuitwisseling met buitenlandse diensten, in het
bijzonder met betrekking tot gegevens van journalisten, advocaten en
mensenrechtenactivisten. Zij vroegen verder hoe de regering zo goed als
redelijk mogelijk garandeert dat niet relevante en gevoelige technische
kenmerken van deze groepen niet in oncontroleerbare handen komen van
buitenlandse actoren.
In antwoord op de vraag van de leden van deze fractie, merk ik op dat de
gerichtheidseis niet van toepassing is op de verstrekking van gegevens.
Voor het overige verwijs ik deze leden naar mijn reactie op de vragen van
de leden van de fractie van de Partij voor de Dieren met betrekking tot het
delen van ongeëvalueerde gegevens met buitenlandse diensten en de
daarbij betrachte zorgvuldigheid.
De leden van de D66-fractie vroegen wat de regering verwacht van de
vervroegde evaluatie nu OOG-interceptie op de kabel nog niet is
toegepast en op welke manier zij van plan is de kabelgebonden
OOG-interceptie dan te evalueren?
Allereerst wil ik erop wijzen dat de voorgenomen evaluatie van de Wiv
2017 ziet op de gehele wet en niet alleen op de bevoegdheid tot
OOG-interceptie op de kabel. Ik verwijs naar mijn brief van 12 november
20196, waarin ik, mede namens de Minister-President, Minister van
Algemene Zaken, en de Minister van Justitie en Veiligheid, de hoofdlijnen
van de voorgenomen evaluatie heb geschetst. Daarbij is ook – niet
limitatief – ingegaan op de onderwerpen die in de evaluatie aan de orde
zouden moeten komen. Waar het gaat om OOG-interceptie op de kabel en
de evaluatie, merk ik graag het volgende op. Alvorens tot OOG-interceptie
op de kabel kan worden overgegaan, wordt in het kader van de voorbereiding daarop een heel traject doorlopen; daarbij wordt onder meer
toepassing gegeven aan de bepalingen in paragraaf 3.2.5.6.4 (Informatieen medewerkingsplicht aanbieders van communicatiediensten bij de
verwerving van telecommunicatie op grond van artikel 47 en 48) van de
wet. Mocht het zo zijn dat op het moment van de evaluatie nog niet tot
daadwerkelijke toepassing van de bevoegdheid is overgegaan dan wel
sprake is van een beperkte inzet ervan, dan kan in ieder geval al wel het
voorbereidingstraject en de toepassing van genoemde bepalingen in de
evaluatie worden betrokken, indien de evaluatiecommissie dat wenselijk
acht. Een evaluatie van OOG-interceptie op de kabel, hoe beperkt ook van
karakter, kan derhalve naar mijn mening wel degelijk zinvolle informatie
opleveren.

6

Kamerstukken II 2019/20, 34 588, nr. 84.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

12

De leden van de fractie van D66 zouden graag nogmaals een toelichting
van de regering ontvangen waarom het verzwaarde toestemmingsregime
van artikel 30 van de wet niet van toepassing is op informanten terwijl in
de praktijk het risico voor journalisten en advocaten niet wezenlijk anders
lijkt.
In artikel 30 van de wet is voorzien in de eis van toestemming door de
rechtbank Den Haag voor zover de diensten een bijzondere bevoegdheid
willen inzetten jegens (1) een journalist, waarbij de uitoefening kan leiden
tot de verwerving van gegevens inzake de bron van de journalist, en (2)
een advocaat, waarbij de uitoefening kan leiden tot de verwerving van
gegevens die betrekking hebben op de vertrouwelijke communicatie
tussen een advocaat en diens cliënt. Het gaat hier om de inzet van
bijzondere bevoegdheden, waarvan het kenmerk onder meer is dat deze
op een heimelijke, niet voor betrokkene of derden7 kenbare wijze worden
ingezet, hetgeen immers noodzakelijk is voor het doel en de effectiviteit
van de in te zetten bevoegdheid. En voorts gaat het vaak om bevoegdheden waarvan de toepassing tot een vergaande(r) inbreuk op de
persoonlijke levenssfeer van een persoon leidt. Om met name deze
redenen is de uitoefening van deze bevoegdheden dan ook niet voor alle
taken van de diensten mogelijk (zie artikel 28); zo mogen geen bijzondere
bevoegdheden worden ingezet in het kader van een veiligheidsonderzoek.
Deze aspecten maken dat er sprake is van een bijzonder toestemmingsregime, dat in de meeste gevallen bestaat uit een toestemming door de
Minister en een aansluitende rechtmatigheidstoets door de TIB; daar waar
het gaat om de bronbescherming van journalisten en de bescherming van
de vertrouwelijke communicatie van advocaten met hun cliënten is – ter
opvolging van rechterlijke uitspraken – gekozen voor toestemming door
de rechtbank Den Haag. Voor algemene bevoegdheden, zoals het
raadplegen van openbare bronnen – uitgezonderd de situatie dat er
sprake is van het stelselmatig verzamelen van gegevens omtrent
personen (zie artikel 38 van de wet) – en het raadplegen van informanten
(zie artikel 39 van de wet), geldt dat daarvoor geen specifiek door de wet
voorgeschreven toestemmingsregime is voorzien. Een informant werkt
altijd op vrijwillige basis mee aan een informatieverzoek van de dienst; er
bestaat dus geen verplichting tot medewerking. De informant bepaalt niet
alleen of hij informatie verstrekt, maar ook welke informatie. Het gaat om
informatie die de informant door de positie die hij bekleedt dan wel de
hoedanigheid die hij heeft tot zijn beschikking heeft. Mocht de informant
gegevens inzake de bron van een journalist dan wel de vertrouwelijke
communicatie tussen een advocaat en cliënt kunnen verstrekken, dan is
dat informatie waarover hij dus reeds de beschikking heeft dan wel
waarover hij vanuit zijn positie of hoedanigheid kan beschikken. Het is ter
zijner beoordeling en ook zijn eigen verantwoordelijkheid of hij deze
kennis met de dienst – al dan niet desgevraagd – wil delen. Het risico voor
de journalist dan wel advocaat, namelijk dat deze informatie bij derden
beschikbaar komt, is, nu de informant over de informatie beschikt dan wel
kan beschikken, in feite reeds gerealiseerd. Het op vrijwillige basis
voldoen aan een informatieverzoek van de dienst maakt dat niet anders.
Met een verzwaard toestemmingsregime in dit soort gevallen wordt dan
ook naar mijn mening het aanwezig geachte risico niet gemitigeerd of
weggenomen.
De leden van de fractie van GroenLinks wezen op de bezorgdheid van veel
burgers over het ongeëvalueerd delen van informatie met buitenlandse
diensten en ontvingen graag een nadere toelichting op hoe met de

7

Tenzij het gaat om wettelijk verplichte medewerking, bijvoorbeeld door medewerkers van een
aanbieder van communicatiediensten (bv bij de toepassing van de tapbevoegdheid). In dat
geval is er ook sprake van een bijzondere bevoegdheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

13

aanpassingen van artikel 64 en 88 (bedoeld zal zijn artikel 89) Wiv 2017
aan de geuite bezwaren ter zake wordt tegemoetgekomen.
Allereerst wordt opgemerkt dat in de wet waar het gaat om de
verstrekking van ongeëvalueerde gegevens zowel in het kader van artikel
64 als artikel 89 is bepaald dat dat slechts is toegestaan, indien daarvoor
toestemming is verleend door de Minister (zonder mogelijkheid van
mandaat). Voorts is bepaald dat in het geval dat het gaat om ongeëvalueerde gegevens verkregen uit onderzoeksopdrachtgerichte interceptie ex
artikel 48 van de wet, de CTIVD van een verleende toestemming terstond
op de hoogte wordt gesteld. Dit zijn naar mijn oordeel al zware
waarborgen, zij het dat de regering – indachtig de bezorgdheid die door
verschillende partijen in het kader van het referendum zijn geuit – in de
eerdergenoemde brief van 6 april 2018 heeft aangegeven op welke wijze
de reeds in de wet opgenomen waarborgen ook waar het gaat om de
verstrekking van ongeëvalueerde gegevens aan buitenlandse diensten
worden versterkt. Zo is aangegeven en in artikel 2 van de beleidsregels
vastgelegd dat ongeëvalueerde gegevens die met toepassing van de
bijzondere bevoegdheid ex artikel 48, eerste lid, zijn verkregen, voor zover
het gaat om gegevens verkregen uit de toepassing van deze gegevens op
de kabel, uitsluitend aan een buitenlandse dienst kunnen worden verstrekt
indien aan de desbetreffende samenwerkingsrelatie een wegingsnotitie
ten grondslag ligt en – zo is in de beleidsregel toegelicht – het resultaat
van die weging aan een dergelijke verstrekking niet in de weg staat. Ook is
in genoemde brief aangegeven en in artikel 3 van de beleidsregels
vastgelegd dat van iedere toestemmingverlening door de Minister tot
verstrekking van ongeëvalueerde gegevens aan een buitenlandse dienst
de CTIVD daaromtrent terstond wordt geïnformeerd zodat zij daarop
toezicht kan houden. De meldplicht is daarmee niet meer beperkt tot de
gevallen waarin sprake is van het delen van ongeëvalueerde gegevens als
hiervoor aangegeven (namelijk uit OOG-interceptie), maar ziet op alle
verstrekkingen van ongeëvalueerde gegevens ongeacht de herkomst. In
onderhavig wetsvoorstel wordt dit zowel door aanpassing van artikel 64
als artikel 89 wettelijk vastgelegd. De bestaande waarborgen alsmede de
in het wetsvoorstel voorziene aanvulling daarvan, brengen dan ook met
zich mee dat bepaald niet lichtzinnig tot het verstrekken van ongeëvalueerde gegevens kan worden overgegaan. De CTIVD, zoals blijkt uit het
recent verschenen rapport van de CTIVD met betrekking tot het
verstrekken van ongeëvalueerde gegevens door de AIVD en MIVD aan
buitenlandse diensten (rapport nr. 65), houdt daar ook scherp toezicht op.
De leden van de fractie van GroenLinks vernamen graag van de regering
hoe het staat met het internationaal toezicht op het delen van informatie
met buitenlandse diensten. Deelt de regering de mening dat het goed zou
zijn indien hier verdere stappen in worden gezet?
In de beleidsreactie op het CTIVD-rapport over de multilaterale gegevensuitwisseling door de AIVD over (vermeende) jihadisten (Kamerstukken II
2017/18, 29 924, nr. 160) heeft de Minister van BZK reeds aangegeven dat,
zolang in de samenwerkingsverbanden alle juridisch relevante handelingen worden verricht door de nationale deelnemers zelf, de controle kan
worden verricht door de desbetreffende nationale toezichthouder. Omdat
er bovendien significante verschillen bestaan tussen de nationale
toezichtsystemen en niet iedere toezichthouder bevoegd is om internationale samenwerking te onderzoeken, is het volgens mij te vroeg om
voor het toezicht op samenwerkingsverbanden multilaterale afspraken te
maken over het integraal wegnemen van wettelijke beperkingen voor de
uitwisseling van staatsgeheime gegevens tussen toezichthouders. Wel
heb ik de CTIVD toegezegd mij in te spannen om waar mogelijk collegiale
toetsing tussen toezichthouders te faciliteren, voor zover deze betrekking
heeft op de staatsgeheime, aan een samenwerkingsverband ten
grondslag liggende, multilaterale afspraken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

14

De leden van de fractie van GroenLinks vroegen voorts om een reactie op
hun suggestie om aan artikel 60 van de wet een extra lid toe te voegen
waarin geregeld wordt dat artikel 50 van de wet van overeenkomstige
toepassing is op geautomatiseerde data-analyse van gegevens die met
een hoge mate van waarschijnlijkheid gegevens bevatten van individuen
die niet in onderzoek zijn van de diensten. Daarmee zou artikel 60, aldus
deze leden, meer in lijn gebracht kunnen worden met de juridische
waarborgen.
Ik ga ervan uit dat in het door deze leden gedane voorstel uitsluitend gaat
om de in artikel 50, vierde lid, neergelegde bijzondere regeling inzake
geautomatiseerde data-analyse. Daarvan uitgaande lees ik het voorstel zo,
dat men ook in andere gevallen dan waar het gaat om de in het kader van
artikel 48, eerste lid, geïntercepteerde verkeersgegevens (metadata), de
daarvoor in artikel 50, vierde lid, opgenomen procedure van (overeenkomstige) toepassing zou willen verklaren op geautomatiseerde data-analyse
van gegevens die onder toepassing van andere bevoegdheden zijn
verworven en die – aldus deze leden – met een hoge mate van waarschijnlijkheid gegevens bevatten van individuen die niet in onderzoek zijn van
de diensten. Dit voorstel stuit op operationele bezwaren, nu dit in de
praktijk erop neer zal komen dat feitelijk in alle gevallen van geautomatiseerde data-analyse waarbij persoonsgegevens worden verwerkt, de
toepassing daarvan door de diensten afhankelijk wordt gemaakt van
toestemming van de Minister en een toets door de TIB. Gelet hierop ben
ik er geen voorstander van om aan deze suggestie opvolging te geven.
De leden van de fractie van GroenLinks vroegen een reactie van de
regering op aanbeveling 55 van het VN Mensenrechtencomité te Genève
van 25 juli 2019 met betrekking tot de effectiviteit en onafhankelijkheid
van de CTIVD en de TIB.
Het VN Mensenrechtencomité heeft op 1 en 2 juli 2019 tijdens zijn
3609nde en 3610nde zitting het vijfde periodieke rapport van het
Koninkrijk der Nederlanden over de naleving van het Internationaal
verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten (IVBPR) behandeld. Op
26 juli 2019 heeft het comité zijn conclusies en aanbevelingen vastgesteld.
Het Koninkrijk wordt geacht op de conclusies en aanbevelingen te
reageren in het zesde periodieke rapport, dat 26 juli 2025 moet worden
aangeboden. In het regeerakkoord van het huidige kabinet is opgenomen
dat de evaluatie van de Wiv 2017 uiterlijk twee jaar na de inwerkingtreding
van de wet, dus uiterlijk op 1 mei 2020, zal beginnen. In deze wetsevaluatie, uit te voeren door een onafhankelijke commissie, zal onder meer de
effectiviteit van de CTIVD en de TIB worden betrokken. Ik heb geen enkele
reden om aan de effectiviteit en onafhankelijkheid van de CTIVD en TIB te
twijfelen. Deze zijn wettelijk geborgd, onder meer in de bepalingen met
betrekking tot de benoemingsprocedure van beide commissies. Beide
instanties kunnen hun taken en bevoegdheden in volstrekte onafhankelijkheid uitvoeren en daarover rapporteren en zij kunnen daarbij geen
instructies ontvangen van anderen. Ik herken niet het beeld dat de Wiv
2017 niet in overeenstemming zou zijn met artikel 17 van het IVBPR (recht
op privéleven) en de rapporten van beide commissies bevestigen dit
beeld ook in het geheel niet.
De leden van de GroenLinks-fractie vroegen om een reactie van de
regering op de signalen dat door de diensten soms nog terughoudend
wordt omgegaan met toestemming om historisch onderzoek te kunnen
doen in de archieven en meer specifiek de brief van de heer Blom
hierover. Graag stel ik voorop dat ik historisch onderzoek cruciaal acht en
het is belangrijk dat gegevens die bij de diensten berusten hierbij waar
mogelijk worden betrokken. De directeur-generaal van de AIVD heeft
hiertoe een overleg opgestart met een aantal historici, waaronder de heer
Blom. Momenteel loopt een pilot waarbij de historicus, de heer Hijzen, zelf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

15

onderzoek verricht in het archief van de AIVD. Naar aanleiding van de
ervaringen die met deze pilot zullen worden opgedaan, zal in samenspraak met de historici worden bezien of hieraan meer structureel gestalte
kan worden gegeven. Bij de MIVD is een pilot gestart met het Nederlands
Instituut voor Militaire Historie (NIMH) voor een meer structurele
samenwerking op het gebied van historisch onderzoek en de MIVD beziet
daarbij ook de mogelijkheden voor verdere samenwerking met historici en
wetenschappers.
Intussen wordt met voortvarendheid en zorgvuldigheid gewerkt aan de
overdracht van oude archieven aan het Nationaal Archief. Zo is in juli 2019
nog bericht over de overdracht van stukken van de inlichtingendiensten
GS-III en GS-IV aan het Nationaal Archief. Tevens is in 2018 in samenwerking met het Nationaal Archief besloten om de deelarchieven van de
AIVD die ouder zijn dan 20 jaar en hiervoor in aanmerking komen, over te
dragen aan het Nationaal Archief, zodat deze publiekelijk toegankelijk zijn.
De MIVD heeft dit eveneens in onderzoek. Onderdeel van het genoemde
overleg met de historici is de vraag of ook historici kunnen worden
betrokken bij de beslissing welke archieven worden overgedragen. Dit zou
een aanpassing van het beleid vergen. Tot slot wordt het belang van
historisch onderzoek zeker meegewogen bij inzageverzoeken. Zoals de
CTIVD beschrijft in haar toezichtsrapport hierover uit 2018, betreft dit
steeds maatwerk, waarbij de diensten in het algemeen zorgvuldig te werk
gaan.
De leden van de fractie van de SP lazen dat de regering de mogelijkheid
wil blijven houden grote hoeveelheden ongeëvalueerde bulkdata te delen
met buitenlandse diensten. Graag ontvangen deze leden een casus waarin
dit voortaan wel en een casus waarin dit voortaan niet meer is toegestaan.
De wet biedt de mogelijkheid tot het delen van ongeëvalueerde gegevens
met buitenlandse collegadiensten ten aanzien waarvan op grond van een
wegingsnotitie door de Minister toestemming is verleend tot het aangaan
van een samenwerkingsrelatie, waarbij ook de verstrekking van ongeëvalueerde gegevens in beginsel is geaccordeerd (artikel 88). Of ongeëvalueerde gegevens worden verstrekt zal ook in dergelijke gevallen nog steeds
van geval tot geval dienen te worden beoordeeld, waarbij de voorgenomen verstrekking in het licht van de in artikel 89, eerste lid, neergelegde
criteria dient te worden beoordeeld. Voor de verstrekking blijft
toestemming van de Minister vereist en van een verleende toestemming
dient de CTIVD op de hoogte te worden gesteld. Daarnaast kent de wet
een bepaling voor uitzonderingssituaties waarbij op grond van een
dringende en gewichtige reden ongeëvalueerde gegevens verstrekt
kunnen worden aan een buitenlandse dienst waarmee geen samenwerkingsrelatie bestaat (artikel 64); deze regeling wordt in het wetsvoorstel
aangevuld met de mogelijkheid om ook gegevens te kunnen verstrekken
aan de buitenlandse dienst waarmee wel een samenwerkingsrelatie als
bedoeld in artikel 88 van de wet bestaat, maar waarbij verstrekking van
gegevens regulier is uitgesloten. Het is inherent aan de regeling van
artikel 64 dat op voorhand niets kan worden uitgesloten, immers of
toepassing moet worden gegeven aan de daarin voorziene verstrekkingsmogelijkheid is afhankelijk van de situatie die zich voordoet en of er
sprake is van een dringende en gewichtige reden. Voorbeelden van een
dringende en gewichtige reden zijn een gijzelingsactie of een op handen
zijnde aanslag waarbij mogelijk mensenlevens in gevaar zijn. Een ander
voorbeeld van het grote belang van uitwisseling van ongeëvalueerde
gegevens betreft de samenwerking met partners in missiegebieden.
Tegenstanders houden zich niet aan grenzen die door de coalitie zijn
getrokken in het kader van de taakuitoefening. Daarom is in het kader van
het tegengaan van threat to the force and threat to the mission weder-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

16

zijdse ondersteuning van essentieel belang. Dit geldt ook voor de
uitwisseling van informatie waaronder ongeëvalueerde data (Division of
effort).
De leden van de fractie van de SP vroegen voorts om een nadere
uiteenzetting over beperkingen in de techniek die relevant zijn voor het zo
gericht mogelijk verzamelen van data. Deze leden vroegen zich af of deze
uitzonderingsgrond ook van toepassing is als een techniek weliswaar
bestaat maar simpelweg niet aanwezig is of te kostbaar wordt gevonden.
Bij het verzamelen van gegevens door de diensten kunnen diverse
technische hulpmiddelen worden ingezet. De technische mogelijkheden
waarmee dergelijke technische hulpmiddelen zijn uitgerust kunnen
verschillen en bepalen dan ook mede hetgeen met toepassing van een
dergelijk technisch hulpmiddel aan informatie kan worden verzameld en –
waar dat aan de orde is – hoe gericht dat kan. De thans bij de diensten
beschikbare technische middelen, dan wel waarover zij anderszins
(bijvoorbeeld in het kader van internationale samenwerking) kunnen
beschikken, bepalen dan ook de mate van gerichtheid bij de inzet ervan.
Bij de aanschaf van nieuwe technische hulmiddelen wordt bezien welke
technische mogelijkheden het middel biedt. Aangezien de techniek
voortdurend in ontwikkeling is, nemen ook de mogelijkheden van die
middelen – waaronder de mogelijkheid tot al dan niet gerichte inzet – toe.
De beschikbaarheid van een technisch middel op de markt en de
mogelijkheden die het biedt, betekent nog niet dat tot de aanschaf
daarvan kan worden overgegaan. Dat is immers mede afhankelijk van de
vraag of daarvoor een budget beschikbaar is en van een kosten- baten
afweging ten opzichte van andere beschikbare technische middelen.
De leden van de fractie van de Partij voor de Dieren vroegen of de
regering kan reflecteren op de reactie van «Bits of Freedom» op het
wetsvoorstel en of de regering bereid is in overleg te gaan met personen
en organisaties die hun inbreng in de internetconsultatie onvoldoende
beantwoord achten. Deze leden verzochten een verslag daarvan aan de
Kamer te zenden voor de plenaire behandeling van het wetsvoorstel.
Internetconsultatie is naar het oordeel van de regering een nuttig
instrument als aanvulling op de gerichte consultatiepraktijk in het
wetgevingsproces. Door internetconsultatie krijgen meer mensen,
bedrijven en instellingen informatie over wetgeving die in voorbereiding
is en kunnen zij suggesties doen om de kwaliteit en uitvoerbaarheid van
deze voorstellen te verbeteren. Internetconsultatie heeft echter niet tot
doel om het debat aan te gaan met alle partijen die hun inbreng onvoldoende terugzien in het uiteindelijke wetsvoorstel. De regering zal daarom
niet het initiatief nemen tot overleg met alle partijen die in de internetconsultatie op het wetsvoorstel hebben gereageerd en ontevreden zijn over
de verwerking van hun inbreng. De kritiek uit de internetconsultatie komt
overigens in belangrijke mate ook terug in de bijdragen die verschillende
fracties voor het verslag hebben geleverd, zodat ik daarop in deze nota
naar aanleiding van het verslag inga.
Met betrekking tot de specifieke punten die «Bits of Freedom» in haar
brief van 16 augustus 2018 in het kader van de internetconsultatie naar
voren heeft gebracht, merk ik op dat de regering daar serieus en
zorgvuldig mee is omgegaan. Zo is mede naar aanleiding van de reactie
van «Bits of Freedom» (punt III. 7 t/m 13) van deze brief de gerichtheidseis
als norm expliciet in de wetstekst zelf opgenomen en is deze tevens van
toepassing verklaard op de inzet van alle bevoegdheden, zowel bijzondere
als algemene. Hetzelfde geldt voor het gelijk trekken van de meldplicht
aan de CTIVD voor alle situaties (punt IV. 24 en 25 uit de bief).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

17

II ARTIKELSGEWIJS
Artikel I
Onderdeel A
De leden van de SGP-fractie vroegen zich af of de voorgestelde wijziging
van artikel 20, vijfde lid, een echte verduidelijking is en of een andere
formulering niet de voorkeur heeft.
Ik meen dat als gevolg van de onderhavige aanpassing in de vorm van
een staarttekst de vereiste duidelijkheid nu is gegeven, mede gelet op de
motivering in de memorie van toelichting. Een andere formulering heeft
daarom niet de voorkeur.
Onderdelen B en C
De leden van de VVD-fractie vroegen waarom er voor gekozen is om het
gerichtheidscriterium ook van toepassing te laten zijn op het verzamelen
van gegevens uit openbare bronnen.
Het onderhavige wetsvoorstel heeft onder meer ten doel om de motie
Recourt (Kamerstukken II 2016/17, 34 588, nr. 66) te codificeren. De
regering heeft naar aanleiding van onder meer het advies van de CTIVD
op het in (internet)consulatie gegeven ontwerpwetsvoorstel de oorspronkelijke beperking van het gerichtheidscriterium tot bijzondere bevoegdheden heroverwogen en besloten deze codificatie niet daartoe te willen
beperken, maar de gerichtheidseis ook van toepassing te laten zijn op het
verzamelen van gegevens uit openbare bronnen voor zover zulks een
stelselmatig karakter heeft alsmede voor het raadplegen van informanten.
Er is bij nader inzien geen reden om de toepassing van de gerichtheidseis
– naast de reguliere eisen van noodzakelijkheid, proportionaliteit en
subsidiariteit – niet ook bij het verzamelen van gegevens via toepassing
van deze algemene bevoegdheden voor te schrijven. Ook de uitoefening
van deze bevoegdheden dient op een zo gericht mogelijke wijze te
gebeuren.
De leden van de VVD-fractie vroegen voorts hoe reëel het is om het effect
van het gerichtheidscriterium mee te nemen in de wetsevaluatie en of
deze periode niet te kort is.
Direct bij de inwerkingtreding van de Wiv 2017 hebben de AIVD en de
MIVD ingevolge de beleidsregels die op datzelfde moment van kracht
werden het vereiste van gerichtheid geïmplementeerd. Dit betekent dat de
diensten op het moment dat de wetsevaluatie van start gaat, al ongeveer
twee jaar ervaring hebben met het gerichtheidscriterium, dus net zolang
als met de wettelijke vereisten van de Wiv 2017. Daarmee is het reëel om
het effect van dit criterium mee te nemen in de wetsevaluatie.
De leden van de fractie van het CDA vragen wat de gerichtheidseis behelst
voor het stelselmatig verzamelen van gegevens uit open bronnen (artikel
38).
Het stelselmatig verzamelen van gegevens uit een open bron strekt ertoe
om een zo volledig mogelijk beeld van betrokkene aan de hand van de
daarin beschikbare gegevens te verkrijgen. De gerichtheideis houdt in dat
verband dan in dat de bevoegdheden die worden ingezet met het oog op
dat doel zo gericht mogelijk worden ingezet. Dat betekent dat de diensten
het verwerven van niet strikt voor het onderzoek noodzakelijke gegevens,
bijvoorbeeld omtrent andere personen, gelet op de technische en
operationele omstandigheden van de casus tot een minimum beperken.
De leden van de CDA-fractie vroegen voorts op welke wijze met het
voorliggende wetsvoorstel de slagkracht van de diensten wordt bevorderd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

18

en de disproportionele bureaucratisering van het werk van de diensten
tegengegaan.
Het voorliggende wetsvoorstel vloeit voort uit de toezegging van dit
kabinet om maatregelen te nemen die recht doen aan de uitslag van het
referendum over de Wiv 2017. Met het wetsvoorstel wordt beoogd de
waarborgen aan te scherpen en niet om de slagkracht van de diensten te
bevorderen of de bevoegdheden uit te breiden. Uiteraard is bij het
vormgeven van de maatregelen steeds nauwkeurig gewaakt voor een
disproportionele bureaucratisering van het werk van de diensten.
De leden van de fractie van GroenLinks waren benieuwd naar de
materiële betekenis van de codificering van de motie Recourt en vroegen
zich af hoe dit criterium in de praktijk wordt getoetst. De materiële
betekenis van de codificering blijkt alleen al uit het feit dat de gerichtheidseis, zoals geformuleerd in de motie Recourt, in de wet niet alleen op
de inzet van bijzondere bevoegdheden ziet, maar op de inzet van alle
bevoegdheden. In de praktijk wordt bij de inzet van elke bevoegdheid
vooraf afgewogen of een bevoegdheid zo gericht mogelijk wordt ingezet.
Daarbij vindt er, als het gaat om de inzet van bevoegdheden waar de TIB
de toestemming van de Minister op rechtmatigheid beoordeelt, voorafgaand aan de inzet van de bevoegdheid een toetsing door de TIB plaats.
Voor de inzet van alle bevoegdheden geldt dat de CTIVD kan controleren
of deze bevoegdheid zo gericht mogelijk wordt ingezet.
De leden van de fractie van GroenLinks wezen erop dat de Wiv 2017 een
waarborgensystematiek kent voor geautomatiseerde data-analyse (GDA)
op gegevens verkregen door de toepassing van de bevoegdheid tot
onderzoeksopdrachtgerichte interceptie. Daarbij worden in bulk gegevens
verzameld, ook van personen die niet in onderzoek zijn van de diensten.
Deze leden vragen waarom deze waarborgen niet in bindende bepalingen
zijn gegoten voor GDA-verwerking van alle verzamelde data, of deze data
nu uit een open bron zijn verkregen, via een zogeheten bulk-hack zijn
binnengehaald, met de OOG-interceptie bevoegdheid zijn afgevangen of
van een andere dienst zijn ontvangen.
Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik deze leden graag naar
hetgeen ik gesteld heb op een eerdere vraag van deze leden, waarbij zij de
suggestie deden om aan artikel 60 van de wet een lid toe te voegen
waarbij artikel 50 van overeenkomstige toepassing werd verklaard.
De leden van de fractie van GroenLinks vroegen nog specifiek wat er bij
de Nederlandse overheid bekend is bij het opvragen van Nederlandse
data door Amerikaanse inlichtingendiensten op grond van de
PATRIOT-act. Verder vroegen zij of de Nederlandse diensten hierover ook
door de Amerikaanse autoriteiten worden geïnformeerd en of zij daarvan
ook zelf gebruik maken.
Voor zover de AIVD of MIVD door Amerikaanse inlichtingendiensten
zouden zijn geïnformeerd over het opvragen van Nederlandse data op
grond van de Patriot-Act, kan deze informatie niet openbaar worden
gemaakt. De samenwerking met buitenlandse diensten en de uitwisseling
van gegevens zijn een belangrijk onderdeel van het werk van de diensten
en zijn aan geheimhouding onderworpen. Schending van de geheimhouding doet afbreuk aan het onderlinge vertrouwen tussen inlichtingenen veiligheidsdiensten en schaadt de internationale samenwerking.
De leden van de fractie van de SP gaven aan zich nog altijd zorgen te
maken over de geautomatiseerde data-analyse die plaatsvindt bij grote
hoeveelheden data, een zorg die – aldus deze leden – in aanloop naar het
referendum ook bleek te leven bij een grote meerderheid van de
bevolking en een zorg die ook heeft geleid tot het «nee» in het
referendum. Deze leden vroegen hoe de regering de belangen waarborgt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

19

van mensen die geen onderdeel zijn van het onderzoek van de diensten
en waarom daarvoor in het wetsvoorstel geen aanvullende regels worden
gesteld.
Onderhavige voorstellen tot wijziging van de wet beperken zich tot de
toezeggingen die naar aanleiding van het referendum aan de Kamer zijn
gedaan en enkele technische aanpassingen; daarnaast wordt het verzoek
van de TIB gehonoreerd om het mogelijk te maken dat er plv. leden van
de TIB kunnen worden benoemd. Met betrekking tot GDA geldt dat de
regeling inzake GDA (artikel 60) in de Wiv 2017 een codificatie is van een
vorm van gegevensverwerking die door de diensten reeds sinds jaar en
dag in de praktijk wordt toegepast.8 Vanuit het oogpunt van kenbaarheid
en voorzienbaarheid is dit nu in de Wiv 2017 vastgelegd. De toepassing
van de bevoegdheid tot GDA is onderworpen aan de algemene
bepalingen die voor de verwerking van gegevens in de wet zijn
vastgelegd, namelijk dat de verwerking dient plaats te vinden voor een
bepaald doel, noodzakelijk is voor een goede uitvoering van de wet, in
overeenstemming is met de wet en op behoorlijke en zorgvuldige wijze
plaatsvindt (artikel 18). Voorts is in artikel 19 van de wet bepaald op welke
personen de verwerking van persoonsgegevens betrekking kan hebben,
waarbij is onderkend dat bij de verwerking van grote gegevensbestanden
ook persoonsgegevens van andere personen dan die welke in onderzoek
zijn van de diensten kunnen worden verwerkt voor zover deze gegevens
een logisch en onlosmakelijk onderdeel van de gegevensbestanden
vormen. In de regeling inzake GDA is naast deze algemene waarborgen
tevens vastgelegd dat er niet enkel op basis van de resultaten van GDA tot
het bevorderen of treffen van een maatregel jegens een persoon
overgegaan mag worden (artikel 60, derde lid).
Een specifieke variant is GDA op metadata verkregen uit OOG-interceptie
(artikel 50, eerste lid, onder b, jo. artikel 60 van de wet), voor zover deze
GDA is gericht op het identificeren van personen en organisaties. Deze
variant is in de wet aangemerkt als een bijzondere bevoegdheid waarvoor
extra waarborgen gelden. De toepassing van deze bijzondere
bevoegdheid is onderworpen aan de gerichtheidseis die bij een verzoek
om toestemming aan de Minister – naast andere eisen, zoals noodzakelijkheid, proportionaliteit en subsidiariteit – dienen te worden beargumenteerd. Een door de Minister verleende toestemming wordt door de TIB op
rechtmatigheid getoetst. Indien de TIB de verleende toestemming
rechtmatig acht, kan de dienst overgegaan tot de inzet van deze
bevoegdheid. Het door de leden van fractie van de SP gememoreerde
zorgpunt inzake de verwerking van gegevens van burgers die geen
onderwerp van onderzoek van de diensten zijn, is een vast element dat
door de diensten wordt betrokken in de toestemmingsaanvraag, welke
vervolgens aan ministeriële toestemming wordt onderworpen en op
rechtmatigheid wordt beoordeeld door de TIB. Thans wordt in de praktijk
ervaring opgedaan met dit nieuwe stelsel. In de voorgenomen evaluatie
van de wet zal dit stelsel – waaronder de door de wet gestelde
waarborgen – en de daarmee opgedane praktijkervaringen een plaats
krijgen. Het lijkt me aangewezen om eerst de resultaten van de evaluatie
af te wachten, alvorens tot aanpassingen van dit stelsel te komen.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vroegen of de regering het
met hen eens is dat een beperking in de toepassing van het gerichtheidscriterium vanwege financiële en materiële beperkingen onwenselijk is en
8

Zie ook het in 2008 ingetrokken wetsvoorstel tot Wijziging van de Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 2002 in verband met de verbetering van de mogelijkheden van de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten om onderzoek te doen naar en maatregelen te nemen
tegen terroristische en andere gevaren met betrekking tot de nationale veiligheid alsmede
enkele andere wijzigingen (Kamerstukken 30 553), waarin reeds een regeling voor geautomatiseerde data-analyse werd voorgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

20

hoe dergelijke beperkingen vermeden zouden kunnen worden. Voor het
antwoord op deze vraag wordt verwezen naar de beantwoording van de
vraag van de SP-fractie over beperkingen in de techniek die relevant zijn
voor de toepassing van het gerichtheidscriterium.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vroegen voorts of de regering
zou kunnen toelichten in hoeverre de privacy van burgers afdoende
gewaarborgd blijft in acute situaties, waarbij het tijdselement aanleiding
kan geven tot het breder inzetten van een bevoegdheid.
In de Wiv 2017 is gezocht naar een zorgvuldige balans tussen aan de ene
kant de veiligheid en aan de andere kant eerbiediging van de persoonlijke
levenssfeer. Telkens weer zal bij de inzet van bijzondere bevoegdheden
moeten worden afgewogen of de dreiging dermate groot is dat en in
hoeverre een inbreuk op de privacy gerechtvaardigd is. Dit zal in de
aanvraag voor toestemming tot inzet van de bijzondere bevoegdheid
dienen te worden verantwoord. Ook bij een acute situatie zal binnen de
kaders van de Wiv 2017 worden geopereerd.
De leden van de SGP-fractie vroegen zich af of het bij de toevoeging van
de bepaling dat de uitoefening zo gericht mogelijk moet zijn nog
overwogen is om ook in de wettekst te spreken over «in elke fase», om
daarmee ook de verschillende mogelijkheden in verschillende fases van
een onderzoek ook uitdrukkelijk tot hun recht te laten komen.
De regering heeft dit niet overwogen, omdat de inzet van een
bevoegdheid tot het verzamelen van gegevens context-afhankelijk is en
plaats kan vinden in verschillende fases van een onderzoek. Afhankelijk
van de fase waarin een onderzoek zich bevindt en de behoefte aan
informatie wordt een verzoek tot inzet van een bepaalde bevoegdheid
voorgesteld, waarbij de wijze waarop aan de gerichtheidseis wordt
voldaan dient te worden verantwoord. Het is evident dat de feitelijke inzet
van de desbetreffende bevoegdheid daarmee overeenstemt. Daarop ziet
de CTIVD toe. Het is dan ook niet noodzakelijk om nog nader in de
wettekst te benadrukken dat deze beoordeling in elke fase dient plaats te
vinden.
Onderdelen D
De leden van de CDA-fractie gaven aan dat de mogelijkheid om plaatsvervangende leden in de TIB te benoemen van groot belang is voor de
continuïteit van het werk van de diensten. Zij vroegen wel op welke wijze
invulling wordt gegeven aan de uitspraak van de Minister van BZK «dat
het goed is om ernaar te kijken als in de tussentijd blijkt dat de huidige
bezetting te krap is».
Deze uitspraak van de Minister van BZK moet zo worden verstaan dat
indien mocht blijken dat de bezetting van de TIB te krap is, de regering
niet zal wachten tot de evaluatie van de wet om met een voorstel te
komen om daaraan tegemoet te komen. De in het onderhavige
wetsvoorstel opgenomen voorziening moet in dat licht worden bezien. De
TIB heeft in haar advies over het wetsvoorstel aangegeven het gemis aan
plaatsvervangende leden als een knelpunt te ervaren. De regering heeft
gemeend dit signaal van de TIB ter harte te moeten nemen en reeds nu
aan de wens van de TIB tegemoet te moeten komen.
De leden van de SGP-fractie vroegen of het wetsvoorstel inhoudt dat er
maximaal drie plaatsvervangende leden in de TIB kunnen worden
benoemd of dat dit er ook meer kunnen zijn.
In haar advies op het wetsvoorstel heeft de TIB verzocht om in de wet te
voorzien in de mogelijkheid van de benoeming van slechts één plaatsvervangend lid. De TIB vindt het noodzakelijk om de kring van personen die
kennisneemt van gevoelige informatie zo klein mogelijk te houden. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

21

wetsvoorstel voorziet in de mogelijkheid om meer dan één plaatsvervangend lid te benoemen zonder een beperking aan het aantal plaatsvervangende leden te stellen. De continuïteit van het werk van de TIB en van
de diensten dient te worden gewaarborgd en dit kan de benoeming van
meer dan één plaatsvervangend lid rechtvaardigen. De regering is het
evenwel met de TIB eens dat het om veiligheidsredenen aangewezen is
om de kring van betrokkenen zo beperkt mogelijk te houden. Het feitelijk
aantal te benoemen plaatsvervangend leden zal door de regering in goed
overleg met de TIB worden bepaald.
Onderdeel F
De leden van de fractie van GroenLinks uitten hun zorg over de
mogelijkheid van de diensten om directe toegang tot databanken bij
informanten te verkrijgen zonder toestemming van een onafhankelijke
rechter of commissie. Waarom is, aldus deze leden, niet gekozen voor een
extra waarborg. In dit kader vragen deze leden of de regering bereid is
van artikel 39, derde lid, Wiv 2017 een bijzondere bevoegdheid te maken
waarop de artikelen 27 tot en met 32 van toepassing zijn.
De raadpleging van informanten is, evenals het verzamelen van gegevens
uit open bronnen, een algemene bevoegdheid van de diensten. Een
algemene bevoegdheid is een bevoegdheid die door de diensten kan
worden toegepast bij de uitoefening van alle aan hen opgedragen taken
als bedoeld in artikel 8 (AIVD) en 10 (MIVD). Bijzondere bevoegdheden zijn
onder meer bijzonder omdat ze uitsluitend bij enkele taken, te weten de
taken ex artikelen 8, tweede lid, onder a en d (AIVD), en 10, tweede lid,
onder a, c en e (MIVD), mogen worden toegepast. De consequentie van
het voorstel van de leden van de fractie van GroenLinks zou zijn dat de
algemene bevoegdheid tot het raadplegen van informanten, voor zover
deze informanten aan een verzoek om informatie wensen te voldoen door
het verlenen van rechtstreekse toegang aan de dienst tot de desbetreffende gegevens dan wel door het verstrekken van geautomatiseerde
gegevensbestanden, niet meer voor alle taken, waaronder het verrichten
van veiligheidsonderzoeken (artikel 8, tweede lid, onder b resp. artikel 10,
tweede lid, onder b) en het (additioneel) verzamelen van gegevens ten
behoeve van het opstellen van dreigings- en risicoanalyses in het kader
van het stelsel van bewaking en beveiliging (artikel 8, tweede lid, onder e,
jo. artikel 9, tweede lid), beschikbaar is. Ik acht dat onwenselijk, omdat
daarmee de mogelijkheid van de diensten om op een effectieve en
efficiënte weg gegevens te verzamelen voor de uitoefening van de aan
hen opgedragen taken komt te vervallen. De in artikel 39, derde lid,
geregelde mogelijkheid voor een informant om langs deze weg aan een
dienst gegevens te verstrekken, was bovendien een mogelijkheid die ook
onder de Wiv 2002 reeds bestond, maar niet als zodanig in de wet was
geëxpliciteerd. Dat is in onderhavige wet – om redenen van kenbaarheid,
voorzienbaarheid en rechtszekerheid – thans wel gebeurd. Daarbij is
bovendien in artikel 39, vierde lid, bepaald welke vorm van raadpleging is
toegestaan alsmede dat bij of krachtens algemene maatregel van bestuur
nadere regels kunnen worden gesteld aan de te treffen technische en
organisatorische maatregelen (zie daartoe het Besluit maatregelen
rechtstreeks geautomatiseerde toegang inlichtingen- en veiligheidsdiensten). Op deze wijze is in aanvullende waarborgen voorzien. Het is in
dit verband goed om nogmaals in herinnering te roepen dat informanten
altijd op vrijwillige basis meewerken aan een verzoek van een dienst om
gegevens te verstrekken. Ze bepalen ook de wijze waarop ze dat willen
doen, zij het dat dit natuurlijk wel in de gesprekken met een informant aan
de orde kan komen. Voor het verstrekken van informatie aan een dienst
draagt de informant uiteindelijk ook zelf de verantwoordelijkheid. Met het
voorstel van de leden van de fractie van GroenLinks komthet aspect
vrijwilligheid onder druk te staan. Immers, kenmerk van de bijzondere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

22

bevoegdheden die zien op het verkrijgen van gegevens van derden in de
Wiv 2017 is dat er corresponderende verplichtingen tot verstrekking van
gegevens ontstaan; de medewerkingsplicht is een van de aspecten
waarmee een bevoegdheid als bijzonder moet worden aangemerkt.
Daarmee verandert de verhouding met informant substantieel en kan deze
niet meer als informant worden beschouwd. Alles overwegende meen ik
het voorstel van deze leden af te moeten wijzen.
Onderdelen K en M
De leden van de VVD-fractie vroegen wat de gevolgen zijn van de
uitbreiding van de meldplicht tot elke verstrekking van ongeëvalueerde
gegevens aan een buitenlandse dienst, voor de werkbaarheid voor de
diensten.
Zoals ik hiervoor in antwoord op vragen van de leden van de fracties van
de Partij voor de Dieren en van D66 in het algemeen deel en op de vragen
van de leden van de VVD-fractie in onderdeel 2 van deze nota naar
aanleiding van het verslag heb aangegeven, zijn aan de uitbreiding van de
meldplicht aan de CTIVD als zodanig relatief beperkte lasten voor de
diensten verbonden, ongeacht of het een melding betreft op grond van
artikel 64, derde lid, of artikel 89, tweede lid, van de wet.
De leden van de VVD-fractie vroegen voorts waarom er gekozen is voor
een uitbreiding van de waarborg die in artikel 89, tweede lid, is
opgenomen, wat deze uitbreiding noodzakelijk maakt en hoe werkbaar
deze uitbreiding voor de diensten is.
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar het antwoord op de
vorige vraag van deze leden.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vroegen zich af in hoeverre
de privacy van burgers daadwerkelijk gewaarborgd is wanneer voor
noodsituaties een wettelijke vrijbrief wordt gegeven ongeëvalueerde
gegevens uit te wisselen met diensten waar geen wegingsnotitie voor
bestaat. Deze leden vroegen de regering om een voorbeeld te schetsen
van een dergelijke uitzonderingssituatie en vroegen of de regering in dit
kader de spanning tussen veiligheid en privacy van burgers ziet.
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar het antwoord op de
vragen van de leden van de SP-fractie in onderdeel 2 van deze nota naar
aanleiding van het verslag, waarin de laatstgenoemde leden verzochten
om een casus met betrekking tot het delen van grote hoeveelheden
ongeëvalueerde bulkdata met buitenlandse diensten.
Artikel II
De leden van de fractie van het CDA vroegen waardoor de vertraging in
het wetgevingstraject is ontstaan.
Deze leden verwijs ik graag naar hetgeen ter zake in het algemeen deel
van deze nota naar aanleiding van het verslag is opgemerkt.
De Minister van Defensie,
tevens Minister voor de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 242, nr. 6

23