Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

24 587

Justitiële Inrichtingen

Nr. 603

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 juni 2020
Op 11 juli 2019 ontving uw Kamer de eerste voortgangsbrief over mijn
visie «Recht doen, kansen bieden; naar effectievere gevangenisstraffen».1
Hierbij informeer ik u graag voor de tweede maal over de voortgang, ook
namens alle betrokken partners. Daarnaast geef ik de stand van zaken bij
het programma Koers en Kansen. In het tweede deel van deze brief geef ik
een korte beleidsreactie op het WODC-rapport «Leefklimaat en stress in
detentie, een pilotstudie in PI Nieuwegein», dat ik op 11 juni jl. aan uw
Kamer zond (Kamerstuk 24 587, nr. 770). In dat deel doe ik ook twee
toezeggingen gestand uit het algemeen overleg gevangeniswezen en tbs
van 6 februari 2020 om uw Kamer voor de zomer te doen toekomen:
1) een aanzet tot een meerjarig tijdpad met doelstellingen en mijlpalen
van veiligheidsmaatregelen in het gevangeniswezen;
2) een analyse van incidenten in het gevangeniswezen.
Daarnaast besteed ik aandacht aan enkele toezeggingen die ik in het kader
van de visie heb gedaan gedurende de behandeling van het wetsvoorstel
straffen en beschermen in de Eerste Kamer op 16 juni 2020. Daar
rekenschap van gevend, ontvangt de Eerste Kamer deze voortgangsbrief
ook.
Inleiding
Sinds 2018 werken de ketenpartners hard en voortvarend aan de
uitvoering van de visie.2 Nederland werd begin maart 2020 getroffen door
het coronavirus. Om verspreiding van het virus binnen de penitentiaire
inrichtingen te voorkomen en om de orde en veiligheid te kunnen
waarborgen, hebben de drie reclasseringsorganisaties en de Dienst
Justitiële Inrichtingen (DJI) een aantal ingrijpende maatregelen getroffen.
Uw Kamer is over de inhoud van de maatregelen geïnformeerd in mijn

1
2

kst-29279-603
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstukken 29 279 en 24 587, nr. 532
Dienst Justitiële Inrichtingen, reclassering, OM en ZM maar ook gemeenten en zorginstellingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

1

brieven van 13 en 15 maart en 2 april 2020.3 De maatregelen zoals het
opschorten van bezoek en verlof en de aanpassingen van het dagprogramma, hebben een grote impact gehad op het personeel in de
inrichtingen. Onder deze uitzonderlijke omstandigheden moest het
personeel alle aandacht en inzet richten op het draaiende houden van het
primaire proces in de inrichtingen, om de (medische) veiligheid en de
rechten van de gedetineerden en zichzelf zo goed mogelijk te garanderen.
Ondanks de beperking van bezoek en verlof werd de uitvoering van de
visie zo goed als mogelijk ter hand genomen en waar nodig gezocht naar
alternatieven. Gelet op deze uitzonderlijke omstandigheden heeft de
uitvoering en implementatie van de maatregelen uit de visie «Recht doen,
kansen bieden» echter op onderdelen enige vertraging opgelopen.
Deel 1: Visie «Recht doen, kansen bieden»
Met de uitvoering van de visie op effectieve gevangenisstraffen herstelt
het kabinet het evenwicht tussen belangen van slachtoffers, de veiligheid
van de samenleving en belangen van gedetineerden. Deze balans sloeg
eerder te veel door naar de belangen van de gedetineerde. Een straf moet
echt een straf zijn en moet ook zo worden ervaren; tegenover het plegen
van strafbare feiten moet vergelding staan. Daarmee wordt recht gedaan
aan de slachtoffers, nabestaanden en de samenleving. Daarnaast moet
een straf zijn gericht op het voorkomen van herhaalde criminaliteit.
Tijdens detentie moeten recidiverisico’s in beeld zijn. Niet pas aan het
eind, maar meteen bij aanvang van detentie wordt gewerkt aan de
voorbereiding op de terugkeer naar de samenleving. Centraal staat de
persoonsgerichte benadering van de gedetineerde en de inzet op
gedragsverandering.
Straf is straf, maar de straf biedt ook kansen. Dat is het uitgangspunt van
de visie. We werken hier sinds 2018 samen aan: DJI, de reclassering en
gemeenten, met zorginstellingen, vrijwilligers, onderwijsinstellingen en
het bedrijfsleven. Zo maken wij Nederland veiliger.
De implementatie van de visie «Recht doen, kansen bieden» is een
meerjarig traject. Ik informeer uw Kamer over de belangrijkste ontwikkelingen langs de drie sporen uit de visie:
Spoor 1: Straf is straf
Spoor 2: Gedrag telt
Spoor 3: Werken aan een veilige terugkeer
Om de ambities waar te maken, moet de organisatie op orde zijn. Daarvan
doe ik verslag onder het kopje de basis op orde.
Spoor 1: Straf is straf
Straf is straf: De kern van elke gevangenisstraf is dat de vrijheid
van de veroordeelde wordt ontnomen, waardoor hij gedurende een
bepaalde termijn uit de samenleving wordt verwijderd. Gevangenisstraffen hebben een vergeldend kenmerk, ze moeten genoegdoening
bieden aan de samenleving, en aan slachtoffers en nabestaanden in
het bijzonder.
Maatregelen
• Een maximale termijn van twee jaar voor de voorwaardelijke
invrijheidstelling

3

Kamerstukken 24 587 en 25 295, nrs. 763 en 765.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

2

•

•

Toekenning van de voorwaardelijke invrijheidstelling op basis van
een beslissing ten aanzien van iedere gedetineerde (individuele
beoordeling)
Verlof wordt in de laatste fase van detentie verleend op basis van
een individuele afweging

Op 25 juni 2019 heeft uw Kamer het wetsvoorstel straffen en beschermen
(hierna: wetsvoorstel SenB) (Kamerstuk 35 122) met brede steun
aangenomen (Handelingen II 20182/19, nr. 97, item 27). De Eerste Kamer
heeft het wetsvoorstel SenB op 15 en 16 juni 2020 behandeld (Handelingen I 2019/20, nr. 31, item 3 en Handelingen I 2019/20, nr. 32, items 2 en
9) en op 23 juni aangenomen (Handelingen I 2019/20, nr. 33, item 7).
Intussen tref ik samen met de betrokken organisaties voorbereidingen
voor de implementatie van het wetsvoorstel. Onderdeel hiervan is het
opstellen van het uitvoeringsbesluit, waarin onder andere de gegevensdeling tussen DJI, reclassering en gemeenten ten behoeve van het
detentie- en re-integratieplan van nadere regels wordt voorzien. Dit besluit
geef ik op korte termijn in consultatie. Ook de ministeriële regelingen die
verder uitvoering geven aan het wetsvoorstel zijn in voorbereiding. Hierin
worden onder andere mijn voorstellen voor het wijzigen van het verlofstelsel vastgelegd, met in achtneming van de motie van de leden
Groothuizen en Kuiken.4
In vervolg op mijn brief van 18 december 2019 informeer ik uw Kamer in
deze voortgangsbrief over de voortgang op drie moties die uw Kamer ten
aanzien van bovengenoemd wetsvoorstel heeft aangenomen.5
De motie van het lid Drost c.s. verzoekt de regering een kader op te stellen
voor de evaluatie van de wet, die na vijf en tien jaar na inwerkingtreding
zal plaatsvinden.6 Het opstellen van het evaluatiekader, inclusief de
nulmeting, wordt door het WODC uitbesteed aan een extern onderzoeksbureau. Ik verwacht het evaluatiekader dit najaar met uw Kamer te kunnen
delen. Bij het opstellen van dit kader zal rekening worden gehouden met
mijn toezeggingen over de evaluatie tijdens de behandeling van het
wetsvoorstel SenB in de Eerste Kamer op 15 en 16 juni 2020. Dit gaat om
onder andere de gevolgen van de nieuwe v.i.-regeling op de strafoplegging en de drie criteria om vrijheden toe te kennen (het gedrag van de
gedetineerde, de maatschappelijke risico’s en in het bijzonder het
slachtofferbelang) specifiek onderdeel te laten zijn van de evaluatie.
De motie van de leden Van Toorenburg en Van Wijngaarden verzoekt om
een vertegenwoordiging van slachtofferorganisaties in het adviescollege
voorwaardelijke invrijheidstelling (AVI).7 Inmiddels heeft het OM te
kennen gegeven dat het victimologische expertise zal borgen in het AVI.
De motie van de leden Van Nispen en Van den Berge, ten slotte, verzoekt
om jaarlijks te rapporteren over de voortgang op de maatregelen
re-integratie.8 Dit doe ik bij spoor 2 en 3 in deze brief. De motie vraagt ook
het draagvlak onder het gevangenispersoneel voor deze maatregelen
hierbij te betrekken. Daarvoor heeft DJI een communicatiestrategie in
gang gezet om medewerkers mee te nemen in de achtergrond van het
wetsvoorstel. Daarin wordt hen ook informatie gegeven over wat de
uitvoering van de visie, ook met betrekking tot de re-integratie, vraagt van
de verschillende functiegroepen. Werkdocumenten en handelingskaders
4

Kamerstuk 35 122, nr. 26
Kamerstuk 35 122, nr. 37
Kamerstuk 35 122, nr. 28
7
Kamerstuk 35 122, nr. 24
8
Kamerstuk 35 122, nr. 21
5
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

3

worden aangepast aan de behoeften van het personeel. Trainingen en
expertmeetings (voor ongeveer 4.000 medewerkers) bereiden hen voor op
de nieuwe manier van werken. Om het personeel verder te ondersteunen
heb ik DJI extra financiële middelen toegekend, waarmee personeel wordt
ondersteund bij de implementatie van het wetsvoorstel.
Spoor 2: Gedrag telt
Gedrag telt: een gedetineerde is zelf verantwoordelijk voor het
verloop van de eigen detentie. Goed gedrag wordt beloond, slecht
gedrag bestraft. Gedrag van gedetineerden weegt sterker mee bij de
invulling van detentie.
Maatregelen
• Verbeterde intake, toepassing detentie- en re-integratieplan en
begeleiding
• Risico’s bij het verlenen van vrijheden continu in beeld
• Professionalisering samenwerking met de reclassering in de
penitentiaire inrichting
• Voorbereiding op re-integratie ook voor kortgestraften
• Meer arbeid tijdens detentie
Vanaf de start van detentie wordt met de gedetineerde gewerkt aan een
veilige en perspectiefvolle terugkeer in de samenleving. Hierbij staan de
persoonsgerichte benadering van de gedetineerde en de inzet op
gedragsverandering centraal. DJI heeft hiervoor een werkproces ingericht.
Integrale intake en detentieverloop
Het afgelopen jaar is de integrale intake geïntroduceerd bij alle penitentiaire inrichtingen. Deze geeft het bestaande screeningsproces een
kwaliteitsimpuls. Met de integrale intake schetsen DJI, de reclassering en
de gemeente samen bij aanvang van detentie een beeld van de gedetineerde: wie is hij/zij, welke problematiek heeft hij/zij, welke risico’s zijn er
en aan welke ontwikkeling en basisvoorwaarden (zoals woonsituatie en
schulden) moet worden gewerkt. Dit wordt in een persoonlijk detentie- en
re-integratieplan opgenomen. Het rapporteren over de voortgang van dit
plan is verbeterd, evenals de samenwerking met reclassering en
gemeenten. In 2020 en 2021 wordt verder gewerkt aan verbetering van de
overdracht van informatie.
Dagprogramma, Beveiliging en Toezicht op maat
Per 1 september 2020 zal het aangescherpte toetsingskader promoveren
en degraderen, met de wijziging van de Regeling selectie, plaatsing en
overplaatsing gedetineerden (Rspog), in werking treden. Meer dan in het
huidige kader wordt de nadruk gelegd op de actieve inzet van de
gedetineerde voor de eigen re-integratie. Het toetsingskader stelt de norm
voor gewenst en ongewenst gedrag en vormt de basis voor de beoordeling of een gedetineerde in het basis- of plusprogramma wordt
geplaatst. Het kader definieert gedrag dat een inbreuk maakt op de
veiligheid, orde en rust in de inrichting en daarom direct leidt tot
terugplaatsing van het plus- naar het basisprogramma. De komende
maanden gebruikt DJI om per inrichting af te spreken hoe de
medewerkers hierop worden voorbereid. Zij worden ondersteund door
een startpakket met informatie (onder andere een informatieblad, een
gewijzigde handleiding en onderleggers ten behoeve van rapportage).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

4

Risicoscreener
De risicoscreener is een instrument dat risico’s op geweld zowel «binnen»
als de eerste periode «buiten» (bij vrijheden of ontslag) snel in beeld
brengt, zonder dat daarvoor een beoordeling van gedragsdeskundigen
noodzakelijk is. DJI heeft de risicoscreener ontwikkeld in nauwe samenwerking met wetenschap en de reclassering. Het instrument biedt
handvatten voor besluitvorming over verlening van interne en externe
vrijheden en bevordering van de interne en externe veiligheid. De
risicoscreener geeft ook voeding aan het detentie- en re-integratieplan.
De risicoscreener is eerst in zeven penitentiaire inrichtingen getoetst op
validiteit, betrouwbaarheid en werkbaarheid.9 De uitkomsten van deze
toets zijn positief. Eind februari 2020 is overgaan naar de tweede pilotfase
waarin de informatie uit de risicoscreener wordt gebruikt in het Multidisciplinair Overleg (MDO) van deze inrichtingen ter voeding van het detentieen eventuele vrijhedentraject. Onderzocht wordt hoe dit werkproces
verloopt en wat de toegevoegde waarde is van de risicoscreener binnen
het MDO en de vrijhedencommissie, bijvoorbeeld ten aanzien van
risicobewust denken en besluitvorming omtrent vrijheden. Wanneer ook
deze pilotfase een positieve uitkomst kent zal de risicoscreener, zodra dit
mogelijk is, landelijk worden ingevoerd. In de PI’s zullen de backofficemedewerkers, casemanagers, afdelingshoofden, hoofden en plv. hoofden
D&R, psychologen en directeuren worden getraind middels een train-detrainer constructie. Dit betreft alles bijeen ongeveer 1.400 medewerkers.
Voor de toepassing van de risicoscreener is structureel € 3,75 mln.
beschikbaar gesteld.
Casemanagers
De persoonsgerichte aanpak houdt niet alleen in dat we iets vragen van
gedetineerden – namelijk dat zij naar vermogen verantwoordelijkheid
nemen – maar ook dat zij de hulp en begeleiding krijgen die zij nodig
hebben. Dit is een taak voor alle executieve medewerkers, met name voor
de mentor en de casemanager: het stimuleren en ondersteunen van
gedetineerden. Eind 2019 is het onderzoek naar de verbetering van het
vakmanschap van de casemanager afgerond. Dit onderzoek «Goed
casemanagerschap in de PI» is in samenwerking met de Hogeschool
Utrecht in PI Dordrecht, Leeuwarden en Nieuwersluis uitgevoerd. Een
belangrijke uitkomst is dat casemanagers bij het maken van afwegingen
zwaar leunen op hun ervaringskennis. Het onderzoek stelt dat het
combineren van deze ervaringskennis (practice based) met wetenschappelijke instrumenten en kennis (evidence based) het vakmanschap van de
casemanager kan vergroten. Het gevoel dat een gedetineerde «niet pluis»
is, kan met de risicoscreener feitelijk worden gestaafd. Gecombineerd met
al beschikbare kennisbronnen (zoals bijvoorbeeld het reclasseringsadvies,
de uitkomsten van de SCIL en de Reflector) kan een persoonsgericht en
onderbouwd detentietraject worden ingezet.10 Deze methodische manier
van denken en handelen wordt verwerkt in een nieuw handboek en een
nieuwe opleiding voor casemanagers.

9
10

Alphen, Arnhem, Almelo, Roermond, Vught, Middelburg, Rotterdam-Hoogvliet.
De SCIL is een instrument dat een vermoeden van een licht verstandelijke beperking geeft.
De Reflector is een digitale vragenlijst die de gedetineerden in staat stelt na te denken over
zichzelf, zijn levensopvattingen en beweegredenen. Dit helpt de gedetineerde een zelfbeeld te
vormen. De uitkomst van de Reflector is een uitgangspunt voor de training Kies voor
Verandering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

5

Stevigere positie reclassering
De reclassering krijgt een stevige positie binnen het gevangeniswezen.
Voorheen vonden de reguliere werkzaamheden van de reclassering, zoals
de advisering over de v.i. en toezicht na detentie, plaats aan het eind van
de detentie. Nu wordt de reclassering al aan het begin van de detentie
samen met gemeenten en andere ketenpartners betrokken bij de bepaling
van een continu en integraal detentie- en re-integratietraject dat past in de
levensloop van de gedetineerde. In 2019 is een programma gestart waar
in acht experimenten wordt onderzocht voor welke gedetineerden, in
welke vorm en in welke fase, inzet van de reclassering (de meeste)
meerwaarde heeft en hoe de samenwerking tussen de casemanager en de
reclassering eruitziet. In samenwerking met de Hogeschool Utrecht is per
experiment een werkwijze beschreven die in 2020 en 2021 in de praktijk
worden getoetst en doorontwikkeld. Gelijktijdig wordt een selectieondersteunend model ontwikkeld waarmee methodisch kan worden
bepaald voor welke gedetineerden persoonsgerichte inzet van de
reclassering nodig is. Een nadere toetsing, onderbouwing en doorontwikkeling van het model vindt in 2020 en 2021 plaats. Het selectieondersteunend model kan na vaststelling landelijk worden ingevoerd,
naar verwachting begin 2022. Voor dit project heb ik in totaal 4,5 miljoen
beschikbaar gesteld voor de jaren 2019 t/m 2021.
Arbeid
Arbeid in detentie is een essentieel onderdeel van het dagprogramma. De
wijze waarop gedetineerden invulling geven aan deze arbeid is van belang
bij onder meer de vraag welke vrijheden aan een gedetineerde kunnen
worden verleend. Daarover het volgende.
Ten eerste wil ik de mogelijkheid bezien van een verlenging van de
arbeidstijd van 20 naar 32 uur per week. Daarvoor zijn tussen november
2019 en februari 2020 vijf pilots gestart (in PI’s Dordrecht, Vught, Almelo,
Leeuwarden en Veenhuizen-Esserheem). Vanwege de coronacrisis kan
evenwel niet in alle inrichtingen het reguliere arbeidsaanbod worden
geborgd, waardoor de uitvoering van enkele pilots tijdelijk is stopgezet.
Aan de andere kant heeft de coronacrisis juist de positieve invloed van
arbeid op het detentieklimaat en de orde en veiligheid onderstreept.
Ten tweede gaat de inzet van gedetineerden tijdens de arbeid meer
meewegen in het D&R-proces, bijvoorbeeld bij de promotie van het basisnaar het plusprogramma (met de daarbij horende privileges, zoals verlof).
Daarom wordt de inbreng van de werkmeesters in het multidisciplinair
overleg (MDO) vergroot en worden zij op hun nieuwe rol getraind en
voorbereid.
Ten derde wordt de komst van de Beperkt Beveiligde Afdelingen (BBA),
vooruitlopend op de inwerkingtreding van het wetsvoorstel SenB,
voorbereid in vijf pilots (in PI’s Roermond, Arnhem, Alphen, Middelburg
en Almelo). In de pilots kunnen gedetineerden op vrijwillige basis
deelnemen aan extramurale arbeid in de eigen woonomgeving, wat
uitzicht biedt op een baan na detentie. De ervaringen uit de pilots worden
benut om de inrichting en het dagprogramma van de BBA’s verder te
ontwikkelen. Voorts wordt – aan de hand van diverse gebouwelijke
varianten – in bovengenoemde pilots onderzocht hoe de strikte scheiding
tussen de gedetineerden die in een BBA zijn geplaatst en de overige
gedetineerden het beste kan worden georganiseerd en gehandhaafd. De
uitvoering van de pilots zal vanwege de coronacrisis per 1 augustus 2020
worden hervat. De voorbereidende werkzaamheden, zoals het inregelen
van procedures, zijn al wel ter hand genomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

6

Tot slot wil ik niet onvermeld laten dat de leertrajecten van de In-Made
praktijkschool succes hebben. In 2019 zijn 1.046 getuigschriften of mbopraktijkverklaringen uitgereikt. Dit aantal blijft stijgen. Inmiddels is een
snelle route naar het mbo-2 diploma gerealiseerd via de zogenaamde
derde leerweg.
Korte detentieduur
Ook gedetineerden met een zeer korte gevangenisstraf (< 4 weken)
moeten hun re-integratie voorbereiden, ondanks de korte detentieduur.
Dit speelt bijvoorbeeld bij een grote groep gedetineerden in het arrestantenregime, waar de pilot in de PI Grave zich op richtte. In deze pilot
werden arrestanten binnen 3 werkdagen gescreend op de vijf basisvoorwaarden voor re-integratie en werd hun hulpvraag bepaald. Samen met
de gedetineerde bereidden de gemeente, de casemanager en de
reclassering de terugkeer op basis van de vijf basisvoorwaarden voor.
Deze pilot is eind december 2019 afgerond en door PI Grave geëvalueerd.
De evaluatie toont aan dat deze werkwijze meer inzicht geeft in de situatie
van de gedetineerden zodat de hulpvraag en de nazorg op de basisvoorwaarden voor kort verblijvende gedetineerden verbetert. Deze werkwijze
is in PI Grave voortgezet en zal najaar 2020 op de overige vier arrestantenlocaties worden ingevoerd. Deze planning is wel mede afhankelijk van het
verloop van de coronacrisis.
Spoor 3: Veilige terugkeer
Veilige terugkeer: een gevangenisstraf moet bijdragen aan een
veilige terugkeer van ex-gedetineerden in de samenleving. Gedetineerden krijgen kansen om te werken aan een beter leven na
detentie. Hiermee kan herhaalde criminaliteit worden voorkomen.
Maatregelen:
• Versterken van de samenwerking tussen de penitentiaire
inrichting, de reclassering en gemeente ten behoeve van een
veilige terugkeer en succesvolle re-integratie in de samenleving
• Wegnemen van belemmeringen voor de gegevensdeling bij
(tijdelijke) terugkeer in de samenleving
Bestuurlijk akkoord
Op 1 juli 2019 heb ik samen met de voorzitter van de VNG, de directeur
van Reclassering Nederland namens de drie reclasseringsorganisaties en
de DJI het bestuurlijk akkoord «Kansen bieden voor re-integratie»
ondertekend. Hierin maken deze partijen de afspraak om meteen bij
aanvang van de detentie nauw samen te werken aan een veilige terugkeer
en succesvolle re-integratie van (ex)justitiabelen. Zij richten zich daarbij
op de vijf basisvoorwaarden voor succesvolle re-integratie: 1) werk en
inkomen 2) huisvesting 3) schuldenaanpak 4) identiteitsbewijs en 5)
zorgverzekering en continuïteit van zorgaanbod, en daarnaast het
opbouwen of versterken van een positief ondersteunend sociaal netwerk.
Het bestuurlijk akkoord heeft betrekking op ca. 30.000 personen die
jaarlijks detentie verlaten.
DJI, gemeenten en reclassering voeren het bestuurlijk akkoord
gezamenlijk uit. Dat doen zij in verbinding met andere partners, zoals
zorginstellingen en vrijwilligersorganisaties. Dat is een gezamenlijk proces
waarbij het soms nog zoeken is naar de best werkbare vorm van
(regionale) samenwerking. DJI, gemeenten en reclassering nemen de
volgende stappen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

7

•

•

•

•

Zij communiceren actief binnen de eigen organisaties over de ambities
van het bestuurlijk akkoord en het belang hier gezamenlijk invulling
aan te geven. Eind 2019 hebben zij een handreiking beschikbaar
gesteld die tips geeft voor samenwerking en good practices voor een
veilige en geslaagde re-integratie. De VNG stelt een webpagina op
haar site beschikbaar waar medewerkers goede voorbeelden kunnen
vinden.
Zij richten regionale teams in bestaande uit vertegenwoordigers van
DJI, de reclassering en regioadviseurs van het Verbindend Landelijk
OndersteuningsTeam (VLOT).11 Deze teams ondersteunen de regio’s
bij de uitvoering van het bestuurlijk akkoord en lossen mogelijke
knelpunten op. Inmiddels is gestart met, afhankelijk van de lokale
situatie, een top 5 of top 10 van gemeenten in de regio rond een PI.
De VNG ontwikkelt een zelfscan waarmee elke gemeente een beeld
krijgt hoe de ondersteuning van de re-integratie in de eigen gemeente
is geregeld.
Tot slot analyseert het ministerie samen met betrokken organisaties
welke (landelijke) administratieve knelpunten in de weg staan van een
goede re-integratie en zoekt oplossingen daarvoor. Onderzocht wordt
bijvoorbeeld of het proces van het verstrekken van het id-bewijs aan
gedetineerden vereenvoudigd kan worden. Het hebben van een
id-bewijs is namelijk vereist bij de aanvraag van een uitkering, bij de
ondertekening van een huurcontract en bij indiensttreding bij een
werkgever en dus voorwaarde voor een succesvolle re-integratie.

Ik heb bij de behandeling van het wetsvoorstel SenB in de Eerste Kamer
op 15 en 16 juni 2020 toegezegd in te gaan op de positie en middelen van
gemeenten bij de re-integratie van gedetineerden. Gemeenten zijn primair
verantwoordelijk voor de re-integratie van hun ex-gedetineerde burgers
(Wmo). Het is van belang dat alle gemeenten een goed re-integratiebeleid
voeren. Ik zal hiervoor in mijn gesprekken met de VNG aandacht vragen.
Sinds 2014 kunnen gemeenten ook aanspraak maken op de «bijdrageregeling Begeleiden (ex-) gedetineerden voor Wonen en Werken» van
Justitie en Veiligheid.12 Het budget bedraagt op jaarbasis € 2,4 mln.
Inmiddels maakt ruim driekwart van de Nederlandse gemeenten gebruik
van deze bijdrageregeling en voert een actief nazorgbeleid. De bijdrageregeling komt voort uit een motie van het lid van uw Kamer de heer Van der
Staaij (SGP) uit 2013 (Kamerstuk 33 750 VI, nr. 83). Het is primair gericht
op trajecten voor werk en onderdak, maar kan ook worden gebruikt voor
de andere basisvoorwaarden. Gemeenten kunnen de aanvraag indienen
mede namens andere gemeenten, veiligheidshuizen of maatschappelijke
organisaties.
Daarnaast zet het kabinet in op de schuldenaanpak en de aanpak van daken thuisloosheid. In dat kader zal de Preventie Alliantie van het Rijk
financiële ondersteuning aan gemeenten aanbieden om het proces van
preventie en vroegsignalering te analyseren en te adviseren over concrete
verbeterstappen. Het kabinet stelt daarvoor tot eind 2021 € 200 mln.
beschikbaar. Hierbij zullen onder andere bewezen effectieve interventies
op het gebied van preventie en vroegsignalering onder de aandacht
worden gebracht. De Preventie Alliantie is met name gericht op het in een
zo vroeg mogelijk stadium signaleren van (beginnende) problemen en het
voorkomen van huisverlies. Daarbij worden ook andere «routes naar
dakloosheid» meegenomen, zoals het verlaten van detentie. Concrete
11

VLOT is een samenwerkingsverband van drie ministeries en de VNG en bestaat uit een
kernteam en 10 regio-adviseurs. Samen hebben zij als doel om de persoonsgerichte aanpak
op het snijvlak van zorg en veiligheid te verbeteren.
12
www.dji.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

8

voorbeelden van interventies zijn de inzet van zelfregiecentra, herstelacademies en time-out voorzieningen.13
Ook vrijwilligersorganisaties spelen een grote rol bij de re-integratie van
gedetineerden. Dat kwam ook aan de orde bij het debat in de Eerste
Kamer over het wetsvoorstel SenB. Vrijwilligersorganisaties kunnen al
tijdens detentie de gedetineerde daarbij ondersteunen. Zij kunnen
daarvoor subsidie aanvragen bij DJI, en doen dat ook. Daarvoor is per jaar
€ 4,1 mln. beschikbaar. Ik ga na of we de inzet van vrijwilligers bij de
re-integratie van gedetineerden verder kunnen verbreden.
Gegevensdeling bij terugkeer
Het wetsvoorstel straffen en beschermen voorziet in een verruiming van
de wettelijke grondslag voor gegevensdeling tussen de DJI, de reclassering en de gemeenten. Deze grondslag maakt het mogelijk om zonder
toestemming van de gedetineerde gegevens te delen over de vijf
hierboven genoemde basisvoorwaarden. Dit is nodig om het
re-integratieplan vorm te geven.
Basis op orde
Basis op orde: om de ambities voor effectievere gevangenisstraffen
de komende jaren waar te maken, moet de basis op orde zijn: een
veilige omgeving voor personeel en gedetineerden, een solide
personeelsbeleid en een flexibel, wendbaar apparaat.
Maatregelen:
• Veiligheid in de penitentiaire inrichting vergroten, onder meer:
extra speurhonden, strafbaarstelling binnenbrengen smokkelwaar
• Capaciteit: sluitingen vier gevangenissen en zorgen voor een
flexibel apparaat
• Personeel: zorgen voor voldoende personeel en investeren in
vakmanschap
Veiligheid
Een penitentiaire inrichting moet veilig zijn, voor personeel én gedetineerden. Dit is een belangrijke randvoorwaarde voor het werken aan
re-integratie. Vorig jaar heb ik uw Kamer per brief geïnformeerd over de
wijze waarop ik het veiligheidsbeleid heb aangescherpt om contrabande
en crimineel handelen vanuit de inrichtingen tegen te gaan.14 Dat doe ik
langs drie pijlers: preventie, opsporing en sancties. Om maatregelen
gericht in te kunnen zetten, worden specifieke (lokale) risico’s in beeld
gebracht. Gedetineerden uit de zware georganiseerde ondermijnende
criminaliteit vragen extra maatregelen. Voorkomen moet worden dat
georganiseerde criminaliteitsnetwerken voedingsbodem vinden binnen de
gevangenissen en vanuit detentie door kunnen gaan met hun criminele
activiteiten, daar onderlinge vetes beslechten of proberen uit te breken.
Ook daartoe worden maatregelen getroffen. Zo is op 1 maart jl. de proef
met een Afdeling Intensief Toezicht gestart. Op deze kleinschalige
afdeling, gecompartimenteerd van de rest van de inrichting, kunnen
gedragingen en contacten van gedetineerden uit deze doelgroep beter
worden gemonitord. In alle inrichtingen wordt inmiddels ook een Bureau
Inlichtingen en Veiligheid ingericht, dat de informatiepositie van DJI ten

13
14

Kamerstuk 29 325, nr. 122
Kamerstuk 24 587, nr. 748

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

9

aanzien van deze gedetineerden verbetert. Deze bureaus werken ook met
de Gedetineerden Relatie Monitor (GRM).
Contrabande
Uit cijfers van DJI blijkt dat het aantal aangetroffen contrabande in de
penitentiaire inrichtingen de afgelopen periode daalt (zie onderstaande
tabel). Deze daling zet zich in het eerste tertaal van 2020 door. Dit is een
positieve ontwikkeling. Mogelijke verklaring is dat het aangescherpte
veiligheidsbeleid het moeilijker maakt om contrabande in te voeren,
bijvoorbeeld door het plaatsen van extra netten, en dat het binnenbrengen van contrabande strafbaar is gesteld. De cijfers van het eerste
tertaal 2020 hebben voor een gedeelte betrekking op de periode waarin de
coronamaatregelen van kracht werden, waaronder geen bezoek en verlof
(vanaf 14 maart 2020). Het is aannemelijk dat de coronamaatregelen ook
leiden tot minder invoer van contrabande. Zo houdt het ontvangen van
bezoek achter plexiglas het doorgeven van contrabande tegen.
Aangetroffen contrabande gevangeniswezen
1e tertaal 2019

2e tertaal 2019

3e tertaal 2019

1e tertaal 2020

1.760

1.467

1.340

1.182

Personeelsbeleid
In de afgelopen maanden (januari t/m mei 2020) is de personeelsbezetting
in het gevangeniswezen en de vreemdelingenbewaring toegenomen met
ruim 405 fte (er zijn 681 medewerkers ingestroomd en 253 medewerkers
uitgestroomd). Daarmee zat eind mei de bezetting (inclusief Dienst
Vervoer en Ondersteuning en Trigion -een particulier beveiligingsbedrijf)
op gemiddeld 99% van de beoogde formatie. Het blijft van belang om
nieuwe medewerkers te werven. Ook nu wordt de werving (op digitale
wijze) voortgezet.
Per brief van 12 maart 2020 heb ik u geïnformeerd over de uitkomsten van
mijn overleg met de bonden en de Centrale Ondernemingsraad (COR) van
DJI over de aanpak om werkdruk tegen te gaan en de veiligheid in de
inrichtingen te verbeteren.15 Aan alle PI’s is gevraagd lokaal te bezien wat
nodig is. DJI bespreekt met de bonden en de COR de voortgang van deze
maatregelen.
Detentiecapaciteit
De bezetting in het gevangeniswezen was in de eerste maanden van 2020
hoger dan in dezelfde periode in 2019. De ontwikkeling in de bezetting
(waarover ik de Tweede Kamer in de vorige voortgangsbrief ook heb
geïnformeerd) heeft zich daarmee voortgezet. De recente PMJ-ramingen
waarover uw Kamer 9 juni 2020 is geïnformeerd laten een vergelijkbare
ontwikkeling van de capaciteitsbehoefte zien.16 In de meerjarige capaciteitsplanning van het gevangeniswezen en de daarvoor beschikbare
middelen wordt met deze ontwikkeling rekening gehouden. DJI heeft
buffercapaciteit tot zijn beschikking. De komende jaren kunnen we de
geraamde capaciteitsbehoefte daarmee opvangen. Er wordt intensief
geworven om deze cellen te voorzien van personeel.
De maatregelen die zijn genomen om verspreiding van het coronavirus te
voorkomen, leiden op dit moment tot een heel ander beeld. De bezetting
15
16

Kamerstuk 24 587, nr. 764
Kamerstuk 24 587, nr. 769

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

10

is in de afgelopen maanden fors gedaald van ca. 9.500 naar ca. 8.000
bedden (peildatum 1 juni 2020). Het afschalen van de maatregelen gaat in
nauw overleg met de ketenpartners, dat wil zeggen dat de hervatting van
de tenuitvoerlegging van vrijheidsontnemende sancties gefaseerd en
verantwoord zal plaatsvinden, mede gelet op de beschikbare detentiecapaciteit. De coronamaatregelen hebben impact op de bruikbare capaciteit
in de komende periode. Over het opstarten van de strafrechtketen en het
wegwerken van de voorraden die zijn ontstaan, wordt u separaat
geïnformeerd.
Capaciteit Terroristenafdelingen
Ook binnen de terroristenafdelingen neemt de behoefte aan capaciteit toe.
De bezetting binnen de terroristenafdelingen ligt de afgelopen maanden
rond de 40 (80% bezette plaatsen). In het Dreigingsbeeld Terrorisme
Nederland is opgenomen dat hoewel het stelsel van terroristenafdelingen
(TA) voorkomt dat er binnen reguliere gevangenissen radicaal gedachtengoed wordt verspreid, een hoge bezetting ervoor kan zorgen dat het
geldende differentiatiebeleid waarin leider van volgers gescheiden
worden, onder druk komt te staan. Dat kan zorgen voor ongewenste
netwerkvorming. Voorkomen moet worden dat de TA’s te vol zijn om het
differentiatiebeleid naar wens in te vullen. Om deze reden wordt de
TA-capaciteit uitgebreid van 48 naar 70 plaatsen. Er komen 7 extra
plaatsen in PI de Schie en 5 extra plaatsen in PI Vught. In de praktijk leidt
het differentiatiebeleid er vaak toe dat vrouwelijke gedetineerden in
verband met groepsdynamiek, openingen voor deradicalisering en
risicoprofiel bij elkaar werden geplaatst, afgezonderd van de overige
gedetineerden. Daarom worden in de PI Zwolle 10 TA-plaatsen specifiek
voor vrouwen gecreëerd. Het personeel en het gebouw worden daartoe
toegerust.
Koers en kansen
In het innovatieprogramma Koers en kansen voor de sanctie-uitvoering
werken justitie, zorg en sociaal domein op een nieuwe manier samen aan
recidivevermindering en een effectieve sanctie-uitvoering. In het
Projectenlab worden sinds 2018 in de praktijk, al werkende weg, manieren
getest om de re-integratie van (ex-)justitiabelen in de regionale praktijk,
conform de doelstelling van het reeds genoemde bestuurlijk akkoord,
effectiever vorm te geven. De 36 proeftuinen leveren interessante
resultaten op. Met gericht wetenschappelijk onderzoek en tussentijdse
evaluaties wordt bekeken op welke manier de bevindingen uit de
projecten in de praktijk verder kunnen worden ontwikkeld.
In de volgende voortgangsbrief zal ik uw Kamer nader informeren over de
resultaten van de projecten (wat wel en niet werkt), de voortgang en de
eventuele structurele financiering. Dit heb ik toegezegd tijdens de
behandeling van het wetsvoorstel straffen en beschermen in de Eerste
Kamer op 16 juni 2020.
OM, Rechtspraak, reclassering, gemeenten, zorgpartners en DJI werken in
deze projecten samen. Opvallend vaak zijn de gemeenten trekker in de
aanpak. Vier projecten en de lessen die we daaruit leren, lichten we
hieronder uit.
1. 3Noord met zelfmelders
Om detentieschade voor zelfmelders en daaruit voortvloeiende
maatschappelijk kosten te beperken maken de ketenpartners aan de
«voorkant», dus voor de detentieperiode ingaat, een persoonlijk
re-integratieplan dat tijdens en na detentie wordt uitgevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

11

2. Samen starten in Zwolle en Zutphen
Een succesvolle re-integratie start in de eerste week van detentie en niet
pas na de invrijheidstelling. Tactus verslavingsreclassering en Reclassering Nederland realiseren met de PI’s een gezamenlijke aanpak
gebaseerd op intensieve samenwerking van de ketenpartners en invulling
van de werkprocessen, functieprofielen, taken en verantwoordelijkheden.
3. Persoonsgerichte Aanpak en monitoring met alle gemeenten MiddenNederland
In het re-integratieproces staat de persoon centraal, niet de regels en
protocollen. De betrokken organisaties stellen zich in dienst van het
resultaat en werken samen in een ondersteunende structuur aan een
domeinoverstijgend en daarmee levensloopbestendig re-integratieplan.
4. OM-vonnisvoorstel, Wijkrechtbank Eindhoven en wijk Ruwaard Oss in
Oost-Brabant
Het werkt om aan lopende (vrijwillige) trajecten een justitieel dwangkader
toe te voegen. Een rechter of officier van justitie legt effectievere straf- en
zorgcombinaties op als de adviezen van reclassering, Raad voor de
Kinderbescherming en andere partners uit het sociaal domein aansluiten
op de levensloop van de verdachten.
De projecten geven inzicht in de meest efficiënte en effectieve wijze van
samenwerking en taakverdeling tussen de ketenpartners, het delen van
verantwoordelijkheid en mogelijke oplossingsmodellen. Maar ook in de
succes- en faalfactoren van het samenwerken aan het complexe vraagstuk
van recidivevermindering. Opbrengsten die breder inzetbaar zijn, worden
met behulp van onder meer (wetenschappelijk) onderzoek en de
uitvoering van maatschappelijk kosten- en batenanalyses geobjectiveerd
en staan hieraan ook ten dienste. Tijdens het Koers en kansen-congres op
26 november 2020 zullen de eerste resultaten worden gepresenteerd.
Daarnaast ontwikkelt Koers en kansen verschillende instrumenten zoals
een verduurzamingsscan en een MKBA-checklist, die niet direct bijdragen
aan het terugdringen van recidive maar de kans vergroten dat de
opbrengsten en bevindingen van de verschillende projecten beter kunnen
worden verduurzaamd en verspreid. Ze zijn beschikbaar op www.sanctieuitvoering.nl.
Samen met TNO wetenschap en uitvoeringspraktijk, heeft Koers en
kansen een model (system dynamics; Marvel) gebouwd dat de basis gaat
vormen voor een domeinoverstijgende, interactieve kennisbank. De
kennisbank wordt continu gevoed met nieuwe informatie uit wetenschap
en praktijk en maakt verbanden zichtbaar tussen de verschillende factoren
die bijdragen aan recidive. Met dit instrument van, voor en door experts
kunnen gebruikers uit de praktijk direct inspelen op actuele inzichten en
doen wat werkt.
Voor een landkaart met alle projecten en proeftuinen, zie:
https://www.sanctieuitvoering.nl/projectenlab/overzicht-landkaart
Deel 2: Rapport «Leefklimaat en stress in detentie», veiligheidsmaatregelen en incidentenanalyse
Beleidsreactie rapport «Leefklimaat en stress in detentie»
Op 12 juni 2020 zond ik uw Kamer het WODC-rapport «Leefklimaat en
stress in detentie, een pilotstudie in PI Nieuwegein». Hierin onderzoekt het
WODC of de effecten van de ingevoerde maatregelen op het leefklimaat in
PI Nieuwegein zichtbaar zouden zijn in de meting van het stresshormoon
cortisol in de haren van gedetineerden en PIW’ers. De onderzoeksopzet
kende echter beperkingen. Volgens de onderzoekers kunnen er over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

12

effecten van de maatregelen op het stressniveau van gedetineerden en
personeel geen eenduidige conclusies getrokken kunnen worden. Dit
rapport betrek ik dan ook niet bij de maatregelen om in de PI’s de
veiligheid te vergroten en de werkdruk te verminderen.17
Het WODC doet in haar rapport twee aanbevelingen. Ten eerste om bij
een volgend onderzoek naar het leefklimaat te zorgen voor een gedegen
onderzoeksopzet waarbij herhaalde metingen per persoon mogelijk zijn en
de onderzoekspopulatie groot genoeg is om representatief te zijn voor de
doelgroep. Ten tweede om bij een volgend onderzoek naar het effect van
interventies op het stressniveau gebruik te maken van biologische maten
(zoals cortisol en hartslagmetingen), naast psychosociale maten zoals
zelf-gerapporteerde stress en stressklachten. De wetenschappelijke
literatuur laat namelijk zien dat stress het best begrepen en aangepakt kan
worden vanuit een biopsychosociaal perspectief.
Bij een volgend onderzoek zal ik de aanbevelingen van het WODC
meenemen.
Veiligheidsmaatregelen en analyse geweldsincidenten PI’s
Tijdens het algemeen overleg over het gevangeniswezen en tbs op
6 februari 2020 (Kamerstuk 24 587, nr. 766) heb ik toegezegd uw Kamer
voor de zomer een meerjarig tijdpad met doelstellingen en mijlpalen van
veiligheidsmaatregelen te doen toekomen. Deze treft u als bijlage bij deze
brief aan. In dat algemeen overleg heb ik eveneens toegezegd uw Kamer
een incidentenanalyse te doen toekomen. Deze toezegging doe ik
hieronder gestand.
Incidenten vanuit de penitentiaire inrichtingen worden op verschillende
niveaus gemeld, oplopend in de mate van ernst. Incidenten worden aan
de directeur van de PI gemeld, ernstigere incidenten worden vervat in een
melding bijzonder voorval (MBV).18 Van de meest ernstige MBV’s wordt
de ambtelijke en politieke leiding van het departement op de hoogte
gebracht door middel van een piketmelding. Onderstaande tabel geeft de
meerjarige ontwikkeling van het aantal geregistreerde incidenten, MBV’s
en piketmeldingen binnen het gevangeniswezen over de afgelopen jaren
weer.

17
18

Kamerstuk 24 587, nr. 761
Aanhangsel Handelingen II, 2019/20, nr. 1610.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

13

Gevangeniswezen

2016

2017

2018

2019

Totaal aantal geregistreerde incidenten
Aantal incidenten per gedetineerde (gem.
bezetting)

21.746

23.175

24.778

27.641

2,7

2,8

2,9

3,0

Aantal verbale agressie naar personeel
Aantal bedreigingen personeel
Aantal fysiek geweld personeel1

423
298
179

502
297
198

604
348
234

767
421
311

% verbale agressie, bedreiging en geweld
personeel t.o.v. totaal aantal geregistreerde
incidenten

4,1%

4,3%

4,8%

5,4%

Totaal aantal Melding Bijzonder Voorval
Totaal aantal piketmeldingen
Aantal MBV geweld tegen personeel2

152
86
3

183
156
16

148
111
9

131
93
24

1

Geregistreerde incidenten waarbij fysiek geweld is gebruikt door justitiabele (bijv. schoppen,
slaan of gooien met spullen) maar de medewerker geen letsel heeft opgelopen, het fysieke
geweld heeft af kunnen weren, of niet daadwerkelijk is geraakt.
2
Betreft meldingen MBV van geweld tegen personeel of andere in de inrichting aanwezige
personen dat ernstig lichamelijk letsel tot gevolg heeft. «Ernstig» letsel wordt gedefinieerd als
letsel dat heeft geleid tot (behandelend) optreden dat uitsluitend is voorbehouden aan gekwalificeerd medisch personeel of artsen.

De tabel laat zien dat er sprake is van een stijging van het totaal aantal
geregistreerde incidenten. Daarentegen zien we een daling van de meest
ernstige incidenten die via een MBV aan het hoofdkantoor van DJI moeten
worden gemeld. Uit de tabel blijkt verder dat het aantal geregistreerde
incidenten en het aantal MBV’s in de categorie «geweld tegen personeel»
stijgt. Zoals uw Kamer is toegezegd is er een grondige analyse verricht op
deze cijfers.
Meerjarige analyse incidenten
Het grootste deel van alle geregistreerde incidenten heeft betrekking op
incidenten rond het bezit van contrabande, inclusief positieve urinecontroles (circa 40%). Daarna volgt het niet opvolgen van aanwijzingen van
personeel (5,7%), onacceptabel gedrag richting personeel (5,4%),
verwardheid (4,6%) en fysiek geweld naar een medegedetineerde (3,6%).
Het merendeel van de gedetineerden gedraagt zich en houdt zich aan de
regels: 73% is gedetineerd zonder dat er geregistreerde incidenten op hun
naam staan. Een relatief kleine groep van 3,1% is verantwoordelijk voor
bijna de helft van alle geregistreerde incidenten. De ernstigere meldingen
(MBV) komen verhoudingsgewijs twee keer zo vaak voor in een Penitentiair Psychiatrisch Centrum (PPC) als in een reguliere gevangenis of huis
van bewaring. Op de ISD-afdelingen zien we juist minder dan de helft van
het aantal MBV’s dan in een gevangenis of huis van bewaring.
De analyse op de MBV’s laat zien dat:
1. de situaties waarin geweld plaatsvindt zeer verschillend zijn;
2. er geen verband is te zien tussen ernstige meldingen en het gebruik
van meerpersoonscellen;
3. uit de situatiebeschrijvingen blijkt dat de meeste van deze incidenten
plaatsvinden op de afdeling of in de gemeenschappelijke ruimte, en
niet op cel;
4. er geen eenduidige relatie is met het aantal personeelsleden ten tijde
van het incident. In de meeste gevallen zijn er meerdere personeelsleden aanwezig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

14

Verklaring toename incidenten
De toename binnen het gevangeniswezen van geweld, verbale agressie
en bedreiging naar personeel toe lijkt, zoals ik onder meer heb vernomen
tijdens de werkbezoeken die ik heb afgelegd, samen te hangen met een
breder ervaren tendens in de samenleving van verbaal of fysiek geweld
tegen handhavers en hulpverleners. Daarnaast wijs ik erop dat DJI in heeft
gezet op een verbetering van de registratie van incidenten dat
waarschijnlijk ook invloed heeft gehad op de cijfers. Tot slot is de
gedetineerdenbezetting in het gevangeniswezen, waaronder de PPC’s, in
2019 verder gestegen, waardoor het aannemelijk is dat het aantal
geweldsincidenten in absolute zin is toegenomen. Er zijn meer gedetineerden die gemiddeld per persoon meer incidenten plegen. Samengevat
concludeer ik dat de toename van incidenten helaas in lijn is met een
maatschappelijke trend in de samenleving en daarnaast de verhoogde
aandacht voor deze incidenten en het belang van goede registratie
daarvan. De cijfers zijn voor mij aanleiding om de aanpak verder te
versterken.
Aanpak
Mijn ambitie is het aantal incidenten binnen de PI’s zo laag mogelijk te
houden. In de bijlage bij deze brief geef ik aan welke maatregelen daartoe
zijn getroffen. Enkele maatregelen zien specifiek toe op geweldsincidenten
tegen personeel. Ik noem het aanscherpen van het aangiftebeleid, het
creëren van meer ruimte voor een persoonsgerichte aanpak bij
wangedrag en het verbeteren van de samenwerking tussen politie, DJI en
OM bij aangifte. Maar er is extra inzet nodig. Ik vind het belangrijk dat we
leren van andere sectoren die te maken hebben met geweld tegen
personeel. Zo heeft de politie al positieve ervaringen opgedaan met de
inzet van bodycams. Op dit moment worden proeven voorbereid om na te
gaan hoe bodycams binnen het gevangeniswezen kunnen bijdragen aan
de preventie en repressie van geweld. Daarnaast zie ik uit naar het
onderzoek van het WODC naar geweld tegen hulpverleners en
handhavers dat naar verwachting eind 2020 gereed is. Het onderzoek
maakt zichtbaar wat de aard en omvang is, dader- en slachtofferprofielen,
situationele context, verschillende oorzaken en kansrijke nog niet
ingezette interventies. Ik zal dit onderzoek gebruiken om het aantal
incidenten verder terug te dringen.
Gevolgen voor medewerkers
Tot slot is onderzocht wat de gevolgen zijn van incidenten voor
medewerkers van de PI’s, specifiek ten aanzien van PTSS. De traumazorg
binnen het gevangeniswezen is geregeld in lokale nazorgteams en bij een
aantal landelijke traumapsychologen. Het aantal aanvragen voor
psycho-traumazorg in het gevangeniswezen is opgelopen van 52 in 2016
naar 67 in 2019. Voor heel DJI (dus ook voor de tbs-klinieken en justitiële
jeugdinrichtingen) is het aantal aanvragen gedaald van 124 naar 103.
Ongeveer de helft van de aanvragen heeft te maken met een incident met
fysiek geweld. De diagnose PTSS is doorgaans niet terug te leiden naar
een specifiek incident. In 2019 was voor 24 medewerkers opschaling naar
gespecialiseerde zorg noodzakelijk, een mogelijke indicatie voor PTSS. In
2016 betrof dit 43 gevallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

15

Tot slot
Het komende jaar gaat de uitvoering van de verschillende onderdelen van
de visie «Recht doen, kansen bieden» door, binnen de eventueel doorlopende beperkingen van de coronacrisis. Ik zal hierover in de volgende
voortgangsbrief rapporteren.
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

16

Bijlage 1:

Tijdpad en mijlpalen veiligheidsmaatregelen in het gevangeniswezen

Reeds behaalde mijlpalen
Risicogestuurde aanpak

Op 1 januari 2019 is DJI gestart met de centrale registratie van aangetroffen smokkelwaar. In totaal zijn er in het afgelopen jaar ruim 4.500
vondsten van smokkelwaar geregistreerd.
De inrichtingen hebben dit voorjaar analyses van risico’s op voortgezet
crimineel handelen vanuit detentie (hierna: vchd) en ontvluchting
uitgevoerd.
In alle inrichtingen waar gedetineerden met een hoog vlucht-/
maatschappelijk risico verblijven (GVM-hoog) is een Bureau Inlichtingen
en Veiligheid (BIV) ingericht. Dit dient als centraal informatiepunt voor
de veiligheid in de inrichting en ondersteunt het gebruik van de
gedetineerden relatiemonitor (GRM).

Preventie

In een aantal inrichtingen zijn extra netten, hekwerk of camera’s
geplaatst, op basis van de door de inrichtingen vastgestelde risico’s.

Opsporing

De inzet van de Dienst Vervoer en Ondersteuning (DV&O) bij spitacties is
in 2019 verder geïntensiveerd, tot een verviervoudiging sinds 2016.
De uitbreiding van het aantal speurhonden is in gang gezet. Met enkele
weken zijn de eerste extra honden inzetbaar.
Op 1 maart 2020 is een Afdeling Intensief Toezicht (AIT) opgestart, waar
de contacten van hoog-risico gedetineerden met de buitenwereld en in
de inrichting effectiever worden gemonitord.
Het standaard uitlezen van aangetroffen datadragers is beproefd en
geëvalueerd. De evaluatie wordt momenteel afgerond.

Sancties

Op 1 november 2019 is de strafbaarstelling voor de invoer van smokkelwaar in werking getreden. Tot en met 15 mei 2020 zijn er reeds 32 zaken
bij het OM binnengekomen.

Mijlpalen voor het komende jaar
Risicogestuurde aanpak

De registratie van contrabande wordt op basis van de ervaringen van de
afgelopen periode verbeterd en DJI start de toegezegde periodieke
publicatie van deze cijfers op de website.
De inrichtingen leveren verrijkte risicoanalyses op ten aanzien van
contrabande en vchd.
In alle inrichtingen wordt een Bureau Inlichtingen en Veiligheid
ingericht.

Preventie

In een aantal inrichtingen worden extra netten en roosters geplaatst. Op
basis van de verrijkte risicoanalyses van de inrichtingen wordt besloten
of dit in meer inrichtingen nodig is.
Er worden diverse proeven uitgevoerd met innovatieve technologie om
het binnenbrengen van smokkelwaar en vchd te voorkomen.

Opsporing

De opleiding van extra speurhonden wordt voortgezet. Driekwart van de
aangekondigde extra speurhonden is medio 2021 inzetbaar.
Er wordt een tweede AIT beproefd.
Op basis van de evaluatie wordt besloten of het standaard uitlezen van
aangetroffen datadragers structureel wordt ingevoerd.

Sancties

De sanctiekaart wordt volledig losgelaten – gelijktijdig met het invoeren
van het nieuwe beoordelingskader voor gedrag – om meer ruimte te
creëren voor de persoonsgerichte aanpak bij wangedrag.
De samenwerking tussen DJI, politie en OM bij aangifte en opvolging
van aangifte van geweld tegen personeel wordt verbeterd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

17

Doelstellingen voor de lange termijn
Risicogestuurde aanpak

De inrichtingen blijven hun risicoanalyses ten aanzien van de veiligheid
verrijken.

Preventie

De GSM-paraplu wordt in vier inrichtingen operationeel gemaakt en
getest.
Jaarlijks worden op basis van de geconstateerde risico’s innovatieve
technologieën beproefd.

Opsporing

De verdubbeling van het aantal speurhonden is eind 2021 gereed.
Hiermee is het aantal speurhonden uitgebreid van 20 naar 40 speurhonden.
Personeel krijgt meer handvatten voor de opsporing van vchd en
contrabande, door vergroting van het bewustzijn en het (eventueel
anoniem) melden van signalen van vchd.

Sancties

Herziening regelgeving omtrent vernietiging van aangetroffen contrabande.
Onderzoek naar de behoefte aan het aanscherpen van de EBI-criteria
(extra beveiligde inrichting).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 29 279, nr. 603

18