Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 725 X

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Defensie
2016

Nr. 9

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 20 juni 2017
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Defensie over het jaarverslag van 17 mei 2017 inzake
het Ministerie van Defensie 2016 (Kamerstuk 34 725 X, nr. 1).
De Minister van Defensie heeft deze vragen beantwoord bij brief van
6 juni 2017. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-34725-X-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

1

1
Klopt het dat u met de aanpassingen ten opzichte van de
geplande investeringen in 2016, die «noodzakelijk» waren om het
totaal aan investeringsbehoeften binnen de financiële kaders te
brengen, een nóg grotere boeggolf aan investeringen creëert dan
de reeds bestaande? Klopt het dat deze boeggolf alleen maar
oplosbaar is door projecten te schrappen, te verkleinen, nog
verder in de tijd te verplaatsen of door middel van extra budget?
Welke aanvullende maatregelen neemt u om verdere groei van
deze boeggolf te voorkomen teneinde noodzakelijke vervangingsinvesteringen tijdig te kunnen laten starten?
13
Kunt u per krijgsmachteenheid aangeven welke materiële
onderdelen de komende vijf jaren vervangen moeten worden? En
de komende tien jaar? Welke kosten zijn daarmee gemoeid?
25
Welke aanvullende financiële maatregelen zijn nodig om de
benodigde vervangingsinvesteringen te realiseren ten behoeve
van de gereedheid op langere termijn?
De investeringsbehoefte voor de benodigde vernieuwingen, instandhoudingsprogramma’s en vervangingen is de komende vijftien jaar groter dan
het beschikbare budget. Echter, de mogelijkheden om te voorzien in de
benodigde vernieuwingen, instandhoudingsprogramma’s en vervangingen blijven afhankelijk van de beschikbare financiële middelen, en zo
ook de toekomstige politieke besluitvorming.
Alle inspanningen zijn erop gericht om de komende jaren te groeien naar
de realisatie van het gewenste investeringspercentage. Sinds 2014 stijgt
de investeringsquote. Vertraagde (geplande) projecten worden in de regel
ingepast binnen het bestaande budget. Belangrijk is daarom de afspraak
dat eventueel ongebruikt investeringsbudget kan meeschuiven naar
volgende jaren. Investeringen hoeven zo niet te worden geschrapt.
Een overzicht van de actuele moderniserings- en vervangingsprojecten
met de daarbij behorende kosten wordt jaarlijks gepubliceerd in het
Materieel Projecten Overzicht (MPO). Per krijgsmachtonderdeel betreft het
onder meer de volgende projecten:
• CZSK: vervanging van hoofdwapensystemen zoals de onderzeeboten,
M-fregatten, mijnenjagers en landingsvaartuigen. Daarnaast vervanging van nagenoeg alle wapens zoals de torpedo (MK46 en MK48),
Goalkeeper, 127 MM kanon LCF, Nato Sea Sparrow Missile en
Harpoon. Andere eenheden zoals de vier Luchtverdedigings- en
Commando Fregatten, Zr.Ms. Johan de Witt en de twee hydrografische
opnemingsvaartuigen ondergaan een midlife update.
• CLAS: de vervanging van de operationele wielvoertuigen en kleding,
uitrusting en optronica van individuele militairen. Daarnaast upgrades
van de belangrijkste wapensystemen zoals de CV-90, de Fennek, de
Patriot en de Pantserhouwitser.
• CLSK: vervanging van de jachtvliegtuigen, vervanging en modernisering van de Chinook helikopters, vervanging van de tankervliegtuigen
KDC-10 door MRTT en vervanging van de radarsystemen (MPR
vervangen door SMART-L). Daarnaast ondergaan de 28 Apaches een
midlife update en worden er wapens aangeschaft voor de F-16/F-35
(Infrarood geleide lucht-lucht raket), F-35 (Middel/lange afstandsraket,
strategische Lucht-Grond bewapening en tactische bewapening) en
Apache (verbetering bewapening).
• Defensiebreed worden de operationele voorraden voor inzet
aangevuld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

2

2
Uit Hoofdstuk 4 blijkt dat slechts een deel van de eenheden
operationeel gereed is. In Bijlage 8 (p.142) wordt gesteld wat
betreft de eerste hoofdtaak dat deze doelstelling uitgaat van de
inzet van alle beschikbare middelen en dat Defensie in 2016 met
beperkingen aan deze inzetbaarheidsdoelstelling heeft kunnen
voldoen. Welke beperkingen betreft dit? Welke risico’s brengen
deze beperkingen met zich mee? Hoe lang blijft deze situatie nog
voortbestaan?
14
Welke beperkingen heeft de krijgsmacht ten aanzien van de
eerste hoofdtaak? Hoe verklaart u dat de eenheden niet kunnen
worden ingezet voor taken in het kader van de tweede hoofdtaak
(vaak relatief laag in het geweldsspectrum) en wel voor de eerste
hoofdtaak (in het hoogste deel van het geweldsspectrum)? Kunt u
aangeven welke risico’s dit met zich meebrengt, een en ander
ook in relatie met de stelling op blz. 143 met betrekking tot de
beperkte inzetbaarheid voor de tweede hoofdtaak dat de beperkingen vooral gerelateerd zijn aan «bepaalde (en vooral hoge)
dreigingsniveaus»?
78
Welke beperkingen worden specifiek bedoeld bij de eerste
inzetbaarheidsdoelstelling? Anders geformuleerd: wat kan de
krijgsmacht binnen deze doelstelling niet wat eigenlijk wel zou
moeten?
Voor het behalen van de inzetbaarheidsdoelstellingen moeten eenheden
beschikbaar en organieke operationeel gereed (OG) zijn volgens een
vastgestelde norm. Bij een aantal eenheden is dat niet het geval. Deze
eenheden kennen beperkingen. Deze beperkingen hebben voornamelijk
betrekking op (gevechts)ondersteuning (combat support (CS) en combat
service support (CSS)), op de geoefendheid en op de materiële gereedheid. Zoals bekend kan de krijgsmacht bij gelijktijdige inzet op land, ter
zee, en in de lucht of ter verdediging van het eigen en het bondgenootschappelijke grondgebied, niet of niet volledig voorzien in de eigen
(gevechts)ondersteuning, tenzij het gaat om een missie in hetzelfde
operatiegebied. Hierbij gaat het vooral om vuursteun, medische ondersteuning, bevoorradings-, communicatie- en informatiecapaciteit.
Langdurige (en eenzijdige) inzet heeft per definitie gevolgen voor de
operationele gereedheid (OG). Eenheden houden zich dan immers bezig
met slechts een beperkt deel van hun totale organieke takenpakket en
materieel slijt sneller dan gepland. Bij eenheden die relatief veel aan
specifieke missies deelnemen, zijn deze effecten op de OG het grootst.
Wanneer een kritieke ondergrens wordt bereikt, zoals wordt aangegeven
door de betreffende operationele commandant, kan de inzet voor
specifieke missies tijdelijk opgeschort worden om de organieke OG te
herstellen. Let wel, inzet is de core business van Defensie. Ook tekorten
aan gespecialiseerd personeel kunnen van invloed zijn op de operationele
gereedheid.
Uiterlijk 2021 zal de basisgereedheid van de krijgsmacht op orde zijn
gebracht. Zoals hierboven uiteengezet, is het totale gereedstellingsproces
mede afhankelijk is van de inzet van eenheden, voldoende en toereikende
(gevechts)ondersteuning evenals ontwikkelingen op de arbeidsmarkt.
3
Hoeveel persberichten zijn er door het Ministerie van Defensie in
2016 verstuurd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

3

In 2016 heeft het Ministerie van Defensie 71 persberichten verstuurd.
4
Op welke wijze is de doelstelling uit de begroting 2016 ingevuld
om de IT te versterken als onderdeel van de operationele
aansturing en de ondersteuning van de krijgsmacht? Hoeveel
extra IT-ers heeft Defensie aangetrokken met de aanvullende
middelen?
Uit de intensivering in de begroting 2016 is een bedrag van € 14,2 miljoen
vanaf 2017 beschikbaar gesteld voor het uitvoeren van onderhoud aan de
IT-infrastructuur met als doel de generieke IT te versterken. De middelen
zijn toegevoegd aan de reguliere budgetten. Er is niet bijgehouden
hoeveel extra IT-ers van de aanvullende middelen zijn aangetrokken.
Verder is voor de specifieke IT structureel € 5 miljoen toegevoegd, met
name voor beter onderhoud van de (wapen-) systeemsimulatoren.
5
Op welke wijze is in 2016 de doelstelling uit de begroting 2016
om de interne controlfunctie te versterken ingevuld?
De controlfunctie is onder meer versterkt door nieuwe afspraken te maken
over de betrokkenheid van de financiële functie in het planproces. Zo
wordt de financiële functie eerder betrokken in dat proces; de betrokkenheid krijgt nu meer expliciet vorm door de invoering van de
zogenaamde comptabele paraaf op documenten op basis waarvan
besluiten worden genomen met financiële gevolgen. Voorts zijn nieuwe
afspraken gemaakt over het hanteren van een aantal financiële instrumenten in de planvorming en de begrotingsuitvoering binnen Defensie:
afgesproken is een kosten-batenanalyse uit te voeren voor de grote
materieelprojecten, er is een nieuwe ramingsmethodiek ontwikkeld en de
spelregels rondom risicomanagement en risicobeheersing zijn geëvalueerd en opnieuw vastgesteld.
6
Is het volledige in 2016 toegevoegde budget voor de versterking
van de basisgereedheid aan het beoogde doel besteed? Zo nee,
waaraan is het geld dan wel besteed?
7
Kunt u inzicht geven waar de additionele middelen ter
versterking van de basisgereedheid (€ 90 miljoen) voor 2016 aan
zijn besteed, onderverdeeld in versterking van de materiële
gereedheid, versterking van de personele gereedheid,
geoefendheid, ondersteuning en Very High Readiness Joint Task
Force (VJTF)?
Het toegevoegde budget is besteed conform de afspraken die in de
begroting 2016 zijn gemaakt. Onderstaand de verdeling van de besteding
in 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

4

(in mln. euro)
2016
Verhogen materiële gereedheid
Verhogen personele gereedheid
Verhogen geoefendheid en VJTF
Overige ondersteuning en bedrijfsvoering
Verhogen investeringsbudget
Totaal

45
22
11
12
130
220

Intensivering BIV

60

7
Kunt u inzicht geven waar de additionele middelen ter
versterking van de basisgereedheid (€ 90 miljoen) voor 2016 aan
zijn besteed, onderverdeeld in versterking van de materiële
gereedheid, versterking van de personele gereedheid,
geoefendheid, ondersteuning en Very High Readiness Joint Task
Force (VJTF)?
Zie het antwoord op vraag 6.
8
Hebben de veroudering en onderhoud van B/C systemen en de
materiële gereedheid van oudere wapensystemen in 2016 tot
onvoorziene hogere onderhoudskosten geleid? Zo ja, hoeveel
hoger in 2016 en wat is de prognose voor de komende jaren?
Stijging van exploitatiekosten is afhankelijk van verschillende factoren.
Oudere systemen hebben vaak meer onderhoud nodig en reserveonderdelen worden bij ouderdom van een systeem schaarser. Hierdoor nemen
exploitatiekosten veelal toe. Afhankelijk van de fase binnen de life-cycle
van het systeem wordt bezien of een levensduurverlengende modificatie
mogelijk is. Hiermee moeten de exploitatiekosten worden beheerst. Het
tijdig vervangen van een systeem voorkomt deze problemen. Anderzijds
zijn de exploitatiekosten van nieuwe systemen vaak hoger door het
gebruik van nieuwe technologieën. Mede hierdoor is het niet mogelijk
deze te kwantificeren en een prognose van de kosten voor de komende
jaren te geven.
9
Kunt u inzichtelijk maken hoe het met de instroom van lastig te
werven categorieën personeel is gesteld? Worden tekorten op dit
gebied ingelopen? U wordt verzocht u beantwoording te staven
met cijfers.
Het werven van verschillende (schaarste)categorieën personeel is en blijft
lastig. In de Personeelsrapportage 2016 is een volledig cijfermatig
overzicht van deze categorieën opgenomen.
10
Welke mogelijkheden ziet u om de investeringsquote omhoog te
brengen tot 20% conform de NAVO-richtlijn? Hoe groot acht u de
kans dat de doelstelling voor 2017 daadwerkelijk gehaald gaat
worden, gezien het beeld van de afgelopen jaren waarin doelstellingen niet zijn gehaald? En hoe groot acht u de kans dat de 20
procent wordt bereikt in de komende jaren? U wordt verzocht uw
beantwoording van een toelichting te voorzien.
72
Heeft het niet halen van de investeringsquote in 2016 nog altijd
te maken met personele beperkingen? Graag een toelichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

5

Zoals bekend, heeft Defensie verbeteringen doorgevoerd om de voorzien
in-keten soepeler te laten lopen en initiatieven ontplooid om onderrealisatie op de investeringen terug te dringen (Kamerstuk 34 300 X, nrs. 115
en 89). De meest recente verwachting over de ontwikkeling van de
investeringsquote is weergegeven in de begroting 2017. Sinds 2014 stijgt
de investeringsquote jaarlijks met een procentpunt. Voorts is de realisatie
van de verplichtingenstand in 2016 hoger dan initieel begroot en komt uit
op ruim € 2,5 miljard. Dit is positief voor de realisatie van de investeringsquote in de komende jaren. Defensie streeft er naar om op termijn
gemiddeld ten minste 20 procent van het uitgavenbudget te besteden aan
investeringen. Daarbij geldt dat de realisatie van de investeringsquote in
enig jaar lager of hoger kan uitkomen, bijvoorbeeld door veranderende
verwervingsstrategieën, wijzigende behoeftestellingen of vertraging in het
sluiten van contracten of het leveren van materieel.
De realisatie van de investeringsquote in 2016 wordt bepaald door
verplichtingen die in eerdere jaren zijn aangegaan. De effecten van
personele beperkingen in de verwervingsketen ijlen omm die reden nog
enige tijd na.
11
Wat zijn de concrete, praktische, effecten van het niet behalen
van het investeringsbudget van 20% conform de NAVO-richtlijn
sinds 2010 voor de inzetgereedheid van eenheden? U wordt
verzocht uw beantwoording van een toelichting te voorzien.
De NAVO-richtlijn van 20 procent is gericht op het handhaven van een
gezonde krijgsmacht waarin voldoende vernieuwing plaatsvindt om zo
gelijke tred te houden met de veranderende dreigingsomgeving. Door
onder meer bezuinigingen en problemen in de voorzien in-keten heeft
Defensie lange tijd niet kunnen voldoen aan dit percentage. Dit heeft
geleid tot uitstel van vervangingsinvesteringen en grotere onderhoudsinspanningen bij verouderend materieel. Beiden hebben een negatief effect
op de materiële gereedheid. Ook heeft dit effect gehad op de technologische voorsprong van de krijgsmacht op tegenstanders.
12
Waarom wordt, met het huidige nationale dreigingsniveau en
instabiele wereldbeeld, de islam niet een keer in het jaarverslag
genoemd?
Geen enkele geloofsovertuiging wordt in het Jaarverslag genoemd.
13
Kunt u per krijgsmachteenheid aangeven welke materiële
onderdelen de komende vijf jaren vervangen moeten worden? En
de komende tien jaar? Welke kosten zijn daarmee gemoeid?
Zie het antwoord op vraag 1.
14
Welke beperkingen heeft de krijgsmacht ten aanzien van de
eerste hoofdtaak? Hoe verklaart u dat de eenheden niet kunnen
worden ingezet voor taken in het kader van de tweede hoofdtaak
(vaak relatief laag in het geweldsspectrum) en wel voor de eerste
hoofdtaak (in het hoogste deel van het geweldsspectrum)? Kunt u
aangeven welke risico’s dit met zich meebrengt, een en ander
ook in relatie met de stelling op blz. 143 met betrekking tot de
beperkte inzetbaarheid voor de tweede hoofdtaak dat de beper-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

6

kingen vooral gerelateerd zijn aan «bepaalde (en vooral hoge)
dreigingsniveaus»?
Zie het antwoord op vraag 2.
15
Welke financiële verhouding hanteert u bij de uitgaven tussen de
strijdkrachten? Hoe was die verhouding de afgelopen vijf jaar.
Wat is voor u de ideale verhouding?
De krijgsmacht is ingericht conform de nota «In het Belang van
Nederland» (bijlage bij Kamerstuk 33 763, nr. 1) om de opgedragen taken
zo goed mogelijk uit te voeren. De uitgaven voor de defensieonderdelen
zijn daarvan een afgeleide en vindt u in de begroting. Daarvoor is geen
blauwdruk of gewenst percentage.
16
Kunt u aangeven welke landen voorop lopen op defensiesamenwerking en welke landen daar binnen de EU minder hard aan
trekken?
Alle EU-partners en Navo-bondgenoten doen aan internationale samenwerking, zowel multilateraal, regionaal als bilateraal. Elk land maakt een
keuze, als het gaat om welke samenwerkingsvorm en welk verband het
meest geschikt is.
De jaarlijkse rapportage over internationale militaire samenwerking die de
Kamer op 29 november 2016 heeft ontvangen (Kamerstuk 33 279, nr. 19),
gaat in op de bilaterale samenwerking van Nederland met de strategische
samenwerkingspartners. Dit betreft België/Luxemburg, Duitsland,
Frankrijk, Noorwegen, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten.
De brieven van 22 mei 2015 (Kamerstuk 21 501-28, nr. 127) en 30 oktober
2015 (Kamerstuk 33 279, nr. 16) gaan in op enkele samenwerkingsverbanden op defensiegebied die los staan van de EU en de Navo. Dit zijn
onder andere Nordefco (Denemarken, Finland, IJsland, Noorwegen en
Zweden) en de Visegrad-groep (Hongarije, Polen, Tsjechië en Slowakije).
Op het gebied van bilaterale samenwerking zijn van belang de bilaterale
Frans-Britse samenwerking en de intensieve bilaterale samenwerking van
Duitsland met Frankrijk, Nederland, Polen en Roemenië.
17
Is de € 870 miljoen, die tot 2020 oplopend aan de defensiebegroting zal worden toegevoegd, toereikend om de basisgereedheid volledig op orde te brengen?
Oplopend tot 2020 is ongeveer de helft van het extra budget bestemd
voor het herstel van de basisgereedheid. Met dit toegevoegde budget kan
de basisgereedheid op orde worden gebracht. Dit is een groeipad, waarbij
de basisgereedheid in 2021 volledig op orde is. Het gereedstellingsproces
is, naast voldoende budget, mede afhankelijk van de inzet van eenheden,
voldoende en toereikende (gevechts)ondersteuning evenals de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Voor de gereedheid op lange termijn is het
tevens van belang dat de benodigde vernieuwingen, instandhoudingsprogramma’s en vervangingen tijdig worden gerealiseerd en dat hiervoor
voldoende budget beschikbaar is.
18
Bent u geslaagd in uw doelstellingen van de nota «In het belang
van Nederland» uit 2013 (Kamerstuk 33 763, nr. 1) om duurzaam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

7

evenwicht aan te brengen tussen middelen en ambities en
daarmee een stabiel fundament te leggen onder de toekomst van
de krijgsmacht? Zo nee, hoe groot is de kloof tussen middelen en
ambities in de afgelopen jaren geworden?
Met de begroting 2017 is opnieuw een belangrijke stap gezet en kan de
basisgereedheid de komende jaren op orde worden gebracht. De
aanhoudende verslechtering van de internationale veiligheidssituatie
geeft hiertoe ook alle aanleiding, en dat geldt evenzeer voor de afspraken
die hierover in Navo- en EU-verband zijn gemaakt.
In mijn brief van 14 februari jongstleden schets ik de lijnen van ontwikkeling die voor de krijgsmacht van belang zijn (Kamerstuk 33 763, nr. 126).
Deze vervolgstappen moeten leiden tot een duurzaam gerede en snel
inzetbare krijgsmacht. Zij behelzen:
• investeringen om de huidige krijgsmacht te continueren en vernieuwen;
• verbetering van de operationele (gevechts)ondersteuning;
• uitbreiding en modernisering van de slagkracht.
Dit laat uiteraard onverlet dat de mogelijkheden voor de verdere invulling
van deze stappen afhankelijk zijn van de beschikbare financiële middelen
en de toekomstige politieke besluitvorming daarover.
19
Aangezien u aangeeft dat het op orde brengen van de basisgereedheid mede zal afhangen van de inzet van eenheden, zal u dan,
tot de basisgereedheid is hersteld, zo terughoudend mogelijk zijn
bij de inzet voor missies?
Inzet behoort tot de kerntaken van Defensie. Inzet voor missies onttrekt
voor lange of korte duur personeel en materieel aan het generieke
gereedstellingproces. Dit heeft effect op de generieke gereedheid van de
hierbij betrokken eenheden. Deze effecten op de gereedstelling en
eventuele maatregelen zijn onderdeel van een Artikel 100-brief die uw
Kamer bij besluiten over de inzet van militaire eenheden ontvangt.
20
Wat betreft de materiële gereedheid stelt u dat de bemerkingen
van de Algemene Rekenkamer (hierna: AR) over de logistieke
keten hebben geleid tot verbetering van de leverbetrouwbaarheid
van reservedelen, voorraden en brandstoffen. Kunt u aangeven
hoe en in welke mate de gereedheid en inzetbaarheid van de
eenheden hierdoor zijn verbeterd?
Met het extra toegekende budget zijn en worden meer reserveonderdelen,
munitie en brandstof aangeschaft. Er kan meer en op grotere schaal
worden geoefend. Dit draagt bij aan het herstel van de basisgereedheid.
De gereedheid en inzetbaarheid van eenheden is afhankelijk van de
materiële gereedheid, de personele gereedheid en de geoefendheid. Met
het verbetertraject voor de logistieke keten reserveonderdelen is in 2016
een trendbreuk geforceerd in de ketenprestatie van goedkope reserveonderdelen die vaak nodig zijn in het onderhoudsproces. De leverbetrouwbaarheid is gestegen van 30 procent begin 2016 naar 74 procent eind
2016. De toegenomen leverbetrouwbaarheid van goedkope reserveonderdelen is één van de aspecten die van invloed zijn op de materiële
gereedheid. De eerste verbeteringen zijn vastgesteld in de materiële
gereedheid bij het CLAS (CV90 en wielvoertuigen), CLSK (F-16 en
Chinook) en het CZSK (M-fregatten en OPV). Dit zal uiteindelijk samen met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

8

verbeteringen in de personele gereedheid en geoefendheid moeten leiden
tot een stijging van het aantal operationeel gerede eenheden, zichtbaar in
de doelstellingenmatrices van de begroting en het jaarverslag.
21
Wanneer zullen de leverbetrouwbaarheid van goedkope reserveonderdelen en de voorraadbeschikbaarheid weer 100 procent
zijn?
Defensie heeft zich niet tot doel gesteld om de leverbetrouwbaarheid en
voorraadbeschikbaarheid van goedkope reserveonderdelen te verhogen
naar 100 procent. Dit komt omdat de artikelgroep goedkope reserveonderdelen, naast reserveonderdelen die de inzetbaarheid van het materieel
beïnvloeden, ook artikelen bevat die geen invloed hebben op de materiële
gereedheid, zoals vlaggen en schoonmaakmiddelen. De nadruk in deze
groep ligt dan ook op de inzetbaarheidsbepalende reserveonderdelen en
bij het samenstellen van de norm is hiermee rekening gehouden. Er wordt
toegewerkt naar een herstel van de leverbetrouwbaarheid van de
goedkope reserveonderdelen tot de norm van 85 procent medio 2017 en
een voorraadbeschikbaarheid van 90 procent.
22
Hoe hoog was het percentage van de leverbetrouwbaarheid van
duurdere/grotere reserveonderdelen in 2015 en 2016?
De leverbetrouwbaarheid van duurdere/grotere reserveonderdelen
bedroeg eind 2015 31 procent en eind 2016 54 procent. De aandacht
verschuift in 2017 en verder van de goedkope reserveonderdelen die vaak
nodig zijn in het onderhoudsproces naar de duurdere/grotere reserveonderdelen. Het oplopende budget tot 2021 in het kader van het herstel van
de basisgereedheid speelt een belangrijke rol in de verbetering van de
leverbetrouwbaarheid van deze groep reserveonderdelen.
23
Is de genoemde leverbetrouwbaarheid een gemiddelde van alle
krijgsmachtonderdelen? Kunt u de leverbetrouwbaarheid en de
materiële reserves schematisch en per defensieonderdeel
uiteenzetten?
Ja. Onderstaand zijn de percentages voor eind 2016 voor de leverbetrouwbaarheid en voorraadbeschikbaarheid van de goedkope reserveonderdelen die vaak nodig zijn in het onderhoudsproces per defensieonderdeel uiteengezet. De KMAR beschikt niet over eigen assortimenten en
is voor de ondersteuning afhankelijk van de andere defensieonderdelen.
In %

Leverbetrouwbaarheid

Voorraadbeschikbaarheid

CDC
DMO
CLAS
CLSK
CZSK

81,5
68,0
72,3
75,0
74,3

86,3
78,4
76,1
86,3
75,8

24
Kunt u per krijgsmachtonderdeel specifieker dan reeds op pagina
12 van het jaarverslag is gedaan, uitsplitsen op welke wijze de
€ 79 miljoen voor de basisgereedheid precies is ingezet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

9

Met de eerste suppletoire begroting 2016 (Kamerstuk 34 485 X, nr. 2) is de
artikelsgewijze toedeling van de intensivering basisgereedheid verwerkt
en toegelicht per krijgsmachtonderdeel.
25
Welke aanvullende financiële maatregelen zijn nodig om de
benodigde vervangingsinvesteringen te realiseren ten behoeve
van de gereedheid op langere termijn?
Zie het antwoord op vraag 1.
26
Hoe staat het met de geoefendheid voor het optreden tegen
reguliere eenheden in een groot conflict? Is het juist wat de
Gezamenlijke Officieren Verenigingen beweren («Landmacht
oefent met «oude zooi», Telegraaf, 1 mei 2017) dat er niet alleen
een tekort is aan belangrijk en ondersteunend materiaal, maar
dat de geoefendheid om op het hoogste geweldsniveau tegen
reguliere eenheden op te treden ernstig te kort schiet? Moet dit
niet eerst op peil gebracht worden voordat weer aan missies
wordt deelgenomen?
Een operationeel gerede eenheid (OG-eenheid) is in internationaal
verband in staat op te treden in een grootschalig conflict, van hoog tot
laag in het geweldspectrum. Zoals bekend, is het oplossen van de
beperkingen onderdeel van het herstel van de basisgereedheid en ook het
meerjarig perspectief. De komende jaren is specifiek aandacht voor het
beoefenen en trainen van grootschalig optreden in internationaal
verband. Voor missies in het kader van de tweede hoofdtaak wordt
middels specifieke oefen- en trainingsprogramma’s gezorgd dat eenheden
gereed zijn voor hun inzetspecifieke taak.
Het gereedstellingsproces is mede afhankelijk van de inzet van eenheden,
voldoende en toereikende (gevechts)ondersteuning evenals ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Voor de gereedheid op lange termijn is het
tevens van belang dat de benodigde vernieuwingen, instandhoudingsprogramma’s en vervangingen tijdig worden gerealiseerd en dat hiervoor
voldoende budget beschikbaar is.
27
Kunt u de ambities, die er voor 2016 waren voor het herstel van
de generieke geoefendheid, nader toelichten en concretiseren? In
welke mate heeft u deze ambities kunnen verwezenlijken met de
uitgevoerde oefeningen?
Vanaf 2016 is een begin gemaakt met het herstel van de generieke
geoefendheid. In het Jaarverslag 2016 op pagina 13 is een overzicht
gegeven van de activiteiten in dat kader in 2016. Het herstel van de
geoefendheid is mede afhankelijk van de ontwikkelingen in de personele
en materiële gereedheid.
28
U noemt een toename van de personele gereedheid bij de
Koninklijke Marechaussee (KMar). Hoe zit het bij de andere
defensieonderdelen?
De maatregelen bij de KMar maken deel uit van de versterking van de
nationale veiligheidsketen uit 2015 onder verantwoordelijkheid van het
Ministerie van Veiligheid en Justitie. Het CZSK en CLAS zijn betrokken bij
de vergroting van de snel inzetbare capaciteit van de Dienst Speciale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

10

Interventies. Verder is in dit kader de Unit Interventies Mariniers (CZSK)
versterkt.
29
Hoe geeft u inhoud aan de oproep van de Europese Raad van
15 december 2016 dat Europa meer verantwoordelijkheid moet
nemen voor haar eigen veiligheid en dat de lidstaten hiertoe,
rekening houdend met nationale omstandigheden en juridische
verplichtingen, voldoende middelen vrij moeten maken? Zo ja,
hoe dan? Vindt u dat u hieraan voldoende invulling geeft?
Tijdens de Europese Raad van 15 december 2016 (Kamerstuk 21 501-20,
nr. 1176) hebben de staatshoofden en regeringsleiders bevestigd dat
Europa meer verantwoordelijkheid moet nemen voor haar eigen
veiligheid en besloten dat daarvoor voldoende additionele middelen
moeten worden vrijgemaakt. Voor de EU-lidstaten die ook lid zijn van de
Navo, zoals Nederland, gelden hiervoor de Navo-afspraken over defensieuitgaven. Hogere defensie-uitgaven van Europese landen komen zowel de
EU als de Navo ten goede.
Met het oog op deze afspraken heeft het huidige kabinet de dalende trend
van defensie-uitgaven een halt toegeroepen en is sinds 2014 oplopend tot
2020 bijna € 900 miljoen aan de defensiebegroting toegevoegd. Hiermee
is een stap in de goede richting gezet.
30
Kunt u een schatting geven van hoeveel het zou kosten als
Nederland nu besluit de F-35 toch niet meer aan te schaffen?
In 2012 heeft de Algemene Rekenkamer onderzocht wat de gevolgen
zouden zijn als Nederland de deelname aan het F-35 programma zou
staken (Kamerstuk 26 488, nr. 302). Stoppen met het F-35 programma lag
niet voor de hand. Op dat moment heeft Nederland definitief gekozen
voor de F-35.
Met de jaarlijkse voortgangsrapportage in maart ontvangt u een verantwoording van de uitgaven. Eind 2016 had Defensie € 1.543 miljoen
uitgegeven aan het F-35 programma. Dit is inclusief de Nederlandse
deelname van $ 800 miljoen aan de ontwikkelingsfase.
31
Welke gevolgen heeft het later geleverd worden van het
Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem (VOSS)-systeem voor de
toekomstige gebruikers daarvan?
Door de latere levering zullen te voet of uitgestegen optredende militairen
hun bestaande uitrusting langer moeten blijven gebruiken. De invoering
van het Smart Vest, het belangrijkste deelproject onder VOSS, zal naast
verbetering van het draagcomfort, de ergonomie en de samenhang van
de uitrusting vooral ook de bescherming en communicatiemogelijkheden
van de individuele militair verbeteren.
32
Waarom licht u de vooruitgang wat betreft Air-to-Air Refueling
(AAR) toe, als het gaat om de vooruitgang die het afgelopen jaar
geboekt is op de vier belangrijkste capaciteitsontwikkelingsprogramma’s die de Europese Raad is overeengekomen, maar gaat u
niet in op Remotely Piloted Aircraft Systems (RPAS), Governmental Satellite Communication en Cyber Defence? Kunt u dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

11

alsnog doen? Waaruit bestaat de vooruitgang op de andere
gebieden?
De vier voornaamste capaciteitsontwikkelingsprogramma’s van het
Europese Defensieagentschap (EDA), Strategische tanker capaciteit
(Air-to-air refueling), Remotely Piloted Aircraft Systems (RPAS),
GovSatCom en Cyber, lopen goed:
• Voor het Multi Role Tanker Transport (MRTT), waarvoor Nederland lead
nation is, hebben Nederland en Luxemburg in 2016 een Memorandum
of Understanding (MoU) ondertekend voor twee A330 toestellen,
inclusief een optie voor zes additionele toestellen. In februari jl.
hebben de Ministers van België, Duitsland en Noorwegen een
Declaration of Intent getekend om zich bij het project aan te sluiten.
• Wat betreft RPAS neemt Nederland deel aan de user community
waarbinnen informatie en best practices worden gedeeld, maar niet
aan de capaciteitsontwikkeling voor een nieuwe generatie MALE-UAV,
die medio 2025 het licht zou moeten zien.
• Nederland doet niet mee aan het Governmental SatCom-project,
omdat Defensie al langlopende contracten heeft waarmee wordt
voorzien in militaire satelliet capaciteit. Voor commerciële satelliet
capaciteit wordt periodiek een contract afgesloten met de huidige
commerciële satellietproviders, waarbij Nederland de markt kritisch
volgt, vooral op basis van de prijs. Defensie volgt de ontwikkelingen
actief.
– Nederland maakt deel uit van het EU Project Team Cyber (PT
Cyber). Het Project Team Cyber bestaat uit vertegenwoordigers van
onder andere het EDA, de Europese Commissie, de EU militaire
staf, de European Space Agency (ESA) en de lidstaten. Hierin
worden de relevante cyber ontwikkelingen besproken, waaronder
de projecten op het gebied van capaciteitsontwikkeling. Nederland
speelt bij de volgende EDA-projecten op het gebied van cyber een
voorname rol:
– Cyber Ranges (virtuele test en opleidingsomgevingen): Nederland
is een van de lead nations die zich ervoor inzetten om de capaciteit
van bestaande Cyber Ranges in EU-verband te delen. Hierdoor kan
deze schaarse opleidings- en trainingsfaciliteit beschikbaar worden
gesteld door landen met overcapaciteit aan landen die geen of
onvoldoende capaciteit tot hun beschikking hebben. Dit project
bevindt zich in een afrondende fase.
– Military Multi-Agent System For Advanced Persistent Threat
Detection (MASFAD): Ook in dit project speelt Nederland een
leidende rol, met name door de bepalende inbreng van TNO. Dit is
een zeer ambitieus project, waarbij gezocht wordt naar mogelijkheden om de complexe Advanced Persistent Threats uit dataverkeer
te halen.
– EU Cyber Education and Training: Er is gezamenlijk geïnventariseerd aan welke cyber defence-opleidingen behoefte bestaat en op
basis daarvan is een breed scala aan opleidingen ter beschikking
gesteld. Omdat Nederland al enkele jaren personeel opleidt tot
cyberprofessionals, hebben wij een belangrijke bijdrage kunnen
leveren aan het samenstellen van het opleidingsaanbod.
33
Hoeveel panden, kantoren, (voormalige) kazernes, dienstwoningen enzovoorts uit de huisvestings- en vastgoedportefeuille
van het Ministerie van Defensie, dus zowel objecten in eigendom
als objecten die worden gehuurd, stonden in 2016 voor enige tijd,
of het hele jaar, (deels) leeg?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

12

Defensie investeert in vastgoed als bedrijfsmiddel, ter ondersteuning van
het primaire proces, en houdt daarbij de doelmatigheid goed in de gaten.
In principe staat daarom geen vastgoed leeg, tenzij dat als overbrugging
noodzakelijk is.
In 2016 was de Kromhoutkazerne in Utrecht nog niet volledig gevuld, in
afwachting van de verhuizing van de DMO in 2017. Daarnaast stond een
kantoorpand aan de Bezuidenhoutseweg in Den Haag leeg in afwachting
van de verbouwing met het oog op de huisvesting van het CIMIC Centre
Of Excellence.
Objecten die overtollig zijn, worden voor afstoting overgedragen aan het
Rijksvastgoedbedrijf.
34
Hoe vaak zijn medewerkers van het Ministerie van Defensie in
2016 doelwit geweest van een cyberaanval?
35
Hoeveel cyberaanvallen zijn in 2016 uitgevoerd op systemen
en/of netwerken van het Ministerie van Defensie?
Het Ministerie van Defensie is alert op de digitale weerbaarheid van haar
medewerkers en mitigeert dreigingen in het digitale domein onder andere
door het uitvoeren van Defensiebrede cyber awareness-programma’s en
het aanbieden van trainingen. Het Defensie Computer Emergency
Response Team (DefCERT) werkt dag en nacht aan het veilig houden van
defensienetwerken. Zoals u in het jaarverslag van de MIVD over het jaar
2016 hebt kunnen lezen, draagt de MIVD actief bij aan het Nationaal
Detectie Netwerk, een sensornetwerk bij overheidsinstellingen en
bedrijven. In het afgelopen jaar zijn enkele honderden pogingen tot
hacken onderkend van buitenlandse inlichtingendiensten.
35
Hoeveel cyberaanvallen zijn in 2016 uitgevoerd op systemen
en/of netwerken van het Ministerie van Defensie?
Zie het antwoord op vraag 34.
36
Heeft u in 2016 voldoende cyberprofessionals weten aan te
trekken? Wat was de doelstelling en wat is het behaalde
resultaat?
Het digitale domein is inmiddels doorgedrongen tot praktisch alle
defensieonderdelen. Voor steeds meer functies is kennis van het digitale
domein in meer of mindere mate onontbeerlijk. Een strikt gedefinieerde
functiegroep van cyberprofessionals hanteert Defensie dan ook niet. De
cyberprofessional kan een hacker, jurist, inkoper, hoogleraar, analist,
leidinggevende, soldaat of IT’er zijn. Defensie werkt aan het boeien en
binden van deze cyberprofessionals door middel van uitdagend werk, het
ontwikkelen van loopbaanpaden, detacheringen en uitwisselingen binnen
en buiten Defensie.
37
Wanneer gaat u voldoen aan de Europese norm om 2% van de
Defensiebegroting te besteden aan R&D?
Zoals met de begroting 2017 aan uw Kamer gemeld zijn de mogelijkheden
om naar de norm van het EDA te groeien, en ook het tempo waarin dit
gebeurt, afhankelijk van de beschikbare financiële middelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

13

38
Kunt u exact aangeven wanneer Defensie over een operationeel
Defensie Cyber Commando zal beschikken?
In 2014 heeft Defensie haar operationele cybercapaciteit verder versterkt
door het oprichten van een Defensie Cyber Commando (DCC). Het DCC
neemt deel aan nationale en internationale oefeningen, voldoet aan de
gereedheidsnormen en kan reeds worden ingezet bij de ondersteuning
van missies en operaties van de krijgsmacht. Deze ontwikkelingen
ondersteunen de verwachting dat Defensie in 2017 beschikt over een
operationeel DCC.
39
Hoeveel zou het kosten om het AOW-gat volledig, dus 100%, te
compenseren voor alle medewerkers die hier mee kampen?
De meerkosten van het uitbetalen van een 100 procent-netto-maatregel, in
plaats van de voorziene 90 procent-netto-maatregel, zouden (cumulatief
tot 2035) ongeveer 220 miljoen euro bedragen. De Centrale Raad van
Beroep (CRvB) heeft op 26 april en 1 juni jl. geoordeeld dat de 90 procent
compensatie van het AOW-gat door Defensie aan voormalige burgermedewerkers en militairen met een wachtgelduitkering toereikend is.
40
Zijn er al concrete effecten merkbaar van de samenwerking met
regionale opleidingscentra en andere onderwijsinstellingen?
Er zijn op dit moment 21 Regionale Opleidingscentra (ROC’s) die met
Defensie samenwerken bij het verzorgen van de opleidingen Veiligheid en
Vakmanschap (VeVa). Door de komst van de VeVa-opleidingen is de
herkenbaarheid en zichtbaarheid van het militaire beroep in de samenleving toegenomen. Op dit moment wordt met de ROC’s en het Ministerie
van OCW gesproken over intensivering van de samenwerking op MBO
3/4-niveau. Zo is bijvoorbeeld in samenwerking met de politie een
haalbaarheidsstudie naar een MBO 4-opleiding Veiligheid aanbesteed,
waarvan de resultaten medio 2017 bekend worden. Hiermee wordt
ingespeeld op de arbeidsmarkt van de toekomst.
41
Hoeveel is er gebruik gemaakt van de 24 in 2016 aangestelde
loopbaanbegeleiders?
De loopbaanbegeleiders starten in 2017.
42
Hoe verklaart u de daling van de vulling van militair personeel in
2016?
44
Hoe rijmt u de daling van de vulling van militair personeel in
2016, voor het eerst in jaren, met de door u voorgenomen
personeelsuitbreiding ter versterking van de basisgereedheid?
Betekent dit dat op dit gebied de doelstellingen niet zijn gehaald?
Vulling is de verhouding tussen formatie en personeel. Voor het herstel
van de basisgereedheid zijn extra middelen toegekend in 2016. Die
middelen vertalen zich in een verhoging van de formatie. Het duurt even
voordat er ook mensen op die formatieplaatsen werkzaam kunnen zijn.
De daling van de vulling is daarnaast het resultaat van de militaire
personele daling (ruim 700 in 2016) bij een gelijkblijvende formatie. Zoals

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

14

in de aanbiedingsbrief bij de Personeelsrapportage over 2016 vermeld,
heeft de afname van het aantal militairen twee hoofdoorzaken, namelijk
voortijdige uitstroom (met name in fase 2 van het flexibel personeelssysteem) en onvoldoende instroom (met name technisch personeel).
43
Hoe hoog is bedrag waarmee de kosten van het gedeeltelijk
dichten van het AOW-gat binnen de defensiebegroting gedicht
worden? Ten koste van welke andere uitgaven gaat dit?
De totale kosten van de genomen maatregelen (cumulatief tot 2035)
bedragen ongeveer 750 miljoen euro. Van dit bedrag wordt 152 miljoen
euro bekostigd uit de middelen die voortvloeien uit het amendementHarbers/Nijboer (Kamerstuk 34 550 X, nr. 27). De overige kosten worden
gedekt binnen de begroting van Defensie.
44
Hoe rijmt u de daling van de vulling van militair personeel in
2016, voor het eerst in jaren, met de door u voorgenomen
personeelsuitbreiding ter versterking van de basisgereedheid?
Betekent dit dat op dit gebied de doelstellingen niet zijn gehaald?
Zie het antwoord op vraag 42.
45
Ziet u een verband tussen het uitblijven van een arbeidsvoorwaardenakkoord en de daling van de vulling van het militair
personeel? Wat bent u bereid hieraan te doen? Bent u bereid bij
de Voorjaarsnota een beroep te doen op het kabinet om meer
geld ter beschikking te stellen ten behoeve van verbetering van
de arbeidsvoorwaarden van het defensiepersoneel?
Voor de daling van de vulling van het militair personeel zijn meerdere
oorzaken aan te wijzen (zie ook Personeelsrapportage 2016 (Kamerstuk
34 550 X, nr. 90)).
46
Wat gaat u doen om de jarenlange negatieve trend van hogere
uitstroom dan instroom van personeel te keren, helemaal nu de
economie aantrekt en de arbeidsmarkt krapper wordt? Welke
onorthodoxe, meervoudige maatregelen bent u bereid te nemen?
Werving en behoud van personeel zijn juist in een tijd waarin de
economie aantrekt en de arbeidsmarkt krapper wordt belangrijk. Door
specifieke wervingscampagnes en -activiteiten wordt een baan bij
Defensie bij een zo breed mogelijk publiek onder de aandacht gebracht.
Via vooropleidingen, zoals de opleiding Veiligheid en Vakmanschap
(VeVa), worden potentiële kandidaten zo vroeg mogelijk in contact
gebracht met Defensie en wordt een overstap naar Defensie zo gemakkelijk mogelijk gemaakt. Daarnaast wordt er gekeken hoe de opleidingsuitval verder kan worden teruggedrongen.
Het terugdringen van de irreguliere uitstroom van personeel vergt een
combinatie van maatregelen, zoals het bieden van een aantrekkelijk
toekomstperspectief, betere vorming en opleidingsmogelijkheden en
passende arbeidsvoorwaarden. De uitvoering van deze maatregelen is
onderdeel van de gesprekken met de bonden.
Een vernieuwde kijk op het personeelsbeleid, en ook de vulling van het
personeelsbestand, wordt geboden door de invoering van de «Adaptieve

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

15

Krijgsmacht». In oktober 2017 wordt de Kamer, zoals eerder gemeld, over
de voortgang verder geïnformeerd.
47
Wat is de omvang van de extra kosten van de invoering van het
Total-Force concept bij handhaving van de output van de krijgsmacht (aantal oefeningen, etc.)? Heeft u rekening gehouden met
die extra kosten? Zo ja, hoe denkt u deze extra uitgaven te
financieren?
Het Plan van Aanpak uitvoering Adaptieve Krijgsmacht (Kamerstuk 34 550
X, nr. 73) d.d. 13 januari 2017 is gericht op zowel een vergroting van de
flexibiliteit van de krijgsmacht als op een duurzame samenwerking met
andere actoren in de samenleving. De financiële gevolgen van de
invoering zijn afhankelijk van de initiatieven die worden genomen en het
tempo waarin die worden uitgevoerd. Deze gevolgen zijn daarom nu nog
niet bekend. Het spreekt vanzelf dat de invoering van het concept mede
afhankelijk is van de beschikbare financiële middelen. Het budget is
immers leidend.
48
Hoe realistisch is uw (eerder al met jaren uitgestelde) streven
naar 100% vulling in 2021, als u de negatieve trend van hogere
uitstroom dan instroom van personeel al jaren niet weet te
keren?
Met de intensivering in 2016 is een eerste stap gezet om een hogere
vulling van het personeelsbestand mogelijk te maken. Zoals bekend heeft
Defensie door onder meer het herstel van de economie te maken met een
hogere uitstroom en een lagere instroom dan verwacht. Bij de begroting
voor het jaar 2018 ontvangt de Kamer, zoals eerder gemeld, een plan van
aanpak werving en behoud. Dit plan van aanpak is gericht op het herstel
van de personele vulling en een evenwichtiger personeelsbestand.
49
Hoe gaat u voor het budgetjaar 2018 extra middelen verkrijgen
om de exploitatietekorten van de operationele commando’s op te
heffen?
51
Klopt het, dat in weerwil van de door u opgesomde maatregelen
ter versterking van de financiële duurzaamheid, de operationele
commando’s (opco’s) nog steeds kampen met een exploitatietekort? Zo ja, hoe groot is dit, in hoeverre gaat de uitholling van
de krijgsmacht door en wat gaat u hieraan nog in het begrotingsjaar 2017, dan wel in de begroting 2018 doen?
Het kabinet heeft in 2016 en in 2017 structureel extra middelen uitgetrokken voor de Krijgsmacht. Een belangrijk deel van dit extra budget
wordt gebruikt voor het versterken van de basisgereedheid. Met die
middelen wordt onder meer gewerkt aan de verbetering van de materiële
gereedheid. Dit is een groeipad, waarbij de basisgereedheid in 2021 op
orde is. De inspanningen om de materiële gereedheid te verbeteren,
waarbij in 2016 onder meer is ingezet op de versterking van de
onderhouds- en verwervingscapaciteit evenals de logistieke bedrijfsvoering, en de verwerving van extra reserveonderdelen en munitie. Dit
gaat in 2017 en 2018 onverminderd door.
Daarbij wordt opgemerkt dat het proces van gereedstelling mede
afhankelijk is van de inzet van eenheden, voldoende en toereikende
(gevechts)ondersteuning en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Zoals

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

16

reeds in de begroting 2017 gesteld, zijn vervolgstappen nodig ter
verbetering van de operationele (gevechts-)ondersteuning, alsook
investeringen om de huidige krijgsmacht voort te zetten en te vernieuwen.
Invulling van deze stappen is afhankelijk van de beschikbare financiële
middelen en ook de toekomstige politieke besluitvorming daarover.
50
Kunt u de investering in de kennis en deskundigheid van
medewerkers om met de nieuwe standaarden voor ramingen en
risicoreserveringen te werken nader toelichten? Wat is de
doelstelling, wat is het beoogde eindresultaat en wanneer is of
wordt dit bereikt? Om wat voor kennis en deskundigheid gaat het
en hoeveel mensen betreft het?
Defensie streeft naar een realistisch evenwicht tussen doelstellingen,
capaciteiten en middelen. Het verbeteren van de ramingssystematiek en
het risicomanagement zijn belangrijke stappen in het groeitraject
financiële duurzaamheid.
Het personeel dat met de nieuwe standaarden voor ramingen en
risicomanagement moet werken, wordt schriftelijk van de nieuwe
regelgeving op de hoogte gebracht en krijgt trainingen aangereikt. Het
betreft informatiesessies en workshops specifiek gericht op het werken
met de nieuwe standaarden. In de sessies wordt ook andere vernieuwde
regelgeving behandeld, zoals de aanwijzing over project- en programmamanagement. In de workshops wordt met alle doelgroepen (opdrachtgever, opdrachtnemer en controller) gelijktijdig de nieuwe systematiek
aan de hand van casussen doorlopen.
Regelgeving is doorlopend aan verandering onderhevig. Daarom wordt
het personeel periodiek bijgeschoold. De informatiesessies en workshops
worden voortdurend inhoudelijk geactualiseerd, zodat altijd de actuele
regelgeving en systematiek wordt onderwezen. Voorts maakt het verloop
van personeel herhaaldelijk bijscholen noodzakelijk.
51
Klopt het, dat in weerwil van de door u opgesomde maatregelen
ter versterking van de financiële duurzaamheid, de operationele
commando’s (opco’s) nog steeds kampen met een exploitatietekort? Zo ja, hoe groot is dit, in hoeverre gaat de uitholling van
de krijgsmacht door en wat gaat u hieraan nog in het begrotingsjaar 2017, dan wel in de begroting 2018 doen?
Zie het antwoord op vraag 49.
52
Kunt u nader toelichten waarom u bij de ontwikkeling naar een
toekomstbestendige sturing op de bedrijfsvoering het realiseren
van de inzetbaarheids- en gereedheidsdoelstellingen binnen de
beschikbaar gestelde middelen voorop stelt? Waarom lijkt u de
sturing uitsluitend te baseren op het beschikbare budget en
noemt u de effectiviteit van de bedrijfsvoering en organisatie in
het geheel niet? Bent u bereid in de besturing van de bedrijfsvoering meer aandacht te geven aan de effectiviteit van de
organisatie? Zo ja op welke wijze wordt daaraan inhoud gegeven?
Het realiseren van de inzetbaarheids- en gereedheidsdoelstellingen
binnen de beschikbaar gestelde middelen kan niet zonder een effectieve
bedrijfsvoering. Dat een effectieve bedrijfsvoering van belang is voor
Defensie blijkt ook uit het plan van aanpak materiële gereedheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

17

(Kamerstuk 33 763, nr. 109) en de verbeteringen in de voorzien in-keten
(Kamerstuk 34 300 X, nr. 115) waarover u bent geïnformeerd. Voorts wordt
in de bedrijfsvoeringsparagraaf in de begroting nadere informatie
gegeven over de bedrijfsvoering en worden de belangrijke ontwikkelingen
en verbeteringen benoemd.
53
Welke kosten zijn tot op heden gemaakt voor de militaire bijdrage
aan de strijd tegen ISIS in Irak en Syrië?
De strijd tegen ISIS heeft tot en met 2016 ongeveer € 230,6 miljoen
gekost. De specifiek aan deze missie gerelateerde kosten bestaan onder
meer uit additionele personeelskosten, materieelkosten, transportkosten
en munitie.
54
Hoe vaak zijn Nederlandse F-16’s in 2016 boven Syrië en Irak
ingezet en hoeveel burgerslachtoffers zijn daarbij gevallen?
Alle meldingen van mogelijke burgerslachtoffers als gevolg van optreden
van de coalitie worden door het Amerikaanse hoofdkwartier CENTCOM
zorgvuldig onderzocht. Daarbij wordt ook overlegd met de coalitiepartner
die bij het mogelijke incident was betrokken. Defensie onderzoekt de
feitelijke toedracht en doet melding van het incident aan het OM.
Overigens wordt het OM op de hoogte gesteld van iedere wapeninzet van
Nederlandse eenheden en beslist eigenstandig of er aanleiding bestaat tot
nader (feiten)onderzoek. Het is, zoals ook eerder met de Kamer besproken,
om verscheidene redenen niet mogelijk exact te bepalen hoeveel
burgerdoden er zijn te betreuren als gevolg van het optreden van de
coalitie of individuele coalitiepartners.
Zoals uw Kamer gemeld (Kamerstuk 27 925 nr. 597 van 9 september 2016)
hebben de Nederlandse F-16’s tijdens hun inzetperiode van oktober 2014
tot en met juni 2016 ruim 2.100 vluchten uitgevoerd, waarbij meer dan
1.800 wapens zijn ingezet. Uw Kamer is ook gemeld (Kamerstuk 27 925,
nr. 571 van 6 februari 2016) dat twee gevallen van mogelijke burgerslachtoffers als gevolg van Nederlandse wapeninzet in de strijd tegen ISIS
worden onderzocht. De Commandant der Strijdkrachten heeft de vaste
commissie voor Defensie in een besloten vergadering onlangs geïnformeerd over twee additionele onderzoeken, en een geval waarbij het OM
na nadere bestudering geen noodzaak heeft gezien een feitenonderzoek te
starten. Om operationele redenen worden geen details vrijgegeven van de
afzonderlijke onderzoeken. Uw Kamer zal worden geïnformeerd over de
uitkomsten.
55
Bent u bereid nog bij de Voorjaarsnota 2017 te voorzien in
volledige prijsbijstelling, op basis van de door het CBS ontwikkelde prijsindex? Zo nee, waarom niet? Bent u in elk geval bereid
zo snel mogelijk vervolgonderzoek in te stellen door onder
andere het CPB naar een defensie-index? Zo nee, waarom niet?
Het CBS heeft een onderzoek uitgevoerd naar het vermoeden dat prijzen
van defensiematerieel harder stijgen dan de algemene index op grond
waarvan Defensie wordt gecompenseerd. Op 1 mei jl. is de Kamer
geïnformeerd (Kamerstuk 27 830, nr. 199) over de resultaten van dit
onderzoek. Defensie bestudeert de resultaten, conclusies en aanbevelingen van het onderzoek.
56

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

18

Klopt het dat de inzet van Belgische F-16’s in de strijd tegen ISIS
duurt tot 1 juli 2017, maar dat Nederland pas vanaf 1 januari
2018 weer F-16’s kan inzetten in de strijd tegen ISIS en dat er dus
een hiaat van zes maanden ontstaat? (Kamerstuk 27 925, nr. 606).
Kunt u aangeven hoe de bondgenoten hebben gereageerd op dit
blijk van achterblijven in bondgenootschappelijk solidariteit?
Zoals gemeld aan uw Kamer (Kamerstuk 27 925, nr. 606 van 27 januari
2017 en Kamerstuk 27 925, nr. 608 van 24 mei 2017) zou Nederland,
afhankelijk van de behoefte en na politieke besluitvorming, vanaf 1 januari
2018 weer een bijdrage kunnen leveren aan de pool van jachtvliegtuigen
die de coalitie beschikbaar heeft. Jachtvliegtuigen zijn en blijven schaars
in de coalitie, tegelijkertijd is het belang ervan in de strijd tegen ISIS is op
dit moment onverminderd groot.
57
Welke kosten zijn tot op heden gemaakt voor de militaire bijdrage
aan de NAVO-missie Resolute Support?
De Resolute Support Missie (RSM) is gestart op 1 januari 2015 en heeft tot
en met 2016 ongeveer € 26,2 miljoen gekost. De additionele kosten voor
deze missie zijn voornamelijk opgebouwd uit personeels- en transportkosten. Binnen RSM wordt gebruik gemaakt van Duits materieel.
58
In hoeverre betekent de deelname aan de missie in Mali een
belemmering voor het herstellen van de (basis)gereedheid van de
krijgsmacht voor het optreden tegen reguliere eenheden in een
groot conflict?
Inzet voor missies onttrekt voor lange of korte duur personeel en
materieel aan het generieke gereedstellingproces. Dit heeft effect op de
generieke gereedheid van de hierbij betrokken eenheden. Deze effecten
op de gereedstelling en eventuele maatregelen zijn onderdeel van een
Artikel 100-brief die uw Kamer bij besluiten over de inzet van militaire
eenheden ontvangt.
59
Kunt u aangeven wat de reserveringen zijn voor de nog drie
lopende maatregelen uit de marinestudie en wanneer deze
worden opgeleverd?
Het betreft de volgende drie maatregelen:
1. De twee M-fregatten uitrusten met een Low Frequency Active Sonar
(LFAS). Beide schepen zijn inmiddels uitgerust met LFAS. In 2017 en
2018 is nog een bedrag van in totaal € 1,8 miljoen gereserveerd voor
voltooiing van het project.
2. De vier Walrusklasse onderzeeboten uitrusten met een Mine
Avoidance Sonar (MAS) en aanpassingen aan de Medium Range
Sonar (MRS). Bij drie boten zijn alle werkzaamheden uitgevoerd. De
werkzaamheden aan de vierde boot worden gedaan tijdens het
lopende instandhoudingsprogramma. In 2017 is nog een bedrag van
€ 1,6 miljoen gereserveerd voor reserveonderdelen.
3. Verbeteren van de SMART-L radar van de vier Luchtverdedigings- en
Commando Fregatten (LCF’n) voor de detectie van ballistische
raketten. De verbeterde SMART-L radar wordt tijdens het instandhoudingsprogramma (2019–2022) aan boord van de LCF’n geplaatst.
Vanaf 2020 is het eerste LCF volledig operationeel met deze capaciteit. In de periode 2017–2020 is nog een bedrag van in totaal € 32,4
miljoen gereserveerd voor voltooiing van het project.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

19

60
Om welke redenen is er een zoveel grotere bijdrage voor de
missie MINUSMA gedaan door de VN?
De ontvangsten van de VN kennen een grillig verloop en laten zich lastig
plannen. In 2016 zijn de afspraken aangaande de infrastructuur van het,
door Nederland gebouwde, VN-kamp voltooid en zijn de daaruit voortvloeiende vergoedingen betaald. Hiermee was vanwege de onzekerheid
omtrent het doorlopen proces met de VN geen rekening gehouden in de
begrote ontvangsten.
61
Hoe kan het dat het gewenste aantal «operationeel gerede»
eenheden slechts een deel van het al beperkte aantal betreft.
Mocht een optreden tegen de nieuwe dreigingen nodig zijn, zijn
wij er, gelet op de beperkte hoeveelheid OG-eenheden, niet
gereed voor? Hoe wordt het aantal (de norm) OG-eenheden
bepaald? Wat zijn daarbij de uitgangspunten? (zie ook bijlage 8)
Voor elke eenheid die wordt ingezet, zijn er eenheden nodig om de inzet te
kunnen voortzetten. Alle eenheden die niet operationeel gereed zijn,
behoren tot de categorie «voortzettingsvermogen». Voor deze eenheden
is immers tijd om te recupereren, onderhoud te plegen, te oefenen en
verder getraind te raken om een andere eenheid af te lossen of om de
operationele gereedheidsstatus te bereiken.
De in de begroting opgenomen inzetbaarheidsdoelstellingen van de
krijgsmacht geven weer welke capaciteiten voor welke duur moeten
kunnen worden ingezet in het licht van de hoofdtaken van Defensie en de
daaruit voortvloeiende strategische opgaven. Bij het bepalen van deze
doelstellingen draait het om de vraag welke mate van inzetbaarheid de
regering nodig of wenselijk acht. Hierbij gaat het om het, doorgaans in
internationaal verband, gelijktijdig en in voldoende omvang kunnen
uitvoeren en volhouden van uiteenlopende missies in verschillende
inzetgebieden, onder verschillende dreigingsscenario’s en om de snelle
inzetbaarheid van de krijgsmacht als de omstandigheden daar om vragen.
Tevens moet de krijgsmacht in staat zijn om de nationale taken in
Nederland uit te voeren. Op basis van deze doelstellingen is het aantal
OG-eenheden per capaciteit bepaald.
62
Hoe vaak exact zijn in 2016 Russische militaire eenheden in het
Noordzeegebied begeleid, te water of in de lucht?
In 2016 werden Russische militaire eenheden zeker negen maal begeleid
in de Nederlandse Exclusieve Economische Zone in het Noordzeegebied.
Zesmaal werden zij begeleid door een Nederlands marineschip. Daarnaast
werd drie maal een NH-90 helikopter van het Defensie Helikopter
Commando en eveneens drie maal een vliegtuig van de Kustwacht
ingezet, al dan niet in combinatie met de inzet van een schip. In 2016 heeft
de QRA geen onderscheppingen gedaan op Russische vliegtuigen boven
de Noordzee.
63
Kunt u met betrekking tot uw stelling dat de Psyops-elementen
(PSE) vanwege het ontbreken van het benodigd materieel en een
lagere personele vulling niet volledig waren gereed te stellen,
aangeven welk materieel het betreft en wanneer dit wel aanwezig
kan zijn? Welke maatregelen treft u op het gebied van personele
vulling?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

20

Het voornaamste knelpunt bij de PsyOps-capaciteit is een ondervulling bij
het Product Development Centre (PDC). Voorts staat de personele
gereedheid onder druk door individuele uitzendingen en inzet van PsyOps
functionarissen in de missie in Mali (MINUSMA). Er wordt onderzocht of
(een gedeelte) de behoefte aan personele capaciteit gevuld kan worden
met reservisten. De behoefte aan materieel (o.m. radio en drukwerkapparatuur) zal naar verwachting halverwege 2017 worden vervuld.
64
Wat waren de beperkingen van de twee van de drie bataljons
Nationale Reserve die weliswaar operationeel gereed waren, maar
met beperkingen en wat is er nodig om de gereedheid te
verhogen? Hoe en wanneer wordt er een einde gemaakt aan de
situatie van verminderde geoefendheid?
Twee van de drie bataljons waren waren niet voor alle taken inzetbaar
wegens een verminderde geoefendheid. Gedurende 2016 is een
inhaalslag in gang gezet om de geoefendheid en uiteindelijk de
gereedheid te verhogen. In 2017 staat een volwaardig oefen- en trainingsprogramma gepland, met voldoende beschikbare uren voor O&T,
waardoor alle bataljons eind 2017 weer op het afgesproken niveau zullen
zijn gebracht.
65
In noot 1 staat dat volgens de AGCDS (Aanwijzing Gereedheid
Commandant der Strijdkrachten) eenheden in principe binnen
180 dagen gereed moeten zijn. Voldoet deze norm, gezien de
veranderde veiligheidssituatie in de wereld, nog wel?
Deze norm van 180 dagen geldt voor die eenheden die niet operationeel
gereed gesteld zijn en staat los van de snellere gereedheidstermijnen voor
operationeel gerede eenheden zoals deze met de NAVO zijn afgesproken.
Zoals voorgesteld in het eindrapport van het IBO Gereedstelling wordt
onderzocht of deze norm verder gespecificeerd moet worden.
66
Hoe verhoudt zich de conclusie dat in 2016 nul F-16 jachtvliegtuigen operationeel gereed waren, terwijl de verwachting voor
2016 zes vliegtuigen bedroeg, tot de ambitie om in 2018 de
gereedheidsnorm zonder beperkingen te halen?
67
Waren er, ondanks het extra budget voor basisgereedheid, in
2016 financiële belemmeringen om de verwachtte operationele
gereedheid van de F-16 te behalen?
68
Is het de verwachting dat de OG-norm voor 2017 wel wordt
gehaald voor de F-16’s?
De geoefendheid is voldoende voor de geplande operaties en het
uitvoeren van de Quick Reaction Alert (QRA) taak. Gedurende de eerste
helft van het jaar 2016 zijn de F-16’s ingezet in Irak en Oost-Syrië
(ATF-ME). De eenheden waren hiervoor inzetgereed, dat wil zeggen dat zij
voldoende waren getraind voor de specifieke taken die gedurende de
missie moesten worden uitgevoerd. In het tweede deel van het jaar 2016
was het trainingsprogramma voornamelijk gericht op het herstel van de
volledige operationele gereedheid (OG) van de F-16’s en de voorbereiding
op de inzet in Baltic Air Policing 2017. Daarnaast was de beschikbaarheid
van vliegtuigen, vanwege een verhoogde onderhoudsinspanning
voorafgaand aan Red Flag en Frisian Flag (zie ook vraag 79), in de tweede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

21

helft van 2016 onvoldoende om het volledige trainingsprogramma te
vliegen. Hierdoor is de gereedheidsnorm voor 2016 niet gehaald.
De maatregelen om de materiële gereedheid te verbeteren, die mogelijk
zijn gemaakt door de intensiveringen van de afgelopen jaren, hebben een
positief effect gehad op de beschikbaarheid van de toestellen. Hierdoor
kan het dagelijkse vliegprogramma en de deelname aan grootschalige
oefeningen weer zonder beperkingen worden uitgevoerd. Zoals aan de
Kamer is gemeld (Kamerstuk 27 925, nr. 608 van 24 mei 2017) zullen de
F-16’s pas weer beschikbaar zijn voor de coalitie in de strijd tegen ISIS per
1 januari 2018 omdat een periode van achttien maanden voor herstel van
de gereedheid nodig is.
67
Waren er, ondanks het extra budget voor basisgereedheid, in
2016 financiële belemmeringen om de verwachtte operationele
gereedheid van de F-16 te behalen?
Zie het antwoord op vraag 66.
68
Is het de verwachting dat de OG-norm voor 2017 wel wordt
gehaald voor de F-16’s?
Zie het antwoord op vraag 66.
69
Heeft u plannen om in 2017 de geoefendheid van luchtverkeersen luchtgevechtsleiders op orde te krijgen, opdat de gereedheidsnorm dit jaar wel wordt gehaald? U wordt verzocht uw
beantwoording van een toelichting te voorzien.
De geoefendheid van de luchtverkeers- en luchtgevechtsleiders is op dit
moment voldoende voor de toegewezen taken. In het kader van het brede
herstel van de basisgereedheid is het echter ook voor deze groep
noodzakelijk om de geoefendheid van commandovoering in grootschalige
conflicten en op het hoogste dreigingsniveau, op peil te brengen.
Daarvoor is deelname aan complexe, grootschalige oefeningen zoals
Frisian Flag noodzakelijk. Hieraan wordt de komende jaren prioriteit
gegeven, naast het uitvoeren van de reguliere taken als bewaking van het
luchtruim en de ondersteuning van de Quick Reaction Alert.
Door de schaarste aan personeel voor deze specifieke functies op de
arbeidsmarkt, blijft de personele vulling een uitdaging. Defensie zoekt
echter intensief naar mogelijkheden om de personele vulling van het Air
Operations Control Station Nieuw Milligen te verhogen. Daarbij wordt
gekeken naar de instroom van nieuw personeel, behoud van personeel en
tevens naar terugkeer van gekwalificeerd personeel dat Defensie eerder
heeft verlaten.
70
Kunt u een overzicht geven van de ontwikkeling in de uitgaven
voor externe inhuur de afgelopen vijf jaar?
In onderstaande tabel is de ontwikkeling in de uitgaven voor externe
inhuur weergegeven van de afgelopen vijf jaar.
x € 1.000
Uitgaven externe inhuur

2012

2013

2014

2015

2016

77.646

83.758

105.584

106.691

101.790

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

22

71
Wat zijn de gevolgen geweest van het niet halen van de OG2016
voor de expeditionaire inzet van de KMar?
De gevolgen van de lagere expeditionaire capaciteit van de KMar bleven
beperkt doordat in 2016 de vraag naar expeditionaire capaciteit in
overeenstemming was met de operationeel gestelde capaciteit.
72
Heeft het niet halen van de investeringsquote in 2016 nog altijd
te maken met personele beperkingen? Graag een toelichting.
Zie het antwoord op vraag 10.
73
Op welk(e) project(en) heeft de kasschuif van € 60 miljoen voor IT
betrekking? Naar welk jaar is het budget verschoven?
In aanloop naar de eerste suppletoire begroting 2016 zijn de investeringsplannen aangepast omdat verschillende investeringen in 2016 niet
volledig gerealiseerd konden worden. Dit heeft geleid tot een kasschuif
van € 200 miljoen uit 2016 naar de jaren 2019, 2020 en 2021. Hierin zit
voor Voorzien in IT een schuif van € 60 miljoen. De meest omvangrijke
verschuivingen op het gebied van IT zijn het gevolg van vertragingen in
het programma IT (€ 22 miljoen) en in het project Vernieuwing van
TITAAN (€ 10 miljoen). Verder betreft het een grote hoeveelheid kleinere
IT-projecten.
74
Het blijkt dat voor de verwerving van de F-35 het budget € 550
miljoen lager is dan de behoefte. Wat betekent dit voor het aantal
te verwerven toestellen als dit verschil blijft bestaan?
75
Wat betekent het feit dat het budget voor de verwerving voor de
F35 € 650 miljoen lager is voor het aantal te verwerven toestellen
als dit verschil blijft bestaan?
Het verschil tussen de kostenramingen en het beschikbare budget voor de
verwerving van de F-35 wordt veroorzaakt door de ongunstige dollarkoers. Zoals bekend acht het kabinet het echter onverstandig om op dit
moment het budget aan de raming aan te passen. Dit zou abrupte,
ingrijpende maatregelen vergen, terwijl het onzeker is of die uiteindelijk
nodig zullen zijn, ook omdat de toestellen in verschillende tranches over
een reeks van jaren worden aangeschaft. Zowel veranderingen in de
dollarkoers als in de prijzen (in dollars) zullen de komende jaren van
invloed zijn op de ramingen. Vanzelfsprekend volgt het kabinet de
ontwikkelingen op de voet.
Het kabinet heeft bij het vaststellen van de kaders voor de Verwerving
F-35 besloten een risicoreservering in te richten. Die kan aan het einde van
het project worden ingezet voor het opvangen van valutaschommelingen
of, als de reservering daarvoor ruimte biedt, het aanschaffen van extra
toestellen.
75
Wat betekent het feit dat het budget voor de verwerving voor de
F35 € 650 miljoen lager is voor het aantal te verwerven toestellen
als dit verschil blijft bestaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

23

Zie het antwoord op vraag 74.
76
Kunt u aangeven of er in missies in 2016 problemen zijn geweest
met de leveringen van munitie, gezien het feit dat dit op
gemiddeld 88% lag?
De levering van munitie aan missiegebieden heeft te allen tijde prioriteit.
De levering aan missiegebieden heeft in 2016 dan ook niet tot problemen
geleid.
77
Hebben de in bijlage 8 genoemde beperkingen ook invloed op de
in de doelstellingsmatrices van de beleidsartikelen operationeel
gereed gemelde eenheden?
De operationeel gereed gemelde eenheden zijn gereed voor de door de
CDS opgedragen taken.
78
Welke beperkingen worden specifiek bedoeld bij de eerste
inzetbaarheidsdoelstelling? Anders geformuleerd: wat kan de
krijgsmacht binnen deze doelstelling niet wat eigenlijk wel zou
moeten?
Zie het antwoord op vraag 2.
79
Kunt u nader toelichten waarom de materiële gereedheid daalt
als er extra onderhoudsinspanningen worden gepleegd aan
wapensystemen die zijn ingezet in de grote oefeningen Bison
Drawsko en Red Flag?
De oefeningen Bison Drawsko en Red Flag in het eerste kwartaal van 2017
waren belangrijk voor het herstel van de geoefendheid in hoge dreigingsscenario’s. Tijdens deze internationale oefeningen is met een groot aantal
wapensystemen van CLAS (Bison Drawsko) en F-16’s van CLSK (Red Flag)
deelgenomen. Om de beschikbaarheid van deze wapensystemen voor de
oefeningen zeker te stellen, zijn in het vierde kwartaal van 2016 extra
onderhoudsinspanningen uitgevoerd. Daardoor stonden er tijdelijk meer
wapensystemen in onderhoud en waren deze niet beschikbaar voor
regulier gebruik. Derhalve was eind 2016 de materiële gereedheid tijdelijk
lager.
80
Wat betekent het dat de generieke geoefendheid onder druk
stond? Betekent dit dat de eenheden onvoldoende waren
geoefend voor niet-geplande inzet (bijv. in het kader van de
eerste hoofdtaak)? Wat is de relatie hiervan met het gestelde op
pagina 142 dat alle beschikbare middelen, weliswaar met
beperkingen, kunnen worden ingezet voor de verdediging van het
nationaal en bondgenootschappelijk grondgebied?
Een operationeel gerede eenheid (OG-eenheid) is in internationaal
verband in staat op te treden in een grootschalig conflict, van laag tot
hoog in het geweldspectrum. Zoals bekend, is het oplossen van beperkingen is onderdeel van het herstel van de basisgereedheid, en ook het
meerjarig perspectief. Voorts zal er de komende jaren aandacht moeten
zijn voor oefening en training van grootschalig optreden in internationaal
verband.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

24

Voor de eerste hoofdtaak, de verdediging van het eigen en bondgenootschappelijk grondgebied, wordt uitgegaan van de inzet van alle
beschikbare middelen. Dit zijn zowel eenheden die Operationeel Gereed
(OG) zijn als eenheden die onderdeel zijn van het voortzettingsvermogen.
Defensie is en blijft in staat om samen met de bondgenoten het eigen en
bondgenootschappelijk grondgebied te verdedigen. Dit is een collectieve
Navo-verantwoordelijkheid.
81
Zijn de beperkingen die voortkomen uit de intensieve bewaking
van kwetsbare objecten door de KMar inmiddels weggenomen,
zodat de KMar zich ook weer volledig kan toeleggen op andere
taken die nu minder uitvoerbaar waren? U wordt verzocht uw
beantwoording van een toelichting te voorzien.
Voor het uitvoeren van bewaking van vitale kwetsbare objecten beschikt
de KMar inmiddels over zes operationeel gestelde Hoog Risico Beveiliging
(HRB) pelotons. Het laatste en zesde HRB peloton is medio december 2016
gereed en operationeel gesteld. Daarmee is het eerdere beslag op de
Bijstands Eenheid capaciteit weer vrij gekomen ten behoeve van overige
taakvelden van de KMar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 725 X, nr. 9

25