Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

25 087

Internationaal fiscaal (verdrags)beleid

31 066

Belastingdienst

Nr. 114

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 3 februari 2016
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister en de Staatssecretaris van Financiën
over de brief van 27 november 2015 over de kabinetsreactie op het besluit
van de Europese Commissie inzake Starbucks Manufacturing BV
(Kamerstuk 25 087/31 066, nr. 113).
De vragen en opmerkingen zijn op 10 december 2015 aan Minister en de
Staatssecretaris van Financiën voorgelegd. Bij brief van 2 februari 2016
zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Duisenberg
De adjunct-griffier van de commissie,
Van den Eeden

kst-25087-114
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de VVD
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief. De leden van de VVD-fractie steunen het besluit om in hoger
beroep te gaan als het kabinet stelt dat onze rulingpraktijk solide is. Zoals
ook de Algemene Rekenkamer eerder stelde. De brief geeft overtuigende
argumentatie waarom hoger beroep noodzakelijk is.
De VVD-fractie benadrukt dat honderdduizenden mensen in Nederland
werken bij een buitenlands bedrijf of vestiging wat zorgt voor veel banen
en werkgelegenheid. Een goed fiscaal vestigingsklimaat met solide
rulingpraktijk is daarbij van groot belang volgens de VVD-fractie. De leden
zien verder met grote belangstelling de tijdige uitwerking van in de brief
genoemde motie Neppérus c.s. tegemoet zodat het kabinet ook voor de
toekomst een concreet plan neerlegt over hoe ons vestigingsklimaat op
een verantwoorde manier blijvend aantrekkelijk blijft gezien alle internationale ontwikkelingen.
Verder hebben deze leden nog de volgende vragen.
Hoe wordt voorkomen dat door eenzijdige acties tegen belastingontwijking andere landen achterover gaan leunen of langzamer maatregelen
tegen belastingontwijking nemen? In hoeverre is eenzijdige actie vanuit
Nederland tegen belastingontwijking effectief om internationale
geldstromen te beïnvloeden? De leden lezen dat er volgend jaar een
wetsvoorstel aankomt om bepaalde onverantwoorde dienstverlening van
trustkantoren te verbieden. Hoe wordt dit exact afgebakend en wordt
voorkomen dat goedwillende en goed functionerende trustkantoren
hiermee onnodig worden beperkt?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de PvdA
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
de brief waarin het kabinet aankondigt in beroep te gaan tegen het
staatssteunbesluit van de Europese Commissie inzake Starbucks. De leden
van de PvdA-fractie hebben grote waardering voor de daadkrachtige
aanpak van belastingontwijking door de Europese Commissie, maar delen
ook het oordeel van het kabinet dat beroep wenselijk is om jurisprudentie
en zekerheid te verkrijgen over de gevolgen daarvan voor het Nederlandse APA/ATR-beleid. Ook hebben zij waardering voor de maatregelen
die het kabinet voorstelt in de strijd tegen belastingontwijking. De leden
van de PvdA-fractie hebben enkele vragen over de brief.
De leden van de PvdA-fractie begrijpen dat naar het standpunt van de
Belastingdienst er een geringe winstmarge toevalt aan de koffiebranderij
van Starbucks omdat deze slechts een eenvoudige loonproducent is.
Tegelijkertijd voert de koffiebranderij een uitgebreide voorraadadministratie, en wordt in de jaarrekening verslag gedaan over een breed scala
aan activiteiten. Zijn deze activiteiten normaal voor een beperkte
loonproducent? Indien wordt geconstateerd dat een bepaald risico niet in
Nederland wordt gelopen, wordt dan nagegaan waar dit risico dan wel
wordt gelopen? In het geval van Starbucks lijkt de Belastingdienst ervan
uit te zijn gegaan dat de risico’s bij Alki in het VK lagen; in hoeverre is het
mogelijk dat een brievenbusvennootschap risico loopt of octrooien
beheert?
De leden van de PvdA-fractie hebben moeite met het soort fiscale
structuren zoals die van Starbucks, ook als deze juridisch gezien waterdicht zijn. Deelt het kabinet de mening van de leden van de PvdA-fractie
en van de Europese Commissie dat de zeer lage effectieve belastingdruk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

2

die Starbucks geniet leidt tot ongelijke concurrentieverhoudingen, met
name ten opzichte van gewone cafés en restaurants? Zo nee waarom
niet? Een belastingverdrag is er naar de mening van de leden van de
PvdA-fractie om dubbele winstbelasting te voorkomen, niet om ervoor te
zorgen dat helemaal of heel weinig belasting wordt betaald.
De leden van de PvdA-fractie constateren tevreden dat in de brief een
uitgebreide schets is opgenomen van maatregelen die het kabinet neemt
en gaat nemen in de strijd tegen belastingontwijking. De leden van de
PvdA-fractie achten het van groot belang dat er een stevige anti-BEPSrichtlijn (base erosion and profit shifting) komt, en waarderen het
voornemen om dit tot speerpunt te maken van het Nederlandse voorzitterschap van de EU. Wanneer wordt er een eerste versie van deze richtlijn
verwacht? Welke discussies worden er gevoerd met betrekking tot de
interest- en royaltyrichtlijn? In de media zijn berichten opgedoken die
stellen dat in verband met de richtlijn wordt gekeken naar minimumtarieven; klopt dit, en in welke vorm wordt er gekeken naar tarieven? Gaat
het om eventuele bronbelastingen?
De leden van de PvdA-fractie hebben met waardering kennisgenomen van
het voorstel om met nieuwe wetgeving aangaande trustkantoren te
komen. Trustkantoren spelen een essentiële rol in het ontstaan en in stand
houden van belastingontwijking doordat zij brievenbusmaatschappijen
oprichten en beheren. Vele van de maatregelen tegen onbedoeld gebruik
van bv’s zijn gericht op substance. Een goed gereguleerde en gecontroleerde trustsector is een voorwaarde voor het kunnen handhaven van
deze substanceregels. Wat voor soort voorstellen zal het kabinet doen om
dit te bereiken? Is het mogelijk om vooruitlopend op het wetsvoorstel
reeds een brief te ontvangen met een analyse van de sector en denkrichtingen voor maatregelen?
Tenslotte vragen de leden van de PvdA-fractie nog een nadere toelichting
op het onderzoek dat Nederland gaat doen naar het verschil in fiscale
behandeling van nv’s, bv’s en de coöperatie tegen de achtergrond van het
toenemende gebruik van coöperaties in internationale structuren. Deze
passage in de brief is behoorlijk vaag. Waarom dit onderzoek? Is de
concrete aanleiding dat coöperaties steeds meer worden misbruikt voor
het ontgaan van dividendbelasting? Zijn er nog andere redenen?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de SP
Inleiding
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de reactie van het
kabinet op het besluit van de Europese Commissie inzake Starbucks. Zij
hebben hierover de nodige vragen.
De eerste opmerking van de Minister en de Staatssecretaris, namelijk dat
belastingontwijking ontstaat door verschillen tussen nationale belastingstelsels, vinden de leden van de SP-fractie te kort door de bocht. Immers,
niet alleen de verschillen tussen nationale stelsels maar ook nationale
regels kunnen leiden tot grondslaguitholling of een verlaagde belastingafdracht. Erkennen de bewindspersonen dit?
Starbucks
De leden van de SP-fractie vragen de bewindslieden waaruit blijkt dat de
Europese Commissie een eigen uitleg geeft aan de OESO-richtlijnen over
de verrekenprijsmethoden? Waarom sluit deze uitleg niet aan bij nationale
regelgeving en het OESO-kader? Waar wijkt deze af van de Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

3

uitleg en waaruit blijkt dat Nederland wel de juiste uitleg aan de verrkenprijsmethoden geeft? Kan het kabinet hier uitvoerig op ingaan en daarbij
de bronnen waaruit het antwoord wordt opgemaakt, delen?
Onder welke voorwaarden is het mogelijk om ontheffing van de fiscale
geheimhoudingsplicht te verlenen, vragen de leden van de SP-fractie? Om
welke reden wordt deze ontheffing nu wel toegepast en normaliter niet?
De leden van de SP-fractie hebben verschillende vragen over het besluit
van de Commissie, welke zij hieronder stellen.
Kan het kabinet ingaan op het referentiestelsel? Kan de kabinet hier enige
uitleg over geven? Zijn de bewindslieden het met de Commissie eens dat
Nederland aanneemt dat het referentiestelsel alleen groepsondernemingen omvat? Zo nee, waarom niet? Zo ja, is Nederland dan met de
Commissie eens dat hierdoor een kunstmatig onderscheid wordt gemaakt
tussen ondernemingen op basis van hun ondernemingsstructuur? Kan dit
antwoord worden toegelicht, vragen de leden van de SP-fractie?
Klopt het dat uit de OESO-richtlijnen en het verrekenprijzenbesluit een
voorkeur blijkt voor de CUP-methode (comparable-uncontrolledpricemethode) ten opzichte van de TNM-methode (transactional-netmarginmethode), vragen de leden van de SP-fractie? Kan het kabinet
uitleggen waarom de voorhanden zijnde data niet geschikt zijn en dat
daardoor de CUP-methode niet toegepast had kunnen worden? Wat maakt
de data die voorhanden zijn, ongeschikt voor toepassing hiervan? Welke
criteria spelen een rol bij de te kiezen verrekenprijsmethode en waar
kunnen deze criteria worden gevonden? Is het al dan niet voorhanden zijn
van geschikte data een vaker gebruikt criterium? Is Starbucks niet
gevraagd om deze data aan te leveren?
Kan worden uitgelegd hoe het kan dat voor de CUP-methode niet de juiste
data beschikbaar was maar wel voor de TNM-methode, vragen de leden
van de SP-fractie?
Indien de CUP-methode was toegepast, was de winst dan inderdaad
hoger uitgevallen, vragen de leden van de SP-fractie? Waarom had de
CUP-methode moeten worden toegepast volgens de Europese
Commissie? In hoeverre zijn bedrijven, wanneer zij vragen om zekerheid
vooraf, vrij in het kiezen van de methode die moet worden toegepast?
De Commissie meldt in het besluit dat is nagelaten te onderzoeken in
hoeverre de transacties tussen SCTC (Starbucks Coffee Trading Company)
en SMBV (Starbucks Manufacturing) daadwerkelijk op een zakelijke
grondslag geschieden. Klopt dat, vragen de leden van de SP-fractie? Zo ja,
hoort dat niet te worden onderzocht, alvorens een APA te kunnen
afgeven? Waarom is Starbucks niet om een rechtvaardigingsgrond
gevraagd voor de verhoging van de opslag op de kosten voor de door
SCTC geleverde koffiebonen? Hoe duidt de Staatssecretaris deze
tekortkomingen?
Is de Staatssecretaris bereid (al dan niet vertrouwelijk) om de Kamer te
informeren over de prijs van de koffiebonen die SMBV betaalt, vragen de
leden van de SP-fractie? Kan ook worden uitgelegd welke verrekenprijsmethode de Zwitserse autoriteiten hebben toegepast?
De leden van de SP-fractie willen graag weten hoe wordt besloten welke
entiteit wordt aangemerkt als de «minst complexe functie». Kan het
kabinet dit uitleggen? Op grond waarvan is SMBV aangewezen als de
minst complexe functie? Welke criteria worden hierbij gebruikt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

4

Voortgang aanpak van belastingontwijking
De leden van de SP-fractie vragen het kabinet hoeveel fte beschikbaar is
voor het doornemen van de informatie over rulings beschikbaar is en hoe
dit aantal zich zal ontwikkelen. Is het APA/ATR-team, dat zich met toezicht
bezighoudt, ook het team dat deze informatie zal bekijken? Komen de
zeven specialisten die feiten en omstandigheden toetsen die ten
grondslag liggen aan de zekerheid vooraf bovenop de zeven medewerkers
waarmee het toezichtteam wordt uitgebreid? Zo ja, worden deze
medewerkers van buiten de Belastingdienst aangetrokken of betreft het
een interne schuif?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de CDA
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het oordeel van
de Europese Commissie inzake de Starbucksruling en de kabinetsreactie
daarop. Het verbaast deze leden dat het eerdere oordeel van de
Commissie en het oordeel nu over de Starbucksruling zo ver uit elkaar
liggen. Deze leden achten de rulingpraktijk een belangrijk voordeel van de
Nederlandse Belastingdienst. Niet alleen voor multinationale ondernemingen, maar ook voor nationale ondernemingen. Elke ondernemer wil
immers weten wat zijn kosten zijn, waaronder de belastingen, en neemt
op basis daarvan de investeringsbeslissing. De leden van de CDA-fractie
betreuren het dan ook zeer dat de Nederlandse rulingpraktijk nu in een
kwaad daglicht staat. Deze leden vragen de Staatssecretaris hoe hij de
zekerheid vooraf, door de Staatssecretaris zelf benoemd tot sterk punt van
het Nederlandse belastingsysteem, gaat handhaven. Hoe gaat de
Staatssecretaris voorkomen dat bedrijven geen ruling meer aanvragen uit
angst dat de Europese Commissie de ruling onjuist acht en tot een
naheffing dwingt?
Deze leden achten het positief dat de Staatssecretaris in beroep gaat
tegen het besluit van de Europese Commissie. De rechtszekerheid is
gebaat met meer duidelijkheid over het besluit. Deze leden wijzen er
daarbij wel op dat het zo enige jaren kan duren voor het Hof van Justitie
EU recht gesproken heeft. Hoe gaat de Staatssecretaris voorkomen dat in
de tussentijd schade wordt toegebracht aan de Nederlandse rulingpraktijk
en Nederland minder aantrekkelijk wordt voor internationale bedrijven en
investeerders?
Eerder oordeelde de Europese Commissie dat het Nederlandse rulingbeleid van de Belastingdienst werkt met een grondige beoordeling op
basis van uitgebreide informatie die de belastingplichtige moet
verschaffen. En nu constateert de Europese Commissie zo’n vijf ernstige
punten waarop de ruling niet correct is. Kan het kabinet een verklaring
geven voor het verschil tussen beide oordelen of tast zij hierover in het
duister? Stel dat de Europese Commissie gelijk krijgt in haar oordeel, welk
deel van de momenteel geldende rulings voldoet dan niet aan de
voorwaarden?
De Staatssecretaris schrijft dat de Europese Commissie een nieuw
criterium voor de winstberekening introduceert. Als dit daadwerkelijk het
geval is, is dat een ernstige zaak. Het kan niet zo zijn dat op grond van de
OESO Transferpricing richtlijnen voor de Europese Unie de facto strengere
regels gelden dan voor andere OESO-landen, zonder dat er ook maar een
Europees debat over geweest is. Zelfs met een Europees debat komt dan
de belastingautonomie van de lidstaten volgens de leden van de
CDA-fractie in gevaar. Wat is het plan van de Staatssecretaris, die van
mening is dat de Commissie een nieuw criterium voor de winstbepaling
introduceert, om de belastingautonomie van de lidstaten te waarborgen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

5

Om de rulingpraktijk te behouden is het van het grootste belang dat de
afgegeven rulings grote, internationale koffieketens geen extra voordelen
toekent ten opzichte van een kleine, lokale koffiewinkel. Alleen dan kan
Nederland als eerlijke economie opbloeien. Kan de Staatssecretaris
aangeven of een kleine Nederlandse koffiewinkel zijn eigen recepten kan
patenteren, in een Luxemburgse SA kan plaatsen en vervolgens royalty’s
mag betalen aan de SA die de Nederlandse winst verminderen?
Alle ondernemingen die met dezelfde vraag vooraf bij de Belastingdienst
komen, moeten hetzelfde antwoord krijgen. Daarom willen de leden van
de CDA-fractie graag weten of er een interne database is bij de Belastingdienst met alle rulings. Hoe kan een inspecteur bij de aanvraag voor een
APA zien wat er bij vergelijkbare transacties is goedgekeurd dan wel is
afgekeurd door een andere inspecteur? Was er eenheid van beleid ten
tijde van het afgeven van de APA met betrekking tot SMBV? Hoe is de
eenheid van beleid nu gewaarborgd? Klopt het dat er geen beleidskader is
voor inspecteurs die een aanvraag moeten beoordelen en APA’s afgeven?
Kan de Staatssecretaris zorg dragen voor een beleidskader dat niet in
strijd is met de staatssteunregels, zodat bedrijven met een APA ook
daadwerkelijk zekerheid vooraf hebben?
De leden van de CDA-fractie achten de bezwaren van de Europese
Commissie serieus. En daartegenover zien zij in de kabinetsreactie alleen
dat de Commissie volgens het kabinet een nieuw, eigen criterium hanteert
voor de winstberekening. Dit nieuwe criterium sluit volgens het kabinet
niet bij de nationale regelgeving en het OESO-kader aan. Dit vinden de
leden van de CDA-fractie echt te mager. Kan het kabinet aangeven wat dit
nieuwe criterium inhoudt en waarom dit afwijkt van het OESO-kader?
Daarom vragen de leden van de CDA-fractie de regering ook specifiek op
alle kritiekpunten van de commissie in te gaan:
– Waarom is het door de Commissie gehanteerde zakelijkheidsbeginsel
onjuist?
– Waarom zouden er bij Starbucks en in het algemeen bij een koffiebranderij geen gegevens zijn om de CUP-methode toe te passen?
– Waarom is de royalty aan Alki LP gerechtvaardigd, terwijl aan andere
koffiebranders wereldwijd geen royalty wordt betaald, en niet te hoog?
– Waarom is de inkoopprijs van de groene bonen zakelijk? Hoe kan het
dat een dermate hoge onzekerheid bestaat over de prijs van een
natuurproduct (in tegenstelling tot een intangible)?
– Waarom is aangenomen dat SMBV als minst complexe functie moet
worden aangemerkt?
– Wat was de reden van de twee correcties op de kostengrondslag?
De Staatssecretaris heeft besloten in de casus van Starbucks over te gaan
tot openbare verstrekking, omdat hier sprake is van een zeer principiële,
uitzonderlijke zaak waarover al erg veel in de openbaarheid is gekomen.
Kan de Staatssecretaris daarom bevestigen dat de royalty die SMBV aan
Alki LP betaalt afhankelijk is van de winst dan wel de kosten van SMBV?
De leden van de CDA-fractie vragen de Staatssecretaris of en zo ja onder
welke voorwaarden het zakelijk is dat de hoogte van een royalty, voor
bijvoorbeeld een recept, afhankelijk is van de winst, kosten of omzet.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de D66
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de brief met
betrekking tot het besluit van de Europese Commissie inzake Starbucks
Manufacturing BV. Deze leden constateren dat het oordeel van de
Commissie vragen oproept over de toepassing van OESO-richtlijnen. De
leden van de D66-fractie steunen de beslissing van het kabinet om in
beroep te gaan met het doel om hier meer duidelijkheid over te krijgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

6

Daarbij benadrukken deze leden het belang dat Nederland zich internationaal onverminderd inspant voor de strijd tegen belastingontwijking. Hoe
zal de Staatssecretaris hier in EU-verband prioriteit aan geven tijdens het
EU-voorzitterschap in de eerste helft van 2016?
De leden van de D66-fractie onderschrijven de waarde van de toegankelijkheid van de Nederlandse Belastingdienst en het geven van zekerheid
vooraf aan het bedrijfsleven. Daarbij achten deze leden het wel van belang
dat het toezicht op de APA’s en ATR’s die worden afgesloten streng is. Kan
de Staatssecretaris garanderen dat dit toezicht op orde is en dat de rulings
altijd binnen de in Nederland geldende wettelijke kaders blijven? De leden
lezen dat er zeven extra specialisten zullen worden ingezet om te toetsen
of de feiten en omstandigheden die ten grondslag liggen aan de zekerheid
vooraf zich nog steeds voordoen. Om hoeveel fte gaat dit? Was er eerder
een tekort aan specialisten? Zal het geïntensiveerde toezicht worden
geëvalueerd? En zo ja, wordt de Kamer hierover geïnformeerd?
Samenvatting besluit Europese Commissie inzake Starbucks tax ruling
Naast het verschil in inzicht met betrekking tot de OESO-richtlijnen over
de verrekenprijsmethode, constateren de leden van de D66-fractie ook een
verschil ten aanzien van het referentiestelsel. Deze leden vragen of de
Staatssecretaris nader in kan gaan op het verschil in uitgangspunt tussen
het kabinet en de Europese Commissie? Hoe verdedigt het kabinet artikel
8b Wet Vpb 1969 en het Verrekenprijzenbesluit als referentiestelsel ten
aanzien van het bezwaar hiertegen van de Commissie?
Tot slot vragen de leden van de D66-fractie of de Staatssecretaris nader in
kan gaan op de consequenties voor overige advance pricing agreements
indien de conclusie van de Europese Commissie inzake Starbucks stand
zou houden?
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de
GroenLinks
Beroep (algemeen)
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met teleurstelling kennisgenomen van het besluit van het kabinet om in beroep te gaan tegen de
uitspraak van de Europese Commissie dat Nederland illegale staatssteun
heeft verleend aan Starbucks. De leden van de GroenLinks-fractie menen
dat dit besluit niet te rijmen valt met de uitspraken van het kabinet een
«voortrekkersrol» te vervullen in het tegengaan van belastingontwijking.
De voortrekkersrol houdt immers in dat we de regels zodanig straktrekken
dat belastingontwijking niet meer kan en mag. De leden van de
GroenLinks-fractie vragen de Minister of in Europees verband de
inspanning daarom erop gericht zou moeten zijn dat de regels en
richtlijnen zodanig worden ingericht dat er over winst op een fatsoenlijke
manier belasting wordt geheven, in plaats van de inspanning erop te
richten jurisprudentie uit te lokken over de ontstane situatie, die feitelijk
heeft geleid tot belastingontwijking? Het kabinet heeft een heldere
uitspraak over de Starbuckskwestie gekregen van de Europese
Commissie. De leden van de GroenLinks-fractie vragen waarom er, als
voortrekker in de strijd tegen belastingontwijking, niet voor gekozen is
deze uitspraak op te pakken, en langs die lijnen voluit mee te werken om
belastingontwijking tegen te gaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

7

APA
Bij de APA van Starbucks heeft de Belastingdienst gebruik gemaakt van
het internationale OESO-kader voor verrekenprijzen via de zogenoemde
Transactional Net Margin Method. Volgens de Commissie had de
zogenoemde Comparable Uncontrolled Price method toegepast moeten
worden. Het kabinet geeft aan dat het kabinet van mening is dat in het
geval van Starbucks de CUP-methode niet toegepast had kunnen worden,
omdat er geen geschikte data voorhanden zijn. De leden van de
GroenLinks-fractie vinden dat een opvallend. De keuze in welke methode
wordt toegepast kan toch niet bepaald worden door welke data
beschikbaar is? Waarom is niet geëist dat Starbucks de benodigde data
aanleverde/ heeft de Belastingdienst zich ervoor ingespannen de
benodigde data boven tafel te krijgen? Kan het kabinet toelichten hoe
door de Belastingdienst besloten wordt welke methode voor verrekenprijzen toegepast wordt? De leden van de GroenLinks-fractie begrijpen uit
verschillende gesprekken die het gevoerd heeft met experts dat bedrijven
vaak zelf kiezen met welk model ze willen werken. Kan het kabinet
uitsluiten dat dit gebeurt, en objectieve criteria benoemen die de
Belastingdienst hanteert bij de keuzes voor de methode van verrekenprijzen?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen zich af bij hoeveel APA’s de
Belastingdienst gebruik heeft gemaakt van de Transactional Net Margin
Method? Om hoeveel procent van de APA’s gaat het?
Nader onderzoek EC
Bekend is geworden dat de Europese Commissie nog meer rulings
onderzoekt, onder andere van Microsoft, Pfizer, GlaxoSmithKline en Kraft
Foods. Worden deze rulings onder de loep genomen ook vanwege vragen
over welke methode voor verrekenprijzen is toegepast? Op 3 november
berichtte Trouw dat er naast bovengenoemde bedrijven nog minsten naar
10 andere bedrijven die een afspraak hebben met de Nederlandse
Belastingdienst onderzoek gedaan wordt. De leden van de GroenLinksfractie vragen het kabinet of er opheldering kan worden verschaft over
hoeveel Nederlandse rulings door de Europese Commissie onderzocht
worden (dit is immers geen bedrijfsgevoelige informatie)?
Maatregelen tegen belastingontwijking
Het kabinet schrijft in de toelichting op het beroep in de Starbucks zaak
dat «in het BEPS project beschreven maatregelen betreffende verrekenprijsregels waar nodig worden overgenomen». Kan het kabinet toelichten
om welke maatregelen het gaat, en verduidelijken wat het kabinet bedoelt
met «waar nodig»? Het kabinet schrijft ook dat gezien het toenemende
gebruik van coöperaties in een internationale context het verschil in
fiscale behandeling tussen de verschillende ondernemingsvormen, zoals
de NV, de BV en de coöperatie in de Nederlandse dividendbelasting gaat
onderzoeken. De leden van de GroenLinks-fractie juichen dit toe. Wanneer
kan de Kamer de uitkomsten van dit onderzoek ongeveer tegemoet zien?
De leden van de GroenLinks-fractie schrikken bij het lezen dat vanaf 2014
van de 106 onderzoeken naar de substance-eisen, er in 38 gevallen
informatie verstrekt is aan het buitenland omdat gebleken is dat niet aan
de substance-eisen werd voldaan. Dat betreft maar liefst 35 procent van
de onderzochte gevallen. Kan het kabinet hier op reflecteren, baart dit het
kabinet zorgen? Wat zegt dit over het toekennen van de substance-eisen in
het verleden? Erkent het kabinet dat het uitermate lonend is om de
capaciteit te verhogen om meer onderzoek ter doen naar de substance-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

8

eisen? Kan het kabinet toelichten hoeveel fte bij de Belastingdienst zich
richt op het controleren van de substance-eisen?
Het kabinet schrijft dat er zeven extra specialisten ingezet worden
waardoor vaker zal worden getoetst of de feiten en omstandigheden die
ten grondslag liggen aan de zekerheid vooraf zich nog steeds voordoen.
Kan het kabinet toelichten hoeveel fte er in totaal wordt ingezet om te
controleren of de feiten en omstandigheden die ten grondslag liggen aan
de zekerheid vooraf zich nog steeds voordoen?
II Reactie van de Minister en de Staatssecretaris van Financiën
Inleiding
Op 27 november 2015 heeft het kabinet per brief1 een kabinetsreactie
gegeven op het besluit van de Europese Commissie (hierna: Commissie)
inzake Starbucks Manufacturing EMEA BV (hierna: SMBV). De vaste
commissie voor Financiën heeft mij mede naar aanleiding van die brief
vragen en opmerkingen voorgelegd. Ik dank de leden voor hun belangstelling, vragen en opmerkingen.
Het instellen van het beroep bij het Gerecht van de Europese Unie beperkt
mij wel in de mogelijkheden om heel gedetailleerd in te gaan op de
standpunten van Nederland en van de Commissie in deze procedure. Met
name de leden van de fractie van SP vroegen naar deze standpunten. Het
geschil tussen Nederland en de Commissie ligt nu ter beoordeling bij de
rechter, die ook de enige bevoegde instantie is om dit geschil te
beslechten. Een uitgebreide discussie over de standpunten van Nederland
en de Commissie buiten het Gerecht van de Europese Unie kan de
procedurele positie van Nederland schaden. Ik ga ervan uit dat de fracties
hiervoor begrip hebben.
Ik zal de gestelde vragen en opmerkingen thematisch beantwoorden,
waardoor ik niet altijd noodzakelijkerwijs de volgorde aanhoud waarin ze
door de verschillende fracties zijn gesteld. Daarbij hanteer ik de navolgende indeling:
1) Inzet van het kabinet
2) Beroepsprocedure Starbucks
3) Nader onderzoek Commissie
4) Aanpak belastingontwijking
5) Organisatie rulingpraktijk
6) Overig
1. Inzet van het kabinet
Bij uw kamer is bekend dat het kabinet de aanpak van de belastingontwijking steunt. Dit heeft het kabinet ook in de brieven van 2 juni2 en
5 oktober 20153 uitvoerig uiteengezet. Nederland neemt actief deel aan
initiatieven tegen de belastingontwijking binnen de OESO en in
EU-verband en zet zich in om tot internationale afspraken te komen. De
strategie van het kabinet om belastingontwijking te bestrijden bestaat uit
drie onderdelen:
I.
Voorop lopen en initiatieven nemen: Het proactief aanpassen van
Nederlandse regelgeving en verdragen. Waar nodig neemt het
kabinet zelf maatregelen om Nederlandse regelgeving en
verdragen aan te passen. Het kabinet ziet daarbij transparantie en
1

Kamerstuk 25 087, nr. 113
Kamerstuk 25 087, nr. 102
3
Kamerstuk 25 087, nr. 112
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

9

II.

III.

automatische uitwisseling van fiscale gegevens als een belangrijk
wapen tegen belastingontwijking. Transparantie en uitwisseling
van fiscale gegevens stelt andere landen immers in staat hun
eigen belastingregels beter toe te passen. Nederland loopt daarom
voorop met transfer pricing regels, country-by-country reporting
en de uitwisseling van informatie over rulings. Een ander goed
voorbeeld van maatregelen waarmee Nederland voorop loopt is
de aanpassing van de belastingverdragen met 23 ontwikkelingslanden door anti-misbruikbepalingen voor te stellen.
Multilateraal misbruik tegengaan: Werken aan een internationaal
gecoördineerde aanpak van complexe vraagstukken die alleen in
internationaal verband kunnen worden opgelost. Hierbij kan
worden gedacht aan renteaftrekbeperking, het tegengaan van
verdragsmisbruik en het oplossen van de problematiek van
hybride mismatches. Inzet van Nederland is hierbij hard-law:
internationale afspraken moeten wel afdwingbaar zijn en zorgen
voor een level playing field.
Nederlands beleid uitdragen: Het internationaal uitdragen van de
sterke punten van het Nederlandse belastingsysteem. Het gaat om
aspecten die niet uitnodigen tot misbruik, maar waar roekeloos
ingrijpen wel tot grote schade voor reële bedrijven zal leiden, zoals
de deelnemingsvrijstelling, ons uitgebreide verdragennetwerk, het
niet heffen van bronbelasting op rente en royalty’s, toegankelijkheid van de Nederlandse Belastingdienst en het geven van
zekerheid vooraf.

Het BEPS-project waar Nederland aan deelneemt is mede gestart om te
voorkomen dat multinationale ondernemingen door gebruikmaking van
verschillen tussen belastingstelsels een oneerlijk concurrentievoordeel
genieten ten opzichte van bijvoorbeeld nationaal opererende ondernemingen. Alle bedrijven, los van hun grootte of structuur, dienen belasting
te betalen in het land waar waarde gecreëerd wordt.
Kortom: ik deel dus het standpunt van de fracties van de PvdA, D66 en
GroenLinks, en naar ik aanneem ook van de andere fracties, dat belastingontwijking aangepakt moet worden. Zoals uit inzet van het kabinet blijkt,
onderschrijf ik evenzeer de mening van de leden van de fracties van de
VVD en het CDA dat de Nederlandse rulingpraktijk een belangrijke rol
speelt in het vestigingsklimaat en Nederland daarom moet staan voor de
die praktijk. Het kabinet blijft zich inzetten voor het behoud van een
aantrekkelijk fiscaal vestigingsklimaat, dat is in het belang van heel
Nederland.
Het beroep inzake Starbucks moet juist worden bezien binnen dit beleid,
zo zeg ik ook in de richting van de leden van de fractie van GroenLinks.
Duidelijkheid voor belastingplichtigen en belastingdiensten over de
toepassing van wetten en regels is essentieel, en die duidelijkheid is er
nog niet. Nederlandse rulings voldoen aan nationale en internationale
regels. In het besluit inzake Starbucks gebruikt de Commissie een nieuw,
eigen criterium voor winstberekening dat niet bij de nationale regelgeving
en het OESO-kader aansluit. De Commissie geeft in haar besluit inzake
Starbucks aan dat het door haar toegepaste zakelijkheidsbeginsel niet het
zakelijkheidsbeginsel is dat voortvloeit uit het OESO-modelverdrag. Het
besluit van de Commissie creëert daarmee onduidelijkheid voor de
belastingplichtigen en voor de belastingdiensten in binnen- en buitenland
over welke regels van toepassing zijn. Die onduidelijkheid en onzekerheid
moet weggenomen worden en het ingestelde beroep dient daartoe. Het
doet mij goed te vernemen dat de leden van de fracties van de VVD, PvdA,
CDA en D66 het besluit van het kabinet steunen om bij het Gerecht van de
Europese Unie beroep in te stellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

10

2. Beroepsprocedure Starbucks
De leden van de fracties van het CDA en van de SP vragen of het kabinet
kan aangeven wat het nieuwe door de Commissie gehanteerde zakelijkheidsbeginsel inhoudt en waarom dit afwijkt van het OESO-kader. Ook
vragen de leden van de fractie van het CDA waarom het door de
Commissie gehanteerde zakelijkheidsbeginsel onjuist is. De leden van de
fractie van het CDA verzoeken tevens specifiek in te gaan op alle kritiekpunten van de Commissie.
Mijn reactie op deze vragen is de volgende. Volgens de Commissie moet
een toets aan het zakelijkheidsbeginsel noodzakelijkerwijs deel uitmaken
van de beoordeling of sprake is van een voordeel. Het gaat hier volgens
de Commissie niet om het zakelijkheidsbeginsel dat voortvloeit uit artikel
9 van het OESO Modelverdrag (hierna: OMV), maar om een algemeen
beginsel van gelijke fiscale behandeling dat binnen het toepassingsgebied
van artikel 107, lid 1, VWEU valt. Volgens Nederland bestaat er echter
geen Unierechtelijk zakelijkheidsbeginsel dat onderdeel zou uitmaken van
de staatssteunbeoordeling. Wat Nederland betreft dient getoetst te
worden aan het zakelijkheidsbeginsel van artikel 9 van het OMV, zoals
verder uitgewerkt in de Nederlandse regelgeving. Nederland heeft deze
standpunten nader uitgewerkt en onderbouwd in het verzoekschrift dat
ingediend is bij het Gerecht van de Europese Unie. In het verzoekschrift
wordt ook gereageerd op de kritiekpunten van de Commissie. Nu de zaak
aan de rechter voorgelegd is, wil ik hier verder geen uitlatingen over
doen.
De leden van de fracties van SP, CDA en GroenLinks vragen naar de regels
ten aanzien van de keuze voor een bepaalde verrekenprijsmethode in het
algemeen en de argumenten voor de keuze voor de Transactional Net
Margin Method (hierna: TNMM) in het geval van SMBV in het bijzonder.
De leden van de fractie van de SP vragen in te gaan op de bij de keuze van
verrekenprijsmethode behorende bronnen. De leden van de fracties van
de SP, CDA en GroenLinks vragen bovendien nader in te gaan op de
CUP-methode, de visie van de Commissie hierop en waarom deze
methode in het geval van Starbucks niet is toegepast.
De sterk toegenomen rol van multinationale ondernemingen (hierna:
MNO’s) en de integratie van hun activiteiten heeft het voor belastingdiensten en die MNO’s steeds moeilijker gemaakt om de winst van een
individueel onderdeel van die MNO, die in een bepaalde jurisdictie dient
te worden belast, te bepalen.
Artikel 7 van het OMV bepaalt dat winsten van een onderneming van een
verdragsluitende staat alleen in die staat mogen worden belast, tenzij die
onderneming een deel van zijn activiteiten in een vaste inrichting in een
andere staat verricht.
Artikel 9 OMV bepaalt vervolgens dat, wanneer gelieerde partijen
handelen op basis van voorwaarden die afwijken van die welke tussen
onafhankelijke partijen zouden zijn overeengekomen, de gevolgen
daarvan voor de winst van de betrokken partijen mogen worden gecorrigeerd (het zakelijkheidsbeginsel). De OESO doet voortdurend onderzoek
naar de voorwaarden voor toepassing van artikel 9, de consequenties
daarvan en de verschillende methodes om winsten aan te passen als
gelieerde partijen niet at arm’s length met elkaar hebben gehandeld. De
conclusies van dit voortschrijdende werk zijn weergegeven in de Transfer
Pricing Guidelines for Multinational Enterprises and Tax Administrations
(hierna: TPG). Dit rapport wordt periodiek aangepast aan ontwikkelingen
binnen de OESO-, geeft internationaal aanvaarde principes weer en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

11

verschaft richtlijnen voor de toepassing van het zakelijkheidsbeginsel. Bij
de beantwoording van de vragen vormen de TPG van 1995 en het
Nederlandse verrekenprijsbesluit van 2001 het uitgangspunt, maar daar
waar relevant zal ook worden verwezen naar latere versies van TPG en
verrekenprijsbesluit.
Het zakelijkheidsbeginsel van artikel 9 OMV is in de TPG opgenomen in
paragraaf 1.6. Deze paragraaf bepaalt dat bij toepassing van het zakelijkheidsbeginsel, de vergelijking van voorwaarden in een transactie tussen
gelieerde partijen met die in een transactie tussen ongelieerde partijen, de
onderdelen van een MNO ieder als afzonderlijke entiteit dienen te worden
beschouwd. Dit wordt de «separate entity approach» genoemd. Deze
separate entities worden geacht at arm’s length met elkaar te handelen.
Dit alles zowel om een juiste belastbare winst vast te stellen als om
dubbele belasting te voorkomen. Daarbij is het goed om zich te realiseren
dat de TPG zelf in paragraaf 1.12 onderkennen dat transfer pricing geen
exacte wetenschap is, maar ook om het gebruik van gezond verstand
vraagt.
Om een vergelijking van voorwaarden van gelieerde en niet gelieerde
transacties zinvol te laten zijn, moeten de economisch relevante
kenmerken van die transacties voldoende vergelijkbaar zijn4. De TPG
noemen de volgende vijf factoren die bepalend zijn voor de vergelijkbaarheid: de kenmerken van goederen of diensten, de functionele analyse,
de contractuele voorwaarden, de economische omstandigheden en de
bedrijfsstrategie.
De functionele analyse is van groot belang bij de vergelijkbaarheidsanalyse, omdat deze analyse tot doel heeft het identificeren en vergelijken
van de economisch belangrijke activiteiten en verantwoordelijkheden van
de gelieerde en ongelieerde partijen. Bij transacties tussen ongelieerde
partijen is de beloning namelijk een weerspiegeling van de functies die elk
van de partijen uitoefent, daarbij rekening houdend met de gebruikte
activa en de gedragen risico’s5.
Paragraaf 1.68 van de TPG 1995 stelt dat de transfer pricing methodes
beschreven in de hoofdstukken II en III van die TPG, Comparable
uncontrolled price method (hierna: CUP), Cost Plus method, Resale Price
method, TNMM, en Profit split method6, bepalen of de voorwaarden
overeengekomen in de commerciële en financiële relaties tussen de
gelieerde partijen voldoen aan het zakelijkheidsbeginsel. Overigens
bepaalt dezelfde paragraaf dat het belastingplichtige vrij staat om voor de
vaststelling van prijzen bij interne transacties een methode te kiezen die
niet in de TPG staat beschreven, mits die tot een «arm’s length» resultaat
leidt.
Paragraaf 2.49 van de TPG 1995 geeft aan dat de traditional transaction
methods7 de voorkeur verdienen boven andere methoden, omdat zij op
de meest directe wijze het arm’s length karakter van de overeengekomen
voorwaarden toetsen. Omdat belastingplichtigen en belastingdiensten
steeds meer problemen ondervonden bij het vinden van de benodigde
informatie voor het toepassen van de traditional transaction methods is in
de TPG van 2010 de hiërarchie binnen de vijf methodes losgelaten. Al in
januari 2008, vóór de afgifte van de APA aan SMBV, is deze observatie van
4

Par 1.15 TPG 1995
Par 1.20 TPG 1995
In paragraaf 2 van het verrekenprijsbesluit van 31 maart 2001, nr. IFZ 2001/295M worden de vijf
OESO methoden aan de hand van voorbeelden toegelicht.
7
Dat zijn de CUP, Cost Plus methode en de resale price method.
5
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

12

de OESO landen door de OESO gepubliceerd. Indien echter een traditional
transaction method op een even betrouwbare manier kan worden
toegepast, dan geniet deze de voorkeur boven een transactional profit
methode8. Paragraaf 4.9 TPG 1995 schrijft voor dat de Belastingdienst de
transfer pricing analyse dient aan te vangen vanuit het perspectief van de
transfer pricing methode die belastingplichtige heeft gekozen voor het
vaststellen van zijn prijzen. Hetzelfde uitgangspunt is ook gekozen in
paragraaf «2. Verrekenprijsmethoden» van het Nederlandse verrekenprijsbesluit IFZ2001/295M9.
De keuze uit de verschillende verrekenprijsmethodes wordt nagenoeg
geheel bepaald door het resultaat van de functionele analyse. Tijdens de
functionele analyse, het hart van de vergelijkbaarheidsanalyse, worden de
activiteiten en verantwoordelijkheden, gebruikte activa en gelopen risico’s
in kaart gebracht10. De verrekenprijsmethode is een middel en geen doel
op zich bij het vinden van een zakelijke prijs of beloning. Belastingplichtigen kunnen zelfs iedere andere niet in de TPG genoemde methode
toepassen, mits deze methode leidt tot een arm’s length resultaat11. De
keuze uit de verschillende verrekenprijsmethodes is mede afhankelijk van
de uitgevoerde functies en de beschikbaarheid van betrouwbare gegevens
van derden. In de TPG wordt per methode toegelicht in welke situaties die
methode gehanteerd kan worden.
Toepassing van de CUP methode12 vereist een hoge mate van vergelijkbaarheid van transacties. Dat betekent dat (i) geen van de eventuele
verschillen tussen de te vergelijken transacties een materiële invloed heeft
op de prijs in de open markt of (ii) dat redelijk adequate aanpassingen
kunnen worden gemaakt om het effect van dergelijke verschillen
ongedaan te maken13. Bij het vaststellen van de «arm’s length» winst van
SMBV was er niet voldoende informatie beschikbaar bij zowel belastingplichtige als de Belastingdienst om de CUP-methode toe te kunnen
passen, waarmee een arm’s length winst voor SMBV kon worden
vastgesteld.
De cost-plusmethode, één van de traditional transaction methods,
berekent de winstopslag op brutowinstniveau op basis van de directe en
indirecte kosten van de betreffende activiteit. Bij de TNMM wordt de
winstopslag berekend op nettowinstniveau14. Een vergelijking op
brutowinst niveau is onbetrouwbaar, vanwege de verschillen in verslaglegging die in de verschillende landen bestaan en wegens verschillen van
mening in het vakgebied «cost-accounting» over hoe bepaalde kosten
geclassificeerd dienen te worden15. Omdat de bij het sluiten van de APA
beschikbare databases met informatie van bedrijven met vergelijkbare
activiteiten als die van SMBV, om de hiervoor genoemde redenen slechts
een betrouwbare vergelijking op netto winst niveau mogelijk maakten, is
door belastingplichtige in haar verzoek voorgesteld om de TNMM toe te
passen waarbij de winst van SMBV werd vastgesteld op een percentage
van haar operationele kosten16. Paragraaf 2.49 TPG (1995) schrijft immers
8

Par 2.3 TPG 2010
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2011-1375.html
10
Par 1.42 TPG 2010
11
Par 1.68 TPG 1995 en Par 2.9 TPG 2010
12
De CUP-methode vergelijkt de prijs die wordt berekend voor goederen of diensten die worden
overgedragen in een concerntransactie, met de prijs van goederen of diensten die worden
overgedragen in een vergelijkbare vrije-markttransactie onder vergelijkbare omstandigheden.
13
Par 2.7 TPG 1995
14
Brutowinst is omzet minus de kostprijs van de goederen. Nettowinst is de brutowinst minus
de operationele kosten. EBIT = Winst voor belasting en rente.
15
Par 2.48 TPG 2010
16
Zie ook par 2.4 TPG 2010
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

13

voor, dat waar geen of geen betrouwbare informatie beschikbaar is om
een traditional transaction method toe te passen, gebruik van een
transactional profit method, waaronder een TNMM, overwogen moet
worden. Om een nauwkeuriger zakelijke winst vast te stellen, op basis van
de beschikbare informatie van bedrijven met vergelijkbare activiteiten,
kunnen correcties worden aangebracht17.
Een APA is erop gericht dat een juiste, zakelijke winst wordt vastgesteld
die past bij de uitgeoefende functies, gebruikte activa en gedragen risico’s
van de belastingplichtige. Het was niet de bedoeling de hoogte van de
betaalde royalty vast te stellen. Winst dient belast te worden in het land
waar de waarde gecreëerd wordt. SMBV is een loonproducent met een
beperkte functie binnen het concern. SMBV is eigenaar van een koffiebranderij en brandt daarin koffiebonen, in opdracht van haar gelieerde
principaal Alki LP. SMBV krijgt van Alki LP de beschikking over de
knowhow en receptuur voor het branden van de koffie waarvoor zij aan
Alki LP een royalty betaalt. SMBV neemt groene bonen af van de aan haar
gelieerde vennootschap SCTC. De gebrande bonen worden vervolgens
door SMBV geleverd en gefactureerd aan gelieerde en ongelieerde
exploitanten van Starbucks winkels, waarbij SMBV ook logistieke
ondersteuning verschaft. De risico’s verbonden aan het inkopen van
koffiebonen en de verkoop ervan worden beheerst door Alki LP. De
functies, gebruikte activa en gedragen risico’s van SMBV beperken zich
dus tot het routinematig branden van koffiebonen en het verschaffen van
logistieke ondersteuning, de daarvoor gebruikte koffiebranderij en andere
activa en de risico’s verbonden aan het zo effectief en efficiënt mogelijk
branden van de bonen volgens de opgegeven specificaties. Deze
functionaliteit wordt gekenmerkt door het routinematige karakter daarvan,
SMBV bezit geen waardevolle immateriële activa.
SMBV levert de door haar gebrande bonen direct aan de exploitanten van
de Starbucks winkels. De winstmarge die bij het vaststellen van de prijs
voor deze bonen wordt gehanteerd bevat naast de marge op de operationele kosten van SMBV óók een vergoeding voor de door Alki LP
beschikbaar gestelde immateriële activa. Deze vergoeding komt uiteraard
niet SMBV maar Alki LP toe. Om die reden betaalt SMBV dan ook een
royalty aan Alki LP. Omdat SMBV gezien haar routinematige functie,
beperkte activa en geringe risico’s recht heeft op een geringe maar
stabiele beloning fluctueert de aan Alki LP te betalen royalty. Op deze
wijze fluctueert de winst van Alki LP afhankelijk van de mate waarin de
door haar beheerste risico’s zich feitelijk voordoen.
De leden van de fractie van de SP vragen ook waarom volgens de
Commissie de CUP-methode had moeten en had kunnen worden
toegepast. De APA is overeengekomen met als doel om de «arm’s length»
hoogte van de beloning voor SMBV vast te stellen. De Commissie is
echter van mening dat de zakelijkheid van de door SMBV aan Alki
betaalde royalty voor het gebruik van intellectuele eigendom van Alki had
moeten worden getoetst en dat daarbij de CUP toegepast had moeten
worden. Vervolgens beschouwt de Commissie een aantal door Starbucks
met derden branders gesloten overeenkomsten als zodanig vergelijkbaar
dat de daarin overeengekomen prijs als CUP zou kunnen worden
gehanteerd ter bepaling van de hoogte van de royalty. De conclusie die de
Commissie uit dit alles trekt is dat de door SMBV aan Alki te betalen
royalty nihil zou moeten zijn omdat de derden branders ook geen royalty
betalen. Hieruit blijkt ook meteen het gevaar van het te lichtvaardig
toepassen van een vermeende CUP. De overeenkomsten met de derden
branders zijn namelijk op een essentieel punt onvergelijkbaar met die
tussen SMBV en Alki. SMBV, de opdrachtnemer, betaalt een royalty omdat
17

Par 1.15 TPG 1995

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

14

zij de gebrande bonen rechtstreeks aan de winkels levert en factureert en
daarbij de volledige opbrengst incasseert, inclusief de beloning voor het
intellectuele eigendom en de overige functies, gebruikte activa en
gedragen risico’s van Alki, de opdrachtgever. De derden opdrachtnemers
leveren en factureren de gebrande bonen tegen een cost plus beloning
terug aan hun opdrachtgever. Overigens zou Alki bij een royalty van nihil,
gezien de door haar gedragen substantiële kosten in verband met de
betaling aan Starbucks US, permanent verlies leiden, wat in derden
situaties niet goed denkbaar is.
De leden van de fracties van de SP en het CDA vragen hoe de least
complex enterprise (function) wordt vastgesteld en waarom SMBV als
zodanig is aangemerkt.
De «least complex enterprise» wordt in de TPG omschreven als de partij
die geen unieke bijdragen levert aan de waardeketen18.Een dergelijke
partij bezit geen immateriële activa of unieke andere activa. Het niet
complexe, min of meer routinematige karakter van de activiteiten van
deze partij maakt het mogelijk om in openbare bronnen informatie te
vergaren over onafhankelijke partijen met soortgelijke activiteiten. Kort
samengevat zijn bij het vaststellen van de arm’s length beloning voor
SMBV de functies, activa en risico’s van SMBV en Alki met elkaar
vergeleken. Daarbij is vastgesteld dat SMBV geen waardevolle immateriële of unieke andere activa bezit en min of meer routinematige functies
verricht. Alki echter is eigenaar van een immaterieel activum en is
daarnaast medeverantwoordelijk voor het onderhouden en verder
ontwikkelen van het immateriële activum. Op basis hiervan is besloten om
SMBV aan te merken als de least complex enterprise.
De leden van de fractie van de PvdA vragen in hoeverre er onderzoek
wordt gedaan naar een juiste allocatie van risico’s die niet in Nederland
worden gelopen.
De beloning voor het dragen van risico’s vormt een belangrijk onderdeel
van de beloning van partijen die in de open markt opereren. De TPG
hechten dan ook een groot belang aan een juiste risicoallocatie19. Deze
risicoallocatie vindt plaats op basis van de functionele analyse en wordt
voor een belangrijk deel bepaald door de mate van beheersing van een
bepaald risico («control»). Bij het sluiten van een APA door de Belastingdienst wordt daarom ook altijd aandacht besteed aan de risico’s die door
de Nederlandse groepsvennootschap worden gelopen. Hoewel daarbij
kennis wordt genomen van het grotere geheel van de betreffende
waardeketen, is de bepaling van de hoogte van de «arm’s length»
beloning van de Nederlandse groepsvennootschap niet afhankelijk van de
vraag of andere, in het buitenland gevestigde, vennootschappen in de
waardeketen de aan hen toebedeelde risico’s kunnen beheersen.
Doorslaggevend is de vraag welke risico’s door de Nederlandse groepsvennootschap worden beheerst en welke beloning daarvoor at arm’s
length is.
In antwoord op de vraag van de leden van de PvdA-fractie of een «breed
scala» aan activiteiten normaal is voor een beperkte loonproducent kan ik
aangeven dat het in de praktijk niet ongebruikelijk is dat gelieerde
producenten naast hun productiefunctie ook nog aanvullende activiteiten
verrichten op het gebied van logistiek, het uitleveren van producten en het
factureren daarvan. Veelal veranderen deze activiteiten echter niet het
routinematige karakter van de hoofdactiviteit, de productie, zodat de
18
19

Par 3.43 TPG 1995 en 2.59 TPG 2010
Par 1.23 -1.27 TPG 1995

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

15

beloning voor alle activiteiten samen op geaggregeerde wijze kan worden
vastgesteld.
De leden van de fractie van het CDA hebben de vraag gesteld of en zo ja,
onder welke voorwaarden het zakelijk is dat een royalty afhankelijk is van
winst, kosten of omzet. Meer in het bijzonder vragen zij of de door SMBV
betaalde royalty afhankelijk is van de winst dan wel de kosten van SMBV.
Het komt in de praktijk veelvuldig voor dat groepsvennootschappen min
of meer routinematige activiteiten verrichten ten behoeve van andere
groepsmaatschappijen, waarbij zij ter uitvoering van deze activiteiten de
beschikking krijgen over immateriële activa van andere groepsmaatschappijen. Daarbij kan gedacht worden aan verkoop- en/of productieactiviteiten waarbij de betreffende vennootschap zelf geen immateriële activa
inbrengt, ontwikkelt of doorontwikkelt. Wanneer een dergelijke vennootschap rechtstreeks verkoopt aan de uiteindelijke afnemers van de
betreffende producten, dan wordt een opbrengst gegenereerd die naast
een beloning voor de functies, activa en risico’s van de routinematige
activiteiten óók een beloning voor de gebruikte immateriële activa van de
andere groepsvennootschap bevat. Deze beloning wordt toebedeeld aan
de eigenaar van het immateriële activum doordat deze een royalty in
rekening brengt aan de groepsvennootschap die in eerste instantie de
totale opbrengst ontvangt. Omdat fluctuaties in de verkoopprijs van het
product over het algemeen risico’s betreffen die op basis van de TPG aan
de eigenaar van het immateriële activum dienen te worden toegerekend,
fluctueert de hoogte van de royalty. De royalty is in dat geval dus niet
afhankelijk van de winst van de vennootschap die de routinematige
activiteiten verricht, maar van de hoogte van de opbrengst van het
verkochte product.
De leden van de fracties van de SP en van het CDA vragen naar de hoogte
van de prijs voor de door SMBV ingekochte koffiebonen en het zakelijke
karakter daarvan, of deze prijs is onderzocht en zo niet waarom dat niet is
gebeurd. De leden van de fractie van de SP vragen bovendien uit te
leggen welke verrekenprijsmethode de Zwitserse autoriteiten hebben
toegepast.
De Nederlandse belastinginspecteur stelt de hoogte van de Nederlandse
belastingaanslag vast op de winst die verband houdt met de waarde
toegevoegd door de in Nederland uitgeoefende functies, gebruikte activa
en gelopen risico’s. De vaststelling van een arm’s length winst van andere
partijen in de waardeketen is de verantwoordelijkheid van de belastingautoriteit in het land van vestiging van deze partijen. In het geval van SMBV,
is het vaststellen van een zakelijke winst gebeurd op basis van de TNMM
methode. Er heeft een vergelijking plaatsgevonden met de winstgevendheid van onafhankelijke partijen die soortgelijke koffiebrand
activiteiten verrichten. De winstgevendheid van SMBV is dan ook
vergelijkbaar met de winstgevendheid van andere partijen die koffiebrand
activiteiten verrichten. De prijs voor ingekochte bonen is niet relevant
voor de Nederlandse belastingheffing omdat bij het gebruik van de
TNMM methode alleen een marge wordt toegepast op de operationele
kosten. De kosten van bonen maken daar gezien de feiten en omstandigheden conform de TPG geen deel van uit.
De leden van de fractie van het CDA vragen of een kleine Nederlandse
koffiewinkel haar immateriële activum naar Luxemburg zou mogen
overbrengen en vervolgens tegen betaling van een royalty weer aan
zichzelf beschikbaar zou mogen stellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

16

In het Verrekenprijsbesluit20 is onder punt 8 het Nederlandse beleid ten
aanzien van de toepassing van het arm’s length beginsel bij overdracht
van (im)materiële activa opgenomen. De kern van dit beleid is dat een
overdracht van dergelijke activa alleen aan de criteria van het arm’s length
beginsel voldoet als de verkrijger van het activum in staat is om waarde
aan dit activum toe te voegen. Dat zal niet zo zijn als de verkrijger niet
beschikt over de noodzakelijke functionaliteit om de met dergelijke activa
gepaard gaande risico’s te beheersen. Overigens merk ik op dat als een
dergelijke overdracht wel aan het arm’s length beginsel voldoet, de
overdracht zal leiden tot belastingheffing in Nederland over de daarbij
gerealiseerde winst. Die winst staat dan tegenover de later te betalen
royalty’s en de transactie leidt dan niet tot een belastingvoordeel.
De leden van de fractie van de SP vragen of het kabinet in kan gaan op het
referentiestelsel en hier enige uitleg over kan geven.
Ik kan de leden van de fractie van de SP informeren dat op grond van
artikel 107, lid 1, VWEU steunmaatregelen van een lidstaat of in welke
vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door
begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties
vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar zijn met de interne markt
voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig
beïnvloedt. Om van een (verboden) steunmaatregel in de zin van dit
artikel te spreken, moet er dus sprake zijn van staatsmiddelen, een
voordeel, selectiviteit, (dreigende) concurrentievervalsing en ongunstige
beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de lidstaten.
Met betrekking tot de vaststelling of er sprake is van selectiviteit, blijkt uit
vaste rechtspraak dat door de Commissie moet worden vastgesteld of een
nationale maatregel binnen het kader van een bepaalde rechtsregeling
«bepaalde ondernemingen of bepaalde producties» kan begunstigen ten
opzichte van andere die, gelet op de doelstelling van de betrokken
regeling in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie verkeren21.
Voor belastingmaatregelen betekent dit dat het van belang is de relevante
rechtsregeling (het zgn. referentiekader) vast te stellen, aangezien het
bestaan van een selectief voordeel slechts ten opzichte van deze normale
belastingheffing kan worden vastgesteld22.
De leden van de fractie van de SP vragen vervolgens of de bewindslieden
het met de Commissie eens zijn dat Nederland aanneemt dat het
referentiestelsel alleen groepsondernemingen omvat en zo ja, of
Nederland het met de Commissie eens is dat hierdoor een kunstmatig
onderscheid wordt gemaakt tussen ondernemingen op basis van hun
ondernemingsstructuur. Ook vragen de leden van de fractie van de SP dit
antwoord toe te lichten en nader in te gaan op het verschil in uitgangspunt tussen het kabinet en de Commissie wat het referentiestelsel betreft.
De leden van de fractie van D66 vragen hoe het kabinet artikel 8b Wet Vpb
1969 en het Verrekenprijsbesluit als referentiestelsel verdedigt ten aanzien
van het bezwaar hiertegen van de Commissie.
In antwoord op deze vragen kan ik bevestigen dat het kabinet inderdaad
van mening is dat in de Starbucks-zaak een ander referentiekader moet
worden gehanteerd dan de Commissie doet. Het standpunt van Nederland
met betrekking tot het juiste referentiestelsel is nader uitgewerkt en
onderbouwd in het vertrouwelijke verzoekschrift dat Nederland ingediend
heeft bij het Gerecht van de Europese Unie.

20

IFZ2013/184M https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2014–25141.pdf
Arrest C-88/03, Portugal/Commissie, punt 54
22
Arrest C-88/03, Portugal/Commissie, punt 33
21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

17

De leden van de fractie van het CDA vragen of het kabinet een verklaring
kan geven voor het verschil tussen het oordeel van de Commissie dat het
Nederlandse rulingbeleid met een grondige beoordeling werkt op basis
van uitgebreide informatie die de belastingplichtige moet verschaffen en
de bevindingen van de Commissie in het Starbucks-besluit dat de APA
staatssteun behelst.
Op deze vraag kan ik antwoorden dat in het persbericht van 11 juni 2014
bij het openingsbesluit in de Starbucks-zaak de Commissie inderdaad
opgemerkt heeft dat Nederland met betrekking tot rulings in het algemeen
werkt met een grondige beoordeling op basis van uitgebreide informatie
die de belastingplichtige moet verschaffen. De Commissie verwachtte
daarom niet op systematische ongeregeldheden te stuiten bij de
Nederlandse rulings. In hetzelfde persbericht gaf de Commissie wel aan
zorgen te hebben over de mogelijkheid dat één ruling, namelijk die voor
SMBV, de onderneming een selectief voordeel oplevert omdat er twijfel is
of de ruling overeenkomt met het zakelijkheidsbeginsel van transfer
pricing. Deze zorgen zijn nu geconcretiseerd in het eindbesluit van
21 oktober 2015. Zoals al aangegeven, is het kabinet nog steeds van
mening dat de APA met Starbucks volledig in overeenstemming is met de
algemene rulingpraktijk waar de Commissie positief over is. Daarom is
tegen het besluit van de Commissie ook beroep ingediend bij het Gerecht.
De leden van de fractie van de PvdA willen weten of het kabinet de
mening van de leden van de fractie van de PvdA en de Commissie deelt
dat de zeer lage effectieve belastingdruk die Starbucks geniet, leidt tot
ongelijke concurrentieverhoudingen, met name ten opzichte van gewone
cafés en restaurants. Indien het kabinet deze mening niet deelt, willen de
leden van de fractie van de PvdA weten waarom niet.
Ik wil voorop stellen dat SMBV geen café of restaurant is, maar een
koffiebrander. SMBV geniet over de in Nederland gerealiseerde winst
geen «zeer lage effectieve belastingdruk» ten opzichte van andere
gelijksoortige ondernemingen (koffiebranders) in Nederland. De belastingheffing bij Starbucks vindt immers plaats overeenkomstig de Nederlandse
wetgeving en wijkt daarvan niet af.
3. Nader onderzoek Commissie
De leden van de fractie van Groen Links vragen of de rulings van onder
andere Microsoft, Pfizer, GlaxoSmithKline en Kraft Foods onder de loep
genomen worden ook vanwege vragen over welke methode voor
verrekenprijzen is toegepast. Ook vragen de leden van de fractie van
GroenLinks het kabinet of er opheldering kan worden verschaft over
hoeveel Nederlandse rulings door de Commissie onderzocht worden.
Ik kan geen uitspraken doen over individuele bedrijven in verband met de
geheimhoudingsplicht van artikel 67 van de Algemene Wet inzake
Rijksbelastingen. De leden van de fractie van GroenLinks stellen dat
bekend is geworden dat de Commissie nog meer rulings onderzoekt,
onder andere van Microsoft, Pfizer, GlaxoSmithKline en Kraft Foods. Zij
baseren zich daarbij op berichtgeving in Trouw van 3 november 2015. Het
kabinet heeft dit bericht nooit kunnen bevestigen dan wel ontkennen
vanwege deze geheimhoudingsplicht.
Ik kan hierover wel mededelen dat de Commissie in 2013 informatie heeft
gevraagd aan Nederland over onze rulingpraktijk. Ook heeft de Commissie
destijds verzocht om een lijst van rulings. Nederland heeft naar aanleiding
van het verzoek van de Commissie de gevraagde informatie gegeven.
Alleen Starbucks is door de Commissie nader onderzocht. In 2014 heeft de
Commissie haar onderzoek naar de rulingpraktijk uitgebreid naar alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

18

lidstaten en heeft zij bij alle lidstaten een lijst van rulings opgevraagd23.
Commissaris Vestager van de Commissie heeft in de Telegraaf in
december 2015 aangegeven dat de Commissie circa 300 rulings op haar
bureau heeft liggen, die geanalyseerd worden. Zolang de Commissie nog
geen verdere stappen heeft gezet, zoals het openen van een formele
onderzoeksprocedure, zou het bekendmaken van of en zo ja, hoeveel
rulings van de door de Commissie genoemde 300 afkomstig zijn uit
Nederland schadelijk zijn voor het Nederlandse vestigingsklimaat.
Daarnaast hoeven de analyses van de Commissie van de rulings niet te
leiden tot nadere onderzoeken en wordt door openbaarmaking van de
aantallen onnodig onrust gecreëerd.
4. Aanpak belastingontwijking
Verschillende fracties stellen vragen over de internationale aanpak van
belastingontwijking en de inzet van het kabinet daarbij. De leden van de
fractie van de PvdA vragen wanneer een eerste versie van de anti-BEPSrichtlijn wordt verwacht. In antwoord op deze vraag kan ik de leden van de
fractie van de PvdA berichten dat de Commissie haar voorstel op
28 januari 2016 gepresenteerd heeft.
De leden van de fractie van het CDA vragen wat het plan is om de
belastingautonomie van de lidstaten te waarborgen en zij verwijzen
daarbij naar de opmerking in de kabinetsreactie dat de Commissie een
nieuw criterium voor de winstberekening introduceert.
Het kabinet verwelkomt maatregelen in internationaal verband om tot
harmonisatie te komen op de kritieke punten waar verschillen tussen
belastingstelsels worden misbruikt. Daarom heeft het kabinet de
uitkomsten van het BEPS-project van de OESO enthousiast ontvangen24
en zet het kabinet in op het vastleggen van maatregelen tegen belastingontwijking in harde Europese regelgeving. Het kabinet is er echter geen
voorstander van dat, waar geen sprake is van misbruik, harmonisatie van
belastinggrondslagen wordt nagestreefd. Daarnaast heeft het kabinet in
Europees verband betoogd dat Europa zichzelf niet in een concurrentieachterstand moet brengen door strengere maatregelen te treffen dan de
maatregelen die in OESO-verband zijn afgesproken. Ook op het gebied
van verrekenprijzen moet Europa geen eigen criteria hanteren, maar
aansluiten bij de TPG.
De leden van de fractie van D66 vragen hoe prioriteit zal worden gegeven
aan de strijd tegen belastingontwijking in EU-verband tijdens het
EU-voorzitterschap in de eerste helft van 2016.
Ik kan de leden van de fractie van D66 berichten dat Nederland zich ervoor
zal inzetten dat maatregelen tegen belastingontwijking worden
neergelegd in de Interest- en royaltyrichtlijn en de binnenkort door de
Commissie voor te stellen richtlijn met maatregelen tegen belastingontwijking (anti-BEPS-richtlijn). Daarnaast werkt het kabinet verder aan het
vergroten van transparantie, bijvoorbeeld door het binnen heel Europa
uitrollen van country-by-country reporting van bedrijven aan belastingdiensten, het uitwisselen van informatie over rulings en de vergroting van
de transparantie van de EU-Gedragscodegroep.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen of in Europees verband de
inspanning erop gericht zou moeten zijn dat de regels en richtlijnen
zodanig worden ingericht dat er over winst op een fatsoenlijke manier
23
24

Persbericht van de Commissie van 17 december 2014
Kamerstuk 25 087, nr. 112

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

19

belasting wordt geheven. Daarnaast vragen zij waarom er niet voor
gekozen is het besluit van de Commissie in de Starbuckszaak op te
pakken, en langs die lijnen voluit mee te werken om belastingontwijking
tegen te gaan.
Ik heb reeds meermalen aangegeven25 dat het kabinet actief deelneemt
aan initiatieven om belastingontwijking te bestrijden, dat het internationale initiatieven daartoe steunt en dat het kabinet zich in Europees
verband zal inzetten om snel tot internationale afspraken te komen. Dat
het kabinet zich daarnaast inzet om jurisprudentie en duidelijkheid te
krijgen over de vraag of de Commissie bij het toetsen van fiscale rulings
aan de staatssteunregels nationale en OESO-kaders mag verlaten en haar
eigen zakelijkheidsbeginsel mag toepassen, doet hier niets aan af.
Integendeel, meer duidelijkheid voor belastingdiensten en belastingplichtigen draagt bij aan een correcte manier van belastingheffing.
De leden van de fractie van de VVD willen weten hoe voorkomen wordt
dat door eenzijdige acties tegen belastingontwijking andere landen
achterover gaan leunen of langzamer maatregelen tegen belastingontwijking nemen. De leden van de fractie van de VVD vragen tevens in
hoeverre eenzijdige actie vanuit Nederland tegen belastingontwijking
effectief is om internationale geldstromen te beïnvloeden.
Ik ben van mening dat enkel eenzijdige acties van welk land dan ook
belastingontwijkingsstructuren niet kunnen oplossen. In mijn brief van
5 oktober 2015, heb ik de gedifferentieerde strategie van het kabinet
uiteengezet, waarbij ik drie benaderingen heb geschetst. Ten eerste past
Nederland waar dat nodig en zinvol is, (pro)actief zijn eigen regelgeving
en verdragen aan. Deze min of meer eenzijdige initiatieven, kunnen in
mijn ogen inderdaad invloed hebben op geldstromen die via Nederland
lopen. Hiermee wordt echter het probleem van belastingontwijking niet in
alle gevallen opgelost, maar verschoven naar een ander land. De tweede
benadering is internationaal gecoördineerde aanpak. Om belastingontwijking effectief tegen te gaan en te zorgen voor een duurzaam level
playing field is daarom samenwerking tussen landen nodig, zoals bij het
OESO BEPS-project. Hoewel de BEPS-uitkomsten niet bindend zijn, wordt
momenteel wel gewerkt aan een mechanisme waarbij wordt getoetst in
hoeverre landen voldoen aan de BEPS-uitkomsten. Hierdoor worden
landen gestimuleerd de BEPS-uitkomsten voortvarend te implementeren.
De Commissie heeft op 28 januari 2016 een richtlijnvoorstel met een
aantal anti-BEPS maatregelen gepresenteerd. Ik verwijs ook naar mijn
appreciatie van 6 juli 201526. Deze richtlijn zal ongetwijfeld implementatie
van BEPS-uitkomsten door EU-lidstaten bevorderen. Tenslotte heb ik in
mijn brief van 5 oktober duidelijk gemaakt dat het kabinet de sterke
elementen van het Nederlandse systeem die niet tot misbruik leiden blijft
verdedigen en waar nodig zal verstevigen.
De leden van de fractie van de PvdA wensen meer te weten over de
discussies die worden gevoerd over de Interest en Royalty Richtlijn.
Specifiek vragen deze leden zich af of het hier gaat om minimum tarieven
en bronbelastingen.
In antwoord op deze vragen kan ik de leden van de fractie van de PvdA
informeren dat de Interest en Royalty richtlijn ervoor zorgt dat er geen
bronbelastingen worden geheven op interest of royalty betalingen in
concernverband binnen de EU. Het is aan de lidstaten om te bepalen of zij
op grond van hun nationale wet een bronbelasting hebben op betaalde
25
26

Onder meer in de in de kabinetreactie genoemde brieven van 2 juni en 5 oktober jl.
Kamerstuk 21 501–07, nr. 1281

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

20

interest of royalty. Het belangrijkste onderwerp dat nu wordt besproken,
ziet op het vaststellen van een minimum belastingtarief voor de EU
lidstaat waar de interest of royalty betaling wordt ontvangen. Mocht het
betaalde tarief lager uitvallen dan het gestelde minimum tarief dan
worden de voordelen van de interest en royaltyrichtlijn niet verleend en
kan de lidstaat van de betaler bronheffing inhouden. Dit is een gevoelig
onderwerp, omdat bepaalde lidstaten menen dat hiermee een eerste stap
wordt gezet naar een geharmoniseerd Europees tarief vennootschapsbelasting waardoor de soevereiniteit van de staten onder druk staat. Aan de
andere kant zijn er lidstaten die van mening zijn dat de interest of
royaltybetaling ten minste één keer in de EU tegen een minimum tarief
moet zijn belast. Op dit moment zoekt het Nederlands Voorzitterschap
naar een oplossing rekening houdend met beide uitgangspunten
De leden van de fractie van GroenLinks vragen wat het kabinet bedoelt
met het standpunt dat in het BEPS project beschreven maatregelen
betreffende verrekenprijsregels «waar nodig» worden overgenomen.
Het kabinet is van mening dat de in het kader van het BEPS project
herziene TPG in grote lijnen aansluiten op het Nederlandse verrekenprijsbesluit. Op een aantal punten zal het echter wellicht noodzakelijk zijn om
een aantal aanpassingen in het Nederlandse verrekenprijsbeleid door te
voeren. Daarbij gaat het vooral om regels met betrekking tot de documentatieverplichtingen27, concerndienstverlening, zogenoemde «commodity
transactions» en «cost contribution arrangements».
De leden van de fractie van de SP vinden de opmerking dat belastingontwijking ontstaat door verschillen tussen nationale belastingstelsels te kort
door de bocht, omdat, aldus de leden van de fractie van de SP, niet alleen
de verschillen tussen nationale stelsels, maar ook nationale regels kunnen
leiden tot grondslaguitholling of een verlaagde belastingafdracht. Zij
vragen of dit wordt onderkend.
Ik ben het met de SP-fractie eens dat ook nationale regels kunnen leiden
tot een verlaagde belastingafdracht. Dit is niet altijd ongewenst, bijvoorbeeld wanneer ondernemingen gebruik maken van de innovatiebox. In
situaties waar MNO’s door het kunstmatig verschuiven van winsten,
kunnen profiteren van verschillen in tarieven of nationale regels, is dit
echter wel ongewenst. Dat knelpunt is echter lastig op te lossen met
eenzijdige aanpassingen van de nationale wetgeving en dient in internationaal verband aangepakt te worden. Daar zet Nederland zich ook voor in.
5. (Organisatie van) de rulingpraktijk
De leden van de fractie van de SP zijn geïnteresseerd in hoeveel fte er
beschikbaar is voor het doornemen van de informatie over rulings en hoe
dit aantal zich zal ontwikkelen. Zij vragen of het APA/ATR-team, dat zich
met toezicht bezighoudt ook het team is dat deze informatie zal bekijken.
Ik kan deze leden berichten dat vanaf dit jaar de nieuwe internationale
regels omtrent de automatische informatie-uitwisseling over rulings in
werking treden. Dit betekent ook dat Nederland uit het buitenland
informatie zal ontvangen over aldaar afgesloten rulings. De ontvangst en
behandeling zal voornamelijk via bestaande kanalen worden gestroomlijnd. Bij het Central Liason Office (CLO) van de Belastingdienst in Almelo
zal de informatie binnenkomen en zal een eerste kwalificatie gedaan
27

Per 1 januari 2016 zijn de artikelen 29b tot en met 29h Wet Vpb 1969 ingevoerd (aanvullende
documentatieverplichting verrekenprijzen). Tevens is op 30 december 2015 de regeling
aanvullende documentatieverplichtingen verrekenprijzen, Nr. DB2015/462M ingevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

21

worden. De Belastingdienst heeft verschillende werkgroepen gevormd die
zich onder andere bezighouden met het inrichten van het verdere proces
maar waarschijnlijk zal de technische beoordeling en eventuele behandeling veelal plaatsvinden door medewerkers van het APA/ATR-team in
Rotterdam, medewerkers van verschillende coördinatiegroepen en de
behandelteams in de Belastingdienst van de bedrijven waar de informatie
op ziet.
Landen zijn nog aan het inventariseren welke afspraken precies moeten
worden uitgewisseld en hoeveel rulings dit uiteindelijk zijn. Het is daarom
nog lastig in te schatten hoeveel rulings er uit het buitenland ontvangen
zullen worden. Verder is het ook nog niet bekend wat de kwaliteit van de
informatie zal zijn. De Belastingdienst is in de verschillende werkgroepen
bezig met het uitzoeken hoe het proces precies zal moeten worden
vormgegeven en welke capaciteit (kwantitatief en kwalitatief) hiervoor
nodig is. Vooralsnog is er nog geen exact aantal fte aan te geven maar op
termijn wordt er wel een uitbreiding van de benodigde fte verwacht, met
name voor de technische beoordeling.
De leden van de fractie van de SP vragen zich ook af of de zeven specialisten die feiten en omstandigheden toetsen die ten grondslag liggen aan
de zekerheid vooraf bovenop de zeven medewerkers komen waarmee het
toezichtteam wordt uitgebreid en of deze medewerkers van buiten de
Belastingdienst worden aangetrokken.
De eerste vraag kan bevestigend beantwoord worden. In 2014 is het
toezichtteam met zeven medewerkers uitgebreid voor de intensivering
van het toezicht op de substance-eisen. Daarnaast zullen er zeven andere
specialisten worden geworven en ingezet om lopende APA/ATR-afspraken
te bekijken. Zij zullen kijken of de feiten en omstandigheden die ten
grondslag liggen aan de zekerheid vooraf zich nog steeds voordoen. Wat
de tweede vraag betreft zal conform het huidige personeelsbeleid van de
Belastingdienst eerst intern worden gezocht naar de benodigde specialisten. Indien deze specialisten intern niet voorhanden zijn zullen deze
medewerkers van buiten de Belastingdienst worden aangetrokken.
De leden van de fractie van het CDA willen weten hoe de zekerheid vooraf
in de toekomst zal worden gehandhaafd en zij vragen hoe er zal worden
voorkomen dat bedrijven geen ruling meer aanvragen uit angst dat de
Commissie de ruling onjuist acht en tot een naheffing dwingt. Tevens
vragen de leden van de fractie van het CDA hoe er zal worden voorkomen
dat er in de komende jaren, doordat de rechtszaak tegen het besluit van
de Commissie inzake Starbucks nog loopt, schade wordt toegebracht aan
de Nederlandse rulingpraktijk en Nederland minder aantrekkelijk wordt
voor internationale bedrijven en investeerders.
In de kabinetsreactie op het besluit van de Commissie inzake Starbucks
heb ik nogmaals benadrukt dat zekerheid vooraf geven door de Nederlandse Belastingdienst in de vorm van een APA of ATR een van de sterktes
is van het Nederlandse vestigingsklimaat en dat ik dit beleid wil blijven
uitdragen. Dit is ook mogelijk aangezien zekerheid vooraf wordt gegeven
binnen de kaders van wet, beleid en regelgeving.
De Commissie is van mening dat bij de specifieke APA met Starbucks
staatssteun is verleend maar heeft ook geconcludeerd dat Nederland in
zijn rulingpraktijk doorgaans werkt met een grondige beoordeling op
basis van uitgebreide informatie die de belastingplichtige moet
verschaffen. De Commissie verwacht daarom geen systematische
onregelmatigheden bij fiscale rulings in Nederland aan te treffen. Ook de
Algemene Rekenkamer heeft geconcludeerd dat de rulingpraktijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

22

zorgvuldig is. Het besluit van de Commissie betreft in beginsel een
individuele zaak. Het rulingbeleid kan daarom worden voortgezet.
In het besluit van de Commissie inzake Starbucks geeft de Commissie een
eigen uitleg en toepassing aan de OESO TPG die Nederland gebruikt voor
het vaststellen van een zakelijke beloning. Om te voorkomen dat
onzekerheid gaat ontstaan bij belastingplichtigen en bij de Belastingdienst
over de toe te passen regels o.a. voor APA’s tekent het kabinet beroep aan.
De leden van de fractie van het CDA en de leden van de fractie van D66
vragen welk deel van de momenteel geldende rulings niet voldoet aan de
voorwaarden wanneer in het Starbucks-beroep blijkt dat het oordeel van
de Commissie stand houdt.
Gegeven het feit dat het besluit van de Commissie alleen ziet op de
specifieke APA met SMBV, kan er vooralsnog vanuit worden gegaan dat
het besluit geen directe gevolgen heeft voor andere bedrijven dan SMBV.
Afhankelijk van de inhoud van de (in eerste instantie) uitspraak van het
Gerecht van de Europese Unie zal op dat moment moeten worden
uitgezocht of die uitspraak verdergaande gevolgen heeft dan het geval
van Starbucks.
De leden van de fractie van GroenLinks wensen te weten bij hoeveel APA’s
er gebruik is gemaakt van de TNMM en om hoeveel procent van de APA’s
het gaat.
Ik moet de leden van de fractie van GroenLinks berichten dat er geen
cijfers bijgehouden worden over welke transfer pricing methode er is
gehanteerd in de afgesloten APA’s maar de ervaring is dat de TNMM het
meest gebruikt wordt om een zakelijke beloning vast te stellen.
De leden van de fractie van het CDA hebben ook een aantal vragen
gesteld met betrekking tot de eenheid van beleid in de rulingpraktijk. De
vraag werd gesteld of er een interne database met alle rulings is bij de
Belastingdienst en of de inspecteur bij de aanvraag van een APA kan zien
wat er bij vergelijkbare transacties is goedgekeurd dan wel is afgekeurd
door een andere inspecteur. Tevens vragen de leden van de fractie van het
CDA of er eenheid van beleid was ten tijde van het afgeven van de APA
met betrekking tot SMBV en vragen hoe de eenheid van beleid nu is
gewaarborgd. Verder vragen de leden van de fractie van het CDA naar het
beleidskader voor inspecteurs die een APA aanvraag moeten beoordelen
en afgeven en vragen zij of er een beleidskader dat niet in strijd is met
staatssteunregels is kan worden verzorgd.
Ik kan de leden van de fractie van het CDA berichten dat er een interne
database bij de Belastingdienst is die de afgesloten en afgewezen rulings
bijhoudt. Zo kan de APA/ATR eventueel gebruikt worden of als vergelijkingsmateriaal voor andere bedrijven die een APA of ATR aanvragen. De
inspecteur kan bij de aanvraag van een APA of ATR derhalve zien wat er
bij vergelijkbare gevallen of transacties is goedgekeurd dan wel is
afgekeurd. Bij APA’s geldt dat voor het bepalen van verrekenprijzen er
tevens uitgebreide externe databases bestaan waarin soortgelijke
transacties van andere bedrijven kunnen worden opgezocht.
Het APA/ATR-team is speciaal opgericht om de eenheid van beleid te
waarborgen. Afspraken met belastingplichtigen over bepaalde onderwerpen, vaak op internationaal vlak, worden sindsdien binnen één team
van de Belastingdienst behandeld in plaats van door verschillende
behandelteams verspreid over de Belastingdienst. Dit team houdt zich aan
kaders die gesteld zijn in wetgeving, (internationale) regelgeving, beleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

23

(beleidsbesluiten) en (nationale en Europese) jurisprudentie. Het
APA-/ATR-team stemt de mogelijke beleidsmatige aspecten die samenhangen met het verzoek en die nog niet eerder als beleid zijn gepubliceerd
af met de verschillende kennisgroepen en coördinatiegroepen waaronder
de Coördinatiegroep Verrekenprijzen («CGVP») teneinde de eenheid van
beleid en uitvoering te waarborgen.
Wanneer een APA- of ATR-verzoek bij het APA-/ATR-team is binnengekomen, zal het verzoek worden toebedeeld aan een zogenoemde «eerste
handtekeningzetter» (1e HTZ). Deze zal beoordelen binnen de bestaande
kaders van wet-, regelgeving en beleid of aan het verzoek tegemoet kan
worden gekomen. Indien dit het geval is, dan zal de 1e HTZ een vaststellingsovereenkomst opstellen en ondertekenen en deze aanbieden aan de
zogenoemde 2e HTZ. De 2e HTZ beoordeelt zelfstandig of aan het verzoek
tegemoet kan worden gekomen en zet ook zijn handtekening onder de
vaststellingsovereenkomst. In het geval dat de competentie over het
bedrijf niet bij het APA-/ATR-team ligt, maar bij een andere eenheid van de
Belastingdienst, zal tevens deze inspecteur (als 3e HTZ) na een
zelfstandige beoordeling meetekenen.
Deze eenheid van beleid was er reeds bij het afsluiten van de APA met
SMBV.
De leden van de fractie van D66 vragen of toezicht op de APA’s en ATR’s
die worden afgesloten op orde is en of de rulings altijd binnen de in
Nederland geldende wettelijke kaders blijven. De leden van de fractie van
D66 en de leden van de fractie van GroenLinks vragen ook naar de extra
specialisten die zullen worden ingezet om te toetsen of de feiten en
omstandigheden die ten grondslag liggen aan de zekerheid vooraf zich
nog steeds voordoen. Zij vragen om hoeveel fte dit gaat en of er eerder
een tekort aan specialisten was. Verder vragen zij of het geïntensiveerde
toezicht zal worden geëvalueerd en of de kamer hierover geïnformeerd zal
worden.
Rulings worden altijd afgegeven binnen de in Nederland geldende kaders
van wet, beleid en jurisprudentie. Het APA/ATR-team houdt zich bezig met
het beoordelen van APA- en ATR-verzoeken en het afsluiten van APA’s en
ATR’s. De afdeling toezicht van het APA/ATR-team speelt een rol bij het
toetsen van de aan het verzoek ten grondslag liggende feiten (waaronder
de substance-eisen) en houdt zich bezig met het toezicht op de aangiften
van belastingplichtigen die op grond van het Besluit DGB 2014/296M
onder de competentie van het APA/ATR-team vallen. Er zullen zeven fte
extra worden aangetrokken omdat het kabinet meer prioriteit wil geven
om de feiten en omstandigheden die ten grondslag liggen aan de
zekerheid vooraf, te toetsen gedurende de looptijd van de APA of ATR. Ik
zal de Kamer informeren over hun bevindingen.
APA’s en ATR’s geven zekerheid vooraf over de fiscale behandeling van
een voorgenomen (rechts)handeling. De verwerking hiervan gebeurt
uiteindelijk in de aangifte. Het uiteindelijke toezicht op de aangifte en of
deze aangifte conform de APA/ATR is ingediend gebeurt in het reguliere
toezicht door de inspecteurs door het land. Indien het verrekenprijsproblematiek betreft gebeurt dat in samenwerking met de CGVP.
Het APA/ATR-team houdt zich bezig met het beoordelen van APA- en
ATR-verzoeken en het afsluiten van APA’s en ATR’s. De afdeling toezicht
van het APA/ATR-team speelt een rol bij het toetsen van de aan het
verzoek ten grondslag liggende feiten (waaronder de substance-eisen) en
houdt zich bezig met het toezicht op de aangiften van belastingplichtigen
die op grond van het Besluit DGB 2014/296M onder de competentie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

24

het APA/ATR-team vallen. Er zullen zeven fte extra worden aangetrokken
omdat het kabinet meer prioriteit wil geven om de feiten en omstandigheden die ten grondslag liggen aan de zekerheid vooraf, te toetsen
gedurende de looptijd van de APA of ATR. Ik zal de Kamer informeren
over hun bevindingen.
Rulings worden altijd afgegeven binnen de in Nederland geldende
wettelijke kaders.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen om een reflectie op de
uitkomsten van de onderzoeken naar substance eisen in verhouding tot
het uitwisselen van informatie aan het buitenland en zij vragen wat de
uitkomsten zeggen over het toekennen van de substance-eisen in het
verleden.
Het al dan niet voldoen aan de substance eisen heeft geen invloed op de
in Nederland te belasten grondslag. Om belastingontwijking in andere
landen tegen te gaan is echter vanaf 2014 meer nadruk komen te liggen
op het naleven van de substance-eisen. Vanaf 2014 hebben 106 onderzoeken plaatsgevonden naar de substance-eisen. Vanaf 2014 is in 38
gevallen informatie verstrekt aan het buitenland omdat gebleken is dat
niet aan de substance-eisen werd voldaan. De 38 uitwisselingen zijn voor
een beperkt gedeelte het gevolg van de onderzoeken, een belangrijk deel
van de uitwisselingen vloeit bijvoorbeeld voort uit informatie aangeleverd
door belastingplichtigen. In de aangifte moet een dienstverleningslichaam
namelijk aangeven of er aan de substance-eisen is voldaan, wanneer dat
niet het geval is wordt er informatie uitgewisseld aan het buitenland.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen hoeveel fte bij de
Belastingdienst zich richt op het controleren van substance-eisen en
vragen of het lonend is om de capaciteit te verhogen.
Er zijn zeven medewerkers binnen het APA/ATR-team die zich bezig
houden met toezicht op het naleven van de substance-eisen. Wanneer er
niet voldaan wordt aan de substance-eisen wordt er informatie uitgewisseld over de vennootschap met het buitenland. Afhankelijk van de
fiscale wetgeving in het buitenland kunnen er in dat land fiscale consequenties voor de vennootschap optreden. De verhoogde aandacht voor de
substance-eisen heeft een gedragsverandering teweeg gebracht in de
praktijk. Vanuit de praktijk is er daardoor een extra oplettendheid om het
gehele jaar aan de substance-eisen te voldoen. Extra capaciteit wordt niet
noodzakelijk geacht.
6. Overig
Coöperaties
De leden van de fractie van de PvdA hebben een nadere toelichting
gevraagd op het onderzoek dat Nederland gaat doen naar het verschil in
fiscale behandeling van NV’s, BV’s en de coöperatie tegen de achtergrond
van het toenemende gebruik van coöperaties in internationale structuren.
Deze leden vragen of de concrete aanleiding van dit onderzoek is dat
coöperaties steeds meer worden misbruikt voor het ontgaan van
dividendbelasting of dat er andere redenen zijn. De leden van de fractie
van de GroenLinks vragen wanneer de Tweede Kamer uitkomsten van het
onderzoek kan verwachten.
Het standpunt van het kabinet met betrekking tot deze vragen is het
volgende. Een coöperatie is geen vennootschap met een in aandelen
verdeeld kapitaal, maar een vereniging, die de belangen van haar leden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

25

behartigt. Tegen deze achtergrond is de coöperatie in beginsel dan ook
niet inhoudingsplichtig voor de dividendbelasting. Dit is alleen anders in
misbruiksituaties wanneer de coöperatie doelbewust wordt gebruikt om
belastingheffing te ontgaan. Het gebruik van de coöperatie als houdstervennootschap in internationale structuren lijkt toe te nemen. Lang niet in
al deze gevallen zal sprake zijn van misbruik. Voorgaande heeft het
kabinet doen besluiten om een onderzoek te starten naar de verschillende
fiscale behandeling in de dividendbelasting tussen enerzijds NV’s en BV’s
en anderzijds coöperaties. Het kabinet is voornemens om na het zomerreces de resultaten te presenteren.
Trusts
De leden van de fractie van de VVD hebben gelezen dat er volgend jaar
een wetsvoorstel aankomt om bepaalde onverantwoorde dienstverlening
van trustkantoren te verbieden en vragen zich af hoe dit exact wordt
afgebakend en voorkomen wordt dat goedwillende en goed functionerende trustkantoren hiermee onnodig worden beperkt.
Het doel van de Wet toezicht trustkantoren is het bevorderen van de
integriteit van het financiële stelsel door middel van regulering van de
trustsector. Dit wordt bereikt door het uit de anonimiteit halen van degene
die gebuikt maakt van een structuur van rechtspersonen. Het verbod op
onverantwoorde dienstverlening door trustkantoren zal onder meer zijn
gericht op dienstverlening aan vennootschapsrechtelijke structuren die de
anonimiteit van de uiteindelijk belanghebbende bevorderen, dan wel
structuren die van dien aard zijn dat het trustkantoor op te grote afstand
staat om haar taken te kunnen vervullen. Het voornemen is in de wet een
grondslag op te nemen voor dit verbod en de exacte afbakening te
regelen bij of krachtens algemene maatregel van bestuur. De inhoud van
die maatregel zal mede zijn gebaseerd op de bevindingen van de
Nederlandsche Bank als toezichthouder op trustkantoren.
De leden van de fractie van de PvdA willen weten welk soort voorstellen
het kabinet zal doen om te waarborgen dat de trustsector goed gereguleerd en gecontroleerd is, met het oog op het kunnen handhaven van
substanceregels. Zij vragen voorts of het mogelijk is vooruitlopend op het
wetsvoorstel een brief te ontvangen met een analyse van de sector en
denkrichtingen voor maatregelen.
Het wetsvoorstel waarin het verbod op bepaalde dienstverlening door
trustkantoren (zoals aangekondigd in de brief van 27 november 2015) zal
worden opgenomen, is gericht op integrale herziening van de huidige Wet
toezicht trustkantoren. Naast een grondslag voor het verbieden van
onverantwoorde dienstverlening door trustkantoren, ik verwijs ook naar
een antwoord hiervoor, zal het voorstel ondermeer inhouden dat de
voorschriften inzake het cliëntenonderzoek worden aangescherpt. Deze
voorschriften strekken ertoe dat trustkantoren inzicht hebben in hun
cliënten en de vennootschappen die zij bedienen. Een goed gereguleerde
trustsector kan in zijn algemeenheid bijdragen aan de naleving van de
substance-eisen, specifiek in verband met de informatiepositie van
trustkantoren als bestuurders van vennootschappen.
De Nederlandsche Bank blijft in het voornoemde wetsvoorstel belast met
het toezicht op trustkantoren. De Belastingdienst is verantwoordelijk voor
de toezicht op de naleving van de substance-eisen. Een aantal specialisten
bij het APA/ATR-team houdt zich hier onder andere mee bezig. Ik verwijs
ook naar antwoorden over de organisatie van de rulingpraktijk hiervoor.
Naar verwachting zal het wetsvoorstel tot aanpassing van de wet toezicht
trustkantoren binnenkort, in het eerste kwartaal van dit jaar, geconsulteerd
worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

26

Fiscale geheimhoudingsplicht
De leden van de fractie van de SP vragen naar de voorwaarden voor het
verlenen van een ontheffing van de fiscale geheimhoudingsplicht. Tevens
vragen zij waarom deze ontheffing nu wel wordt toegepast en normaliter
niet.
Ik kan de leden van de fractie van de SP berichten dat de mogelijkheid om
de fiscale geheimhoudingsplicht te doorbreken door het verlenen van een
ontheffing beperkt is tot uitzonderingssituaties28. In de eerste plaats in het
geval het bepaalde gegevensverstrekkingen met betrekking tot de
belastingplichtige zelf betreft die niet vallen onder artikel 67, tweede lid,
sub c van de AWR. Ten tweede kan het betreffen structurele verstrekkingen aan bestuursorganen die vooruitlopend op regelgeving reeds
plaatsvinden. In de derde plaats gaat het om incidentele of onvoorziene
gevallen waarin gegevensverstrekking gewenst is. Bij die incidentele of
onvoorziene gevallen moet het om een groot maatschappelijk belang
gaan dat dermate zwaar weegt dat dit een inbreuk op de geheimhoudingsplicht rechtvaardigt.
In 2012 heeft mijn voorganger uw Kamer een notitie toegezonden waarin
de verhouding tussen het recht op informatie van het parlement en de
fiscale geheimhoudingsplicht in beeld wordt gebracht29. Hierin is
uiteengezet hoe de fiscale geheimhoudingsplicht zich verhoudt tot de
inlichtingenplicht van artikel 68 Grondwet. In elk specifiek geval zal door
mij aan de hand van een afweging van enerzijds het democratisch belang
van het parlement om geïnformeerd te worden en anderzijds het belang
van de belastingplichtige tot bescherming van zijn vertrouwelijk verstrekte
en onder de geheimhoudingsplicht vallende informatie, moeten worden
bezien of en op welke wijze de inlichtingen kunnen worden verstrekt. In
het algemeen verzet de vertrouwelijkheid van fiscale gegevens zich tegen
openbare verstrekking van gegevens die herleidbaar zijn tot individuele
belastingplichtigen. Het openbaar verstrekken van gegevens die vertrouwelijk horen te blijven, schaadt het privébelang van de betrokkene maar
kan ook het vertrouwen in de overheid schaden. Daarbij is het belang van
de staat in het geding.
In de zeer principiële, uitzonderlijke Starbucks-zaak waarover bovendien al
erg veel in de openbaarheid is gekomen, heb ik besloten dat met het
openbaar informeren van uw Kamer een algemeen belang is gediend dat
zwaarder weegt dan het algemene belang dat is gemoeid met geheimhouding.
Daarom heb ik uw Kamer in dit geval, met gebruikmaking van de mij in
artikel 67, derde lid, van de AWR gegeven bevoegdheid om ontheffing van
de fiscale geheimhoudingsplicht te verlenen, de samenvatting van het
besluit van de Commissie toegezonden. Bij deze beslissing heb ik tevens
meegewogen dat het besluit van de Commissie openbaar zal worden
gemaakt, zodra de Commissie de vertrouwelijke gegevens uit het besluit
heeft verwijderd.

28
29

Kamerstuk 30 322, nr. 3, blz. 19, 20
Kamerstuk 33 003, nr. 83

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 25 087, nr. 114

27