SANQU I N BLO EDVOORZIEN I NG & U N IVERSITEIT MAASTRICHT

MSM & Bloeddonatie
Onderzoek naâr non-compliance en (seksueel) risicogedrqg.

B. Romeijn MSc. (sanquin Bloedvoorziening)
Dr. A.M.van Dongen (Sanquin Bloedvoorziening)
Prof. dr. W.L.A.M. de Kort (Sanquin Bloedvooziening)

Prof.dr. G.J. Kok (Universiteit Maastricht)

Achtererond

Sanquin Bloedvoorziening streeft ernaar het bloed in Nederland zo veilig mogelijk te houden. Personen
met verhoogd risico op bloedoverdraagbare infecties worden daarom uitgesloten van bloeddonatie.
Sanquin heeft strenge selectiecriteria opgesteld, ter bescherming van de veiligheid van de ontvangers van
het bloed en de veiligheid van de donor. Dat zorgt ervoor dat het bloed in Nederland uiterst veilig is,
hetgeen blijkt uit het meer dan tien jaar uitblijven van H|V-overdracht via bloedproducten.
Epidemiologische gegevens en gegevens over gedrag zijn van cruciaal belang om te kunnen identificeren
bij welke (groepen) mensen sprake is van een verhoogd infectierisico. Dit vormt de basis voor de
selectiecriteria. De selectiecriteria moeten blijvend kritisch worden bekeken om te zorgen dat ze passend
zijn en dat de veiligheid van ontvangers van bloedproducten voorop blijft staan. De criteria moeten zijn
gebaseerd op de meest recente gegevens. Tegelijkertijd is het de taak van Sanquin om de
bloedvoorziening te garanderen in Nederland. Uitsluiting van (groepen) mensen voor het donorschap kan
leiden tot een verkleining van de donorpool wat in de toekomst mogelijk problematisch kan zijn met het
oog op fluctuaties in de vraag naar bloed.
Moderne tests worden gebruikt om het bloed na donatie te testen op bloedoverdraagbare infecties als
Humaan lmmunodeficiëntie Virus (HlV), Hepatitis B virus (HBV), Hepatitis C virus (HCV) en Treponema
pallidum (verwekker van syfilis). Gedoneerd bloed en de buisjes bloed van een nieuwe donor worden
getest met behulp van Nucleid Acid Tests (NAT) en serologische tests (voor antistoffen en antigenen) op
bloedoverdraagbare infecties. Er wordt een combinatie van deze twee methoden gebruikt omdat de NAT
recent geïnfecteerde individuen eerder weet op te sporen en serologische tests in een aantal situaties
nauwkeuriger zijn in het opsporen van chronisch geïnfecteerden. Ondanks de verbeteringen in de
afgelopen jaren zijn deze tests niet 100% waterdicht. Een fout-negatieve testuitslag, of een
administratieve- of laboratoriumfout kan alsnog leiden tot het doorglippen van geïnfecteerd bloed. Men
moet echter vooral rekening houden met zogenaamde "windowdonaties". Windowdonaties zijn donaties
die voor de ontvangers al infectieus zijn, terwijl de aanwezige infectie in het donorbloed nog niet kan
worden gedetecteerd door de bestaande screeningstests. De windowperiode voor HIV ligt op ongeveer 12
dagen en voor HBV op ongeveer 25 dagen, met uitschieters naar een langere periode, voornamelijk bij
HBV.

Om het risico op via transfusie overgedragen infecties verder te reduceren moet elke (nieuwe) donor voor
een donatie of bij een nieuwe donorkeuring, een keurings- en afnameformulier (KAF) invullen om zo
inzicht te krijgen of er risico gelopen is. De antwoorden op de vragenlijst worden nagelopen en besproken
met de (nieuwe) donor. Donors worden (tijdelijk) uitgesloten van donatie als uit hun antwoorden blijkt
dat zij, bijvoorbeeld door seksueel gedrag, extra risico's hebben gelopen op het oplopen van
bloedoverdraagbare besmettelijke ziekten. De effectiviteit van dit middel is dus direct afhankelijk van het
antwoordpatroon van donors. Belangrijk is dat de donor deze vragenlijst naar waarheid invult en de
gegeven antwoorden overeenkomen met het vertoonde gedrag (complionce). De combinatie van noncompliance en een windowdonatie kan ertoe leiden dat geïnfecteerd bloed van een donor ongemerkt in
de bloedvoorziening terecht komt. Bijvoorbeeld doordat uit de antwoorden van de donor op de
vragenlijst niet duidelijk wordt dat er risico gelopen is en een recent opgelopen infectie nog niet
gedetecteerd kan worden door de huidige tests. Het geïnfecteerde bloed van een donor kan meerdere
ontvangers van bloedproducten infecteren.
MSM
ln Nederland worden mannen die ooit seks hebben gehad met mannen (MSM) permanent uitgesloten
van bloeddonatie. De maatregel geldt sinds dejaren 80 en is gebaseerd op principes van voorzorg. De
reden voor de uitsluiting is de opkomst van bloedoverdraagbare infectieziekten zoals hepatitis C, hepatitis
B en AIDS. Een aanzienlijk deel van de HlV-geïnfecteerden betreft MSM. De uitsluiting van MSM voor
bloeddonatie had tot gevolg dat het aantal via transfusie overgedragen HIV-infecties aanzienlijk daalde,
1

ook toen het nog niet mogelijk was om het bloed te testen op HlV. De voorlichting ten aanzien van HIV is
sindsdien aanzienlijk verbeterd en moderne tests (waaronder de NAT) om het bloed na een donatie te
testen op bloedoverdraagbare infecties zijn sindsdien in gebruik genomen. Dit heeft bijgedragen aan de
toegenomen veiligheid van bloedproducten. De Stichting HIV Monitoring meldt dat de meeste nieuw
gediagnosticeerde HIV-infecties in Nederland nog steeds worden gevonden bij MSM; gemiddeld ongeveer
1.100 nieuwe diagnoses per jaar, waarvan 67%bij MSM (Sticht¡ng HIV monitoring,2OI4l, terwijl MSM
slechts een gering percentage van de bevolking uitmaken. Uit epidemiologische gegevens blijkt ook een
verhoogd risico op hepatitis B en C bij MSM, deze infecties bestaan vaak naast elkaar.
Wereldwijd beleid
ln Europa kunnen personen die seksueel gedrag vertonen met een hoog risico op een bloedoverdraagbare
infectie permanent uitgesloten worden, conform de wettelijke bepalingen in de Europese richtlijn
2OO4/33/EC. Verschillende landen interpreteren deze richtlijn anders. ln veel landen worden MSM
permanent uitgesloten van bloeddonatiel. Een aantal landen hanteert een tijdelijke uitsluiting voor MSM,
variërend van 5 jaar in Nieuw-Zeeland en Canada, tot 6 maanden in Zuid-Afrika. ln het Verenigd Koninkrijk
is in 2011 de mogelijke impactvan een beleidswijzigingvoor MSM uitvoerigonderzocht. ln het
adviesrapport werd geconcludeerd dat een beleidswijziging gerechtvaardigd is (Blood Donor Selection
Steering Group, 2011). Het Verenigd koninkrijk heeft daarop het beleid in 2011 aangepast naar L2
maanden uitsluiting voor donatie na het laatste MSM-contact. ln Australië is in 2012 een soortgelijk
onderzoek gedaan, waarbij gekeken werd of de uitstelperiode voor MSM gereduceerd kan worden van !2
naar 6 maanden (Australian Red Cross Blood Donor Service, 20L2). Het comité oordeelde dat dit
gerechtvaardigd was zonder dat de veiligheid van bloed en bloedproducten in het geding kwam. Spanje
en ltalië sluiten donors (t¡jdelijk) uit op basis van seksueel risicogedrag. Zij sluiten dus niet per definitie
MSM (tijdelijk) uitvoordonatie. Enkele andere landen zijn momenteel ook bezig met het bestuderen van
de mogelijkheden tot aanpassen van het beleid.

Wetenschaooeliike onderbouwine

lmpact von beleid
De verschillende beleidsvoeringen en ontwikkelingen op dit gebied hebben ook in de wetenschappelijke
literatuur geleid tot een discussie. Een groot deel van deze discussie speelt zich af op epidemiologisch
gebied. Er zijn een aantal redenen om een beleidswijziging te overwegen. Voorstanders van verandering
pleiten voor een afschaffing van de permanente uitsluiting van MSM voor bloeddonatie en voor invoering
van een beleid met tijdelijke afkeuring. De opties van uitstel op basis van seksuele risicofactoren, variëren
van een uitstel van enkele, doorgaans 6 maanden tot tijdelijk uitstel van 1 tot 5 jaar voor MsM-contact.
De verbeterde screeningsmethoden, afschaffen van discriminatoir beleid en een vergroting van de
donorpool zijn argumenten om het beleid aan te passen. Voorstanders voor een permanente uitsluiting
van bloeddonatie denken dat aanpassing van het donorselectiebeleid zal leiden tot een verhoging van het
aantal HIV-positieve donaties en het aantal via transfusie overgedragen infecties. Risico's zijn een foutnegatief testresultaat (inclusief windowdonaties) en het doorglippen van infectieus bloed door een
administratieve- of laboratoriumfout (Wainberg, Shuldiner, Dahl, & Gilmore, 2010). Een ander potentieel
gevaar is dat MSM die aangeven een stabiele monogame relatie te hebben, misleid kunnen worden
doordat de partner niet monogaam blijkt te zijn. Dit geldt echter ook voor heteroseksuele donors, in het
bijzonder vrouwelijke donors met een partner van wie de MSM-status niet bekend is.
ln Canada is de impact van een gewijzigd beleid ook gemodelleerd nadat daar het beleid is aangepast van
permanent naar 5 jaar uitsluiting van bloeddonatie voor MSM. Aanpassing van het beleid zou leiden tot
I

beleid in Europa 2014.pdf
2

één HIV geïnfecteerde bloeddonatie per L072 jaar. Dit zou een verwaarloosbare stijging zijn van het risico
voor de ontvangers van het bloed. Een uitstelperiode van 5 jaar zou ontvangers van bloedproducten
tevens beschermen tegen de theoretische zorg over het gegeven dat MSM als groep een groter risico
vertegenwoordigen om een SOA te krijgen (Germain, Robillard, Delage, & Goldman, 2014). Veranderingen
in uitsteltermijnen hebben niet geleid tot een toename van het aantal HIV infecties bij bloeddonors.
Non-Complionce bij MSM
Alle incidentele infecties bij een tijdelijke uitsluiting voor bloeddonatie van 6, 12 maanden of 5 jaar
zouden door non-compliance veroorzaakt worden omdat deze uitstelperioden vele malen langer zijn dan
de windowperioden voor infectieziekten (o.a.Davison, Conti, & Brailsford, 2013; Blood Donor Selection
Steering Group, 2011; Australian Red Cross Blood Donor Service,20I2l. De werkzaamheid van de
uitstelperiode voor MSM hangt dus direct af van de compliance van de donor en niet zozeer van de lengte
van de uitstelperiode. De vragenlijst is effectief als de donor de vragen op de vragenlijst voor een donatie
correct interpreteert, en weloverwogen en naar waarheid invult. Het blijkt echter dat de aandacht vaak
matig is en de interpretatie van de vragen varieert (Goldman, Ram, Yi, & O'Brien, 2006) waardoor het lijkt
dat de interpretatie meer afhankelijk is van de definitie van het eigen gelopen risico dan van de
formulering van de vragen (O'Brien, Ram, Yi, & Goldman, 2008a). Wanneer men een beleidswijziging
overweegt is het dus noodzakelijk om te kijken of dit een negatief effect heeft op de compliance.
Verschillende anonieme studies zijn gedaan om het niveau van non-compliance in kaart te brengen bij
een permanente uitsluiting van MSM van bloeddonatie. Onder andere in de Verenigde Staten, het
Verenigd Koninkrijk en Canada werden percentages non-compliers gevonden die varieerden van 0.8% tot
I0,6%.ln Australië werd een percentage non-compliersvanO,23To gevonden bij een tijdelijke
uitstelperiode van 72 maanden voor MSM-contact (Seed, elal.,2O74).
Non-compliance kan vele redenen hebben. ln hetVerenigd Koninkrijk is met behulp van een crosssectioneel vragenlijstonderzoek en interviews onderzocht wat de redenen waren voor MSM om toch te
doneren ondanks een verbod (Grenfell, Nutland, McManus, Datta, Soldan, & Wellings, 20L1). Er werd
gevonden dat bepaald gedrag dat normaal gesproken uitsluiting van bloeddonatie zou impliceren, niet
herkend werd als risicogedrag. Men schatte het risico van het seksuele contact laag in, omdat het
bijvoorbeeld slechts eenmalig of lang geleden plaatsvond. Daarnaast werd de screeningsmethodiek als
onfeilbaar gezien en was men zich niet bewust van windowdonaties of mogelijke administratieve of
laboratoriumfouten. Ook bestaat er ambiguïteit bij donors over de definitie van "seksueel contact"
(Sanders & Reinisch, 1999; Cascio & Yomtovian, 2013). Sommige donors definiëren bepaalde seksuele
handelingen niet als "seksueel contact", terwijl dat volgens de richtlijnen van de bloedbank wel als
seksueel contact gezien wordt. Andersom komt ook voor, bepaalde donors lijken een te brede definitie te
hebben van seksueel contact. Een onvrijwillige seksuele ervaring, het verbergen of ontkennen van
seksuele geaardheid kunnen ook redenen zijn om MSM-contact niet te melden. Beperkte kennis over HIV
en transfusieveiligheid en gebrek aan duidelijkheid van de keuringscriteria bleken ook mee te spelen
(Sharma, Schreiber, Glynn, Nass, & Higgins, 2001).
Donors zijn soms gemotiveerd om bepaald risicogedrag te verbergen, bijvoorbeeld omdat ze op zoek zijn
naar een manier om zich te laten testen op bloedoverdraagbare infecties (Chiavetta, Ennis, Gula, Baker, &
Chambers, 2000). Het is aannemelijk dat dit mensen zijn die een verhoogd risico hebben op het krijgen
van infectieziekten (Pillonel, et al., 20L21. Daarnaast lijken gevoelens van oneerlijkheid en discriminatie
ook mee te spelen, omdat er voor hetero's geen soortgelijke maatregel bestaat. Er kan op basis van
bovenstaande redenen grofweg onderscheid gemaakt worden tussen twee vormen van non-compliance,
Bewuste non-compliance houdt in dat mensen bewust zijn van de risico's die ze lopen en ze gemotiveerd
zijn om bepaald risicogedrag te verbergen, bijvoorbeeld door gevoelens van oneerlijkheid of door
testzoekend gedrag. Onbewuste non-compliance houdt in dat ze niet bewust zijn van het risico
bijvoorbeeld doordat ze andere definities van seksueel contact hanteren, of het eigen risicogedrag laag
inschatten. De twee vormen kunnen elkaar ook overlappen.

3

Donotiewens b¡j MSM
Belanger, McFarland, Fisher Raymond & Custer, 2013 onderzochten in hoeverre MSM in de Verenigde
Staten interesse hebben om bloed te doneren als de uitsluiting voor bloeddonatie opgeheven wordt.
Daarnaast werd gekeken welk percentage in aanmerking komt voor bloeddonatie mocht het beleid
aangepast worden naar tijdelijk uitstel na MSM-contact, of uitstel op basis van seksuele risicofactoren.
Hierbij gaf meer dan drie kwart van de respondenten aan interesse te hebben in het doneren van bloed.
Als het beleid gewijzigd zou worden naar 12 maanden uitstel sinds het laatste MSM-contact, blijkt dat
ongeveer 2,3%o van de ondervraagde MSM in aanmerking komt voor bloeddonatie. Als er wordt uitgegaan
van een periode van 6 maanden sinds het laatste MsM-contact, blijkt dat ongeveer LO%ovan de MSM in
aanmerking komt om bloed te doneren. Soortgelijke cijfers zijn gevonden in een andere studie uit de
Verenigde Staten waarbij85,9% van de MSM aangaf te willen doneren als het beleid aangepast wordt
(Liszewski, Becerril, Terndrup, West, & Lavin, 2014). ln een Nederlandse studie werd gevonden dat 35%
van de onderzochte MSM een donatiewens hadden tegenover 45yo van de vrouwen en L8% van de nietMSM (Schluep & van den Burg, 2013).
Doel von deze studie
Voor een beleidsafweging is het noodzakelijk dat de kennis over dit onderwerp wordt aangevuld door
onderzoek naar de mogelijke risico's en voordelen, als MSM bloed zouden gaan doneren. Deze kennis is
momenteel onvoldoende aanwezig en enkel gebaseerd op epidemiologische gegevens. Om de bestaande
kennis, nodig voor het bepalen van een adequaat donorbeleid te vergroten heeft Sanquin
Bloedvoorziening op verzoek van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in
samenwerking met de Universiteit van Maastricht (waar o.a. veel kennis is over MSM) een onderzoek
uitgevoerd waarbij de volgende aspecten aan bod komen,
o Huidige mate en vormen van non-compliance van MSM in de donorpopulatie.
¡ lnzicht in (seksueel) risicogedrag binnen verschillende groepen van de bevolking.

o
¡

Donorwens van MSM
lnventarisatie van niveau van kennis over het huidige donorselectiebeleid van Sanquin en input
voor eventueel toekomstig beleid

ln dit rapport worden de resultaten uit drie verschillende fasen van onderzoek beschouwd:
1. Een focusgroep georganiseerd onder MSM. Met als doel mogelijke risico's en voordelen van het
huidige en eventueel toekomstig beleid te inventariseren onder de doelgroep. Tevens het
leveren van input voor fase 2; het compliance onderzoek.
2. Compliance onderzoek onder mannelijke donors om de huidige mate van en redenen voor MSM
non-compliance te achterhalen.

3. Online surveyfase waarvan inhoud nader bepaald werd door resultaten en conclusies uit Fase len 2. Opstellen en uitzetten van gerichte vragenlijsten over (seksueel) risicogedrag en donorwens

onder drie groepen niet-donors:
o MSM

¡
¡

Mannen/niet-MSM
Vrouwen

Aangezien de feitelijke verandering in risico slechts kan worden onderzocht en bepaald wanneer de
uitsteltermijn daadwerkelijk wordt veranderd, heeft dit onderzoek zich beperkt tot het inventariseren van
de huidige non-compliance bij donors en de risicoperceptie van seksueel gedrag bij verschillende groepen.
ln eerdere beleidsafwegingen is verondersteld dat (non-)compliance mede wordt beinvloed door de
mening van de (nieuwe) donor over het donorselectiebeleid, door de donatiewens en door de
veronderstelde risico's bij (seksueel) gedrag, de risicoperceptie.

4

Focusgroeo

Een focusgroep is een samengestelde groep, bestaande uit deelnemers die een zorgvuldig geplande

discussie voeren over hun ideeën over een omschreven aandachtsgebied. ln december 2013 is in eerste
instantie breed geworven voor een focusgroep via de GGD Rotterdam. Er kwamen te weinig
aanmeldingen binnen om een focusgroep te organiseren. ln juli 2014 is nogmaals geworven voor een
focusgroep, ditmaal via de website van het COC. Uiteindelijk hebben 5 deelnemers zich aangemeld voor
de focusgroep. Daarvan hebben er 3 meegedaan, De deelnemers waren tussen de 18 en 70 jaar en
kwalificeerden zich als MSM.

Mening over huidig beleid
De deelnemers werd gevraagd wat ze van het huidige donorselectiebeleid vonden zonder dat daarbij een

uitleg werd gegeven waarom het beleid op dit moment zo gevoerd wordt. Het beleid werd als achterhaald
gezien en er heerste onbegrip. Sanquin werd als niet-transparante organisatie gezien en de deelnemers
vonden het onduidelijk waarom het beleid nog steeds op deze manier gevoerd wordt. Het beleid was
volgens de deelnemers teveel gericht op MSM als homogene groep.
Redenen voor MSM non-complionce
Als potentiële redenen voor non-compliance werden schaamte, zelfidentificatie als hetero en
culturele/etnische achtergrond genoemd. Daarnaast werden er enkele redenen voor non-compliance
genoemd die eerder in de literatuur gevonden zijn. De redenen die genoemd zijn in de focusgroep zijn ook

gebruikt in de online enquête,
Toekomstig beleid
De deelnemers aan de focusgroep waren het erover eens dat het beleid rond MSM in de toekomst
versoepeld moet worden. Alle versoepelingen waren volgens hen realistisch. Er werd in het bijzonder
geopperd dat er gedifferentieerd moet worden in de selectie van MSM voor bloeddonatie op basis van
seksuele risicofactoren, Daarbij werd wel gezegd dat het belangrijk is om vooraf goede voorlichting te
geven wanneer het beleid aangepast wordt. Promiscue MSM zouden zich bij voorbaat al niet aanmelden
als bloeddonor en over het algemeen zou er een goede zelfselectie plaatsvinden onder de MSM. Op basis
van gegeven antwoorden op de vragenlijst beslissen wat er met het bloed gedaan wordt (gebruiken voor
transfusie of niet), werd als een mogelijke werkwijze gezien om MSM toe te laten als donor. Daarnaast
werd gezegd dat de selectieprocedure gedetailleerder moest worden, door bijvoorbeeld explicietere
vragen te stellen. Mensen die dan niet open willen zijn over hun seksleven zouden als donor geweerd

moeten worden.
Potentiële voordelen en risico's
De opkomst van thuistests werd genoemd in de focusgroep als potentieel risico voor de bloedbank. ln
Nederland zijn thuistests op lichaamsmateriaal voor meer dan 25 ziekten en/of aandoeningen via internet,
drogist of apotheek verkrijgbaar (Weijden, Ronda, Norg, Portegijs, Buntinx, & Dinant, 2007). Thuistests die
op internet worden aangeboden zouden wellicht een vrijbrief zijn voor onveilige seks. Als mogelijk risico

werd ook genoemd dat er in bepaalde subgroepen van de MSM gemeenschap weinig kennis is met
betrekking tot seksueel risicogedrag. Daarnaast werd misleiding over het monogaam zijn van de partner
genoemd als mogelijk risico. Mogelijke genoemde voordelen waren de afschaffing van discriminatoir
beleid en kweken van goodwill. Er werd ook genoemd dat het risico voor de bloedbank verlaagd zou
kunnen worden wanneer het beleid aangepast wordt, bijvoorbeeld door een hogere mate van compliance.

5

Comoliance onderzoek

Op basis van de bevindingen uit de literatuur over compliance en uit de focusgoep is een onderzoek

opgezet onder de huidige populatie donors. Een online enquête is ontworpen om inzicht te krijgen in de
huidige mate van non-compliance bij de bloedbank onder het huidige donorselectiebeleid rond MSM en
wat de redenen voor deze mannelijke donors zijn om toch bloed te doneren.

Methoden
Dee I ne me rs e n Mote ri ao I

Er is een uitdraai gemaakt van e-mailadressen uit het registratiesysteem

voor donors van Sanquin

(eProgesa). Daarvoor zijn willekeurig 55.000 e-mailadressen (50.000 mannen en ter vergelijking 5.000

vrouwen) geselecteerd. Voor de steekproef zijn alleen actieve donors geselecteerd. Actieve donors zijn
donors die geweest zijn voor de eerste donorkeuring en oproepbaar zijn voor een donatie. Dagelijkse
batches van 5.000 e-mailadressen zijn vanaf augustus 2014 ingeladen in de online vragenlijsttool
Questback. Dubbele en ongeldige e-mailadressen zijn automatisch verwijderd door deze tool, waardoor
er uiteindelijk 54.734 geldige uitnodigingen zijn verstuurd. Na 7 dagen zijn er automatische herinneringen
verstuurd aan respondenten die tot dan nog niet geantwoord hadden. Uiteindelijk is er een
responspercentage behaald van 37,!%o.
De online enquête is ontwikkeld met de online vragenlijsttool Questback. Er is gekozen voor een online
enquête om de respondent volledige anonimiteit en discretie te bieden en de validiteit van de
antwoorden te verhogen. De antwoorden van de respondenten konden niet gekoppeld worden aan het emailadres en/of persoonsgegevens van de respondent, zodat het onderzoek volledig anoniem was. Ook
konden de onderzoekers niet achterhalen welke antwoorden bij welke respondent hoorden.
De e-mailuitnodiging bevatte een unieke link voor elke respondent om te voorkomen dat de vragenlijst
meerdere keren ingevuld werd. De opzet van het onderzoek is goedgekeurd door de Ethische
Toetsingscommissie Psychologie van de Universiteit Maastricht (ECP-05-09-2012) en de Ethische
Adviesraad van Sanquin.
Procedure
De deelnemers kregen een begeleidende e-mail met een link naar de online vragenlijst. De nadruk lag in

deze e-mail op de anonimiteit en discretie van het onderzoek om zoveel mogelijk donors mee te laten
werken. De respondent diende een vraag op een pagina verplicht te beantwoorden alvorens ze de

volgende vraag te zien kregen. Respondenten konden n¡et terug in de vragenlijst om te voorkomen dat
voorgaande antwoorden op gevoelige vragen tussentijds aangepast werden. De vragenlijst bevatte
routing zodat het gegeven antwoord bepaalde wat de volgende vraag werd die gesteld werd. Mannelijke
deelnemers kregen de vragen over seksueel contact met een man. Wanneer ze aangaven ooit seksueel
contact te hebben gehad kregen ze daar aanvullende vragen over. Er was geen mogelijkheid om terug te
gaan naar de vorige pagina om te voorkomen dat donors de antwoorden op de indringende vragen
tussentijds aanpasten. De antwoorden op de vragen werden bewaard in een online gegevensbestand.
Voor de uiteindelijke analyse zijn de data van 20.657 donors uit de periode van 21 augustus 2014 tot 9
september 2014 meegenomen.
Non-compliance
De huidige vragenlijst voor een donatie bevat specifieke vragen met betrekking tot bepaald (seksueel)
risicogedrag2. Zo wordt er onder meer gevraagd naar intraveneus druggebruik, betaalde seks en mannen
2vragenl
i-i st-ni

euwe-donor. pdf
6

wordt gevraagd of ze ooit seksueel contact hebben gehad met een man. De formulering van deze vragen
is ook gebruikt in de online enquête. Mannelijke respondenten werd eerst gevraagd of ze ooit seksueel
contact hebben gehad met een man. ln de vervolgvraag werd een definitie van seksueel contact gegeven.
en vervolgens werd gevraagd of ze volgens die definitie ooit seksueel contact hebben gehad met een man.
(zie onderstaand overzicht).

*(Mannen) Heeft u ooit seksueel contact gehad met een man?

a. Ja

b. Nee
c. Weet niet

*(Mannen) Heeft u volgens onderstaande definitie ooit seksueel contact gehad
met een man?
Metseksuee/ contoct bedoelen wij:
-Anale seks (contacttussen penis en anus) met of zondercondoom
-orale seks (contact tussen mond/tong en penis en/of anus)
met of zonder condoom
-Dit geldt ook in een situatie waarbij meer mannen (en vrouwen) aanwezig zijn.

a. Ja

b. Nee

Non-compliers werden verder gevraagd naar hun redenen om het MSM-contact niet aan te geven bij de
bloedbank. Per reden konden de respondenten aangeven of dit voor hun een reden was of niet. Ze
hadden tevens de mogelijkheid om zelf nog een reden toe te voegen of een toelichting op hun
antwoorden te geven, De exacte vragen zijn te vinden in de volgende Tabellen.
De enquête bestond daarnaast uit vragen over geslacht, leeftijd en persoonlijke donorcarrière, ervaringen
met donatie, mening en kennis over het donatieproces en mening en kennis over de bloedbank en de
regelgeving. Ook werd risicoperceptie bij bepaalde (seksuele) gedragingen gemeten,
Resultaten
De respondenten (N=20.657) zijn onderverdeeld in 3 groepen; MSM-non-compliers, niet-MSM-man en
vrouw. De leeftijd, het aantal donaties en de laatste donatie van deze groepen zijn weergeven in

onderstaande Tabel 1.

MSM-Non-

aantal donaties, laatste donati
Vrouw
Niet-MSM-man

complier

N=17.884

N=2.520

Totaal
N=20.657

41,2 +13,49

48,56 !13,46

42,4 +I3,6L

47,72 tt3,64

6 (2,3)
47 (18,61
39 (15,4)
39 (15,4)

190 (1,1)
1706 (9,s)
1993 (11,1)

64 (2,51

>20 keer

r]-s (47]|

Weet niet
Laatste donatie

3 (7,2)

11634 (6s,1)
180 (1)

s33 (2r,21
426 (t6,91
920 (36,6)

260 (1,3)
2293 (LL,L)
2565 (L2,41
2646 (L2,81
12673 (6r,31

37 (t,sl

22O(L,\

0-5 maand
6-12 maand

L73 (7O)

14635 (82,7)

L738l7j,8l
469 (r9,Ll

>1 jaar

s6122,7)
16 (6,5)

22ts (L2,sl

Weet niet

2 (0,8)

809 (4,6)
3s (0,2)

238 (s,7)
11 (0,4)

16s46 (81,1)
2740 (L3,4)
1063 (5,2)

Tabel 1.

rÈ

N=253

Leeftijd
Aantal donaties
Nooit
1 tot 4 keer

5 tot 10 keer
11 tot 20 keer

278r (12,21

54O (27,4)

48

2

* Data is gerapporteerd als gemiddelde t SD of als aantal (%)

7

Non-complionce
Van de t8.t37 mannelijke respondenten, gaven 253 lt,4%l aan seksueel contact te hebben gehad met
een man nadat er een definitie is gegeven van seksueel contact. Deze zijn aangemerkt als MSM noncompliers. Op de vraag zonder gegeven definitie van seksueel contact rapporteerden 188 (1%) mannelijke
donors MSM-contact te hebben gehad en 45 (0,2%l mannelijke donors rapporteerden het niet te weten.
Van de MSM non-compliers gaven t35 (54,7%l aan gedoneerd te hebben na hun eerste MSM-contact en
L! (4,5%l gaven aan het niet te weten. ln Tabel 2 zijn de aantallen weergegeven van de (MSM Non-)
compliers die een te beperkte of een te brede definitie hadden van seksueel contact volgens de definitie
gehanteerd door Sanquin. Hieruit blijkt dat 89 non-compliers een te beperkte definitie hadden van
seksueel contact. Van de non-compliers waren er 13 in eerste instantie niet zeker van het seksuele
contact. Andersom gaven 67 mannen eerst aan seksueel contactte hebben gehad, maar die bleken na het
geven van een definitie van seksueel contact geen MSM non-complier te zijn.
Tabel 2. Aantal non-compliers met en zonder definitie van seksueel contact.
Zonder definitie seksueel contact

Met definitie seksueel contact

Ja

Nee

Weet niet

Totaal

Ja

151

gg*

L3

2s3

Nee

37**

L7.8r5

32

77.884

Totaal

188

17.904

45

18.137

*Op voorhand beperkte definitie van MSM-contact

**Op voorhand te brede definitie van MSM-contact
ln Tabel 3 zijn de verschillende redenen voor non-compliance weergegeven en hoe vaak gerapporteerd
werd dat het een reden was voor de non-compliers om het MsM-contact niet te melden bij de bloedbank
De MSM non-compliers hebben vaak meerdere redenen opgegeven om het contact niet te melden bij de
bloedbank. Van de MSM non-compliers heeft 7,5% slechts één reden opgegeven en IO,6% heeft geen
enkele reden opgegeven met eventueel een korte tekstueletoelichting. De rest heeft meerdere redenen
opgegeven en/of een toelichting gegeven op hun antwoord.

t. Sporadisch of long geleden seksueel contoct: Het grootste gedeelte van de MSM non-compliers gaf
aan MSM-contact niet te hebben gemeld bij de bloedbank omdat het contact slechts eenmalig
(67,2%), in een ver verleden (45,1%) of heel zelden (37,2%) heeft plaatsgevonden. Het aantal
respondenten dat heeft aangegeven dat óf eenmalig óf lang geleden, óf heel zelden, óf ongewenst
seksueel contact heeft gehad was 201 (79,4%). Deze selectie kon ook in combinatie met andere
redenen bestaan. Van de non-compliers gaf 28,6% aan in een ver verleden MSM-contact te hebben
gehad maar dat dit niet eenmalig is gebeurd. Ze konden naast deze combinatie ook overige redenen
hebben ingevuld. Andersom gaf 6,7% aan eenmalig seksueel contact te hebben gehad, maar dat dit
niet in een ver verleden is gebeurd, Ze hadden daarbij eventueel ook nog andere redenen ingevuld.
Voor L4,2%o bleek een ongewenste seksuele ervaring een reden te zijn om MSM contact niet aan te
melden,

2. Schaomte: Van de MSM non-compliers gaf 38,3% aan het niet prettig te vinden om bij een keuring of
telefonisch MSM-contact te melden bij Sanquin. Daarnaast durft of wil 22,L% niet praten over zijn
seksleven. Ook bleek l8,6Yo nieT graag open te zijn over zijn seksuele voorkeur en geeft 4% aan bang
te zijn voor negatieve reacties uit hun omgeving.
3. Risico inschatting eigen gedrag: Van de MSM non-compliers gaf 33,6%o aan (altijd) veilige seks te
hebben. Ook gaf 29,6% aan een monogame relatie te hebben.
4. Kennis en bewustzijn van regelgeving:Van de MSM non-compliers gaf 30,4% aan dat hun bloed
naderhand toch gecontroleerd wordt en dat dit een reden was om het MSM-contact niet te melden.
8

Daarnaast gaf L3,4% niet te weten dat ze niet mochten doneren. Tevens gaf 7,9% aan dat de
bloedbank nog nooit gevraagd heeft naar seksueel contact met een man.
5. Discriminotie; Het bleek dat27,7% van de MSM non-compliers het discriminerend vond dat MSM niet
mogen doneren.
6. Testzoekend gedrog:Voor 72,6%ovan de MSM non-compliers blijkt doneren een makkelijke manier te
zijn om getest te worden op infectieziekten. Voor 4,3% bleek het een makkelijke manier om getest te
worden en vond het MSM-contact niet eenmalig en in een ver verleden plaats.
7. Privacy: Daarnaast vindt 15,4% dat de bloedbank niets te maken heeft met hun seksleven. Ook bleek
dal7,9% van de respondenten de voorkeur heeft om de vragenlijst op de computer in te vullen.
8. Overige redenen: Van de MSM non-com pliers gaf 4,7% aan pas kort geleden seksueel contact te
hebben gehad en nog niet de kans te hebben gehad dit aan te geven bij de bloedbank en gaf 3,6%
aan nog geen tijd te hebben gehad om het MsM-contact aan te geven. Daarnaast gaf 2% aan per
ongeluk het verkeerde antwoord te hebben gegeven op de vragenlijst voor donatie.
In de toelichting of als aanvullende reden gaven 53 (20,9%l MSM non-compliers nog eens aan in een ver
verleden en/of eenmalig seksueel contact te hebben gehad. Daarbij gaven 6 (2,4%) MSM non-compliers
dit overlegd te hebben met een donorarts. Deze rapporteerden dat de donorarts Been bezwaar zag om te
doneren. Van de non-compliers rapporteerd en !9 (7,5%) risico zelf goed in te kunnen schatten of zich te
hebben getest voor of na het MSM-contact. Daarnaast rapporteerden 5 l2%l MSM non-compliers bang te
zijn voor de gevolgen of gevoelens van schaamte te hebben. Ook bleken 8 (3,2%) MSM non-compliers
onbegrip te hebben voor de regels van uitsluiting of gevoelens van discriminatie te ervaren. Kennis en
bewustzijn van de donorselectiecriteria en een andere definitie van seksueel contact bleek voor 8 (3,2%)
non-compliers een reden te zijn om het seksuele contact niet te melden. Tot slot gaven 2 (0,8%)
respondenten aan geen bloed meer te hebben gegeven na het laatste seksuele contact en5 (2%l
respondenten vonden de vragen in de enquête lastig te interpreteren.

lntroveneus druggebruik & betoolde seks
Van de 20.657 donors gaven 1.9 (0,1%) donors aan ooit drugs te hebben gespoten. Deze donors waren
allen mannelijk. Daarnaastgaven 20 (0,1%) donors aan ooitgeld of drugs te hebben ontvangen voorseks
Deze donors waren ook allen mannelijk en 1 donor gaf ook aan seksueel contact te hebben gehad met
een man.
Overige stellingen
ln Tabel 4 zijn de gemiddelde scores weergegeven op de stellingen over de persoonlijke donorcarrière en
over de vragenlijst en richtlijnen van Sanquin. De gemiddelde scores van vrouwen op de stellingen over de
vragenlijst en richtlijnen verschilden veelal van de MSM non-compliers en/of de mannen. Er werden
kleine verschillen gevonden in de gemiddelde scores tussen de drie groepen op deze stellingen. MSM
non-compliers scoorden gemiddeld hoger voornamelijk op de stellingen die over discriminatie van MSM
gingen. Ook scoorden MSM non-compliers gemiddeld hoger op de stelling waarbij ze konden aangeven
dat MSM gewoon bloed zouden mogen doneren en lager of ze begrip hadden voor de regels van
uits luiting.

Risicoperceptie

Vrouwen scoorden gemiddeld hoger op de stellingen dan niet-MSM en MSM non-compliers. Ze schatten
het risico om besmet te raken met HIV door seksuele gedragingen hoger in. Tussen MSM en niet-MSM
werden niet-relevante verschillen voor bepaalde seksuele gedragingen gevonden.

9

Tabel 3. MSM non-compliers* die aangaven dat d¡t een reden was om het seksuele contact met een man n¡et te melden bij de bloedbank in aantal (%). B¡¡
deze vraag was het mogelijk meerdere antwoorden tegelijk mogelijk.

N (%)
lk heb in een ver verleden seksueel contact eehad met een man
lk heb slechts eenmalig seksueel contact gehad met een man
lk vind het niet prettie om bii de keuring of telefonisch aan te geven dat ik seksueel contact heb gehad met een man.
lk heb heel zelden seksueel contact gehad met een man
lk heb (altijd) veilige seks
Mijn bloed wordt naderhand toch gecontroleerd
lk heb een monogame relatie.
lk vind het discriminerend dat mannen die seks hebben gehad met mannen niet mogen doneren.
lk durf of wil niet praten over miin seksleven.
lk ben niet graag open over mijn seksuele voorkeur
lk vind dat de bloedbank niets te maken heeft met mijn seksleven.
lk heb een onsewenste seksuele ervarins eehad met een man.
lk kan me niet goed herinneren of ik seksueel contact heb gehad met een man.
lk wist niet dat je niet mag doneren als je seksueel contact hebt gehad met een man
Doneren is voor mij een makkelijke manier om getest te worden op infectieziekten
De bloedbank heeft me nog nooit gevraagd naar seksueel contact met een man

L7O (67,21

1L4 (4s,rl

97 (38,3)
94 (37,21
8s (33,6)
77 (3O,4)
75 (29,61
70 (27,71

56 (22,L1
47 (1.8,61
39 (15,4)
36/.1.4,21

34 (13,41

34 (t3,41
32(12,61
20 (7,e|

lk zou liever de medische vragenliist voor donatie op de computer invullen,
lk heb pas kort eeleden seksueel contact gehad met een man en nog niet de kans gehad om dit aan te geven bij de bloedbank.

20 (7,e|

Als ik niet doneer, ben ik bang voor negatieve reacties uit mijn omgeving.

10 (4)

lk heb noe eeen tiid eeha d om dit aan te geven bii de bloedbank.
lk heb per ongeluk het verkeerde antwoord ingevuld op de vragenlijst bij de keuring voor een donatie.
*N=253

9 (3,6)
s (2)

t2 (4,7\

10

Tabel 4. Gemiddelde scores op stellingen over persoonlijke donorcarrière en vragenlijst en richtlijnen (7=Helemdol mee oneens-S=Helemool mee eens)
als M
MSM non-

Niet-MSM

Vrouw

complier

N=17.884

N=2.520

N=253

Persoonlij ke donorca rrière
lk doneer om zo mijn eigen gezondheid in de gaten te houden (bijvoorbeeld mijn bloeddruk, HB, etc).c
Als ik een infectieziekte bij me draag, wordt dat altijd na donatie in mijn bloed teruggevonden.'
lk kan zelf
inschatten wanneer ik wel en niet m doneren
Vergeleken met andere donors denk ik dat ik minder kans heb om
d te worden voor donatie.
lk doneer omdat
bloed naderhand
wordt o i nfecti eziekten.
lk weet wanneer ik niet
doneren.
Als ik me regelmatig laat testen op infectieziekten (zoals HIV) en de test-uitslag geeft aan dat ik geen
infectieziekte heb, kan ik veilig bloed doneren.
lk denk dat doneren een goede, snelle en anonieme manier is om mijn bloed te laten testen op
infectieziekten.c

3,40 (1_,19) 3,48
3,08
3,2s

(1,07)

3,85

(1,1s) 3,L9 (t,2}l
(0,99) 3,L4 (0,971

79

13

70

23

3,83 (0,89)

3,21(r,Lsl

2,9s (0,87ll
2,78 (t,t6l
2,46 (L,7
3,78 (0,92) 3,87 (0,86)
3,05
3,00 (1,09)

(1,21)

2,6L(7,26) 2,72 (L,62) 2,4s (L,r2l

Vragenlijst en richtlijnen Bloedbank
4,28 (0,85) 4,I9 (0,751 4,35 (0,66)
Mannendiesekshebben(gehad)metmannenzoudeng"*oo@3,4g(L,7I)2,73(L,o3|3,o2(1,o1)
De vragen op de vragenlijst voor een donatie zijn duidelijk te begrijpen voor mij.
4,42 (0,741 4,4O (0,62l' 4,42 (0,59l|
De
voor een donatie is u
reid
om mensen die risico hebben
eruit te halen.
3.7t 94
3,77 (0,751 3,78
De richtl nen van
uin voor donatie n duidel k voor m
L2
4,23 (0,621 4,28 (O,s9)
lk weet waarom mannen die seks hebben
met mannen
loten worden als donor
3,15 (1,2s) 3,s9 (1,01) 3,47 (r)
persoonlijk.
lk vind de vragen op de vragenlijst voor een donatie te
2.L7 (0,991 1,89 (0,8L) L,85 (0,77l'
had) met mannen.obc 2,85 (r,2ol
lk heb
voor de
van uitsluiti
voor mannen als donor als seks hebben
3,64
3,33
lk neem de vragen op de vragenlijst voor een donatie altijd zorgvuldig door.'

San

in communiceert de richtl nen voor donatie duidel k naar donors.

lk vind het discriminerend dat mannen die seks hebben (gehad) met mannen geen bloed mogen doneren.
lk vind het discriminerend dat mannen die veilige seks hebben (gehad) met mannen geen bloed mogen
ob'
doneren.

3,99
2,32
3,62(r,L7) 2,69
3,73

3,07

7,,

(t,2t)

4,O2

(L,Osl 2,63 (r,OLl
(L,L3) 3,06 (1,11)

Significant verschil MSM non-complier vs. niet-MSM p<0,001
Significant verschil MSM non-complier vs. Vrouw p<0,001
'Significant verschil niet-MSM vs. Vrouw p<0,001
b

T7

Tabel 5. Gemiddelde scores op de stellingen "Hoe hoog schat u de kans in dat u met HIV besmet raakt door:" (7=Geen risico-S=Zeer hoog rìsíco)
Gerapporteerd als M (SD)
MSM nonNiet-MSM
Vrouw
N=17884
N=2520
complier
N=253
Bloed te doneren?

1,27

Bloed te ontvangen?

2,10

lemand te zoenen die HIV besmet is?
ner?
e seks met condoom met een losse
Vasinale seks zonder condoom met een losse partner?
Anale seks met condoom met een losse partner?

1,81

rtner?
Anale seks zonder condoom met een losse
met
een
losse
Orale seks met condoom
Orale seks zonder condoom met een losse partner?

(0,461 1,32 (O,s7l 1,33 (0.s7)
(0,68) 2,L3 (0,781 z,Lr (0,76],

(0,97)
2,L6 (0,82)

(!,02) 1,92 (L,03)
2,36 (0,90) 2,45 (0,91)
3,65 (0,98) 3,88 (1,07) 4,06 (L,tzl
2,s7 (0,991 2,7s (!,O71 2,76 (L,O6l
94

t4
3,16

L,94

4,L4

4,r9

13

3

(1,11) 3,5t (L,241 3,74

Significant verschil MSM non-complier vs. niet-MSM p<0,001
significant verschil MSM non-complier vs. Vrouw p<0,001
'Significant verschil niet-MSM vs. Vrouw p<0,00L
b

L2

Om inzicht te verwerven in (seksueel) risicogedrag en de donatiewens onder een steekproef van de
Nederlandse bevolking is een online enquête uitgevoerd onder een panel. De inhoud is mede bepaald
door de onderwerpen en uitkomsten van de focusgroep en de voorgaande vragenlijst te gebruiken.

Methoden
Deelnemers en Moteriool
De onderzoeksgroep is geselecteerd uit een panel van het onafhankelijke onderzoeksbureau Flycatcher.
De totale steekproef werd gestratificeerd naar geslacht, leeftijd, opleidingsniveau en woonregio. Aan de
hand van deze kenmerken vormen de personen in de steekproef een representatieve afspiegeling van de
Nederlandse bevolking van 18 tot 70 jaar (de groep die in aanmerking komt voor donatie). Flycatcher
heeft als onderzoeksbureau het keurmerk ISO 26362 voor access panels. Dit keurmerk bevestigt dat het
Flycatcher panel voldoet aan de ISO-kwaliteitseisen voor panels t.b.v. sociaal-wetenschappelijk onderzoek,
markt-, en opinieonderzoek.
De vragenlijst is verstuurd op donderdag 30 oktober 2014 en kon ingevuld worden tot donderdag 17

november 2014. Er is een herinnering gestuurd naar een deel van de panelleden die op dat moment de
vragenlijst nog niet of niet volledig ingevuld hadden. Dit is gedaan om een gewenst aantal MSM te vinden
wat bruikbaar is voor analyses. ln totaal zijn 4.422 respondenten uitgenodigd voor het onderzoek. De
uiteindelijke respons bedroeg 2.654 (60%l respondenten.
Procedure
De geselecteerde panelleden werden door Flycatchervia e-mail benaderd om mee te doen aan het

onderzoek. Door te klikken op een link in het bericht kwam men bij de inlogpagina van het onderzoek
terecht. Panelleden loggen in met een persoonlijk wachtwoord waardoor zoveel mogelijk voorkomen
wordt dat eventuele huisgenoten of anderen de vragenlijst kunnen openen en invullen. De vragenlijst was
alleen toegankelijk voor panelleden die hiervoor een uitnodiging gekregen hebben. De vragenlijst is door
Flycatcher online geprogrammeerd, waarbij de volgende regels toegepast zijn:
. alle vragen moesten verplicht ingevuld worden om de vragenlijst te kunnen insturen;
. wijzigen van antwoorden was toegestaan;
¡ er is routing toegepast zodat respondenten vragen die niet van toepassing zijn op hun situatie
a utomatisch oversloegen;
De vraag over seksueel contact met een man werd alleen getoond aan mannelijke respondenten.
Door toepassing van deze regels was het voor respondenten in principe onmogelijk om vragen over te
slaan of onmogelijke antwoorden in te vullen.

Resultaten
Voor de analyses zijn de data van 483 respondenten meegenomen. De respondenten werden
onderverdeeld in drie groepen. Mannen die de vraag over seksueel contact met een man met "ja"
beantwoordden (MSM), mannen die de deze vraag met "nee" beantwoordden (niet-MSM) en vrouwen.
Respondenten die aangaven nu donorte zijn, werden verwijderd. De eigenschappen van de respondenten
zijn weergegeven in onderstaande Tabel 6.

13

Tabel 6.

vertoond

nscha

MSM

N¡et-MSM

Vrouw

N=218

N=128

N=137

47,8 ! t2,8

47,0 ! !5,1

45,2! L3,4

Laag

27 (t2,41

Middel

67 (34,9)

47 (36,71
49 (38,3)
32 (2sl

27 (19,71
75 (54,71
35 (25,5)

8 (6,3)
0 (0)

0 (0)
0 (0)

teeftijd
Opleidingsniveau

Hoog

11s (s2,8)

Risicogedrag
Betaalde seks
Betaalde seks ontvangen

30 (13,8)

Seks met IVDU

7 (3,21

1(0,8)

2(L,sl

Seks met HIV besmette

2s (rL,sl

Zelf IVDU
Laatste MSM contact
<4 mnd. geleden
4-6 mnd. geleden
6-12 mnd. geleden
1-5 jr. geleden
>5 jr. geleden
Wil ik niet zeggen

3 (1,4)

0 (0)
1 (0,8)

0 (0)
0 (0)

1(0,5)

106 (48,6)
9 (4,r)
18 (8,3)
30 (13,8)

47 (2t,61
8

7

* Data is gerapporteerd als gemiddelde Ì SD of als aantal (%)

Van de MSM geeft I3,8/" aan wel eens betaalde seks te hebben gehad. Bij de niet-MSM en vrouwen is dit
aantal lager. Ook geeft LI,SY'van de MSM aan wel eens seks te hebben gehad met een HIV besmet
persoon. ln de groep niet-MSM en vrouw werden geen respondenten gevonden die aangaven seks te
hebben gehad met iemand die besmet is met HlV. Onder de MSM rapporteert 48,6To van de
respondenten minder dan 4 maanden geleden nog seksueel contact te hebben gehad.
De respondenten werden ook gevraagd naar een inschatting van het eigen gelopen risico op HlV, de
kennis over donatie, de donatiewens en een inschatting van het risico om besmet te raken met HIV door
bepaald (seksueel) risicogedrag. De resultaten hiervan zijn weergegeven in Tabel 7.

MSM schatten het risico om met HIV besmet te raken op beide stellingen over het eigen risicogedrag
hoger in dan niet-MSM en vrouwen. Er werd geen verschil gevonden tussen niet-MSM en vrouwen. Op de
stellingen over kennis over donatie werden geen verschillen gevonden. Daarnaast bleek de donatiewens
niet te verschillen tussen de groepen. MSM schatten wel in minder snel toegelaten te worden als donor
onder de huidige regelgeving van de bloedbank.

L4

Tabel 7. Gemiddelde scores op stellingen over inschatting (eigen) risico besmet te raken met HlV, kennis over donatie en donatiewens als M (SD)
MSM

met HIV besmet te raken door
Seksueel contact te hebben en daar

risico-5=Zeer

of

Seksueel contact te hebben en daarvoor met

voor te

ofd

n

te betalen

Seksueel contact te hebben met een persoon die ooit drugs heeftges
Seksueel contact te hebben met een

Telf

n

ersoon die besmet is met HIV

Niet-MSM Vrouw

N=218

N=128

N=137

3,52

3,76

4,26

3,55

3,63

3,52
4

17

1,01)

3,76lL,O4) 3,63 (

tes

Als man seksueel contact te hebben met een andere man.

2,87

3,92 (0,90)
4,60 (0,68)
4,02

(L,O7) 3,34 (1,08) 3,s9 (1,06)

n infectierisico:

2,06 (L,t5)

Door mijn seksuele gedrag bestaat er een kans dat ik geïnfecteerd ben geraakt met HIV
(7=Geen risico-S=Zeer hoog risico)
Hoe groot schat u de kans dat u met HIV besmet raakt in de toekomst? "o

N=277

(l=Absoluut qeen kans-7=Zeer hoqe kons)
Kennis over donatie (7=Helemaol mee oneens-S=Helemool mee eens):
Als iemand een infectieziekte bij zich draagt, wordt dit altijd ontdekt als het bloed na een donatie getest

wordt.
lemand kan veilig bloed doneren als hij of zij zich regelmatig laat testen en hierbij geen infectieziekte ontdekt

wordt.
Bloed doneren is voor mij een goede, snelle en anonieme manier om mijn bloed te laten testen op

nfectieziekten.
Donatiewens (7=Helemoøl mee oneens-S=Helemool mee eens);
i

Als ik volgens de regelgeving bloed zou mogen geven, zou ik me in de toekomst aanmelden als bloeddonor
lk zou graag bloed willen geven
Als ik bloed zou willen geven, zou ik volgens de huidige regelgeving van de bloedbank zeker toegelaten

worden. "b

2,2L(L,20].

1,s6 (1,01)
N=726
1,84 (0,e8)

1.,4r (O,gLl
N=726
t,77 (0,84]'

N=277

N=727

N=727

3,42 (L,14l'
N=786

3,s0(1,07)

3,52 (1,00)

N=LO3

N=70i

3,80 (0,92)
N=202
2,64 (!,L71

3,86 (0,77l'
N=178
2,89 (1,18)
N=170

3,76 (O,92)
N=778
2,65 (t,r2l
N=770

3,13 (1,06)
N=770
3,09 (1,02)

3,11 (L,13)
N=770
3,L9 0,r2)

N=72L

N=727

3,84 (1,15)

3,67 (1,05)
N=704

N=793

3,39 (1,11)
N=798
3,28 (1,10)
N=209
2,56 (1,35)
N=789

N=704

Significant verschil MSM vs. niet-MSM p<0,05
Significant verschil MSM vs. Vrouw p<0,05
'Significant verschil niet-MSM vs. Vrouw p<0,05
b

15

Conclusie
Donors
Uit het onderzoek onder de huidige bloeddonors blijktL,4% van de mannelijke donors wel eens seksueel
contact gehad te hebben met een man. Dit percentage ligt in lijn met percentages gevonden in andere
landen (o.a. Seed et. al., 2014). Bij navraag naar de redenen om dit niet aan te geven bij Sanquin blijkt bij
een groot gedeelte dat het MSM-contact slechts eenmalig en/of zelden en/of in een ver verleden heeft
plaatsgevonden. Het is denkbaar dat deze non-compliant donors bij een tijdelijk uitsluitingsbeleid in
aanmerking zouden komen voor donatie, terwijl het veiligheidsrisico bij deze Sroep vermoedelijk gering
tot afwezig is. Daarnaast is het denkbaar dat het discriminatiemotief grotendeels weggenomen wordt bij
een aanpassing van het donorselectiebeleid. Overige redenen voor non-compliance zijn:
Niet genoeg kennis over de definitie die Sanquin van seks hanteert, of onvoldoende kennis over de

windowfase.
Schaamte over MSM gedrag, of zichzelf niet identificeren als een man die seks heeft met mannen.
Het hebben van een monogame relatie of altijd veilige seks hebben'
Gevoelens van discriminatie,
MSM non-compliance hing niet samen met andere vormen van non-compliance zoals intraveneus
drugsgebruik of seks waarvoor met geld of drugs betaald wordt. Een gedeelte van de huidige noncompliers hadden een beperkte definitie van seksueel contact. Dit betekent dat bewustwording hierover
belangrijk is, bijvoorbeeld door meer en gerichte voorlichting.
Niet-donors
Vrouwen schatten het risico met HIV/AIDS besmet te raken door (seksueel) risicogedrag hoger in dan
mannen. Er was geen verschil tussen MSM en niet-MSM. MSM schatten het risico besmet te raken met
HIV/AIDS door MSM contact in het algemeen lager in dan niet-MSM en vrouwen. Dit zou erop kunnen
wijzen dat MSM meer ervaring hebben met dit gedrag en beter weten hoe ze zich moeten beschermen.
Als we vragen naar persoonlijke risicoperceptie dan schatten MSM zowel de kans dat zij in het verleden
besmet zijn geraakt, als de kans dat zij in de toekomst besmet zullen raken hoger in. MSM lijken over het
algemeen dus een passende persoonlijke risico inschatting te hebben. Wat kennis over de windowfase
betreft was er geen verschil tussen de groepen. De kennis blijkt in alle groepen laag.
Er is evenmin een verschil gevonden tussen de groepen op donatiewens of -intentie. MSM scoorden lager
op de vraag of ze toegelaten zouden worden als bloeddonor.
Tot slot
Gelet op de beperkingen om door middel van een veldonderzoek de veiligheidsrisico's van een wijziging in
het donorselectiebeleid feitelijk te kunnen onderzoeken, heeft dit onderzoek zich gericht op
beleidsoverwegingen uit het verleden. Namelijk dat MSM non-compliance groot zou zijn en dat een
afwijkende risicoperceptie en verhoogde donatiewens deze non-compliance zou kunnen versterken. De

resultaten uit dit onderzoek zijn als volgt samen te vatten'
- Risico's van aanpassingen van de donorselectiecriteria met betrekking tot het uitstellen in plaats
van uitsluiten van MSM-kandidaat-donors zullen slechts in geringe mate samenhangen met

-

bestaande non-compliance.
Het ontbreken van verschillen in risicoperceptie maakt de invloed daarvan op non-compliance
afwezig, dan wel zeer gering.
Er bestaan tussen MSM, niet-MSM en vrouwen slechts geringe verschillen in donatiewens, wat
de invloed daarvan op non-compliance afwezig dan wel zeer gering maakt.

risicoperceptie en donatiewens in de te onderscheiden groepen staan een
heroverweging van het bestaande donorselectiebeleid rond MSM bij bloeddonatie niet in de weg.
De bestaande non-compliance,

L6

Referenties

L. Australian Red Cross Blood Donor Service. {.20L2). Review of Austrolion Blood Donor Deferrols Reloting
To Sexual Activity. Australië.
2. Belanger, G., McFarland, W., Fisher Raymond, H., & Custer, B. (2013). lf the permanent deferral were
lifted would men who have sex with men want to donate blood, and if so, who would be eligible?
Tro n sfus i o n, 5 3, 27 29 -27 33.
3. Blood Donor Selection Steering Group. (àOIL\. Donor Selection Criteria Review. Verenigd Koninkrijk:

SaBTO.

4. Cascio, M., & Yomtovian, R. (2013). Sex, risk, and education in donor educational materials: Review and
critique. Tronsfusion Medicine Reviews, 27, 50-55.
5. Chiavetta, J., Ennis, M., Gula, C., Baker, 4., & Chambers, T. (2000). Test-Seeking as motivation in
volunteer blood donors . Tronsfusion Medicine Reviews, 74,2O5-2L5.
6. Davison, Conti, & Brailsford. (2013). The risk of transfusion-transmitted HIV from blood donations of
men who have sex with men, 12 months after last sex with a man: 2OO5-2OO7 estimates from
England and Wales. Vox Sanguinis, 705,85-88.
7. Germain, M., Robillard, P., Delage, G., & Goldman, M. (2014). Allowing blood donation from men who
had sex with men more than 5 years ago: A model to evaluate the impact on transfusion safety in
Canada. Vox Sa ngu inis, 708, 372-37 5.
8. Goldman, M., Ram, S., Yi, Q., & O'Brien, S. (2006). The Canadian donor health assessment
questionnaire: Can it be improved? Tronsfusion, 46,2169-2175.
9. Grenfell, P., Nutland, W., McManus, S., Datta, J., Soldan, K., & Wellings, K. (2011). Views and
experiences of men who have sex with men on the ban on blood donation: A cross sectional
survey with qualitative interviews. BMJ, 343, L-LL
10, Liszewski, W., Becerril, J., Terndrup, C., West, N., & Lavin, B. (2OI4l. The rates, perceptions, and
willingness of men who have sex with men to donate blood. Blood Donors ond Blood Collection,
54, 1733-L738.
11. O'Brien, S., Ram, S., Y¡, Q., & Goldman, M. (2008a). Donor's understanding of the definition of sex as
a pplied to predonation screening questions, Vox Sa ng u i nis, 94, 329-333.
12. Pillonel, J., Heraud-Bousquet, V., Pelletier, 8., Semaille, C., Velter,4., Saura, C., et al. (2}t2l. Deferral
from donating blood of men who have sex with men: lmpact on the risk of HIV transmission by
transfusion in France. Vox Sanguinis, 102, L3-2L.
13. Sanders, S., & Reinisch, J. (1999). Would you say you "had sex" i1...? JAMA, 287,275-277.
14. Seed, C., Lucky, T., Waller, D., Wand, H., Lee, F., Wroth, 5., et al. (20t4). Compliance with the current
12-month deferral for male-to-male sex in Australia. Vox Songuinis, 706, L4-22.
15. Sharma, U,, Schreiber, G,, Glynn, S., Nass, S., & Higgins, M. (2001). Knowledge of HIV/AIDS
transmission and screening in United States blood donors, Transfusion,47,I34l,-!35O.
16. Stichting HIV monitoring. (20Lal. HIV monitoring rapport. Amsterdam: Stichting HIV monitoring.
17. Wainberg, M., Shuldiner, T., Dahl, K., & Gilmore, N. (2010). Reconsidering the lifetime deferral of
blood donation by men who have sex with men. CMN, 782,I32t-t324.
18. Weijden, T., Ronda, G., Norg, R., Portegijs, P., Buntinx, F., & Dinant, G. (2007). Diognostische zelftests
op lichaomsmateriaol: Aønbod, validiteit en gebruik door de consument. Maastricht: Universiteit

Maastricht.

L7

Managementsa menvatti ng
Achtergrond
Mannen die seks hebben gehad met mannen (MSM) worden momenteel permanent uitgesloten van
bloeddonatie. Na een overleg tussen het Ministerie van VWS en de stichting Sanquin Bloedvoorziening is
dewens naarvoren gekomen naderonderzoekte doen naarde uitsluitingvan MSM als bloeddonoren de
eventuele gevolgen van een aanpassing van het donorselectiebeleid rond MSM. Voor een afweging of het
donorselectiebeleid aangepast kan worden is het noodzakelijk dat de kennis over dit onderwerp wordt
aangevuld door onderzoek naar de mogelijke risico's voor de bloedvoorziening in Nederland, als MSM
bloed zouden gaan doneren.
Wanneer een donor bloed geeft en dit besmet is met een infectieziekte, maar deze infectie nog niet in het
donorbloed gedetecteerd kan worden door screeningstests, spreekt men van windowdonaties. Deze zijn
voor de ontvangers van het donorbloed al infectieus. De windowperiode voor HIV ligt op ongeveer 12
dagen en voor hepatitis B op ongeveer 25 dagen, met uitschieters naar een langere periode in het
bijzonder voor Hepatitis B. Om windowdonaties te voorkomen worden (nieuwe) donors gevraagd naar
(seksueel) (risico)gedrag. Belangrijk is dat de donor die vragen correct en weloverwogen interpreteert, en
naar waarheid invult (compliance). Als de antwoorden op de vragen niet overeenkomen met de
werkelijkheid spreken we van non-compliance. Het is denkbaar dat het huidige donorselectiebeleid MSM
non-compliance beïnvloedt en dat MSM non-compliance zal veranderen bij een wijziging van dit beleid. ln
een eerdere besluitvorming is verondersteld dat (non-)compliance mede wordt beïnvloed door de mening
van de (nieuwe) donor over het donorselectiebeleid, door de donatiewens en door de veronderstelde
risico's bij (seksueel) gedrag (de zogenaamde) risicoperceptie. Deze aanname is in dit onderzoek
meegenomen.

Methoden en resultaten
Omdat de feitelijke verandering in risico slechts kan worden onderzocht en bepaald wanneer de termijn
van uitsluiting van bloeddonatie daadwerkelijk wordt veranderd, heeft dit onderzoek bestaande uit drie
delen zich beperkt tot het inventariseren van:
¡ De huidige mate van MSM non-compliance in de donorpopulatie en welke motieven daarbij een
rol hebben gespeeld.
o De risicoperceptie van (seksueel) gedrag binnen verschillende groepen van de bevolking.
¡ De donatiewens binnen diezelfde groepen van de bevolking.
Deel 7 Opzetten non-compliance vrogenlijst onder donors:

Met behulp van wetenschappelijke literatuur en de inhoud en resultaten uit een focusgoepinterview is
een vragenlijst opgesteld die is uitgezet onder de huidige populatie bloeddonors. Bij de inhoud en de
vormgeving van de vragenlijst is het COC gehoord. De Ethische Adviesraad van Sanquin en Ethische
Toetsingscommissie Psychologie van de Universiteit Maastricht hebben ingestemd met de inhoud van de
vragenlijst.
Deel 2 Non-compliance onderzoek onder donors:
De huidige vragenlijst voor een bloeddonatie bevat specifieke vragen met betrekking tot (seksueel)
risicogedrag. De formulering van deze vragen is ook gebruikt in de online enquête onder donors.

Mannelijke donors werd gevraagd naar MSM contact. Mannen die aangaven ooit MSM contact te hebben
gehad werden aangemerkt als MSM non-compliers. Vervolgens werden deze donors gevraagd naar
beweegredenen om het MSM contact niet aan te geven bij de bloedbank. De data van 20.657 donors zijn
gebruikt voor analyse. Er is een percentage MSM non-compliers gevond en van L,4Yo van de mannelijke
donors. Uit zelfrapportage blijkt dat het grootste gedeelte van de MSM non-compliers meerdere redenen
hebben om het MSM contact niet te melden. Meer dan driekwart van de MSM non-compliers geeft aan

dat het MSM contact in een ver verleden, eenmalig, heel zelden of als ongewenste seksuele ervaring
heeft plaatsgevonden. Bij een aanzienlijk kleiner gedeelte spelen gevoelens van discriminatie of schaamte
mee. Onvoldoende kennis en bewustzijn van de richtlijnen blijken ook voor een klein deel mee te spelen.
Deel 3 Onderzoek buiten de donorpopulotie:
Via een panelstudie is onderzoek gedaan bij verschillende groepen van de bevolking naar risicoperceptie,
risicogedrag en donatiewens. Daarvoor zijn de data van 218 mannen MSM, 128 mannen niet-MSM en 137
vrouwen meegenomen. De algemene risicoperceptie van seksueel risicogedrag (niet het eigen gedrag) is
bij vrouwen wat hoger dan bij mannen. MSM schatten het algemene risico bij MSM contact enigszins

lager in dan niet-MSM en vrouwen, terwijl zij het eigen risico op besmetting wat hoger schatten. Er
werden geen verschillen in kennisniveau of donatiewens waargenomen. De kennis blijkt in alle groepen

relatief laag.
Conclusies
Het percentage non-compliers dat is gevonden in dit onderzoek (7,4%l blijkt overeen te komen met
percentages uit andere landen. Veelal blijkt dat MSM-contact in een ver verleden, eenmalig of heel zelden
heeft plaatsgevonden. Het is denkbaar dat deze non-compliant donors bij een tijdelijke uitsluiting van
bloeddonatie in aanmerking zouden komen voor donatie, terwijl het veiligheidsrisico bij deze groep
vermoedelijk gering tot afwezig is. De verschillen in risicoperceptie zijn gering en de donatiewens verschilt
niet tussen groepen. De risicoperceptie en donatiewens lijken daarom slechts in geringe mate samen te
hangen met MSM non-compliance. De bestaande non-compliance, risicoperceptie en donatiewens in de
te onderscheiden groepen staan een heroverweging van het bestaande donorselectiebeleid rond MSM
niet in de weg.