Quick-scan verstoring fauna door laagvliegen

Edgar A. van der Grift
Ruud Foppen
Willy-Bas Loos
Hans de Molenaar
Dries Oomen
Rien Reijnen
Henk Sierdsema
Ruut Wegman

Alterra-rapport 1725, ISSN 1566-7197

Uitloop 0 lijn

20 mm 15 mm 10 mm 5 mm

0 15 mm

0 84 mm

0 195 mm

Quick-scan verstoring fauna door laagvliegen

In opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (Programmanummer BO-02-005)

2

Alterra-rapport 1725

Quick-scan verstoring fauna door laagvliegen

Edgar A. van der Grift
Ruud Foppen
Willy-Bas Loos
Hans de Molenaar
Dries Oomen
Rien Reijnen
Henk Sierdsema
Ruut Wegman

Alterra-rapport 1725
Alterra, Wageningen, 2008

REFERAAT
Van der Grift, E.A., R. Foppen, W.B. Loos, H. de Molenaar, D. Oomen, R. Reijnen, H.
Sierdsema & R. Wegman, 2008. Quick-scan verstoring fauna door laagvliegen. Wageningen, Alterra,
Alterra-rapport 1725. 134 blz.; 14 fig.; 27 tab.; 112 ref.
In opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit zijn de effecten van
militair laagvliegen binnen de in Nederland daarvoor aangewezen laagvlieggebieden en
laagvliegroutes verkend. Na een review van de beschikbare literatuur is onderzocht in welke
mate de laagvlieggebieden/-routes voor verstoring gevoelige natuurwaarden omvatten, van
nationaal (EHS) of internationaal (Natura 2000) belang. Per laagvlieggebied/-route is een
effectkans bepaald. Op basis van de bevindingen zijn algemene aanbevelingen voor mitigatie
geformuleerd.
Trefwoorden: Ecologische Hoofdstructuur, effectvoorspelling, helikopter, laagvliegen, militair
gebruik, mitigatie, Natura 2000, straaljager
© Foto kaft: Koninklijke Luchtmacht
ISSN 1566-7197

Dit rapport is digitaal beschikbaar via www.alterra.wur.nl. Een gedrukte versie van dit rapport,
evenals van alle andere Alterra-rapporten, kunt u verkrijgen bij Uitgeverij Cereales te
Wageningen (0317 46 66 66). Voor informatie over voorwaarden, prijzen en snelste bestelwijze
zie www.boomblad.nl/rapportenservice.

© 2008 Alterra
Postbus 47; 6700 AA Wageningen; Nederland
Tel.: (0317) 474700; fax: (0317) 419000; e-mail: info.alterra@wur.nl
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van
druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van Alterra.
Alterra aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van
de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

4

[Alterra-rapport 1725/juli/2008]

Alterra-rapport 1725

Inhoud
Samenvatting

9

1

Inleiding
1.1 Aanleiding onderzoek
1.2 Vraagstelling
1.3 Werkwijze
1.4 Afbakening van het onderzoek
1.5 Leeswijzer

13
13
13
14
15
16

2

Laagvliegen in Nederland
2.1 Ligging van de laagvlieggebieden
2.2 Omvang laagvlieggebieden en -routes
2.3 Aard van het laagvliegen
2.4 Intensiteit van het laagvliegen
2.5 Periode in het jaar van laagvliegen
2.6 Tijdstip van het laagvliegen

17
17
18
18
19
19
20

3

Literatuuronderzoek
3.1 Werkwijze
3.2 Zoekresultaat

23
23
23

4

Review: Effecten van laagvliegen op vogels
4.1 Inleiding
4.2 Verstoring van vogels
4.3 Sensibilisatie en habituatie
4.4 Hiaten in de waarnemingen
4.5 Bronnen van verstoring
4.5.1 Verstoring veroorzakende stimuli
4.5.2 Verstoring en vliegtuigtype
4.5.3 Verstoring en gedrag van het vliegtuig
4.6 Mitigerende maatregelen
4.7 Waargenomen verstoring per vogelgroep
4.7.1 Watervogels: zwanen, ganzen en eenden
4.7.2 Zeevogels: alken, meeuwen, sterns
4.7.3 Wadvogels: steltlopers
4.7.4 Roofvogels (inclusief uilen)
4.8 Kanttekeningen bij de literatuur
4.8.1 Methoden en definities
4.8.2 Parameters
4.8.3 Effecten

25
25
25
27
27
28
28
29
29
30
30
30
31
31
32
33
33
33
34

5

Review: Effecten van laagvliegen op zoogdieren
5.1 Uitgevoerd onderzoek
5.2 Effecten van verstoring door laagvliegen

35
35
36

5.3 Factoren die effecten beïnvloeden
5.4 Factoren die effecten niet beïnvloeden
5.5 Habituatie
5.6 Mitigerende maatregelen

38
41
43
44

6

Laagvliegen en de EHS
6.1 Introductie
6.2 Overlap laagvliegen en EHS
6.3 Ruimtelijke spreiding EHS
6.4 Natuurdoelen in de laagvlieggebieden
6.5 Doelsoorten in de laagvlieggebieden

47
47
47
48
48
51

7

Laagvliegen en NATURA 2000
7.1 Introductie
7.2 Overlap laagvliegen en NATURA 2000
7.3 Ruimtelijke spreiding NATURA 2000
7.4 NATURA 2000 habitattypen in de laagvlieggebieden
7.5 NATURA 2000 soorten in de laagvlieggebieden

57
57
57
60
61
61

8

Laagvliegen en broedvogels
8.1 Inleiding
8.2 Lijst met mogelijk gevoelige broedvogelsoorten
8.3 Voorkomen van gevoelige soorten in laagvlieggebieden
8.4 Verkennende effectanalyse Nachtzwaluw
8.4.1 Methode trendanalyse nachtzwaluw
8.4.2 Resultaten
8.4.3 Discussie

65
65
65
68
70
72
72
73

9

Laagvliegen en zoogdieren
9.1 Inleiding
9.2 Lijst met mogelijk gevoelige zoogdiersoorten
9.3 Voorkomen van gevoelige soorten in laagvlieggebieden
9.4 Effectvoorspelling

75
75
75
76
76

10 Effectkansen per laagvlieggebied/-route
10.1 Inleiding
10.2 Kans op effecten per laagvlieggebied en -route

79
79
79

11 Aanbevelingen

95

12 Conclusies
12.1 Literatuuronderzoek
12.2 Laagvliegen en de EHS
12.3 Laagvliegen en NATURA 2000
12.4 Effecten op broedvogels en zoogdieren
12.5 Effectkans en aanbevelingen

97
97
98
98
99
99

Literatuur

101

6

Alterra-rapport 1725

Bijlagen

1
2
3
4
5
6

Natuurdoeltypen in de laagvlieggebieden/-routes
Doelsoorten EHS in de laagvlieggebieden/-routes
Habitattypen NATURA 2000 in de laagvlieggebieden/-routes
EU-codering habitattypen NATURA 2000
Soorten NATURA 2000 in de laagvlieggebieden/-routes
Tellingen Nachtzwaluw

111
113
119
123
125
133

Samenvatting

Een toenemende oppervlakte beschermde natuur valt samen met militaire
laagvlieggebieden. Dit betreft natuur waarvoor geldt dat de bescherming van belang
is uit nationale overwegingen, zoals de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), of/en uit
internationale overwegingen, zoals de gebieden die zijn aangewezen in het kader van
de EU Vogel- en Habitatrichtlijn (NATURA 2000). Thans is onduidelijk welke fauna
gevoelig is voor verstoring door laagvliegen, bij welke intensiteit van laagvliegen er
sprake is van verstoring en wat de lange termijneffecten zijn van deze verstoring op
de gevoelige diersoorten. Tevens is niet duidelijk in welke mate er gewenning
optreedt, en welke diersoorten dat dan betreft.
Het onderzoek richt zich op de volgende vragen:
1. Welke diersoorten zijn gevoelig voor verstoring door laagvliegen met militaire
toestellen?
2. Wat zijn de verwachte negatieve effecten voor de fauna als gevolg van het
huidige gebruik van de laagvlieggebieden in Nederland?
3. Hoe zijn de verwachte effecten op de fauna te voorkomen of te mitigeren?
Het doel van het onderzoek is het leveren van de benodigde inzichten in de effecten
van laagvliegen op fauna aan het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, het Ministerie van Defensie en het Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieu om bij de ontwikkeling van nieuw beleid en de
voorbereiding van de besluitvorming de ligging, het moment en de intensiteit van
gebruik van de laagvlieggebieden beter af te kunnen stemmen op de aanwezige en/of
na te streven natuurwaarden in deze gebieden.
Er is tot op dit moment vooral onderzoek gedaan naar de effecten van verstoring
door laagvliegen op vogels en zoogdieren. Voor vogels zijn effecten van laagvliegen
vooral onderzocht en vastgesteld voor watervogel, kust- en zeevogels, wadvogels en
roofvogels. Voor zoogdieren zijn effecten van laagvliegen vooral onderzocht voor
hoefdieren. Het is niet uit te sluiten dat ook sommige niet-hoefdieren gevoelig zijn
voor verstoring door laagvliegen.
De literatuur laat zien dat laagvliegen verstorende, negatieve effecten op vogels kan
hebben. De meest direct waarneembare en in de literatuur vrijwel uitsluitend
beschreven vormen van verstoring van vogels door laag overkomende vliegtuigen
zijn veranderingen van gedrag. Deze primaire, zichtbare reacties variëren tussen
soorten en hangen binnen een soort af van factoren als leeftijd, geslacht,
levenscyclus, conditie, eerdere ervaring met laagvliegen, de fase van de jaarcyclus
waarin het individu op dat moment verkeert en ecosysteemkenmerken zowel in de
tijd als in de ruimte. De reacties lopen uiteen van indifferentie en onbelangrijke,
kortdurende onderbrekingen van het gedrag, tot opvliegen, wegvluchten en extreme
paniek. De verstoring kan gevolgen hebben voor de conditie en overlevingskansen
van het individu, voor de perspectieven van de voortplanting en uiteindelijk voor de

Alterra-rapport 1725

9

populatie. Hierover is voor vogels echter weinig bekend omdat daarop specifiek
gericht onderzoek lijkt te ontbreken.
De effecten van laagvliegen variëren voor zoogdieren (vooral hoefdieren) van
kortdurende gedragsreacties, zoals het onderbreken van foerageren, een verhoogde
alertheid of een vluchtrespons, tot meer langdurende veranderingen, zoals het
verleggen van de home range en het veranderen van dagelijkse activiteitenpatronen.
In een aantal studies is aangetoond dat dit leidt tot een verhoogd energieverbruik, een
verlaagde fitness en een verlaagde reproductie. Directe sterfte van dieren als gevolg
van laagvliegen is slechts in beperkte mate vastgesteld en is dan een gevolg van
vluchtreacties waarbij dieren zich verwonden.
Laagvliegen en de EHS
Er zijn zowel tussen als binnen de laagvlieggebieden/-routes grote verschillen in de
kans dat effecten optreden als gevolg van laagvliegen. Hiervoor zijn de volgende
oorzaken aan te wijzen:
o De overlap tussen EHS-gebieden en laagvlieggebieden/-routes en de ruimtelijke
spreiding van de EHS binnen de laagvlieggebieden/-routes varieert sterk per
gebied/route.
o Binnen de laagvlieggebieden en –routes wordt een grote variatie aan natuurdoelen
aangetroffen. Het oppervlak van potentieel voor verstoring gevoelige
natuurdoelen varieert sterk per laagvlieggebied/-route.
o Het aantal doelsoorten waarmee rekening moet worden gehouden varieert sterk
per laagvlieggebied/-route voor zowel vogels als zoogdieren. Ook binnen de
laagvlieggebieden en –routes zijn er grote verschillen in aantallen (gevoelige)
doelsoorten per plek.
De kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor de
doelsoorten uit de soortgroep vogels groot omdat een groot deel van de doelsoorten,
zowel wat betreft broedvogels als pleisteraars, gevoelig is voor verstoring. De kansen
op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor de doelsoorten uit
de soortgroep zoogdieren gering omdat weinig soorten die als ‘gevoelig’ zijn
aangemerkt (hoefdieren) als doelsoort zijn aangewezen.
Laagvliegen en NATURA 2000
Voor NATURA 2000 gebieden binnen de laagvlieggebieden/-routes geldt, net als bij
de EHS, dat er sprake is van grote verschillen tussen en binnen laagvlieggebieden/routes wat betreft oppervlak en spreiding NATURA 2000, aantal en typen
beschermde habitattypen en aantal en typen beschermde diersoorten. Hierdoor
verschillen de kansen dat effecten optreden als gevolg van laagvliegen per
gebied/route.
De kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor de
beschermde vogels van NATURA 2000 zeer groot omdat bijna alle soorten, zowel
wat betreft broedvogels als pleisteraars, gevoelig zijn voor verstoring. De kansen op
significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor de beschermde

10

Alterra-rapport 1725

zoogdieren van NATURA 2000 gering omdat geen van de soorten als ‘gevoelig’ zijn
aan te merken (hoefdieren).
Effecten op broedvogels en zoogdieren
De kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor
broedvogels groot doordat duidelijke concentraties van (hoge) aantallen gevoelige
soorten zijn aan te wijzen binnen de laagvlieggebieden/-routes. De grootste
concentraties gevoelige soorten komen voor in Drenthe, in waterrijke gebieden langs
de Randmeren, Maas en Waal en in enkele Peelgebieden.
Rode Lijstsoorten komen in beperkte mate voor in de laagvlieggebieden, nog het
meest in een aantal droge heidegebieden in Drenthe en in de Randmeren. Gevoelige
broedvogels waarvoor in het kader van de Vogelrichtlijn instandhoudingdoelstellingen worden opgesteld komen vooral voor in de zandgebieden: heide en
bosgebieden op de Veluwe, in Drenthe en in de Peelgebieden.
De kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor
zoogdieren gering doordat het aantal gevoelige soorten (hoefdieren) laag is binnen de
laagvlieggebieden/-routes. De meeste gevoelige soorten komen voor op de Veluwe.
Elders komt alleen het Ree voor en incidenteel zwervende Edelherten en/of Wilde
zwijnen.
Er is weinig onderzoek verricht naar de effecten van laagvliegen op de in Nederland
voorkomende hoefdiersoorten. De ervaring is dat deze soorten – net als veel
hoefdiersoorten elders in de wereld – vluchtgedrag vertonen bij laagvliegen met
militaire toestellen. Dit heeft in de huidige situatie wat betreft laagvliegen naar
verwachting alleen effect op het individu (o.a. verhoogd energieverbruik, stress,
verlaagde fitness, verwonding) en niet op de populaties (o.a. verminderde
reproductie, daling populatie omvang/groei), aangezien de populaties groeien en met
jaarlijks afschot worden beheerd.
Effectkans en aanbevelingen
De verkenning van de kans op effecten als gevolg van verstoring door laagvliegen
laat zien dat er grote verschillen zijn tussen en binnen de laagvlieggebieden. Zowel de
kwantiteit als kwaliteit aan voor verstoring gevoelige natuur verschilt sterk per
laagvlieggebied/-route en daarmee de geschiktheid van de gebieden als laagvlieggebied vanuit ecologisch perspectief. Tevens verschillen hierdoor de mogelijkheden
om effecten te kunnen mitigeren.
De kans dat negatieve effecten optreden als gevolg van het gebruik als
laagvlieggebied wordt groot geacht in de gebieden GLV-I, GLV-III, GLV-IV en
Route 3. De kans dat negatieve effecten optreden als gevolg van het gebruik als
laagvlieggebied wordt matig geacht in de gebieden GLV-II, GLV-V, GLV-VI, GLVVII, GLV-VIII en Route 4. De kans dat negatieve effecten optreden als gevolg van
het gebruik als laagvlieggebied wordt klein geacht in de gebieden Maaswaal, VoornePutten/Hoekschewaard, Wieringermeerpolder, Route 1 en Route 2.

Alterra-rapport 1725

11

Op basis van het onderzoek zijn er drie algemene aanbevelingen te formuleren: (1)
Heroverweeg het gebruik als laagvlieggebied voor gebieden die relatief klein zijn,
maar waarvoor wel een hoge effectkans voor verstoring van gevoelige natuurwaarden
geldt; (2) Onderzoek de mogelijkheid om de begrenzingen van het laagvlieggebied of
de laagvliegroute aan te passen waardoor natuurkernen met gevoelige natuurwaarden
net buiten in plaats van binnen het gebied/de route vallen; (3) Onderzoek of het
mogelijk is om ruimtelijke en/of temporele restricties aan de laagvliegactiviteiten te
stellen, waarbij kwetsbare plekken en perioden zo veel mogelijk worden gemeden.

12

Alterra-rapport 1725

1

Inleiding

1.1

Aanleiding onderzoek

In het Tweede Structuurschema Militaire Terreinen is een evaluatie aangekondigd
van het laagvliegen door militaire toestellen. Deze evaluatie is tweeledig: (1) een
evaluatie van laagvliegactiviteiten en het klachtenpatroon van burgers, en (2) een
evaluatie van de effecten op natuurwaarden. Dit onderzoeksrapport kan gezien
worden als een eerste stap voor het evalueren van de effecten van laagvliegen op
natuurwaarden.
Een toenemende oppervlakte beschermde natuur valt samen met militaire
laagvlieggebieden. Dit betreft natuur waarvoor geldt dat de bescherming van belang
is uit nationale overwegingen, zoals de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), of/en uit
internationale overwegingen, zoals de gebieden die zijn aangewezen in het kader van
de EU Vogel- en Habitatrichtlijn (NATURA 2000). Ook wordt incidenteel
laaggevlogen boven overige militaire terreinen in het kader van oefeningen. Sommige
natuurbeschermers en terreinbeheerders stellen dat dit gebruik veel verstoring
veroorzaakt. Verstoring door laagvliegen met helikopers wordt het meest als een
probleem gezien.
Thans is onduidelijk welke fauna gevoelig is voor verstoring door laagvliegen, bij
welke intensiteit van laagvliegen er sprake is van verstoring en wat de lange
termijneffecten zijn van deze verstoring op de gevoelige diersoorten. Tevens is niet
duidelijk in welke mate er gewenning optreedt, en welke diersoorten dat dan betreft.
De eigenlijke vraag is wanneer er een mate van verstoring is die buiten de natuurlijke
fluctuaties optreedt en die aanwijsbaar kwaliteit en kwantiteit van soorten, populaties
of ecosystemen negatief beïnvloedt.

1.2

Vraagstelling

Het onderzoek richt zich op de volgende vragen:
4. Welke diersoorten zijn gevoelig voor verstoring door laagvliegen met militaire
toestellen?
5. Wat zijn de verwachte negatieve effecten voor de fauna als gevolg van het
huidige gebruik van de laagvlieggebieden in Nederland?
6. Hoe zijn de verwachte effecten op de fauna te voorkomen of te mitigeren?
Het doel van het onderzoek is het leveren van de benodigde inzichten in de effecten
van laagvliegen op fauna aan het Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, het Ministerie van Defensie en het Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieu om bij de ontwikkeling van nieuw beleid en de
voorbereiding van de besluitvorming de ligging, het moment en de intensiteit van

Alterra-rapport 1725

13

gebruik van de laagvlieggebieden beter af te kunnen stemmen op de aanwezige en/of
na te streven natuurwaarden in deze gebieden.

1.3

Werkwijze

Het onderzoek heeft het karakter van een quick-scan. Uitgangspunt voor het
onderzoek is dat de inschatting van effecten plaatsvindt op basis van beschikbare
kennis. Veld- of experimenteel onderzoek maakt geen onderdeel uit van deze studie.
Er zijn zeven stappen in de werkwijze te onderscheiden:

Stap 1: Verkenning laagvliegactiviteiten

In deze eerste stap is het gebruik van de laagvlieggebieden in kaart gebracht op basis
van door het Ministerie van Defensie aangereikte gegevens. Behalve de intensiteit
van laagvliegen per laagvlieggebied zijn hierbij ook de verdeling van de
laagvliegactiviteiten over het jaar en over een etmaal in beeld gebracht.

Stap 2: Literatuuronderzoek

Een tweede stap in het onderzoek is het samenstellen van een breed overzicht van
beschikbare kennis van de effecten van verstoring door laagvliegende militaire
toestellen op fauna. Welke soortgroepen en soorten zijn gevoelig voor laagvliegen?
Wat zijn de effecten van het laagvliegen? En welke mitigerende maatregelen zijn
voorgesteld om deze effecten te beperken of geheel weg te nemen? Hierbij is
onderscheid gemaakt in de effecten op het gedrag en/of de fysiologie van individuen
en de effecten op populatieniveau, zoals wijzigingen in het verspreidingspatroon of
de aantalsontwikkelingen van een soort. De nadruk ligt in de literatuurstudie op
laagvliegende helikopters. Daarnaast zijn, waar relevant, ook andere vormen van
laagvliegen beschouwd, zoals straaljagers, grote militaire fixed-wing vliegtuigen,
burger- en recreatieve luchtvaart. In deze onderzoeksstap zijn ook de lacunes in de
bestaande kennis expliciet benoemd.

Stap 3: Verkenning knelpunten nationale natuurbescherming

In een derde onderzoeksstap zijn de potentiële knelpunten verkend tussen
laagvliegen en het nationale beleid voor natuurbescherming. Dit is gedaan door de
overlap in kaart te brengen tussen de laagvlieggebieden/-routes en de als Ecologische
Hoofdstructuur (EHS) aangewezen gebieden. Hoeveel oppervlak per
laagvlieggebied/-route behoort tot de EHS? Welke natuurdoelen en doelsoorten
betreft het? Hoeveel van deze doelsoorten zijn naar verwachting gevoelig voor
verstoring door laagvliegen? En hoe is de ruimtelijke spreiding van deze gevoelige
doelsoorten over het laagvlieggebied/de laagvliegroute? De verkenning richt zich met
deze werkwijze dus primair op toekomstige natuurwaarden, zoals omschreven in de
plannen voor de EHS. De uitkomsten van deze analyse zeggen daarom niet of er
feitelijk conflicten optreden c.q. effecten zijn van laagvliegen op (doel)soorten, maar
wijzen wel op laagvlieggebieden en plekken binnen deze gebieden waar zich
mogelijkerwijs problemen (gaan) voordoen.

14

Alterra-rapport 1725

Stap 4: Verkenning knelpunten internationale natuurbescherming

In deze stap is een vergelijkbare analyse uitgevoerd, maar nu zijn de potentiële
knelpunten verkend tussen laagvliegen en internationaal belangrijke natuurwaarden.
Dit is gedaan door de overlap in kaart te brengen tussen de laagvlieggebieden/-routes
en de in het kader van NATURA 2000 aangewezen en aangemelde gebieden (EU
Vogel- en Habitatrichtlijn). Hoeveel oppervlak per laagvlieggebied/-route behoort tot
NATURA 2000? Welke op basis van de Europese richtlijnen beschermde
habitattypen en diersoorten betreft het? Hoeveel van deze diersoorten zijn naar
verwachting gevoelig voor verstoring door laagvliegen? En hoe is de ruimtelijke
spreiding van deze gevoelige diersoorten over het laagvlieggebied/de route? Deze
verkenning richt zich met deze werkwijze dus primair op actuele natuurwaarden,
aangezien de aanwijzing van NATURA 2000 gebieden plaatsvindt op basis van
bestaande waarden. De uitkomsten van deze analyse bieden geen inzicht in de
precieze effecten van laagvliegen op de internationaal beschermde diersoorten, maar
wijzen wel op laagvlieggebieden/-routes en plekken binnen deze gebieden waar zich
mogelijkerwijs problemen (gaan) voordoen.

Stap 5: Verkenning effecten broedvogels/zoogdieren

Op basis van de bijeengebrachte kennis uit het literatuuronderzoek, de informatie
over de ligging en het gebruik van de laagvlieggebieden/-routes en gegevens over de
huidige verspreiding van voor verstoring door laagvliegen gevoelige broedvogels en
zoogdieren is een inschatting gemaakt of en in welke mate de huidige
laagvliegactiviteiten negatieve effecten heeft op de fauna binnen de
laagvlieggebieden/-routes. Aan de hand van de Nachtzwaluw is verkend of, ingeval
van broedvogels, meer gekwantificeerde effectvoorspellingen kunnen worden gedaan
op basis van trends in de populatieomvang van vogelsoorten binnen en buiten de
laagvlieggebieden.

Stap 6: Verkenning probleemgebieden en mitigerende maatregelen

In deze onderzoeksstap is verkend in welke laagvlieggebieden/-routes problemen te
verwachten zijn en met welke maatregelen deze problemen kunnen worden
weggenomen. Het resultaat zijn enkele algemene aanbevelingen voor mitigerende
maatregelen, die tijdens de verdere beleidsvorming per laagvlieggebied/-route op
praktische haalbaarheid kunnen worden afgewogen.

Stap 7: Conclusies

In deze stap zijn de conclusies van het onderzoek geformuleerd.

1.4

Afbakening van het onderzoek

Het onderzoek kent de volgende afbakening:
- In dit onderzoek richten we ons primair op de laagvlieggebieden en –routes,
zoals aangewezen in het Tweede Structuurschema Militaire Terreinen, op
Nederlands grondgebied. Het laagvlieggebied boven de Noordzee – Navy Area
Charlie – valt buiten de scope van deze studie. Dat geldt ook voor de overige

Alterra-rapport 1725

15

militaire terreinen waar wel laaggevlogen wordt, maar welke niet als
laagvlieggebied zijn aangewezen.
- In dit onderzoek richten we ons op de effecten van geluid- en visuele verstoring
op fauna als gevolg van laagovervliegende (militaire) vliegtuigen, m.n. helikopters.
Geen onderwerp van studie in dit onderzoek zijn: (1) faunaslachtoffers als gevolg
van aanvaringen met opstijgende, landende en/of (laag)vliegende vliegtuigen, (2)
habitatverlies als gevolg van de aanleg en het gebruik van militaire vliegvelden, en
(3) de gevolgen van schiet- en bombardementoefeningen waarbij militaire
vliegtuigen zijn betrokken.
- In het onderzoek beperken we ons tot algemene aanbevelingen voor het
voorkomen en/of mitigeren van de effecten van laagvliegactiviteiten op voor
laagvliegen gevoelige natuurwaarden. Meer specifieke aanbevelingen per
laagvlieggebied/-route vallen buiten de scope van de studie.
- Het onderzoek loopt parallel aan de evaluatie die het Ministerie van Defensie is
gestart en waarin de relatie tussen militair laagvliegen en klachtenpatronen van
burgers wordt onderzocht. Deze onderzoeken kunnen niet los van elkaar gezien
worden. Immers, het voorkómen van klachten bij burgers mag bij voorkeur niet
leiden tot een toename van verstoring van natuurwaarden die voor verstoring
gevoelig zijn, en omgekeerd. De feitelijke koppeling tussen de evaluatie van de
verstoring van burgers en de verstoring van fauna valt echter buiten de scope van
dit onderzoek.

1.5

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 is de verkenning van de laagvliegactiviteiten in Nederland beschreven.
De hoofdstukken 3, 4 en 5 vatten de werkwijze en bevindingen samen van het
literatuuronderzoek. Een gedetailleerd overzicht van het literatuuronderzoek is
opgenomen als losse bijlage op Cd-rom. In hoofdstuk 6 en 7 zijn de resultaten
beschreven van de verkenningen van mogelijke knelpunten tussen laagvliegactiviteiten en de nationaal/internationaal beschermde gebieden binnen Nederland.
Hoofdstuk 8 en 9 presenteren achtereenvolgend de verwachte effecten van het
gebruik van de laagvlieggebieden/-routes op broedvogels en zoogdieren. In
hoofdstuk 10 zijn de bevindingen van het onderzoek per laagvlieggebied/-route
samengevat en zijn de effectkansen per laagvlieggebied/-route geschat. Aanbevelingen voor mitigerende maatregelen staan in hoofdstuk 11. Hoofdstuk 12 bevat
de conclusies van het onderzoek.

16

Alterra-rapport 1725

2

Laagvliegen in Nederland

2.1

Ligging van de laagvlieggebieden

In Nederland zijn 11 laagvlieggebieden aangewezen boven land en 1 boven zee
(Navy Area Charlie). Daarnaast wordt in het kader van oefeningen ook laaggevlogen
boven enkele andere militaire terreinen, zoals de Marnewaard en Vliehors. Behalve
laagvlieggebieden zijn er ook 4 laagvliegroutes. Figuur 2.1 geeft een overzicht van de
laagvlieggebieden en –routes boven land.

Figuur 2.1. Ligging van de laagvlieggebieden en laagvliegroutes boven land in Nederland (Bron: Ministerie van
Defensie).

Alterra-rapport 1725

17

2.2

Omvang laagvlieggebieden en -routes

De laagvlieggebieden boven land beslaan samen een oppervlak van ruim 300.000 ha.
De laagvlieggebieden verschillen onderling sterk in omvang (tabel 2.1). GLV-IV
(Ginkelse hei) is het kleinste gebied met een oppervlak van minder dan 1.500 ha.
GLV-VII (Veluwe) is het grootste gebied met een omvang van bijna 85.000 ha.
Tabel 2.1. Omvang van de laagvlieggebieden in Nederland.
Laagvlieggebied
Oppervlak (ha)
GLV-I

(Noord-Drenthe)

2.132

GLV-II

(Midden-Drenthe)

57.371

GLV-III

(West-Drenthe)

6.601

GLV-IV

(Ginkelse Hei)

1.315

CLV-V

(Oirschot)

1.770

GLV-VI

(Salland)

10.945

GLV-VII

(Veluwe/Randmeren)

83.880

GLV-VIII

(Peel)

33.451

Maaswaal

51.307

Voorne-Putten/Hoeksewaard

41.098

Wieringermeerpolder

18.787

Totaal

308.657

De laagvliegroutes boven land beslaan samen een oppervlak van circa 130.000 ha en
variëren in lengte tussen 106 en 234 km (tabel 2.2). De omvang van de routes varieert
tussen de circa 21.000 en 47.000 ha.
Tabel 2.2. Lengte en omvang (breedte = 2 km) van de laagvliegroutes in Nederland.
Laagvliegroute
Lengte
Oppervlak
(km)
(ha)
Route 1 (Achterhoek-Oost Groningen)
129
25.708
Route 2 (Lauwersmeer-Achterhoek)
181
36.241
Route 3 (Betuwe-Biesbosch-West Brabant)
128
25.623
Route 4 (West Brabant-Noordoost Brabant)
106
21.226
Totaal
544
108.798

2.3

Aard van het laagvliegen

Binnen de laagvlieggebieden wordt laaggevlogen met helikopters. Het laagvliegen
gebeurt met verschillende typen helikopters: Apache, Cougar, Lynx en Chinook. In
Nederland is de minimale vlieghoogte voor (militaire) helikopters 50 m. Binnen de
laagvlieggebieden is vliegen op iedere vlieghoogte toegestaan; dus tot op 0 m hoogte
(landen/opstijgen).

18

Alterra-rapport 1725

2.4

Intensiteit van het laagvliegen

In de periode 2000-2005 is er gemiddeld 605 uur/jaar laaggevlogen binnen de 11
laagvlieggebieden boven land. Het maximum voor deze gebieden is geregistreerd in
2000: 1095 uur laagvliegen. Het minimum is geregistreerd in 2001: 388 uur
laagvliegen. De intensiteit van het laagvliegen verschilt sterk per laagvlieggebied. De
laagvlieggebieden Maaswaal, GLV VII (Veluwe/Randmeren) en GLV-V (Oirschot)
worden het meest gebruikt (tabel 2.3). In deze gebieden is in de periode 2000-2005
gemiddeld 141-221 uur/jaar laaggevlogen met militaire helikopters. In de overige
laagvlieggebieden is dat voor dezelfde periode gemiddeld 0-33 uur/jaar.
Tabel 2.3. Gebruik van de laagvlieggebieden (vlieghoogte <50 m) boven land door militaire helikopters in de
periode 2000-2005 (bron: Ministerie van Defensie).
Laagvlieggebied
Intensiteit laagvliegen (uren/jaar)
GLV I
GLV II
GLV III
GLV IV
GLV V
GLV VI
GLV VII
GLV VIII
Maaswaal
Voorne-Putten/Hoeksewaard
Wieringermeerpolder
Totaal

2000
0
12
0
2
420
2
196
2
405
16
40
1095

2001
0
0
0
1
54
0
90
8
193
17
32
388

2002
0
8
0
2
91
0
139
1
156
11
57
465

2003
0
24
1
29
114
2
266
13
267
25
62
803

2004
1
16
1
5
102
1
168
0
112
9
2
417

2005
1
5
1
6
63
6
182
2
195
0
2
463

Gem.
0
11
1
8
141
2
174
4
221
13
33
606

In de overige militaire terreinen is er in de periode 2000-2005 gemiddeld 100 uur/jaar
laaggevlogen in het kader van oefeningen (tabel 2.4). Het maximum bedroeg 198 uur
laagvliegen in 2002 en het minimum bedroeg 0 uur laagvliegen in 2004. Ook voor
deze gebieden geldt dat de intensiteit van het laagvliegen sterk verschilt per gebied:
gemiddeld 65 uur/jaar in oefenterrein Marnewaard met een maximum van 172 uur in
2002, gemiddeld 35 uur/jaar in oefenterrein Vliehors met een maximum van 78 uur
in 2001 en gemiddeld <1 uur/jaar in oefenterrein Leusderhei/Vlasakkers.
Tabel 2.4. Gebruik van overige militaire terreinen voor laagvliegen (vlieghoogte <50 m) tijdens oefeningen door
militaire helikopters in de periode 2000-2005 (bron: Ministerie van Defensie).
Militair oefenterrein
Intensiteit laagvliegen (uren/jaar)
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Gem.
Marnewaard
72
72
172
73
0
0
65
Vliehors
73
78
26
0
0
33
35
Leusderhei/Vlasakkers
0
1
0
0
0
0
0
Totaal
145
151
198
73
0
33
100

2.5

Periode in het jaar van laagvliegen

Het laagvliegen in de laagvlieggebieden vindt doorgaans verspreid over het hele jaar
plaats. Figuur 2.2 geeft ter illustratie de verdeling over het jaar van de laagvlieg-

Alterra-rapport 1725

19

activiteiten in alle laagvlieggebieden samen (463 uur) in 2005. In iedere maand is er
laaggevlogen, hoewel er sprake is van twee ‘pieken’: in het vroege voorjaar (maartapril) en in de late zomer/vroege herfst (juli-oktober).
16

Laagvliegen (%)

14
12
10
8
6
4
2
0
Jan Feb

Mrt

Apr

Mei Jun

Jul

Aug Sept Okt

Nov Dec

Figuur 2.2. Het gebruik van de laagvlieggebieden boven land per maand in 2005.

2.6

Tijdstip van het laagvliegen

Het gebruik van de laagvlieggebieden vindt vooral overdag plaats. Voor de 11
laagvlieggebieden boven land geldt dat in de periode 2000-2005 gemiddeld 78% van
de laagvliegbewegingen gedurende de dag (06:00-18:00 uur) plaatsvonden en 22%
gedurende de nacht (18:00-06:00 uur) (tabel 2.5). De hoogste percentages voor
laagvliegen in de nacht zijn geregistreerd voor de laagvlieggebieden Maaswaal (27%)
en GLV-V (30%). In de laagvlieggebieden GLV-I, GLV-III en GLV-VIII is in
dezelfde periode in het geheel niet in de nacht laaggevlogen.
Tabel 2.5. Verdeling van het gebruik van de laagvlieggebieden boven land over het etmaal door militaire
helikopters in de periode 2000-2005 (bron: Ministerie van Defensie).
Laagvlieggebied
Verdeling over etmaal (%)
DAG
NACHT
GLV-I
(Noord-Drenthe)
100
0
GLV-II
(Midden-Drenthe)
95
5
GLV-III
(West-Drenthe)
100
0
GLV-IV
(Ginkelse Hei)
91
9
CLV-V
(Oirschot)
70
30
GLV-VI
(Salland)
91
9
GLV-VII(Veluwe/Randmeren)
85
15
GLV-VIII (Peel)
100
0
Maaswaal
73
27
Voorne-Putten/Hoeksewaard
83
17
Wieringermeerpolder
99
1
Totaal
78
22

20

Alterra-rapport 1725

Het gebruik van de overige militaire terreinen voor laagvliegen is in nog sterkere
mate beperkt tot de dag: in de periode 2000-2005 vonden gemiddeld 97% van de
laagvliegbewegingen op de dag plaats en 3% van de laagvliegbewegingen in de nacht.
Van de drie overige militaire terreinen waarin in deze periode laaggevlogen is, is
alleen in gebied Vliehors in de nacht gevlogen (tabel 2.6).
Tabel 2.6. Verdeling van het gebruik van de overige militaire terreinen voor laagvliegen tijdens oefeningen over het
etmaal door militaire helikopters in de periode 2000-2005 (bron: Ministerie van Defensie).
Militair oefenterrein
Verdeling over etmaal (%)
DAG
NACHT
Marnewaard
100
0
Vliehors
90
10
Leusderhei/Vlasakkers
100
0
Totaal
97
3

Alterra-rapport 1725

21

3

Literatuuronderzoek

3.1

Werkwijze

Tijdens het literatuuronderzoek zijn we als volgt te werk gegaan:
• Met een vaste set aan zoektermen is gezocht in de literatuurdatabases Biological
Abstracts, Current Contents en Zoological Records. De zoektermen zijn vermeld in tabel
3.1. De zoektermen in kolom 1 zijn alle gecombineerd met de zoektermen in
kolom 2.
• De referentielijsten in de met de literatuurdatabases gevonden publicaties zijn
geraadpleegd om publicaties op te sporen die niet via genoemde databases zijn
achterhaald.
• De literatuurlijst is aangevuld met publicaties uit persoonlijke databases.
We hebben ons beperkt tot publicaties die zijn verschenen in peer-reviewed tijdschriften
of boeken. Behalve het argument van vindbaarheid/toegankelijkheid is de toets op
de kwaliteit van het onderzoek de belangrijkste motivatie voor deze aanpak. In
sommige gevallen is een uitzondering gemaakt en zijn publicaties die behoren tot de
zogenoemde “grijze literatuur” wel meegenomen in het onderzoek. Het betreft
publicaties die onderzoek naar de effecten van laagvliegen in Nederland presenteren,
of publicaties die bestaande literatuur compileren (reviews, bibliografieën e.a.).
Omdat we ons in deze verkenning beperken tot de laagvlieggebieden en –routes
boven land en binnenwateren zijn publicaties over de effecten van laagvliegen op
zeezoogdieren niet betrokken (zie ook afbakening in paragraaf 1.4).
Tabel 3.1. De bij het literatuuronderzoek gebruikte zoektermen.
Zoekterm 1
Zoekterm 2
Helicopter
Wildlife
Aircraft
Disturbance
Airplane
Response
Jet
Noise
Military activity
Behaviour
Flushing
Fleeing

3.2

Zoekresultaat

Volgens de hierboven beschreven werkwijze zijn 81 publicaties achterhaald waarin
originele onderzoeksresultaten over laagvliegen in relatie tot de wilde fauna zijn
gepresenteerd. Deze publicaties richten zich op vogels (n=44), terrestrische
zoogdieren (n=37) en amfibieën (n=1). Voor alle overige diergroepen (reptielen,
vissen, ongewervelden) zijn geen publicaties aangetroffen.

Alterra-rapport 1725

23

Het grote aantal publicaties over de effecten van laagvliegen op vogels en zoogdieren
komt overeen met de verwachtingen. Deze diergroepen zijn ook voor andere
(antropogene) vormen van verstoring gevoelig gebleken, zoals verstoring door
verkeer of recreatie. De afwezigheid van publicaties over effecten van laagvliegen op
de overige diergroepen wil niet per definitie zeggen dat de tot deze groepen
behorende diersoorten niet gevoelig zijn voor de audiovisuele verstoring van
laagvliegende militaire toestellen. Vooral voor amfibieën is nader onderzoek gewenst
om effecten van laagvliegen te kunnen uitsluiten. Voor deze diergroep is een effect
van vliegtuigen/motoren op het roepgedrag van mannelijke dieren vastgesteld en zijn
ook andere vormen van (geluid)verstoring van invloed gebleken op de fitness en het
voortplantingssucces (zie o.a. Barrass 1984, 1985, 1986, Sun & Narins 2005,
Eigenbrod 2007).
De uitkomst van de literatuurzoektocht heeft bepaald dat we ons bij de review
(slechts kunnen) beperken tot het beschrijven van de effecten van laagvliegen op de
diergroepen vogels (hoofdstuk 4) en zoogdieren (hoofdstuk 5). Een gedetailleerd
overzicht van de bevindingen per gevonden publicatie is opgenomen op de bij dit
rapport gevoegde Cd-rom.

24

Alterra-rapport 1725

4

Review: Effecten van laagvliegen op vogels

4.1

Inleiding

Laag overvliegende vliegtuigen kunnen verstorende, negatieve effecten op vogels in
het vrije veld hebben. In de literatuur worden daarvan veel voorbeelden gegeven. Die
voorbeelden betreffen vrijwel uitsluitend de primaire reactie in gedrag. Daaruit blijkt
dat de mate van verstoring sterk kan variëren, in afhankelijkheid van ondermeer het
vliegtuigtype, de beschouwde soort, de fase van zijn jaarcyclus waarin het individu op
dat moment verkeert en ecosysteemkenmerken zowel in de tijd als in de ruimte.
De verstoring van het gedrag kan gevolgen hebben voor de conditie en
overlevingskansen van het individu, voor de perspectieven van de voortplanting en
uiteindelijk voor de populatie. Hierover is echter weinig bekend omdat daarop
specifiek gericht onderzoek lijkt te ontbreken. Wat bekend is, berust op extrapolatie
van kennis uit ander onderzoek. De specifieke betekenis van de verstoring is
hierdoor kwalitatief vrij redelijk, maar kwantitatief slecht bekend.
De publicaties berusten op waarnemingsreeksen die zijn gedaan in gegeven situaties.
Inventarisaties van meer anekdotische waarnemingen (o.a. Gladwin et al. 1988,
National Park Service 1994) laten vergelijkbare resultaten zien. Gecontroleerde
veldexperimenten volgens een BACI-opzet (BACI = Before and After, Control and
Impact), met replica(’s) en controle(s), blijken afwezig. Het anekdotische karakter van
de waarnemingen wordt onder meer geïllustreerd door het feit dat in veel gevallen
sprake is van gecombineerde effecten van verschillende, soms zelfs niet eens nader
geduide vliegtuigtypen en dat het doel van meer gestructureerd opgezette
waarnemingen doorgaans niet wordt geformuleerd.
De meerderheid van de publicaties dateert uit de jaren negentig van de vorige eeuw
en is voornamelijk van Noord-Amerikaanse herkomst. De publicaties betreffen in
hoofdzaak grote en bedreigde roofvogels in de broedtijd, en watervogels (zwanen,
ganzen) vooral tijdens pleisteren gedurende de trek en in de broedtijd. Daarnaast
betreft de literatuur in beperktere mate kust- en zeevogels zoals steltlopers, pinguïns
en meeuwen. Literatuur over de effecten van laagvliegen op andere vogels, zoals
bosvogels en graslandvogels, is praktisch nihil.

4.2

Verstoring van vogels

Onder verstoring wordt hier verstaan het onderbreken van het natuurlijke gedrag als
gevolg van een niet-natuurlijke oorzaak. De meest direct waarneembare en in de
literatuur vrijwel uitsluitend beschreven vormen van verstoring van vogels door laag
overkomende vliegtuigen zijn veranderingen van gedrag. Deze primaire, zichtbare
reacties variëren tussen soorten en hangen binnen een soort af van een aantal
factoren zoals leeftijd, geslacht, levenscyclus, conditie, eerdere ervaring met

Alterra-rapport 1725

25

blootstelling aan het geluid, e.d. Zij lopen uiteen van indifferentie en onbelangrijke,
kortdurende onderbrekingen van het gedrag door bijvoorbeeld even op te kijken, tot
opvliegen, wegvluchten en extreme paniek. Zulke reacties zijn uitdrukkingen van
stress. Deze stress is niet goed gedocumenteerd.
De reacties en de onderliggende stress kunnen op kortere of langere termijn
doorwerken in wijzigingen in ruimtegebruik, toegenomen mortaliteit tijdens de trek
als gevolg van beperkte energieopname in pleistergebieden onderweg of effecten op
de populatie door afgenomen reproductie als gevolg van mislukte vestiging,
legselverlies, ontregeling van de zorg voor de jongen, e.d. (figuur 4.1). Over deze
doorwerking is in het vrije veld eigenlijk niets bekend. Zulke lange-termijn effecten
zijn door hun aard en de beperkingen van ecologisch onderzoek moeilijk op te
sporen.
Verstoring
Fysiologie
Gedrag
Verspreiding
Voedselbeschikbaarheid
en voedselopname
Energiehuishouding
Voortplanting en
overleving
Populatieomvang

Figuur 4.1. Keten van effecten van verstoring op de fauna.

De mogelijkheid van voor langere tijd of blijvend vermijden tot opgeven van
leefgebied is vooral van groot belang voor soorten waarvan kwalitatief goede
leefgebieden (broedgebied, foerageergebied, pleistergebied) al op voorhand relatief
schaars zijn. Wat invloed op de voortplanting betreft, wijzen veldstudies erop dat de
voortplanting van wilde populaties meer door geluid kan worden verstoord dan die
van gedomesticeerde populaties van dezelfde soort (in het bijzonder bij pluimvee).
Effecten op de voortplanting zijn in de eerste plaats een gevolg van verstoring van
het gedrag van de vogel tijdens de voortplanting.

26

Alterra-rapport 1725

4.3

Sensibilisatie en habituatie

Herhaalde prikkeling kan toenemende gevoeligheid of sensibilisatie veroorzaken.
Herhaalde excessieve prikkeling kan daardoor leiden tot chronische stress.
Chronische stress en sensibilisatie lijken echter zelden duidelijk te worden
waargenomen. Daarentegen lijkt habituatie – tijdelijke of permanente gewenning –
een (vrij) algemeen voorkomend verschijnsel te zijn. Zo lijken wadvogels gewend te
raken aan reguliere civiele helikoptervluchten, mits deze via een vaste route worden
uitgevoerd en er geen grote veranderingen zijn in type vliegtuig dat wordt gebruikt
(Smit et al. 2003, Smit 2004, Holm 1997). Deze resultaten zijn echter niet direct te
extrapoleren naar andere (militaire) vliegtuigtypen. Smit (2004) toonde aan dat
ongebruikelijk militair vliegverkeer verreweg de belangrijkste verstoringen oplevert,
gevolgd door (in volgorde van afnemend belang) militair helikopterverkeer, civiele
vaste vleugelvliegtuigen en civiel helikopterverkeer.
Habituatie is ook vastgesteld voor Roodstaartbuizerds tijdens de broedperiode
(Andersen et al. 1989). Buizerds die in een gebied leefden waar al lang met
helikopters gevlogen werd reageerden veel minder vaak op laagvliegende helikopters
dan dieren die in een gebied leefden waar lange tijd geen helikoptervluchten waren
geweest. Habituatie kan ook verklaren waarom jonge roofvogels eerder weg lijken te
vluchten voor laagvliegende toestellen dan volwassen soortgenoten (Stalmaster &
Kaiser 1997). Habituatie wordt echter in de praktijk van het onderzoek veelal
verwaarloosd. Soms wordt de situatie bij vliegvelden, waar – als het ergens verwacht
mag worden – habituatie het meest geprononceerd zal kunnen optreden,
gepresenteerd met een suggestie van algemene geldigheid (Hensen & Grant 1991). In
andere gevallen moet gezocht worden naar toevallige zinsneden die een indicatie
kunnen bieden voor het veronderstellen van wel, min of meer of niet in het geding
kunnen zijn van habituatie.
Het blijkt in elk geval dat vliegtuigen en vliegtuigtypen die onregelmatig en minder
frequent overkomen, vaker, sterker en langduriger verstoren dan vliegtuigen en
vliegtuigtypen die regelmatig overkomen (Smit 2004). Het gaat hierbij om vast versus
variabel vlieggedrag (m.b.t. route, snelheid, hoogte, geluid) en vliegbeeld (m.b.t.
vorm, grootte). Omgekeerd zijn de reacties van bijv. Rosse Grutto’s en
Zilverplevieren in mei sterker dan in andere maanden, waarschijnlijk (mede) omdat
deze vogels net zijn gearriveerd uit relatief onverstoorde tropische
overwinteringgebieden (Smit 2004). Mogelijk treedt dat ook op als ze in augustusseptember net terugkeren uit hun relatief onverstoorde Arctische broedgebieden.

4.4

Hiaten in de waarnemingen

Een cruciale beperking van het onderzoek naar de invloed van laagvliegen op vogels
is dat de waarnemingen, min of meer vogelgroepsgewijs, beperkt zijn tot een bepaald
deel van het jaar. Wat betreft de meest onderzochte vogelgroepen is dat voor
watervogels de broedtijd (zwanen) en de trektijd (ganzen en eenden), voor roofvogels
en zeevogels (alken, sterns, meeuwen e.d.) de broedtijd, en voor wadvogels

Alterra-rapport 1725

27

(steltlopers e.d.) de trektijd en de overwinteringperiode. Dit levert een onvolledig en
verbrokkeld beeld op, waarvan de betekenis voor de reproductie en de populatie
onduidelijk is. Dit betreft vooral de waarnemingen in de broedtijd, omdat de cruciale
en meest voor verstoring gevoelige fase van paarvorming en vestiging buiten al het
op die broedtijd concentrerende onderzoek blijkt te vallen. Vogels zijn meer gevoelig
voor verstoring als ze rusten of paren, dan gedurende de nestbouw, het broeden of
het opvoeden van de jongen wanneer hun neiging om bij hun nest te blijven sterk is.

4.5

Bronnen van verstoring

4.5.1

Verstoring veroorzakende stimuli

De belangrijkste bronnen van verstoring door laagvliegen worden algemeen geacht te
zijn: (1) het geluid, en (2) de zichtbaarheid van de vliegtuigen dan wel, afhankelijk van
de auteurs, gecombineerd het geluid en de zichtbaarheid van de vliegtuigen. De
meeste auteurs stellen dat de aard en mate van verstoring in de eerste plaats
gecorreleerd zijn met de karakteristiek van het geluid van het vliegtuig, d.w.z. met de
geluidsterkte en – veel minder vaak genoemd – de toonhoogte, en daardoor van het
type vliegtuig en het gedrag van het vliegtuig. De aard en mate van verstoring zijn
volgens deze auteurs in de tweede plaats gecorreleerd met de afstand tussen vliegtuig
en vogel. Vlieghoogten en afstanden van vliegtuigen bepalen echter mede het geluid
waaraan een vogel op een bepaalde locatie wordt blootgesteld. Afstand komt dan ook
uit verschillende studies naar voren als de belangrijkste voorspeller van de
verstoringreactie. Daarnaast is de vliegsnelheid niet alleen van invloed op het visuele
aspect van verstoring, maar ook bepalend voor de verstoringduur, een belangrijk
aspect van verstoring.
De rangorde van verstoring veroorzakende stimuli is volgens CART-rankings:
afstand > zichtbaarheid > aantal > positie > geluid (Grubb & King 1991, Grubb &
Bowerman 1997). Geschatte afstand kan echter, zoals opgemerkt, worden
beschouwd als surrogaat c.q. substituut voor niet of niet adequaat gemeten geluid.
Overigens is het zo dat vogels minder goed kunnen horen dan mensen. De
drempelwaarden liggen vooral voor hoge en lage tonen veelal 20 dB boven de
gehoorgrens van de mens (Dooling 1982, Dooling 2002). Het is in dit verband niet
uitgesloten dat bij vogels eerst de aandacht wordt getrokken door het geluid van een
naderend vliegtuig, en dat vervolgens wordt gereageerd op het zien van dat vliegtuig
en het gedrag ervan. Dit wordt ook gesuggereerd door de waarnemingen die laten
zien dat de effectafstand bij vogels van open terrein aanzienlijk veel groter is dan bij
bosvogels. Echter, ook geluid reikt in open gebieden verder. Een combinatie van
geluid en visuele stimuli kan daarom niet worden uitgesloten. Loosjes (1974)
vermeldt dat grauwe ganzen in een onoverzichtelijk landschap alert werden wanneer
ze een sportvliegtuigje hoorden, maar pas opvlogen wanneer ze de geluidsbron
konden zien.
Een niet in de literatuur aangetroffen factor is de intensieve luchtwervelingen die op
geringe hoogte manoeuvrerende vliegtuigen kunnen veroorzaken. Die kunnen

28

Alterra-rapport 1725

bijvoorbeeld in het geval van dalende en opstijgende helikopters een vergelijking met
zware storm goed doorstaan. Zware stormen kunnen bijvoorbeeld broedsels van
rietvogels op aanzienlijk schaal verloren doen gaan (Majoor 2000, Hustings 2005).

4.5.2 Verstoring en vliegtuigtype
De reacties variëren ook met het vliegtuigtype. Naar type vliegtuig neemt de
verstorende invloed af volgens de reeks helikopter > straaljager > klein
propellervliegtuig/sportvliegtuig > groot straalverkeersvliegtuig > groot propellervliegtuig1 (zie o.a. Gladwin et al. 1988). Dit is echter globaal gesproken. Doorgaans is
het gedrag van deze algemene vliegtuigtypen immers verschillend. Grote
straalverkeersvliegtuigen en grote propellervliegtuigen, militair en civiel, vliegen
buiten de directe omgeving van vliegvelden zelden laag en doorgaans vrij geregeld.
Met helikopters, straaljagers en sportvliegtuigen is dit anders. Binnen elk van deze
drie groepen is overigens ook sprake van variatie. Niet alleen vanwege het gedrag (zie
4.5.3), maar ook a priori vanwege de aard van de aandrijving. Zo lijkt de hoge,
‘jankende’ toon van met een straalmotor aangedreven helikopters minder invloed te
hebben op broedende roofvogels dan het lage van met een conventionele
verbrandingsmotor uitgeruste helikopters (Manci et al. 1988). De vluchtreactie van
Canadese ganzen en Pacifische rotganzen bleek in onderzoek van Ward et al. (1999)
onafhankelijk van het vliegtuigtype of de geluidproductie af te nemen met de afstand
tot de verstoringbron, maar de reactie veroorzaakt door op verschillende hoogtes
overkomende vliegtuigen was wel afhankelijk van het vliegtuigtype of de
geluidproductie.

4.5.3 Verstoring en gedrag van het vliegtuig
Cirkelende of optrekkende toestellen veroorzaken een relatief sterk effect, passerende
toestellen die geen bijzonder gedrag vertonen een relatief gering effect. Dit lijkt te
kunnen worden verklaard uit verschillen in de voorspelbaarheid van het
vliegtuiggedrag en in de geluidproductie.
Bij het nagaan van de reactie van vogels op laagvliegende vliegtuigen blijkt het
moeilijk te zijn om de verhouding te bepalen tussen de invloed van het geluid en die
van de zichtbaarheid (o.a. Kempf & Hüppop 1996, Larkin 1996, Ryals et al. 1999,
Goudie & Jones 2004). Dat is echter niet voor alle vliegtuigtypen hetzelfde. “Difficulty
separating auditory, visual and other cues complicates interpretation of experiments and observations
on responses to military noise, especially when helicopters are used. Cue separation is not usually such
a problem in interpreting animal’s behavioral responses to military low-level jet aircraft, because they
fly so fast that their visual advent almost always presages their sound” (Harrington & Veitch
1

Op basis van drempelwaardenmodellen is er volgens Efroymson et al. (2000) geen duidelijk verschil
in de gevoeligheid van roofvogels en watervogels voor laag overvliegende militaire
hefschroefvliegtuigen en militaire vleugelvliegtuigen, i.e. straaljagers, etc. Dit houdt echter geen
rekening met het feit dat verschillen en overeenkomsten in het geluid van verschillende
vliegtuigtypen sterk uiteen kunnen lopen.

Alterra-rapport 1725

29

1992: p.322, in Larkin 1996). Daarbij komt dat vliegtuigen ook sterke
luchtwervelingen kunnen veroorzaken die bij vliegen op geringe hoogte invloed op
vogels kunnen hebben, een aspect dat in de literatuur wordt verwaarloosd.

4.6

Mitigerende maatregelen

Verschillende publicaties doen aanbevelingen voor mitigerende maatregelen in
termen van beperking van luchtverkeer tot een minimum vlieghoogte boven
maaiveld of aan te houden minimumafstanden tot nestplaatsen en belangrijke
vogelgebieden (broed-, pleister- en ruigebieden) (o.a. Carney & Sydeman 1999, Harris
2005). De maten die daarvoor worden voorgesteld, lopen aanzienlijk uiteen. Veelal
liggen ze in de orde van grootte van enkele honderden meters (300-500 m). Soms
wordt ook een secundaire zone aanbevolen waarin binnen een afstand van 1000-1200
m alleen korte vluchten toelaatbaar zijn. De onderbouwing van de opgegeven maten
is echter vrij zwak. Een citaat uit het Report to Congress van de National Park
Service (1994): “One relationship between aircraft and animals is clear: the closer the aircraft, the
greater the probability that an animal will respond… Unfortunately, there is no particular overflight
altitude at which all animals are or are not disturbed.” Enkele aanbevelingen betreffen het
vermijden van overschrijding van een bepaalde geluidsintensiteit (<80 dBA) en het
aanhouden van regelmatige vliegroutes.

4.7

Waargenomen verstoring per vogelgroep

4.7.1

Watervogels: zwanen, ganzen en eenden

De groep van vogels waarvan het vaakst wordt gemeld dat zij door laag
overkomende vliegtuigen worden verstoord, in de zin van opvliegen en vluchten, zijn
watervogels (en kust- en zeevogels). De beschikbare informatie wijst erop dat
watervogels buiten de voortplantingsperiode, in het bijzonder ganzen en eenden, het
meest gevoelig zijn. Dit betreft in het bijzonder het vluchtgedrag (Efroymson et al.
2000). Nestelende watervogels blijken (veel) minder gevoelig te zijn voor verstoring
door laag overkomende vliegtuigen dan niet-broedende vogels. Op een in de VS
gehouden questionnaire reageerden verschillende beheerders met de melding dat
sommige watervogelsoorten ten gevolge van laagvliegactiviteiten volledig uit
reservaten waren verdreven (National Park Service 1994). Overkomende vliegtuigen
kunnen een negatieve invloed hebben op het foerageren (bestede tijd), de
voedselopname en de energiehuishouding (gewichtsverlies), en op het terreingebruik
is de verspreiding (zie o.a. Bélanger & Bedard 1989, Davis et al. 1974 en Ward &
Stehn 1989 in Dahlgren & Korschgen 1992).
Het onderzoek geeft voor pleisterende ganzen en overwinterende eenden een
effectafstand die, uitgedrukt in de zogenoemde “Lowest Observed Adverse Effects
Level (LOAEL)”, uiteenloopt van circa 300 m tot omstreeks 20 km. Een
conservatieve effectafstand is 15 km. Een complementaire, betrouwbare “No
Oberved Adverse Effect Level (NOAEL)” (b)lijkt niet beschikbaar te zijn

30

Alterra-rapport 1725

(Efroymson et al. 2000). De range van in de literatuur vermelde vlieghoogtes waarbij
bij ganzen reacties (gedragveranderingen) worden waargenomen varieert tussen 140
en 3100 m, en de range wat vliegafstanden betreft tussen 1000 en 3200 m (Berger
1977 en Owen 1973 in Dahlgren & Korschgen 1992). Bijvoorbeeld Ward et al.
(1999) melden echter voor ganzen verstoringafstanden tot 8 km.
De publicaties over pleisterende ganzen is bijna uitsluitend afkomstig uit NoordAmerika. De mate waarin de opgegeven effectafstanden onverkort voor de WestEuropese situatie gelden, is niet direct duidelijk. Wat de publicaties over
overwinterende eenden betreft is de geografische spreiding in herkomst van de
informatie ruimer en lijken de opgegeven effectafstanden ook voor de situatie in
West-Europese landen op te gaan. Hoe dan ook speelt, zoals gezegd, de afstand/
geluidsterkte en het type vliegtuig een belangrijke rol.
Habituatie lijkt bij pleisterende watervogels niet of nauwelijks op te treden.
Sensibilisatie lijkt eerder te verwachten. Bij overwinterende watervogels is habituatie
meer te verwachten, afhankelijk van de regelmaat van optreden van in potentie
verstorende vliegactiviteiten, maar dit is niet duidelijk in de literatuur gevonden. Het
verschijnsel van habituatie doet zich mogelijk wel duidelijk voor bij enkele
gedocumenteerde gevallen van broedende watervogels (zwanen) in de directe
omgeving van vliegvelden (Henson & Grant 1991). Dat kan echter ook een andere
verklaring hebben (bijv. compensatie of acceptatie i.p.v. habituatie in strikte zin). In
elk geval staan er weer andere waarnemingen tegenover die melden dat broedende
watervogels zeer gevoelig kunnen zijn.

4.7.2 Zeevogels: alken, meeuwen, sterns
Niet-broedende zeevogels blijken wat vluchtgedrag meer gevoelig te zijn voor
verstoring door vliegtuigen (helikopters en vleugelvliegtuigen) dan nestelende vogels
(Manci et al. 1988). Samen met watervogels zijn het de soorten waarvan het vaakst
wordt gemeld dat zij door laag overkomende vliegtuigen worden verstoord – in het
bijzonder in kolonies broedende zeevogels (Brown 1990). Hier lijkt ook weer dat dat
afhankelijk is van de regelmaat van optreden en van het gedrag van in potentie
verstorende vliegactiviteiten (Fjeld et al. 1988). Habituatie is bij zeevogels o.a.
waargenomen bij kolonies van broedende dikbekzeekoeten. In een zelden door
vliegtuigen (in dit geval helikopters) aangedane situatie reageerden die zeekoeten
echter op een naderende helikopter op een afstand van 6 tot 2,5 kilometers (Olsson
& Gabrielsen 1990).

4.7.3 Wadvogels: steltlopers
Wadvogels, in het bijzonder steltlopers, lijken in hun reactie op verstoring nauw aan
te sluiten bij watervogels en zeevogels (Nijland 1997, Smit & de Jong 2002, Smit
2004). De literatuur suggereert dat steltlopers het meest gevoelig zijn voor verstoring
door overkomende vliegtuigen, althans in termen van vluchtgedrag (Efroymson et al.

Alterra-rapport 1725

31

2000). Het moment van overvliegen ten opzichte van hoog en laag water bepaalt
voor een belangrijk deel welk effect in welke mate optreedt. Een toestel dat
overvliegt ten tijde van laag water (wanneer de foeragerende vogels over de
wadplaten verspreid zijn), kan een heel ander effect oproepen dan wanneer hetzelfde
toestel op dezelfde hoogte overvliegt en de vogels op hoogwatervluchtplaatsen
geconcentreerd zijn (Smit 2004).

4.7.4 Roofvogels (inclusief uilen)
Het onderzoek naar de reactie van roofvogels is geconcentreerd op de periode dat ze
broeden en/of jongen hebben; dus na de kwetsbare tijd van paarvorming en
vestiging. Er wordt voor de vogels in deze situatie een effectafstand opgegeven die,
uitgedrukt in de zogenoemde “Lowest Observed Adverse Effects Level (LOAEL)”,
in de orde van grootte ligt van circa 250-300 m afstand. De complementaire “No
Observed Adverse Effect Level NOAEL” loopt uiteen van circa 150 tot 1000 m
(Awbrey & Bowles 1989), tot 1390 m (Efroymson et al. 2000). Grubb & King (1991)
en Grubb et al. (1992) meldden dat broedende Amerikaanse zeearenden bij een derde
van de gevallen van binnen een afstand van 2000 m overkomende vliegtuigen een
verstoringreactie vertoonden. De literatuur laat daarbij nogal wat variatie in de reactie
zien. Terwijl sommige middelgrote roofvogels voor naderende helikopters
wegvluchten, blijven anderen op het nest zitten en ook wel niet of nauwelijks
zichtbaar reageren (bijv. Palmet et al. 2003). Grote roofvogels (arenden) vallen soms
zelfs helikopters aan, naar wordt aangenomen als verdediging tegen een vliegende
indringer (Watson 1993, Larkin 1996).
De mate van de respons op verstoring neemt toe in de loop van de broedtijd, d.w.z.
in de periode van broedzorg van het begin van het bebroeden van het legsel tot het
uitvliegen van de jongen. Mogelijk is sprake van afnemend onderdrukken van een
opgeroepen respons, dus van afnemende stress (o.a. Ellis et al. 1991). Subadulten
reageren ook eerder en sterker dan adulten (Stalmaster & Kaiser 1997).
De meeste auteurs geven aan dat de reactie op helikopters het duidelijkst of sterkst is
(bijv. Grubb et al. 1992, Grubb & Bowermann 1997). Wanneer alleen naar de afstand
en hoogte wordt gekeken, komt uit diverse studies duidelijk naar voren dat
sportvliegtuigen ook op grote afstand en grote hoogte kunnen verstoren. Uitgaande
van drempelwaardenmodellen blijkt echter geen duidelijk verschil in de gevoeligheid
van roofvogels voor helikopters en voor vleugelvliegtuigen.
Wat habituatie en sensibilisatie betreffen, wordt in de literatuur alleen mogelijke
habituatie gemeld: voor Noord-Amerikaanse uilen, visarend en roodstaartbuizerds
(Delaney et al. 1999, Trimper et al. 1998, Ellis et al. 1991).

32

Alterra-rapport 1725

4.8

Kanttekeningen bij de literatuur

Het algemene beeld van de invloed van vliegtuigen op vogels is in grove lijnen wel
duidelijk. De gepubliceerde waarnemingen en onderzoeken zijn echter zeer
uiteenlopend van aard, detail en niveau. Dit roept vragen op, bijvoorbeeld omdat de
waarnemingsperioden kort zijn en uiteenlopen wat betreft de tijd van het jaar en de
functie van de plek. Daarnaast zijn er onderzoektechnisch kanttekeningen bij te
plaatsen. In grote lijnen komen die neer op het volgende.

4.8.1

Methoden en definities

- Niet-gestandaardiseerde waarneming- en analysemethoden en de grote variatie in
de definitie van verstoring en van variatie in de reactie van soorten maken
vergelijking van de in de publicaties gevonden onderzoeksresultaten vrijwel
onmogelijk (zie o.a. Kempf & Hüppop 1996, Larkin 1996, Goudie & Jones
2004).
- De kennisontwikkeling van het onderwerp wordt gehinderd door het
overheersen van beperkte, op zichzelf staande, anekdotische of correlatieve
studies in plaats van gecontroleerde veldexperimenten (zie o.a. Goudie & Jones
2004).
- Slechts een klein gedeelte van de onderzoeksliteratuur geeft iets van een
probleemstelling, duidelijk doel, of hypothese.
- Als regel verwaarlozen de publicaties de mogelijke invloed van de opzet en
uitvoering van het onderzoek of de waarnemingen.

4.8.2 Parameters
- De documentatie van het opzet van het onderzoek en de omstandigheden
waaronder het is uitgevoerd is veelal beperkt tot gebrekkig.
- De specificatie van het vliegtuigtype is veelal globaal (“helikopter, jet”) tot soms
zelfs afwezig (“aircraft”); dit geldt ook voor beschrijvingen van de vlieghoogte
en/of de afstand vliegtuig – vogel(s).
- Vaak ontbreken indicaties van de aard van het geluid (de variatie bij bijvoorbeeld
verschillende typen helikopters) en metingen van de geluidsterkte ter plekke van
de receptor.
- De vliegsnelheid wordt zelden vermeld. Deze factor is van invloed op zowel het
visuele aspect als het auditieve aspect van verstoring en bepaalt daarnaast de
verstoringduur.
- De bestaande literatuur gebruikt bij het bepalen van het effect met een zekere
regelmaat surrogaatinformatie, zoals de afstand van de bestudeerde dieren tot de
verstoringbron (zie bijvoorbeeld Grubb & King 1991, Grubb et al. 1992, Grubb
& Bowerman 1997), om de invloed van het geluid in het veld te evalueren (o.a.
Kempf & Hüppop 1996, Larkin 1996, Ryals et al. 1999, Goudie & Jones 2004).
- De afstand vogel – vliegtuig wordt zeker niet altijd vermeld. Waar dit wel
gebeurt, betreft de vermelding vaak slechts de horizontale afstand en/of de

Alterra-rapport 1725

33

verticale afstand. De werkelijke, rechte “line-of-sight” afstand (“slant range”)
wordt veelal niet vermeld.
- De afstand tot waarop een naderend vliegtuig door de vogel(s) kan worden
waargenomen, is niet duidelijk en kan ook niet altijd zelfs maar bij grove
benadering uit de beschrijving van de situatie worden opgemaakt.
- Dat bepaalde vliegtuigtypen ook op geringe hoogte sterke luchtwervelingen
kunnen oproepen die invloed op vogels kunnen hebben, wordt in de literatuur
niet vermeld.

4.8.3 Effecten
- De bestaande literatuur gaat bij het bepalen van het effect uit van een ‘alles-ofniets’ benadering om de invloed van het geluid in het veld te evalueren (o.a.
Kempf & Hüppop 1996, Larkin 1996).
- Weinig studies proberen gekwantificeerde dosis-effectrelaties te geven voor de
invloed van geluid op vogels (o.a. Larkin 1996, Ryals et al. 1999, Goudie & Jones
2004).
- Af en toe vermelden de publicaties dat habituatie of sensibilisatie mogelijk als
complicatie in het spel zou kunnen zijn, maar dat wordt als regel verder
verwaarloosd.
- De invloed van het geluid van vliegtuigen en die van de zichtbaarheid van die
vliegtuigen is moeilijk te scheiden. Meningen en feitelijk gestaafde constateringen
zijn in de literatuur lastig uit elkaar te houden (zie bijvoorbeeld Kempf &
Hüppop 1996: “Especially the noise of aircraft can scarcely be assessed separately from its
optical appearance. Optical or acoustical stimuli taken separately have only minor effect with the
optical stimulus evoking the stronger reaction; even soundless paragliders can cause panic
flights”.
- Het gepubliceerde onderzoek concentreert op mogelijke effecten in (een)
bepaalde fase(n) in de jaarcyclus, doorgaans die van de voortplanting of van het
pleisteren tijdens de trek. De respons tijdens de periode van broedzorg wordt
geïnterpreteerd als indicatie voor het reproductiesucces. De respons tijdens de
voorafgaande fase van territoriumvestiging, paarvorming, nestplaatskeuze,
nestbouw, paring is, zover kon worden nagegaan, nooit onderzocht. Dit is juist
een cruciale en uit empirie gebleken voor verstoring relatief gevoelige fase, de
basis voor het überhaupt wel of niet kunnen spreken over voortplantingssucces.
- Wat de directe reactie van vogels op laag overkomende vliegtuigen op wat
langere termijn kan betekenen is speculatief.

34

Alterra-rapport 1725

5

Review: Effecten van laagvliegen op zoogdieren

5.1

Uitgevoerd onderzoek

We hebben 37 publicaties gevonden waarin de effecten van laagvliegen op
zoogdieren is beschreven (zie voor een volledig overzicht bijgevoegde Cd-rom).2
Hiervan betreffen 36 publicaties onderzoek naar hoefdieren en 1 publicatie betreft
onderzoek naar een carnivoor (zie figuur 5.1). Het merendeel van deze studies
(n=30) is uitgevoerd in Noord-Amerika en betreffen soorten die niet in Nederland
voorkomen, zoals Dikhoornschapen, Amerikaanse berggeiten en Kariboe. Zes
publicaties beschrijven in Europa uitgevoerd onderzoek. Vijf van deze studies
betreffen opnieuw soorten die niet in Nederland voorkomen: Eland, Steenbok en
Gems. Van de in Nederland voorkomende zoogdiersoorten is alleen onderzoek
gepubliceerd over het Ree. Dit betreft slechts 1 studie, uitgevoerd in Tsjechië.
Extrapolatie van de onderzoeksresultaten in de gevonden publicaties naar de
Nederlandse situatie is door de beperkte literatuur over Nederlandse soorten vooral
indicatief (zie ook hoofdstuk 9).
Aantal artikelen
0

2

4

6

8

10

Dikhoornschaap
Kariboe
Gaffelantilope
Amerikaanse berggeit
Gems
Muildierhert
Muskus os

Europa
Noord-Amerika
Pacific

Coyote
Dalschaap
Eland
Ree
Steenbok
Wild paard

Figuur 5.1. Het aantal publicaties over de effecten van laagvliegen op zoogdieren per soort en continent.

De gevonden publicaties beschrijven de effecten van laagvliegen voor verschillende
typen vliegtuigen (tabel 5.1). De meeste studies richten zich op helikopters (n=16) en
straaljagers (n=9). In 5 studies zijn verschillende typen vliegtuigen als groep
onderzocht – helikopter met respectievelijk straaljager, sportvliegtuig en paraglider –
en is er geen onderscheid te maken in de effecten van de afzonderlijke vliegtuigtypen.
2 Zeezoogdieren niet meegerekend: zie hoofdstuk 3.

Alterra-rapport 1725

35

Voor de in Nederland voorkomende soort – het Ree – zijn uitsluitend de effecten
van laag overvliegende sportvliegtuigen onderzocht. Het totaal aantal “studies”
(n=46) is hoger dan het aantal publicaties (n=37) omdat in enkele publicaties meer
dan één vliegtuigtype is onderzocht.

5.2

2

1
1

2
2

1

1
1

1

2

1

2
1
1
1
1
1
6

1
1
1

1
1

9

6

2

2

1

1

1

1

3

2

Totaal

Niet gespecificeerd

Verkeersvliegtuig

Paraglider

Zweefvliegtuig

Helikopter + paraglider

Helicopter + sportvliegtuig

3
3
1

Helikopter + straaljager

5
2
1
2

Sportvliegtuig

Straaljager

Dikhoornschaap
Kariboe
Gaffelantilope
Amerikaanse berggeit
Gems
Muildierhert
Muskus os
Coyote
Dalschaap
Eland
Ree
Steenbok
Wild paard
Totaal

Helikopter

Tabel 5.1. Aantal studies naar de effecten van laagvliegen op zoogdieren per soort en type vliegtuig.
Soort
Type vliegtuig

4

11
8
4
4
3
2
2
1
2
2
1
5
1
46

Effecten van verstoring door laagvliegen

Laagvliegen kan zoogdieren in een verhoogde staat van alertheid en/of activiteit
brengen of leiden tot vluchtgedrag. Dit heeft effect op de fitness van de dieren
doordat enerzijds het energieverbruik toeneemt en anderzijds de energieopname
afneemt, bijvoorbeeld als gevolg van een reductie in de tijd die aan foerageren of
zogen wordt besteed en door het verlaten van geprefereerde foerageergebieden of
home ranges (Kelly & Allan 2006).
Tabel 5.2 geeft een overzicht van de in de literatuur beschreven effecten van
laagvliegen op zoogdieren per vliegtuigtype. In circa de helft van het aantal gevallen
dat een effect van laagvliegen is vastgesteld betreft het een verhoogde
activiteit/alertheid in de dieren en vlucht- of defensief gedrag (Calef et al. 1976, Luz
& Smith 1976, MacArthur et al. 1979, Miller & Gunn 1980, MacArthur et al. 1982,
Foster & Rahs 1983, Gunn et al. 1983, Krausman & Hervert 1983, Mrlik 1987,
Ingold et al. 1993, Andersen et al. 1994, Côté 1996, Krausman et al. 1998, Szemkus
et al. 1998, Schnidrig-Petrig & Ingold 2001, Krausman & Harris 2002, Linklater &

36

Alterra-rapport 1725

Cameron 2002, Sayre et al. 2002, Frid 2003, Goldstein et al. 2005, Lawler et al. 2005).
In circa een kwart van de gevallen betreft het de vaststelling van verschuivingen in
home ranges en veranderingen in home range grootte (Foster & Rahs 1983,
Krausman & Hervert 1983, Krausman et al. 1986, Gese et al. 1989, Bleich et al. 1990,
Andersen et al. 1994, Bleich et al. 1994, Stephenson et al. 1996, Szemkus et al. 1998,
Schnidrig-Petrig & Ingold 2001, Landon et al. 2003, Boldt & Ingold 2005).

5

Niet gespecificeerd

11

Verkeersvliegtuig

2

Totaal

Paraglider

3

Zweefvliegtuig

1
2

Helikopter + paraglider

3

Helicopter + sportvliegtuig

Sportvliegtuig

6

Helikopter + straaljager

Straaljager

Geen respons
Verhoogde
activiteit/alertheid
Toename hartslag/
energieverbruik
Vlucht/defensie
respons
Ernstige
verwonding/sterfte
Verminderde
overleving
jongen/kalveren
Verandering in
habitatgebruik
Verandering in
dagelijkse
activiteitpatronen
Afname efficiëntie
foerageren
Toename/afname
grootte home range
Verschuiving in home
range/verspreiding
Uiteenvallen sociale
groepen/verandering
in groepsgrootte
Totaal

Helikopter

Tabel 5.2. Vastgestelde effecten van laagvliegen op zoogdieren per vliegtuigtype.
Effect
Type vliegtuig

2
1

1

1

1
4

2

6
1

3

26

1

1
1

1

1

1

1

1
1
1

1

2

1

1

6
1

1

6
1

1

1

4

1

2
2

1

4
1

1

2

1

2
31

3
14

13
2

15

10

4

6

2

1

9

2

3

83

Minder vaak zijn veranderingen in habitatgebruik, dagelijkse activiteitenpatronen en
hartslag/energieverbruik gedocumenteerd (Foster & Rahs 1983, Krausman &
Hervert 1983, Gese et al. 1989, Ingold et al. 1993, Andersen et al. 1994, Bleich et al.
1994, Krausman et al. 1998, Schnidrig-Petrig & Ingold 2001, Sayre et al. 2002, Frid
2003, Krausman et al. 2004, Boldt & Ingold 2005). Incidenteel zijn de overleving van

Alterra-rapport 1725

37

jongen/kalveren, de efficiëntie van foerageren en het uiteenvallen van sociale
groepen of verandering in groepsgrootte als gevolg van laagvliegen vastgesteld
(Harrington & Veitch 1992, Côté 1996, Stockwell et al. 1991, Linklater & Cameron
2002). In extreme situaties kan vluchtgedrag tot ernstige verwonding of sterfte leiden,
zoals beschreven voor een Amerikaanse berggeit door Côté (1996).
Verschillen in aantal keren dat een effect is vastgesteld (tabel 5.2) zegt overigens niet
zo veel over de verschillen in het optreden van een effect maar is vooral het resultaat
van de keuze die is gemaakt van de te onderzoeken respons: in de meeste studies is –
meestal vanwege praktische en budgettaire redenen – het (vlucht)gedrag van de
dieren als te onderzoeken variabele gekozen.
In drie gevallen is geen respons waargenomen: tweemaal tijdens observaties van
verkeersvliegtuigen die op vele kilometers hoogte respectievelijk Amerikaanse
berggeiten en Dikhoornschapen passeerden (MacArthur et al. 1979, Foster & Rahs
1983) en eenmaal tijdens observaties van sportvliegtuigen die op een hoogte van
>400 m Dikhoornschapen passeerden (MacArthur et al. 1982).

5.3

Factoren die effecten beïnvloeden

In 31 studies zijn factoren vastgesteld die de mate waarin laagvliegen zoogdieren
beïnvloedt bepalen. Het betreft zowel factoren die samenhangen met de activiteit van
laagvliegen als factoren die samenhangen met de diersoort. Tabel 5.3 geeft een
overzicht.
De meest aangewezen factoren die het effect van laagvliegen op zoogdieren
beïnvloeden zijn de vlieghoogte en de (laterale) afstand tussen het vliegtuig en de
dieren. Het effect van de vlieghoogte en de afstand tot de dieren is voor
respectievelijk 8 en 10 van de 13 onderzochte zoogdiersoorten vastgesteld. Voor
beide factoren geldt dat de drempelwaarden voor het optreden van een effect
verschillen per soort, vliegtuigtype en studie(gebied). Tabel 5.4 geeft een overzicht
van de drempelwaarden voor de factoren vlieghoogte en afstand tot de dieren, zoals
deze in de literatuur zijn aangetroffen. Opvallend is dat in veel studies de vlieghoogte
en/of afstand tussen vliegtuig en dieren niet is gespecificeerd, terwijl deze factoren
wel zijn aangewezen als bepalend voor een effect. Ook voor het Ree zijn genoemde
factoren van invloed gebleken op de respons met als drempelwaarden een
vlieghoogte van 100 m en vliegafstand tot de dieren van 70 m.

38

Alterra-rapport 1725

Wild paard

Steenbok

Totaal

Ree

Muskus os

Muildierhert

Kariboe

Gems

Gaffelantilope

Eland

Dikhoornschaap

Dalschaap

Coyote

Amerikaanse berggeit

Tabel 5.3. Vliegtuig- en soortgebonden factoren waarvoor is vastgesteld dat deze de respons van zoogdieren op verstoring door laagvliegen beïnvloeden.
Factor
Soort

Vliegtuiggebonden factoren
Vliegtuigtype
Vliegsnelheid
Vliegrichting (directe vs. indirecte aanvliegroute)
Vlieghoogte
Afstand tot de dieren
Intensiteit van laagvliegen

1
1
2
1
2

3

4
2

1

1
1
1

1
2

2
1

1

1
2

1
1

1
5

1
1
3
12
20
1

Soortgebonden factoren
Activiteit van dieren vóór laagvliegen
Verstoringbewustzijn (anticiperend vs. verrassend)
Aanwezigheid van jongen/kalveren
Terrein/beschikbaarheid dekking
Seizoen

Alterra-rapport 1725

1
1
1
2

1

1
1

3

39

1
1
1
4
4

Tabel 5.4. Vlieghoogte en –afstand waarop respons optreedt per soort en vliegtuigtype. H = helikopter; St =
straaljager; Sp = sportvliegtuig; Z = zweefvliegtuig; P = paraglider; V = verkeersvliegtuig; N = vliegtuigtype niet
gespecificeerd.
Soort
Vliegtuig- Vlieghoogte Afstand tot
Referentie
type
waarop
de dieren
respons
waarop
optreedt
respons
optreedt
Eland
H
Onbekend
1000-1500 m
Andersen et al. 1994
St
Onbekend
Onbekend
Andersen et al. 1994
Ree
Sp
50-100 m
50-70 m
Mrlik 1987
Muildierhert
H + St
Onbekend
Onbekend
Stephenson et al. 1996
Sp
100 m
Onbekend
Krausman et al. 1986
Kariboe
H
Onbekend
Onbekend
Miller & Gunn 1981
H
Onbekend
Onbekend
Gunn et al. 1983
St
300 m
1000 m
Harrington & Veitch 1992
St
Onbekend
Onbekend
Maier et al. 1998
St
Onbekend
Onbekend
Lawler et al. 2005
H + Sp
30-150 m
Onbekend
Calef et al. 1976
Steenbok
H
Onbekend
1200 m
Szemkus et al. 1998
St
Onbekend
1200 m
Szemkus et al. 1998
Sp
Onbekend
1200 m
Szemkus et al. 1998
Z
Onbekend
1200 m
Szemkus et al. 1998
P
Onbekend
1200 m
Szemkus et al. 1998
Gems
H+P
Onbekend
Onbekend
Boldt & Ingold 2005
P
150-200 m
600-700 m
Ingold et al. 1993
P
Onbekend
900-1280 m
Schnidrig-Petrig & Ingold 2001
Amerikaanse
H
Onbekend
500-1500 m
Côté 1996
Berggeit
H
Onbekend
991-1730 m
Goldstein et al. 2005
H + Sp
Onbekend
1600 m
Foster & Rahs 1983
V
Onbekend
Onbekend
Foster & Rahs 1983
Muskus os
H
Onbekend
3000 m
Miller & Gunn 1980
H
Onbekend
240-400 m
Miller et al. 1986
Dikhoornschaap H
150-200 m
Onbekend
MacArthur et al. 1979
H
90-250 m
Onbekend
MacArthur et al. 1982
H
50-200 m
Onbekend
Bleich et al. 1990
H
Onbekend
250-450 m
Stockwell et al. 1991
H
100 m
Onbekend
Bleich et al. 1994
St
Onbekend
Onbekend
Weisenberger et al. 1996
St
Onbekend
Onbekend
Krausman et al. 1998
Sp
Onbekend
>400 m
MacArthur et al. 1982
Sp
100 m
1000 m
Krausman & Hervert 1983
St
Onbekend
200 m
Sayre et al. 2002
V
Onbekend
Onbekend
MacArthur et al. 1979
Dalschaap
H
Onbekend
100-3000 m
Frid 2003
Sp
80 m
200-6100 m
Frid 2003
Wild paard
H
60 m
Onbekend
Linklater & Cameron 2002
Gaffelantilope
H
45 m
150 m
Luz & Smith 1976
St
Onbekend
Onbekend
Krausman & Harris 2002
N
Onbekend
Onbekend
Landon et al. 2003
N
Onbekend
Onbekend
Krausman et al. 2004
Coyote
H + St
Onbekend
Onbekend
Gese et al. 1989

40

Alterra-rapport 1725

Ook de vliegrichting – directe versus indirecte aanvliegroutes – is in sommige studies
van belang gebleken voor het optreden en/of de grootte van een effect. Het direct
op een groep dieren aanvliegen gaf daarbij altijd een sterkere respons. Vliegsnelheid
en vliegintensiteit zijn weinig onderzocht maar in sommige gevallen wel positief
gecorreleerd met de sterkte van de respons. Het verschil tussen diverse vliegtuigtypen
is in één studie onderzocht en van invloed gebleken op het optreden van een effect.
Van de soortgebonden factoren zijn vooral de terreingesteldheid en het seizoen
aangewezen als factoren die het optreden en/of de sterkte van een effect bepalen.
Verschillen in de respons van de dieren als gevolg van verschillen in de
terreingesteldheid is vastgesteld voor drie soorten: Amerikaanse berggeit, Dalschaap
en Coyote. Voor alle soorten bleek de beschikbaarheid van voldoende dekking in het
terrein van invloed. Veel dekking in het terrein resulteert in een lagere respons. De
landschapskarakteristieken die dergelijke dekking verschaffen zijn soortspecifiek:
voor de Amerikaanse berggeiten en Dalschapen werd de dekking gevonden op
rotsachtige hellingen terwijl Coyotes de dekking zochten in dichte vegetatie en
canyons/heuvels. Verschillen in de respons van de dieren over de seizoenen is
vastgesteld voor twee soorten: Kariboe en Dikhoornschaap. Afhankelijk van de soort
zijn respectievelijk de periode waarin de jongen/kalveren worden geboren (Kariboe),
de periode waarin de jongen/kalveren worden gezoogd (Kariboe), de periode(n) van
migratie (Kariboe), de periode met hoge dichtheden aan insecten (Kariboe) en de
(late) winterperiode (Dikhoornschaap, Kariboe) aan te wijzen als de momenten dat
de dieren een sterkere respons op laagvliegen laten zien.
Voor Kariboes – een van de meest onderzochte soorten – zijn ook de activiteit van
de dieren vóór het laag overvliegen en de aanwezigheid van kalveren van invloed
gebleken op de sterkte van de respons. Voor Amerikaanse berggeiten speelt ook een
rol in welke mate de dieren verrast worden door de vliegtuigen.

5.4

Factoren die effecten niet beïnvloeden

In 13 studies zijn factoren vastgesteld die de mate waarin laagvliegen zoogdieren
beïnvloedt niet bepalen. Het betreft zowel factoren die samenhangen met de
activiteit van laagvliegen als factoren die samenhangen met de diersoort. Tabel 5.5
geeft een overzicht.
Van de vliegtuiggebonden factoren is voor enkele soorten vastgesteld dat de verticale
oriëntatie van de verstoring (vliegtuigen boven, op gelijke hoogte of onder de dieren)
en de zichtbaarheid van het vliegtuig de effecten van laagvliegen niet beïnvloeden.
Echter, ook het vliegtuigtype en de vlieghoogte blijken in sommige studies niet van
invloed op het optreden van een respons en/of de sterkte van de respons, hoewel
andere studies aantonen dat deze factoren wel een effect kunnen hebben (zie
paragraaf 5.3).

Alterra-rapport 1725

41

Wild paard

Steenbok

Totaal

Ree

Muskus os

Muildierhert

Kariboe

Gems

Gaffelantilope

Eland

Dikhoornschaap

Dalschaap

Coyote

Amerikaanse berggeit

Tabel 5.5. Vliegtuig- en soortgebonden factoren waarvoor is vastgesteld dat deze de respons van zoogdieren op verstoring door laagvliegen niet beïnvloeden.
Factor
Soort

Vliegtuiggebonden factoren
Vliegtuigtype
Vlieghoogte
Verticale oriëntatie verstoring
(boven, op gelijke hoogte, onder)
Zichtbaarheid van het vliegtuig

1

1

1
1

1

1

2
2
1
1

Soortgebonden factoren
Sexe
Leeftijd
Grootte van de groep
Aanwezigheid van jongen/kalveren
Terreingesteldheid / Vegetatietype
Activiteit van dieren vóór laagvliegen
Weer
Seizoen

42

3
2
2

2
1

2

1

2

1

1
1

1
1

1
2

Alterra-rapport 1725

1
1
2

1
1

3
2
7
4
4
5
1
3

Van de soortgebonden factoren is voor sommige soorten vastgesteld dat sexe,
leeftijd, grootte van de groep en de weersomstandigheden de effecten van laagvliegen
niet beïnvloeden. Echter, ook de aanwezigheid van jongen/kalveren, de
terreingesteldheid/vegetatietype, de activiteit van de dieren direct vóór het
laagvliegen en het seizoen blijken in meerdere studies niet van invloed op het
optreden van een respons en/of de sterkte van de respons, hoewel andere studies
aantonen dat deze factoren wel een effect kunnen hebben (zie paragraaf 5.3).

5.5

Habituatie

In 12 van de 46 studies is het optreden van habituatie – gewenning van de dieren aan
het laagvliegen met als gevolg een afnemende of geheel verdwijnende respons –
onderzocht. In 6 studies, gericht op de soorten Muildierhert, Amerikaanse berggeit,
Muskusos, Dikhoornschaap en Ree, is een zekere mate van habituatie vastgesteld
en/of verondersteld. In 6 studies is vastgesteld dat habituatie niet optreedt. Dit
betreft studies naar de soorten Amerikaanse berggeit, Dikhoornschaap en Dalschaap.
Krausman et al. (1986) stelden vast dat de reactie van Muildierherten op
laagovervliegende vliegtuigen gering is. Zij veronderstellen dat dit een gevolg is van
gewenning omdat het gebied frequent door vliegtuigen wordt bezocht.
Goldstein et al. (2005) toonde aan dat Amerikaanse berggeiten die eerder zijn
blootgesteld aan laagvliegen minder snel verstoord raken: de afstand tussen vliegtuig
en dieren die een respons oproept halveert en de kans dat de dieren verstoord raken
bij een afstand van zowel 500 als 1000 m neemt af. Foster & Rahs (1983) vinden
daarentegen geen teken van habituatie tijdens hun studie van berggeiten in WestCanada. Ook Côté (1996) concludeert dat berggeiten geen (korte-termijn) habituatie
vertonen na vergelijking van de respons van de dieren na respectievelijk de eerste en
laatste vlucht op een dag.
Miller & Gunn (1980) onderzochten de effecten van laagvliegen op muskusossen. In
alle onderzochte kudden (n=3) was sprake van een trend naar een verminderde
respons gedurende een serie van vluchten op een dag (korte-termijn habituatie). Voor
één kudde werd ook een lange-termijn habituatie vastgesteld met een verlaagde
respons aan het eind van het (zomer)seizoen waarin veel gevlogen was.
Weisenberger et al. (1996) onderzochten het effect van (gesimuleerd) vliegtuiggeluid
van laagvliegende toestellen op de hartslag van Dikhoornschapen. Zij stelden vast dat
alle responses afnamen bij een toename in de blootstelling aan het geluid wat kan
duiden op habituatie. Krausman et al. (1998) suggereren eveneens habituatie in
Dikhoornschapen. Zij baseren dit op een geringe respons van de dieren op
laagovervliegende straaljagers, maar hebben er niet specifiek onderzoek naar verricht.
De studies van Bleich et al. (1994) en Sayre et al. (2002) ondersteunen deze bevinding
niet: zij stellen vast dat er geen habituatie in Dikhoornschapen optreedt na
herhaaldelijk laag overvliegen met respectievelijk helikopters en straaljagers.

Alterra-rapport 1725

43

Frid (2003) onderzocht de effecten van zowel laagvliegende helikopters als
sportvliegtuigen op Dalschapen. Hij concludeert dat de proportie dieren die een
respons laten zien niet afneemt tijdens een (langere) periode van laagvliegen.
In de studie naar de effecten van laagvliegende (agrarische) vliegtuigen op het Ree
zijn lage responsveroorzakende waarden gevonden voor zowel de vlieghoogte als de
afstand tussen vliegtuig en dier. Hoewel niet onderzocht, veronderstelt de auteur dat
er sprake is van habituatie van de dieren aan de regelmatige vliegbewegingen (Mrlik
1987).

5.6

Mitigerende maatregelen

In 17 artikelen zijn mitigerende maatregelen voorgesteld voor het voorkomen of
beperken van de effecten van laagvliegen op zoogdieren. Er zijn zes typen
mitigerende maatregelen te onderscheiden:
1. Restricties in vlieghoogte
In 8 studies is het voorstel een minimale vlieghoogte in te stellen. Voor Kariboe is dit
minimum eventueel te variëren, afhankelijk van het seizoen (Calef et al. 1976) of
gebruikte vliegtuigtype (Lawler et al. 2005). Tabel 5.6 geeft een overzicht van de in de
literatuur voorgestelde vlieghoogten per soort.
Tabel 5.6. Voorgestelde beperkingen in vlieghoogten per soort en vliegtuigtype. H = helikopter; St = straaljager;
Sp = sportvliegtuig.
Soort
Vliegtuigtype Voorgestelde vlieghoogten Referentie
Kariboe
H + Sp
150 m (voor-/najaar)
Calef et al. 1976
300 m (andere perioden)
Kariboe
St
>457 m (type A-10)
Lawler et al. 2005
>610 m (type F-16)
Muskusos
H
200 m
Miller & Gunn 1980
Dikhoornschaap
H
500 m
Stockwell et al. 1991
Dikhoornschaap
St
Krausman et al. 1998
Dikhoornschaap
Sp
100 m
Krausman & Hervert 1993
Dalschaap
H
Frid 2003
Dalschaap
Sp
Frid 2003

2. Restricties in vliegperioden
In 13 studies is het voorstel om perioden in het jaar en/of gedurende de dag aan te
wijzen waarin niet c.q. minder gevlogen wordt. De periode waarin de
jongen/kalveren geboren worden en de periode van zogen kort daarna worden als
meeste genoemd – voor Kariboe, Gems, Dikhoornschaap en Coyote – als periode
waarin laagvliegen moet worden vermeden (Gunn et al. 1983, Gese et al. 1989,
Harrington & Veitch 1992, Maier et al. 1998, Schnidrig-Petrig & Ingold 2001, Lawler
et al. 2005). Voor Dikhoornschapen en Dalschapen is ook de (late) winter een
periode die in aanmerking komt voor restricties om de wintersterfte te beperken
(Stockwell et al. 1991, Frid 2003).

44

Alterra-rapport 1725

3. Restricties in vlieggebieden/-paden
In 13 studies is het voorstel om gebieden af te sluiten voor laagvliegen en/of
standaard vliegpaden aan te houden. Het advies is om de leefgebieden van
Amerikaanse berggeiten en Dikhoornschapen geheel te ontzien door het instellen
van een bufferzone van respectievelijk 2000 m en 200 m rond het leefgebied van de
dieren waarbinnen niet gevlogen mag worden (Foster & Rahs 1983, Côté 1996, Sayre
et al. 2002). Door zorgvuldig vliegpaden te kiezen kan (in geaccidenteerd terrein) het
reliëf in het landschap worden benut om vliegtuigen uit het gezichtsveld van de
dieren te houden (Frid 2003). Voor Kariboe is de aanbeveling om de gebieden waar
de kalveren worden geboren voor laagvliegen af te sluiten (Harrington & Veitch
1992, Maier et al. 1998). Schnidrig-Petrig & Ingold (2001) doen de aanbeveling voor
de Gems no-fly zones in te stellen voor paragliders in de Alpen. Ook kunnen
standaard vliegpaden en een beperking van het aantal opstijgpunten de effecten van
laagvliegen met paragliders beperken.
4. Restricties in vliegtuigtype
In 1 studie is het voorstel gedaan om restricties te stellen aan het type vliegtuig in
leefgebieden van Dalschapen (Frid 2003). Het gebruik van sportvliegtuigen wordt
aanbevolen boven het gebruik van helikopters in deze gebieden.
5. Restricties in training
In 2 studies is het voorstel gedaan om restricties te stellen aan de vliegtrainingen.
Lawler et al. (2005) bevelen aan om hoge snelheden en manoeuvres die een toename
in stuwkracht vereisen te vermijden in leefgebied van Kariboe. Miller & Gunn (1980)
merken op dat het omcirkelen en/of volgen van de dieren en landingen op korte
afstand moeten worden vermeden.
6. Educatie van piloten/vergroten bewustzijn effecten
In 1 studie is het voorstel gedaan om het bewustzijn van piloten (van vooral
paragliders) te vergroten wat de effecten zijn op zoogdieren en eventueel een
educatieprogramma te starten (Schnidrig-Petrig & Ingold 2001).
7. Aanpassingen habitat
In 2 studies is het voorstel gedaan om door aanpassingen in het landschap de
knelpunten tussen laagvliegen en zoogdieren weg te nemen of te verminderen.
Landon et al. (2003) pleiten voor een betere plaatsing van wateropvangbekkens –
drinkplaatsen voor Gaffelantilopen – in relatie tot de ligging van militaire
trainingslocaties. Gese et al. (1989) doen de aanbeveling verstoorde gebieden te
herbeplanten om zodoende voldoende dekking voor Coyotes te creëren.
In veel situaties is het combineren van meerdere mitigerende maatregelen de
aanbeveling, zoals het sluiten van een deel van een laagvliegterrein voor een deel van
het jaar.

Alterra-rapport 1725

45

6

Laagvliegen en de EHS

6.1

Introductie

De laagvlieggebieden en –routes overlappen voor een deel met de Ecologische
Hoofdstructuur (EHS). De mate van overlap verschilt echter sterk per
laagvlieggebied en –route. In dit hoofdstuk verkennen we daarom hoe groot de
overlap tussen de laagvlieggebieden/-routes en de EHS is en wat de ruimtelijke
spreiding van de EHS-gebieden binnen de laagvlieggebieden/-routes is. Tevens is
onderzocht welke natuurdoeltypen en doelsoorten het betreft, hoe de spreiding is
van de doelsoorten over de laagvlieggebieden/-routes en hoeveel van deze
doelsoorten naar verwachting gevoelig zijn voor verstoring door laagvliegen. Bij de
analyse van de doelsoorten beperken we ons tot de diergroepen zoogdieren en
vogels.

6.2

Overlap laagvliegen en EHS

Bijna 112.000 ha van de laagvlieggebieden en 16.000 ha van de laagvliegroutes
(uitgaande van een routebreedte van 2 km) behoort tot de EHS. Dit is 36% van het
totale oppervlak laagvlieggebied (tabel 6.1) en 14% van het totale oppervlak
laagvliegroute (tabel 6.2).
Tabel 6.1. Overlap tussen de laagvlieggebieden en de EHS.
Laagvlieggebied
Oppervlak overlap
met EHS (ha)
GLV-I
(Noord-Drenthe)
GLV-II
(Midden-Drenthe)
GLV-III
(West-Drenthe)
GLV-IV
(Ginkelse Hei)
CLV-V
(Oirschot)
GLV-VI
(Salland)
GLV-VII
(Veluwe/Randmeren)
GLV-VIII (Peel)
Maaswaal
Voorne-Putten/Hoeksewaard
Wieringermeerpolder
Totaal

Alterra-rapport 1725

1.316
19.844
3.256
1.129
1.096
3.911
55.289
9.920
7.778
6.401
1.135
111.074

Percentage van
oppervlak
laagvlieggebied
62%
35%
49%
86%
62%
36%
66%
30%
15%
16%
6%
36%

47

Tabel 6.2. Overlap tussen de laagvliegroutes en de EHS.
Laagvliegroute
Route 1
Route 2
Route 3
Route 4
Totaal

(Achterhoek-Oost Groningen)
(Lauwersmeer-Achterhoek)
(Betuwe-Biesbosch-West Brabant)
(West Brabant-Noordoost Brabant)

Oppervlak overlap
met EHS (ha)
1.841
3.391
7.647
2.872
15.751

Percentage van
oppervlak
laagvliegroute
7%
9%
30%
14%
14%

De mate van overlap met de EHS verschilt sterk per laagvlieggebied c.q.
laagvliegroute. Het laagvlieggebied Wieringermeerpolder vertoont een overlap van
minder dan 10%. De laagvlieggebieden Maaswaal en Voorne-Putten/Hoeksewaard
vertonen een overlap van minder dan 20%. Voor de laagvlieggebieden GLV-II,
GLV-VI en GLV-VIII geldt dat circa een derde van het oppervlak EHS is. Voor
laagvlieggebied GLV-III geldt dat circa de helft van het oppervlak EHS is. Voor de
laagvlieggebieden GLV-I, GLV-V en GLV-VII geldt dat circa tweederde van het
oppervlak EHS is. Laagvlieggebied GLV-IV vertoont de grootste overlap: bijna 90%
van het laagvlieggebied behoort tot de EHS. Laagvliegroute 1 en 2 vertonen weinig
overlap (tot 10%) met de EHS. De mate van overlap met de EHS in laagvliegroute 3
en 4 is respectievelijk 30% en 14%.

6.3

Ruimtelijke spreiding EHS

De ruimtelijke spreiding van de EHS binnen de laagvlieggebieden varieert. Figuur 6.1
geeft een overzicht van de ligging van de EHS-gebieden binnen de laagvlieggebieden
en –routes. Terwijl in sommige laagvlieggebieden vooral sprake is van een min of
meer aaneengesloten EHS-gebied (o.a. GLV-VII) is in andere laagvlieggebieden
sprake van meerdere kleinere en verspreid gelegen EHS-gebieden (o.a. GLV-II). Ook
binnen de laagvliegroutes zijn er verschillen met vooral in route 3 een cluster van
(natte) EHS-gebieden (Hollands Diep en oeverlanden, Krammer-Volkerak en
uiterwaarden van de Waal) die de hele breedte van de laagvliegroute omvatten.

6.4

Natuurdoelen in de laagvlieggebieden

Niet alle natuur is verondersteld even gevoelig voor verstoring door laagvliegen te
zijn. Behalve de ruimtelijke spreiding van de EHS-gebieden binnen de
laagvlieggebieden en –routes (zie paragraaf 6.2 en 6.3) is daarom ook de ruimtelijke
spreiding van de verschillende typen natuur binnen de EHS een aanknopingspunt
om potentiële effecten van laagvliegen te traceren.
Binnen de laagvlieggebieden en –routes worden 28 natuurdoelen aangetroffen (bron:
Natuurdoelenkaart d.d. 2007). Binnen de laagvlieggebieden en laagvliegroutes
afzonderlijk zijn dit respectievelijk 26 en 25 natuurdoelen (tabel 6.3). Het aantal
natuurdoelen varieert per laagvlieggebied en –route, mede vanwege de verschillen in
omvang van de gebieden/-routes.

48

Alterra-rapport 1725

Figuur 6.1. De ligging van de EHS binnen de laagvlieggebieden en laagvliegroutes.

Voor 16 natuurdoelen geldt dat zij minder dan 1% van het totale oppervlak aan
laagvlieggebied beslaan. Negen natuurdoelen beslaan een oppervlak tussen 1 en 4%
van het totale oppervlak laagvlieggebied. Het grootste oppervlak wordt ingenomen
door het natuurdoel Multifunctioneel bos: 10% van het totale oppervlak laagvlieggebied.
Voor 22 natuurdoelen geldt dat zij minder dan 1% van het totale oppervlak aan
laagvliegroute beslaan. Drie natuurdoelen beslaan een oppervlak tussen 1 en 3% van
het totale oppervlak laagvliegroute. Het grootste oppervlak (3%) wordt ook hier
ingenomen door het natuurdoel Multifunctioneel bos.

Alterra-rapport 1725

49

<1
<1
6

<1
<1
<1
3
<1

<1
<1

<1

Totaal

<1
1
3
2
<1
<1
2

<1
<1
<1

Zoekgebied

<1

Zilt grasland*

Reservaatsakker

6
2
3

Zandverstuiving*

Overige natuur

<1
<1

Ven en duinplas*

Overig stromend en stilstaand water*

6
8
3

Veen- en zeekleilandschap*

Natte heide en hoogveen*

10
2
10

Rivierenlandschap*

Nat schraalland*

Multifunctionele grote wateren

Multifunctioneel grasland

Multifunctioneel bos

Moeras*

Middenbos

Meer*

Getijdengebied en Zee*

Duinlandschap*

<1
<1
<1

Droog schraalgrasland*

22
6
4

Droge heide*

<1
<1
<1
<1

Brak water*

Bos van bron en beek

8
4
17

Bos van rijke gronden

Bos van arme gronden

6
3
<1

Bos van laagveen en klei

Bloemrijk grasland*

Beek- en zandboslandschap

Beek

Tabel 6.3. Het %-oppervlak van de natuurdoelen per laagvlieggebied en –route en voor alle gebieden respectievelijk routes samen. De met een * aangemerkte natuurdoelen zijn als
“potentieel gevoelig voor verstoring” aan te merken (zie ook Henkens 1998, Henkens et al. 2003, Sierdsema 1999).

Laagvlieggebied
GLV-I
GLV-II
GLV-III
GLV-IV
GLV-V
GLV-VI
GLV-VII
GLV-VIII
Maaswaal
Voorne/Putten
Wieringermeer
Alle gebieden

<1
<1
<1

<1
<1

<1
<1
12
4

<1

4

<1
<1

<1

1
<1
<1
<1
1
1
2
1

4

<1

2
<1
<1
<1
<1

<1
<1

<1
<1

<1
<1
<1
2
<1
4
<1

2
8
<1

<1
<1
<1
2
<1

<1
<1
<1
<1
<1

17
2
14
64
1
8
8
<1

<1

<1

2

<1

0

10
2
2

<1
<1

<1
<1
<1

3

<1

3

4

<1

<1

<1
<1
<1
<1
<1

<1
<1
<1

<1
<1

<1
<1

<1
<1

<1

1
<1
<1
<1

<1
<1
<1

<1

6

<1
<1
<1

5
12
4
19
58
<1
21
10
1
1

2
2
2

10

2

1
4
2
2
3

<1
<1
2
<1
<1

3
3
3
2
0

3

1
<1
<1
<1
8
2
<1
2

<1
<1
<1
<1
<1

<1
<1

<1

<1

<1
<1
<1
<1
<1

<1
<1
<1

<1
<1
<1

<1

1
<1

<1

1

71
40
58
92
64
38
70
32
20
11
6
39

<1

<1
6
1
<1
3

6
15
22
9
13

<1
<1
7
2
3
4

<1
<1

<1
<1

0

<1

<1
<1

<1

<1
<1
<1
<1
<1

Laagvliegroute
Route 1
Route 2
Route 3
Route 4
Alle routes

50

<1

<1

<1
<1
<1
<1
<1

<1
<1

<1

<1
0

<1

1

<1

<1
<1
<1
<1
<1

Alterra-rapport 1725

7
2

<1

<1
<1
<1
1
<1

<1

0

<1

<1
<1

<1

Hoewel de oppervlaktepercentages op het totale oppervlak aan laagvlieggebied en
laagvliegroute relatief gering zijn, kan er binnen individuele laagvlieggebieden en
laagvliegroutes toch sprake zijn van relatief hoge oppervlaktepercentages. Zo beslaat
het natuurdoel Droge heide slechts 4% van het totale oppervlak aan laagvlieggebied,
maar binnen laagvlieggebied GLV-I en GLV-IV beslaat dit natuurdoel
respectievelijke 17% en 64% van het oppervlak.
De in tabel 6.3 met een * aangemerkte natuurdoelen zijn als “potentieel gevoelig
voor verstoring” aan te merken (zie ook Henkens 1998, Henkens et al. 2003,
Sierdsema 1999). Dit wil zeggen dat in deze habitats soorten leven die naar
verwachting last ondervinden van verstorende activiteiten, zoals laagvliegen. Het
betreft vooral open landschapstypen met primair een natuurfunctie. Binnen twee
laagvlieggebieden – GLV-I en GLV-IV – wordt de helft of meer van het oppervlak
EHS ingenomen door voor verstoring gevoelige natuurdoelen (tabel 6.4).
Laagvlieggebied GLV-III en GLV-II nemen met respectievelijk 30% en 18% een
middenpositie in. In de overige laagvlieggebieden is het oppervlak met voor
verstoring gevoelige natuurdoelen minder dan 15% van het oppervlak van het
laagvlieggebied. Binnen de laagvliegroutes is het oppervlak met voor verstoring
gevoelige natuurdoelen altijd lager dan 10%.
Tabel 6.4. De mate van overlap tussen de laagvlieggebieden en –routes met de EHS en de binnen de EHS aan te
wijzen voor verstoring gevoelige natuurdoelen.
Gebied
Percentage van het
Percentage van het
oppervlak met EHS
oppervlak met voor
verstoring gevoelige
natuurdoelen
Laagvlieggebied
GLV-I
(Noord-Drenthe)
71%
50%
GLV-II
(Midden-Drenthe)
40%
18%
GLV-III
(West-Drenthe)
58%
30%
GLV-IV
(Ginkelse Hei)
92%
64%
CLV-V
(Oirschot)
64%
3%
GLV-VI
(Salland)
38%
10%
GLV-VII
(Veluwe/Randmeren)
70%
13%
GLV-VIII (Peel)
32%
10%
Maaswaal
20%
12%
Voorne-Putten/Hoekse waard
11%
7%
Wieringermeerpolder
6%
4%

Laagvliegroute
Route 1
Route 2
Route 3
Route 4

6.5

(Achterhoek-Oost Groningen)
(Lauwersmeer-Achterhoek)
(Betuwe-Biesbosch-West Brabant)
(West Brabant-Noordoost Brabant)

6%
15%
22%
9%

2%
2%
9%
5%

Doelsoorten in de laagvlieggebieden

Een inschatting van mogelijke effecten van verstoring door laagvliegen via een
verkenning van natuurdoelen is generaliserend en feitelijk een indirecte methode
omdat doorgaans niet een “habitat”, maar de soorten in dat habitat gevoelig zijn voor

Alterra-rapport 1725

51

verstoring. Een meer directe methode voor het inschatten van potentiële effecten
van verstoring door laagvliegen is daarom het verkennen van het voorkomen van de
doelsoorten binnen de laagvlieggebieden en -routes.
We richten ons hier op de doelsoorten van de EHS omdat hiermee de
beleidsdoelstellingen voor een gebied kunnen worden betrokken. Een analyse van de
huidige verspreiding van soorten kent dit voordeel niet: er kan “geen probleem”
worden geconstateerd op basis van de waarneming dat een soort er simpelweg niet
meer voorkomt, terwijl dat wel het beleidsdoel is.
Om de doelsoorten voor de EHS-gebieden binnen de laagvlieggebieden en –routes
te bepalen is gebruik gemaakt van de Natuurdoeltypenkaart. Aan ieder
natuurdoeltype is immers een lijst van doelsoorten gekoppeld. Een analyse van welke
natuurdoeltypen binnen de laagvlieggebieden/-routes voorkomen leidt dan ook
direct tot een lijst van doelsoorten. We beperken ons daarbij tot de diergroepen
vogels en zoogdieren.
Binnen de laagvlieggebieden worden 136 natuurdoeltypen aangetroffen (zie bijlage 1).
Binnen de laagvliegroutes zijn dit er 102 (zie bijlage 1). Het aantal natuurdoeltypen
varieert sterk per laagvlieggebied en –route, mede vanwege de verschillen in omvang
van de gebieden/-routes.
De EHS-gebieden binnen de laagvlieggebieden zijn van belang voor 149 doelsoorten:
30 soorten zoogdieren en 119 soorten vogels (zie bijlage 2). Het aantal doelsoorten
waarmee rekening moet worden gehouden varieert per laagvlieggebied van 5 tot 26
voor de zoogdieren en 33 tot 109 voor de vogels. In geval van de zoogdieren is
gecorrigeerd voor de areaalgrenzen van de soorten. Hierdoor is een aantal soorten
die wel doelsoort zijn voor een natuurdoeltype binnen een laagvlieggebied
weggelaten omdat het natuurlijk areaal van de soort buiten het laagvlieggebied ligt.3
De EHS-gebieden binnen de laagvliegroutes zijn van belang voor 144 doelsoorten:
27 soorten zoogdieren en 117 soorten vogels (zie bijlage 2). Het aantal doelsoorten
waarmee rekening moet worden gehouden varieert per laagvliegroute van 9 tot 27
voor de zoogdieren en 61 tot 117 voor de vogels. In geval van de zoogdieren is
gecorrigeerd voor de areaalgrenzen van de soorten. Hierdoor is een aantal soorten
die wel doelsoort zijn voor een natuurdoeltype binnen een laagvlieggebied
weggelaten omdat het natuurlijk areaal van de soort buiten het laagvlieggebied ligt.3
Behalve tussen zijn er ook binnen de laagvlieggebieden en –routes grote verschillen in
aantallen doelsoorten. Figuur 6.2 geeft een overzicht van de ruimtelijke spreiding van
de doelsoorten over de laagvlieggebieden en –routes.

3 De

correctie betreft zes zoogdiersoorten: Bruinvis, Gewone zeehond, Hamster, Eikelmuis,
Hazelmuis en Grote bosmuis.

52

Alterra-rapport 1725

Figuur 6.2 De spreiding van het aantal doelsoorten (zoogdieren en vogels) over de laagvlieggebieden en –routes.

Alterra-rapport 1725

53

De EHS-gebieden binnen de laagvlieggebieden en –routes zijn voor een groot aantal
vogelsoorten van belang als broedgebied. In de laagvlieggebieden en -routes is 50%
tot 86% van de broedvogels gevoelig voor verstoring door laagvliegen (tabel 6.5 en
6.6; zie ook hoofdstuk 8). De review van literatuur heeft laten zien dat de effecten
van laagvliegen vooral zijn onderzocht en vastgesteld bij watervogels, kust- en
zeevogels, wadvogels en roofvogels (zie hoofdstuk 5). Deze groepen omvatten
samen tussen de 24% en 46% van de EHS-vogelsoorten binnen de laagvlieggebieden
en -routes (tabel 6.5 en 6.6).
De review van literatuur heeft laten zien dat binnen de groep zoogdieren de effecten
van laagvliegen vooral zijn onderzocht en vastgesteld bij hoefdieren (zie hoofdstuk
5). In de lijst met doelsoorten valt alleen het Damhert, doelsoort binnen
laagvlieggebied GLV-VI en GLV-VII, en binnen laagvliegroute 1, tot deze groep. De
kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor de
doelsoorten uit de soortgroep zoogdieren dus gering op basis van een verkenning
van gevoelige soorten. Het is echter niet uit te sluiten dat ook sommige niethoefdieren gevoelig zijn voor verstoring door laagvliegen. Daarnaast zijn er behalve
de doelsoorten wellicht ook andere soorten in een laagvlieggebied aanwezig die
gevoelig zijn voor verstoring door laagvliegen (zie ook hoofdstuk 9).

54

Alterra-rapport 1725

Tabel 6.5. Het aantal EHS vogelsoorten (doelsoorten) per laagvlieggebied, het aantal voor verstoring door laagvliegen gevoelige broedvogels en het aantal soorten per vogelgroep. * =
vogelgroep waarvoor effecten van verstoring door laagvliegen zijn onderzocht en vastgesteld.
Laagvlieggebied
Aantal vogelsoorten
Totaal
Gevoelige
*Water*Kust- en
*Wad*RoofMoerasGrasland- Heide- en StruweelBeekbroedvogels
zeevogels
vogels
vogels
vogels
vogels
hoogveen
en
vogels
vogels
vogels
bosvogels
GLV-I
GLV-II
GLV-III
GLV-IV
CLV-V
GLV-VI
GLV-VII
GLV-VIII
Maaswaal
Voorne-Putten/Hoeksewaard
Wieringermeer-polder

48
52
51
52
33
109
106
57
48
58
51

34
38
37
38
19
54
58
42
40
47
44

6
6
6
6
0
18
19
6
6
9
8

2
2
2
2
1
5
6
4
4
6
5

0
1
0
1
0
7
8
2
2
5
4

7
7
7
7
7
16
16
7
6
6
6

10
13
13
13
3
19
20
15
16
16
16

4
4
4
4
4
10
10
4
3
3
3

9
9
9
9
9
12
10
9
5
6
4

8
8
8
8
8
19
14
8
4
5
3

2
2
2
2
1
3
3
2
2
2
2

Tabel 6.6. Het aantal EHS vogelsoorten (doelsoorten) per laagvliegroute, het aantal voor verstoring door laagvliegen gevoelige broedvogels en het aantal soorten per vogelgroep. * = vogelgroep
waarvoor effecten van verstoring door laagvliegen zijn onderzocht en vastgesteld.
Laagvliegroute
Aantal vogelsoorten
Totaal
Gevoelige
*Water*Kust- en
*Wad*RoofMoerasGrasland- Heide- en StruweelBeekbroedvogels
zeevogels
vogels
vogels
vogels
vogels
hoogveen
en
vogels
vogels
vogels
bosvogels
Route 1
117
62
19
8
8
16
20
10
11
22
3
Route 2
117
62
19
8
8
16
20
10
11
22
3
Route 3
61
46
7
4
4
7
16
4
9
8
2
Route 4
61
46
7
4
4
7
16
4
9
8
2

Alterra-rapport 1725

55

7

Laagvliegen en NATURA 2000

7.1

Introductie

De laagvlieggebieden en –routes overlappen voor een deel met de gebieden die in het
kader van NATURA 2000 zijn aangewezen. De mate van overlap verschilt echter
sterk per laagvlieggebied en –route. In dit hoofdstuk verkennen we daarom hoe
groot de overlap tussen de laagvlieggebieden/-routes en de NATURA 2000-gebieden
is, wat de ruimtelijke spreiding van de NATURA 2000-gebieden binnen de
laagvlieggebieden/-routes is en welke NATURA 2000-gebieden het dan betreft.
Tevens is onderzocht welke habitattypen en vogel- en zoogdiersoorten de aanleiding
vormden voor het aanwijzen van de NATURA 2000-gebieden die (deels) binnen de
contouren van de laagvlieggebieden/-routes vallen, hoe de spreiding is van de
soorten over de laagvlieggebieden/-routes en hoeveel van deze soorten naar
verwachting gevoelig zijn voor verstoring door laagvliegen.

7.2

Overlap laagvliegen en NATURA 2000

Ruim 71.500 ha van de laagvlieggebieden en 7.300 ha van de laagvliegroutes
(uitgaande van een routebreedte van 2 km) behoort tot het Europese ecologische
netwerk NATURA 2000. Dit is 23% van het totale oppervlak laagvlieggebied (tabel
7.1) en 7% van het totale oppervlak laagvliegroute (tabel 7.2).
De mate van overlap met NATURA 2000 verschilt sterk per laagvlieggebied c.q.
laagvliegroute. Laagvlieggebied GLV-V vertoont geen enkele overlap met NATURA
2000. De laagvlieggebieden GLV-VIII, Maaswaal, Voorne-Putten/Hoeksewaard en
Wieringermeerpolder vertonen een overlap van minder dan 10%. De
laagvlieggebieden GLV-II en GLV-VI vertonen een overlap van minder dan 20%.
Voor de laagvlieggebieden GLV-I, GLV-III en GLV-VII geldt dat circa de helft van
het oppervlak NATURA 2000-gebied is. Laagvlieggebied GLV-IV vertoont de
grootste overlap: bijna 90% van het laagvlieggebied is aangewezen als NATURA
2000. Laagvliegroute 1, 2 en 4 vertonen zeer weinig overlap (tot 3%) met NATURA
2000. De mate van overlap in laagvliegroute 3 is hoger: 24% van de route is
NATURA 2000.

Alterra-rapport 1725

57

Tabel 7.1. Overlap tussen de laagvlieggebieden en NATURA 2000.
Laagvlieggebied
Overlap met NATURA 2000

GLV-I
GLV-II

GLV-III

GLV-IV
GLV-V
GLV-VI

GLV-VII

GLV-VIII

Maaswaal

58

Oppervlak
overlap
(ha)

Drentsche Aa

1031.3

Subtotaal

1031.3

Drentsche Aa

636.3

Witterveld

467.0

Drouwenerzand

213.9

Elperstroom

130.3

Drents-Friese Wold en Leggelderveld

344.1

Dwingelderveld

3685.4

Mantingerbos

47.2

Mantingerzand

663.4

Subtotaal

6187.5

Drents-Friese Wold en Leggelderveld

1633.7

Havelte

1294.1

Subtotaal

2927.7

Veluwe

1129.0

Subtotaal

1129.0

Geen

0.0

Subtotaal

0.0

Boetelerveld

172.5

Sallandse Heuvelrug

1731.0

Subtotaal

1903.5

Uiterwaarden IJssel

Percentage van
oppervlak
laagvlieggebied
48%

11%

44%
86%
0%

17%

30.9

Veluwe

46105.4

Veluwerandmeren

2625.3

Ketelmeer en Vossemeer

212.1

Subtotaal

48973.7

Mariapeel en Deurnsche Peel

2082.5

Groote Peel

1146.7

Subtotaal

3229.1

Uiterwaarden Waal

1556.3

Boezem van Brakel, Pompveld en
Kornsche Boezem
Subtotaal

699.3
2255.6

58%

10%

4%

Alterra-rapport 1725

Laagvlieggebied

Overlap met NATURA 2000

Voorne-Putten/Hoeksewaard

Voornes Duin

1028.1

Haringvliet

719.2

Oude Maas

117.5

Hollands Diep en oeverlanden

352.2

Oudeland van Strijen

1577.9

Subtotaal

3794.9

Wieringermeerpolder

Route 3

Route 4

Totaal

Alterra-rapport 1725

9%

Waddenzee

32.0
50.2

Subtotaal

82.2

<1%

71.515

23%

Tabel 7.2. Overlap tussen de laagvliegroutes en NATURA 2000.
Laagvliegroute
Overlap met NATURA 2000

Route 2

Percentage van
oppervlak
laagvlieggebied

IJsselmeer

Totaal

Route 1

Oppervlak
overlap
(ha)

Oppervlak
(ha)

Vecht en Beneden-Regge

4.7

Subtotaal

4.7

Waddenzee

131.4

Wijnjeterper Schar en Terwispeler
Grootschar
Wieden

140.7

Olde Maten en Veerslootlanden

4.5

Uiterwaarden Zwarte Water en
Overijsselse Vecht
Subtotaal

78.1
438.6

Zuiderlingedijk - Diefdijk zuid

218.5

Biesbosch

648.4

Hollands Diep en oeverlanden

3068.8

Krammer-Volkerak

1149.0

Uiterwaarden Waal

256.0

Percentage van
oppervlak
laagvlieg-route

<1%

83.9

1%

Brabantse wal

804.7

Subtotaal

6145.3

Langstraat bij Sprang-Capelle

176.3

Brabantse wal

546.1

Subtotaal

722.4

3%

7311

7%

24%

59

7.3

Ruimtelijke spreiding NATURA 2000

De ruimtelijke spreiding van de NATURA 2000-gebieden binnen de
laagvlieggebieden varieert. Figuur 7.1 geeft een overzicht van de ligging van de
NATURA 2000-gebieden binnen de laagvlieggebieden en –routes. Terwijl in
sommige laagvlieggebieden vooral sprake is van een min of meer aaneengesloten
NATURA 2000-gebied (o.a. GLV-VII) is in andere laagvlieggebieden sprake van
meerdere kleinere en verspreid gelegen NATURA 2000-gebieden (o.a. GLV-II). Ook
binnen de laagvliegroutes zijn er verschillen met vooral in route 3 een cluster van
NATURA 2000-gebieden (Hollands Diep en oeverlanden, Krammer-Volkerak en
uiterwaarden van de Waal) die de hele breedte van de laagvliegroute omvatten.

Figuur 7.1. De ligging van de NATURA 2000-gebieden binnen de laagvlieggebieden en laagvliegroutes.

60

Alterra-rapport 1725

7.4

NATURA 2000 habitattypen in de laagvlieggebieden

Binnen de laagvlieggebieden en laagvliegroutes worden 39 habitattypen van
NATURA 2000 aangetroffen. Binnen de laagvlieggebieden en laagvliegroutes
afzonderlijk zijn dit respectievelijk 35 en 23 habitattypen (zie bijlage 3 en 4). Het
aantal NATURA 2000 habitattypen varieert sterk per laagvlieggebied en –route,
mede vanwege de verschillen in omvang van de gebieden/-routes. Twee
laagvlieggebieden kennen geen beschermde NATURA 2000 habitattypen (GLV-V en
Wieringermeerpolder). In de overige gebieden en -routes varieert het aantal
NATURA 2000 habitattypen tussen 3 en 21.

7.5

NATURA 2000 soorten in de laagvlieggebieden

De laagvlieggebieden overlappen met NATURA 2000 gebieden die gezamenlijk voor
2 zoogdiersoorten en 76 vogelsoorten zijn geselecteerd en/of begrensd (bijlage 5).
Het aantal NATURA 2000 soorten waarmee rekening moet worden gehouden
varieert per laagvlieggebied van 0 tot 2 voor de zoogdieren en 0 tot 62 voor de vogels
(figuur 7.2). In vier laagvlieggebieden is geen sprake van beschermde NATURA 2000
soorten: GLV-I, GLV-III, GLV-V, en GLV-VI. Met uitzondering van GLV-V,
waarbinnen geen NATURA 2000 gebieden liggen, zijn in deze laagvlieggebieden
uitsluitend NATURA 2000 habitattypen aangewezen (zie paragraaf 7.4).
De laagvliegroutes overlappen met NATURA 2000 gebieden die gezamenlijk voor 3
zoogdiersoorten en 70 vogelsoorten zijn geselecteerd en/of begrensd (bijlage 5). Het
aantal NATURA 2000 soorten waarmee rekening moet worden gehouden varieert
per laagvliegroute van 0 tot 2 voor de zoogdieren en 0 tot 56 voor de vogels.
De NATURA 2000-gebieden binnen de laagvlieggebieden en –routes zijn voor 33
vogelsoorten van belang als broedgebied. 30 van deze soorten (91%) zijn als voor
verstoring door laagvliegen gevoelige broedvogelsoort te karakteriseren (tabel 7.3 en
7.4; zie ook hoofdstuk 8). De NATURA 2000-gebieden zijn voor 53 vogelsoorten
van belang als pleisterplaats. De review van literatuur heeft laten zien dat binnen deze
groep de effecten van laagvliegen vooral zijn onderzocht en vastgesteld bij
watervogels, kust- en zeevogels, wadvogels en roofvogels (zie hoofdstuk 4). Deze
groepen omvatten circa 75% van de NATURA 2000 vogelsoorten binnen de
laagvlieggebieden en -routes (tabel 7.3 en 7.4).
De NATURA 2000-gebieden binnen de laagvlieggebieden en –routes zijn voor 3
zoogdiersoorten van belang als leefgebied. Er zijn geen studies bekend waarin de
gevoeligheid voor verstoring door laagvliegen is onderzocht van de relevante
NATURA 2000 zoogdiersoorten – Meervleermuis, Noordse woelmuis en Bever (zie
ook hoofdstuk 5). De verwachting is dat deze soorten niet tot weinig gevoelig zijn
voor deze vorm van verstoring (zie ook hoofdstuk 9). Binnen de laagvlieggebieden
en –routes is dus geen sprake van NATURA 2000 soorten uit zoogdiergroepen
waarvan bekend is dat deze een zekere mate van gevoeligheid hebben voor
verstoring door laagvliegen (hoefdieren, zeezoogdieren).

Alterra-rapport 1725

61

Figuur 7.2 De spreiding van het aantal NATURA 2000 soorten (zoogdieren en vogels) over de laagvlieggebieden
en –routes.

62

Alterra-rapport 1725

Tabel 7.3. Het aantal NATURA 2000 vogelsoorten per laagvlieggebied, het aantal voor verstoring door laagvliegen gevoelige broedvogels en het aantal soorten per vogelgroep. * =
vogelgroep waarvoor effecten van verstoring door laagvliegen zijn onderzocht en vastgesteld.
Laagvlieggebied
Aantal vogelsoorten
Totaal
Gevoelige
*Water*Kust- en
*Wad*RoofMoerasGrasland- Heide- en StruweelBeekbroedvogels
zeevogels
vogels
vogels
vogels
vogels
hoogveen
en
vogels
vogels
vogels
bosvogels
GLV-I
GLV-II
GLV-III
GLV-IV
CLV-V
GLV-VI
GLV-VII
GLV-VIII
Maaswaal
Voorne-Putten/Hoeksewaard
Wieringermeer-polder

0
0
0
0
0
0
19
10
21
35
62

0
0
0
0
0
0
3
5
2
10
20

0
0
0
0
0
0
13
2
14
17
24

0
0
0
0
0
0
1
0
0
4
6

0
0
0
0
0
0
0
0
0
3
13

0
0
0
0
0
0
0
0
1
4
4

0
0
0
0
0
0
4
1
3
5
8

0
0
0
0
0
0
1
0
3
3
6

0
0
0
0
0
0
0
3
0
0
1

0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Tabel 7.4. Het aantal NATURA 2000 vogelsoorten per laagvliegroute, het aantal voor verstoring door laagvliegen gevoelige broedvogels en het aantal soorten per vogelgroep. * =
vogelgroep waarvoor effecten van verstoring door laagvliegen zijn onderzocht en vastgesteld.
Laagvliegroute
Aantal vogelsoorten
Totaal
Gevoelige
*Water*Kust- en
*Wad*RoofMoerasGrasland- Heide- en StruweelBeekbroedvogels
zeevogels
vogels
vogels
vogels
vogels
hoogveen
en
vogels
vogels
vogels
bosvogels
Route 1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Route 2
56
20
21
5
13
4
7
5
1
0
0
Route 3
49
16
24
4
4
4
6
3
2
1
1
Route 4
6
4
2
0
0
0
0
0
3
1
0

Alterra-rapport 1725

63

8

Laagvliegen en broedvogels

8.1

Inleiding

In dit hoofdstuk zijn de effecten verkend van militaire laagvliegoefeningen op
broedvogelpopulaties. Op grond van literatuur en expert judgement is een lijst
opgesteld van mogelijk gevoelige broedvogelsoorten. Het voorkomen van deze
soorten is geconfronteerd met de gebieden waar laagvliegoefeningen plaatsvinden
zodat een eerste schatting kan worden gedaan van de mogelijke effecten. Tevens is
verkend of de gegevens die SOVON heeft over het voorkomen van de Nachtzwaluw
kunnen worden ingezet voor een verkennende effectanalyse.

8.2

Lijst met mogelijk gevoelige broedvogelsoorten

Om te komen tot een lijst met mogelijk gevoelige broedvogelsoorten was het niet
mogelijk om rechtstreeks gebruik te maken van de resultaten van het
literatuuronderzoek naar de effecten van vliegverkeer op vogels (hoofdstuk 4), want
voor de meeste vogelsoorten zijn geen effectenstudies uitgevoerd. Daarom is
besloten om de inschatting te baseren op een expertmening over de meest gevoelige
soorten. Deze expertmening gaat uit van de ecologie en de habitateisen van de soort.
Het resultaat is dat bepaalde kenmerken hiervan aan soorten worden toegekend en
dat soortgroepen ontstaan waaraan een bepaalde gevoeligheid wordt toegekend.
Deze toekenning wordt gevalideerd door de resultaten van studies naar andere
verstoringeffecten per soortgroep te vergelijken.
Om tot de soortgroepen te komen zijn drie ingangen gekozen:
1. Taxonomische groep: (1) zangvogels; (2) watervogels (eenden, ganzen); (3) andere
niet-zangvogels.
2. Nestplek: (1) bodem- of struweelbroeder; (2) open nest in bos; (3) holtebroeder.
3. Habitat: volgens de lijst van Sierdsema (1999).
Voor 209 soorten is informatie op een rij gezet en daaruit zijn 27 soortgroepen
onderscheiden. Daarna is voor alle soorten informatie over verstoring gescoord.
Voor een tiental soorten betrof dit informatie over studies naar effecten van
vliegverkeer (zie hoofdstuk 4). Completer zijn twee lijsten met scores voor de
gevoeligheid van soorten voor verstoring door recreatie: de lijst van Henkens et al.
(2003) en de lijst van Krijgsveld et al. (2004). Per soort zijn 4 scores toegekend
(1=niet gevoelig tot 4=zeer gevoelig) en het gemiddelde is genomen als uiteindelijke score.
Alle soorten met een score >2 zijn als gevoelig te beschouwen. Ook voor de effecten
van verkeer(lawaai) op broedvogels zijn voor veel soorten gegevens beschikbaar
(Reijnen et al. 1992, Foppen et al. 2002). Per soort is gescoord of een soort ja dan nee
als gevoelig wordt beschouwd. Uiteindelijk worden per soort aldus drie mogelijke
scores verkregen over gevoeligheid. Per soortgroep is vervolgens het percentage
berekend van de scores die gevoeligheid aantonen van het totaal aantal beschikbare

Alterra-rapport 1725

65

scores. Indien de score voor een bepaalde soortgroep boven de 50% uitkomt, is
besloten om alle soorten die tot die soortgroep behoren als gevoelig te betitelen. In
tabel 8.1 staan de scores voor de soortgroepen aangegeven.
Tabel 8.1. Overzicht van de soortgroepen, gerangschikt naar gevoeligheid. Gevoeligheid is afgeleid van het
percentage van indicaties per soort met een negatief effect voor de aspecten wegverkeer-recreatie en vliegbewegingen.
Habitat
Taxonomische groep
Nestpositie
Aantal
Percentage
soorten
gevoelige
score
Ongevoelige soorten
Vogels agrarisch
Overige niet-zangvogels
Divers
3
14
cultuurlandschap
Moerasvogels
Zangvogels
Holtebroeder
3
20
Bosvogels
Zangvogels
Holtebroeder
19
21
Bosvogels
Overige niet-zangvogels
Holtebroeder
13
23
Bosvogels
Zangvogels
Grondbroeder
2
25
Bosvogels
Zangvogels
Open nest
26
27
Vogels agrarisch
Zangvogels
Divers
7
33
cultuurlandschap
Bosvogels
Overige niet-zangvogels
Open nest
16
38
Struweelvogels
Zangvogels
Open nest
20
39
Stadsvogels
Zangvogels
Divers
9
41
Stadsvogels
Overige niet-zangvogels
Divers
4
43
Totaal
122

Gevoelige soorten
Moerasvogels
Zoetwatervogels
Beekvogels
Pioniervogels
Heidevogels
Heidevogels
Weidevogels
Weidevogels
Moerasvogels
Heidevogels
Moerasvogels
Weidevogels
Heidevogels
Heidevogels
Kustvogels
Totaal

Zangvogels
Watervogels
Alle soorten
Overige niet-zangvogels
Zangvogels
Zangvogels
Watervogels
Overige niet-zangvogels
Watervogels
Overige niet-zangvogels
Overige niet-zangvogels
Zangvogels
Zangvogels
Watervogels
Overige niet-zangvogels

Open nest
Grondbroeder
Holtebroeder
Grondbroeder
Grondbroeder
Holtebroeder
Grondbroeder
Grondbroeder
Open nest
Grondbroeder
Open nest
Grondbroeder
Open nest
Open nest
Grondbroeder

7
17
2
4
4
2
2
11
3
5
11
5
2
1
11
87

50
62
67
67
71
75
75
76
80
86
86
89
100
100
100

De conclusie kan zijn dat vooral de soorten van open gebieden gevoelig blijken. In
totaal betreft het 87 soorten. Deze 87 soorten staan vermeld in tabel 8.2 met daarbij
een aanduiding of het een Rode Lijst soort betreft dan wel een soort die van belang is
in het kader van NATURA 2000.

66

Alterra-rapport 1725

Tabel 8.2. Overzicht van de mogelijk gevoelige broedvogelsoorten voor de effecten van laagvliegbewegingen
(VRL=Vogelrichtlijnsoort, RL=Rode Lijstsoort).
EURING Naam
VRL
RL
EURING Naam
VRL
10190
8310
10090
9740
9760
10050
11390
18570
11220
11460
2610
7680
7780
3320
8480
120
4700
5900
4770
6110
6240
6000
5910
6160
5920
2210
2060
12510
18770
12380
12530
12360
12430
13640
4080
4070
950
2600
6270
980
2630
1210
1190
1440

Grote Gele Kwikstaart
IJsvogel
Boompieper
Boomleeuwerik
Veldleeuwerik
Duinpieper
Roodborsttapuit
Geelgors
Gekraagde Roodstaart
Tapuit
Blauwe Kiekendief
Velduil
Nachtzwaluw
Korhoen
Draaihals
Geoorde Fuut
Bontbekplevier
Stormmeeuw
Strandplevier
Grote Stern
Dwergstern
Grote Mantelmeeuw
Kleine Mantelmeeuw
Noordse Stern
Zilvermeeuw
Middelste Zaagbek
Eider
Kleine Karekiet
Rietgors
Snor
Grote Karekiet
Sprinkhaanzanger
Rietzanger
Baardman
Porseleinhoen
Waterral
Roerdomp
Bruine Kiekendief
Zwarte Stern
Woudaap
Grauwe Kiekendief
Grote Zilverreiger
Kleine Zilverreiger
Lepelaar

Alterra-rapport 1725

1
1
1
1

1

1
1
1
1
1
1
1
1

1
1
1
1
1
1

1
1
1

1
1
1

1
1

1

1
1

1
1
1

1
1

1
1

1

1
1
1
1
1
1

1
1
1
1
1
1

1240
1610
70
1840
9810
4690
6150
4560
1730
11370
10171
10110
10172
18820
5320
3670
3700
5410
5190
4500
5460
4210
4930
1340
5170
1910
1940
5820
4290
4240
5780
90
2030
1860
1980
1520
1820
720
1670
1960
1790
1890
5750

Purperreiger
Grauwe Gans
Dodaars
Wintertaling
Oeverzwaluw
Kleine Plevier
Visdief
Kluut
Bergeend
Paapje
Gele Kwikstaart
Graspieper
Engelse Kwikstaart
Grauwe Gors
Grutto
Patrijs
Kwartel
Wulp
Watersnip
Scholekster
Tureluur
Kwartelkoning
Kievit
Ooievaar
Kemphaan
Zomertaling
Slobeend
Kokmeeuw
Meerkoet
Waterhoen
Dwergmeeuw
Fuut
Kuifeend
Wilde Eend
Tafeleend
Knobbelzwaan
Krakeend
Aalscholver
Brandgans
Krooneend
Smient
Pijlstaart
Zwartkopmeeuw

1

RL
1

1
1
1
1

1

1

1

1
1
1
1
1
1

1
1
1
1
1

1

1

1

1

67

8.3

Voorkomen van gevoelige soorten in laagvlieggebieden

Om te komen tot een beeld van het voorkomen van de gevoelige soorten in de
laagvlieggebieden is met behulp van GIS een overlay gemaakt van de ligging van de
laagvlieggebieden met de zogenaamde hotspots-database van SOVON (Van
Turnhout et al. 2006). In deze database staat aangegeven per 1x1 kilometercel of een
soort aanwezig is of niet.
Uit figuur 8.1 kan worden afgeleid dat het maximaal aantal aangetroffen soorten in
de laagvliegzones 30 is (van de in totaal 87 gevoelige broedvogelsoorten). Grotere
concentraties gevoelige soorten komen voor in Drenthe, in waterrijke gebieden langs
de Randmeren, Maas en Waal en in enkele Peelgebieden.

Figuur 8.1. Het aantal aanwezige soorten uit de geselecteerde groep van gevoelige vogelsoorten (n=87) per 1x1
kilometerhokcel.

Kijken we naar het aantal Rode Lijstsoorten en de soorten waarvoor
instandhoudingdoelstellingen vanuit de Vogelrichtlijn gelden, dan wordt het beeld
iets genuanceerder (figuur 8.2 en 8.3). Rode Lijstsoorten blijken in beperkte mate
(maximaal 8) voor te komen in laagvlieggebieden, nog het meest in een aantal droge

68

Alterra-rapport 1725

heidegebieden in Drenthe en in de Randmeren. Gevoelige broedvogels waarvoor in
het kader van de Vogelrichtlijn instandhoudingdoelstellingen worden opgesteld
komen vooral voor in de zandgebieden: heide en bosgebieden op de Veluwe, in
Drenthe en in de Peel van oostelijk Nederland.

Figuur 8.2. Voorkomen van Rode Lijstsoorten uit de selectie van gevoelige broedvogelsoorten in de
laagvlieggebieden.

Alterra-rapport 1725

69

Figuur 8.3. Voorkomen van broedvogelsoorten met instandhoudingdoelstellingen Vogelrichtlijn uit de selectie van
gevoelige broedvogelsoorten in de laagvlieggebieden.

8.4

Verkennende effectanalyse Nachtzwaluw

Om na te gaan of het zin heeft een analyse uit te voeren naar eventuele effecten van
laagvliegoefeningen op de Nachtzwaluw zijn de gegevens over Nachtzwaluwen in
Nederland op een rij gezet en is nagegaan hoeveel gegevens betrekking hebben op
laagvlieggebieden.

70

Alterra-rapport 1725

Kader 1. Voorspellingskaart huidig voorkomen Nachtzwaluw
De kaart is gebaseerd op een loglineaire poisson regressie analyse die de kans op voorkomen
van de Nachtzwaluw beschrijft op kilometerhokniveau aan de hand van de volgende
verklarende variabelen:
1. oppervlakte naaldbos in het atlasblok, waarin het betreffende kilometerhok is gelegen;
2. oppervlakte heide, in een unimodale (optimum) curve (hoogste aantallen Nachtzwaluwen
verwacht bij 50% heide);
3. oppervlakte naaldbos in kilometerhok in interactie met het aandeel duinvaaggrond en het
percentage natuurgebied;
4. oppervlakte van het grootste aaneengesloten bos- en heidegebied in het kilometerhok
(NB: veel van deze gebieden strekken zich tot ver buiten het km-hok uit).
Bovendien zijn de relatieve dichtheden van twee soorten met een met de Nachtzwaluw
overeenkomstige biotoopvoorkeur, Boomleeuwerik en Boompieper, opgenomen als verklarende
variabelen in het regressiemodel. Deze relatieve dichtheden zijn gebaseerd op het kilometerhokonderzoek, dat is uitgevoerd voor het broedvogelatlasproject 1998-2000 (SOVON 2002). De
regressieanalyses zijn uitgevoerd met het statistiekprogramma GENSTAT.

Figuur 8.4 geeft een beeld van de ligging van de laagvlieggebieden en de schatting
van het aantal Nachtzwaluwterritoria per kilometerhok. Hieruit valt af te leiden dat in
8 van de 11 laagvlieggebieden boven het vaste land Nachtzwaluwen aanwezig zijn en
dat vooral op de Veluwe, in Drenthe en Overijssel de kerngebieden van de
Nachtzwaluw overlappen met de laagvliegzones.
Uit de telgegevens (zie bijlage 6) blijkt dat het vanaf 1990 mogelijk is om de gemiddelde
populatietrends van de Nachtzwaluw in gebieden binnen en buiten laagvlieggebieden te
vergelijken. Daarbij is echter nog niet bekend in welke mate verstoring zou kunnen
optreden en hoe deze tussen de diverse laagvlieggebieden verschilt.

Figuur 8.4. Laagvlieggebieden (zwart omlijnd) en het voorkomen van de Nachtzwaluw in Nederland (zie
legenda): aantallen per kilometerhok (zie kader 1 voor methode).

Alterra-rapport 1725

71

8.4.1

Methode trendanalyse nachtzwaluw

Er zijn drie verschillende deelsets gemaakt op basis van plot/projecttype: BMPproefvlakken, Kerngebieden en overige LSB-gebieden. Hoewel er enige overlap is
tussen de datasets hebben de BMP-plots vooral betrekking op kleinere gebieden en
de kerngebieden op grote gebieden. Vervolgens is een trendanalyse uitgevoerd voor
elke afzonderlijke combinatie van plot/projecttype en vlieghoogte (tabel 8.3: analyses
1-3 en 5-7). Ook is voor alle telgebieden samen de trend in laagvliegzones en
daarbuiten berekend (tabel 8.3: analyses 4 en 8). Om te bepalen of er significante
verschillen in trends zijn tussen laagvlieggebieden en daarbuiten zijn de analyses
tevens uitgevoerd met laagvlieggebied als co-variaat (tabel 8.3: analyses 9-11). Alle
trendanalyse zijn uitgevoerd met het programma TRIM (versie 3.53).

8.4.2 Resultaten
Voor vier combinaties was te weinig informatie beschikbaar voor een trendanalyse
(tabel 8.3). In alle overige gevallen neemt de Nachtzwaluw significant toe. De
jaarlijkse toename (de 'slope') in laagvlieggebieden is groter dan daarbuiten: 10-12%
per jaar in laagvlieggebieden en 7% per jaar daarbuiten (figuur 8.5). Dit verschil in
trends is echter niet significant (P=0,8176 voor de kerngebieden en P=0,7126 voor
alle telgebieden samen).
Tabel 8.3. Overzicht van uitgevoerde trendanalyse.
AnalyseLaagvlieggebied
nummer
1
nee
2
nee
3
nee
4
nee
5
ja
6
ja
7
ja
8
ja
9
covariaat
10
covariaat
11
covariaat

72

Plot/projecttype
BMP
Kerngebied
Overig
Alles
BMP
Kerngebied
Overig
Alles
BMP
Kerngebied
Alles

Voldoende informatie
voor analyse
ja
ja
nee
ja
nee
ja
nee
ja
nee
ja
ja

Alterra-rapport 1725

600
500
400
300
200
100
0
1990

1992

1994

1996

1998

Geen laagvlieggebied

2000

2002

2004

Laagvlieggebied

Figuur 8.5. Trends van Nachtzwaluwen in laagvlieggebieden en daarbuiten (indexen, 1990=100, kerngebieden).

8.4.3 Discussie
Op basis van de uitgevoerde trendanalyse is er geen reden om aan te nemen dat de
trends van Nachtzwaluwen in laagvlieggebieden significant afwijken van gebieden
daarbuiten. Het lijkt er zelfs op dat in laagvlieggebieden de soort sterker toeneemt
dan daarbuiten. In hoeverre verschillen in habitatkwaliteit hieraan ten grondslag
liggen is niet onderzocht. Daarnaast wordt in één van de gebieden (Sallandse
Heuvelrug) met een sterke toename – welke daarom zwaar meeweegt in de trend
voor laagvlieggebieden – momenteel nauwelijks laag gevlogen.

Alterra-rapport 1725

73

9

Laagvliegen en zoogdieren

9.1

Inleiding

Het literatuuronderzoek heeft laten zien dat vooral onderzoek is gedaan naar de
effecten van verstoring door laagvliegen op hoefdieren. Eén studie presenteerde de
effecten van laagvliegen op een grote predator: de Coyote (zie hoofdstuk 5). Dit
betekent niet per definitie dat andere zoogdiergroepen niet gevoelig zijn voor
laagvliegen, maar de kans dat effecten optreden lijkt wel kleiner omdat er blijkbaar
nergens voldoende aanwijzingen zijn geweest om een effect bij de andere
zoogdiergroepen te vermoeden en te onderzoeken.
In tegenstelling tot de hoefdieren en grote predatoren zijn veel van de overige
zoogdiersoorten in staat om zich te onttrekken aan de verstoring door hun
nest(holte) of grondhol/burcht op te zoeken. Dit kan betekenen dat ze minder
gevoeligheid vertonen voor de effecten van laagvliegen. Deze gedachte wordt
ondersteund door de studies die hebben aangetoond dat de mate van respons van
zoogdieren - zoals Coyote, maar ook hoefdieren als bergschapen en –geiten –
afneemt als de dieren in staat zijn om dekking te zoeken (Foster & Rahs 1983, Gese
et al. 1989, Frid 2003). In theorie zijn er dus twee mogelijkheden:
Hypothese 1: De overige zoogdiergroepen (geen hoefdieren en grote predatoren) zijn
niet gevoelig voor verstoring door laagvliegen omdat zij in staat zijn zich aan de
verstoring te onttrekken.
Hypothese 2: De overige zoogdiergroepen zijn gevoelig voor verstoring door
laagvliegen, maar omdat zij in staat zijn zich aan het zicht te onttrekken zijn de
reacties en eventuele effecten minder evident.
In deze verkenning gaan we uit van hypothese 1 en richten we ons bij de beschrijving
van mogelijke effecten van laagvliegen in dit hoofdstuk op de wilde hoefdiersoorten
in Nederland. Grote predatoren (Wolf, Beer, Lynx, Coyote e.d.) komen in Nederland
niet voor en blijven daarom verder buiten beschouwing.

9.2

Lijst met mogelijk gevoelige zoogdiersoorten

In Nederland komen vijf wilde hoefdiersoorten voor die als inheems worden
beschouwd: Edelhert, Damhert, Ree, Wild zwijn en Wisent. Laatstgenoemde soort is
recent geïntroduceerd in het duingebied. De introductie bevindt zich nog in een
experimentele fase en de uitgezette dieren bevinden zich nog in een omrasterd gebied
(Kivit et al. 2006). Andere in Nederland voorkomende wilde hoefdiersoorten zijn
Moeflon, Japans Sikahert en Muntjak/Blafhert. Deze soorten zijn uitgezet en/of
ontsnapt en kunnen worden gezien als exoten (Broekhuizen et al. 1992). Deze
soorten blijven hier daarom verder buiten beschouwing.

Alterra-rapport 1725

75

In steeds meer natuurgebieden worden grote grazers ingezet (paarden en runderen)
als beheersmaatregel (Kuiters et al. 2003). In sommige situaties leven deze dieren
jaarrond in een gebied en hebben een grote mate van zelfredzaamheid, zoals de
Konikpaarden en Heckrunderen in de Oostvaardersplassen of de Schotse
Hooglanders op de Veluwezoom. Deze grote grazers ondervinden mogelijk hinder
van laagvliegen. Deze soorten hoefdieren behoren echter niet tot de wilde inheemse
fauna, maar worden vooral uit beheersoverwegingen uitgezet. Deze soorten blijven in
deze verkenning daarom verder buiten beschouwing.

9.3

Voorkomen van gevoelige soorten in laagvlieggebieden

Figuur 9.1 geeft het aantal voor verstoring door laagvliegen gevoelige soorten (wilde
inheemse hoefdieren) per laagvlieggebied en –route. In laagvlieggebied GLV-VII
(Veluwe/Randmeren) komen 4 soorten voor (Edelhert, Damhert, Ree en Wild
zwijn). In laagvlieggebied GLV-IV (Ginkelse heide) en laagvliegroute 1 (AchterhoekOost Groningen) komen 3 soorten voor (Edelhert, Ree en Wild zwijn). Ingeval van
laagvliegroute 1 betreft het voor Edelhert en Wild zwijn incidentele maar wel recente
waarnemingen (mondelinge mededeling: G. Groot Bruinderink). In laagvlieggebied
GLV-VIII (Peel) en laagvliegroute 2 (Lauwersmeer-Achterhoek) komen 2 soorten
voor (Ree en Wild zwijn). Ingeval van zowel laagvlieggebied als -route betreft het
hier voor Wild zwijn incidentele maar wel recente waarnemingen (mondelinge
mededeling: G. Groot Bruinderink). In alle overige laagvlieggebieden en –routes
komt 1 soort voor: het Ree. De Wisent wordt niet binnen de laagvlieggebieden/routes aangetroffen. Deze soort komt vooralsnog uitsluitend voor in Nationaal Park
Zuid-Kennemerland.

9.4

Effectvoorspelling

Hoe de wilde inheemse hoefdiersoorten reageren op laagvliegen van militaire
vliegtuigen is vooralsnog voor geen van de soorten onderzocht. Er kan hier dus
uitsluitend een (voorzichtige) inschatting gemaakt worden van de mogelijke effecten
van laagvliegen op basis van expertkennis over de betreffende soorten.
Van de in Nederland voorkomende hoefdiersoorten is alleen een onderzoek naar het
effect van laagvliegen op reeën bekend (Mrlik 1987). Dit betrof een studie naar de
(vlucht)reacties van reeën bij nadering van een klein (agrarisch) propellervliegtuig. De
dieren reageerden door een toename in alertheid en vluchtgedrag. Als het tot
vluchten kwam renden de dieren gemiddeld 250 m. De afstand tussen het vliegtuig
en de dieren op het moment dat de dieren tot vluchtgedrag overgingen was relatief
beperkt: 50-70 m bij een vlieghoogte van 50-100 m. De auteur suggereert dat de
dieren aan de vliegtuigen gewend zijn (habituatie) en daarom pas laat vluchten.

76

Alterra-rapport 1725

Figuur 9.1. Het aantal voor verstoring door laagvliegen gevoelige soorten (wilde inheemse hoefdieren) per
laagvlieggebied en –route.

Het ligt in de lijn der verwachting dat reeën – maar ook de andere hoefdiersoorten –
ook vluchtgedrag zullen vertonen bij laagvliegen met militaire toestellen, zeker
wanneer dit incidenteel gebeurt en habituatie hierdoor niet plaatsvindt. Incidentele
waarnemingen van terreinbeheerders en natuurbeschermers bevestigen deze
verwachting. Zo is meerdere malen gerapporteerd dat edelherten hun activiteiten
onderbreken en op de vlucht slaan bij laag overvliegende toestellen (bron: Vereniging
tot behoud van het Veluws hert). De stress die de dieren ervaren als gevolg van het

Alterra-rapport 1725

77

laagvliegen, evenals de energie die dergelijke vluchtacties kost, kan de conditie van de
dieren negatief beïnvloeden. Dit hoeft niet per definitie permanente gevolgen te
hebben, maar kan in extreme situaties naar verwachting wel de fitness, het
activiteitenpatroon en de sociale interacties van het dier dusdanig beïnvloeden dat de
reproductie afneemt. Dit effect is naar verwachting het grootst wanneer de verstoring
tijdens de voortplantingsperiode plaatsvindt. Het vluchtgedrag kan ook leiden tot
verwonding en/of sterfte doordat dieren in stress tegen rasters oprennen of (drukke)
verkeerswegen oversteken. De kans hierop neemt toe in relatief kleine en/of sterk
gefragmenteerde leefgebieden, waar de ruimte om aan de verstoringbron te
“ontsnappen” beperkt is.
In Nederland zijn de betreffende hoefdierpopulaties zwaar beheerde populaties: het
aantal dieren van deze soorten wordt jaarlijks door afschot gereguleerd. De effecten
van verstoring door laagvliegen zijn in de huidige situatie daarom voor deze soorten
vooral op het individuniveau. Dieren verliezen energie, raken gewond of sterven zelfs
als gevolg van vluchtreacties. Als de effecten op populatieniveau er al zijn – een
verminderde reproductie en verhoogde sterfte binnen populaties waardoor de
populatiegrootte afneemt – dan is dit effect naar verwachting zeer gering en wordt
volledig teniet gedaan door factoren die een positieve uitwerking hebben op de
populatiegrootte en levensvatbaarheid. De populaties van zowel Edelhert, Damhert,
Ree en Wild zwijn groeien immers en de hoogte van de jaarlijkse afschotcijfers
suggereren niet dat er een probleem is met de levensvatbaarheid van de populaties.

78

Alterra-rapport 1725

10

Effectkansen per laagvlieggebied/-route

10.1

Inleiding

De kans op negatieve effecten als gevolg van verstoring door laagvliegen verschilt per
laagvlieggebied en –route. Op basis van de verkenningen in dit onderzoek zijn er
gebieden/routes aan te wijzen die naar verwachting meer problemen oproepen dan
andere. In dit hoofdstuk presenteren we de effectkansen per laagvlieggebied en –
route. Daarbij is eerst een korte samenvatting gegeven van de bevindingen uit dit
onderzoek per laagvlieggebied/-route. Vervolgens is voor ieder laagvlieggebied/route een kwalitatieve inschatting gemaakt van de kansen op negatieve effecten van
verstoring door laagvliegen. De inschattingen van de effectkansen betreffen een
expertoordeel. Hierbij zijn vier klassen onderscheiden:
0
= geen kans op negatieve effecten van laagvliegen op fauna;
*
= kans op negatieve effecten van laagvliegen op fauna is klein;
**
= kans op negatieve effecten van laagvliegen op fauna is matig;
***
= kans op negatieve effecten van laagvliegen op fauna is groot.

10.2

Kans op effecten per laagvlieggebied en -route

De samenvattingen van de bevindingen, conclusies en effectkansen, uitgewerkt per
laagvlieggebied en –route, zijn op navolgende pagina’s gepresenteerd.

Alterra-rapport 1725

79

GLV-I
Algemeen
EHS

NATURA 2000

Broedvogels

Zoogdieren

- Het laagvlieggebied is relatief klein (2.132 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief zeer laag (tot 1 uur/jaar).
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 35% uit EHS.
- Het EHS-gebied is sterk aaneengesloten in de zuidelijke en noordwestelijke
helft van het laagvlieggebied.
Natuurdoelen
- Voor 71% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 50% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen door
natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 15 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 48 vogelsoorten en 7 zoogdiersoorten.
- Er zijn 34 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 8 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 7 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het centrale,
noordwestelijk en zuidoostelijk deel van het laagvlieggebied.
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 48% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is sterk aaneengesloten in de zuidelijke helft van
het laagvlieggebied.
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 10 beschermde habitattypen aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is niet van belang voor beschermde vogel- en
zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten komen
voor in het zuidelijk deel van het laagvlieggebied.
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het centrale en noordelijke deel van het laagvlieggebied.
- Er zijn maar weinig plekken waar sprake is van lage concentraties (1-5
soorten) van gevoelige broedvogelsoorten binnen het laagvlieggebied.
- Er komt 1 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort voor binnen het
laagvlieggebied (Ree).

Conclusie: Het gebied is relatief klein en wordt voor een groot deel ingenomen door natuurgebied

met voor verstoring gevoelige soorten dat is aangewezen als EHS en/of NATURA 2000. Er zijn
hierdoor weinig mogelijkheden om het laagvliegen binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: ***

80

Alterra-rapport 1725

GLV-II
Algemeen
EHS

NATURA 2000

Broedvogels

Zoogdieren

- Het laagvlieggebied is relatief groot (57.371 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief laag (tot 24 uur/jaar).
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 35% uit EHS.
- Het EHS-gebied ligt verspreid over het laagvlieggebied.
Natuurdoelen
- Voor 40% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 18% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen
door natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te
duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 22 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 52 vogelsoorten en 7
zoogdiersoorten.
- Er zijn 38 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 9 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 7 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten liggen verspreid over het
laagvlieggebied.
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 11% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is sterk aaneengesloten in het zuidwestelijk
deel van het laagvlieggebied. In de overige delen is het verspreid gelegen.
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 19 beschermde habitattypen
aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor respectievelijk 0 en 1 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het zuidwestelijk deel van het laagvlieggebied.
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het zuidoostelijke, centrale en noordelijke deel van het
laagvlieggebied.
- Er zijn maar weinig plekken waar sprake is van lage concentraties (1-5
soorten) van gevoelige broedvogelsoorten binnen het laagvlieggebied.
- Er komt 1 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort voor binnen het
laagvlieggebied (Ree).

Conclusie: Het gebied is relatief groot en wordt voor bijna de helft ingenomen door natuurgebied

dat is aangewezen als EHS en/of NATURA 2000. De natuurwaarden liggen verspreid over het
gebied waardoor er mogelijkheden zijn om het laagvliegen binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: **

Alterra-rapport 1725

81

GLV-III
Algemeen
EHS

NATURA 2000

Broedvogels

Zoogdieren

- Het laagvlieggebied is relatief klein (6.601 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief zeer laag (tot 1 uur/jaar).
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 49% uit EHS.
- Het EHS-gebied is sterk aaneengesloten in de zuidelijke en noordelijke
helft van het laagvlieggebied.
Natuurdoelen
- Voor 58% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 30% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen
door natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te
duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 17 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 51 vogelsoorten en 7
zoogdiersoorten.
- Er zijn 37 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 8 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 7 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het
noordwestelijk deel van het laagvlieggebied.
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 44% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is sterk aaneengesloten in het noordoostelijk
en zuidelijk deel van het laagvlieggebied.
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 10 beschermde habitattypen
aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is niet van belang voor beschermde vogel- en
zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het westelijk deel van het laagvlieggebied.
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het oostelijk en zuidelijk deel van het laagvlieggebied.
- Er zijn maar weinig plekken waar sprake is van lage concentraties (1-5
soorten) van gevoelige broedvogelsoorten binnen het laagvlieggebied.
- Er komt 1 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort voor binnen het
laagvlieggebied (Ree).

Conclusie: Het gebied is relatief klein en wordt voor een groot deel ingenomen door natuurgebied

dat is aangewezen als EHS en/of NATURA 2000. Er zijn hierdoor weinig mogelijkheden om het
laagvliegen binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: ***

82

Alterra-rapport 1725

GLV-IV
Algemeen
EHS

NATURA 2000

Broedvogels

Zoogdieren

- Het laagvlieggebied is relatief klein (1.315 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief laag (tot 29 uur/jaar).
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 86% uit EHS.
- Het EHS-gebied is sterk aaneengesloten en beslaat nagenoeg het gehele
laagvlieggebied.
Natuurdoelen
- Voor 92% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 64% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen
door natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te
duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 9 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 52 vogelsoorten en 7
zoogdiersoorten.
- Er zijn 38 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 9 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 7 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het
centrale en noordelijk deel van het laagvlieggebied.
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 86% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is sterk aaneengesloten in bijna het gehele
laagvlieggebied.
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 13 beschermde habitattypen
aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor respectievelijk 0 en 1 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen niet voor in het laagvlieggebied.
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen vrijwel overal voor in het laagvlieggebied.
- Er zijn maar weinig plekken waar sprake is van lage concentraties (1-5
soorten) van gevoelige broedvogelsoorten binnen het laagvlieggebied.
- Er komen 3 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoorten voor binnen het
laagvlieggebied (Edelhert, Ree, Wild zwijn).

Conclusie: Het gebied is relatief klein en wordt bijna geheel ingenomen door natuurgebied dat is

aangewezen als EHS en/of NATURA 2000. Er zijn hierdoor geen mogelijkheden om het laagvliegen
binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: ***

Alterra-rapport 1725

83

GLV-V
Algemeen
EHS

NATURA 2000

Broedvogels

Zoogdieren

- Het laagvlieggebied is relatief klein (1.770 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief zeer hoog (tot 420 uur/jaar).
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 62% uit EHS.
- Het EHS-gebied is sterk aaneengesloten in de zuidelijke helft van het
laagvlieggebied.
Natuurdoelen
- Voor 64% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 3% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen door
natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 6 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 33 vogelsoorten en 7
zoogdiersoorten.
- Er zijn 19 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er is 1 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoort (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 7 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- Er worden geen hoge concentraties aan doelsoorten gevonden in het
laagvlieggebied.
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 0% uit NATURA 2000.
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden geen beschermde habitattypen
aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is niet van belang voor beschermde vogel- en
zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen niet voor in het laagvlieggebied.
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het zuidelijk deel van het laagvlieggebied.
- Op de meeste plaatsen is er sprake van lage concentraties (1-5 soorten) van
gevoelige broedvogelsoorten binnen het laagvlieggebied.
- Er komt 1 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort voor binnen het
laagvlieggebied (Ree).

Conclusie: Het gebied is relatief klein en wordt voor een groot deel ingenomen door natuurgebied

dat is aangewezen als EHS. Het betreft echter natuur die weinig gevoelig is voor verstoring door
laagvliegen, zoals multifunctioneel bos.

Kans op effecten: **

84

Alterra-rapport 1725

GLV-VI
Algemeen
EHS

NATURA 2000

Broedvogels

Zoogdieren

- Het laagvlieggebied is relatief klein (10.945 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief zeer laag (tot 6 uur/jaar).
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 36% uit EHS.
- Het EHS-gebied is sterk aaneengesloten in de oostelijke helft van het
laagvlieggebied. In het westen ligt het EHS-gebied meer verspreid.
Natuurdoelen
- Voor 38% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 10% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen
door natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te
duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 26 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 109 vogelsoorten en 26
zoogdiersoorten.
- Er zijn 54 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 30 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 16 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er is een voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort als doelsoort
aangewezen (Damhert).
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het
noordwestelijk en oostelijk deel van het laagvlieggebied.
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 17% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is sterk aaneengesloten in de oostelijke helft
van het laagvlieggebied.
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 6 beschermde habitattypen
aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is niet van belang voor beschermde vogel- en
zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen niet voor in het laagvlieggebied.
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen vrijwel overal voor in het laagvlieggebied.
- Er zijn maar weinig plekken waar sprake is van lage concentraties (1-5
soorten) van gevoelige broedvogelsoorten binnen het laagvlieggebied.
- Er komt 1 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort voor binnen het
laagvlieggebied (Ree).

Conclusie: Het gebied is relatief klein en wordt voor minder dan de helft ingenomen door
natuurgebied dat is aangewezen als EHS en/of NATURA 2000. Er zijn hierdoor mogelijkheden om
het laagvliegen binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: **

Alterra-rapport 1725

85

GLV-VII
Algemeen
EHS

NATURA 2000

Broedvogels

Zoogdieren

- Het laagvlieggebied is relatief zeer groot (83.880 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief zeer hoog (tot 266 uur/jaar).
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 66% uit EHS.
- Het EHS-gebied is sterk aaneengesloten rond de Randmeren, in het
centrale en in het zuidelijke deel van het laagvlieggebied.
Natuurdoelen
- Voor 70% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 13% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen
door natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te
duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 53 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 106 vogelsoorten en 25
zoogdiersoorten.
- Er zijn 58 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 33 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 16 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er is een voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort als doelsoort
aangewezen (Damhert).
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden rond de
randmeren en in het centrale en zuidelijk deel van het laagvlieggebied.
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 58% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is sterk aaneengesloten in het centrale en
zuidelijk deel van het laagvlieggebied.
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 21 beschermde habitattypen
aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor respectievelijk 19 en 1 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het noordelijk deel van het laagvlieggebied (Randmeren).
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen verspreid voor in het centrale/zuidelijk deel van het
laagvlieggebied.
- Lage concentraties (1-5 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten komen
verspreid voor in het centrale en zuidelijk deel van het laagvlieggebied.
- Er komen 4 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoorten voor binnen het
laagvlieggebied (Edelhert, Damhert, Ree, Wild zwijn).

Conclusie: Het gebied is zeer groot en wordt voor meer dan de helft ingenomen door natuurgebied

dat is aangewezen als EHS en/of NATURA 2000. Gevoelige vogelsoorten bevinden zich vooral
rondom de Randmeren. Gevoelige zoogdiersoorten komen voor op de Veluwe. Er zijn
mogelijkheden om het laagvliegen binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: **

86

Alterra-rapport 1725

GLV-VIII
Algemeen
EHS

NATURA 2000

Broedvogels

Zoogdieren

- Het laagvlieggebied is relatief groot (33451 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief zeer laag (tot 13 uur/jaar).
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 30% uit EHS.
- Het EHS-gebied ligt verspreid over het laagvlieggebied.
Natuurdoelen
- Voor 32% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 10% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen
door natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te
duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 33 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 57 vogelsoorten en 8
zoogdiersoorten.
- Er zijn 42 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 12 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 7 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het
noordwestelijk en zuidelijk deel van het laagvlieggebied.
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 10% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is sterk aaneengesloten in het noordwestelijk
deel van het laagvlieggebied.
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 3 beschermde habitattypen
aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor respectievelijk 10 en 0 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het noordelijk en westelijk deel van het laagvlieggebied.
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het centrale, noordoostelijk en zuidelijk deel van het
laagvlieggebied.
- Lage concentraties (1-5 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten komen
voor in het zuidoostelijk en noordwestelijk deel van het laagvlieggebied.
- Er komen 3 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoorten voor binnen het
laagvlieggebied (Edelhert, Ree, Wild zwijn).

Conclusie: Het gebied is groot en wordt voor een groot deel ingenomen door natuurgebied dat is

aangewezen als EHS en/of NATURA 2000. Er zijn goede mogelijkheden om het laagvliegen binnen
het gebied te zoneren.

Kans op effecten: **

Alterra-rapport 1725

87

Maaswaal
Algemeen
EHS

NATURA 2000

Broedvogels

Zoogdieren

- Het laagvlieggebied is relatief zeer groot (51.307 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief zeer hoog (tot 405 uur/jaar).
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 15% uit EHS.
- Het EHS-gebied ligt vooral geconcentreerd langs de rivieren in het
laagvlieggebied.
Natuurdoelen
- Voor 20% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 12% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen
door natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te
duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 24 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 48 vogelsoorten en 7
zoogdiersoorten.
- Er zijn 40 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 12 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 6 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het
centrale en oostelijk deel van het laagvlieggebied.
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 4% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is min of meer aaneengesloten langs de rivier
de Waal in het noordelijk deel van het laagvlieggebied.
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 3 beschermde habitattypen
aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor respectievelijk 21 en 0 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het noordelijk deel van het laagvlieggebied, lang de Waal.
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen vrijwel overal voor in het laagvlieggebied.
- Er zijn maar weinig plekken waar sprake is van lage concentraties (1-5
soorten) van gevoelige broedvogelsoorten binnen het laagvlieggebied.
- Er komt 1 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort voor binnen het
laagvlieggebied (Ree).

Conclusie: Het gebied is groot en wordt slechts voor een klein deel ingenomen door natuurgebied

dat is aangewezen als EHS en/of NATURA 2000. Er zijn goede mogelijkheden om het laagvliegen
binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: *

88

Alterra-rapport 1725

Voorne-Putten / Hoeksewaard
Algemeen
- Het laagvlieggebied is relatief groot (41.098 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief laag (<25 uur/jaar).
EHS
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 16% uit EHS.
- Het EHS-gebied ligt verspreid in het laagvlieggebied met grotere kernen in
de duinen en het centrale deel van de Hoeksche Waard.
Natuurdoelen
- Voor 11% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 7% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen door
natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 47 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 58 vogelsoorten en 8
zoogdiersoorten.
- Er zijn 47 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 20 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 6 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het meest
westelijke deel (duinen) en verspreid langs de binnenwateren in het
laagvlieggebied.
NATURA 2000
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 9% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is sterk aaneengesloten in het meest westelijk
deel (duinen) van het laagvlieggebied.
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 9 beschermde habitattypen
aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor respectievelijk 36 en 1 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
Broedvogels
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen vooral voor in het centrale deel van het laagvlieggebied.
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen vrijwel overal voor in het.
- Er zijn maar weinig plekken waar sprake is van lage concentraties (1-5
soorten) van gevoelige broedvogelsoorten binnen het laagvlieggebied.
Zoogdieren
- Er komt 1 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort voor binnen het
laagvlieggebied (Ree).

Conclusie: Het gebied is groot en wordt voor slechts een klein deel ingenomen door natuurgebied

dat is aangewezen als EHS en/of NATURA 2000. Er zijn goede mogelijkheden om het laagvliegen
binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: *

Alterra-rapport 1725

89

Wieringermeerpolder
Algemeen
- Het laagvlieggebied is relatief groot (18.787 ha).
- De intensiteit van het laagvliegen is relatief laag (tot 62 uur/jaar).
EHS
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 6% uit EHS.
- Het EHS-gebied is geconcentreerd in het noordoostelijk deel van het
laagvlieggebied.
Natuurdoelen
- Voor 6% van het oppervlak van het laagvlieggebied zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 4% van het oppervlak van het laagvlieggebied wordt ingenomen door
natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen het laagvlieggebied worden 13 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor 51 vogelsoorten en 5
zoogdiersoorten.
- Er zijn 44 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 17 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 6 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het
noordoostelijk deel van het laagvlieggebied.
NATURA 2000
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor <1% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied bevindt zich in het uiterste noorden van het
laagvlieggebied (Waddenzeekust).
Beschermde habitattypen
- Binnen het laagvlieggebied worden geen beschermde habitattypen
aangetroffen.
Beschermde soorten
- Het laagvlieggebied is van belang voor respectievelijk 62 en 0 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
Broedvogels
- Hoge concentraties (16-30 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het centrale en westelijke deel van het laagvlieggebied.
- Gemiddelde concentraties (6-15 soorten) van gevoelige broedvogelsoorten
komen voor in het noordelijk, oostelijk en zuidelijk deel van het
laagvlieggebied.
- Er zijn maar weinig plekken waar sprake is van lage concentraties (1-5
soorten) van gevoelige broedvogelsoorten binnen het laagvlieggebied.
Zoogdieren
- Er komt 1 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort voor binnen het
laagvlieggebied (Ree).

Conclusie: Het gebied is groot maar wordt voor slechts een klein deel ingenomen door natuurgebied

dat is aangewezen als EHS en/of NATURA 2000. Er zijn goede mogelijkheden om het laagvliegen
binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: *

90

Alterra-rapport 1725

Route 1 (Achterhoek-Oost Groningen)
Algemeen
- De laagvliegroute beslaat een oppervlak van 25.708 ha.
- De intensiteit van het laagvliegen is onbekend.
EHS
Ruimtelijke configuratie
- De laagvliegroute bestaat voor 7% uit EHS.
- Het EHS-gebied is sterk aaneengesloten in de zuidelijke en noordwestelijke
helft van de laagvliegroute.
Natuurdoelen
- Voor 6% van het oppervlak van de laagvliegroute zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 2% van het oppervlak van de laagvliegroute wordt ingenomen door
natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen de laagvliegroute worden 44 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- De laagvliegroute is van belang voor 117 vogelsoorten en 27
zoogdiersoorten.
- Er zijn 62 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 35 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 16 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het zuidelijk
deel van de laagvliegroute.
NATURA 2000
Ruimtelijke configuratie
- De laagvliegroute bestaat voor <1% uit NATURA 2000.
Beschermde habitattypen
- Binnen de laagvliegroute worden 10 beschermde habitattypen aangetroffen.
Beschermde soorten
- De laagvliegroute is van belang voor respectievelijk 0 en 1 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
Broedvogels
- Onbekend.
Zoogdieren

-

Er komen 3 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoorten voor binnen de
laagvliegroute (Edelhert, Ree, Wild zwijn).

Conclusie: De laagvliegzone kent relatief weinig oppervlakten natuurgebied dat is aangewezen als

EHS en/of NATURA 2000. Deze strekken zich veelal uit over de gehele breedte van de zone
waardoor er weinig mogelijkheden zijn om het laagvliegen binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: *

Alterra-rapport 1725

91

Route 2 (Lauwersmeer-Achterhoek)
Algemeen
- De laagvliegroute beslaat een oppervlak van 36.241 ha.
- De intensiteit van het laagvliegen is onbekend.
EHS
Ruimtelijke configuratie
- De laagvliegroute bestaat voor 9% uit EHS.
- Het EHS-gebied is sterk aaneengesloten in de zuidelijke en noordwestelijke
helft van de laagvliegroute.
Natuurdoelen
- Voor 15% van het oppervlak van de laagvliegroute zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 2% van het oppervlak van de laagvliegroute wordt ingenomen door
natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen de laagvliegroute worden 61 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- De laagvliegroute is van belang voor 117 vogelsoorten en 27
zoogdiersoorten.
- Er zijn 62 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 35 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 16 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het zuidelijk
deel van de laagvliegroute.
NATURA 2000
Ruimtelijke configuratie
- De laagvliegroute bestaat voor 1% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied ligt op twee plaatsen in Overijssel en op twee
plaatsen in Friesland, waarvan één op de grens met de Waddenzee.
Beschermde habitattypen
- Binnen de laagvliegroute worden 12 beschermde habitattypen aangetroffen.
Beschermde soorten
- De laagvliegroute is van belang voor respectievelijk 56 en 1 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
Broedvogels
- Onbekend.
Zoogdieren

-

Er komen 3 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoorten voor binnen de
laagvliegroute (Edelhert, Ree, Wild zwijn).

Conclusie: De laagvliegzone kent relatief weinig oppervlakten natuurgebied dat is aangewezen als

EHS en/of NATURA 2000. Deze strekken zich veelal uit over de gehele breedte van de zone
waardoor er weinig mogelijkheden zijn om het laagvliegen binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: *

92

Alterra-rapport 1725

Route 3 (Betuwe-Biesbosch-West Brabant)
Algemeen
- De laagvliegroute beslaat een oppervlak van 25.623 ha.
- De intensiteit van het laagvliegen is onbekend.
EHS
Ruimtelijke configuratie
- De laagvliegroute bestaat voor 30% uit EHS.
- Het EHS-gebied is sterk aaneengesloten in de zuidelijke en noordwestelijke
helft van de laagvliegroute.
Natuurdoelen
- Voor 22% van het oppervlak van de laagvliegroute zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 9% van het oppervlak van de laagvliegroute wordt ingenomen door
natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen de laagvliegroute worden 53 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- De laagvliegroute is van belang voor 61 vogelsoorten en 9 zoogdiersoorten.
- Er zijn 46 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 15 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 7 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden gevonden in het oostelijk
deel van de laagvliegroute.
NATURA 2000
Ruimtelijke configuratie
- De laagvliegroute bestaat voor 24% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is sterk aaneengesloten ten westen van de
Biesbosch en nabij de zuidpunt van de laagvliegroute.
Beschermde habitattypen
- Binnen de laagvliegroute worden 8 beschermde habitattypen aangetroffen.
Beschermde soorten
- De laagvliegroute is van belang voor respectievelijk 49 en 2 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Onbekend.
Broedvogels
Zoogdieren

-

Er komt 1 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort voor binnen de
laagvliegroute (Ree).

Conclusie: De laagvliegzone kent relatief grote oppervlakten natuurgebied dat is aangewezen als EHS
en/of NATURA 2000. Deze strekken zich uit over de gehele breedte van de zone waardoor er weinig
mogelijkheden zijn om het laagvliegen binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: ***

Alterra-rapport 1725

93

Route 4 (West Brabant-Noordoost Brabant)
Algemeen
- De laagvliegroute beslaat een oppervlak van 21.226 ha.
- De intensiteit van het laagvliegen is onbekend.
EHS
Ruimtelijke configuratie
- De laagvliegroute bestaat voor 14% uit EHS.
- Het EHS-gebied is sterk aaneengesloten in de zuidelijke en noordwestelijke
helft van de laagvliegroute.
Natuurdoelen
- Voor 9% van het oppervlak van de laagvliegroute zijn natuurdoelen
aangewezen.
- Circa 5% van het oppervlak van de laagvliegroute wordt ingenomen door
natuurdoelen die als potentieel gevoelig voor verstoring zijn aan te duiden.
Natuurdoeltypen
- Binnen de laagvliegroute worden 41 natuurdoeltypen aangetroffen.
Doelsoorten
- De laagvliegroute is van belang voor 61 vogelsoorten en 9 zoogdiersoorten.
- Er zijn 46 voor laagvliegen gevoelige broedvogelsoorten als doelsoort
aangewezen.
- Er zijn 15 voor laagvliegen gevoelige watervogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn 7 voor laagvliegen gevoelige roofvogelsoorten (broedvogels en
pleisteraars) als doelsoort aangewezen.
- Er zijn geen voor laagvliegen gevoelige zoogdieren als doelsoort
aangewezen.
- De hoogste concentraties aan doelsoorten worden verspreid over de
laagvliegroute gevonden.
NATURA 2000
Ruimtelijke configuratie
- Het laagvlieggebied bestaat voor 3% uit NATURA 2000.
- Het NATURA 2000-gebied is sterk aaneengesloten in de zuidpunt van de
laagvliegroute.
Beschermde habitattypen
- Binnen de laagvliegroute worden 3 beschermde habitattypen aangetroffen.
Beschermde soorten
- De laagvliegroute is van belang voor respectievelijk 6 en 0 beschermde
vogel- en zoogdiersoorten van NATURA 2000.
- Onbekend.
Broedvogels
Zoogdieren

-

Er komt 1 voor laagvliegen gevoelige zoogdiersoort voor binnen de
laagvliegroute (Ree).

Conclusie: De laagvliegzone kent relatief geringe oppervlakten natuurgebied dat is aangewezen als

EHS en/of NATURA 2000. Deze strekken zich meestal niet uit over de gehele breedte van de zone
waardoor er mogelijkheden zijn om het laagvliegen binnen het gebied te zoneren.

Kans op effecten: **

94

Alterra-rapport 1725

11

Aanbevelingen

In dit hoofdstuk doen we enkele algemene aanbevelingen om mogelijke knelpunten
tussen laagvliegen en de huidige/toekomstige natuurwaarden in Nederland te voorkomen c.q. te beperken. Het betreft “mono-disciplinaire” aanbevelingen, alleen
gebaseerd op de ecologische inzichten die dit onderzoek heeft geleverd. Andere
aspecten, zoals geluidhinder voor mensen, verstoring van landbouwhuisdieren of
militaire belangen, zijn niet betrokken. Na integratie van alle aspecten kan daarom
een ander “eindplaatje” ontstaan. Doel van de aanbevelingen is om een handvat te
bieden bij de verdere beleid- en besluitvorming om de mogelijke effecten van
verstoring door laagvliegen in de laagvlieggebieden/-routes te voorkomen of te
beperken.
Voor het vermijden van mogelijke effecten op voor laagvliegen gevoelige vogels
gelden de volgende aanbevelingen:
- Onderzoek de mogelijkheid om het laagvliegen geografisch te zoneren, waarbij
de binnen het laagvlieggebied gelegen EHS- en NATURA 2000-gebieden met
hoge dichtheden aan voor laagvliegen gevoelige vogelsoorten zo veel mogelijk
worden ontzien. Aandachtsgebieden zijn de relatief grote laagvlieggebieden,
waarbij er binnen de gebieden grote oppervlakten “wit gebied” aanwezig zijn.
- Onderzoek de mogelijkheid om het laagvliegen in tijd te faseren, waarbij het
paar- en broedseizoen zo veel mogelijk worden ontzien.
- Onderzoek de mogelijkheid om een minimale vlieghoogte in te stellen op locaties
binnen de laagvlieggebieden/-routes waar hoge dichtheden aan voor laagvliegen
gevoelige vogelsoorten voorkomen.
Voor het vermijden van mogelijke effecten op voor laagvliegen gevoelige zoogdieren
gelden de volgende aanbevelingen:
- Onderzoek de mogelijkheid om de laagvliegactiviteiten te concentreren in
gebieden met relatief weinig gevoelige zoogdiersoorten.
- Onderzoek de mogelijkheid om laagvliegen boven relatief kleine leefgebieden
waar de mogelijkheden voor de dieren om te “ontsnappen” aan de verstoring
gering zijn en het aantal barrières (rasters, wegen) groot zo veel mogelijk te
vermijden.
- Onderzoek de mogelijkheid om binnen de grotere laagvlieggebieden robuuste
“rustgebieden” aan te wijzen waar niet of zeer beperkt gevlogen wordt of waar
mogelijk restricties aan de vlieghoogte kunnen worden gesteld.
- Onderzoek de mogelijkheid om het laagvliegen in de voortplantingstijd en de
periode dat de jongen worden geboren zo veel mogelijk te vermijden.
Algemene aanbevelingen ten aanzien van ligging en omvang van de laagvlieggebieden/-routes:
- Onderzoek of de functie als laagvlieggebied kan worden opgeheven voor de
laagvlieggebieden met een hoge effectkans en weinig tot geen mogelijkheden om
het laagvliegen te zoneren of temporiseren. Dit betreft dus vooral de relatief

Alterra-rapport 1725

95

kleine laagvlieggebieden met een hoge dichtheid aan voor laagvliegen gevoelige
soorten.
- Onderzoek de mogelijkheid om de begrenzing van het laagvlieggebied aan te
passen waardoor gebiedsdelen met een hoge dichtheid aan voor laagvliegen
gevoelige soorten verder buiten de laagvliegzone komen te liggen.

96

Alterra-rapport 1725

12

Conclusies

12.1

Literatuuronderzoek

- Er is vooral onderzoek gedaan naar de effecten van verstoring door laagvliegen
op vogels en zoogdieren. Voor vogels zijn effecten van laagvliegen vooral
onderzocht en vastgesteld voor watervogel, kust- en zeevogels, wadvogels en
roofvogels. Voor zoogdieren zijn effecten van laagvliegen vooral onderzocht
voor hoefdieren. Het is niet uit te sluiten dat ook sommige niet-hoefdieren
gevoelig zijn voor verstoring door laagvliegen.
- Laagvliegen kan verstorende, negatieve effecten op vogels hebben. De meest
direct waarneembare en in de literatuur vrijwel uitsluitend beschreven vormen
van verstoring van vogels door laag overkomende vliegtuigen zijn veranderingen
van gedrag. Deze primaire, zichtbare reacties variëren tussen soorten en hangen
binnen een soort af van factoren als leeftijd, geslacht, levenscyclus, conditie,
eerdere ervaring met laagvliegen, de fase van de jaarcyclus waarin het individu op
dat moment verkeert en ecosysteemkenmerken zowel in de tijd als in de ruimte.
De reacties lopen uiteen van indifferentie en onbelangrijke, kortdurende
onderbrekingen van het gedrag, tot opvliegen, wegvluchten en extreme paniek.
De verstoring kan gevolgen hebben voor de conditie en overlevingskansen van
het individu, voor de perspectieven van de voortplanting en uiteindelijk voor de
populatie. Hierover is voor vogels echter weinig bekend omdat daarop specifiek
gericht onderzoek lijkt te ontbreken.
- De effecten van laagvliegen variëren voor hoefdieren van kortdurende
gedragsreacties, zoals het onderbreken van foerageren, een verhoogde alertheid
of een vluchtrespons, tot meer langdurende veranderingen, zoals het verleggen
van de home range en het veranderen van dagelijkse activiteitenpatronen. In een
aantal studies is aangetoond dat dit leidt tot een verhoogd energieverbruik, een
verlaagde fitness en een verlaagde reproductie. Directe sterfte van dieren als
gevolg van laagvliegen is slechts in beperkte mate vastgesteld en is dan een gevolg
van vluchtreacties waarbij dieren zich verwonden.
- Weinig studies besteden aandacht aan eventuele habituatie van de dieren aan de
verstorende werking van laagvliegen. Waar habituatie wel is onderzocht zijn de
uitkomsten soms tegenovergesteld. Habituatie lijkt daarmee niet alleen
afhankelijk van de soort maar ook van de lokale omstandigheden zoals de aard en
frequentie van laagvliegen en de habitat. In meerdere studies wordt habituatie
verondersteld, maar ontbreken de gegevens die dit kunnen onderbouwen.
- In de literatuur zijn het stellen van restricties in ruimte, tijd, vlieghoogte,
vliegtuigtype en trainingsmanoeuvres gesuggereerd als mitigerende maatregel.
Ook educatie van piloten, inclusief het vergroten van de kennis en het bewustzijn
over de effecten van laagvliegen op natuurwaarden, is als maatregel voorgesteld.
Daarnaast zijn maatregelen in de habitat van de dieren een optie, waarmee
verspreiding- en bewegingspatronen van dieren preventief kunnen worden
aangepast waardoor het contact met laagvliegactiviteiten afneemt.

Alterra-rapport 1725

97

- De kwaliteit van bestaande studies verschilt sterk. Experimenteel opgezet
onderzoek is een uitzondering. De extrapoleerbaarheid van veel resultaten is
hierdoor laag. Vergelijkingen tussen studies zijn moeilijk te maken door
verschillen in aanpak en meetvariabelen.

12.2

Laagvliegen en de EHS

- Er zijn zowel tussen als binnen de laagvlieggebieden/-routes grote verschillen in
de kans dat effecten optreden als gevolg van laagvliegen. Hiervoor zijn de
volgende oorzaken aan te wijzen:
o De overlap tussen EHS-gebieden en laagvlieggebieden/-routes en de
ruimtelijke spreiding van de EHS binnen de laagvlieggebieden/-routes
varieert sterk per gebied/route.
o Binnen de laagvlieggebieden en –routes wordt een grote variatie aan
natuurdoelen aangetroffen. Het oppervlak van potentieel voor verstoring
gevoelige natuurdoelen varieert sterk per laagvlieggebied/-route.
o Het aantal doelsoorten waarmee rekening moet worden gehouden varieert
sterk per laagvlieggebied/-route voor zowel vogels als zoogdieren. Ook
binnen de laagvlieggebieden en –routes zijn er grote verschillen in aantallen
(gevoelige) doelsoorten per plek.
- De kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor de
doelsoorten uit de soortgroep vogels groot omdat een groot deel van de
doelsoorten, zowel wat betreft broedvogels als pleisteraars, gevoelig is voor
verstoring.
- De kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor de
doelsoorten uit de soortgroep zoogdieren gering omdat weinig soorten die als
‘gevoelig’ zijn aangemerkt (hoefdieren) als doelsoort zijn aangewezen.
- De grote verschillen in de kans op effecten van laagvliegen maken dat de
verschillende vormen van mitigatie, zoals het reguleren van laagvliegen in ruimte
en tijd, niet overal even effectief en/of haalbaar zijn.

12.3

Laagvliegen en NATURA 2000

- Voor NATURA 2000 gebieden binnen de laagvlieggebieden/-routes geldt, net als
bij de EHS, dat er sprake is van grote verschillen tussen en binnen
laagvlieggebieden/-routes wat betreft oppervlak en spreiding NATURA 2000,
aantal en typen beschermde habitattypen en aantal en typen beschermde
diersoorten. Hierdoor verschillen de kansen dat effecten optreden als gevolg van
laagvliegen per gebied/route.
- De kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor de
beschermde vogels van NATURA 2000 zeer groot omdat bijna alle soorten,
zowel wat betreft broedvogels als pleisteraars, gevoelig zijn voor verstoring.
- De kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor de
beschermde zoogdieren van NATURA 2000 gering omdat geen van de soorten
als ‘gevoelig’ zijn aan te merken (hoefdieren).

98

Alterra-rapport 1725

- Het oppervlak NATURA 2000 binnen de laagvlieggebieden/-routes is kleiner
dan het oppervlak EHS. Ook zijn de gebieden meestal meer aaneengesloten. Dit
maakt dat er betere mogelijkheden zijn voor mitigatie in de vorm van ruimtelijke
zonering.

12.4

Effecten op broedvogels en zoogdieren

- De kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor
broedvogels groot doordat duidelijke concentraties van (hoge) aantallen gevoelige
soorten zijn aan te wijzen binnen de laagvlieggebieden/-routes. De grootste
concentraties gevoelige soorten komen voor in Drenthe, in waterrijke gebieden
langs de Randmeren, Maas en Waal en in enkele Peelgebieden.
- Rode Lijstsoorten komen in beperkte mate voor in de laagvlieggebieden, nog het
meest in een aantal droge heidegebieden in Drenthe en in de Randmeren.
Gevoelige broedvogels waarvoor in het kader van de Vogelrichtlijn
instandhoudingdoelstellingen worden opgesteld komen vooral voor in de
zandgebieden: heide en bosgebieden op de Veluwe, in Drenthe en in de
Peelgebieden.
- De kansen op significante effecten van verstoring door laagvliegen lijkt voor
zoogdieren gering doordat het aantal gevoelige soorten (hoefdieren) laag is
binnen de laagvlieggebieden/-routes. De meeste gevoelige soorten komen voor
op de Veluwe. Elders komt alleen het Ree voor en incidenteel zwervende
Edelherten en/of Wilde zwijnen.
- Er is weinig onderzoek verricht naar de effecten van laagvliegen op de in
Nederland voorkomende hoefdiersoorten. De ervaring is dat deze soorten – net
als veel hoefdiersoorten elders in de wereld – vluchtgedrag vertonen bij
laagvliegen met militaire toestellen. Dit heeft in de huidige situatie wat betreft
laagvliegen naar verwachting alleen effect op het individu (o.a. verhoogd
energieverbruik, stress, verlaagde fitness, verwonding) en niet op de populaties
(o.a. verminderde reproductie, daling populatie omvang/groei), aangezien de
populaties groeien en met jaarlijks afschot worden beheerd.

12.5

Effectkans en aanbevelingen

- De verkenning van de kans op effecten als gevolg van verstoring door laagvliegen
laat zien dat er grote verschillen zijn tussen en binnen de laagvlieggebieden.
Zowel de kwantiteit als kwaliteit aan voor verstoring gevoelige natuur verschilt
sterk per laagvlieggebied/-route en daarmee de geschiktheid van de gebieden als
laagvlieggebied vanuit ecologisch perspectief. Tevens verschillen hierdoor de
mogelijkheden om effecten te kunnen mitigeren.
- De kans dat negatieve effecten optreden als gevolg van het gebruik als
laagvlieggebied wordt groot geacht in de gebieden GLV-I, GLV-III, GLV-IV en
Route 3. De kans dat negatieve effecten optreden als gevolg van het gebruik als
laagvlieggebied wordt matig geacht in de gebieden GLV-II, GLV-V, GLV-VI,
GLV-VII, GLV-VIII en Route 4. De kans dat negatieve effecten optreden als

Alterra-rapport 1725

99

gevolg van het gebruik als laagvlieggebied wordt klein geacht in de gebieden
Maaswaal, Voorne-Putten/Hoekschewaard, Wieringermeerpolder, Route 1 en
Route 2.
- Op basis van het onderzoek zijn er drie algemene aanbevelingen te formuleren:
(1) Heroverweeg het gebruik als laagvlieggebied voor gebieden die relatief klein
zijn, maar waarvoor wel een hoge effectkans voor verstoring van gevoelige
natuurwaarden geldt; (2) Onderzoek de mogelijkheid om de begrenzingen van
het laagvlieggebied of de laagvliegroute aan te passen waardoor natuurkernen met
gevoelige natuurwaarden net buiten in plaats van binnen het gebied/de route
vallen; (3) Onderzoek of het mogelijk is om ruimtelijke en/of temporele
restricties aan de laagvliegactiviteiten te stellen, waarbij kwetsbare plekken en
perioden zo veel mogelijk worden gemeden.

100

Alterra-rapport 1725

Literatuur

Andersen, D.E., O.J. Rongstad & W.R. Mytton, 1989. Response of nesting red-tailed
hawks to helicopter overflights. The Condor 91: 296-299.
Andersen, R., J.D.C. Linnell & R. Langvatn, 1994. Short term behavioural and
physiological response of moose Alces alces to military disturbance in Norway.
Biological Conservation 77: 169-176.
Awbrey, F.T. & A.E. Bowles, 1989. The effects of aircraft noise and sonic booms on
raptors: A preliminary model and a synthesis of the literature on disturbance. NSBIT
Technical Operating Report No. 12. US Air Force, Air Force Systems Command,
Wright-Patterson Air Force Base, VS. (niet gezien; referentie in Efroymson et al.
2000).
Bal, D., H.M. Beije & Y.R. Hoogeveen, 1995. Handboek natuurdoeltypen in
Nederland. Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, IKC Natuurbeheer,
Wageningen, Nederland.
Bal, D., H.M. Beije, M. Fellinger, R. Haveman, A.J.F.M. van Opstal & F.J. van
Zadelhoff, 2001. Handboek natuurdoeltypen. Tweede editie. Ministerie van
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, Expertisecentrum LNV, Wageningen,
Nederland.
Barrass, A. & L. Cohn, 1984. Variation of the spacing of calling male Bufo woodhousii
and Hyla cinerea near highway noise. American Zoologist 24 (3): 15A.
Barrass, A.N., 1985. The effects of highway traffic noise on the phonotactic and
associated reproductive behaviour of selected anurans. PhD thesis. VanderBilt
University, VS.
Barrass, A., 1986. The effects of highway traffic noise on the photonotactic and
associated reproductive behavior of selected anurans. Dissertation Abstracts
International Sciences and Engineering 46 (8): 2609.
Bélanger, L. & J. Bédard, 1989. Responses of staging greater snow geese to human
disturbance. Journal of Wildlife Management 53 (3): 713-719.
Bleich, V.C., R.T. Bowyer, A.M. Pauli, R.L. Vernoy & R.W. Anthes, 1990. Responses
of mountain sheep to helicopter surveys. California Fish and Game 76 (4): 197-204.
Bleich, V.C., R.T. Bowyer, A.M. Pauli, M.C. Nicholson & R.W. Anthes, 1994.
Mountain sheep Ovis canadensis and helicopter surveys: ramifications for the
conservation of large mammals. Biological Conservation 70: 1-7.

Alterra-rapport 1725

101

Boldt, A. & P. Ingold, 2005. Effects of air traffic, snow cover and wheather on
altitudinal short-term and medium-term movements of female Alpine chamois
Rupicapra rupicapra in winter. Wildlife Biology 11 (4): 351-362.
Broekhuizen, S., B. Hoekstra, V. van Laar, C. Smeenk & J.B.M. Thissen, 1992. Atlas
van de Nederlandse zoogdieren. Stichting Uitgeverij KNNV, Utrecht, Nederland.
Brown, A.L., 1990. Measuring the effect of aircraft noise on sea birds.
Environmental International 16: 587-592.
Burger, J., 1981. Behavioural responses of herring gulls Larus argentatus to aircraft
noise. Environmental Pollution (series A) 24: 177-184.
Carney, K.M. & W.J. Sydeman, 1999. A review of human disturbance effects on
nesting colonial waterbirds. Waterbirds 22 (1): 68-79.
Conomy, J.T., J.A. Dubovsky, J.A. Collazo & W.J. Fleming, 1998. Do black ducks
and wood ducks habituate to aircraft disturbance? Journal of Wildlife Management
62 (3): 1135-1142.
Cooper, J., N.L. Avenant & P.W. Lafite, 1994. Airdrops and king penguins: a
potential conservation problem at sub-Antarctic Marion Island. Polar Record 30
(175): 277-282.
Calef, G.W., E.A. DeBock & G.M. Lortie, 1976. The reaction of barren-ground
caribou to aircraft. Arctic 29 (4): 201-212.
Canaday, C. & J. Rivadeneyra, 2001. Initial effects of a petroleum operation on
Amazonian birds: terrestrial insectivores retreat. Biodiversity and Conservation 10:
567-595.
Côté, S.D., 1996. Mountain goat responses to helicopter disturbance. Wildlife Society
Bulletin 24 (4): 681-685.
Dahlgren, R.B. & C.E. Korschgen, 1992. Human disturbances to waterfowl: an
annotated bibliography. U.S. Fish and Wildlife Service Biological Report 188.
Delaney, D.K., T.G. Grubb, P. Beier, L.L. Pater & M.H. Reiser, 1999. Effects of
helicopter noise on Mexican spotted owls. Journal of Wildlife Management 63 (1):
60-76.
Dunnet, G.M., 1977. Observations on the effects of low-flying aircraft at seabird
colonies on the coast of Aberdeenshire, Scotland. Biological Conservation 12: 55-63.
Efroymson, R.A., W. Hodge Rose & G.W. Suter, 2000. Ecological risk assessment
framework for low-altitude overflights by fixed-wing and rotary-wing military
aircraft. ORNL/TM-2000/289, ES-5048. Publication No. 51010, Environmental
Sciences Division, Oak Ridge National Laboratory, VS.

102

Alterra-rapport 1725

Eigenbrod, F., S. Hecnar & L. Fahrig, 2007. Species level differences in the road
effect zone of a major motorway for anuran populations in Ontario, Canada. In:
R.G.H. Bunce, R.H.G. Jongman, L. Hojas & S. Weel (eds). 25 Years of Landscape
Ecology: Scientific Principles in Practice. Proceedings of the 7th IALE World
Congress: p. 153-154. IALE Publication Series 4, Wageningen, Nederland.
Ellis, D.H., C.H. Ellis & D.P. Mindell, 1991. Raptor responses to low-level jet
aircraft and sonic booms. Environmental Pollution 74: 53-83.
Fjeld, P.E., G.W. Gabrielsen & J.B. Orbek, 1988. Noise from helicopters and its
effect on a colony of Brunnich’s Guillemots (Uria lomvia) on Svalbard. Rapportserie
41. Norsk Polarinstitutt, Tromsö, Noorwegen.
Foppen, R., A. van Kleunen, W.B. Loos, J. Nienhuis & H. Sierdsema, 2002.
Broedvogels en de invloed van hoofdwegen, een nationaal perspectief. Een analyse
van de gevolgen van wegverkeer voor broedvogels aan de hand van landelijke
aantals- en verspreidingsgegevens. Onderzoeksrapport 2002/8. SOVON
Vogelonderzoek Nederland, Beek-Ubbergen / Dienst Weg- en Waterbouwkunde,
Delft, Nederland.
Fraser, J.D., L.D. Frenzel & J.E. Mathisen, 1985. The impact of human activities on
breeding bald eagles in north-central Minnesota. Journal of Wildlife Management 49
(3): 585-592.
Frid, A., 2003. Dall’s sheep responses to overflights by helicopter and fixed-wing
aircraft. Biological Conservation 110: 387-399.
Foster, B.R. & E.Y. Rahs, 1983. Mountain goat response to hydroelectric exploration
in northwest British Columbia. Environmental Management 7 (2): 189-197.
Gese, E.M., O.J. Rongstad & W.R. Mytton, 1989. Changes in coyote movements due
to military activity. Journal of Wildlife Management 53 (2): 334-339.
Giese, M. & M. Riddle, 1999. Disturbance of emperor penguin Aptenodytes forsteri
chicks by helicopters. Polar Biology 22: 366-371.
Gladwin, D.N., D.A. Asherin & K.M. Manci, 1988. Effects of aircraft noise and
sonic booms on fish and wildlife: results of a survey of U.S. Fish and Wildlife Service
Endangered Species and Ecological Services Field Offices, Refuges, Hatcheries, and
Research Centers. NERC-88/30. U.S Fish and Wildlife Service, National Ecology
Research Center, Fort Collins, VS.
Goldstein, M.I., A.J. Poe, E. Cooper, D. Youkey, B.A. Brown & T.L. McDonald,
2005. Mountain goat response to helicopter overflights in Alaska. Wildlife Society
Bulletin 33 (2): 688-699.

Alterra-rapport 1725

103

Goudie, R.I. & I.L. Jones, 2004. Dose-response relationships of harlequin duck
bahaviour to noise from low-level military jet over-flights in central Labrador.
Environmental Conservation 31 (4): 289-298.
Grubb, T.G. & R.M. King, 1991. Assessing human disturbance of breeding bald
eagles with classification tree models. Journal of Wildlife Management 55 (3): 500511.
Grubb, T.G., W.W. Bowerman, J.P. Giesy & G.A. Dawson, 1992. Responses of
breeding bald eagles, Haliaeetus leucocephalis, to human activities in northcentral
Michigan. Canadian Field-Naturalist 106 (4): 443-453.
Grubb, T.G. & W.W. Bowerman, 1997. Variations in breeding bald eagle responses
to jets, light planes and helicopters. Journal of Raptor Research 31 (3): 213-222.
Harms, C.A., W.J. Fleming & M.K. Stoskopf, 1997. A technique for dorsal
subcutaneous implantation of heart rate biotelemetry transmitters in black ducks:
application in an aircraft noise response study. The Condor 99: 231-237.
Harrington, F.H. & A.M. Veitch,1992. Calving success of woodland caribou exposed
to low-level jet fighter overflights. Arctic 45 (3): 213-218.
Harris, C.M., 2005. Aircraft operations near concentrations of birds in Antarctica:
The development of practical guidelines. Biological Conservation 125: 309-322.
Heinen, F., 1986. Untersuchungen über den Einfluss des Flugverkehrs auf brütende
und rastende Küstenvögel an ausgewahlten Stellen des niedersächsischen
Wattenmeergebietes. Diplomarbiet Universität Essen (unpubl. report).
Henkens, R.J.H.G., 1998. Ecologische capaciteit natuurdoeltypen. I. Methode voor
bepaling effect recreatie op broedvogels. IBN-rapport 363. Instituut voor Bos- en
Natuuronderzoek, Wageningen, Nederland.
Henkens, R.J.H.G., R. Jochem, D.A. Jonkers, J.G. de Molenaar, R. Pouwels, M.J.S.M.
Reijnen, P.A.M. Visschedijk & S. de Vries, 2003. Verkenning van het effect van
recreatie op broedvogels. Literatuurstudie en koppeling modellen FORVISITS en
LARCH. Reeks ‘Planbureau-werk in uitvoering’. Werkdocument 2003/29.
Natuurplanbureau, Wageningen, Nederland.
Henson, P. & T.A. Grant, 1991. The effects of human disturbance on trumpeter
swan breeding behavior. Wildlife Society Bulletin 19: 248-257.
Hilgerloh, G., 1990. Ungewohnliches Verhalten von Zugvogeln in Gibraltar: Storung
durch Flugzeuge. Journal of Ornithology 131: 311-316.
Holm, C., 1997. Disturbance of dark-bellied brent geese by helicopters in a spring
staging area. Dansk Orn. Foren. Tidsskr. 91: 69-73.

104

Alterra-rapport 1725

Hustings, F., 2005. Broedprestaties van kleine karekieten in de wisselvallige zomer
van 2004. Limosa 78: 39-42.
Ingold, P., B. Huber, P. Neuhaus, B. Mainini, H. Marbacher, R. Schnidrig-Petrig & R.
Zeller, 1993. Tourism and sport in the alps: a serious problem for wildlife? Revue
Suisse de Zoologie 100 (3): 529-545. [in Duits]
Johnson, S.R., D.R. Herter & M.S.W. Bradstreet, 1987. Habitat use and reproductive
success of Pacific eiders Somateria mollissima v-nigra during a period of industrial
activity. Biological Conservation 41: 77-89.
Johnson, C.L. & R.T. Reynolds, 2002. Responses of Mexican Spotted Owls to lowflying military aircraft. USDA Forest Service Research Note RMRS-RN-12.
Kelly, T. & J. Allan, 2006. Ecological effects of aviation. In: J. Davenport & J.
Davenport (eds). The Ecology of Transportation: Managing Mobility for the
Environment: 5-24. Springer, Dordrecht, Nederland.
Kempf, N. & O. Hüppop, 1996. Auswirkungen von Fluglärm auf wildtiere: ein
kommentierter Überblick. Journal für Ornithologie 137: 101-113.
Kivit, H., J. Cromsigt & H. van Kleef, 2006. Op zoek naar de rol van de wisent: het
wisentonderzoek in het Kraansvlak. Nieuwe wildernis: het avontuur van de natuur 11
(39-40): 17-20.
Komenda-Zehnder, S,, M. Cevallos & B. Bruderer, 2003. Effects of disturbance by
aircraft overflight on waterbirds – an experimental approach. International Bird
Strike Committee IBSC26/WP-LE2, Warsaw 5-9 May 2003.
Krausman, P.R. & J.J. Hervert, 1983. Mountain sheep responses to aerial surveys.
Wildlife Society Bulletin 11 (4): 372-375.
Krausman, P.R., B.D. Leopold & D.L. Scarbrough, 1986. Desert mule deer
responses to aircraft. Wildlife Society Bulletin 14: 68-70.
Krausman, P.R. & L.K. Harris, 2002. Military jet activity and Sonoran pronghorn.
Zeitschrift fur Jagdwissenschaft 48: 140-147.
Krausman, P.R., M.C. Wallace, C.L. Hayes & D.W. DeYoung, 1998. Effects of jet
aircraft on mountain sheep. Journal of Wildlife Management 62 (4): 1246-1254.
Krausman, P.R., L.K. Harris, C.L. Blasch, K.K.G. Koenen & J. Francine, 2004.
Effects of military operations on behaviour and hearing of endangered Sonoran
pronghorn. Wildlife Monographs 157: 1-41.
Krausman, P.R., L. Harris, S.K. Haas, K.K.G. Koenen, P. Devers, D. Bunting & M.
Barb, 2005. Sonoran pronghorn habitat use on landscapes disturbed by military
activities. Wildlife Society Bulletin 33 (1): 16-23.

Alterra-rapport 1725

105

Krijgsveld, K.L., S.M.J. van Lieshout, J. van der Winden & S. Dirksen, 2004.
Verstoringsgevoeligheid van vogels. Literatuurstudie naar de reacties van vogels op
recreatie. Rapport 03-187. Bureau Waardenburg, Culemborg, Nederland.
Kuiters, A.T., E. Hazebroek & S.M. Hennekens, 2003. Geactualiseerd overzicht van
begraasde natuurterreinen in Nederland. Vakblad Natuurbeheer 42 (6): 79-82.
Landon, D.M., P.R. Krausman, K.K.G. Koenen & L.K. Harris, 2003. Pronghorn use
of areas with varying sound pressure levels. The Southwestern Naturalist 48 (4): 725728.
Larkin, R.P., J.R. Torre-Bueno, D.R. Griffin & C. Walcott, 1975. Reactions of
migrating birds to lights and aircraft. Proceedings of the National Academy of
Science 72 (6): 1994-1996.
Larkin, R.P., 1996. Effects of military noise on wildlife: a literature review. USA
CERL Techn. Report, January 1996.
Lawler, J.P., A.J. Magoun, C.T. Seaton, C.L. Gardner, R.D. Boertje, J.M. Ver Hoef &
P.A. Del Vecchio, 2005. Short-term impacts of military overflights on caribou during
calving season. Journal of Wildlife Management 69 (3): 1133-1146.
Linklater, W.L. & E.Z. Cameron, 2002. Escape behaviour of feral horses during a
helicopter count. Wildlife Research 29: 221-224.
Luz, G.A. & J.B. Smith, 1976. Reactions of pronghorn antelope to helicopter
overflight. Journal of the Acoustic Society of America 59 (6): 1514-1515.
Lynch, T.E. & D.W. Speake, 1978. Eastern wild turkey behavioral responses induced
by sonic boom. In: J.L. Fletcher & R.G. Busnel (eds). Effects of noise on wildlife.
Academic Press, New York, VS.
MacArthur, R.A., R.H. Johnston & V. Geist, 1979. Factors influencing heart rate in
free-ranging bighorn sheep: a physiological approach to the study of wildlife
harassment. Canadian Journal of Zoology 57: 2010-2021.
MacArthur, R.A., V. Geist & R.H. Johnston, 1982. Cardiac and behavioral responses
of mountain sheep to human disturbance. Journal of Wildlife Management 46 (2):
351-358.
Maier, J.A.K., S.M. Murphy, R.G. White & M.D. Smith, 1998. Responses of caribou
to overflights by low-altitude jet aircraft. Journal of Wildlife Management 62 (2): 752766.
Majoor, F., 2000. 2000: een wisselvallig broedseizoen. Broednieuws 11: 1-2.
Manci, K.M., D.N. Gladwin, R. Villella & M.G. Cavendish, 1988. Effects of aircraft
noise and sonic booms on domestic animals and wildlife: a literature synthesis.

106

Alterra-rapport 1725

NERC-88/29. U.S Fish and Wildlife Service, National Ecology Research Center,
Fort Collins, VS.
Miller, F.L. & A. Gunn ,1980. Behavioral responses of muskox herds to simulation
of cargo slinging by helicopter, Northwest Territories. Canadian Field-Naturalist 94
(1): 52-60.
Miller, F.L. & A. Gunn, 1981. Play by Peary caribou calves before, during and after
helicopter harassment. Canadian Journal of Zoology 59: 823-827.
Miller, F.L., A. Gunn & S.J. Barry, 1986. Nursing by muskox calves before, during,
and after helicopter overflights. Arctic 41 (3): 231-235.
Miller, M.W., 1994. Route selection to minimize helicopter disturbance of molting
Pacific black brant: A simulation. Arctic 47 (4): 341-349.
Miller, M.W., K.C. Jensen, W.E. Grant & M.W. Weller, 1994. A simulation model of
helicopter disturbance of molting Pacific black brant. Ecological Modelling 73: 293309.
Mosbech, A. & D. Boertmann, 1999. Distribution, abundance and reaction to aerial
surveys of post-breeding king eiders (Somateria spectabilis) in western Greenland.
Arctic 52 (2): 188-203.
National Park Service, 1994. Report on effects of aircraft overflights on the National
Park system. Chapter 5: Effects of overflights on wildlife. U.S Fish and Wildlife
Service Report to Congress.
Nijland, G., 1997. Verkenning van de effecten van de kleine luchtvaart op de fauna.
AD.ECO Ecologische onderzoeks- en adviesbureau, Beemte, Nederland.
Olsson, O. & G.W. Gabrielsen, 1990. Effects of helicopters on a large and remote
colony of Brunnich’s Guillemots (Uria lomvia) on Svalbard. Rapportserie 64. Norsk
Polarinstitutt, Tromsö, Noorwegen.
Otto, R.D., N.P.P. Simon, S. Couturier & I. Schmelzer, 2003. Evaluation of satellite
collar sample size requirements for mitigation of low-level military jet disturbance of
the George River caribou herd. Rangifer 14: 297-302.
Palmer, A.G., D.L. Nordmeyer & D.D. Roby, 2003. Effects of jet aircraft overflights
on parental care of peregrine falcons. Wildlife Society Bulletin 31 (2): 499-509.
Rees, E.C., J.H. Bruce & G.T. White, 2005. Factors affecting the behavioural
responses of whooper swans (Cygnus c. cygnus) to various human activities. Biological
Conservation 121: 369-382.
Reijnen, M.J.S.M., G. Veenbaas & R.P.B. Foppen, 1992. Het voorspellen van het
effect van snelverkeer op broedvogelpopulaties. Rijkswaterstaat, Dienst Weg- en

Alterra-rapport 1725

107

Waterbouwkunde, Delft/DLO-Instituut
Wageningen, Nederland.

voor

Bos-

en

Natuuronderzoek,

Riddington, R., M. Hassall, S.J. Lane, P.A. Turner & R. Walters, 1996. The impact of
disturbance on the behaviour and energy budget of Brent Geese Branta b. bernicla.
Bird Study 43: 269-279.
Robinson, J.A. & M.S. Pollitt, 2002. Sources and extent of human disturbance to
waterbirds in the UK: an analysis of Wetland Bird Survey Data, 1995/96 to 1998/99.
Bird Study 49: 205-211.
Rozell, K.B., 2003. Effects of military overflights on nesting neotropical migrant
birds. Alaska Bird Observatory, Fairbanks, VS.
Schnidrig-Petrig, R. & P. Ingold, 2001. Effects of paragliding on alpine chamois
Rupicapra rupicapra rupicapra. Wildlife Biology 7 (4): 285-294.
Sierdsema, H., 1999. Broedvogels en beheer. Het gebruik van broedvogelgegevens in
het beheer van bos- en natuurterreinen. Tweede druk. Staatsbosbeheer, Driebergen /
SOVON, Beek-Ubbergen, Nederland.
Smit, C.J., 2004. Vervolgonderzoek naar de gevolgen van de uitbreiding van het
aantal vliegbewegingen van Den Helder Airport. Alterra-rapport 1025. Alterra,
Wageningen, Nederland.
Smit, C.J. & M.L. de Jong, 2002. Effects of missile launching on waders and other
waterbirds in the Meldorfer Bucht, Germany. Altera-rapport 497. Alterra,
Wageningen, Nederland.
Smit, C.J., H. Capelle & F.H. Kistenkas, 2003. Voortoets naar de gevolgen van de
uitbreiding van het aantal vliegbewegingen van civiele helicopters boven de
Waddenzee. Alterra-rapport 721. Alterra, Wageningen, Nederland.
Southwell, C., 2005. Response behaviour of seals and penguins to helicopter surveys
over the pack ice off East Antarctica. Antarctic Science 17 (3): 328-334.
Stalmaster, M.V. & J.J. Kaiser, 1997. Flushing responses of wintering bald eagles to
military activity. Journal of Wildlife Management 61 (4): 1307-1313.
Stephenson, T.R., M.R. Vaughan & D.E. Andersen, 1996. Mule deer movements in
response to military activity in southeast Colorado. Journal of Wildlife Management
60 (4): 777-787.
Stockwell, C.A., G.C. Bateman & J. Berger, 1991. Conflicts in National Parks: A case
study of helicopters and bighorn sheep time budgets at the Grand Canyon. Biological
Conservation 56: 317-328.
Sun, J.W.C. & P.M. Narins, 2005. Anthropogenic sounds differentially affect
amphibian call rate. Biological Conservation 121: 419-427.

108

Alterra-rapport 1725

Szemkus, B., P. Ingold & U. Pfister, 1998. Bahaviour of Alpine ibex (Capra ibex ibex)
under the influence of paragliders and other air traffic. International Journal of
Mammalian Biology 63: 84-89.
Trimper, P.G., N.M. Standen, L.M. Lye, D. Lemon, T.E. Chubbs & G.W.
Humphries, 1998. Effects of low-level jet aircraft noise on the behaviour of nesting
osprey. The Journal of Applied Ecology 35 (1): 122-130.
Trimper, P.G. & T.E. Chubbs, 2003. Effectiveness of spatial mitigation for the
George River caribou herd within the military training area of Labrador and Québec.
Rangifer 14: 65-72.
Van Turnhout, C., W.-B. Loos, R. Foppen & R. Reijnen, 2006. Hotspots van
biodiversiteit in Nederland op basis van broedvogelgegevens. SOVON-rapport
2006/01. SOVON, Beek-Ubbergen, Nederland.
Ward, D.H., R.A. Stehn & D.V. Derksen, 1994. Response of staging brant to
disturbance at the Izembek Lagoon, Alaska. Wildlife Society Bulletin 22: 220-228.
Ward, D.H., R.A. Stehn, W.P. Erickson & D.V. Derksen, 1999. Response of fallstaging brant and Canada geese to aircraft overflights in southwestern Alaska. Journal
of Wildlife Management 63 (1): 373-381.
Watson, J.W., 1993. Responses of nesting bald eagles to helicopter surveys. Wildlife
Society Bulletin 21 (2): 171-177.
Weisenberger, M.E., P.R. Krausman, M.C. Wallace, D.W. DeYoung & O.E.
Maughan, 1996. Effects of simulated jet aircraft noise on heart rate and behavior of
desert ungulates. Journal of Wildlife Management 60 (1): 52-61.
Wilson, R.P., B. Culik, R. Danfeld & D. Adelung, 1991. People in Antarctica – how
much do Adélie penguins Pygoscelis adeliae care? Polar Biology 11: 363-370.

Alterra-rapport 1725

109

Bijlage 1 Natuurdoeltypen in de laagvlieggebieden/-routes
Tabel A: Natuurdoeltypen per laagvlieggebied. Zie Bal et al. 1995/2001 voor verklaring codes natuurdoeltypen.
Laagvlieggebied
Aantal
Code natuurdoeltypen EHS
natuurdoeltypen
GLV-I
15
hz-3.1
hz-3.4
hz-3.5
hz-3.6
hz-3.7
hz-3.9
hz-3.10
hz-3.11
hz-3.13
hz-3.14
hz-3.15
hz-4.1
hz-4.2
hz-4B.3
hz-4B.4
GLV-II
22
hz-3.1
hz-3.2
hz-3.3
hz-3.4
hz-3.5
hz-3.6
hz-3.7
hz-3.8
hz-3.9
hz-3.10
hz-3.11
hz-3.13
hz-3.14
hz-3.15
hz-3.16
hz-3.19
hz-4.1
hz-4.2
hz-4B.3
hz-4B.4
hz-4.1res hz-4B(3.2)
GLV-III
17
hz-2.3
hz-3.1
hz-3.3
hz-3.4
hz-3.5
hz-3.6
hz-3.7
hz-3.9
hz-3.10
hz-3.11
hz-3.13
hz-3.15
hz-4.1
hz-4.2
hz-4B.3
hz-4B.4
hz-4B(3.2)
GLV-IV
9
hz-2.1
hz-3.3
hz-3.4
hz-3.9
hz-3.13
hz-3.15
hz-4.1
hz-4.2
hz-4B.bos
CLV-V
6
hz-3.6
hz-3.9
hz-3.11
hz-4B.3
hz-4B.4
hz-4B.bos
GLV-VI
26
3.14
3.19
3.21
3.22
3.23
3.24
3.25
3.29
3.3
3.33
3.38
3.39
3.42
3.44
3.45
3.47
3.51
3.52
3.55
3.56
3.57
3.62
3.63
3.64
3.65
3.67
GLV-VII
53
3.14
3.24
3.31
3.32
3.38
3.39
3.61
3.66
az-2.1
az-3.2
az-3.brak az-3.3
az-3.4
az-3.5
az-3.5nmvg az-3.5nsg az-3.6
az-3.8
az-3.zoet az-4B.bos az-4.1
hz-2.1
hz-3.1
hz-3.2
hz-3.3
hz-3.4
hz-3.5
hz-3.6
hz-3.7
hz-3.8
hz-3.9
hz-3.10
hz-3.12
hz-3.13
hz-3.14
hz-3.15
hz-3.16
hz-4.1
hz-4.2
hz-4B.bos hz-4B(3.2) lv-3.3
lv-3.4
lv-4.2
zk-3.1
zk-3.3
zk-3.4
zk-3.5
zk-3.6
zk-3.10
zk-3.12
zk-4.2
zk-4B.bos
GLV-VIII
33
hz-2.1
hz-3.1
hz-3.2
hz-3.3
hz-3.4
hz-3.5
hz-3.6
hz-3.7
hz-3.8
hz-3.9
hz-3.10
hz-3.11
hz-3.12
hz-3.13
hz-3.14
hz-3.15
hz-3.16
hz-4.2
hz-4B.3
hz-4B.bos hz-4B(3.2) ri-3.2
ri-3.3
ri-3.4
ri-3.5
ri-3.6
ri-3.7
ri-3.8
ri-3.9
ri-3.10
ri-4.1beh ri-4B.bos
ri-4.2
Maaswaal
24
ri-2.1
ri-3.1
ri-3.2
ri-3.3
ri-3.4
ri-3.5
ri-3.6
ri-3.7
ri-3.8
ri-3.10
ri-3.11
ri-4.1beh
ri-4.2
ri-4B.bos
ri-4B(3.1) ri-4B.4
zk-3.1
zk-3.4
zk-3.5
zk-3.6
zk-3.8
zk-3.10
zk-4B(3.1) zk-4B.bos
Voorne-Putten/
47
az-2.1
az-3.4
az-3.5
az-3.5nmvg az3.6
az3.8
Hoekse waard
az-3.zoet az-4.1
az-4B
az-4B.3
du-2.1
du-3.1
du-3.2zoet du3.4
du-3.5
du-3.6
du-3.7gras du3.7stuif
du-3.9jong du-3.10
du-3.11
du-3.12
du-3.13
du-3.14
du-3.16
du-4.2
du-4B(3.1) gg-1.1
gg-2.2
lv-4.2
zk-2.1
zk-3.1
zk-3.2
zk-3.3
zk-3.4
zk-3.5nmvg
zk-3.6
zk-3.8
zk-3.9
zk-3.10
zk-3.11
zk-4.2
zk-4B
zk-4B.3
zk-4B.4
zk-4B.5
zk-4B(3.1)
Wieringermeerpolder
13
gg-1.1
zk-3.1
zk-3.2
zk-3.3
zk-3.4
zk-3.5
zk-3.6
zk-3.8
zk-3.10
zk-4.2
zk-4B.3
zk-4B.4
zk-4B.5
Alle gebieden

Alterra-rapport 1725

136

111

Tabel B: Natuurdoeltypen per laagvliegroute. Zie Bal et al. 1995/2001 voor verklaring codes natuurdoeltypen.
Laagvliegroute
Aantal
Code natuurdoeltypen EHS
natuurdoeltypen
Route 1
44
3.22
3.23
3.24
3.25
3.3
3.32
3.33
3.38
3.39
3.42
3.44
3.45
3.47
3.51
3.52
3.55
3.56
3.57
3.62
3.63
3.64
3.65
3.67
hz-3.1
hz-3.2
hz-3.3
hz-3.4
hz-3.5
hz-3.6
hz-3.7
hz-3.9
hz-3.10
hz-3.11
hz-3.13
hz-3.14
hz-3.15
hz-3.16hv hz-4.1beh hz-4.1res hz-4.2
hz-4B.3
hz-4B.4
hz-4B(3.1) hz-4B.bos
Route 2
61
3.14
3.19
3.24
3.25
3.29
3.3
3.31
3.32
3.33
3.38
3.39
3.42
3.51
3.52
3.55
3.56
3.57
3.61
3.62
3.63
3.64
3.65
3.66
3.67
gg-1.1
hz-2.1
hz-2.3
hz-3.1
hz-3.2
hz-3.3
hz-3.4
hz-3.5
hz-3.6
hz-3.7
hz-3.7nmvg hz-3.9
hz-3.10
hz-3.12
hz-3.13
hz-3.14
hz-3.15
hz-3.16hv
hz-3.19
hz-4.1beh hz-4.1res hz-4.2
hz-4B.3
hz-4B.4
hz-4B(3.1) hz-4B(3.2) hz-4B.bos lv-3.3
lv-3.4
lv-3.4nmvg
zk-3.1
zk-3.5nmvg zk-3.6
zk-4.2
zk-4B(3.1) zk-4B.3
zk-4B.4
Route 3
53
az-2.1
az-3.2
az-3.3
az-3.4
az-3.5
az-3.5nmvg
az-3.6
az-3.8
az-3.zoet hz-3.2
hz-3.3
hz-3.4
hz-3.5
hz-3.6
hz-3.7
hz-3.9
hz-3.11
hz-3.12
hz-3.13
hz-3.14
hz-3.16hv hz-3.16lv hz-4.1beh hz-4.2
hz-4B(3.1) hz-4B.bos lv-3.4
ri-3.1
ri-3.2
ri-3.3
ri-3.4
ri-3.4nmvg ri-3.5
ri-3.10
ri-3.11
ri-4.1beh
ri-4.2
ri.4B(3.1) ri-4B(3.2) ri-4B.bos zk-2.1
zk-3.1
zk-3.3
zk-3.4
zk-3.5
zk-3.6
zk-3.8
zk-3.9
zk-3.10
zk-3.11
zk-4.2
zk-4B(3.1) zk-4B.4
Route 4
41
hz-3.2
hz-3.3
hz-3.4
hz-3.6
hz-3.7
hz-3.8
hz-3.9
hz-3.13
hz-3.14
hz-3.15
hz-3.16hv hz-3.16lv
hz-4B.3
hz-4B.4
hz-4B(3.1) hz-4B(3.2) hz-4B.bos ri-3.1
ri-3.2
ri-3.3
ri-3.4
ri-3.4nmvg ri-3.5
ri-3.6
ri-3.7
ri-3.10
ri-3.11
ri-4.1beh ri-4.2
ri.4B(3.1)
ri-4B(3.2) ri-4B.bos
zk-3.1
zk-3.4
zk-3.5
zk-3.6
zk-3.8
zk-3.10
zk-3.11
zk-4B(3.1) zk-4B.bos
Alle routes

112

102

Alterra-rapport 1725

Bijlage 2 Doelsoorten EHS in de laagvlieggebieden/-routes
Tabel A: De zoogdieren die als doelsoort zijn aangewezen voor de EHS per laagvlieggebied.
Laagvlieggebied
Aantal
Soorten4
doelsoorten [gevoelige soorten vetgedrukt]
GLV-I
7
Boommarter, Das, Franjestaart, Ingekorven vleermuis, Otter,
Vale vleermuis, Waterspitsmuis
GLV-II
7
Boommarter, Das, Franjestaart, Ingekorven vleermuis, Otter,
Vale vleermuis, Waterspitsmuis
GLV-III
7
Boommarter, Das, Franjestaart, Ingekorven vleermuis, Otter,
Vale vleermuis, Waterspitsmuis
GLV-IV
7
Boommarter, Das, Franjestaart, Ingekorven vleermuis, Otter,
Vale vleermuis, Waterspitsmuis
GLV-V
7
Boommarter, Das, Franjestaart, Ingekorven vleermuis, Otter,
Vale vleermuis, Waterspitsmuis
GLV-VI
26
Bechsteins vleermuis, Bever, Boommarter, Bosvleermuis,
Damhert, Das, Dwergmuis, Eekhoorn, Franjestaart, Gewone
Baardvleermuis, Gewone dwergvleermuis, Gewone
grootoorvleermuis, Grijze Grootoorvleermuis, Ingekorven
vleermuis, Kleine hoefijzerneus, Laatvlieger, Meervleermuis,
Noordse woelmuis, Otter, Rosse vleermuis, Ruige
dwergvleermuis, Tweekleurige vleermuis, Vale vleermuis,
Veldspitsmuis, Waterspitsmuis, Watervleermuis
GLV-VII
25
Bever, Boommarter, Bosvleermuis, Damhert, Das,
Dwergmuis, Eekhoorn, Franjestaart, Gewone baardvleermuis,
Gewone Dwergvleermuis, Gewone grootoorvleermuis, Grijze
grootoorvleermuis, Ingekorven vleermuis, Kleine hoefijzerneus,
Laatvlieger, Mopsvleermuis, Noordse woelmuis, Otter, Rosse
vleermuis, Ruige dwergvleermuis, Tweekleurige vleermuis, Vale
vleermuis, Veldspitsmuis, Waterspitsmuis, Watervleermuis
GLV-VIII
8
Boommarter, Das, Franjestaart, Ingekorven vleermuis, Otter,
Vale vleermuis, Veldspitsmuis, Waterspitsmuis
Maaswaal
7
Das, Franjestaart, Mopsvleermuis, Noordse woelmuis, Otter,
Vale vleermuis, Waterspitsmuis
Voorne8
Boommarter, Franjestaart, Gewone baardvleermuis,
Putten/Hoekse
Mopsvleermuis, Noordse woelmuis, Otter, Waterspitsmuis,
waard
Watervleermuis
Wieringermeer5
Franjestaart, Mopsvleermuis, Noordse woelmuis, Otter,
polder
Waterspitsmuis
Alle gebieden

30

4 De doelsoortenlijst is gecorrigeerd voor de areaalsgrenzen van soorten.

Alterra-rapport 1725

113

Tabel B: De zoogdieren die als doelsoort zijn aangewezen voor de EHS per laagvliegroute.
Laagvliegroute
Aantal
Soorten4
doelsoorten [gevoelige soorten vetgedrukt]
Route 1
27
Bechsteins vleermuis, Bever, Boommarter, Bosvleermuis,
Damhert, Das, Dwergmuis, Eekhoorn, Franjestaart, Gewone
baardvleermuis, Gewone dwergvleermuis, Gewone
Grootoorvleermuis, Grijze grootoorvleermuis, Ingekorven
vleermuis, Kleine hoefijzerneus, Laatvlieger, Meervleermuis,
Mopsvleermuis, Noordse woelmuis, Otter, Rosse vleermuis,
Ruige dwergvleermuis, Tweekleurige vleermuis, Vale vleermuis,
Veldspitsmuis, Waterspitsmuis, Watervleermuis
Route 2
27
Idem route 1
Route 3
9
Boommarter, Das, Franjestaart, Ingekorven vleermuis,
Mopsvleermuis, Noordse woelmuis, Otter, Vale vleermuis,
Waterspitsmuis
Route 4
9
Idem route 3
Alle routes

27

Tabel C: De vogels die als doelsoort zijn aangewezen voor de EHS per laagvlieggebied.
Laagvlieggebied
Aantal
Soorten
doelsoorten [gevoelige broedvogelsoorten vetgedrukt]
GLV-I
48
Blauwborst, Blauwe Kiekendief, Dodaars, Draaihals,
Duinpieper, Geelgors, Geoorde fuut, Grauwe gans, Grauwe
gors, Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier, Groene specht,
Grutto, Hop, IJsvogel, Kemphaan, Kerkuil, Klapekster,
Korhoen, Kuifleeuwerik, Kwartelkoning, Nachtzwaluw,
Oeverzwaluw, Ooievaar, Ortolaan, Paapje, Patrijs, Pijlstaart,
Porseleinhoen, Raaf, Rietzanger, Rode wouw, Roerdomp,
Roodborsttapuit, Roodkopklauwier, Slobeend, Steenuil,
Tapuit, Torenvalk, Tureluur, Velduil, Visdief, Waterral,
Watersnip, Wielewaal, Woudaapje, Zomertaling, Zwarte stern
GLV-II
52
Baardmannetje, Blauwborst, Blauwe Kiekendief, Dodaars,
Draaihals, Duinpieper, Geelgors, Geoorde fuut, Grauwe
gans, Grauwe gors, Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier,
Groene specht, Grote karekiet, Grutto, Hop, IJsvogel,
Kemphaan, Kerkuil, Klapekster, Kleine plevier, Korhoen,
Kuifleeuwerik, Kwartelkoning, Nachtzwaluw, Oeverzwaluw,
Ooievaar, Ortolaan, Paapje, Patrijs, Pijlstaart, Porseleinhoen,
Raaf, Rietzanger, Rode wouw, Roerdomp, Roodborsttapuit,
Roodkopklauwier, Slobeend, Snor, Steenuil, Tapuit, Torenvalk,
Tureluur, Velduil, Visdief, Waterral, Watersnip, Wielewaal,
Woudaapje, Zomertaling, Zwarte stern
GLV-III
51
Baardmannetje, Blauwborst, Blauwe Kiekendief, Dodaars,
Draaihals, Duinpieper, Geelgors, Geoorde fuut, Grauwe
gans, Grauwe gors, Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier,
Groene specht, Grote karekiet, Grutto, Hop, IJsvogel,
Kemphaan, Kerkuil, Klapekster, Korhoen, Kuifleeuwerik,
Kwartelkoning, Nachtzwaluw, Oeverzwaluw, Ooievaar,
Ortolaan, Paapje, Patrijs, Pijlstaart, Porseleinhoen, Raaf,
Rietzanger, Rode wouw, Roerdomp, Roodborsttapuit,
Roodkopklauwier, Slobeend, Snor, Steenuil, Tapuit, Torenvalk,
Tureluur, Velduil, Visdief, Waterral, Watersnip, Wielewaal,
Woudaapje, Zomertaling, Zwarte stern
GLV-IV
52
Baardmannetje, Blauwborst, Blauwe Kiekendief, Dodaars,
Draaihals, Duinpieper, Geelgors, Geoorde fuut, Grauwe

114

Alterra-rapport 1725

Laagvlieggebied

Aantal
doelsoorten

GLV-V

33

GLV-VI

109

GLV-VII

106

Alterra-rapport 1725

Soorten
[gevoelige broedvogelsoorten vetgedrukt]
gans, Grauwe gors, Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier,
Groene specht, Grote karekiet, Grutto, Hop, IJsvogel,
Kemphaan, Kerkuil, Klapekster, Kleine plevier, Korhoen,
Kuifleeuwerik, Kwartelkoning, Nachtzwaluw, Oeverzwaluw,
Ooievaar, Ortolaan, Paapje, Patrijs, Pijlstaart, Porseleinhoen,
Raaf, Rietzanger, Rode wouw, Roerdomp, Roodborsttapuit,
Roodkopklauwier, Slobeend, Snor, Steenuil, Tapuit, Torenvalk,
Tureluur, Velduil, Visdief, Waterral, Watersnip, Wielewaal,
Woudaapje, Zomertaling, Zwarte stern
Blauwborst, Blauwe Kiekendief, Draaihals, Duinpieper,
Geelgors, Grauwe gors, Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier,
Groene specht, Grutto, Hop, Kemphaan, Kerkuil, Klapekster,
Korhoen, Kuifleeuwerik, Nachtzwaluw, Oeverzwaluw,
Ooievaar, Ortolaan, Paapje, Patrijs, Raaf, Rode wouw,
Roodborsttapuit, Roodkopklauwier, Steenuil, Tapuit,
Torenvalk, Tureluur, Velduil, Wielewaal, Zwarte stern
Aalscholver, Baardman, Bergeend, Blauwborst, Blauwe
kiekendief, Boerenzwaluw, Bonte vliegenvanger, Boomklever,
Boomleeuwerik, Bosruiter, Brandgans, Britse putter, Bruine
kiekendief, Buizerd, Dodaars, Draaihals, Duinpieper,
Europese kanarie, Geelgors, Geoorde fuut, Glanskop,
Goudplevier, Grasmus, Grauwe franjepoot, Grauwe gans,
Grauwe gors, Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier, Groene
specht, Grote gele kwikstaart, Grote karekiet, Grote zaagbek,
Grote zilverreiger, Grutto, Havik, Hop, Huiszwaluw, IJslandse
tureluur, IJsvogel, Kemphaan, Kerkuil, Klapekster, Kleine
barmsijs, Kleine rietgans, Kleine zilverreiger, Kleine zwaan,
Kluut, Kneu, Kolgans, Korhoen, Kraanvogel, Krooneend,
Kuifleeuwerik, Kwak, Kwartelkoning, Lepelaar, MiddenEuropese goudvink, Nachtzwaluw, Nonnetje, Oeverzwaluw,
Ooievaar, Ortolaan, Paapje, Patrijs, Pijlstaart, Porseleinhoen,
Purperreiger, Putter, Raaf, Reuzenstern, Rietzanger, Rode
wouw, Roerdomp, Roodborsttapuit, Roodkopklauwier, Rosse
grutto, Rotgans, Scholekster, Slechtvalk, Smelleken, Snor,
Sprinkhaanzanger, Steenuil, Stormmeeuw, Strandplevier,
Taigarietgans, Tapuit, Toendrarietgans, Torenvalk, Tureluur,
Veenpatrijs, Veldleeuwerik, Velduil, Visarend, Visdief,
Vuurgoudhaan, Watersnip, Wespendief, Wilde zwaan,
Woudaap, Wulp, Zanglijster, Zeearend, Zomertaling, Zwarte
ooievaar, Zwarte specht, Zwarte stern, Zwarte wouw,
Zwartkopmeeuw
Aalscholver, Baardman, Bergeend, Blauwborst, Blauwe
kiekendief, Boerenzwaluw, Bontbekplevier, Boomklever,
Bosruiter, Brandgans, Britse putter, Bruine kiekendief,
Buizerd, Dodaars, Draaihals, Duinpieper, Geelgors, Geoorde
fuut, Glanskop, Goudplevier, Grauwe franjepoot, Grauwe gans,
Grauwe gors, Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier, Groene
specht, Grote gele kwikstaart, Grote karekiet, Grote zaagbek,
Grote zilverreiger, Grutto, Havik, Hop, Huiszwaluw, IJslandse
tureluur, IJsvogel, Kemphaan, Kerkuil, Klapekster, Kleine
plevier, Kleine rietgans, Kleine zilverreiger, Kleine zwaan,
Kluut, Kneu, Kolgans, Korhoen, Krooneend, Kuifleeuwerik,
Kwak, Kwartelkoning, Lepelaar, Nachtzwaluw, Nonnetje,
Noordse stern, Oeverzwaluw, Ooievaar, Ortolaan, Paapje,
Patrijs, Pijlstaart, Porseleinhoen, Purperreiger, Putter, Raaf,
Reuzenstern, Rietzanger, Rode wouw, Roerdomp,
Roodborsttapuit, Roodkopklauwier, Rosse grutto, Rotgans,

115

Laagvlieggebied

Aantal
doelsoorten

GLV-VIII

57

Maaswaal

48

VoornePutten/Hoekse
waard

58

Wieringermeerpolder

51

Alle gebieden

119

116

Soorten
[gevoelige broedvogelsoorten vetgedrukt]
Scholekster, Slechtvalk, Slobeend, Smelleken, Snor,
Sprinkhaanzanger, Steenuil, Stormmeeuw, Strandplevier,
Taigarietgans, Tapuit, Toendrarietgans, Torenvalk, Tureluur,
Veenpatrijs, Veldleeuwerik, Velduil, Visarend, Visdief,
Waterral, Watersnip, Wespendief, Wielewaal, Wilde zwaan,
Woudaap, Wulp, Zanglijster, Zeearend, Zomertaling, Zwarte
ooievaar, Zwarte stern, Zwarte wouw, Zwartkopmeeuw
Baardmannetje, Blauwborst, Blauwe kiekendief, Dodaars,
Draaihals, Duinpieper, Dwergstern, Geelgors, Geoorde fuut,
Grauwe gans, Grauwe gors, Grauwe kiekendief, Grauwe
klauwier, Groene specht, Grote karekiet, Grutto, Hop,
IJsvogel, Kemphaan, Kerkuil, Klapekster, Kleine plevier,
Kluut, Korhoen, Kuifleeuwerik, Kwak, Kwartelkoning,
Nachtzwaluw, Noordse stern, Oeverzwaluw, Ooievaar,
Ortolaan, Paapje, Patrijs, Pijlstaart, Porseleinhoen,
Purperreiger, Raaf, Rietzanger, Rode wouw, Roerdomp,
Roodborsttapuit, Roodkopklauwier, Slobeend, Snor, Steenuil,
Tapuit, Torenvalk, Tureluur, Velduil, Visdiefje, Waterral,
Watersnip, Wielewaal, Woudaapje, Zomertaling, Zwarte stern
Baardmannetje, Blauwborst, Blauwe kiekendief, Dodaars,
Draaihals, Dwergstern, Geelgors, Grauwe gans, Grauwe
gors, Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier, Groene specht,
Grote karekiet, Grutto, IJsvogel, Kemphaan, Kerkuil, Kleine
plevier, Kluut, Krooneend, Kwak, Kwartelkoning, Lepelaar,
Noordse stern, Oeverzwaluw, Ooievaar, Paapje, Patrijs,
Pijlstaart, Porseleinhoen, Purperreiger, Rietzanger,
Roerdomp, Roodborsttapuit, Slobeend, Snor, Steenuil,
Tapuit, Torenvalk, Tureluur, Velduil, Visdiefje, Waterral,
Watersnip, Wielewaal, Woudaapje, Zomertaling, Zwarte stern
Baardmannetje, Blauwborst, Blauwe kiekendief,
Bontbekplevier, Dodaars, Draaihals, Dwergstern,
Eidereend, Geelgors, Geoorde fuut, Grauwe gans, Grauwe
gors, Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier, Griel, Grote
karekiet, Grote stern, Grutto, Hop, IJsvogel, Kemphaan,
Kerkuil, Kleine plevier, Kluut, Krooneend, Kwak,
Kwartelkoning, Lepelaar, Nachtzwaluw, Noordse stern,
Oeverzwaluw, Ooievaar, Paapje, Patrijs, Pijlstaart,
Porseleinhoen, Purperreiger, Putter, Rietzanger, Roerdomp,
Roodborsttapuit, Slobeend, Snor, Steenuil, Stormmeeuw,
Strandplevier, Tapuit, Torenvalk, Tureluur, Velduil, Visdief,
Waterral, Watersnip, Wielewaal, Wilde zwaan, Woudaapje,
Zomertaling, Zwarte stern
Baardmannetje, Blauwborst, Blauwe kiekendief,
Bontbekplevier, Dodaars, Dwergstern, Eidereend, Geelgors,
Geoorde fuut, Grauwe gans, Grauwe gors, Grauwe
kiekendief, Grauwe klauwier, Grote karekiet, Grote stern,
Grutto, IJsvogel, Kemphaan, Kerkuil, Kleine plevier, Kluut,
Krooneend, Kwak, Kwartelkoning, Lepelaar, Noordse stern,
Oeverzwaluw, Ooievaar, Paapje, Patrijs, Pijlstaart,
Porseleinhoen, Purperreiger, Rietzanger, Roerdomp,
Roodborsttapuit, Slobeend, Snor, Steenuil, Strandplevier,
Tapuit, Torenvalk, Tureluur, Velduil, Visdief, Waterral,
Watersnip, Wielewaal, Woudaapje, Zomertaling, Zwarte stern

Alterra-rapport 1725

Tabel D: De vogels die als doelsoort zijn aangewezen voor de EHS per laagvliegroute.
Laagvliegroute
Aantal
Soorten
doelsoorten [gevoelige soorten vetgedrukt]
Route 1
117
Aalscholver, Baardman, Bergeend, Blauwborst, Blauwe
kiekendief, Boerenzwaluw, Bontbekplevier, Bonte
vliegenvanger, Boomklever, Boomleeuwerik, Bosruiter,
Brandgans, Britse putter, Bruine kiekendief, Buizerd,
Dodaars, Draaihals, Duinpieper, Dwergstern, Eidereend,
Europese kanarie, Geelgors, Geoorde fuut, Glanskop,
Goudplevier, Grasmus, Grauwe franjepoot, Grauwe gans,
Grauwe gors, Grauwe kiekendief, Grauwe klauwier, Groene
specht, Grote gele kwikstaart, Grote karekiet, Grote stern,
Grote zaagbek, Grote zilverreiger, Grutto, Havik, Hop,
Huiszwaluw, IJslandse tureluur, IJsvogel, Kemphaan, Kerkuil,
Klapekster, Kleine barmsijs, Kleine plevier, Kleine rietgans,
Kleine zilverreiger, Kleine zwaan, Kluut, Kneu, Kolgans,
Korhoen, Kraanvogel, Krooneend, Kuifleeuwerik, Kwak,
Kwartelkoning, Lepelaar, Midden-Europese goudvink,
Nachtzwaluw, Noordse stern, Oeverzwaluw, Ooievaar,
Ortolaan, Paapje, Patrijs, Pijlstaart, Porseleinhoen,
Purperreiger, Putter, Raaf, Reuzenstern, Rietzanger, Rode
wouw, Roerdomp, Roodborsttapuit, Roodkopklauwier, Rosse
grutto, Rotgans, Scholekster, Slechtvalk, Slobeend, Smelleken,
Snor, Sprinkhaanzanger, Steenuil, Stormmeeuw,
Strandplevier, Taigarietgans, Tapuit, Toendrarietgans,
Torenvalk, Tureluur, Veenpatrijs, Veldleeuwerik, Velduil,
Visarend, Visdief, Vuurgoudhaan, Waterral, Watersnip,
Wespendief, Wielewaal, Wilde zwaan, Woudaap, Wulp,
Zanglijster, Zeearend, Zomertaling, Zwarte ooievaar, Zwarte
specht, Zwarte stern, Zwarte wouw, Zwartkopmeeuw
Route 2
117
Idem route 1
Route 3
61
Baardman, Blauwborst, Blauwe kiekendief, Bontbekplevier,
Dodaars, Draaihals, Duinpieper, Dwergstern, Geelgors,
Geoorde fuut, Grauwe gans, Grauwe gors, Grauwe
kiekendief, Grauwe klauwier, Groene specht, Grote karekiet,
Grutto, Hop, IJsvogel, Kemphaan, Kerkuil, Klapekster, Kleine
plevier, Kluut, Korhoen, Krooneend, Kuifleeuwerik, Kwak,
Kwartelkoning, Lepelaar, Nachtzwaluw, Noordse stern,
Oeverzwaluw, Ooievaar, Ortolaan, Paapje, Patrijs, Pijlstaart,
Porseleinhoen, Purperreiger, Raaf, Rietzanger, Rode wouw,
Roerdomp, Roodborsttapuit, Roodkopklauwier, Slobeend,
Snor, Steenuil, Strandplevier, Tapuit, Torenvalk, Tureluur,
Velduil, Visdief, Waterral, Watersnip, Wielewaal, Woudaap,
Zomertaling, Zwarte stern
Route 4
61
Idem route 3
Alle routes

117

Alterra-rapport 1725

117

Bijlage 3 Habitattypen NATURA 2000 in de laagvlieggebieden/routes
Tabel A. Beschermde habitattypen van NATURA 2000 per laagvlieggebied. Zie bijlage 4 voor verklaring EUcodes habitattypen.
LaagvliegNATURA 2000
Aantal
EU-code habitattype
gebied
habitattypen
GLV-I
Drentsche Aa
10
2310, 2320, 2330, 3130, 4010,
6230, 6410, 9160, 9190, 91E0
Subtotaal
10
GLV-II
Drentsche Aa
10
2310, 2320, 2330, 3130, 4010,
6230, 6410, 9160, 9190, 91E0
Witterveld
8
2310, 2320, 3160, 4010, 7110.
7120, 7150, 91D0
Drouwenerzand
6
2310, 2320, 2330, 4010, 5130, 9190
Elperstroom
2
6230, 7230
Drents-Friese Wold en
10
2310, 2320, 2330, 3110, 3130,
Leggelderveld
4010, 5130, 6230, 7150, 9190
Dwingelderveld
8
2310, 2320, 3130, 3160, 4010,
5130, 7150, 9190
Mantingerbos
1
9120
Mantingerzand
5
2310, 2320, 2330, 4010, 5130
Subtotaal
19
GLV-III
Drents-Friese Wold en
10
2310, 2320, 2330, 3110, 3130,
Leggelderveld
4010, 5130, 6230, 7150, 9190
Havelte
7
2310, 2320, 2330, 4010, 6230,
7150, 9190
Subtotaal
10
GLV-IV
Veluwe
13
2310, 2320, 2330, 3130, 3160,
4010, 4030, 5130, 6230, 7150,
9120, 9190, 91E0
Subtotaal
13
GLV-V
0
Subtotaal
0
GLV-VI
Boetelerveld
6
3130, 4010, 4030, 5130, 6230, 6410
Sallandse Heuvelrug
1
4030
Subtotaal
6
GLV-VII
Uiterwaarden IJssel
7
3260, 3270, 6120, 6430, 6510,
91E0, 91F0
Veluwe
13
2310, 2320, 2330, 3130, 3160,
4010, 4030, 5130, 6230, 7150,
9120, 9190, 91E0
Veluwerandmeren
2
3140, 3150
Ketelmeer en Vossemeer
0
Subtotaal
21
GLV-VIII
Maria- en Deurnsche Peel
3
2310, 4010, 7120
Groote Peel
3
2310, 4010, 7120
Subtotaal
3

Alterra-rapport 1725

119

Laagvlieggebied

NATURA 2000

Maaswaal

Uiterwaarden Waal
Boezem van Brakel,
Pompveld en Kornsche
Boezem
Subtotaal
Voornes Duin

Voorne-Putten/
Hoekse waard

Wieringermeerpolder

Totaal

120

Aantal
habitattypen
0
3
3
7

Haringvliet
Oude Maas
Hollands Diep en oevers
Oudeland van Strijen
Subtotaal
Waddenzee

1
2
1
0
9
0

IJsselmeer
Subtotaal

0
0

EU-code habitattype
3150, 6120, 6510

2120, 2130, 2150, 2160, 2170,
2180, 2190
6430
6430, 91E0
91E0
-

35

Alterra-rapport 1725

Tabel B. Beschermde habitattypen van NATURA 2000 per laagvliegroute.
Laagvliegroute
NATURA 2000
Aantal
EU-code habitattype
habitattypen
Route 1
Vecht en Beneden-Regge
10
2130, 2330, 4010, 4030, 5130,
6230, 6430, 7150, 9190, 91E0
Subtotaal
10
Route 2
Waddenzee
0
Wijnjeterper Schar en
4
4010, 4030, 6230, 6410
Terwispeler Grootschar
Wieden
8
3140, 3150, 4010, 6410, 6430,
7140, 7210, 91D0
Olde Maten en
3
3150, 6410, 7140
Veerslootlanden
Uiterwaarden Zwarte Water
4
3150, 6430, 6510, 91F0
en Overijsselse Vecht
Subtotaal
12
Route 3
Zuiderlingedijk - Diefdijk
2
6430, 91E0
zuid
Biesbosch
6
3260, 3270, 6120, 6430, 6510, 91E0
Hollands Diep en
1
91E0
oeverlanden
Krammer-Volkerak
3
1310, 1330, 6430
Uiterwaarden Waal
0
Brabantse wal
0
Subtotaal
8
Route 4
Langstraat bij Sprang3
3140, 3150, 7140
Capelle
Brabantse wal
0
Subtotaal
3
Totaal
23

Alterra-rapport 1725

121

Bijlage 4 EU-codering habitattypen NATURA 2000
In deze bijlage zijn de habitattypen van NATURA 2000 gegeven welke binnen de
laagvlieggebieden en –routes in Nederland worden aangetroffen.
EUcode
1310
1330
2120
2130
2150
2160
2170
2180
2190
2310
2320
2330
3110
3130
3140
3150
3160
3260
3270
4010
4030
5130
6120
6230
6410
6430
6510
7110
7120
7140
7150
7210
7230
9120
9160

Naam
Eénjarige pioniersvegetaties van slik- en zandgebieden met Salicornia ssp. en andere
zoutminnende soorten
Atlantische schorren (Glauco-Puccinellietalia maritimae)
Wandelende duinen op de strandwal met Ammophila arenaria ('witte duinen')
*Vastgelegde kustduinen met kruidvegetatie ('grijze duinen')
*Atlantisch vastgelegde ontkalkte duinen (Calluno-Ulicetea)
Duinen met Hippophae rhamnoides
Duinen met Salix repens ssp. argentea (Salicion arenariae)
Beboste duinen van het Atlantische, continentale en boreale gebied
Vochtige duinvalleien
Psammofiele heide met Calluna en Genista
Psammofiele heide met Calluna en Empetrum nigrum
Open grasland met Corynephorus- en Agrostis-soorten op landduinen
Mineraalarme oligotrofe wateren van de Atlantische zandvlakten (Littorelletalia uniflorae)
Oligotrofe tot mesotrofe stilstaande wateren met vegetatie behorend tot de Littorelletalia
uniflorae en/of Isoeto-Nanojuncetea
Kalkhoudende oligo-mesotrofe wateren met benthische Chara spp. vegetaties
Van nature eutrofe meren met vegetatie van het type Magnopotamion of Hydrocharition
Dystrofe natuurlijke poelen en meren
Submontane en laagland rivieren met vegetaties behorend tot het Ranunculion fluitantis
en het Callitricho-Batrachion
Rivieren met slikoevers met vegetaties behorend tot het Chenopodietum rubri p.p. en
Bidention p.p.
Noord-Atlantische vochtige heide met Erica tetralix
Droge Europese heide
Juniperus communis-formaties in heide of kalkgrasland
*Kalkminnend grasland op dorre zandbodem
*Soortenrijke heischrale graslanden, op arme bodems van berggebieden (en van
submontane gebieden in het binnenland van Europa)
Grasland met Molinia op kalkhoudende, venige, of lemige kleibodem (Eu-Molinion)
Voedselrijke zoomvormende ruigten van het laagland, en van de montane en alpiene
zones
Laaggelegen schraal hooiland (Alopecurus pratensis, Sanguisorba officinalis)
*Actief hoogveen
Aangetast hoogveen waar natuurlijke regeneratie nog mogelijk is
Overgangs- en trilveen
Slenken in veengronden met vegetatie behorend tot het Rhynchosporion
*Kalkhoudende moerassen met Cladium mariscus en soorten van het Caricion davallianae
Alkalisch laagveen
Zuurminnende Atlantische beukenbossen met ondergroei van Ilex of soms Taxus
(Quercion robori-petraea of Ilici-Fagion)
Sub-Atlantische en midden-Europese wintereikenbossen of eiken-haagbeukenbossen

Alterra-rapport 1725

123

EUcode
9190
91D0
91E0
91F0

124

Naam
behorend tot het Carpinion betuli
Oude zuurminnende eikenbossen op zandvlakten met Quercus robur
*Veenbossen
*Alluviale bossen met Alnus glutinosa en Fraxinus excelsior (Alno-Padion, Alnion incanae,
Salicion albae)
Gemengde bossen langs grote rivieren met Quercus robur, Ulmus laevis, Fraxinus excelsior of
Fraxinus angustifolia (Ulmenion minoris)

Alterra-rapport 1725

Bijlage 5 Soorten NATURA 2000 in de laagvlieggebieden/-routes
Tabel A. De NATURA 2000 zoogdiersoorten per laagvlieggebied.
LaagvliegNATURA 2000
gebied
GLV-I
Drentsche Aa
Subtotaal
GLV-II
Drentsche Aa
Witterveld
Drouwenerzand
Elperstroom
Drents-Friese Wold en Leggelderveld
Dwingelderveld
Mantingerbos
Mantingerzand
Subtotaal
GLV-III
Drents-Friese Wold en Leggelderveld
Havelte
Subtotaal
GLV-IV
Veluwe
Subtotaal
CLV-V
Subtotaal
GLV-VI
Boetelerveld
Sallandse Heuvelrug
Subtotaal
GLV-VII
Uiterwaarden IJssel
Veluwe
Veluwerandmeren
Ketelmeer en Vossemeer
Subtotaal
GLV-VIII
Mariapeel en Deurnsche Peel
Groote Peel
Subtotaal
Maaswaal
Uiterwaarden Waal
Boezem van Brakel en Pompveld
Subtotaal
Voorne-Putten/ Voornes Duin
Hoekse waard
Haringvliet
Oude Maas
Hollands Diep en oeverlanden
Oudeland van Strijen
Subtotaal
WieringermeerWaddenzee
polder
IJsselmeer
Subtotaal
Totaal

Alterra-rapport 1725

Aantal
soorten
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
1
0
0
0
1
1
0
0
0
0
0
0
1
1
0
1
0
0
0
0
0
0
1
1
1
1
0
1
0
0
0
2

Soorten
(*=prioritaire soort)

Meervleermuis

Meervleermuis

Meervleermuis
Meervleermuis

*Noordse woelmuis
*Noordse woelmuis
*Noordse woelmuis
*Noordse woelmuis

125

Tabel B. De NATURA 2000 zoogdiersoorten per laagvliegroute.
Laagvliegroute NATURA 2000
Route 1
Route 2

Route 3

Route 4

Totaal

126

Vecht en Beneden-Regge
Subtotaal
Waddenzee
Wijnjeterper Schar en Terwispeler
Grootschar
Wieden
Olde Maten en Veerslootlanden
Uiterwaarden Zwarte Water en
Overijsselse Vecht
Subtotaal
Zuiderlingedijk - Diefdijk zuid
Biesbosch
Hollands Diep en oeverlanden
Krammer-Volkerak
Uiterwaarden Waal
Brabantse wal
Subtotaal
Langstraat bij Sprang-Capelle
Brabantse wal
Subtotaal

Aantal
soorten
1
1
0
0
1
0
0
1
0
2
1
1
0
0
2
0
0
0
3

Soorten
(*=prioritaire soort)
Meervleermuis

Meervleermuis

Bever
*Noordse woelmuis
*Noordse woelmuis
*Noordse woelmuis

Alterra-rapport 1725

Tabel C. De NATURA 2000 vogelsoorten per laagvlieggebied.
LaagvliegNATURA 2000
gebied
GLV-I
Drentsche Aa
Subtotaal
GLV-II
Drentsche Aa
Witterveld
Drouwenerzand
Elperstroom
Drents-Friese Wold en Leggelderveld
Dwingelderveld
Mantingerbos
Mantingerzand
Subtotaal
GLV-III
Drents-Friese Wold en Leggelderveld
Havelte
Subtotaal
GLV-IV
Veluwe
Subtotaal
CLV-V
Subtotaal
GLV-VI
Boetelerveld
Sallandse Heuvelrug
Subtotaal
GLV-VII
Uiterwaarden IJssel
Veluwe
Veluwerandmeren
Ketelmeer en Vossemeer

Alterra-rapport 1725

Aantal
soorten
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
19

Soorten
[gevoelige broedvogelsoorten vetgedrukt]
meerkoet, grutto, nonnetje, grote zaagbek, aalscholver, lepelaar, fuut, porseleinhoen (broedvogel),

127

Laagvlieggebied

GLV-VIII

Maaswaal

VoornePutten/Hoeksewaard

Wieringermeerpolder

128

NATURA 2000

Aantal
soorten

Subtotaal
Mariapeel en Deurnsche Peel

19
5

Groote Peel

9

Subtotaal
Uiterwaarden Waal

10
21

Boezem van Brakel, Pompveld en
Kornsche Boezem
Subtotaal
Voornes Duin

0
21
6

Haringvliet

33

Oude Maas
Hollands Diep en oeverlanden
Oudeland van Strijen
Subtotaal
Waddenzee

0
8
4
36
52

Soorten
[gevoelige broedvogelsoorten vetgedrukt]
reuzenstern, grote karekiet (broedvogel), pijlstaart, wintertaling, krakeend, kolgans, grauwe gans,
tafeleend, kuifeend, roerdomp (broedvogel), kleine zwaan
blauwborst (broedvogel), roodborsttapuit (broedvogel), dodaars (broedvogel), toendrarietgans,
nachtzwaluw (broedvogel)
kraanvogel, blauwborst (broedvogel), geoorde fuut (broedvogel), porseleinhoen (broedvogel),
roodborsttapuit (broedvogel), dodaars (broedvogel), kolgans, taigarietgans, toendrarietgans
Meerkoet, Grutto, Nonnetje, Wulp, Aalscholver, Fuut, Porseleinhoen (broedvogel), Kievit,
Pijlstaart, Slobeend, Smient*, Krakeend, Kolgans*, Grauwe Gans*, Tafeleend, Kuifeend, Brandgans,
Kwartelkoning (broedvogel)*, Kleine Zwaan*, Kleine Zilverreiger, Slechtvalk
-

Visarend, Aalscholver (broedvogel)*, Lepelaar (broedvogel)*, Lepelaar, Geoorde fuut
(broedvogel), Grote zilverreiger, Kleine zilverreiger
Meerkoet, Zwartkopmeeuw (broedvogel), Dwergmeeuw, Grutto, Blauwborst (broedvogel)*, Wulp,
Visarend, Aalscholver (broedvogel), Aalscholver, Lepelaar*, Goudplevier, Fuut, Kluut (broedvogel),
Kluut, Dwergstern (broedvogel), Visdief, (broedvogel)*, Bergeend, Kievit, Rietzanger
(broedvogel), Pijlstaart, Slobeend, Wintertaling, Smient*, Wilde eend, Krakeend*, Kolgans, Grauwe
Gans*, Kuifeend, Toppereend, Brandgans*, Strandplevier (broedvogel), Bruine Kiekendief
(broedvogel), Kleine Zwaan, Kleine Zilverreiger*, Slechtvalk
Lepelaar, Smient, Wilde eend, Krakeend, Kolgans, Grauwe Gans*, Kuifeend, Brandgans
Smient, Kolgans*, Brandgans*, Slechtvalk
Meerkoet, Scholekster, Kleine Mantelmeeuw (broedvogel), Rosse grutto, Grutto, Nonnetje, Grote
Zaagbek, Middelste Zaagbek, Wulp, Tapuit (broedvogel), Aalscholver (broedvogel), Aalscholver,

Alterra-rapport 1725

Laagvlieggebied

NATURA 2000

IJsselmeer

38

Subtotaal

62
76

Totaal

Tabel D. De NATURA 2000 vogelsoorten per laagvliegroute.
Laagvliegroute NATURA 2000
Route 1
Route 2

Aantal
soorten

Vecht en Beneden-Regge
Subtotaal
Waddenzee

Alterra-rapport 1725

Aantal
soorten
0
0
52

Soorten
[gevoelige broedvogelsoorten vetgedrukt]
Lepelaar (broedvogel), Lepelaar, Goudplevier, Zilverplevier, Fuut, Kluut (broedvogel), Kluut, Eider
(broedvogel), Eider, Dwergstern (broedvogel), Visdief (broedvogel), Noordse Stern (broedvogel),
Grote stern (broedvogel), Bergeend, Zwarte ruiter, Groenpootruiter, Tureluur, Kievit, Pijlstaart,
Slobeend, Wintertaling, Smient, Wilde eend, Krakeend, Kolgans, Grauwe Gans, Toendrarietgans,
Steenloper, Velduil (broedvogel), Toppereend, Rotgans, Brandgans, Brilduiker, Drieteenstrandloper,
Bonte strandloper, Kanoet, Krombekstrandloper, Strandplevier (broedvogel), Bontbekplevier
(broedvogel), Bontbekplevier, Zwarte Stern, Bruine Kiekendief (broedvogel), Blauwe Kiekendief
(broedvogel), Kleine Zwaan, Slechtvalk
Meerkoet, Scholekster, Dwergmeeuw, Grutto*, Snor (broedvogel), Nonnetje*, Grote Zaagbek*,
Wulp*, Aalscholver (broedvogel), Aalscholver*, Kemphaan (broedvogel), Kemphaan*, Lepelaar,
Fuut*, Porseleinhoen (broedvogel)*, Kluut, Visdief (broedvogel), Bergeend, Rietzanger
(broedvogel), Pijlstaart, Slobeend*, Wintertaling, Smient*, Wilde eend, Krakeend*, Kolgans*, Grauwe
Gans*, Kleine Rietgans*, Tafeleend*, Kuifeend*, Toppereend*, Roerdomp (broedvogel),
Brandgans*, Brilduiker, Bontbekplevier (broedvogel), Zwarte Stern*, Bruine Kiekendief
(broedvogel), Kleine Zwaan*, Kleine Zilverreiger, Slechtvalk

Soorten
[gevoelige broedvogelsoorten vetgedrukt]
Meerkoet, Scholekster, Kleine Mantelmeeuw (broedvogel), Rosse grutto, Grutto, Nonnetje, Grote
Zaagbek, Middelste Zaagbek, Wulp, Tapuit (broedvogel), Aalscholver (broedvogel), Aalscholver,
Lepelaar (broedvogel), Lepelaar, Goudplevier, Zilverplevier, Fuut, Kluut (broedvogel), Kluut, Eider
(broedvogel), Eider, Dwergstern (broedvogel), Visdief (broedvogel), Noordse Stern (broedvogel),
Grote stern (broedvogel), Bergeend, Zwarte ruiter, Groenpootruiter, Tureluur, Kievit, Pijlstaart,
Slobeend, Wintertaling, Smient, Wilde eend, Krakeend, Kolgans, Grauwe Gans, Toendrarietgans,

129

Laagvliegroute

NATURA 2000

Wijnjeterper Schar en Terwispeler
Grootschar
Wieden
Olde Maten en Veerslootlanden
Uiterwaarden Zwarte Water en
Overijsselse Vecht

Route 3

130

Aantal
soorten

Soorten
[gevoelige broedvogelsoorten vetgedrukt]
Steenloper, Velduil (broedvogel), Toppereend, Rotgans, Brandgans, Brilduiker, Drieteenstrandloper,
Bonte strandloper, Kanoet, Krombekstrandloper, Strandplevier (broedvogel), Bontbekplevier
(broedvogel), Bontbekplevier, Zwarte Stern, Bruine Kiekendief (broedvogel), Blauwe Kiekendief
(broedvogel), Kleine Zwaan, Slechtvalk

0
0
0
12

Subtotaal
Zuiderlingedijk - Diefdijk zuid
Biesbosch

56
0
24

Hollands Diep en oeverlanden
Krammer-Volkerak

8
33

Uiterwaarden Waal

21

Brabantse wal

6

Subtotaal

49

Meerkoet, Grutto, Porseleinhoen (broedvogel), Grote karekiet (broedvogel), Pijlstaart, Slobeend,
Smient, Kolgans*, Roerdomp (broedvogel), Zwarte Stern (broedvogel), Kwartelkoning
(broedvogel), Kleine Zwaan*

Meerkoet, Grutto, Snor (broedvogel), Blauwborst (broedvogel), Nonnetje, Grote Zaagbek, Visarend,
Aalscholver (broedvogel), Aalscholver, Lepelaar, Fuut, Porseleinhoen (broedvogel), IJsvogel
(broedvogel), Pijlstaart, Slobeend, Wintertaling, Smient, Krakeend, Kolgans, Grauwe Gans,
Tafeleend, Kuifeend, Brandgans, Bruine Kiekendief (broedvogel), Kleine Zwaan
Lepelaar, Smient, Wilde eend, Krakeend, Kolgans, Grauwe Gans*, Kuifeend, Brandgans
Meerkoet, Kleine Mantelmeeuw (broedvogel), Zwartkopmeeuw (broedvogel), Grutto, Middelste
Zaagbek, Visarend, Aalscholver, Lepelaar, Kuifduiker, Fuut, Kluut (broedvogel), Kluut, Dwergstern
(broedvogel), Visdief (broedvogel), Bergeend, Tureluur, Pijlstaart, Slobeend, Wintertaling, Smient,
Krakeend, Kolgans, Grauwe Gans, Tafeleend, Kuifeend, Rotgans, Brandgans, Brilduiker,
Strandplevier (broedvogel), Bontbekplevier (broedvogel), Bontbekplevier, Bruine Kiekendief
(broedvogel), Kleine Zwaan, Kleine Zilverreiger, Slechtvalk
Meerkoet, Grutto, Nonnetje, Wulp, Aalscholver, Fuut, Porseleinhoen (broedvogel), Kievit,
Pijlstaart, Slobeend, Smient*, Krakeend, Kolgans*, Grauwe Gans*, Tafeleend, Kuifeend, Brandgans,
Kwartelkoning (broedvogel)*, Kleine Zwaan*, Kleine Zilverreiger, Slechtvalk
Boomleeuwerik (broedvogel)*, Wespendief (broedvogel)*, Geoorde fuut (broedvogel), Dodaars
(broedvogel), Nachtzwaluw (broedvogel)*, Zwarte Specht (broedvogel)*

Alterra-rapport 1725

Laagvliegroute

NATURA 2000

Route 4

Langstraat bij Sprang-Capelle
Brabantse wal
Subtotaal

Totaal

Alterra-rapport 1725

Aantal
soorten
0
6

Soorten
[gevoelige broedvogelsoorten vetgedrukt]
Boomleeuwerik (broedvogel)*, Wespendief (broedvogel)*, Geoorde fuut (broedvogel), Dodaars
(broedvogel), Nachtzwaluw (broedvogel)*, Zwarte Specht (broedvogel)*

6
70

131

Bijlage 6 Tellingen Nachtzwaluw
Overzicht van de tellingen van Nachtzwaluwen in gebieden binnen en buiten
laagvlieggebieden. Bron: SOVON Vogelonderzoek Nederland.

Alterra-rapport 1725

133

2005
2006

2001
2002
2003
2004

1997
1998
1999
2000

1993
1994
1995
1996

1989
1990
1991
1992

1985
1986
1987
1988

1981
1982
1983
1984

1977
1978
1979
1980

1973
1974
1975
1976

1969
1970
1971
1972

1965
1966
1967
1968

1950
1959
1960
1963

LNV-nr Gebied
gebiednr
LAAGVLIEGGEBIEDEN MET NACHTZWALUWTELLINGEN
7000 Dwingelderveld
GLV-II
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
112 Westerzand
GLVIII
geen data
20100 Drents-Friese Wold
GLV-III
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
x x x x x x
33065 Holtinger-Havelterberg
GLV-III
x x x x x x x x
33028 Oirschotse Heide
GLV-V
x x x
x x x x x x x x
20300 Sallandse Heuvelrug
GLV-VI
x x x
x x x x x x x x x x x x
20207 Doornspijkse Heide (Veluwe) GLV-VII
x
x
x
20208 Harskampse Zand (Veluwe) GLV-VII
x
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
20212 Kootwijkerzand (Veluwe)
GLV-VII
x
x
x x
x
7300 Mariapeel & Deurnese Peel GLV-VIII
x
x x x x x x x x x x x
7308 Deurnese Peel
GLV-VIII
x
7400 Groote Peel
GLV-VIII
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
aantal jaren 0 0 0 0 1 1 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 3 2 3 3 3 3 3 4 4 5 8 6 6 4 5 7 8 7 8 9 8 8 10 8 7 5
OVERIGE GEBIEDEN MET NACHTZWALUWTELLINGEN
6900 Fochteloërveen
x
x x x x
x x x x x x x x x x x x x x x
7100 Bargerveen
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
7200 Engbertsdijkvenen
x x
x
x x x x x x x x x x
x x x x
x
x x x x
7500 Strabrechtse Heide & Beuven
x x x x x x
x x x x x
x x x x x x x x x x x x x
xx x x x
10400 Schoorlsche Duinen
x
x x x x
x x x x
x x x
x x x x
x x x x
x x x x x x x x
20211 Hoge Veluwe
x
x
x
x x x x x x x x x x x x x x x x
20214 Oldenbroek (Veluwe)
x x
x
20215 Otterlose Zand (Hoge Veluwe)
x x x x x x
x x x x x x
20216 Planken Wambuis
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
20218 ZO-Veluwe
x
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
20400 Loonse en Drunense Duinen
x x
x x
x x x x x x x x x
20700 De Hamert / Maasduinen
x x x x
x x x x x x x x x x x
20800 De Utrecht
x
x x x x x x
20900 Weerter- en Budelerbergen
x
x
x x x x x x x x x x x
21000 Leudal
x
x x x
21100 Leenderbos & Groote Heide
x
x
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
21109 Groote Heide
x
x x
x x
21200 Meinweg
x x x x x
x
x
x
x x x x
21300 Brabantse Wal
x
x
x x
x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x
Brabantse Wal-zuid
30100 Kampina
x x
x
x x x
x
x x x x
x
32016 Utrechtse Heuvelrug
x x x x x x x x x x x x
33008 Cartierheide
x
x x
x x x x x x x x x
x
x x
x x x
33012 Drentse Aa
x x x x x x x
x x x x x x x x x
33024 Malpie
x x
33041 Stippelbergen
x x x
x
x
aantal jaren met tellingen
4 3 6 4 7 8 11 10 6 7 8 9 6 8 11 12 16 16 17 11 13 14 14 17 16 18 21 18 21 17 16 12

134

Alterra-rapport 1725

Quick-scan: Effects of low-flying aircraft on wildlife

Appendix: Literature Review

In opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (Programmanummer BO-02-005)

2

Alter

Quick-scan: Effects of low-flying aircraft on wildlife
Appendix: Literature Review

Edgar A. van der Grift
Hans de Molenaar

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD
Alterra, Wageningen, 2008

ABSTRACT
Van der Grift, E.A. & H. de Molenaar, 2008. Effects of low-flying aircraft on wildlife. Literature review.
Alterra, Wageningen, The Netherlands.
An Appendix to the report: 1725
Van der Grift, E.A., R. Foppen, W.B. Loos, H. de Molenaar, D. Oomen, R. Reijnen, H.
Sierdsema & R. Wegman, 2008. Quick-scan verstoring fauna door laagvliegen. Alterra-report 1725,
Alterra, Wageningen.
ISSN 1566-7197

This report is available in digital format at www.alterra.wur.nl.
A printed version of the report, like all other Alterra publications, is available from Cereales
Publishers in Wageningen (tel: +31 (0) 317 466666). For information about, conditions, prices and
the quickest way of ordering see www.boomblad.nl/rapportenservice

© 2008 Alterra
P.O. Box 47; 6700 AA Wageningen; The Netherlands
Phone: + 31 317 484700; fax: +31 317 419000; e-mail: info.alterra@wur.nl
No part of this publication may be reproduced or published in any form or by any means, or
stored in a database or retrieval system without the written permission of Alterra.
Alterra assumes no liability for any losses resulting from the use of the research results or
recommendations in this report.

4

Alter
[Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD/July/2008]

Contents
1

2

Review: Birds and low-flying (military) aircraft

7

1.1 Birds of Prey
1.2 Owls
1.3 Waterfowl
1.4 Shorebirds and seabirds
1.5 Songbirds
1.6 Penguins and albatrosses
1.7 Pheasants
1.8 Different bird groups

7
16
18
30
36
38
42
43

Review: Mammals and low-flying (militairy) aircraft

47

2.1 Ungulates
2.2 Carnivores

47
71

1

Review: Birds and low-flying (military) aircraft

1.1

Birds of Prey

Table 1.1. Effects of low-flying (military) aircraft on Bald eagle (Haliaeetus leucocephalus).

Reference
[Country/State]
Stalmaster et al.
1997
[USA/Washington]

Watson 1993
[USA/Washington]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

Objective: assessment of flushing responses of wintering Bald eagles to military firing activity, helicopter
overflights, and boating on river and a creek on the Fort Lewis Army Reservation.
• The birds in the Fort Lewis Army Reservation are regularly exposed to disturbance and
might be expected to have become used to this.
• The helicopters used were UH-1 Huey and OH-58 Bell, flying at 60-120 m altitude and
35-55 km/h speed.
• 47% of 919 Bald eagles flushed in response to 48 helicopter overflights, 37% on the
river (n=14) and 53% on the narrower creek (n=34).
• Subadults flushed more often than adults (43% and 54%, respectively).
• Eagles feeding or standing on the ground flushed more often than those perching in
trees.
• Few eagles were observed flushing to high-altitude (>330 m) helicopter traffic in the
same area.
Objective: to determine nest success, including assessment of responses of nesting Bald eagles to helicopter
overflights.
• The birds were regularly exposed to aircraft activities (military aircraft and float planes)
throughout the area and might be expected to have become used to this.
• The helicopters used were turbine-engine Hiller/Soloy UH-12E and Bell 206-BIII
(which are quieter than comparable piston-driven helicopters).

• It is recommended to restrict air
traffic to a minimum 300 m
above ground level.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

• Helicopter surveys should
maintain a flight approach
distances of ≥60 m from nests.
• Hovering rather than moving
approaches may increase
agitation responses but adults

7

Reference
[Country/State]

Grubb & King
1991
[USA/Arizona]

8

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

• Eagles were disturbed in 53% of the encounters (n=142).
• Disturbed eagles either flushed (68%) or were agitated but did not flush (32%).
• Disturbance rates and flush distances from survey helicopters were affected by
encounter distance and nest tenacity.
• Disturbance rates varied significantly with encounter distance.
• Eagles were disturbed at higher rates when there were no young in the nest, when they
were perched <60 m from the nest, or when the helicopter hovered rather than moved
towards the nest.
• Flushed eagles (n=97) circled and soared (56%), evaded the helicopter (21%), returned
to their nests (12%), or approached the helicopter to attack (11%).
• Agitated eagles (n=45) vocalized (57%), crouched (25%), or perched at flight-attention
(18%).
• Nestlings rarely displayed behavioral changes on approach of the helicopter; none were
flushed, trampled by adults, or known to have been bumped from nests by flushing
adults.
• Flush distance was on average 102 m (SE=7.7, n=97).
Objective: to present a hierarchical classification tree model (CART) for evaluating human activities
potentially disturbing breeding Bald eagle.
• Level of overflights above ground are not mentioned.

may allow closer approaches
before flushing.

• Exclusion of aircraft within 625
m and permitting only short
duration flights within 1,100 m

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Grubb et al. 1992
[USA/Michigan]

Responses to low-flying aircraft
• Parameter ranking in CART ranks distance as the most important classifier or splitting
variable for determining if aircraft overflights (n=2,849) were disturbing.
• The overall ranking was: distance > duration > visibility > number > position > sound.
• Aircraft had a response frequency of 42% within 625 m distance, what increased to 65%
within 172 m distance.
• A response was observed in 33% of the events of potentially disturbing aircraft activity
(n=2,849) within 2000 m of breeding Bald eagles; i.e. alert 29%, flight 3%, departure
1%; median distance 550 m.
• For light planes the response was 27% (n=1,543; alert, flight, departure: 25%, 1% and
1%), median distance 700 m.
• For helicopters the response was 47% (n=718; alert, flight, departure: 36%, 9% and
2%), median distance 400 m.
• For jets (Grubb & Bowerman 1997: = military jet fighters) the response was 30%
(n=588; alert, flight, departure: 28%, 1% and 1%), median distance 500 m.
Objective: to evaluate human–breeding Bald eagle interacttions by applying the parameter ranking in
CART classification tree model.
• Level of overflights above ground are not mentioned.
• Adults responded (alert and/or flight) more frequently than nestlings.
• Adults responded (alert and/or flight) at greater distances-to-disturbance when perched
away from the nest.
• Distance from eagle to aircraft, duration of overflight and number of aircraft and/or
passes were the most important characterristics influencing eagle responses.
• A response of breeding eagles was observed in 29 % of the events of potentially
disturbing aircraft activity within 2000 m of breeding Bald eagles (n=341); median
distance 500 m.
• For light planes the response was 15% (n=52), median response distance 800 m.
• For helicopters the response was 29% (n=48), median distance 700 m.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation
should minimize disturbance of
breeding Bald eagles. To be most
effecttive, management of bald
eagle breeding areas should also
address habitat and behaviour for
each site specifically.

• Management of human activities
for the protection of breeding
Bald eagles should begin with a
no-activity primary zone at 500600 m from nest sites, followed
by a secondary zone at 10001200 m.

9

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

• For jets (Grubb & Bowerman 1997: = military jet fighters) the response was 31%
(n=241), median distance 500 m.

Grubb &
Bowerman 1997
[USA/Arizona &
Michigan]

Fraser et al. 1985
[USA/Minnesota]

10

Objective: to evaluate the combined results of Grubb & King 1991/Grubb et al. 1992.
• Level of overflights above ground are not mentioned.
• Helicopters elicited the geatest frequency of response (47%), followed by military jet
fighters (31%) and light fixed-wing planes (26%).
• Frequency of response (23-61%) and frequency of flight (2-13%) both increased
through the nesting season from February to June.
• The analysis indicates a categorical exclusion of aircraft within 600 m of nest sites would
limit bald eagle response frequency to 19%.
• CART modeling verified distance as the most critical determinant between response and
no-response associated with aircraft. Duration-of-overflight was a consistent second and
number-of-units-per-event third.
Objective: to document the effect of disturbance on the behaviour of breeding Bald eagle.
• Fixed-wing aircraft (Cessna) passing 20-200 m from the nests for weekly observations
did not flush incubating or brooding eagles.

• Management plans for Bald
eagles should categorically
exclude aircraft from within 600
m of nest sites and key habitat
areas during the breeding season.

• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Table 1.2. Effects of low-flying (military) aircraft on Osprey (Pandion haliaetus).
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Trimper et al. 1998
Objective: to examine the 2.5 nautical miles (nm) radius exclusion area of active nest sites of osprey from
[Canada/Labrador]
low-level overflights (defined as 100-500 ft, or 30-150 m above ground) for the duration of the breeding
season.
• Military CF-18 Hornet fighter, flying near five nests at distances ranging from 2.5 nm to
directly overhead (as low as 30 m above ground) at speeds of 400-440 knots.
Experimental design: seven nesting pairs (five treatment; two control).
• Osprey in the study area may have habituated to overflights during exposures in
previous years.
• Osprey behaviour did not differ significantly between pre- and post-overflight periods.
Adult ospreys did not appear agitated from overflights at 0.75, 1.25 or 2.5 nm.
• The reaction of adults varied from alertness, focused observation of the aircraft, to
adjustment in incubation posture. Adult ospreys often stared in the direction of the
approaching aircraft before it was audible (to the observers).
• No observed Adverse Effects Levels: 1.39 km horizontal distance, 30 m altitude, 100 dB
maximum sound pressure levels.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation
• None.

11

Table 1.3. Effects of low-flying (military) aircraft on Peregrine falcon (Falco peregrinus).
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Palmer et al. 2003
Objective: to examine the hypothesis that low-altitude jet aircraft overflights affect parental care, i.e. nest
[USA/Alaska]
attendance, time-activity budgets and provisioning rates, by Peregrine falcons.
• Previous exposure of nesting Peregrine falcons to overflights was not known, though
some exposure was likely.
• Subtle effects of low-altitude jet aircraft overflights (at or below 150 m) on parental
behaviour were detected, but no evidence was found that overall parental attendance
patterns differed depending on exposure to overflights.
• Differences depended on stage of the nesting cycle and gender.
• During incubation and brooding stages, males attended the nest ledge significantly less
when overflights occurred than did males from reference nests. Females attended the
nest ledge significantly more during overflown periods compared to females from
reference nests.
• While females were still brooding nestlings, they were less likely to be absent from the
nest area during periods when overflights occurred than females from reference nests.
• There were differences in nest attendance and time-activity budgets between overflown
and reference nests, but no differrences between periods with overflights and periods
without overflights at the same nests.
• There was no significant relationship between nest attendance and the number of
overflights occurring within a given time period, the cumulative number of abovethreshold noise events at each nest, or the average sound-exposure level of overflights.
• There was no evidence that nestling provisioning rates were affected by overflights.

12

Proposed mitigation
• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]
Ellis et al. 1991
[USA/Arizona]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

Objective: to determine which, if any, of the possible adverse responses listed below were operative in the case
of raptors: (1) interruption of parental behaviour (leading to exposure of eggs or young to inclement
weather), (2) physiological stress of parents or young (leading to reduced reproductive performance), (3) eyrie
abandonment (immediate and long term), (4) accidental death due to premature fledging or startled young,
and (5) loss of eggs or small chicks from the eyrie by startled adults (as observed in response to gunshots).
• About 1100 exposures to aircraft (F-4s, F-7s, F-10s, F-104s) passes within 500 m from
the birds or nests, and sonic booms (real and simulated: 118).

• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

13

Reference
[Country/State]

Proposed mitigation

Responses to low-flying aircraft
• Responses to (military) jet aircraft:
1. Small (downy) nestlings did not respond noticeably.
2. Large nestlings in exposed nests (e.g. stick nests in trees) were alerted by, and
sometimes cowered below, the closest aircraft (100 m or less).
3. Large nestlings in cavity nests often fled into the cavity and cowered in response to
the closest aircraft.
4. Large nestlings were alerted by distant aircraft (>500 m), but showed no alarm.
5. Adults ignored or casually watched craft >500 m distant.
6. Adults were normally alerted or alarmed by craft <300 m. Occasionally, adults
ignored but some fled from the closest aircraft.
7. Non-breeding or pre-breeding prairie falcons were more likely to flush and/or flee in
response to test stimuli than pairs attending eggs or nestlings.
8. Adult behaviour suggesting that site abandonment was imminent was not observed.
9. Nestling behaviour suggesting that premature fledging was imminent was not
observed.
• Responses to booms:
1. Small nestlings did not respond noticeably.
2. Large nestlings were alerted or alarmed or, less often, they cowered.
3. Adults were frequently alerted or alarmed by extreme booms. Occasionally, adults
gave no apparent response to very loud booms, however, some birds briefly fled in
response to loud booms.
4. Adult behaviour indicative of offspring endangerment or site abandonment was not
observed.
• Long term behavioral responses:
1. The reproductive rates for test eyries in 1980 and 1981 were at or above normal.
2. The reoccupancy rates for sites experimentally disturbed in 1980 were at or above
normal.

14

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Table 1.4. Effects of low-flying (military) aircraft on Red-tailed hawk (Buteo jamaicensis).
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Andersen et al.
• Hawks nesting where low-level air traffic was non-existent prior to the study period
1989
exhibited stronger avoidance behavior than did hawks nesting where helicopter activity
[USA/Colorado]
had occurred since long.
• 53% of the birds in the first area flushed from the nest while 8% flushed in the second
area.
• Age of nestlings did not influence avoidance behavior.
• Overflights did not appear to influence nesting success.
• The results suggest the hawks habituate to low-level overflights of helicopters during the
nesting period.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation
• None.

15

1.2 Owls

Table 1.5. Effects of low-flying (military) aircraft on Mexican spotted owl (Strix occidentalis lucida).

Reference
[Country/State]
Delaney et al. 1999
[USA/New Mexico]

16

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

Objective: (1) record, characterize, and quantify helicopter overflights at Spotted owl roost sites during a
post- or non-nesting season and at active nest sites during the nesting season, (2) develop a dose-response
threshold relation for quantifying Spotted owl behavioral responses to variation in noise levels and stimulus
distances, (3) determine if helicopter overflights affect Spotted owl reproductive success (successful nests) or
productivity (young fledged), and (4) develop disturbance-specific management guidelines to minimize
potential effects from helicopter overflights on the Lincoln National Forest.
• 161 manipulations = overflights of helicopters (Sikorski HH-60G, Pave Hawk, twin-jet
helicopters), 15, 30 and 60 m above ground level, speed 150-170 km/h.
• Manipulated and non-manipulated nest sites did not differ in reproductive success or
the number of young fledged.
• As the distance from helicopters to owls decreased, the severity of owl responses
increased.
• The proportion of owls flushing in response to a manipulation was negatively related to
stimulus.
• The proportion of owls flushing in response to a manipulation was positively related to
noise level.
• Flush responses were minimal when the helicopters were >105 m away. Spotted owls
did not flush when helicopter SEL (sound exposure level) noise levels were ≤102 dBO
(92 dBA).
• Adult owls were more likely to flush in response to manipulations later in the
reproductive season. Female owls only flushed after their chicks had left the nest.
• Spotted owls exhibited alert responses when helicopters were an average of 304 ± 148
m away, but showed no response when helicopters were >660 m distant.

• A 105 m radius, hemispherical
protection zone should eliminate
Spotted owl flush response to
helicopter overflights in the study
area.
• Helicopter overflights between 3
hours past sunset and 3 hours
preceding dawn should minimize
effects on Spotted owl
behaviour.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Johnson &
Reynolds 2002
[USA/Colorado]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

• Prey delivery rates were highly and positively correlated with stimulus distance. Thus,
manipulations in close proximity to owl territories may affect delivery rates.
• The estimated threshold for detrimentally affecting prey deliveries (96 m) indicates a
subflushing response.
• The results suggest that Spotted owls may have been habituating to manipulation
testing.
• Distance was a better predictor of Spotted owl flush response to helicopter flights than
noise levels as the helicopter noise varies with a series of conditions of use, topography,
weather.
Objective: to investigate the effects of military fixed-wing aircraft training on the behavior of the endangered
Mexican spotted owl during breeding.
• Fixed-wing military jet aircraft (F-16) overflights near or at a minimum height of 660
to 760 m (i.e. minimum height of 460 m for training flights + 200-300 m distance from
owl roost site in canyon to canyon rim).
• Five (23.8%) of the 21 fly-bys produced no response, nine (42.8%) produced low
responses (slow head turn), and seven (33.3%) produced intermediate responses (sudden
head turn towards origin of the sound); none produced high responses (flush).
• The behavior of the owls during the pre- and post-flyby periods of the sequentially
louder fly-bys, showed that the birds that responded at the second or third levels all very
quickly returned to normal day-roosting behavior.

• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

17

1.3

Waterfowl

Table 1.6. Effects of low-flying (military) aircraft on Whooper swan (Cygnus c. cygnus).

Reference
[Country/State]
Rees et al. 2005
[Scotland]

18

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

Objective: analysis of the current variation in the behaviour of wintering Whooper swans to determine
whether their susceptibility to human activity changes with time, location and the type of disturbance.
• The birds in the area are regularly exposed to disturbance and might be expected to have
become used to this.
• Helicopters and other aircraft alerted the swans at a mean distance of 1355 ± 227 m.
• The birds were alert for disturbance by aircraft for 1.71 ± 0.31 min (n=53). The length
of time that the birds remained alert was much shorter than for disturbances by other
sources.
• Disturbance levels are higher for smaller flocks than for larger flocks.
• The negative correlation between field size and disturbance distance suggests that the
openness of the landscape may be important.
• Evidence for habituation to human activity was avoided by a negative correlation
between disturbance distance and the number of previous disturbances recorded in the
day, but any increase in tolerance did not appear to be maintained over longer periods.

• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Table 1.7. Effects of low-flying (military) aircraft on Trumpeter swan (Cygnus buccinators).
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Henson & Grant
Objective: attempt to quantify effects of human disturbance, including air traffic when passing below 615
1991
m above the ground, on breeding Trumpeter swans.
[USA/Alaska]
• There is regular air traffic over much of the Copper River Delta consisting primarily of
small, fixed-wing airplanes, with smaller numbers of helicopters and large commercial
jets. The birds might be expected to have become used to this disturbance.
• .No differences in response to helicopters, small single propeller airplanes or large
commercial jets were noted.
• Birds frequently reacted to the sound of the approaching aircraft before it became
visible.
• Regular aircraft overflights alerted birds but did not cause incubating females to leave
the nest.
• The typical response was for a bird to cease its current activity, assume a head-up (HU)
posture for a few seconds to several minutes, and then to resume previous behaviour
once the disturbance was no longer heard or seen.
• One or both adult swans at 4 nesting territories reacted to aircraft on 19 of 21
overflights (commercial airliner 4, fixed-wing 10, helicopter 5).
• There was little difference in the response-no response ratio between male and female
swans, but the response time for females was almost double the response time of males.
• Incubating females on two occasions took disturbance recess when the nest were circled
in a survey plane at an altitude of about 60 m. On another occasion a male assumed a
hiding posture as a fixed-wing plane passed directly over the wetland. One swan pair
nesting within 1.3 km of the main runway of the Cordova Airport were not disturbed by
airport traffic.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation
• Restrict use of sources of loud
noises on or near Trumpeter
swan breeding grounds during
the breeding season.

19

Table 1.8. Effects of low-flying (military) aircraft on Brant goose (Branta bernicla nigricans).
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Ward et al. 1994
Objective: to measure current disturbance levels and to determine the extent to which disturbance affects the
[USA/Alaska]
behavior of Brant at the Izembek Lagoon when over 90% of their Pacific Flyway population stages there
for 4 to 10 weeks.
• The birds in the lagoon are regularly exposed to disturbance and might be expected to
have become used to this.
• In response to helicopters (n=6), 83% of the flocks left the study area.
• Helicopters elicited a mean response of ≥3.4 minutes/disturbance.
• Flocks of Brant were disturbed by 49% of fixed-wing aircraft overflights and took
flight in response to 26% of them.
• The proportion of Brant flocks that flew in response to overflight varied with aircraft
altitude and lateral distance to the flock. One half of 279 flocks took flight when lateral
distance to the aircraft was ≤0.8 km but only 13% of the flocks took flight in response
to more distant aircraft.
• Within a lateral distance of 0.8 km to the aircraft, Brant flocks were >2 times more likely
to respond to fixed-wing aircraft at an altitude of ≤610 m (68%; n=142) than to
overflights at >610 m (33%; n=137).
• Brant first became alert in response to aircraft at a mean distance of 2.6 km (n=346).
Miller et al. 1994
Objective: Description of a simulation model designed to study the effects of helicopter disturbance on
[USA/Alaska]
moulting Pacific brant near Teshepuk Lake, Alaska. The model determined the behavioral and energetic
response of every bird encountered by the aircraft during an overflight, then calculating the weight of these
birds at the end of wing moult The effects were classified into five risk categories.
• Model: route/flight line + flock location → lateral distance, lateral distance + altitude →
position of helicopter relative to birds, position of helicopter relative to birds + flock
size + helicopter type → behaviour, behaviour + productive energy + maintainance
energy → total energy → weight/weight loss.
• The model can reveal slight changes that result in significant decreases in disturbance.

20

Proposed mitigation
• None.

• Weight loss along a given flight
line can be reduced by (1) flying
at altitudes greater than 1,065 m,
(2) flying only when most brants
are in their second week of
moult, (3) minimizing flight
frequency, (4) avoiding use of the
larger Bell 412 (instead of the
Bell 206) when possible.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]
Ward et al. 1999
[USA/Alaska]

Responses to low-flying aircraft
• Application of model results in recommendations for mitigation of helicopter
disturbance on moulting Pacific brant near Teshepuk Lake, Alaska.
Objective: to measure behavioral response of staging Brant [and Canada geese] to fixed- and rotarywing aircraft, using planned aircraft overflights with control of aircraft type, noise, altitude, and lateral
distance to flock, to develop predictive models of the relation between aircraft type, noise, altitude, and lateral
distance and the response of geese, and to determine if response declines with sequential cumulative days of
exposure to aircraft overflights.
• Overall, 75% of Brant flocks flew in response to overflights at 30 to 1,219 m altitude
and 0.0 to 8.0 km lateral distance.
• Tests of accommodation to helicopter* overflights were inconclusive, although there
was some evidence for a reduction in response of Brant.
• Mean flight and alert responses were greater for fixed-wing aircraft than for rotary-wing
aircraft** and for high noise than for low-noise aircraft***.
• Increased lateral distance between an aircraft and a flock was the most consistent
predictive parameter associated with lower probability of a response by geese.
• Altitude was a less reliable predictor because of interaction with aircraft type and noise.
• Although mean response of Brant goose generally was inversely proportional to aircraft
altitude, greatest response occurred at intermediate (305-760 m) altitudes.
• More flocks flew in response to rotary-wing (51%) than fixed-wing (33%) aircraft, and
to high-noise (49%) than low-noise (40%) aircraft.
• Responses to overflights occurred up to 1,219 m altitude and 4.8 km lateral distance.
• Mean flight response decreased with increasing lateral distances, regardless of aircraft
type or noise.
• Flight response to aircraft at different altitudes was inconsistent: response generally
decreased with increased altitude of fixed-wing and low noise aircraft but tended to
remain the same or increase with rotary-wing and high noise aircraft.
• There was weak evidence for a reduction in mean flight response to rotary-wing aircraft
over the 3-6-day exposure period.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation

• Managers of areas with large
concentrations of waterfowl
should consider lateral distance
from the birds as the primary
criterion for establishing local
flight restrictions, especially for
helicopters.

21

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

*
**

Bell 205, Bell 206-B, Hughes 500-D, Sikorsky HH-3F
Fixed-wing aircraft = Arctic Tern, Piper 150, Cessna 180, Cessna 206, Piper Navajo,
Grumman Goose, Twin Otter; Rotary-wing aircraft = Hughes 500-D, Bell 206-B, Bell
205, Sikorsky HH-3F.
*** High noise aircraft = Cessna 206, Piper Navajo, Grumman Goose, Twin Otter, Bell
205, Sikorsky HH-3F, low-noise aircraft = Arctic Tern, Piper 150, Cessna 180, Hughes
500-D, Bell 206-B.
Table 1.9. Effects of low-flying (military) aircraft on Dark-bellied brent goose (Branta b. Bernicla).

Reference
[Country/State]
Holm 1997
[Denmark]

22

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

Objective: to descripe reactions of Brent geese to helicopter traffic during spring staging.
• The island was since the early 1980s exposed to overflights of helicopters (Super Puma
MK1 and Bell 212) at a speed of ca. 250 km/h and 185 km/h, respectively, following
one or two fixed routes at 300 to 650 m elevation 4-6 times a day on working days and
Saturdays. In addition, nonscheduled, pilot training flights and military traffic occurred.

• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Riddington et al.
1996
[UK]

Responses to low-flying aircraft
• Low flying helicopters disturbed the geese more often and caused greater alertness in
flocks than helicopters at normal flying height.
• There was no statistical significant correlation between uplift or vigilance and flock size.
• Overflights following the most frequently used route evoked relatively little disturbance.
• Low overflights caused comparatively frequent disturbance.
• Overflights following unusual routes caused comparatively frequent disturbance.
• In 25 (21%) out of 120 occurrences, helicopters put almost two thirds of the Brent
goose flocks to flight. On average, 62% (SE=7.3%, n=25) of the flock took flight in
these cases.
• When helicopters did not cause upflights, they caused increased vigilance with 66%,
about twice as many geese to be vigilant as in undisturbed situations.
• During all helicopter flights, an average of 23% of the Brent flock (SE=2.6%, n=111)
assumed the vigilance posture, significantly more than the average vigilance posture of
10.3% (SE=0.26%, n=1526) in undisturbed flocks.
Objective: identification of the sources of current disturbance of wintering Brent geese in a coastal area and
assessment of their effects.
• The birds in the area are regularly exposed to disturbance and might be expected to have
become used to this.
• A total of 160 disturbance events were observed on pastures, the most frequent source
being pedestrians (31.9%), followed by not specified aircraft (19.4%).
• Flight duration in response to aircraft and gunshots was much higher than that in
response to other human sources (pedestrians, vehicles)

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation

• On goose refuges, regulating
disturbance from high-impact
sources, not only within the
refuge but also on adjacent areas,
may be far more effective in
providing an undisturbed site
than restricting human access
well away from grazing areas.
• Imposing a minimum height for
aircraft, possibly no lower than
500 m.

23

Table 1.10. Effects of low-flying (military) aircraft on Canada goose (Branta canadensis tavereri).
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Ward et al. 1999
Objective: to measure behavioral response of staging [Brant] and Canada geese to fixed- and rotary[USA/Alaska]
wing aircraft, using planned aircraft overflights with control of aircraft type, noise, altitude, and lateral
distance to flock, to develop predictive models of the relation between aircraft type, noise, altitude, and lateral
distance and the response of geese, and to determine if response declines with sequential cumulative days of
exposure to aircraft overflights
• Overall, 9% of Canada goose flocks flew in response to overflights at 30 to 1,219 m
altitude and 0.0 to 8.0 km lateral distance.
• Tests of accommodation to helicopter* overflights were inconclusive.
• Mean flight and alert responses were greater for fixed-wing aircraft than for rotary-wing
aircraft** and for high noise than for low-noise aircraft**.
• Increased lateral distance between an aircraft and a flock was the most consistent
predictive parameter associated with lower probability of a response by geese.
• Altitude was a less reliable predictor because of interaction with aircraft type and noise.
• Although mean response of Canada goose generally was inversely proportional to
aircraft altitude, greatest response occurred at intermediate (305-760 m) altitudes.
• The mean percentage of flocks that responded was greater for rotary-wing (41%) than
fixed-wing (20%) aircraft, and for high noise (43%) than low noise (31%) aircraft.
• Mean flight response decreased with increasing lateral distances, regardless of aircraft
type or noise.
• Flocks rarely flew in response to fixed-wing (5% of flocks responded) or rotary-wing
(11% of flocks responded) aircraft.
• Mean response decreased or remained the same as altitude increased for fixed-wing
aircraft and high-noise and low-noise aircraft, but mean response increased for rotarywing aircraft.

*

24

Proposed mitigation
• Managers of areas with large
concentrations of waterfowl
should consider lateral distance
from the birds as the primary
criterion for establishing local
flight restrictions, especially for
helicopters.

Bell 205, Bell 206-B, Hughes 500-D, Sikorsky HH-3F

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

**

Fixed-wing aircraft = Arctic Tern, Piper 150, Cessna 180, Cessna 206, Piper Navajo,
Grumman Goose, Twin Otter; Rotary-wing aircraft = Hughes 500-D, Bell 206-B, Bell
205, Sikorsky HH-3F.
*** High noise aircraft = Cessna 206, Piper Navajo, Grumman Goose, Twin Otter, Bell
205, Sikorsky HH-3F, low-noise aircraft = Arctic Tern, Piper 150, Cessna 180, Hughes
500-D, Bell 206-B.
Table 1.11. Effects of low-flying (military) aircraft on Greater snow goose (Chen caerulescens atlantica).

Reference
[Country/State]
Bélanger & Bédard
1989
[Canada/Quebec]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

Objective: establish the effects of current human disturbance on staging Greater snow geese during spring
and fall in the Montmagny bird sanctuary.
• Non-specified, transport related activities, particularly low-flying aircraft (e.g., planes,
helicopters), caused ≥45% of all human disturbances (652) in spring and fall on staging
geese.
• Study recorded only disturbances severe enough to cause geese to take flight.
• Geese spent more time flying after transport-related disturbances than they did after any
other type of disturbance.
• Geese often stopped feeding following overflights at an unquantified slant distance.
Loss of feeding time was always at least 15 min per disturbance.
• Time to resume feeding was not influenced by the type of human disturbance but was
generally greater in fall than in spring and that, for most disturbance types, mainly for
aircraft.
• When the mean hourly disturbance rate was greater than 2 per hour, the numbers of
geese were lower the next day.

• Flights below 500 m should be
prohibited.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

25

Table 1.12. Effects of low-flying (military) aircraft on King eider (Somateria spectabilis) and Pacific eider (Somateria mollisima v-nigra).
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Mosbech &
Objective: to identify locations and numbers of moulting and post-breeding King eiders by aerial survey.
Boertmann 1999
Secondary to this aim, the King eider response to the approaching survey plane was studied.
[Greenland]
• King eiders exhibit avoidance behavior in response to an approaching aircraft.
• Flocks of King eiders dispersed by diving in different directions when the plane was still
a kilometer away. This behavior was more pronounced in areas with more disturbance
(hunting), and also when the survey aircraft was flying at high altitudes (2000 feet). In
remote areas, avoidance diving was reduced.
• Flocks began responding to the approaching aircraft by either alert behaviour or
swimming away from the coast at distances between 500 m and 5 km.
• For mid-day overflights, the reaction distance for the first reaction was found to be significantly greater at 400 feet than at 250 feet altitude. For approaches at 400-1800 feet, however,
the distance for the first reaction was found to be negatively correlated with flying altitude.
• The intermediate reaction of avoidance swimming and spreading out started up to 3 km
from the approaching airplane. This was not observed in all flocks or in approaches at
an altitude of 250 feet.
• The strongest reaction of avoidance diving was observed approximately 1 km from the
approaching plane, at an altitude of 250 feet, but not at approaches at higher altitudes.
• Avoidance reaction was less in the morning when King eiders forage, than at mid-day
when most King eiders rest.
Johnson et al. 1987
Objective: To test the hypothesis that industrial activities on Thetis Island in 1983 would have no
[USA/Alaska]
measurable negative effect on the number of nests or the of Pacific eiders on either island during the 1983
breeding season, as compared to historical data.
• Potential sources of disturbance included all aircraft flights in the vicinity, with special
attention being given to the two twin-engine helicopters (Bell 212 and Messerschmitt
Bolkov BO-105CBS).
• Pacific eiders did not appear to react to the routine flights of the helicopters as they
flew to and from Thetis Island outside the 1.8 km buffer zone.

26

Proposed mitigation
• None.

• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Table 1.13. Effects of low-flying (military) aircraft on American black duck (Anas rubripes) and Wood duck (Aix sponsa) and Harlequin duck (Histrionicus histrionicus).

Reference
[Country/State]
Conomy et al. 1998
[USA/North
Carolina]

Harms et al. 1997
[USA]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

• In experiments, initial exposure to jet aircraft noise elicits behavioral responses from
Black ducks and wood ducks.
• With continued exposure to aircraft noise, Black ducks may become habituated, but
Wood ducks did not exhibit the same pattern of response.
• The results suggest that the ability of waterfowl to habituate to jet aircraft noise may be
species specific.
• In the experiment, the proportion of times Black ducks reacted to visual and auditory
aircraft activity decreased from 38 to 6% during the first 17 days of confinement.
• Response rates remained stable at 5.8% thereafter.
• The proportion of times Black ducks reacted to exposure to 6 different recordings of jet
noise decreased significantly from first day of exposure (25%) to last (i.e., day 4; 8%).
• Wood duck responses to jet noise did not significantly decrease uniformly among
experimental groups following initial exposure to noise.
Objective: Development of a technique for heart rate biotelemetry transmitter implantation to monitor heart
rate fluctuations of Black ducks in response to simulated aircraft noise in a large outdoor enclosure.
Aircraft noise was computer generated, replicating an FB-111 jet flying 70 m above ground level.
• Acute responses to noise events were not evident consistently.
• When present, heart rate increases in response to noise events were short-lived and only
evident during the first day of the noise events. Habituation to frequent loud aircraft
noises occurred rapidly in a few days.
• A behavioral response often accompanied a heart rate response.
• Outside disturbances sometimes influenced heart rates when a programmed noise did
not.
• A light single-engine (fixed-wing) plane that happened to fly over the flight pen less than
1 min prior to a noise event caused the ducks to raise their heads and to track the plane
visually, while spiking a brief increase in heart rate, where after the ducks showed neither

• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

• None.

27

Reference
[Country/State]
Goudie & Jones
2004
[Canada/Labrador]

28

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

behavioral nor heart rate response to the ensuing noise broadcast.
Objective: to experimentally quantify the dose-response relationship between military jet noise and avian
behaviour, i.e. on behaviour of breeding pairs of Harlequin ducks.
• Design of the experiment: before-after-control-impact (BACI).
• Low-level passes (30-100 m above ground level), noise generated >100 dBA,
background sound levels 40-70 dBA.
• Harlequin ducks reacted to noise from military jets with alert behavior, showing a
positive dose-response that especially intensified when noise exceeded 80 dBA.
• Direct behavioural responses to military jet overflights were of short duration (generally
<1 min), and were unlikely to affect critical behaviors such as feeding and resting in the
overall time-activity budgets of breeding pairs.
• Residual effects, in other words, deviations from normal behavior patterns after initial
responses, were decreased courtship behavior for up to 1.5 h after, and increased
agonistic behavior for up to 2 h after military jet overflights. The presence of residual
effects on behavior implied whole-body stress response that is potentially more serious.

• A precautionary approach to
mitigation and, in Labrador,
military aircraft overflights
should be modified to reduce the
exposure of habitats used by
Harlequin ducks to aircraft noise
levels >80 dBA. This could, for
example, involve avoiding river
valleys or defining minimum
altitudes for overflights that
assure noise levels remain below
this threshold, or is less sudden
in onset.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Table 1.14. Effects of low-flying (military) aircraft on a variety of waterfowl.
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Robinson & Pollitt
Objective: Wetland Bird Survey (WeBS) data were reviewed to investigate the sources and scale of current
2002
potential disturbances to waterbirds in the UK.
[UK]
• The birds in the WeBS-areas are regularly exposed to disturbance and might be expected
to have become used to this.
• Coastal waterbirds were more likely to be disturbed by walkers, shooters and large
aircraft whereas those inland were more likely to be disturbed by motor-driven
machines and unpowered boats.
Komenda-Zehnder
Objective: to analyse at which minimum crossing altitude waterbirds do not show any visible reaction to
et al. 2003
overflying aircraft (small fixed-wing and helicopters), and in addition to examine the differences in
[Switzerland]
the bird’s behaviour depending on the type of aircraft and the amount of noise.
• Variety of wintering waterfowl, in concentrations between appr. 50 to 1000 birds.
Mainly: Tufted duck (Aythia fuligula), Coot (Fulica atra) and Pochard (Aythia ferina).
• 326 experimental overflights at lakes situated in three different areas of the Swiss
lowland, with Small fixed-wing aircraft (Bonanza (F33A, A36) and Robin (DR400/500,
DR400-180R)) and small helicopters (Ecureuil (AS-350B2) and Alouette 3 (SA-316B)).
• Aircraft made one series of overflights per site per half-day, each series consisting of
four to six overflights in 15 min intervals at successively decreasing altitudes (600-450300-150-80 m, or 450-300-150-80 m) or at varying altitudes (150 or 80 m).
• The proportion of birds showing stressed behaviours depended significantly on the type
of aircraft (helicopter or fixed-wing plane) and the flight altitude.
• No other variable (noise level, type of fixed-wing plane and type of helicopter) could
explain further variance.
• The proportion of birds with stressed behaviours was significantly higher during the
overflights below 300 m for fixed-wing planes and below 450 m for helicopters, than on
days without flights.
• There was no statistical evidence for short term habituation, nor sensibilisation.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation
• None.

• None.

29

1.4

Shorebirds and seabirds

Table 1.15. Effects of low-flying (military) aircraft on shorebirds and seabirds.

Reference
[Country/State]
Dunnet 1977
[Scotland]

Burger 1981
[USA/New York]

30

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

Objective: to obtain data on which to base advice on the risks to seabird colonies of overflying commercial
helicopters and twin-engine fixed-wing aircraft.
• Mixed colony of: Fulmar (Fulmarus glacialis), Shag (Phalacrocorax aristotelis), Herring gull
(Larus argentatus), Kittiwake (Rissa tridactyla), Guillemot (Uria aalge), Razorbill (Alca torda),
Puffin (Fratercula arcti).
• Two sets (days) of observations, with a Sikorsky S61 passing once at 150 m and a Piper
Aztec passing five times at 150 m.
• The bird cliffs are on the normal route of helicopters flying from Aberdeen to rigs and
platforms in the North Sea, and it may be that the birds have become accustomed to the
passage of these aircraft.
• No evidence was found to suggest that aircraft (helicopters and fixed-wing aircraft)
flying at heights of about 150 m (= 100 m above the cliff-top) affected the attendance of
incubating and brooding birds.
Objective: to examine the effects of airplane noise on incubating and brooding Herring gulls (Larus
argentatus) within 2 km of Kennedy Int. Airport.
• Supersonic (Concorde) vs subsonic(Boeing 707, 727, 747) vs average ambient
background noise in Herring gull colony.
• No effects of subsonic aircraft, passing over every 2-3 min, on nesting gulls were noted.
• When supersonic transport flew over once a day, significantly more nesting gulls flew
from their nests, and they engaged in more fights when they landed compared with the
other conditions. Many eggs were broken during these fights, and subsequently eggs
were eaten by intruders.
• At the end of the incubation period there were lower mean clutch sizes in dense sections
(more potential for fights) of the colony compared with solitary nesting pairs of gulls.

• None.

• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]
Heinen 1986
[Germany]

Fjeld et al. 1988
Olsson & Gabrielsen 1990
[Spitsbergen]

Brown 1990
[Australia]

Responses to low-flying aircraft
• For loafing gulls, significantly more birds flushed when planes flew over compared with
immediately before and after such plane noises.
Objective: not specified.
• Aircraft: small fixed-wing aircraft, military jet aircraft, helicopters.
• Note: no overflight altitudes given.
• Redshank reacted comparatively strong (disturbance in 74% of the overflights).
• Oystercatcher reacted comparatively weak (disturbance in 32% of the overflights).
• Shelduck and lapwing were intermediate (disturbance in 37-42% and 46% of the
overflights, respectively).
• Brent goose, Shelduck and Oystercatcher reacted significant to the intensity of the
sound of the airplanes.
Objective: to obtain data on the risks to remote seabird colonies, especially breeding Brunnich’s guillemot
(Uria lomvia), of overflying helicopters.
• In colonies where aircraft overflights are frequent, guillemots do not usually react to
them, which is attributed to habituation.
• In an ambitious experiment, in colonies where aircraft overflights were virtually absent,
guillemots sometimes responded to an approaching helicopter (Bell 212) at a distance of
6 km and always by a distance of 2.5 km. Reactions were correlated primarily with the
sound levels from the helicopter, only secondarily with its distance.
• In an ambitious experiment, in colonies where aircraft overflights were virtually absent,
eggs or chicks were not lost as a result of the flybys.
• In an ambitious experiment, in colonies where aircraft overflights were virtually absent, no
indication of habituation to the helicopter was seen in these infrequently-repeated
experiments.
Objective: to quantify the responses of nesting sea birds in the wild to acoustic stimuli simulating aircraft
overflights by exposure to tape recordings of a small fixed-wing aircraft (DHC-2 Beaver floatplane).
• The colonies had no chronic exposure to aircraft overflights or to other human disturbance.
• Mixed colony of breeding Crested tern (Sterna bergii) and Bridled tern (Sterna naethetus).

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation

• None.

• None.

• None.

31

Reference
[Country/State]

Nijland 1997
[Netherlands]

32

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

• Maximum responses observed, preparing to fly or flying off, were restricted to
exposures greater than 85 dB(A).
• The minimum response, i.e. a scanning behavior involving head-turning, or a more
intense response, was observed in nearly all birds at all levels of exposure (peak fly-over
levels at 5 dB intervals from 65 dB(A) to 95 dB(A)).
• An intermediate response, an alert behavior, demonstrated a strong positive relationship
with increasing exposure.
• Short to medium term habituation/sensibilisation (within one day, and over successive
days up to four days) did not occur in the observed responses.
• For Bridled tern escape behaviors (flying up) were observed at much lower noise
exposures than were observed for Crested tern.
• A preliminary observation of responses of the colonies to balloon overflights suggests
that visual stimulus is likely to be an important component of aircraft disturbance.
Objective: to present a survey of all present knowledge, from literature as well as from unpublished sources,
on the effects of aircraft on wildlife, and to recommend on mitigating measures and on further research.
• General:
1. The visual appearance of aircraft is an important stimulus generally inducing flight
response in birds.
2. Bird species differ greatly in vulnerability for disturbance by small aircraft.
3. Habituation may develop if aircraft passes by regularly along the same route at the
same height.
4. Staging areas, where migrating birds stop over for a shorter or longer period, are very
vulnerable.
5. Birds are often very vulnerable for disturbance in the stage of nest site choice.
Breeding birds are generally less easily disturbed than birds in other conditions.
6. Geese and spoonbills are very vulnerable.
7. Overflights at <600 m AGL causes disturbance (flight reaction) in >80% of the
incidences.

• Aircraft should avoid
concentration-areas altogether.
• The minimum flight altitude of
small aircraft should be raised
from 150 m to 300 m AGL.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Smit & De Jong
2002
[Germany]
Smit 2004
[Netherlands]

Responses to low-flying aircraft
• Small fixed-wing aircraft:
1. Disturbance (flushing response) of shore birds by low-flying aircraft >500 m
AGL, disturbance decreases above appr. 350 m AGL (n=366, Rottummerplaat
1986-1996).
2. Disturbance (flushing response) of shore birds by low-flying aircraft >450 m
altitude, disturbance decreases above appr. 300 m AGL (n=2756, Boschplaat
1992-1996).
• Motorgliders and ULVs: elicits relatively much disturbance, 50% of the overflights
caused disturbance (flushing reaction).
• Helicopters: Cause little disturbance (flushing response) at >500 m AGL and when
flying over the beach. Otherwise very disturbing (flushing, flight response).
• Military jets: Overflights at <600 m AGL caused disturbance (flushing reaction) in
>80% of the incidences. Sonic booms always caused mass panic-flight reaction.
Objective: not specified.
• During several flights with helicopters at ca. 300 m AGL, 81% of the birds responded
by flushing; usually over short distance.
Objective: not specified.
Resting and foraging shorebirds; Waddenzee.
• Responses to noise aircraft are (somewhat) larger than those to less noise aircraft.
• Aircraft types that fly over incidentally, disturb more, stronger and longer than aircraft
types that pass over regularly (habituation).
• Unussual military air traffic results in most disturbance, followed by (in decreasing
order) militairy helicopter flights, civil fixed-wing aircraft flights and civil helicopter
traffic.
• The behavior of the passing aircrafts determines to a great extent the responses of the
birds. Circling or accelerating aircraft cause a relatively high response, passing aircraft
without any special maneouvers a relative low response.
• The time of overflight in relation to high or low tide determines to a great extent the

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation

• None.
• None.

33

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

response of birds. Over-flights during low tide, when birds are spread out over the tidal
sands may have a significant different response than when the birds are concentrated on
a few high tide tidal sand.
• Responses of Bar-tailed godwit (Limosa lapponica) and Grey plover (Pluvialis squatarola) are
stronger in May than in other months, probably as a result of their recent arrival from
undisturbed tropical wintering areas. This possibly also occurs when they return from
their relative undisturbed Arctic breeding areas in August-September.
• If the number of over-flights increases the number of responses decreases: many
disturbances result in relatively low number of responses, little disturbances result in
relatively high number of responses (habituation).
Resting and foraging shorebirds; Balgzand, Van Ewijcksluis.
• Over-flights of civil helicopters (n=5) and militairy helicopters (mainly Lynx)(n=3) at
>200 m AGL (usually around 300 m AGL) caused in 40% and 67% respectively a light
response.
• About 50% of over-flights is estimated to be disturbing for birds.
Foraging geese, shorebirds, gulls; Texel, Mokbaai.
• 2.3% of all over-flights of militairy and civil helicopters (n=2,322) caused disturbance of
birds. 1.8% was due to low-flying militairy helicopters.
• Habituation is assumed.
• No relation was found between season and the frequency of responses in birds.
• Note: Flight altitudes are not specifically mentioned but assumed to be usually around
300 m AGL.
Foraging shorebirds and gulls; Balgzand – Kooijhoekschor.
• Over-flights (<200 m AGL) of civil helicopters and militairy helicopters (mainly Lynx)
caused a response in, respectively, 0% (n=2) and 8% (n=25) of the cases.
• Over-flights (>200 m AGL, usually 300 m AGL) of civil helicopters and militairy
helicopters (mainly Lynx) caused a response in, respectively, 0% (n=17) and 8% (n=8)
of the cases.

34

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

• About 25% of all over-flights with civil helicopters is believed to cause low to
reasonable disturbance.
Resting and foraging geese and shorebirds. Balgzand – Kuitje.
• Over-flights (<200 m AGL) of civil helicopters and militairy helicopters (mainly Lynx)
caused a response in, respectively, 21% (n=39) and 27% (n=11) of the cases.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

35

1.5

Songbirds

Table 1.16. Effects of low-flying (military) aircraft on songbirds.

Reference
[Country/State]
Canaday & Rivadeneyra 2001
[Ecuador]

Larkin et al. 1975
[USA]

Hilgerloh 1990

36

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

Objective: to evaluate the impacts on terrestrial insectivorous songbirds that have taken place during a
petroleum operation by comparing the avifauna of sites at different distances from roads and oil wells, and to
test the usefulness of species richness within foraging guilds as an index of impact.
• The birds in the study area were by and large not seriously exposed to other sources of
disturbance.
• Responses to road traffic and helicopter over-flights are not separately treated.
• Significantly more species of terrestrial insectivores were registered at interior forest sites
than at road-edge sites. Arboreal granivores (i.e. parrots) constituted the next most
important group. The responses of other guilds were much more variable.
• The statistics indicate that the terrestrial insectivores as a group tended to increase in
frequency with distance from roads, to beyond 1.5 km.
• The degree to which each species was affected by the construction of roads was
significantly correlated to body mass.
• Noise appears to be the factor that most affected terrestrial insectivorous birds.
Objective: In relation to the risk of bird-aircraft collisions, to establish the response of nocturnal migrants to
approaching small fixed-wing aircraft.
• Birds often react, by taking evasive maneuvres, to the approach of aircraft.
• Small fixed-wing twin-engine aircraft (Piper Commanche) with its landing lights on was
observed to encounter four birds, which took evasive maneuvers at 70, 100, 280 and 360
m distance.
• The bird with the shortest response distance was approached from below and behind,
the two birds with the longest response distance were approached from the front flying
at roughly the same altitude as the aircraft.
Objective: none - unexpected observation during the radar observation of spring migration of nocturnal

• None.

• None.

• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]
[Gibraltar]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

songbids.
• An unusual behaviour of passerine migrants could be observed during spring migration
in Gibraltar. Birds having rested during the day on the rock of Gilbraltar, at dawn did
not start to migrate towards northerly directions, but at first flew from the rocks
towards all directions and then turned south. This was interpreted as escape behavior,
attributed to the much intensified frequency of flight of military jet planes around the
rock which occurred in the course of preparations of international military training
exercises.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

37

1.6

Penguins and albatrosses

Table 1.17. Effects of low-flying (military) aircraft on Emperor penguin (Aptenodytes forsteri), King penguin (Aptenodytes patagonicus), Gentoo penguin (Pygoscelis
papua), Adélie penguin (Pygoscelis adeliae) and Wandering albatross (Diomedea exulans).

Reference
[Country/State]
Giese & Riddle
1999
[Antarctica]

Cooper et al. 1994
[Antarctica]

38

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

Objective: quantitative assessment of the effects of helicopter overflights on the behaviour of creching
Emperor penguin chicks.
• Chicks were exposed to two overflights, on the same day, by a Sikorski S76 (twin-engine
helicopter) at 1000 m.
• There were no significant differences in the way the chicks responded between the
morning and the afternoon flight, in spite of different wind conditions.
• All chicks (n=81) became more vigilant when the helicopter approached and 85%
maintained this higher level of vigilance for the 5 min of post-flight recordings.
• 69% of the chicks either walked or ran, generally moving less than 10 m towards other
chicks (i.e. not scattering).
• Most chicks (83%) displayed flipper-flapping, probably indicating nervous
apprehension. This behaviour was seldom displayed in the absence of disturbance (i.e.
by less than 2%).
• All effects were relatively transitory, lasting as long as the helicopter was in the range of
the birds.
Objective: observation of responses in penguins.
Lockheed C-130 Hercules passing twice at 100 to 300 m above ground level, between 0 to
500 m from the colonies at Archway Bay.
• King penguin adults and post-brood chicks were alerted by the sound of the
approaching aircraft. As the plane passed by, the birds commenced to run to the back of
the colony, where some accumulated against a steep cliff. Some birds moved up to 10
m. Each time the aircraft had passed by, the birds moved back into the colony and

• None other than stressing the
importance of operational
guidelines based on rigorous
experimental studies which
exercise careful control over
disturbance stimuli.

• All visits by fixed-wing aircraft
not for the purpose of airdrops
should not approach closer than
appr. 5 km and/or should not fly
lower than approximately 1000
m while in the island’s vicinity.
• Every attempt should be made to

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Wilson et al. 1991
[Antarctica]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

spaced themselves out. The period of panic lasted less than a minute on each pass.
• A small group (appr. 10 individuals) of non-breeding Gentoo penguins showed signs of
being alerted during the first pass, and fled inland in different directions during the
second pass. These birds had left the area before the third overflight.
• A nearby group of breeding Gentoo penguins guarding large chicks did not flee,
remaining at their nest sites.
Lockheed C-130 Hercules passing twice at 100 to 300 m above ground level, between 250
to 500 m from the colonies at King Penguin Bay.
• Birds were first alerted by the aircraft noise, then ran inland with some birds packing
against colony banks, but no pile-ups or mortalities occurred, and after the panic, which
lasted no more than a minute, moved back into the colony.
Lockheed C-130 Hercules passing appr. 300 m out to sea and at an altitude of 300 m.
• One-quarter of the King penguins present moved inland a short distance as the aircraft
passed by, but none was seen to stumble or fall over.
• Five low-level fly pasts by Lockheed C-130 Hercules caused no discernible reactions
from brooding and guarding Wandering albatrosses and their chicks.
• Wandering albatrosses seem to take very little notice of helicopters: in several years a
pair has bred successfully within 50 m of the helicopter platform at Marion Island,
brooding adults and chicks being wind-blasted without apparent deleterious effects
during aircraft movements.
Puma helicopter over-flights.
• King penguins at two breeding colonies were alerted by the sound of an approaching
Aerospatiale Puma helicopter before it came into view. As it came into view and passed
at least 500 m out to sea, adults and chicks milled around for less than a minute but no
panicked rushes occurred and the colonies soon quietened down.
Objective: to document the effect of disturbance by (humans and) aircraft on the behaviour and physiology
of breeding Adélie penguins.
• Penguins in the area are regularly (about once every two weeks) exposed to aircraft

avoid airdrops in the period
December to March, when King
penguins are incubating or
brooding small chicks.
• Flights should not pass within 2
km of King penguin breeding
colonies.
• All passes in which no airdrops
are made, should not be lower
than 500 m.
• Helicopters should not fly at low
altitudes in the vicinity of, or
approach or land within 500 m of
King penguin breeding colonies.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

• Any work conducted during the
austral summer that is likely to
disturb penguins should be

39

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

flights in the vicinity during the summer. The birds might be expected to have become
used to this disturbance.
Helicopter:
• Penguins commuting between the sea and the colonies did not react to the Super Puma
helicopter until it was closer than 600 m. By the time it was 400 m away, all birds were
moving away.

carried out after chicks have
fledged, otherwise when birds are
incubating and have been
incubating for at least 10 days.
• Potentially disturbing work
should be carried out around
mid-day.

• Reaction stopped quickly with 90% of all birds still moving away when the helicopter
had flown to 1.25 km distance, but virtually all fleeing had stopped by the time it was at
1.5 km.
• There is no evidence of habituation of the commuting birds. On the contrary, the
number of commuters increasingly dropped during three days of intensive helicopter
flying to 49%, to raise afterwards again to 106%.
• The number of birds arriving or departing was directly related to local helicopter
activity.
• Three days of helicopter flights caused numbers of birds to decrease by 12%, but former
numbers were regained 24 h after the flights were stopped.
• During the three days of helicopter flights, the total number of active nests in all 11
surveyed colonies dropped from 505 to 466, a nest mortality of 8%.
• Implanted birds brooding chicks did not desert their nests even when approached by a
helicopter to 25 m.
• Heart rate values of birds brooding chicks rose significantly from pre-helicopter mean
resting values of 83.4 bpm (SD 6.7, n=10 from 4 birds) to a maximum value of 286
bpm, and were accompanied by ‘Head Waving’.
• Heart rate was inversely proportional to helicopter-penguin distance.
• Heart rate decreased as a function of exposure time. Penguins showed no change in
heart rate when approached by the helicopter to 200 m after an exposure time of 300
min, although birds still reacted with less vigorous ‘Head Waving’.

40

• Aircraft should use the same
flight path for serial drops and
Super Puma helicopters should
not approach a colony closer
than 1,000 m horizontally and
200 m vertically.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Southwell 2005
[Antarctica]

Responses to low-flying aircraft
Hercules airplane:
• First reaction to Hercules occurred when the aircraft was 1.1 km away.
• By the time the plane had approached to 500 m, all birds were moving away and when it
was 350 m away 75% of all birds were tobogganing.
• When the aircraft receded, 50% of the birds were still moving away when the distance
was 2.3 km. Completely normal activity had resumed by the time the Hercules was 2.8
km away.
Twin Otter:
• First reaction to Twin Otter occurred when the aircraft was 1 km away.
• Most birds stopped all movement until the Twin Otter was at a distance of ca 500 m,
when they began moving away; 10% tobogganed.
• By the time the aircraft had retreated to 600 m, all unusual behavior had ceased.
Objective: to assess the extent of response behaviour by [seals and] Adélie penguin (Pygoscelis adeliae) and
Emperor penguin (Aptenodytes forsteri) observed in aerial survey and their implications of such behaviour
on survey assumptions.
• Sikorski S76 (twin-engine helicopter) flying at 130 m altitude and 90 knots speed along
straight-line transects.
• Close to the flight path (101-200 m), 64% of the penguin groups (n=1148) moved, 6%
displayed alertness, and 30% remained still.
• At distances >400 m, the percentages dropped to <25% of the penguin groups moving.
• Distance moved was ≤20 m, mean distance was ≤3 m.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation

• None.

41

1.7

Pheasants

Table 1.18. Effects of low-flying (military) aircraft on Eastern wild turkey (Meleagris gallopavo silvestris).

Reference
[Country/State]
Lynch & Speake
1978
[USA/Alabama]

42

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

Objective: to establish the effect of sonic boom on brooding hens and hens with chickens.
• The results of the study indicate that sonic booms do not initiate abnormal behaviour in
wild turkey that would result in decreased productivity.

• None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

1.8

Different bird groups

Table 1.19. Effects of low-flying (military) aircraft on birds: surveys/reviews/annotate bibliographies.

Reference
Gladwin et al. 1988

Subject
Inventory of observed
incidents, especially in U.S.
Fish and Wildlife Service
refuges.

Manci et al. 1988

Broad literature study
concerning wildlife.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Responses to low-flying aircraft
• Helicopters caused disturbance at 70% of the installations (U.S. F&WS refuges), small jets at
59%, small propeller aircraft at 50% and large jets at 31%.
• Helicopters engender a greater flight/fright response than other, fixed-wing aircraft.
• Waterfowl are by far the most frequently reported animal group disturbed by aircraft –
especially colonial nesting species. Several installations reported that some species of waterfowl
were completely driven off refuges by frequent aircraft activity.
• Impacts to all wildlife range from minor behavioral responses to severe changes in the use of
an area.
• Stresses e.g. the need for better relations with the FAA, airport operators, and military bases
such that discussions of the effects of aircraft operations on wildlife could be openly and
productively pursued.
• Behavioral responses depend on the characteristics of the noise and vary between species and
within a species due to a variety of factors such as age, sex, natural history, health at the time,
prior exposure, etc.
• Field studies indicate that the reproduction of wild populations may be more affected by noise
disturbance than domestic populations (particularly poultry). The reproductive effects have
primarily been the result of disturbance of the animal’s behavior during the reproduction cycle.
• Aircraft can be particularly disturbing to waterfowl, particularly geese.
• Geese tend to flush at greater distances [than ducks] when the aircraft is under 1,000 ft above
ground level. After severe disturbance Snow goose flock sizes reduce, with a consequent
increase in the number of flocks.
• Nonbreeding waterfowl and seabirds appear to be more susceptible to disturbance by aircraft
(fixed-wing and helicopter) than are nesting birds. Birds are more susceptible to disturbance
while they are roosting or courting, than during nets-building, incubation, or rearing young,

43

Reference

Subject

National Park
Service 1994
(Report to Congress
1994, Chapter 5)

Broad literature study
concerning wildlife.

Kempf & Hüppop
1996

Effects of airplane noise on
wildlife.

Larkin 1996

Effects on wildlife of noise
associated with military
training activities, esp. vehicle

44

Responses to low-flying aircraft
when their tendency to remain at their nest site is strong.
• Behavioral responses of wading bird colonies to low overflights by military jets and helicopters
are limited and short lasting.
• The high-frequency whine made by some of the jet-engine helicopters seems to be much less
disturbing to nesting raptors than the low-frequency piston-powered helicopters.
• Behavioral responses depend on the characteristics of the noise and vary between species and
within a species due to a variety of factors such as age, sex, natural history, health at the time,
prior exposure, etc.
• Behavioral responses reflect a variety of states, from indifference and mild annoyance to
escape behavior and extreme panic.
• Such responses are manifestations of stress, but the effects of stress from overflights are not
well documented.
• Excessive stimulation of the nervous system can amount to chronic stress, and continuous
exposure to aircraft overflights can be harmful for the health, growth, and reproductive fitness.
• Of high concern is the possibility of habitat avoidance and abandonment by species whose
high-quality habitat is already scarce.
• Problems with detecting long-term effects of aircraft disturbance is due both to the limitations
of ecological research and to the nature of long-term responses.
• Such long-term responses may include permanent changes in habitat use, increased mortality
of birds during migration (due to lower weight gains during staging), or population effects due
to reduced reproductive success (due to egg loss, altered patterns of attendance to yound, etc.).
• Recommends to develop impact criteria meant to help agencies in determining the severity of
impacts.
• Especially the noise of aircraft can scarcely be assessed separately from its optical appearance.
Optical or acoustical stimuli taken separately have only minor effect with the optical stimulus
evoking the stronger reaction; even soundless paragliders can cause panic flights.
• General: Several studies report on the effects of aircraft noise/overflights on reproduction in
various birds. The observed effects varied from none to fleeing from the nest.
• Raptors: Literature reveals variability of response by raptors to disturbance. Whereas some

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference

Subject
noise, artillery, small-arms and
other blast noise, and
helicopter noise.

Efroymson et al.
2000

Ecological risk assessment framework for
low-altitude overflights by
fixed-wing and rotary-wing
military aircraft

Krijgsveld et al.
2004

Vulnerability of birds related
to recreational activities.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Responses to low-flying aircraft
medium-sized diurnal raptors flee from approaching helicopters, others refuse to be flushed
from the nest, and larger ones sometimes attack helicopters, presumably in defense against a
flying intruder.
• Seabirds (mainly Brunnich’s Guillemot): In colonies where helicopter overflights are frequent,
guillemots do not usually react to them, which is attributed to habituation. No indication of
habituation was observed in colonies where helicopter overflights were infrequent.
• Major stressors are (1) sound, and (2) sound and visual stressors, combined.
Raptors:
• “Lowest Observed Adverse Effects Level LOAEL”: Mean slant distance associated with flight
is between 250 and 300 m (Awbrey & Bowles 1989).
• The sound level associated with flight is 97 dBA.
• Threshold distance for a negative impact on prey delivery in owls is 69 m (Delaney et al. 1999).
• “No Observed Adverse Effect Level NOAEL” ranges from about 150 to 1000 m slant
distance.
• Based on the threshold models, there is no apparent difference in raptor sensitivity to rotarywing or fixed-wing aircraft.
• Habituation of raptors has been observed in owls and red-tailed hawks.
Waterfowl:
• “Lowest Observed Adverse Effects Level LOAEL” ranges from about 300 m to about 20 km.
A conservative distance effects level is 15 km.
• The compiled information suggests that shorebirds and other waterfowl are the most sensitive
endpoints to overflights, at least in terms of flight behavior.
• “No Observed Adverse Effect Level NOAEL”: few are available for waterfowl. NOAELs that
have been measured at 2 km are shorter slant distances than some of the LOAELs, which
suggests that a reliable NOAEL for waterfowl in general is not available.
• Evidence regarding the habituation of waterfowl is mixed.
• Flight altitude and slant distance determine, among others, the level of noise a bird is exposed
to.
• Distance bird-aircraft is the most important predictor of responses in birds, as shown in a

45

Reference

Subject

Harris 2005

Vulnerability of birds in
Antarctica.

46

Responses to low-flying aircraft
variety of studies.
• Flight speed affects the visual part of the disturbance but also determines the duration of the
disturbance, which can be considered an essential part of the disturbance.
• Small fixed-wing aircraft can disturb birds even at large distances and flight levels. Maximum
distance at which responses were recorded in literature is 3200 m. Maximum flight level at
which responses were recorded in literature is 3100 m.
• Development of practical guidelines for aircraft operations near concentrations of birds
(mainly penguins) in Antarctica.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

2

Review: Mammals and low-flying (militairy) aircraft

2.1

Ungulates

Table 2.1. Effects of low-flying (military) aircraft on Moose (Alces alces).

Helicopter
Reference
[Country/State]
Andersen et al. 1996
[Norway]

Responses to low-flying aircraft
•
•
•
•

Proposed mitigation

During military maneuvers (including helicopter overflights) home range size of moose •
(n = 9) increased.
One of the moose made a significant home range shift.
No flight response was recorded when helicopters were >400 m away from the moose
(n = 4).
When helicopters approached the moose a flush distance was recorded of 40-50 m (n =
2). The flight distance in these cases was 1000-1500 m. Heart rates went up from 80
(before disturbance) to 205 beats/min (during disturbance). The time needed for heart
rates to return to normal was 8-11 min.

None.

Military jet aircraft
Reference
[Country/State]
Andersen et al.
1996
[Norway]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•
•

During military maneuvers (including jet overflights) home range size of moose (n = 9)
increased.
One of the moose made a significant home range shift.
No flight response or change in heart rate was recorded when a jet passed at 150 m
from the moose (n = 1).

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

None.

47

Table 2.2. Effects of low-flying (military) aircraft on Roe deer (Capreolus capreolus).

(Light/small) Fixed-wing aircraft
Reference
[Country/State]
Mrlik 1987
[Czech Republic]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•
•
•

Aircraft overflights (50-100 m above ground level) induced flight of deer in 25% of
observations (n=63). In 5% of observations deer responded by taking an alerted posture.
Flight distance was 50-70 m.
Mean distance ran by disturbed deer was ~250 m.
The deer were believed to be habituated to the frequent disturbances by low-flying
agriculture aircraft.

None.

Table 2.3. Effects of low-flying (military) aircraft on Mule deer (Odocoileus hemionus) and Desert mule deer (Odocoileus hemionus crooki).

Militairy helicopter & jet aircraft
Reference
[Country/State]
Stephenson et al.
1996
[USA/Colorado]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

Mule deer increased their home range size in response to military training activity,
including helicopter and jet fighter overflights.

None.

(Light/small) Fixed-wing aircraft
Reference
[Country/State]
Krausman et al.
1986
[USA, Arizona]

48

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•
•

Fixed-wing overflights <100 m above ground level rarely (3% of observations; n=70)
caused desert mule deer to change habitats.
Of the adult deer that changed habitats they did so only during the first overflight.
The mule deer appear to have habituated to low-flying aircraft in the area as it receives
regular air traffic.

None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Table 2.4. Effects of low-flying (military) aircraft on Barren-ground caribou (Rangifer tarandus), Woodland caribou (Rangifer tarandus caribou), Peary caribou (Rangifer tarandus
pearyi), and Grant’s caribou (Rangifer tarandus granti).

Helicopter
Reference
[Country/State]
Calef et al. 1976
[Canada/Yukon]
[USA/Alaska]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•
•
•
•
•
•

•
•

During spring and fall migration about 80% of the barren-ground caribou groups (n =
736) exhibited panic or strong escape responses during overflights (fixed-wing aircraft
and helicopter combined) at altitudes of less than 30 m.
During spring and fall migration about 20% of the caribou groups (n = 736) exhibited
panic or strong escape responses during overflights (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) at altitudes of 30-60 m.
During spring and fall migration 10-20% of the caribou groups (n = 736) exhibited
panic or strong escape responses during overflights (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) at altitudes of 60-150 m.
During spring and fall migration none of the caribou groups (n = 736) exhibited panic
or strong escape responses during overflights (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) at altitudes above 150 m.
During spring and fall migration 10-30% of the caribou groups (n = 736) exhibited mild
escape responses during overflights (fixed-wing aircraft and helicopter combined) at
altitudes above 150 m.
During calving and in early winter 50-85% of the caribou groups (n = 736) exhibited
panic or strong escape responses during overflights (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) at altitudes of less than 150 m.
The activity of caribou at the time of overflights (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) influenced their response. Caribou at river crossings were most reactive.
Resting caribou were least reactive. Travelling and feeding caribou took an intermediary
position in their level of response.
The size of the group of caribou did not affect their response to aircraft (fixed-wing
aircraft and helicopter combined).
The terrain and vegetation type in which caribou were observed did not affect their

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

•

Minimum aircraft altitude of 150
m during spring and fall
migrations.
Minimum aircraft altitude of 300
m at other periods.

49

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft
•
•

Miller & Gunn
1981
[Canada/Northwest Territories]

•

•

Gunn et al. 1983*

•

Proposed mitigation

response to aircraft (fixed-wing aircraft and helicopter combined).
Aircraft overflights (fixed-wing aircraft and helicopter combined) did not cause cows to
abandon calves (n = 5).
Cows with calves were no more sensitive to aircraft (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) than other caribou in fall.
Play in Peary caribou calves was proportionately most frequent during helicopter
overflights (harassment phase), least frequent before helicopter overflights (undisturbed
phase), and occurred slightly less than expected after helicopter overflights (recovery
phase).
It is hypothesized that calves become more excited because of helicopter overflight
(overhead passes, 200-400 m altitude), this higher excitement led to a general readiness
to be active, and in the absence of social signals from adults, the readiness of the calves
to be active was released as play. Play should therefore not be used as an indication of
well-being.
Helicopter overflights, followed by landings up to 2 km from post-calving aggregations
of barren-ground caribou elicited behavioral responses leading to displacements of at
least 1-3 km.

•

None.

•

None.

(Light/small) Fixed-wing aircraft
Reference
[Country/State]
Calef et al. 1976
[Canada/Yukon]
[USA/Alaska]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•
•

50

During spring and fall migration about 80% of the barren-ground caribou groups (n =
736) exhibited panic or strong escape responses during overflights (fixed-wing aircraft
and helicopter combined) at altitudes of less than 30 m.
During spring and fall migration about 20% of the caribou groups (n = 736) exhibited
panic or strong escape responses during overflights (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) at altitudes of 30-60 m.
During spring and fall migration 10-20% of the caribou groups (n = 736) exhibited

•

Minimum aircraft altitude of 150
m during spring and fall
migrations.
Minimum aircraft altitude of 300
m at other periods.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft

•
•
•
•

•
•
•
•

Proposed mitigation

panic or strong escape responses during overflights (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) at altitudes of 60-150 m.
During spring and fall migration none of the caribou groups (n = 736) exhibited panic
or strong escape responses during overflights (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) at altitudes above 150 m.
During spring and fall migration 10-30% of the caribou groups (n = 736) exhibited mild
escape responses during overflights (fixed-wing aircraft and helicopter combined) at
altitudes above 150 m.
During calving and in early winter 50-85% of the caribou groups (n = 736) exhibited
panic or strong escape responses during overflights (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) at altitudes of less than 150 m.
The activity of caribou at the time of overflights (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) influenced their response. Caribou at river crossings were most reactive.
Resting caribou were least reactive. Travelling and feeding caribou took an intermediary
position in their level of response.
The size of the group of caribou did not affect their response to aircraft (fixed-wing
aircraft and helicopter combined).
The terrain and vegetation type in which caribou were observed did not affect their
response to aircraft (fixed-wing aircraft and helicopter combined).
Aircraft overflights (fixed-wing aircraft and helicopter combined) did not cause cows to
abandon calves (n = 5).
Cows with calves were no more sensitive to aircraft (fixed-wing aircraft and helicopter
combined) than other caribou in fall.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

51

Military jet aircraft
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Harrington &
• Sound rather than the appearance of the low-flying aircraft was responsible for startling
Veitch 1991*
of woodland caribou.
[Canada/Labrador]
Harrington &
• Woodland caribou calf survival was negatively correlated with the female’s (n=9 in
Veitch 1992
1987; n=8 in 1988) exposure to low-level jet overflights (overflight at altitudes below
[Canada/Labrador]
300 m, within 1 km of caribou location) during the calving and immediate post-calving
period (end May-half June).
• Calf survival was negatively correlated with the female’s exposure to low-level jet
overflights during the period of insect harassment during summer (early July-half
September).
• No significant relationship between calf survival and exposure to low-level jet
overflights was seen during the pre-calving period (half April-end May), during the late
post-calving period prior to insect harassment (end June-early July) and during fall (half
September-end October).
Maier et al. 1998
• Barren-ground caribou subjected to low-level overflights (<33 m above ground) in late
[USA/Alaska]
winter interrupted resting bouts more often than caribou not subjected to overflights.
• Caribou subjected to low-level overflights (<33 m above ground) during postcalving
were more active and moved farther than caribou not subjected to overflights.
• Caribou subjected to low-level overflights (<33 m above ground) during the insect
season were more active than caribou not subjected to overflights.
• Responses of caribou to aircraft were mild in late winter, intermediate in the insect
season, and strongest during postcalving.
• Females with young exhibited the most sensitive response.
Trimper & Chubbs • 2003
[Canada/Labrador,
Québec]

52

Proposed mitigation
•

None.

•

No low-level overflights in
caribou calving range during the
last week of May and the first
three weeks of June.

•

Training activities should be
curtailed in areas where caribou
are concentrated during calving
and postcalving (May-June).
Nutritional aspects should be
included in decisions upon
mitigation strategies.

•

•

Spatial separation of military
training aircraft from woodland
caribou, by (1) reconfiguration of
the boundaries of low-level

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

Otto et al. 2003
[Canada/Labrador]

•

-

•

•

Lawler et al. 2005
[USA/Alaska]

•

Military jet overflights did not cause deaths of Grant’s caribou calves during the calving
period.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

•

military training area, (2)
implementation of a monitoring
program of satellite collared
caribou to indicate herd
movements and distribution, and
(3) establishment of (temporary)
closure areas based on the actual
locations of the collared caribou.
Closure areas based on the
location of satellite collars and
directions of movement, were
found to enclose the majority of
caribou within the low-level
military training area. This was
done by correlating collar
presence with visual
observations of groups of
animals.
Providing a sample of woodland
caribou with satellite collars for
spatial and temporal avoidance
by low-level jet fighter training
activities.
Assessment (per season) of
number of collars required for
different probability levels to
ensure adequate mitigation.
A-10s can operate as low as 457
m above ground level during the

53

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft
•
•

Proposed mitigation

Caribou responses to overflights were variable, with greater responses as slant distances
decreased and jet speeds increased.
Differences in responses were found between jet type, with A-10 jets causing less
reaction than F-15s and F-16s.

•

calving period if the jets maintain
low speed and avoid maneuvers
that require changes to higher
power settings.
F-16s should be restricted to
elevations >610 m above ground
level during the calving period.

Table 2.5. Effects of low-flying (military) aircraft on Alpine ibex (Capra ibex ibex).

Helicopter
Reference
[Country/State]
Szemkus et al. 1998
[Switzerland]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•
•

In ~15% (n = 5) of all helicopter overflights (n = 35) within a range up to 1200 m ibex
showed a flight response.
Median flight distance of ibex to helicopter overflights was 20 m (n = 5).
Covered median difference of altitude by ibex in response to helicopter overflights was
0 m (n = 5).

None.

(Light/small) Fixed-wing aircraft
Reference
[Country/State]
Szemkus et al. 1998
[Switzerland]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•
•

54

In ~3.5% (n = 3) of all fixed-wing aircraft overflights (n = 85) within a range up to
1200 m ibex showed a flight response.
Median flight distance of ibex to fixed-wing aircraft overflights was 20 m (n = 3).
Covered median difference of altitude by ibex in response to fixed-wing aircraft
overflights was 0 m (n = 3).

None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Military jet aircraft
Reference
[Country/State]
Szemkus et al. 1998
[Switzerland]

Responses to low-flying aircraft
•
•
•

Proposed mitigation

In ~5.5% (n = 1) of all jet overflights (n = 18) within a range up to 1200 m ibex showed •
a flight response.
Median flight distance of ibex to jet overflights was 20 m (n = 1).
Covered median difference of altitude by ibex in response to jet overflights was 0 m (n
= 1).

None.

Sailplane
Reference
[Country/State]
Szemkus et al. 1998
[Switzerland]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•
•

In ~17% (n = 3) of all sailplane overflights (n = 18) within a range up to 1200 m ibex
showed a flight response.
Median flight distance of ibex to sailplane overflights was 200 m (n = 3).
Covered median difference of altitude by ibex in response to sailplane overflights was
50 m (n = 3).

None.

Paraglider
Reference
[Country/State]
Szemkus et al. 1998
[Switzerland]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•
•
•

In 100% of paraglider overflights (n = 13) within a range up to 1200 m ibex showed a
flight response.
Median flight distance of ibex to paraglider overflights was 650 m (n = 13; range 301200 m).
Covered median difference of altitude by ibex in response to paraglider overflights was
200 m (n = 13; range 20-500 m).
On days with encounters with paragliders groups of ibex walked significantly further
(median 1600 m) and covered more altitude (475 m) than on days without paragliders

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Regulation of paragliding.

55

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft
•
•

Proposed mitigation

(800 m/110 m).
Many escape flights went out of the home range normally used by the observed male
ibexes.
Flight altitude of the paraglider, activity of the group members before the encounter,
and group size showed no significant effect on the flight response of ibex to paragliders.

Table 2.6. Effects of low-flying (military) aircraft on Alpine chamois (Rupicapra rupicapra).

Helicopter
Reference
[Country/State]
Boldt & Ingold
2005
[Switzerland]

Responses to low-flying aircraft
•
•
•
•

Proposed mitigation

The first aircraft of the day (low-flying paragliders and helicopters combined) induced a •
downward movement of chamois.
A high intensity of aircraft affected the altitudinal difference that was covered during the
whole day.
Additional altitudinal movement was 7.5 m with mean intensity of air traffic, 122 m with
high intensity of air traffic.
Daily energy costs of altitudinal locomotion were not considerably increased: 0.1% of
the field metabolic rate (FMR) with mean intensity of air traffic, 1.2% of FMR with high
intensity of air traffic.

None.

Paraglider
Reference
[Country/State]
Ingold et al. 1993
[Switzerland]

56

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

Experimental paraglider overflights (150-200 m above ground level) provoked strong
reactions in chamois. The animals started a flight reaction towards the woods (800 m)
when the paragliders were at distance of 600-700 m.

None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft
•

Schnidrig-Petrig &
Ingold 2001
[Switzerland]

•
•
•
•
•
•
•
•

Boldt & Ingold
2005
[Switzerland]

•
•
•
•

It is unknown whether habituation occurs as paragliding is a relative novel outdoor
activity.
Female chamois showed strong reactions to paragliders, becoming alert at distances of
up to 1280 m and taking flight at distances of up to 900 m.
Chamois sought refuge within forest cover after paragliders appeared.
Escape distances were larger when paragliders appeared over the animals than when
they appeared at about the same height.
Escape distances were shorter when the animals were closer to forest cover than when
they were in open alpine meadows above the timberline.
Colour of the paragliders, distance to rocks, and group size did not affect the reactions
of chamois.
In areas with regular paragliding, chamois moved away from the air traffic and
eventually disappeared into the forest, and did so earlier with increasing flying activity.
Chamois stayed within forest cover longer wth increased duration of paragliding off the
normal flight path.
In an area with only sporadic paragliding, chamois sought refuge within the forest for
up to four hours after single paraglider fly-overs.
The first aircraft of the day (low-flying paragliders and helicopters combined) induced a
downward movement of chamois.
A high intensity of aircraft affected the altitudinal difference that was covered during the
whole day.
Additional altitudinal movement was 7.5 m with mean intensity of air traffic, 122 m with
high intensity of air traffic.
Daily energy costs of altitudinal locomotion were not considerably increased: 0.1% of
the field metabolic rate (FMR) with mean intensity of air traffic, 1.2% of FMR with high
intensity of air traffic.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation

•

•
•

•

Paragliding should be controlled,
including the designation of nofly zones, standard flight paths
and limitation of the number of
take-off points.
No-fly zones can be permanent
or temporarily, e.g. during
calving season.
Paragliding pilots should be
educated about the effects on
wildlife.

None.

57

Table 2.7. Effects of low-flying (military) aircraft on Mountain goat (Oreamnos americanus).

Helicopter
Reference
[Country/State]
Foster & Rahs
1983
[Canada/British
Columbia]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•

•
•
•
•
•
•
•

58

Mountain goats were equally nervous and as highly excitable in response to helicopter,
airplane, and other human activity (e.g. drilling).
More than 80% (n = 667) of observed goats elicited some form of behavioral stressresponse, with 33% (n = 265) displaying a severe flight response to local rock or plant
cover, 16% (n = 129) displaying a moderate alarm, and 34% (n = 273) displaying
increased alertness.
Goat responses were independent of the time of year, type of disturbance (including
helicopters and fixed-wing aircraft), vertical orientation of disturbance (above, level,
below) and group size.
Goat responses were dependent of the distance of disturbance, geographic area, cover
availability (exposed versus protected), and degree of disturbance awareness (anticipated
versus surprised).
At a disturbance distance of >1600 m 43% of the goat display no-response, 57% display
increased alertness, 0% display a moderate flight response, and 0% display a severe
flight response.
At a disturbance distance of 400-1600 m 38% of the goat display no-response, 40%
display increased alertness, 10% display a moderate flight response, and 12% display a
severe flight response.
At a disturbance distance of 100-400 m 14% of the goat display no-response, 34%
display increased alertness, 24% display a moderate flight response, and 28% display a
severe flight response.
At a disturbance distance of <100 m 3% of the goat display no-response, 29% display
increased alertness, 11% display a moderate flight response, and 57% display a severe
flight response.
Disturbances resulted in temporary range abandonment.

Appointment of buffer areas
around mountain goat habitat
with a minimum radius of 2 km.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Côté 1996
[Canada/Alberta]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•
•
•

•

Restriction of helicopter flights
within 2 km of alpine areas and
cliffs that support mountain goat
populations.

•
•

Defining no-fly zones.
Developing guidelines for the
minimum distance between
aircraft and mountain goats.

•
•
•
•
•
•
•
•
Goldstein et al.
2005
[USA/Alaska]

•
•
•
•
•

Disturbances resulted in changes in habitat use and activity patterns.
Mountain goats did not habituate to the disturbance.
Mountain goats were disturbed by 58% of all helicopter overflights (n = 81; range >500
to >1500 m).
Overflights <500 m from the goats caused 85% of the goats to move >100 m.
Overflights 500-1500 m from the goats caused 57% of the goats to move >100 m.
Overflights >1500 m from the goats caused 9% of the goats to move >100 m.
Only in case of overflights at >1500 m distance a part of the goats (63% of all
responses) were classified as not or lightly disturbed.
Helicopter visibility, height above ground, group size, group type (bachelor or nursery),
and behavior of groups just prior to helicopter overflights did not appear to influence
reactions of goats to helicopters.
Helicopters caused the disintegration of social groups on 5 occasions (7%).
Helicopter flights caused severe injury to an adult female on 1 occasion.
There was no difference between goat reaction to the first flight of the day and
subsequent flights.
The probability of a mountain goat group being disturbed was inversely related to
distance of the helicopter from the group.
The probability of a mountain goat group being disturbed increased by a factor 1.25 for
every 100-m reduction in approach distance.
Where mountain goats had received more prior exposure to helicopters approach
distances resulting in >90% probability of no response were significantly smaller: >991
m versus >1730 m in the areas with most and least helicopter traffic respectively.
The probability of any mountain goat in a group becoming disturbed at 500 m was 2562%, depending on prior exposure to helicopters.
The probability of any mountain goat in a group becoming disturbed at 1000 m was 1045%, depending on prior exposure to helicopters.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

59

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft
•

Proposed mitigation

The length of time that a goat remained in a disturbed state following overflight did not
depend upon the distance of the helicopter: mountain goats remained in a disturbed
state for an average of 31 seconds.

(Light/small) Fixed-wing aircraft
Reference
[Country/State]
Foster & Rahs
1983
[Canada/British
Columbia]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•

•
•
•
•
•

60

Mountain goats were equally nervous and as highly excitable in response to helicopter,
airplane, and other human activity (e.g. drilling).
More than 80% (n = 667) of observed goats elicited some form of behavioral stressresponse, with 33% (n = 265) displaying a severe flight response to local rock or plant
cover, 16% (n = 129) displaying a moderate alarm, and 34% (n = 273) displaying
increased alertness.
Goat responses were independent of the time of year, type of disturbance (including
helicopters and fixed-wing aircraft), vertical orientation of disturbance (above, level,
below) and group size.
Goat responses were dependent of the distance of disturbance, geographic area, cover
availability (exposed versus protected), and degree of disturbance awareness (anticipated
versus surprised).
At a disturbance distance of >1600 m 43% of the goat display no-response, 57% display
increased alertness, 0% display a moderate flight response, and 0% display a severe
flight response.
At a disturbance distance of 400-1600 m 38% of the goat display no-response, 40%
display increased alertness, 10% display a moderate flight response, and 12% display a
severe flight response.
At a disturbance distance of 100-400 m 14% of the goat display no-response, 34%
display increased alertness, 24% display a moderate flight response, and 28% display a
severe flight response.

Appointment of buffer areas
around mountain goat habitat
with a minimum radius of 2 km.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft
•
•
•
•

Proposed mitigation

At a disturbance distance of <100 m 3% of the goat display no-response, 29% display
increased alertness, 11% display a moderate flight response, and 57% display a severe
flight response.
Disturbances resulted in temporary range abandonment.
Disturbances resulted in changes in habitat use and activity patterns.
Mountain goats did not habituate to the disturbance.

Commercial jet aircraft
Reference
[Country/State]
Foster & Rahs
1983
[Canada/British
Columbia]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

No overt reactions were displayed by the goats to daily noise levels from overhead
flights of Boeing 747 aircraft (altitude: 9 km).

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

None.

61

Table 2.8. Effects of low-flying (military) aircraft on Muskox (Ovibos moschatus).

Helicopter
Reference
[Country/State]
Miller & Gunn
1980
[Canada/Northwest Territories]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•
•
•
•

Miller et al. 1986
[Canada/Northwest Territories]

62

•
•

Of all observed responses (n = 2626) to helicopter overflights (>180 m) in three
muskox herds 54-80% remained bedded or foraging; 13-23% alerted or walked; and 724% cantered or galloped or formed group defense formations.,
Flight distance differed from about 3000 m during the first pass to a few metres during
the last pass within one set of passes.
There was a trend towards decreasing responsiveness within a series of overflights on
one day (short-term habituation).
One of the three studied herds exhibited also a long-term habituation response
(overflights at beginning and end of summer compared).
The helicopter overflights did not cause injuries, splinter herds or force the herds to
abandon the range.
The frequency of suckling by young calves increased in response to helicopter
overflights (240-400 m).
Observations of nursing, however, cannot easily be employed with any confidence as a
monitoring indicator of muskox response to helicopters due to variation within and
between muskox herds.

•

•

Adaptation of helicopter
operating schedules.
Avoidance of low-level (<200 m)
flights overhead muskox herds,
circling or following the animals,
and landings closeby the animals
with on-foot approaches.

None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Table 2.9. Effects of low-flying (military) aircraft on Rocky Mountain bighorn sheep (Ovis canadensis canadensis), Desert bighorn sheep (Ovis canadensis nelsoni), Mexican
bighorn sheep (Ovis Canadensis Mexicana) and California bighorn sheep (Ovis canadensis californiana).

Helicopter
Reference
[Country/State]
MacArthur et al.
1979
[Canada/Alberta]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

None.

MacArthur et al.
1982
[Canada/Alberta]

•

•

None.

•

None.

•

Restricting number of flights in
seasons with high responses in
bighorn sheep.
Restricting flights to specified
periods of the day.
Regulating flight altitudes: a
minimum distance to bighorn

Bleich et al. 1990
[USA/California]

•

•
•
•
•
•

Stockwell et al.
1991
[USA/Arizona]

•
•
•
•
•

A low overflight (150-200 m above ground level) of a helicopter over one Rocky
Mountain bighorn ewe caused running and resulted in a 3.5-fold rise in heart rate.
No behavioural reactions or changes in heart rates to helicopter overflights (n=4) were
observed at distances 500-1500 m from sheep (n=2).
Low overflights (90-250 m above ground level) of helicopters (n=5) caused fleeing of
Rocky Mountain bighorn sheep and increased sheep heart rate 2-3.5 times, with
recovery times of 20-65 s.
No reactions to helicopters were observed at distances exceeding 400 m from sheep.
Helicopters (50-200 m above ground) affect distribution and movements of California
bighorn sheep.
Adult sheep (males/females) moved about 2.5 times farther the day following helicopter
surveys (April and June) than on the day before such surveys.
35-52% of the sheep changed polygons (i.e. subdivisions of the study area, delimited by
roads and natural breaks in topography) following sampling from a helicopter, whereas
only 11% did so on the day prior to the survey.
Sampling intensity (0.8 min/km2 vs. 2.0 min/km2) and terrain type (steep vs. rolling)
had little effect on sheep movements.
Reduction in foraging efficiency in Desert bighorn sheep during winter.
No reduction in foraging efficiency in spring, probably because of larger distances
between helicopters and sheep after spring migration of sheep to lower elevations in the
canyon.
No difference in response between the sexes and age classes
No differences in response with group size.
No difference in response due to differences in weather conditions (precipitation).

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

•
•

63

Reference
[Country/State]
Bleich et al. 1994
[USA/California]

Responses to low-flying aircraft
•
•
•
•
•
•

Proposed mitigation

Disturbance distance threshold of 250-450 m.
Habitat shifts for California bighorn sheep in all seasons with flight altitude of ~100 m.
Change in vegetation type in spring.
Sheep continued to move during the day.
No difference in response between the sexes.
No habituation to repeated helicopter overflights.

•

habitat of 500 m.
None.

(Light/small) Fixed-wing aircraft
Reference
[Country/State]
MacArthur et al.
1982
[Canada/Alberta]
Krausman &
Hervert 1983
[USA/Arizona]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

No reactions to fixed-wing aircraft were observed at distances exceeding 400 m from
Rocky Mountain bighorn sheep.

•

None.

•

41% of sheep were disturbed by overflights (n=32; 30-300 m agl) and >19% of the
sheep moved >100 m into different habitats.
At a flight level of <50 m agl all responses were extreme, involving habitat shifts of >1
km from the areas of observation.
At a flight level of 50-100 m agl responses were mixed, some (13%) extreme, more
(27%) mild, and most (60%) sheep showed no overt reaction.
At a flight level of >100 m agl responses ranged from mild (23%) to no overt reaction
(77%).
Different sex and age classes reacted similarly.
Airplanes flying at >100 m above ground cause minimal disturbance.

•

Flight altitude should be >100 m
agl to minimize disturbance.

•
•
•
•
•

64

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Military jet aircraft
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Weisenberger et al. • Heart rates of Desert bighorn sheep (n=5) increased related to dB levels during
1996
simulated overflights. Heart rates returned to pre-disturbance levels in 60-180 seconds.
[USA/Arizona]
• Sheep behavior changed during simulated overflights (i.e. alerted and alarmed
responses). Behavior returned to pre-disturbance conditions in <252 seconds.
• All responses decreased with increased exposure suggesting that the sheep habituated to
simulated sound levels of low-altitude aircraft.
Krausman et al.
• F-16 aircraft overflights (n=149; 125 m above ground level) did not alter use of habitat
1998
of semi free-ranging Desert bighorn sheep (n=3), or increase heart rates.
[USA/Nevada]
• Limited responses in behavior were observed, e.g. an increase in foraging and decrease
in bedding after overflights.
• On 54 occasions (12% of overflights), overflights caused animals to run. Sheep ran
short distances (<10 m) in all cases but one (40 m).
• The study suggests sheep habituated to aircraft and the noise they created.
Sayre et al. 2002
• Responses occurred more frequently when jets passed within 200 m of California
[USA/North
bighorn sheep compared to more than 200 m away.
Dakota]
• Sheep fled marginally further in response to jets within 200 m compared to more than
200 m away.
• Bighorn sheep shifted habitats more frequently when jets approached within 200 m
compared to more than 200 m away.
• Response duration was not different when jets approached within 200 m compared to
more than 200 m away.
• Season (post-lambing, fall) and group size did not affect distances fled by bighorn
sheep.
• The disturbance from military jets did not result in a shift to escape terrain.
• No difference in frequency of strong responses in bighorn sheep to bomber and fighter jets.
• Bighorn sheep did not appear to habituate to jets that flew within 200 m.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Proposed mitigation
•

None.

•

None.

•

Alteration of flight routes: >200
m away from areas frequently
used by bighorn sheep.
Alteration of flight altitude.

•

65

Commercial jet aircraft
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
MacArthur et al.
• No reactions were observed in Rocky Mountain bighorn sheep to the sound of high1979
flying commercial jet aircraft.
[Canada/Alberta]

Proposed mitigation
•

None.

Table 2.10. Effects of low-flying (military) aircraft on Dall sheep (Ovis dalli dalli).

Helicopter
Reference
[Country/State]
Frid 2003
[Canada/Yukon]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•
•
•
•
•

•

•
•
•
•
•
•
•

66

Sheep groups fled during 77% of all overflights.
Sheep ran dring 86% of all fleeing events.
Most group members fled synchronously.
Fleeing probability decreased as minimum distance from aircraft trajectory increased.
Fleeing probability decreased at a higher rate when sheep were on rocky slopes than
when sheep were 5-20 m from rocky slopes. Sheep >20 m from rocky slopes always
fled, regardless of minimum distance to from trajectory (within a 2-km range).
Distance fled ranged from 15 m to 1.5 km (median: 100 m). Distance fled increased as
distance to rocky slopes increased.
Flight initiation distance ranged from 100 m to 3 km (median: 900 m).
More direct approaches were likely to elicit fleeing or to disrupt resting.
No differences in response between female-young groups and male groups.
No difference in the proportion of groups fleeing between groups in which all sheep
were resting and groups in which some to all sheep were active.
Sheep far from rocky slopes were much more likely to flee than sheep on rocky slopes
during indirect approaches.
Sheep that had been resting prior to overflights tended to switch to feeding after they

•

•

Spatial restrictions to aircraft:
Defining setback distances and
elevations that limit or even
eliminate direct approaches.
Design flying pathways which
use ridges to block the line of
sight between aircraft and areas
of high sheep density.
Temporal restrictions to aircraft:
Seasonal and diurnal restrictions
that correspond with (predictive)
variability in sheep’s fleeing
probability.
Encouragement of the use of
fixed-wing aircraft rather than
helicopters in roadless sheep
ranges.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft

•

Proposed mitigation

stopped fleeing. Sheep that had been feeding prior to overflights tended to resume
feeding shortly after settling down.
The proportion of sheep fleeing did not decrease with the number of cumulative weeks
of disturbance.

(Light/small) Fixed-wing aircraft
Reference
[Country/State]
Frid 2003
[Canada/Yukon]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•
•
•
•

•

•
•
•
•
•
•
•

Active sheep fled during 37% of all overflights.
Resting sheep interrupted resting during 47% of all overflights.
Active Sheep ran during 84% of all fleeing events.
Fleeing probability of active sheep decreased as minimum distance from aircraft
trajectory increased. Fleeing probability was 50% when the aircraft flew directly to the
sheep (minimum distance = 0). No animals fled when minimal distance from trajectory
was >700 m.
The probability of interrupting rest decreased as minimum distance from aircraft
trajectory and relative elevation increased. The probability of interrupting rest was
>80% when the aircraft was ≤80 m above the sheep and approached directly.
Flight initiation distance for active sheep ranged from 0.2 to 4.6 km (median: 1.2 km).
The distance at which sheep interrupt rest ranged from 0.4 to 6.1 km (median: 1.6 km).
More direct approaches extended latency to resume feeding or begin resting in active
sheep. Sheep that interrupted resting during overflights took an almost three times
longer period to begin feeding or resume resting than active sheep.
No differences in the proportion of active sheep fleeing during overflights between
females with young and adult females without young.
No differences in the proportion of resting sheep interrupting rest during overflights
between females with young and adult females without young.
Sheep that had been resting prior to overflights tended to switch to feeding after they

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

•

•

Spatial restrictions to aircraft:
Defining setback distances and
elevations that limit or even
eliminate direct approaches.
Design flying pathways which
use ridges to block the line of
sight between aircraft and areas
of high sheep density.
Temporal restrictions to aircraft:
Seasonal and diurnal restrictions
that correspond with (predictive)
variability in sheep’s fleeing
probability.
Encouragement of the use of
fixed-wing aircraft rather than
helicopters in roadless sheep
ranges.

67

Reference
[Country/State]

Responses to low-flying aircraft

•

Proposed mitigation

stopped fleeing. Sheep that had been feeding prior to overflights tended to resume
feeding shortly after settling down.
The proportion of sheep fleeing did not decrease with the number of cumulative weeks
of disturbance.

Table 2.11. Effects of low-flying (military) aircraft on horse (Equus caballus).

Helicopter
Reference
[Country/State]
Linklater &
Cameron 2002
[New Zealand]

68

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•

Helicopter overflights (~60 m above the ground) induced running and changes in group
size and composition in all observed horse groups (n=17).
Fleeing horse groups ran from 0.1 to 2.75 km before leaving the observers view.

None.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

Table 2.12. Effects of low-flying (military) aircraft on Pronghorn (Antilocapra americana) and Sonoran pronghorn (Antilocapra americana sonoriensis).

Helicopter
Reference
[Country/State]
Luz & Smith 1976
[USA/New
Mexico]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

•

No reactions in pronghorn when the helicopter was at an altitude of 120 m and a slant
range from the herd (17 individuals) of 900 m (noise level ~66 dBA) (n = 1).
Strong reactions (running) when the helicopter was at an altitude of 45 m and a slant
range from the herd (17 individuals) of 150 m (noise level ~77 dBA) (n = 1).

None.

Military jet aircraft
Reference
Responses to low-flying aircraft
[Country/State]
Krausman & Harris • Military jet aircraft overflights (n = 363, of which 109 were direct overflights, i.e. <100
2002
m to side of animal, but only 6 were <305 m above ground level) did not cause
[USA/Arizona]
significant changes on Sonoran pronghorn behaviour.
• During direct overflights, 3.7% of all observed behaviour changes (n = 45; 41% of
overflights) was from any other activity to trotting or running.
• During indirect overflights, 1.6% of all observed behaviour changes (n = 105; 34% of
overflights) was from any other activity to trotting or running.

Proposed mitigation
•

None.

“Military aircraft”
Reference
[Country/State]
Landon et al. 2003
[USA/Arizona]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•

•

Sonoron pronghorn used areas with lower levels of noise (<45 dB) more than expected
and areas with high levels (>55 dB) less than expected.

•
Krausman et al.

•

Sonoran pronghorn exposed to military activity bedded the same amount of time,

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

•

Planning military activities in
time and space.
Better placement of water
catchments in relation to military
(training) sites.
None.

69

Reference
[Country/State]
2004
[USA/Arizona]

Responses to low-flying aircraft

•
•

70

Proposed mitigation

foraged less and stood and traveled more than pronghorn not exposed to military
activity.
Pronghorn rarely responded to military aircraft.
Note: the study focused on a variety of military activities, including overflights of
military and non-military aircraft. Military overflights occurred 363 times and nonmilitary overflights occurred 77 times. Of these only 6 military and 7 non-military
overflights occurred at <300 m above ground level.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

2.2

Carnivores

Table 2.13. Effects of low-flying (military) aircraft on Coyote (Canis latrans).

Military helicopter/jet aircraft
Reference
[Country/State]
Gese et al. 1989
[USA/Colorado]

Responses to low-flying aircraft

Proposed mitigation

•
•

•

•
•
•
•

Coyotes altered their behavior in response to military activity.
Coyotes responded to military activity, including helicopter and jet fighter overflights,
by expanding, contracting, abandoning, or not changing their home range during
militairy maneuvers compared to before and after maneuvers.
Of the 16 studied coyotes 2 abandoned their home range permanently and 1
abandonded its home range temporarily.
Responses were related to the amount of available cover, topography and intensity of
military activity.
Animals contracting their home range typically contracted their activity into dense
vegetation, canyons and hills: places too rough for military maneuvers.
Coyote activity patterns during the day increased.

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD

•

Restricting activities during
critical time periods (i.e.
denning).
Revegetation of disturbed areas
to provide cover.

71

72

Alterra-Rapport 1725 Appendix-CD