Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

30 079

VMBO

Nr. 9

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 december 2007

1

Algemeen Overleg op 21 juni 2007 (Kamerstukken II, 26 695/28 248, nr. 91) en plenaire
vergadering op 12 juni 2007 (Kamerstukken II,
30 988, nr. 79).
2
Kamerstukken II, 29 279, nr. 44.
3
Motie 30 988, nr. 10.
4
Motie 30 988, nr. 12.
5
Brief aan de Tweede Kamer «Aanbieding
van en reactie op de rapportage «Voortvarend
vmbo» van de Adviesgroep vmbo» van
9 oktober 2007. 30 079, nr. 8.
6
Toezegging 26 695, nr. 38.

KST114253
0708tkkst30079-9
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Afgelopen jaar hebben u en ik regelmatig gesproken over het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo)1. Het vmbo is op de goede
weg. De leerwerktrajecten in de basisberoepsgerichte leerweg en de
centrale schriftelijke en praktische examens (cspe) in de basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen zijn hier voorbeelden van. In de komende
periode wil ik deze ingeslagen weg vervolgen. Ik wil mij samen met u
richten op de vraag wat de vmbo-scholen nog meer nodig hebben om
kwalitatief goed onderwijs te kunnen verzorgen. Bovendien heb ik u het
afgelopen jaar enkele toezeggingen gedaan, waar ik nu gevolg aan geef.
Concreet gaat het hierbij om:
– De kabinetsreactie op het rapport «Minimumvoorschriften voor de
inrichting van het vmbo» van de werkgroep Bruikbare rechtsorde
voortgezet onderwijs2.
– De toezegging om na te gaan of leerlingen één of maximaal twee
vakken op een lager niveau kunnen behalen, met uitsluiting van de
vakken Nederlands, Engels en wiskunde3.
– De toezegging om na te gaan of leerlingen herexamen kunnen doen op
het reguliere niveau, wanneer een onvoldoende behaald is voor een
vak op een hoger niveau4.
– De toezegging om de Tweede Kamer te informeren over de stand van
zaken rond de Adviesgroep vmbo5.
– De toezegging om na te gaan of het mogelijk is vakken te laten sprokkelen aan reguliere scholen voor voortgezet onderwijs6.
Omdat deze thema’s nauw met elkaar verbonden zijn, wil ik de beantwoording in deze brief combineren. Allereerst ga ik in op het rapport van de
werkgroep Bruikbare rechtsorde, waarna de afzonderlijke toezeggingen
aan bod komen.
De inhoud van deze brief is afgestemd met het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit. De uitspraken in deze brief betreffen ook het
groen vmbo.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 079, nr. 9

1

De kabinetsreactie op Rapport werkgroep Bruikbare rechtsorde voortgezet
onderwijs
De werkgroep Bruikbare rechtsorde voortgezet onderwijs onder leiding
van Staatsraad mw. prof. mr. S.F.M. Wortmann, waarin onder andere de
ministeries van Justitie, OCW en VWS zitting hadden, heeft in 2005 en
2006 een verkenning gedaan naar de mogelijkheden om de vrij gedetailleerde regelgeving voor de inrichting van het vmbo te vereenvoudigen.
Deze werkgroep werd ingesteld in het kader van het gelijknamige
programma Bruikbare rechtsorde1, waarin een kwalitatieve visie op de
vermindering van regeldruk centraal staat.
Aanleiding tot het instellen van de werkgroep was de vaststelling dat de
WVO te weinig ruimte en flexibiliteit biedt voor de ontwikkelingen die zich
in het vmbo voordoen. De wetgeving voor het vmbo is juridisch «dichtgetimmerd». In de dagelijkse wetgevingspraktijk wordt geprobeerd deze
ruimte alsnog te scheppen door via ad hoc-regelgeving allerlei uitzonderingen op de bestaande kaders afzonderlijk te reguleren. Hierdoor wordt
het stelsel van de WVO echter steeds ingewikkelder en zijn de consequenties van nieuwe regulering steeds moeilijker te overzien. Het specifiek
reguleren van de ontwikkelingen die zich in het onderwijsveld voordoen,
leidt met andere woorden tot steeds meer, meer complexe en minder
bruikbare wetgeving. Een doorbreking van de «regelgevingspiraal» is
volgens de werkgroep noodzakelijk. Het rapport «Minimumvoorschriften
voor de inrichting van het vmbo» is op 17 januari 2007 naar de Tweede
Kamer gezonden2.
De werkgroep heeft zich gebogen over de vraag wat de overheid minimaal op het niveau van de WVO zou moeten regelen om haar verantwoordelijkheid voor de inrichting van het vmbo waar te maken, vanuit het
perspectief van het onderwijs zelf bezien. Om de noodzaak van regulering
te beoordelen, heeft de werkgroep een aantal uitgangspunten voor de
inrichting van het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs geformuleerd. Deze uitgangspunten, die hieronder worden beschreven, zijn in
hoofdzaak ontleend aan het juridische stelsel waarbinnen de WVO een
plek heeft: het internationale recht, de Grondwet en andere onderwijswetgeving. De werkgroep heeft de bestaande inrichtingsvoorschriften
voor het vmbo aan deze uitgangspunten getoetst.
Ten eerste moet het onderwijs, ook in geografisch opzicht, toegankelijk
zijn. Het dient de leerling voor te bereiden op een vervolgopleiding en de
leerling ook algemeen te vormen. Ten tweede dienen de kennis en kunde
die de leerling gedurende de opleiding verkrijgt, te worden aangetoond.
Verworven vaardigheden krijgen civiel effect door afgifte van een getuigschrift. Ten derde dient de opleiding een bepaalde duur te hebben. Binnen
de duur van de opleiding is het wenselijk dat het programma evenwichtig
over de jaren wordt verdeeld. Ten vierde dient het onderwijs te worden
gegeven door bekwame leraren die voldoen aan de zedelijkheidseisen.
Ten slotte komt de kwetsbare leerling een speciale positie toe. Het belang
van deze leerling bij voortgezet onderwijs is zo groot dat scholen volgens
de werkgroep wettelijk verplicht moeten worden om in onderwijs voor
juist hen te voorzien. Kunnen zij – deugdelijk gemotiveerd – aan de plicht
niet voldoen, dan dienen zij voor een passende verwijzing zorg te dragen.

1

Zie de brief van 21 april 2004, Kamerstukken
II, 29 279, nr. 9, en de brief van 9 november
2006, Kamerstukken II, 29 279, nr. 41.
2
Zie het rapport van de werkgroep Bruikbare
rechtsorde, «Minimumvoorschriften voor de
inrichting van het vmbo», Kamerstukken II,
29 279, nr. 44.

De werkgroep concludeert dat deregulering van de inrichtingsvoorschriften voor het vmbo tot de mogelijkheden behoort zonder dat daarmee
regulering op een ander niveau nodig wordt. De werkgroep stelt voor om
de wet in formele zin te beperken tot bepalingen over de kerndoelen van
het vmbo en eindtermen, alsmede tot bepalingen over zaken als examinering, lengte en continuïteit van de opleiding. De verdere inrichting van het
onderwijsproces (het «hoe») is dan aan de school zelf. Het schrappen van
inrichtingsvoorschriften voor het vmbo betekent dat scholen aanzienlijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 079, nr. 9

2

meer vrijheid zouden krijgen om invulling te geven aan hun onderwijs.
De regels over de sectoren binnen de leerwegen, de opbouw van de
sectoren, de verplichte vakken en keuzemogelijkheden binnen de sectordelen zouden vervallen. De vmbo-scholen moeten vervolgens zowel
intern als extern duidelijk maken op welke wijze het onderwijs wordt
ingericht en hoe de kwaliteit van het onderwijs wordt verzekerd.
Het rapport van de werkgroep heeft het karakter van een dereguleringsadvies. De werkgroep benadrukt dat het aanpassen of schrappen van
regels op zichzelf geen oplossing betekent voor vraagstukken waar het
vmbo-veld mee worstelt, zoals het bestrijden van voortijdig schoolverlaten. Wel verwacht zij dat het uitvoeren van de voorstellen in het
rapport de ruimte vergroot voor passende oplossingen, die het vmbo zelf
kan vormgeven.

1

Rapport van de werkgroep Bruikbare
rechtsorde voortgezet onderwijs, pp. 60/61.

De werkgroep heeft over haar conceptrapport de Adviesgroep vmbo
geconsulteerd. De Adviesgroep heeft daarbij aangegeven dat de voorstellen van de werkgroep goed aansluiten op haar eigen gedachten over
de toekomst van het vmbo. De Adviesgroep onderstreept de noodzaak om
tenminste met examenprogramma’s (al of niet in de vorm van competenties) te blijven werken. Wel pleit ze voor een programmastructuur met
ruimte voor maatwerk. De overheid zou zich echter niet uitsluitend
moeten richten op de doorstroomfunctie van het vmbo: het gaat hier ook
om funderend onderwijs, dus het fundament zelf moet geborgd blijven.
Zeker voor kwetsbare groepen zoals leerwerktraject- en lwoo-leerlingen is
deze funderende functie van belang; in de ogen van de Adviesgroep is het
niet opportuun om de regels voor zorgleerlingen (nu al) verregaand te
verruimen of af te schaffen. De Adviesgroep benadrukt dat eerst vastgesteld moet worden of het onderwijsveld hier klaar voor is, en of dit niet
ten koste gaat van toch al kwetsbare leerlingen1.
De onthechte manier waarop de werkgroep naar de regels over het vmbo
heeft gekeken was uiterst nuttig en heeft geleid tot een perspectief met
een minimum aan voorschriften. De werkgroep heeft consequent de
noodzaak van bepaalde wettelijke voorschriften tegen het licht gehouden.
Dit heeft geleid tot een alternatief juridisch kader dat zich beperkt tot de
kerndoelen en eindtermen van het vmbo, de examinering, de opleidingsduur en de maximale verblijfsduur, met daarbij speciale aandacht voor
kwetsbare leerlingen. De centrale overheid legt daarbij de kaders van het
vmbo vast («het wat») en laat de inrichting van het onderwijs verregaand
over aan de onderwijsinstellingen zelf («het hoe»).
De werkgroep Bruikbare rechtsorde geeft aan dat zij zich de voorzichtigheid van de Adviesgroep vmbo heel goed kan voorstellen, en die ook
deelt. Haar eigen voorstellen dienen, zo zegt zij, nadrukkelijk te worden
gelegd naast de mate waarin het vmbo-veld «toe is aan dergelijke veranderingen».
Het probleem van de gedetailleerde regelgeving voor de inrichting van
het vmbo kent uiteraard meer invalshoeken dan alleen de juridische. Ik
onderschrijf daarbij de kanttekeningen van de Adviesgroep vmbo. Belangrijk is het algemeen vormende karakter van het funderend onderwijs. Het
voortgezet onderwijs biedt leerlingen in de eerste plaats een brede kennisbasis en een kwalitatief goede voorbereiding op een vervolgopleiding en
de arbeidsmarkt. Essentiële elementen zoals rekenen en taal moeten
worden geborgd. Daarnaast bedient het voortgezet onderwijs een breed
scala aan leerlingen. Ook leerlingen met aanvullende zorgbehoeftes
moeten zich gegarandeerd weten van goed onderwijs.
Hoewel het streven naar een minimum aan onderwijsvoorschriften op
zichzelf een goed uitgangspunt is, kunnen de aanbevelingen van de werkgroep Bruikbare rechtsorde alleen worden gevolgd als deze kernelementen van het vmbo geborgd worden. Ik wil samen met het onderwijsveld de
komende jaren onderzoeken welke vrijheidsgraden goed en hanteerbaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 079, nr. 9

3

zijn voor het vmbo. De eerste voorzichtige stappen zijn inmiddels gezet.
De Adviesgroep vmbo onderzoekt of het mogelijk is om meer ruimte te
bieden voor regionale invulling in het vmbo-programma om deze beter te
doen aansluiten op de regionale vraag van de arbeidsmarkt. Verder zijn
diverse wetgevingstrajecten uitgezet, die zich zullen moeten bewijzen. Te
noemen zijn de regels over samenwerking vo-bve (met name artikel 25a
WVO), de assistentopleiding in het vmbo en de flexibilisering van de
vmbo-examens. Deze maatregelen richten zich niet meer enkel en alleen
op het vmbo, maar bestrijken in toenemende mate het terrein van de
overgang vmbo-mbo. Ik wil de aanbevelingen van de werkgroep dan ook
bezien in het licht van deze ontwikkelingen. Ik zie het experiment geïntegreerde leergang vmbo-mbo2 als de eerste stap op weg naar verdere
verruiming van de inrichtingsvoorschriften voor het vmbo. Binnen een
beperkte setting wil ik evidence based experimenteren met het in elkaar
schuiven van de basisberoepsgerichte leerweg van het vmbo en mbo-opleidingen op niveau 2. Verderop in deze brief ga ik nader in op deze experimenten.
Het veld is complex, de belangen zijn groot en divers. Maar elke wetgevingsstap zal ik afzetten tegen de voorstellen van de werkgroep alsmede
toetsen aan de mate waarin de beoogde ingreep bijdraagt aan het oplossen van de door het vmbo-veld ervaren problemen.
Hieronder geef ik een korte terugblik op de ontstaansgeschiedenis van het
vmbo, om zo de recente ontwikkelingen in en rond het vmbo, inclusief het
rapport van de werkgroep Bruikbare rechtsorde voortgezet onderwijs en
de Adviesgroep vmbo, in perspectief te plaatsen. Vervolgens zal ik ingaan
op de vier toezeggingen.

Vbo en mavo oude stijl
Evenals vandaag de dag volgde begin jaren negentig van de vorige eeuw
meer dan 60 procent van de leerlingen in het voortgezet onderwijs een
opleiding in het voorbereidend beroepsonderwijs (vbo) of het middelbaar
algemeen voortgezet onderwijs (mavo). Veel van deze leerlingen struikelden echter in het vervolgonderwijs: het middelbaar beroepsonderwijs
(mbo). De leerlingen die wèl hun mbo-diploma haalden, deden dat doorgaans met een fikse vertraging. De aansluiting tussen vbo en mavo oude
stijl enerzijds en het mbo anderzijds liet dan ook sterk te wensen over.
Verschillende oorzaken lagen hieraan ten grondslag. In de eerste plaats
kende het vbo alleen schoolexamens. In de tweede plaats kenmerkten vbo
en mavo zich door een niveau-indeling per vak (niveaus a tot en met d).
Leerlingen deden voor het ene vak bijvoorbeeld examen op het a-niveau
en in een ander vak op c-niveau. Voor bedrijven was het mede daardoor
onmogelijk een voldoende scherp beeld te krijgen van het kennen en
kunnen van de gediplomeerde. Hetzelfde gold wanneer de leerling naar
een vervolgopleiding ging. Voor leerlingen was het afsluiten van vakken
op verschillende niveaus (zowel hoger als lager) ideaal, maar ook maakte
het de waarde van het vbo- en het mavodiploma’s diffuus en onherkenbaar.
Invoering vmbo
Om de moeizame aansluiting met het mbo te verbeteren, zijn in augustus
1999 vbo, mavo en het vso-lom en -mlk omgezet in het voorbereidend
middelbaar beroepsonderwijs (vmbo) en het praktijkonderwijs (pro). Een
bijkomend maar niet onbelangrijk aspect was de samenvoeging van het
individueel voorbereidend beroepsonderwijs (ivbo) met het onderwijs aan
leerlingen die geïndiceerd waren als «leer- en opvoedingsmoeilijke» leerlingen (lom) tot een ondersteuningsvorm die de naam leerwegondersteunend onderwijs (lwoo) kreeg.
De basis voor deze onderwijsverandering werd gelegd in het advies

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 079, nr. 9

4

«Recht doen aan verscheidenheid» van de commissie Van Veen II (1994)1.
Deze commissie concludeerde dat vbo en mavo oude stijl te weinig rekening hielden met de niveauverschillen tussen leerlingen. Daarnaast leidde
de vrije vakkenpakketkeuze tot vakkenpakketten die weinig doorstroomrelevantie hadden. En tot slot waren de scholen niet altijd in staat om in te
spelen op de onderwijsvraag van de leerlingen en de verwachtingen van
het vervolgonderwijs.
Met de invoering van de leerwegen kwam een einde aan de mogelijkheid
om vakken af te sluiten op verschillende niveaus. Tegelijkertijd werden
centrale examens in alle leerwegen ingevoerd. De niveaudifferentiatie
maakte hiermee plaats voor programmadifferentiatie. In het vmbo kent
elke leerweg zijn eigen niveau.
Naast het verbeteren van de aansluiting op het vervolgonderwijs moest
het onderwijs eveneens beter inspelen op de maatschappelijke ontwikkelingen (zoals het wegvallen van de Europese grenzen, de toenemende
globalisering en de ontwikkelingen op het terrein van informatie- en
communicatietechnologie). Deze ontwikkelingen hebben belangrijke
consequenties gehad voor de eisen die het bedrijfsleven aan zijn (toekomstige) werknemers stelt. Kort gezegd, de «baan voor het leven»-mentaliteit
moest plaats maken voor een houding, ingesteld op flexibiliteit en brede
inzetbaarheid.
Met de invoering van het vmbo werd eens te meer ook de beroepsoriënterende en -voorbereidende functie van het vmbo benadrukt. Het vaststellen van de «Lissabon-doelstellingen» (2002) onderstreepte deze
functie. Het vmbo is geen eindonderwijs, maar bereidt jongeren voor op
een vervolgopleiding in het mbo en het behalen van een startkwalificatie.
Dit leidde vanzelfsprekend tot een aanpassing van de programma-inhoud
(in de vorm van geactualiseerde examenprogramma’s) en de examinering. Algemene vorming van vmbo-leerlingen speelt in de nieuwe
programma’s een belangrijke rol, maar is ondersteunend bij de praktijkcomponent.

1

«Recht doen aan verscheidenheid. Opzet en
ontwikkelingsperspectief van de afsluiting
MAVO en VBO. Rapport van de commissie
MAVO/VBO – aansluitend onderwijs» (Den
Haag, Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen, 1994).
2
«Koers VO: de leerling geboeid, de school
ontketend» (Den Haag, ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap 2004)
(29 200 VIII, nr. 151).
3
«Vmbo: het betere werk. Onderwijs dat
hoofd en handen verbindt» (Den Haag, ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
april 2005) (30 079, nr. 1).

Koers VO en «Vmbo: het betere werk»: deregulering en maatwerk
In de jaren na de invoering lag het vmbo in de media regelmatig onder
vuur. Het vmbo zou te theoretisch zijn, de examenprogramma’s waren niet
meer van deze tijd en het niveau van met name de centrale examens in de
basisberoepsgerichte leerweg was te hoog. Dit beeld stond echter in schril
contrast met de dagelijkse onderwijspraktijk op de meeste vmbo-scholen.
Tijdens de aanloop naar «Koers VO: de leerling geboeid, de school ontketend»2 en de daaruit voortvloeiende uitwerking «Vmbo: het betere werk»3
bleek dat het vmbo wel degelijk op de goede weg was. Een aantal vmboscholen greep de mogelijkheden voor verruiming en vernieuwing met
beide handen aan. Dit was overigens niet alleen een kwestie van willen,
maar vooral van moeten. De afgelopen jaren is de samenleving veranderd
en ons beroepsonderwijs sloot daar niet goed op aan. De vmbo-scholen
merkten dit als eerste. De problemen concentreren zich daar in de basisberoepsgerichte leerweg. Daarnaast blijken de problemen in de grote
steden complexer, intensiever en geconcentreerder dan elders in het land.
De aansluiting van het vmbo op het mbo kan worden verbeterd: nog
steeds verlaten teveel leerlingen voortijdig het onderwijs. Om deze
problemen het hoofd te kunnen bieden, hebben de scholen meer ruimte
nodig om maatwerk te kunnen leveren. Geen van boven opgelegde
blauwdruk, want de leerwegen en de leerlingen daarbinnen verschillen te
sterk van elkaar om te kunnen spreken over «het vmbo». Met «Koers VO»
en «Vmbo: het betere werk» is ervoor gekozen om het onderwijsveld meer
ruimte te bieden, zodat de scholen beter naar eigen inzicht kunnen werken
aan verbeteringen en vernieuwingen van het eigen onderwijs. De overheid beperkt zich in die benadering zoveel mogelijk tot het vaststellen van
de kerndoelen en eindtermen en het doen vaststellen van de centrale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 079, nr. 9

5

examens zodat de scholen hun onderwijs in beginsel naar eigen inzicht
kunnen inrichten. Een eerste stap is gezet met de tot standkoming van de
nieuwe wetgeving voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs per
1 augustus 2006.
Een fors deel van de scholen voor voortgezet onderwijs bleek echter geen
of onvoldoende gebruik te maken van de inmiddels geboden grotere
ruimte. Of dit nu lag aan de onbekendheid met deze ruimte of aan het feit
dat andere prioriteiten de keuzes bepaalden, is op dit moment onduidelijk.
Tegelijkertijd werd ook de roep naar regionale inkleuring krachtiger. Maatwerk voor leerlingen en inkleuring naar de wensen van lokale en regionale
bedrijven werden als noodzakelijk ervaren. Scholen zochten naar nieuwe
vormen van onderwijs waarbij enerzijds wordt aangesloten op de hedendaagse wensen en verwachtingen van de arbeidsmarkt en anderzijds op
de belevingswereld van de leerlingen. Dit heeft onder meer geleid tot
creatieve pedagogische en didactische werkvormen zoals werkplekkenstructuur en leerpleinen, de leerwerktrajecten in de basisberoepsgerichte
leerweg, de assistentopleiding (niveau 1) in het vmbo, de centrale schriftelijke en praktische examens (cspe) in de basis- en kaderberoepsgerichte
leerwegen, het schrappen van de maximering van het aantal stage-uren in
leerjaar 3 van het vmbo en de voorgenomen verruiming van de planprocedure.

1

Zie Adviesgroep vmbo, «Voortvarend vmbo.
Samen koersen op bewegingsruimte» (Den
Haag, mei 2006) en de beleidsreactie op het
rapport, 30 079, nr. 8) van 9 oktober 2006 op
www.minocw.nl/vmbo.

Adviesgroep vmbo
In vervolg op «Koers VO» schetst de notitie «Vmbo: het betere werk» de
verdere doorontwikkeling van het vmbo. In de notitie worden concrete
maatregelen genoemd op het gebied van onderwijspersoneel, praktijklokalen, onderwijsprogrammering en examinering om het vmbo praktischer
in te vullen. De globalisering van de kerndoelen in de onderbouw van het
voortgezet onderwijs en de vernieuwing van de kwalificatiestructuur in
het mbo boden tegelijkertijd de gelegenheid om de doorlopende leerlijn
onderbouw vo-bovenbouw vmbo-mbo goed neer te zetten. De Adviesgroep vmbo is gevraagd om samen met scholen, vervolgonderwijs en
bedrijfsleven na te gaan of er voldoende ruimte is voor regionale inkleuring, binnen welke kaders deze kon worden vergroot en wat de gevolgen
zijn voor de programmering en de examens. Het richtpunt hierbij is het
belang van leerlingen bij maatwerk en een doorlopend leerlijn naar het
mbo. Het eerste rapport van de Adviesgroep, «Voortvarend vmbo», is een
belangrijke bouwsteen in de doorontwikkeling van het vmbo1.
De Adviesgroep benoemde in het rapport twee quick wins:
• In de eerste plaats het beperken van het vakkenvoorschrift voor het
sectordeel tot één doorstroomrelevant vak. Het tweede vak zou door
de leerlingen zelf gekozen moeten worden. De Platforms beroepsgerichte vakken hebben hun voorkeur aan mij kenbaar gemaakt. De
gesprekken met de Mbo Raad hierover zijn nog gaande.
• De tweede quick win was het vereenvoudigen van de procedure om
vanuit de gemengde leerweg toegelaten te worden tot de havo. Het
laten vallen van de hiervoor vereiste inspectietoestemming is inmiddels opgenomen in het wetstraject vereenvoudiging voorzieningenplanning.
Sinds het rapport «Voortvarend vmbo» heeft de Adviesgroep scenario’s
ontwikkeld waarmee een beeld kan worden gegeven van de gevolgen
voor de examinering indien meer of minder ruimte wordt vrijgegeven
voor een schooleigen invulling van het programma. Dit beeld wordt begin
2008 gecomplementeerd met de laatste rapportage van de Adviesgroep
vmbo waarin ingegaan wordt op de ruimte in de wet- en regelgeving en
op het gebruik ervan door scholen. Ik wil dit rapport gebruiken om de
scholen zonder meer bewust te laten worden van de toegenomen ruimte
die de per 1 augustus 2007 geglobaliseerde examenprogramma’s vmbo
bieden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 079, nr. 9

6

Examinering
In «Koers VO» is ook de wens naar flexibiliteit van examens in vorm en
tijd verwoord. In de «Uitwerkingsnotitie examens voortgezet onderwijs»
van 16 december 20041 is deze wens verder uitgewerkt. Dit leidde onder
meer tot de modernisering van de centrale examens van de beroepsgerichte vakken. In de centraal schriftelijke en praktische examens (cspe)
worden theorie en praktijk gebundeld in een enkel centraal examen.
Daarnaast is de mogelijkheid geïntroduceerd om leerlingen in het voorlaatste leerjaar centraal examen te laten doen in een of meer vakken van
het eindexamen (vervroegd examen)2. Zeer onlangs is in het Staatsblad
verschenen de wet die het onder meer mogelijk maakt dat vmbo-leerlingen vakken laten volgen op een hoger niveau3.
In het plenaire debat over het desbetreffende wetsvoorstel (Kamerstuk
30 988) d.d. 12 juni 2007 zijn verschillende vragen, waarvan enkele vastgelegd in moties, onbeantwoord gebleven. Zoals toegezegd ga ik daar nu –
in het licht van het rapport van de werkgroep Bruikbare rechtsorde, de
totstandkoming van het vmbo en de Adviesgroep vmbo – op in.
In de eerste plaats heb ik toegezegd om na te gaan of het mogelijk
gemaakt kan worden dat leerlingen een of twee vakken op een lager
niveau dan hun huidige leerweg volgen, met uitsluiting van de vakken
Nederlands, Engels en wiskunde4. Mijn standpunt, al verwoord tijdens het
debat, dat het afsluiten van een vak op een lager niveau dan de eigen
leerweg, al of niet met compensatieverplichtingen, niet gewenst is, wijzigt
niet. Eerder in deze brief heb ik de bevindingen van de Commissie Van
Veen genoemd. Leerlingen vakken kunnen laten volgen op een lager
niveau zou een terugkeer betekenen naar de situatie vóór de invoering
van het vmbo. Een dergelijke mogelijkheid gaat ten koste van de waarde
en de herkenbaarheid van het vmbo-diploma. Het vervolgonderwijs en de
arbeidsmarkt zouden hierdoor geen scherp zicht meer hebben op de
kennis en kunde van leerlingen, wat de overgang van vmbo naar mbo
allesbehalve ten goede komt. Selectie en plaatsing van een leerling in het
vmbo gebeurt nu op basis van onderscheidende en herkenbare programma’s van de verschillende leerwegen. Leerlingen examen laten doen op
een lager niveau dan de eigen leerweg doet hier ernstig afbreuk aan.

1

Kamerstukken II, 2004/5, 29 800 VIII, nr. 152.
Staatsblad 2007, 94. Besluit van 17 februari
2007, houdende wijziging van het Inrichtingsbesluit W.V.O. en het Eindexamenbesluit
v.w.o.-h.a.v.o.-m.a.v.o.-v.b.o. onder meer in
verband met het voorzien in de mogelijkheid
van het afleggen van centraal examen in het
voorlaatste leerjaar.
3
Staatsblad 2007, 441, Wet van 18 oktober
2007, houdende wijziging van de Wet op het
voortgezet onderwijs onder meer in verband
met enkele aanpassingen in de inrichtings- en
examenvoorschriften met betrekking tot het
voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs.
4
Motie 30 988, nr. 10.
5
Motie 30 988, nr. 12.
6
Toezegging 26 695, nr. 38.
2

In het plenaire debat over examinering is eveneens de toezegging gedaan
om na te gaan of leerlingen herexamen kunnen doen op het reguliere
niveau, wanneer een onvoldoende is behaald voor een vak op een hoger
niveau5. Een herexamen is per definitie het opnieuw afleggen van een
examen. Als gedurende de bovenbouwperiode blijkt dat een vak afleggen
op een hoger niveau te hoog gegrepen is, kan de leerling zonder
probleem opteren voor hetzelfde vak op zijn eigen onderwijsniveau. Het
schoolexamen biedt hier meer dan voldoende ruimte voor. Zodra hij of zij
echter het centraal examen afgelegd heeft, is er geen weg terug. Ik wil
«shopgedrag» voorkomen. De leerling die een onvoldoende haalt voor
een vak op een hoger niveau, verkeert in principe in dezelfde positie als
een leerling met alleen vakken op hetzelfde niveau. Iedere leerling heeft
dezelfde herkansingsmogelijkheid. Bovendien zou het tot ernstige
uitvoeringsproblemen leiden i.v.m. de voorschriften over een juiste registratie van de examengegevens bij de IB-Groep t.b.v. de toezichthoudende
taak van de Inspectie.
In het Algemeen Overleg over het Besluit Samenwerking VO-BVE is toegezegd om na te gaan of het mogelijk is om vakken te laten sprokkelen aan
reguliere scholen voor voortgezet onderwijs6. Op dit moment kan het
reguliere voortgezet onderwijs wettelijk alleen voltijdse onderwijstrajecten
aanbieden. Aan het eventueel openen van de mogelijkheid om losse
vakken aan een vo-school te volgen, gaat een principiële discussie vooraf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 079, nr. 9

7

over de rol, de positie en de bekostiging van het volwassenenonderwijs
en de staatsexamencommissie ten opzichte van het reguliere voortgezet
onderwijs. In lijn met mijn reactie op het rapport van de werkgroep Bruikbare rechtsorde, opteer ik niet voor de mogelijkheid van sprokkelen van
vakken aan een reguliere school voor voortgezet onderwijs. Er zijn diverse
trajecten uitgezet om tot meer ruimte voor maatwerk en betere overgangen te komen. Deze zullen zich eerst moeten bewijzen voordat een
dergelijke principiële keuze aan de orde kan komen.
Bovendien kan het onderzoek naar een andere weging van de prestaties
voor het centraal examen, toegezegd in mijn recente brief over het
verschil tussen school- en centraal examen1, leiden tot een zwaardere
weging van het centraal examen. Dat zal invloed hebben op de ruimte van
scholen voor de eigen (regionale) invulling van het onderwijsprogramma
in het schoolexamen. Op deze mogelijke effecten zal ik ingaan naar aanleiding van de uitkomsten van het genoemde onderzoek.

1

Kenmerk (31 200 VIII, nr. 4) van 19 september 2007.
2
N.a.v. de Regeling vernieuwende projecten
doorlopende leerlijnen vmbo/mbo (kenmerk
VO/OK-2005/48505 van 13 november 2005), ter
inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt
Tweede Kamer.

Experiment geïntegreerde leergang vmbo-mbo2
Voor het gericht bestrijden van de uitval tijdens de overgang vmbo-mbo is
een nauwe samenwerking tussen vmbo en mbo noodzakelijk. Ondanks de
goede initiatieven die in het kader van terugdringing van het voortijdig
schoolverlaten worden ontplooid op het terrein van samenwerking tussen
vmbo en mbo, vindt die samenwerking in het algemeen nog onvoldoende
plaats. In feite ontbreekt de harde noodzaak tot samenwerking en opereren beide onderwijsinstellingen onafhankelijk van elkaar. Een eerste stap
in het vergroten van de wederzijdse afhankelijkheid is dat de komende tijd
geëxperimenteerd wordt met meer structurele oplossingen voor deze
vorm van uitval. Er wordt op dit moment in negen projecten gewerkt aan
een betere programmatische afstemming tussen het vmbo en het mbo2
Deze projecten zullen binnen afzienbare termijn worden uitgebreid met
een experiment waarbij het vmbo en een mbo-2 opleiding in één opleidingstraject worden aangeboden. Begin 2008 maak ik bekend onder welke
condities dit gebeurt. Hoewel dit experiment zich niet enkel en alleen op
het vmbo richt, zal ik bij het vaststellen van de condities rekening houden
met de aanbevelingen van de werkgroep Bruikbare rechtsorde. Deze leergang start in het derde leerjaar van het vmbo en duurt tot en met het
tweede ar van het mbo, en is in eerste instantie bedoeld voor leerlingen in
de basisberoepsgerichte leerweg die het grootste risico lopen om uit te
vallen. Voor deze leerlingen wordt in goede samenwerking tussen vmboen mbo-instellingen nagegaan waar zij het onderwijs zullen volgen: op de
vmbo- of op de mbo-locatie. Hierdoor hebben de leerlingen te maken met
één opleiding, op één locatie en met één pedagogisch-didactische aanpak.
Het onderwijs dat in de leergang wordt aangeboden, is zeer praktijkgericht, wa aansluit bij de leerstijl van de beoogde doelgroep. Meer in het
bijzonder voor leerlingen die het best met hun handen leren. Nu al kunnen
vmbo-scholen en ROC’s afspraken maken over aansluitende trajecten. In
de door de voorzitter van de inmiddels opgeheven Taskforce Jeugdwerkloosheid genoemde vmbo-vakcolleges zal op die manier gewerkt worden,
waarbij ook in de onderbouw van het vmbo meer tijd aan techniek wordt
besteed. Inmiddels zijn gesprekken gestart om lopende projecten in de
diverse regio’s, het idee van de vakcolleges, ideeën rond regionale
praktijkcentra en de leergang geïntegreerd vmbo-mbo zoveel als mogelijk
in een pilot vorm te geven. Hierdoor kan ook een optimaal gebruik
worden gemaakt van de stageplaatsen, leerbanen en uiteindelijk arbeidsplaatsen die de regionale bedrijven bieden in het gehele traject van de
leergang.
Samenvattend
In de afgelopen maanden is het vmbo diverse keren ter sprake gekomen.
In de eerste plaats in het kader van het rapport «Minimumvoorschriften
voor de inrichting van het vmbo» van de werkgroep Bruikbare rechtsorde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 079, nr. 9

8

voortgezet onderwijs. Het Kabinet hecht veel belang aan het terugdringen
van de regeldruk. De onthechte manier waarop de Werkgroep naar de
regels over het vmbo heeft gekeken, is vruchtbaar geweest en heeft geleid
tot een perspectief met een minimum aan voorschriften. De Werkgroep
heeft consequent de noodzaak van bepaalde voorschriften tegen het licht
gehouden. Deze aanpak spreekt mij aan.
Wel wil ik benadrukken dat het rapport van de werkgroep het karakter
heeft van een dereguleringsadvies. De werkgroep benadrukt dat het
aanpassen of schrappen van regels op zichzelf geen oplossing betekent
voor vraagstukken waar het vmbo-veld mee worstelt, zoals het bestrijden
van voortijdig schoolverlaten en de doorstroom naar het vervolgonderwijs. Wel verwacht zij dat het uitvoeren van de voorstellen in het rapport
de ruimte vergroot voor passende oplossingen, die het vmbo zelf kan
vormgeven.
Ik wil benadrukken dat het verminderen van wettelijke voorschriften
gepaard moet gaan met het blijven borgen van het funderend karakter
van het voortgezet onderwijs en van de positie van de kwetsbare leerlingen. De aanbevelingen van de werkgroep kunnen dan ook niet zonder
meer doorgevoerd worden. Bij het uitvoeren van de voorstellen van de
werkgroep zullen we stap voor stap onze weg moeten vinden en moeten
ervaren welke vrijheidsgraden goed en hanteerbaar zijn voor het vmbo.
We hebben diverse trajecten uitgezet om tot meer ruimte voor maatwerk
en betere overgangen te komen, en die moeten zich in de komende
periode gaan bewijzen. Duidelijk is wel dat deze maatregelen zich niet
meer enkel en alleen op het vmbo richten, maar in toenemende mate het
terrein van de overgang vmbo-mbo bestrijken. Te denken valt bijvoorbeeld aan de regels over samenwerking vo-bve (met name artikel 25a
WVO), de assistentopleiding in het vmbo en de flexibilisering van de
vmbo-examens. De experimenten rond de integratie van vmbo en mbo2
zijn hier eveneens een goed voorbeeld van. Begin 2008 maak ik bekend
onder welke condities de geïntegreerde leergang vmbo-mbo2 plaatsvindt.
Ik wil de aanbevelingen van de werkgroep dan ook bezien in het licht van
deze ontwikkelingen. Het veld is complex, de belangen zijn groot en
divers. Maar zoals al gezegd: elke wetgevingsstap zal ik afzetten tegen de
voorstellen van de Werkgroep alsmede toetsen aan de mate waarin de
beoogde ingreep bijdraagt aan het oplossen van de door het vmbo-veld
ervaren problemen zoals de doorstroom vmbo-mbo en het bestrijden van
voortijdig schoolverlaten. Op deze manier wil ik de noodzaak van
ingrepen kunnen onderbouwen en eventuele toekomstige aanpassingen
zorgvuldig kunnen afstemmen op de wensen en noodzaak in het onderwijsveld.
Een van de maatwerktrajecten waarmee ik op korte termijn wil starten zijn
de experimenten rond de geïntegreerde leergang vmbo-mbo2. In deze
projecten worden het vmbo en een mbo-2 opleiding in één opleidingstraject wordt aangeboden. Deze leergang is in eerste instantie bedoeld
voor leerlingen in de basisberoepsgerichte leerweg die het grootste risico
lopen om uit te vallen. Deze leerlingen hoeven op deze manier de fysieke
stap van hun vertrouwde vmbo-school naar het ROC niet te maken, zodat
zij te maken hebben met één opleiding, op één locatie en met één pedagogisch-didactische aanpak.
Als de experimenten vmbo-mbo2, mede in relatie tot de ontwikkelingen in
het vmbo en het mbo, hiertoe aanleiding geven, zal ik een voorstel doen
de WVO aan te passen.
Naast de experimenten zal ik ook de overige vmbo-ontwikkelingen nauwlettend in de gaten houden. Vmbo-scholen zoeken (in toenemende mate)
ruimte om een programma-aanbod te ontwikkelen dat is afgestemd op
interesses en mogelijkheden van de leerlingen en ontwikkelingen in het
mbo en de regionale arbeidsmarkt. Scholen proberen samen met hun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 079, nr. 9

9

omgeving nieuwe antwoorden te vinden om leerplichtige leerlingen te
blijven boeien en te binden aan het onderwijs. Deze inspanningen hebben
in elk geval bij ouders van vmbo-leerlingen tot resultaat geleid. Uit de
Onderwijsmeter 2007 blijkt dat ouders het vmbo met een 7,3 waarderen
(een licht stijgende lijn sinds de eerste meting in 2003). De inspanningen
hebben helaas nog niet tot een herwaardering onder de overige Nederlanders geleid.
Naast de groeiende positieve waardering is sprake van een zoeken naar
een passend programma-aanbod in de afgelopen jaren dat heeft geleid tot
een diverse regionale initiatieven (zowel in de vorm van brede als smalle
programma’s). Sport, Dienstverlening en Veiligheid (SDV), de ict-route,
techniek in de gemengde leerweg, techniek-breed en vmbo-intersectoraal
zijn daar goede voorbeelden van.
Uit onderzoek van de Adviesgroep blijkt echter dat de per 1 augustus 2007
geglobaliseerde examenprogramma’s meer dan voldoende ruimte bieden
om de schooleigen en regionale programmavarianten in te passen. Op dit
moment lijkt er dan ook weinig behoefte aan nieuwe programma’s te zijn.
Tegelijkertijd constateer ik dat de scholen zich nog nauwelijks bewust zijn
van de ruimte die de globalisering van de bestaande programma’s biedt
voor een eigen (regionale) inkleuring. De globalisering is eenvoudigweg
nog te recent en de voorlichting is nog niet goed op gang gekomen. Begin
2008 zal de Adviesgroep vmbo een rapport uitbrengen over de bestaande
ruimte voor een meer regionale invulling van de beroepsgerichte vakken
in het vmbo. Hierin zal ook worden ingegaan op de wijze waarop scholen
meer bewust gemaakt kunnen worden van deze bestaande ruimte en hoe
deze eigen invulling het beste geborgd kan worden in het schoolexamen.
Tot slot buigt de Adviesgroep zich, in het licht van de discussie over het
verschil tussen het school- en het centraal examen, over de vraag wat de
consequenties zijn van een eventuele aanpassing van de verhouding
centraal examen-schoolexamen in het vmbo (zowel in lesstof als weging)
voor de programmering. Mocht besloten worden tot een verzwaring van
het centraal examen dan zal dat de huidige ruimte voor de eigen (regionale) invulling van het onderwijsprogramma in het schoolexamen
beperken.

Tot slot
Bij deze heb ik aan een aantal toezeggingen aan uw Kamer voldaan. Daarnaast heb ik een schets gegeven van een aantal ontwikkelingen binnen
het vmbo. Deze brief vormt echter een momentopname. In de komende
periode wil ik mij samen met u richten op de vraag wat de vmbo-scholen
nog meer nodig hebben om kwalitatief goed onderwijs te kunnen verzorgen. Ik betrek daarbij graag de bevindingen van de Commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen (januari 2008). Daarnaast wil ik,
mede in het licht van de strategische agenda mbo (voorjaar 2008) en de
wens te komen tot een sterkere beroepskolom, de Kwaliteitsagenda VO,
de Adviesgroep vmbo en het rapport «Doorstroom en talentontwikkeling»
van de Onderwijsraad, bezien hoe we het vmbo verder kunnen versterken
en het die ruimte, ontwikkelingsmogelijkheden en status kunnen geven
die het verdient.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 079, nr. 9

10