Inzicht in dakloosheid
Een onderzoek naar daklozen 2009-2016
Op verzoek van het ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport

Moniek Coumans
Koos Arts
Carin Reep
Hans Schmeets

December 2018

Inhoud
1.

Inleiding

3

2.

Methode en bronnen

5

Definities
Onderzoekspopulatie
Representativiteit
Analyse en relevante indicatoren

3.

Resultaten
Kenmerken en ontwikkelingen geregistreerde daklozen 2009-2016
Achtergrondkenmerken

13
13
13

Sociaaleconomische categorie en inkomen

15

Schulden

19

Duur van de dakloosheid/voorkomen op registraties

19

Kenmerken nieuwe instroom daklozen

21

Voorgeschiedenis nieuw ingestroomde daklozen op de registers
Sociaaleconomische categorie en inkomen

4.

5
5
7
10

23
23

Life events

25

Nieuwe daklozen?

28

Samenvatting en conclusies

29

Referenties

32

Bijlage 1

33

2

1. Inleiding
In deze rapportage wordt verslag gedaan van de bevindingen van het project “Inzicht in dakloosheid”.
In het Regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ wordt gewezen op het belang van meer informatie
over het profiel van daklozen. Om beleid gericht in te kunnen zetten en verschillende vormen van
zorg en ondersteuning beter op elkaar aan te laten sluiten, is het van belang dat meer informatie
beschikbaar komt over specifieke groepen daklozen en hun achtergronden.
Over de omvang van de populatie daklozen in Nederland is de afgelopen jaren regelmatig
gepubliceerd (CBS, 2009, 2012; 2015; 2016a; 2016b; Coumans, et al., 2010; Coumans et al., 2013).
Het ging daarbij om schattingen van het aantal feitelijk daklozen, waarbij een onbekend deel van de
daklozen werd bij-geschat. Ook werd daarbij gekeken naar de samenstelling van de populatie
daklozen: de leeftijdsverdeling, man/vrouw verhouding, migratieachtergrond en verblijf in een van
de vier grote steden of daarbuiten. Echter, vanuit beleidsoogpunt, is meer gedetailleerde informatie
nodig.
Er zijn drie terreinen waarop het inzicht in dakloosheid vergroot kan worden. Allereerst door
uitbreiding van cijfers over de samenstelling van de daklozen zoals het opleidingsniveau, de
compositie van het huishouden en de burgerlijke staat, de inkomensbron en het inkomen. Door deze
profielen over een bepaalde periode te volgen, wordt duidelijk welke veranderingen hebben
plaatsgevonden in de samenstelling van de groep daklozen in Nederland. Het tweede
onderzoeksterrein is het in kaart brengen van de geschiedenis van de daklozen. Met informatie over
wat er vooraf is gegaan aan het moment dat men dakloos raakte, of als dusdanig in de registraties
geïdentificeerd werd, zal het inzicht in (de problematiek van) deze gemarginaliseerde groep mensen
vergroten. Dit zal aanvullende aangrijpingspunten bieden voor beleid. In het verleden zijn in
Nederland enkele waardevolle, kwalitatieve (volg-) studies uitgevoerd naar de achtergrond van
daklozen en hun leven op straat. Uit een van de meest recente studies (Van Doorn, 2002) blijkt dat
het bij het merendeel van de daklozen gaat om een jarenlange opeenstapeling van problemen vooraf.
Het aandeel daklozen dat tot kort voor de dakloosheid een regulier bestaan leidde met een baan en
een gezinsleven is maar klein. Tot op heden ontbreekt echter cijfermatige informatie over de
voorgeschiedenis van de daklozen op nationaal niveau. Het gaat daarbij niet alleen om een
kwantificering van bepaalde aspecten op zich, maar ook van de combinatie van deze aspecten, zoals
inkomens- en psychiatrische problematiek.
Een derde aspect waar meer inzicht over wenselijk is, is of er in de loop van de jaren sprake is van
nieuwe specifieke groepen daklozen. Zo kwamen er gedurende de crisisjaren steeds meer signalen
van gemeenten en opvanginstellingen over een toename van daklozen die door een combinatie van
diverse factoren op straat waren beland, maar bij wie daarnaast géén sprake was van ernstige
psychiatrische problematiek of verslaving (Trimbos, 2015). In 2013 signaleerde 71 procent van de
centrumgemeenten een dergelijke toename. Dit werden de “nieuwe daklozen” of “economisch
daklozen” genoemd. Daarnaast waren er in de vier grote steden geluiden dat het aantal zogenoemde
“vermijdbare” daklozen toe zou nemen als gevolg van de invoering van de voordeurdelersnorm in juli
2015 (Bommeljé, 2015/2016). Ook daarbij ging het om daklozen zonder verslavings- of psychiatrische
problematiek, die in principe zelfredzaam zijn, maar door strenger beleid op straat zijn komen te
staan. Een voorbeeld is dat steeds meer volwassen kinderen niet langer in kunnen wonen bij hun
bijstandsafhankelijke ouders, omdat deze dan gekort worden op hun uitkering. Hoewel uit de
omvangschatting van 2016 inderdaad een relatief sterke toename van de jongste categorie daklozen

3

bleek, was niet duidelijk of het daarbij ging om een relatief zelfredzame groep zonder “typische”
daklozenproblematiek, zoals psychiatrische problemen en/of psychiatrische problematiek.
Een laatste categorie daklozen waarvan het de vraag is of deze toe is genomen, betreft de complete
gezinnen die, op straat belanden.
Dit onderzoek richt zich op het verkrijgen van meer inzicht in de populatie daklozen in Nederland en
ontwikkelingen daarin over tijd waaronder ook identificatie van eventueel specifieke nieuwe groepen
daklozen. De volgende onderzoeksvragen zijn daarbij vastgesteld:
1.
Wat is de samenstelling en welke verschuivingen zijn er in de loop van de tijd opgetreden
in bijvoorbeeld leefsituatie, inkomen, burgerlijke staat en psychische gezondheid en
duur van de dakloosheid van de daklozen?
2.
Hoe ziet de voorgeschiedenis van de geobserveerde populatie daklozen eruit naar
leefsituatie, inkomensbron, burgerlijke staat en psychische gezondheid?
3.
Zijn er naast bijvoorbeeld jongere daklozen en daklozen met een niet-westerse
achtergrond nog andere (nieuwe) doelgroepen daklozen te identificeren binnen de
reeds bekende populatie daklozen, zoals ‘economisch’ daklozen, of complete gezinnen?
Het onderzoek richt zich op de bij het CBS bekende groep daklozen, welke bij de eerder uitgevoerde
omvangschattingen 2009 tot en met 2016 als dusdanig zijn geïdentificeerd. Van belang is om op te
merken dat de resultaten betrekking hebben op de daklozen die zijn waargenomen in een drietal
registers. Bij schattingen van de omvang van de totale populatie daklozen zijn deze geregistreerde
daklozen als uitgangspunt gebruikt, maar werd daar een aantal bij-geschat. Ook de samenstelling van
de groep daklozen werd weliswaar gebaseerd op de groep die geobserveerd werd in de registraties,
maar werd uiteindelijk vastgesteld door het toepassen van een statistisch model. Dit betekent dat de
uitspraken in onderhavige rapport uitsluitend betrekking hebben op de geregistreerde groep
daklozen. Dit betreft in totaal 29 700 unieke daklozen in de periode 2009 tot en met 2016.
Dit rapport is als volgt opgebouwd. Allereerst wordt in hoofdstuk 2 ingegaan op de methode die voor
de analyses is gebruikt, de afbakening en definiëring van de onderzoekspopulatie en de beschrijving
van de gebruikte bronnen/registers. In hoofdstuk 3 worden per vraagstelling de resultaten
gepresenteerd en in hoofdstuk 4 volgt een samenvatting met enkele conclusies.

4

2. Methode en bronnen
Definities
Dakloosheid
In dit onderzoek wordt, net als bij de eerdere omvangschattingen, uitgegaan van feitelijk daklozen.
Deze populatie daklozen wordt in overeenstemming met de definitie van Wolf et al.
(2002) als volgt gedefinieerd:
personen die leven op straat of andere openbare ruimte, zonder vaste verblijfplaats;
personen die kortdurend gebruik maken van de nachtopvang of laagdrempelige opvang; en
personen zonder vaste verblijfplaats, die op niet-structurele basis bij familie of vrienden
slapen en niet weten waar zij de volgende nacht zullen slapen.
Feitelijk daklozen onderscheiden zich van de zogenoemde residentieel daklozen. Residentieel
daklozen staan ingeschreven in instellingen voor maatschappelijke opvang (Wolf et al., 2002; De
Bruin et al., 2003). Bij feitelijk daklozen gaat het om personen die vooral op straat, openbare
ruimtes of vrienden, familie en kennissen zijn aangewezen en geen garantie hebben op een
slaapplek voor de komende nacht.
Het gaat daarbij om ingezetenen van Nederland; zij zijn op enig moment in Nederland geregistreerd
(geweest) in de Basisregistratie Personen (BRP) en hebben een Burger Service Nummer (BSN). Dit
betekent dat deze daklozen zogenoemd rechthebbend zijn in het kader van de Wet Maatschappelijke
Opvang (WMO ).

Nieuwe daklozen
Onder nieuwe daklozen worden de daklozen verstaan die zich melden bij de maatschappelijke opvang
omdat zij door (een combinatie van) schulden, werkloosheid en/of hypotheeklast dakloos zijn
geworden. Bij deze mensen is geen sprake van bijkomende OGGZ-problematiek, zoals ernstige
psychiatrische problematiek of verslaving (Trimbosinstituut, 2015).
Binnen de categorie nieuwe daklozen kunnen de volgende specifieke types onderscheiden worden.
Vermijdbare daklozen; dit betreft in principe zelfredzame mensen die mensen die dakloos zijn
geworden door strenger (gemeentelijk) beleid (Bommeljé, 2015/2016).
Economisch daklozen: dat zijn daklozen die als gevolg van de economische crisis dakloos zijn
geworden.

Onderzoekspopulatie
Het onderzoek richt zich op de bij het CBS bekende groep daklozen, welke bij de eerder uitgevoerde
omvangschattingen 2009 tot en met 2016 als dusdanig zijn geïdentificeerd. Deze daklozen zijn in deze
periode aangetroffen in een van de volgende drie registers:
— Een register met personen op opvangadressen: Een binnen CBS samengestelde lijst van
personen die volgens de BRP verblijven bij dag- en nachtopvangvoorzieningen voor
daklozen. Hiervoor is gebruik gemaakt van een lijst met opvanglocaties van de Federatie

5

Opvang (branchevereniging voor maatschappelijke opvang, vrouwenopvang en beschermd
en begeleid wonen) en het Leger des Heils. Deze lijst is in 2016 door het CBS geüpdatet.
— WWB: Een binnen het CBS beschikbare lijst met personen die in het bijstandsregister
stonden als personen zonder vaste verblijfsplaats, volgens het Besluit Adreslozen binnen de
Wet Werk en Bijstand.
— LADIS: Een selectie van daklozen uit het Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem.
De gegevens uit deze registers zijn gekoppeld aan de BRP met een gepseudonimiseerde afgeleide van
het BSN waardoor risico’s op onthulling vermeden worden en daarmee geheimhouding gewaarborgd
is. Als peildatum is daarbij steeds 1 januari van het desbetreffende jaar gehanteerd.
Tabel 2.2.1
Aantal daklozen per peilmoment totaal en per registratie, 2009-2016
Jaar registratie
Aantal daklozen
WWB
LADIS
Ingeschreven
opvangadressen
2009
6000
3200
1500
2900
2010
7000
3500
1700
3100
2011
7200
3800
1600
2600
2012
6600
3500
1500
2700
2013
6900
3900
1500
2400
2014
7000
4300
1600
2200
2015
7200
4700
1500
2600
2016
7600
5200
1100
2900

Over de periode 2009 tot en met 2016 zijn in totaal 29 700 unieke daklozen geobserveerd.
Een aantal van deze daklozen kwam in meerdere jaren terug in de CBS-registers. In Tabel 2.2.2 is te
zien dat het percentage dat overlapt over de jaren afneemt. Waar in 2010 nog ruim de helft van de
daklozen uit 2009 terugkomt, is dat in 2016 gedaald tot ruim 11 procent.

6

Tabel 2.2.2

Overlap in percentages daklozen over de jaren 2009-2016

Representativiteit
Onderhavig onderzoek doet verslag over de daklozen die zijn waargenomen op de registers op de
peildata van 2009 tot en met 2016. Echter, dit is een selectie van de totale populatie daklozen. In deze
paragraaf wordt daarom ingegaan op de representativiteit van de geobserveerde daklozen ten
opzichte van de totale geschatte populatie op een aantal kenmerken.
In Tabel 2.3.1 staat de verdeling van de totale geschatte populatie daklozen voor de jaren 2009-2016,
zoals deze ook op CBS-Statline is gepubliceerd. Tabel 2.3.2 laat voor diezelfde periode de verdeling
zien voor de daklozen die zijn waargenomen in de registers.

7

Tabel 2.3.1 Achtergrondkenmerken van de totaal geschatte populatie daklozen

Tabel 2.3.2. Achtergrondkenmerken van in registraties waargenomen daklozen, 2009-2016

8

Grofweg komt het patroon van de waargenomen daklozen naar achtergrondkenmerken overeen met
dat van de totale geschatte populatie daklozen. Daarop zijn enkele uitzonderingen:
Het aandeel vrouwen is bij de geregistreerde daklozen lager dan in de totale populatie. In
2010 is het verschil groter.
In de populatie is er een zeer sterke stijging te zien van jongeren, van 22 procent in 2009 tot
41 procent in 2016. De stijging is de waargenomen groep daklozen veel geringer (van 17 tot
24 procent).
Het aandeel personen met een Nederlandse achtergrond is in de selectie in 2009 en in 2015
wat lager ten opzichte van de groepen met een migratieachtergrond dan in de schatting.
Het percentage dat verblijft in een van de G4 wijkt in de onderzoekspopulatie iets af van de
schatting van de totale populatie. In 2012 is het aandeel in de G4 in de waargenomen groep
daklozen lager dan in de schatting en in 2015 en iets minder in 2016 is het aandeel in de G4
in de geobserveerde groep daklozen in de registers juist wat lager dan in de totale geschatte
populatie.
Het verschil tussen de stijging van het aandeel jongeren in de geschatte populatie daklozen in 2016,
en de toename in de waargenomen onderzoeksgroep, kan mogelijk als volgt verklaard worden. De
omvangschatting van de totale populatie daklozen is gebaseerd op overlap tussen de registers. Hoe
lager deze overlap is, hoe hoger het aantal bij-geschatte aantal daklozen (Coumans et al., 2010;
Coumans et al., 2013). Uit signalen van met name de grotere gemeenten blijkt dat jongeren zich bij
hen melden om zich (als gevolg van de reeds genoemde voordeurdelersnorm) bij hun ouders uit te
schrijven. Zij vragen wel vaak een postadres aan en een uitkering, maar maken niet meteen gebruik
van de nachtopvang (Bommeljé, 2015/2016). Het vermoeden is dat zij doorgaans wel echt vertrekken
uit het ouderlijk huis en vervolgens mogelijk overnachten bij vrienden of kennissen. Zij hebben
derhalve geen vaste verblijfsplaats meer. Doordat ze in dat geval maar op één van de drie CBSregistraties waargenomen worden, pakt de stijging van het aandeel in de schatting van de populatie
voor deze groep hoger uit dan de stijging van hun aandeel in de waargenomen groep. Dit zou een
verklaring bieden voor de geringere stijging van de jongeren in de registers ten opzichte van de
daadwerkelijke jonge daklozen in de populatie.
Om meer zicht te krijgen op het mogelijke effect van de voordeurdelersnorm is een aanvullende
analyse uitgevoerd. Aangezien de voordeurdelersnorm geldt voor personen vanaf 21 jaar is, in
aanvulling op de bevindingen op basis van de 18 tot 30-jarigen, in deze nadere analyse een splitsing
gemaakt voor de leeftijdsgroepen van 18 tot en met 20 jaar en vanaf 21 jaar tot 30 jaar. We zouden
immers verwachten dat er vooral onder de groep van 21 tot 30 jaar een stijging is te zien. Het blijkt
echter dat er in 2016 in de registers niet heel duidelijk en exclusief een toename is van de 21 tot 30jarigen, maar dat er ook een toename is van de groep van 18 tot 20 jaar. Dit biedt geen aanvullende
indicatie dat de toename van de jonge daklozen vooral is toe te schrijven aan de invoering van de
voordeurdelersnorm. Nader onderzoek is nodig naar alternatieve verklaringen voor de groei van de
groep jonge daklozen in de totale populatie. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan een nadere
analyse van de registraties waar jongeren van 21 tot 19 jaar over de jaren vooral op terugkomen.
Behoudens enkele uitzonderingen, leert de vergelijking tussen de daklozen op basis van de registers
en op basis van de modelschattingen dat de daklozen in de registers een goede afspiegeling vormen
van de daklozen in de omvangschattingen. Dit betekent dat de uitspraken op basis van de
verdiepende analyses, waarbij ook bijvoorbeeld de geschiedenis van de daklozen wordt onderzocht,
een goede indicatie zijn voor de totale groep daklozen. Of, anders gezegd: de uitspraken over de
verdiepingen zijn op basis van de geregistreerde daklozen zijn waarschijnlijk sterk representatief voor
de gehele groep daklozen.

9

Analyse en relevante indicatoren
Door gebruik te maken van beschikbare registers in het Sociaal Statistisch Bestand (SSB) van het CBS
en indicatorensets wordt een totaalbeeld geschetst van de populatie daklozen in Nederland. Per
onderzoeksvraag is een set van indicatoren en bijbehorende variabelen vastgesteld aan de hand
waarvan een antwoord geformuleerd wordt. De waargenomen daklozen op de registraties zijn
vervolgens verrijkt met deze gegevens. Hieronder wordt per onderzoeksvraag beschreven om welke
indicatorensets en variabelen het gaat en welke analyses zijn uitgevoerd om de vraag te
beantwoorden.

Samenstelling populatie en ontwikkelingen daarin
Voor de onderzoeksvraag naar de samenstelling van de groep daklozen en ontwikkelingen daarin zijn
de gegevens van in de registraties bekende daklozen op peildatum 1 januari van de jaren 2009 tot en
met 2016 gekoppeld aan de relevante kenmerken uit het Stelsel van Sociaal-Statistische Bestanden
(SSB). Vervolgens is nagegaan of er over de jaren 2009 tot en met 2016 verschuivingen zijn
opgetreden in de samenstelling van de totale groep daklozen op de peilmomenten. De volgende
kenmerken zijn hiervoor gebruikt:
-

Achtergrondkenmerken: leeftijd, geslacht, burgerlijke staat, migratieachtergrond,
verblijfplaats;
Onderwijsniveau: hoogst gevolgd, voor zover bekend;
GGZ-problematiek recent (3 jaar voor instroom daklozenregistratie);

Voor een totaaloverzicht van indicatoren en variabelen, zie ook Tabel 2.4.1. Deze indicatoren zijn
bepaald in overleg tussen het CBS en het ministerie van VWS.
Op dezelfde wijze is voor de nieuwe instroom daklozen op de gebruikte registraties vastgesteld hoe
de samenstelling is naar bovengenoemde kenmerken. De kenmerken worden voor de nieuwe
instroom per peilmoment weergegeven en voor het totaal.
Voor de bepaling van de nieuwe instroom is uitgegaan van de daklozen die op een peilmoment voor
het eerst verschijnen in de gebruikte registraties (zie paragraaf 2.2 voor een beschrijving van de
registraties). Omdat voor de daklozen in 2009 niet vastgesteld kan worden of zij al eerder op een van
de registraties voorkomen, wordt de nieuwe instroom vanaf 2010 weergegeven.
Uit een nadere analyse bleek dat het voor de achtergrondkenmerken wezenlijk niet veel uitmaakt of
uitgegaan wordt van de nieuwe instroom ten opzichte van meerdere voorgaande jaren (zoals in
2016), of slechts ten opzichte van het voorgaande jaar (zoals in 2010). Daarom mag verondersteld
worden dat de groep nieuw geobserveerde daklozen vanaf 2010 een valide beeld verschaft van de
nieuwe instroom vanaf dat jaar.
Er werden op deze manier van 2010 tot en met 2016 23 800 daklozen voor het eerst waargenomen
in de registraties. Samen met de daklozen die in 2009 geregistreerd stonden zijn dit 29 700 daklozen.
Specifiek gericht op de duur van dakloosheid wordt nagegaan welk deel van de in de registraties
waargenomen de daklozen in de onderzoeksperiode 2009-2016:
langdurig dakloos is (bijvoorbeeld minstens drie jaar doorlopend),
eenmalig, voor een kortere periode dakloos is, en

10

-

welk deel in de onderzoeksperiode van 2009-2016 meerdere keren, maar niet
opeenvolgende jaren (dus recidiverend) dakloos is?

Voor de volledigheid: de populatie die op deze wijze in kaart wordt gebracht bevat niet de volledige
populatie daklozen in Nederland, maar alleen dat deel dat op het moment van de waarneming en dus
op een van de peildata tussen 2009 tot en met 2016 geobserveerd werd in de registers.
Een andere kanttekening is dat het CBS gemeten heeft op peildatum 1 januari van desbetreffende
verslagjaren, waardoor niet bekend is of deze daklozen in de tussenliggende periode van het
desbetreffende jaar misschien in en uit de toestand van dakloosheid raakten. Ook worden er wellicht
daklozen gemist omdat de periode van dakloosheid net tussen twee peildata inlag.

Tabel 2.4.1

Overzicht Indicatoren en variabelen

Demografische factoren

Geslacht
Leeftijd
Migratieachtergrond
Burgerlijke staat
Type huishouden (een persoons/meerpersoonshuishouden)
Aantal kinderen huishouden

Regionale factoren

Landsdeel
G4
Hoogst gevolgde onderwijsniveau, voor zover
beschikbaar
Scheiding (zie ook burgerlijke staat)
Transitie van werk naar een situatie zonder
werk (uitkeringssituatie/zonder inkomen)
Scherpe inkomensdaling
Samengestelde variabele:
Zorgkosten GGZ volgens ZVW
Indicatie voor zorg in het kader van de
Algemene wet Bijzonder Ziektekosten
In LADIS geregistreerd als iemand met
psychiatrische problematiek
Gemiddelde percentielscore inkomen
Gemiddeld besteedbaar inkomen
Hypotheekschuld en overige schulden
Sociaaleconomische categorie in de maand
van waarneming
Sociaaleconomische categorie op jaarbasis
Voornaamste inkomensbron huishouden

Opleiding
Life event

GGZ-problematiek

Inkomen en sociaal economische status

11

Voorgeschiedenis van de populatie daklozen
In dit onderzoek wordt ook teruggekeken in de tijd voorafgaand aan de dakloosheid, Voor de
beantwoording van de vraag naar de voorgeschiedenis van daklozen wordt allereerst gekeken naar
de volgende indicatoren:
GGZ-problematiek in de 3 jaar voorafgaand aan de eerste instroom op de registers;
Scheidingen in de 5 jaar voorafgaand aan de eerste keer waargenomen in de registraties en
langer dan 5 jaar voor de instroom;
Sociaaleconomische categorie 5 en 10 jaar voor de eerste instroom;
Gemiddeld besteedbaar inkomen, percentielscore en voornaamste inkomstenbron van het
huishouden in registratiejaar en 5 jaar daarvoor.
GGZ-problematiek en scheidingen kunnen geschaard worden onder de zogenoemde life events. Een
life-event is een gebeurtenis die grote impact kan hebben op de levensomstandigheden van een
persoon. Andere life-events, die hier gepresenteerd worden, zijn schuldenproblematiek en het verlies
van werk. Opgemerkt moet worden dat gegevens over schulden maar zeer beperkt beschikbaar zijn.
Creditcardschulden, betalingsachterstanden en huurschulden worden bijvoorbeeld niet
geregistreerd, maar schulden bij de bank en de hypotheekschuld wel.
Het verlies van werk wordt hier uitgedrukt als het aandeel daklozen dat vijf jaar voor instroom
werkzaam was en in het jaar van instroom niet meer. Ook is andersom nagegaan welk deel van de
mensen in het jaar van instroom niet werkzaam was, maar vijf jaar daarvoor wel. Hoe lang terug wordt
gekeken, is afhankelijk van de indicator en de beschikbaarheid daarvan in de registers. Zo kan voor
de GGZ-problematiek vanaf 2012 drie jaar terug worden gekeken, vanwege de beschikbaarheid van
de daarbij gebruikte variabele vanaf 2009. Voor de inkomensvariabelen en de sociaaleconomische
categorie kan tot 10 jaar terug worden gekeken voor de eerste instroom in de registraties.

Nieuwe daklozen
Voor de identificatie van nieuwe daklozen zijn verschillende analyses uitgevoerd.
Om na te gaan of er complete gezinnen (ouder en een of meerdere kinderen) op straat zijn beland en
als zodanig in de registraties terugkwamen, is nagegaan of ouders samen met kun kinderen op een
adres voor laagdrempelige opvang stonden ingeschreven. Deze analyse kon alleen uitgevoerd worden
voor de daklozen in het opvangadressen-register.
Om de “economisch daklozen” te identificeren zou het aandeel daklozen geïdentificeerd moeten
worden waarbij voorafgaand aan de registratie als dakloze wel financiële problematiek speelde, maar
geen sprake was van bijkomende andere life events (GGZ-problematiek). Deze analyse is door de
beschikbaarheid en de aard van de gegevens slechts beperkt mogelijk. Bovendien moet rekening
worden gehouden met het feit dat het met dit onderzoek niet mogelijk is om een causale relatie vast
te stellen tussen financiële en sociaaleconomische problematiek enerzijds en dakloos geraken
anderzijds.

12

3. Resultaten
Kenmerken en ontwikkelingen geregistreerde daklozen 2009-2016
Achtergrondkenmerken
In Tabel 3.1.1 wordt een aantal achtergrondkenmerken van de daklozen op de registraties
weergegeven. Ter vergelijking is in Bijlage 1 een aantal achtergrondkenmerken voor de totale
Nederlandse bevolking in dezelfde leeftijdsgroep (18 tot 65 jaar) voor dezelfde peilmomenten
opgenomen.
Ten zien is dat mannen ten opzichte van de bevolking van Nederland (tussen 18 en 65 jaar), onder de
daklozen oververtegenwoordigd zijn. Hetzelfde geldt voor mensen met een niet-westerse
migratieachtergrond en personen tussen 30 en 49 jaar. Daarnaast blijkt ook dat het aandeel
laagopgeleiden onder daklozen relatief hoog is ten opzichte van de totale bevolking van Nederland.
Gemiddeld over de jaren in de periode 2009-2016 zijn twee van de drie daklozen laagopgeleid, terwijl
dat in de totale bevolking in diezelfde periode gemiddeld zo’n 30 procent is. Het aandeel
hoogopgeleiden is met 4 procent juist erg laag onder de daklozen.
Het overgrote merendeel (gemiddeld ongeveer 70 procent) van de daklozen is ongehuwd. Ruim een
vijfde van de groep is gescheiden. Een veel lager aandeel, zo’n 5 a 6 procent, is (nog) gehuwd.
Mensen met een niet-westerse migratieachtergrond zijn ten slotte oververtegenwoordigd in de
populatie daklozen. Dit ten koste van degenen met een Nederlandse achtergrond.
Als gekeken wordt naar ontwikkelingen in de verdeling naar achtergrondkenmerken over de jaren,
blijkt de man/vrouw verhouding over de jaren nagenoeg stabiel. Deze is 85/15. Voor leeftijd blijkt,
zoals reeds eerder geconstateerd, dat het aandeel jongeren in 2016 is gestegen. Dit hangt wellicht
deels samen met de in 2015 geïntroduceerde voordeurdelersnorm. Opvallend is dat het aandeel
daklozen in de leeftijd van 30 tot en met 49 jaar over de jaren is afgenomen met 10 procentpunt tot
53 procent in 2016.
Het aandeel laagopgeleiden is in 2009 met 72 procent relatief hoog. Dit neemt over de jaren wat af,
maar blijft met 65 procent hoog. Het aandeel middelbaar opgeleiden neemt tussen 2009 en 2016 juist
wat toe.
In de groep daklozen in de registraties is het aandeel ongehuwden over de jaren toegenomen, ten
koste van het aandeel gescheidenen. Het aandeel dat (nog) gehuwd is, is nagenoeg gelijk gebleven
over de jaren.
Conform de verwachting daarover verblijft een groot deel van de daklozen in West-Nederland. Dit
aandeel is over de jaren toegenomen, van 55 procent in 2009 tot 65 procent in 2016. Het aandeel
daklozen in de overige landsdelen is in dezelfde periode wat afgenomen.

13

Tabel 3.1.1 Achtergrondkenmerken van daklozen in de registraties op 1 januari, 2009-2016

14

Sociaaleconomische categorie en inkomen
Van de daklozen op de registraties heeft het merendeel in de maand van de registratie (januari van
het desbetreffende jaar) een uitkering of helemaal geen inkomen volgens het inkomensregister. In
2009 is een tiende van de daklozen werkzaam en vanaf 2014 is dit afgenomen tot 4 a 5 procent (zie
Tabel 3.1.2). Dit betekent dat het aandeel werkzame daklozen is gehalveerd. Dat gaat gepaard met
een toename van het aandeel daklozen met een sociale voorziening van 72 procent in 2009 tot 82
procent in 2016, en een afname van de daklozen met ‘een overige uitkering’ van 9 naar 5 procent.
Aanvullende analyses (hier niet gepresenteerd) laten zien dat het aandeel werkende daklozen
afneemt naarmate men vaker waargenomen wordt in de registraties.

Tabel 3.1.2 Sociaaleconomische categorie van geregistreerde daklozen in de maand januari, 2009-2016

Tevens is de sociaaleconomische positie van de daklozen nagegaan op basis van de situatie binnen
een heel jaar. Daarbij is onderzocht of een dakloze binnen het desbetreffende jaar werkzaam is
geweest. Dat resulteert in hogere aandelen ten opzichte van de situatie indien louter naar de situatie
in januari wordt gekeken. Dit heeft gevolgen voor de aandelen dat een uitkering of helemaal geen
inkomen heeft: deze worden kleiner. Echter de trend die naar voren kwam uit tabel 3.1.2 – een
afname van de het aandeel werkzamen en van de groepen met een overige uitkering en zonder
inkomen, en een toename van het aandeel met een sociale voorziening – zien we ook indien de
sociaaleconomische categorie status op jaarbasis wordt vastgesteld (Tabel 3.1.3).
Uit nadere analyses blijkt dat als de sociaaleconomische categorie separaat bekeken wordt voor de
drie opleidingsniveaus, dat de toename van het aandeel dat een bijstandsuitkering ontvangt, vooral
geldt voor de middelbaar en hoogopgeleiden en minder voor de laagst opgeleiden. Kennelijk is er een
groep daklozen die hoger opgeleid is en in toenemende mate gebruik maakt van sociale
voorzieningen. Dit kan te maken hebben met de conjunctuur; de toename is te zien tot en met 2013,
toen ook de economische crisis op zijn einde liep. Het is aannemelijk dat de daklozen die nog
werkzaam waren, vaak ook de wat hoger opgeleiden, tijdens de crisisjaren hun baan kwijtraakten en
afhankelijk werden van de bijstand. Een andere ontwikkeling die hier ook een rol kan spelen, is dat
de middelbaar opgeleiden qua profiel steeds meer op laagopgeleiden gaan lijken. Dit werd recentelijk
nog geconstateerd in een studie van de WRR (Engbersen, Snel en Kremer, 2017).

15

Tabel 3.1.3. Sociaaleconomische categorie op jaarbasis en gemiddeld persoonlijk (jaar)inkomen op 1 januari,
2009-2016

Het gemiddeld persoonlijk inkomen van de waargenomen daklozen in de registraties ligt in 2009 op
10,5 duizend euro per jaar en vanaf 2011 is dit ongeveer 12 duizend euro per jaar. Het ligt voor de
hand dat dit voor de werkzame mensen hoger is dan voor de mensen met een sociale voorziening en
scholieren. Dat het gemiddelde inkomen voor mensen met een overige uitkering hoger ligt, komt
doordat het hierbij onder meer om WW-uitkeringen gaat, die gebaseerd zijn op het laatst verdiende
loon.
In tabel 3.1.4. is voor de verschillende peilmomenten weergegeven wel deel van de populatie deel
uitmaakte van een of meer persoonshuishouden en wat de percentielscore was van het
gestandaardiseerd huishoudensinkomen en het gemiddeld besteedbaar huishoudensinkomen op
jaarbasis voor de verschillende soorten huishoudens (zie voor begrippen ook kader).
Te zien is dat per registratiemoment ruim 90 procent van de daklozen deel uitmaakt van een
eenpersoonshuishouden. Slechts 6 procent maakt deel uit van een meerpersoonshuishouden. Dit
betekent dat de dakloze ingeschreven staat op een adres van een meerpersoonshuishouden. Dit
betekent niet dat de dakloze daar ook daadwerkelijk verblijft. De gemiddelde percentielscore van de
gestandaardiseerde inkomens is voor alle jaren 9 procent, wat wil zeggen dat de daklozen gemiddeld
gezien behoren tot de laagste 9 procent laagste inkomens van de bevolking van Nederland. Dit
betekent voor de daklozen in 2009 een gemiddeld besteedbaar huishoudensinkomen van bijna 9
duizend euro oplopend tot bijna 11 duizend euro in 2016.
Bij de eenpersoonshuishoudens is het de percentielscore logischerwijs lager (7 a 8) dan bij de
meerpersoonshuishoudens (24 tot 27 over de jaren). Ook als men in een meerpersoonshuishouden
staat ingeschreven, dan behoort het inkomen van die huishoudens gemiddeld tot het laagste kwart
van alle inkomens in Nederland in het desbetreffende jaar.

16

Tabel 3.1.4. Daklozen naar type huishouden, gemiddelde percentielscore gestandaardiseerd
huishoudensinkomen en gemiddeld besteedbaar huishoudensinkomen 1

17

Kader: Toelichting begrippen uit de inkomensstatistiek

Persoonlijk inkomen

Dit omvat het totaal van inkomen uit arbeid, inkomen uit eigen onderneming, uitkering inkomensverzekeringen en uitkering sociale
voorzieningen (m.u.v. kinderbijslag en kindgebonden budget). Premies inkomensverzekeringen (m.u.v. premies voor volksverzekeringen)
zijn hierop in mindering gebracht.
Besteedbaar inkomen
Het

bruto-inkomen

verminderd

met

betaalde

inkomensoverdrachten,

premies

inkomensverzekeringen,

premies

ziektekostenverzekeringen en belastingen op inkomen en vermogen.
Toelichting
Betaalde inkomensoverdrachten bestaan uit overdrachten tussen huishoudens zoals alimentatie betaald aan de ex-echtgeno(o)t(e).
Premies inkomensverzekeringen betreffen premies betaald voor sociale verzekeringen, volksverzekeringen en particuliere verzekeringen
in verband met werkloosheid, ziekte en arbeidsongeschiktheid en ouderdom en nabestaanden.
Gestandaardiseerd inkomen
Het besteedbaar inkomen gecorrigeerd voor verschillen in grootte en samenstelling van het huishouden.
Toelichting
Deze correctie vindt plaats met behulp van equivalentiefactoren. In de equivalentiefactor komen de schaalvoordelen tot uitdrukking die
het gevolg zijn van het voeren van een gemeenschappelijke huishouding. Met behulp van de equivalentiefactoren worden alle inkomens
herleid tot het inkomen van een eenpersoonshuishouden. Op deze wijze zijn de welvaartsniveaus van huishoudens onderling
vergelijkbaar gemaakt. Het gestandaardiseerd inkomen is een maat voor de welvaart van (de leden van) een huishouden
Percentielen
Alle huishoudens van Nederland van een bepaald jaar worden op basis van het inkomen gerangschikt van laag naar hoog en vervolgens
ingedeeld in 100 gelijke groepen. Het eerste percentiel bestaat dan uit de 1 procent huishoudens met de laagste inkomens; het
honderdste percentiel bestaat dan uit de 1 procent huishoudens met de hoogste inkomens.
Voornaamste inkomensbron van het huishouden
Indeling van huishoudens naar het inkomensbestanddeel met het hoogste bedrag, waarin de inkomensbestanddelen van alle leden van
het huishouden worden samengeteld
Hypotheekschuld eigen woning
Hypotheekschulden in verband met de eigen woning.
Dit betreft de stand van de schuld waarover rente is verschuldigd.
Opgebouwde tegoeden voor de aflossing van de hypotheek via kapitaalsverzekeringen, spaar- en beleggingshypotheken en dergelijke
kunnen niet worden waargenomen en zijn derhalve niet in mindering gebracht.
Overige schulden
Schulden voor consumptieve doeleinden, de financiering van aandelen, obligaties of rechten op periodieke uitkeringen en de financiering
van schulden voor de tweede woning of ander onroerend goed. Gegevens over bijvoorbeeld creditcardschulden, schulden bij
webwinkels, huurschulden en betalingsachterstanden zijn niet bekend in dit register en hierin dus niet meegenomen.
Sociaaleconomische categorie
Om de sociaaleconomische categorie te bepalen wordt gekeken wat de voornaamste inkomensbron van een persoon is in een periode
(jaar of maand). Scholieren/studenten die geen inkomsten hebben of minder inkomsten hebben dan de lage inkomensgrens voor een
alleenstaande, worden als schoolgaand getypeerd. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen: werkzaam, (werknemer, ondernemer),
ontvanger uitkering sociale voorziening (bijstandsuitkering, uitkering overige sociale voorzieningen), ontvanger overige uitkering (o.a.
uitkeringen werknemersverzekeringen), schoolgaand (scholier/student) en overig zonder inkomen.

18

Schulden
De cijfers over schulden worden sinds 2011 goed in beeld gebracht door het CBS. Uit de beschikbare
cijfers kan opgemaakt worden dat hypotheekschulden nagenoeg niet voorkomen bij de daklozen. Wel
is er bij ongeveer dertig procent sprake van beperkte schuldbedragen tot 1 000 euro. Rond een tiende
van de daklozen heeft wat hogere schulden van tussen de 1 000 en 10 000 euro en bij 5 a 6 procent
is de schuld 10 000 euro of hoger (Tabel 3.1.5).

Tabel 3.1.5. Schulden daklozen, 2011-2016

Nogmaals moet opgemerkt worden dat in de gepresenteerde cijfers over schulden een beperkt beeld
gegeven van de schuldsituatie van daklozen. Zo wordt er geen rekening gehouden met
betaalachterstanden, huurschulden of creditcardschulden. Bekend is verder dat daklozen vaak
onderling geld uitlenen en schulden hebben openstaan (Van Doorn, 2002). Ook over deze onderlinge
kredietverlening geven deze cijfers geen inzicht.

Duur van de dakloosheid/voorkomen op registraties
In tabel 3.1.6 staat de registratieduur weergegeven voor alle daklozen die in de periode 2009 tot en
met 2016 in de registraties waargenomen werden.

19

Tabel 3.1.6. Registratieduur van de daklozen naar achtergrondkenmerken, 2009-2016

Het grootste deel van de daklozen, namelijk bijna 60 procent (17 200 daklozen) werd op 1 peilmoment
werd waargenomen op een of meerdere van de registers. Dit betekent dat deze daklozen op het
voorafgaande peilmoment of daarna niet in de registers aangetroffen werden. In de tussenliggende
periode, dus vanaf 2 januari van het voorgaande jaar tot 31 december van het volgende jaar, kan deze
dakloze op het register ingeschreven zijn geweest.

20

Ongeveer een vijfde van de daklozen werd in 2 of 3 opeenvolgende jaren aangetroffen in de
registraties en zo’n 8 procent kwam op 4 of meer momenten terug in de registers. Bij bijna een tiende
van de daklozen op de registratie in deze periode ging het om recidiverende daklozen, daklozen die
meer dan 1 keer, maar niet op opeenvolgende peilmomenten werden waargenomen in de
registraties.
Over de hele periode zijn 900 daklozen overleden; dat is 3 procent van het totaal aantal
geobserveerde daklozen op de registraties in deze periode. Per jaar varieerde het aandeel
overledenen van 0,7 tot ruim 1 procent. Dit ligt hoger dan in de algemene bevolking van Nederland
(in de leeftijd van 15 tot 65 jaar); daarvan overleed in diezelfde periode jaarlijks ongeveer 0,2 procent
Daklozen vrouwen komen relatief vaak 1 keer voor in de registraties. Ook komen zij minder vaak dan
dakloze mannen terug nadat zij 1 jaar niet aangetroffen werden in de registers. Eveneens worden
jongeren relatief vaak maar 1 keer aangetroffen in de registers. Dat geldt ook voor de middelbaar en
hoger opgeleiden. Mensen met een Nederlandse achtergrond worden juist relatief minder vaak 1
keer aangetroffen op de registraties. Zij komen ook wat vaker op 4 of meer achtereenvolgende
peilmomenten terug in de registraties vergeleken met daklozen met een niet-westerse
migratieachtergrond. Dit ligt enigszins voor de hand, omdat bij mensen met een migratieachtergrond
de kans kleiner is dat zij vaker achter elkaar worden aangetroffen, doordat een deel van hen pas naar
Nederland immigreerde in de loop van de onderzoeksperiode. Overigens moet hier opgemerkt
worden dat hier alleen ingezetenen van Nederland worden meegenomen. Er kan geen uitspraak
worden gedaan over de niet-ingezetenen.
Ook de daklozen in Noord-Nederland komen met 12 procent relatief wat vaker op 4 of meer
achtereenvolgende peilmomenten terug. Bij de daklozen uit Zuid-Nederland is dat slechts 6 procent.
Bij hen is het aandeel dan slechts 1 keer wordt aangetroffen in de registraties juist hoger dan bij de
daklozen uit het Noordelijk deel van Nederland.

Kenmerken nieuwe instroom daklozen
Het ligt voor de hand dat de achtergrondkenmerken van de nieuw ingestroomde daklozen op de
peilmomenten grotendeels overeenstemmen met de achtergrondkenmerken van de totale
daklozenpopulatie op de registraties per peilmoment. En inderdaad is dat ook het geval. In Tabel 3.1.2
staan per peilmoment de achtergrondkenmerken van de daklozen weergegeven.
Er zijn enkele noemenswaardige percentages. Allereerst neemt het aandeel nieuw ingestroomde
vrouwen over de jaren licht toe, van 14 tot 19 procent.
Verder is het aandeel nieuw ingestroomde jongeren over de gehele periode hoger dan het aandeel in
de totaal geregistreerde populatie. Ligt dat daar op 17 en loopt op tot een kwart; bij de nieuwe
instroom op de registraties is dit aandeel 28 tot 33 procent. Er is hier ook geen relatief sterke stijging
in 2016. Ook is te zien dat bij de nieuwe instroom het aandeel in de hoogste leeftijdscategorie het
laagste is. Kennelijk zijn daklozen als zij instromen in de registraties relatief jong. Instroom op hogere
leeftijd (vanaf 50 jaar) komt relatief minder vaak voor.
De nieuwe instroom lijkt verder wat hoger opgeleid dan de totale groep daklozen; bij het aandeel
middelbaar opgeleiden is dit gemiddeld over de jaren 33 procent. In 2016 is het 34 procent. Bij de
totale groep geregistreerde daklozen nam dit aandeel toe van 24 tot 31 procent.

21

Tabel 3.1.7 Daklozen nieuw ingestroomd in de registraties naar achtergrondkenmerken, 2010-2016

22

Voorgeschiedenis nieuw ingestroomde daklozen op de registers
Sociaaleconomische categorie en inkomen
Allereerst wordt gekeken naar de sociaaleconomische categorie waar nieuw ingestroomde daklozen
toe behoren (Tabel 3.2.1). Het beeld voor de nieuw ingestroomde daklozen op de peildata vanaf 2010
tot en met 2016 komt grotendeels overeen met dat van alle daklozen op de desbetreffende
peilmomenten. Wel is er een toename te zien van het aandeel daklozen dat een sociale voorziening
ontvangt van bijna 70 procent tot ongeveer 80 procent. Het aandeel werkenden en ontvangers van
een overige WW-uitkering neemt wat af in deze periode. Te zien is verder dat 5 jaar voor de eerste
instroom in de registraties het merendeel van de daklozen een sociale voorziening ontving (23
procent), een andere uitkering (8 procent) of helemaal geen eigen inkomen had (22 procent). Bij die
laatste categorie kan het bijvoorbeeld gaan om thuiswonende niet schoolgaande jongeren of een van
de partners in een paar, die zelf geen inkomen heeft. Verder zijn er 5 jaar voor het moment van eerste
registratie logischerwijs ook aanmerkelijk meer scholieren en studenten.
Wat opvalt is dat de verdeling van de sociaaleconomische categorie 10 jaar voor de eerste instroom
in de registraties, niet heel erg afwijkt van dat van 5 jaar voor het moment van eerste registratie. Dit
betekent dat het merendeel van de daklozen ook langere tijd voor het voorkomen op de
daklozenregisters niet werkzaam was.

23

Tabel 3.2.1. Sociaaleconomische categorie bij instroom registratie, 5 en 10 jaar daarvoor, 2010-2016

Teruggekeken voor de nieuwe instroom naar de inkomenssituatie van 5 jaar voor de eerste registratie, dan blijkt
ook daar dat men vanuit een relatieve situatie van armoede in de dakloosheid is beland (Tabel 3.2.2). Van de nieuwe
instroom hoorde de daklozen tot de 9 procent huishoudens laagste inkomen. Vijf jaar voor de registratie behoorden
deze personen gemiddeld tot het laagste inkomenskwartiel van de bevolking.

24

Tabel 3.2.2. Type huishouden, gemiddelde percentielscore inkomen en besteedbaar inkomen van nieuw
ingestroomde daklozen in de registraties, in registratiejaar en 5 jaar daarvoor, 2010-2016

Life events
Echtscheidingen
Van de nieuw ingestroomde daklozen was voorafgaand aan het jaar dat zij voor het eerst in de
registratie instroomden 23 procent gescheiden. Voor 6 procent was dat korter dan 5 jaar geleden
gebeurd. Bij 17 procent vond de scheiding langer dan 5 jaar geleden plaats.

25

Tabel 3.2.3. Echtscheidingen van nieuw ingestroomde daklozen, 2010-2016

Baanverlies en sociaaleconomische categorie
In tabel 3.2.4 staat de verdeling van alle nieuw ingestroomde daklozen weergegeven. Daaraan is te
zien dat van de nieuw instroom 7 procent nog werkt en ruim driekwart een sociale voorziening krijgt.
Van degenen die vijf jaar geleden werkte, is dat in het jaar van instroom 12 procent. Het merendeel
van degenen die die destijds werkzaam (ongeveer 70 procent) waren ontvangt in het jaar van
instroom een uitkering. Op basis van de tabel kan geconcludeerd worden dat de verdeling van
sociaaleconomische categorie voor de nieuwe instroom 5 jaar voor de instroom niet heel erg afwijkt
van de verdeling op het moment van instroom. Als gekeken wordt naar verdeling van de nieuwe
instroom voor de daklozen in verschillende sociaaleconomische categorieën van 10 jaar gelden (hier
niet weergegeven), deze verdeling nauwelijks anders is.
Tabel. 3.2.4. Sociaaleconomische categorie van de nieuwe instroom (2010-2016) 5 jaar voor instroom

26

In Tabel 3.2.5 is andersom gepercenteerd, dus is de verdeling van sociaaleconomische categorie van
de nieuw ingestroomde daklozen vijf jaar geleden te zien. Dit is gedaan voor het totaal aantal
ingestroomde daklozen, maar ook per sociaaleconomische categorie daklozen op het moment van
instroom. Voor het totaal aantal ingestroomde daklozen geldt dat 27 procent vijf jaar daarvoor nog
werkzaam was.
Tabel 3.2.5. Sociaaleconomische categorie 5 jaar geleden voor de nieuw ingestroomde daklozen,
2010-2016

Van de daklozen die in het jaar van instroom een sociale voorziening hadden, was bijna een kwart (23
procent) 5 jaar daarvoor nog werkzaam. Dit geldt ook voor degenen die in het jaar van registratie
geen inkomen ontvingen. Van degenen die in bij de instroom een andere uitkering ontvingen was vijf
jaar geleden een iets hoger percentage werkzaam, namelijk 38 procent. Van degenen die op het
moment van instroom op de registratie werk hadden, had 44 procent dat 5 jaar daarvoor ook.
Als we 10 jaar terugkijken in de tijd (hier niet weergegeven), wijken deze percentages niet veel af.
Ook hier blijkt weer uit dat de daklozen voor een groot deel uit een situatie komen waarin zij een
uitkering ontvingen, of geen (eigen) inkomen hadden. Het maakt daarbij niet veel uit of 5 of 10 jaar
teruggekeken wordt in de tijd.

GGZ- problematiek
De GGZ-problematiek kan alleen weergegeven worden voor de drie jaar voorafgaand aan de eerste
instroom op de registraties vanaf 2012. Dit komt doordat de gegevens waar deze indicator
grotendeels op gebaseerd is, namelijk gemaakte zorgkosten voor psychische problemen en een
AWBZ-indicatie op basis van psychische problematiek, pas vanaf 2009 beschikbaar zijn. In Tabel 3.3.6
staan de gegevens voor de totale instroom in 2012 tot en met 2016 weergegeven en voor de
peilmomenten vanaf 2012 apart.

27

Tabel 3.3.6. GGZ-problematiek in de drie jaar voorafgaand aan de eerste instroom, 2012-2016

Iets minder dan de helft van de daklozen werd in de drie jaar voorafgaand van hun registratie
geconfronteerd met GGZ-problematiek. Zij kregen een indicatie voor langdurige zorg op psychische
gronden, en/of maakten zorgkosten in verband met psychische problematiek. Er lijkt over de jaren
sprake te zijn van een dalende trend. Ging het in 2012 om 53 procent met deze problematiek, in 2016
was dit nog 39 procent. Waar dit mee te maken heeft is met de beschikbare cijfers niet vast te stellen.

Nieuwe daklozen?
De vraagstelling over of er nieuwe daklozen zijn waar te nemen op de registraties blijkt moeilijk te
beantwoorden.
Of er bijvoorbeeld hele gezinnen op straat belandden in de loop van de onderzoeksperiode kon alleen
beantwoord worden voor de daklozen waarvan we wisten dat zij ingeschreven stonden op adressen
voor laagdrempelige opvang. Dit betreft slechts een beperkt deel van de daklozenpopulatie.
Bovendien zijn er wellicht wel gezinnen dakloos geworden die vrijwel meteen, zonder dat zij op een
van de registraties werden waargenomen, een andere vorm van maatschappelijke opvang kregen,
zoals bijvoorbeeld residentiele opvang. Zoals reeds in de inleiding opgemerkt richt dit onderzoek zich
op de feitelijk daklozen. De residentieel daklozen blijven buiten beschouwing. Als rekening houdend
met deze beperkingen toch gekeken wordt naar het aandeel onder de daklozen op de registraties,
dan van de daklozen die op de peilmomenten gebruik maken van laagdrempelige opvang, naar
schatting 1 à 2 procent daar met minstens een minderjarig kind ingeschreven te zijn. Van de dakloze
ouders van minderjarige kinderen die gebruik maken van deze opvang staat 2 tot 5 procent daar
geregistreerd met minstens een kind.
Ook de vraag naar economisch daklozen blijkt lastig te beantwoorden. Het is niet met zekerheid vast
te stellen of de daklozen zonder GGZ-problematiek in de drie jaar voorafgaand aan de eerste

28

instroom, niet toch psychische problematiek of verslavingsproblematiek hebben. Daarnaast is het
zeer moeilijk vast te stellen of iemand door economische factoren in de dakloosheid belandde of die
weg al grotendeels had afgelegd en daardoor het werk verloor. Deze causaliteit is met de beschikbare
gegevens niet vast te stellen. Daarnaast bleek een heel groot deel van de daklozen ook in het verleden
uit een situatie van relatieve armoede te komen. Zij behoorden ook vijf jaar voor hun instroom al tot
het percentage met relatief de laagste inkomens. Velen ontvingen 5 of 10 jaar voor de instroom in de
registraties ook al een uitkering, hadden geen eigen inkomen, studeerden nog of gingen naar school.
De vraag of er over de jaren duidelijk een groeiende groep daklozen is die vanuit een relatief
welvarende situatie in de dakloosheid belanden kan met de beschikbare cijfers daarover niet
bevestigend beantwoord worden.
De vraag in hoeverre een echtscheiding in het recente verleden een katalyserend effect heeft gehad
op de instroom in de dakloosheid is niet goed te beantwoorden door het lage percentage (6 procent)
van de daklozen dat recent (binnen vijf jaar) voor hun instroom in de registratie een scheiding
meemaakte.

4. Samenvatting en conclusies
Per vraagstelling wordt hieronder een aantal conclusies getrokken.
Hoe is de groep daklozen samengesteld en zijn er ontwikkelingen in de samenstelling over de jaren?
Het gaat bij de daklozen op alle peilmomenten om meer mannen dan vrouwen, het merendeel is
ongehuwd en een lager percentage (ongeveer een vijfde) is gescheiden. Het aandeel jongeren is
relatief hoog en neemt in 2016 wat toe. Een relatief groot deel verblijft in een van de grote steden en
in het westen van het land. Het merendeel van de daklozen is middelbaar of laagopgeleid. Het aandeel
hoogopgeleiden is onder de daklozen sterk ondervertegenwoordigd. Het aandeel middelbaar
opgeleiden is over de jaren enigszins toegenomen, ten koste van het aantal laagopgeleiden.
Het merendeel van de daklozen ontvangt een uitkering; een sociale voorziening of een andere
uitkering. Dit neemt over de jaren toe van ruim 70 procent tot wat meer dan 80 procent in 2016. In
2009 is ongeveer een tiende van de daklozen werkzaam. Dat aandeel is in 2016 gehalveerd.
Het gemiddeld persoonlijk inkomen van de geregistreerde daklozen ligt in 2009 op 10,5 duizend euro
per jaar en vanaf 2011 is dit gemiddeld ongeveer 12 duizend euro per jaar. Zo’n negen op de tien
daklozen maakt deel uit van een eenpersoonshuishouden. Slechts 6 procent behoort tot een
meerpersoonshuishouden. Daklozen gemiddeld gezien behoren tot de laagste 9 procent laagste
inkomens van de bevolking van Nederland. Dit betekent voor de daklozen in 2009 een gemiddeld
besteedbaar huishoudensinkomen van bijna 9 duizend euro, oplopend tot bijna 11 duizend euro in
2016. Ook als men in een meerpersoonshuishouden staat ingeschreven, dan behoort het inkomen
van die huishoudens gemiddeld tot het laagste kwart van alle inkomens in Nederland in het
desbetreffende jaar. Hypotheekschulden komen nagenoeg niet voor bij de daklozen. Wel is er bij
ongeveer dertig procent sprake van beperkte schuldbedragen (tot 1 000 euro), heeft een tiende van
de daklozen wat hogere schulden van tussen de 1 000 en 10 000 euro en bij 5 a 6 procent is de schuld
10 000 euro of hoger.
Ongeveer 60 procent van daklozen komt slechts op 1 peilmoment voor op de registers. Ongeveer een
vijfde van de daklozen werd in 2 of 3 opeenvolgende jaren aangetroffen in de registraties en 8 procent
kwam op 4 of meer achtereenvolgende momenten terug in de registers. Bij bijna een tiende van de
daklozen op de registratie in deze periode ging het om recidiverende daklozen. Zij worden meerdere
malen aangetroffen, maar niet op achtereenvolgende peilmomenten. Daklozen vrouwen, jongeren,

29

middelbaar en hoger opgeleiden worden relatief vaak 1 jaar aangetroffen in de registers. Mensen met
een Nederlandse achtergrond worden juist relatief wat vaker op 4 of meer achtereenvolgende
peilmomenten terug in de registraties vergeleken met daklozen met een niet-westerse
migratieachtergrond. Dit ligt enigszins voor de hand, omdat bij mensen met een migratieachtergrond
de kans kleiner is dat zij vaker achter elkaar worden aangetroffen, doordat een deel van hen pas naar
Nederland immigreerde tijdens de onderzoeksperiode. Ook de daklozen in Noord-Nederland komen
relatief wat vaker op 4 of meer achtereenvolgende peilmomenten terug. Bij de daklozen uit ZuidNederland is het aandeel dan slechts 1 keer wordt aangetroffen in de registraties juist relatief wat
hoger.
Het beeld voor de nieuw ingestroomde daklozen is vergelijkbaar met dat van de totale groep daklozen
op de verschillende peilmomenten. Wel is het aandeel nieuw ingestroomde jongeren over de gehele
periode hoger dan het aandeel in de totaal geregistreerde populatie. Er is hier geen sterke stijging
van het aandeel jongeren in 2016. Daklozen zijn als zij instromen in de registraties relatief jong.
Instroom op hogere leeftijd (vanaf 50 jaar) komt relatief minder vaak voor. De nieuwe instroom lijkt
verder wat hoger opgeleid dan de totale groep daklozen.
Voorgeschiedenis van de nieuw ingestroomde daklozen op de registratie
Verwacht werd dat de voorgeschiedenis van daklozen gekenmerkt wordt door een aantal specifieke
life events, al dan niet in combinatie, zoals een inkomensdaling, baanverlies, een hoog aandeel
scheidingen en ook bij het merendeel ernstige psychische problematiek. Deze verwachtingen worden
niet allemaal door de resultaten bevestigd. Wat de inkomensdaling en de sociaaleconomische
voorgeschiedenis betreft, blijken de meeste daklozen al uit een toestand van relatieve armoede in de
dakloosheid te zijn geraakt. Zij behoorden ook 5 jaar voor hun instroom op de registers al tot de
huishoudens met de laagste inkomens. Ook baanverlies kwam niet veelvuldig voor alvorens men
dakloosheid belandde. Dit kwam eenvoudigweg doordat het merendeel van de daklozen geen werk
had, maar reeds afhankelijk was van een uitkering of zelf geen inkomen had maar deel uitmaakte van
een paar waarvan de partner inkomsten had.
Scheidingen vonden slechts bij een minderheid van 6 procent recent voor het instromen in de
daklozenregistratie plaats. In totaal ging er bij ruim een vijfde een scheiding vooraf aan het moment
van toetreden tot de daklozenregistraties. Bij 18 procent vond de echtbreuk meer dan vijf jaar voor
de instroom op de registratie plaats.
Psychische problematiek, hier geoperationaliseerd als GGZ-problematiek en gebaseerd op zorgkosten
voor psychische problemen of een AWBZ-indicatie op psychische gronden, kwam gemiddeld bij iets
minder dan de helft van de nieuw ingestroomde daklozen voor en nam af van iets meer dan de helft
in 2012 tot bijna 40 procent in 2016. Waar dit mee samenhangt is niet af te leiden uit de gegevens.
Nieuwe daklozen?
Het identificeren van groepen nieuwe daklozen bleek niet eenvoudig. Complete gezinnen werden in
beperkte mate aangetroffen op de opvangadressen; zo 1 a 2 procent van de daklozen op
opvangadressen stond daar met een of meerdere kinderen geschreven en bij de dakloze ouders van
minderjarige kinderen die gebruik maken van de opvang gaat het om een iets hoger percentage van
2 tot 5 procent.
De vraag of er over de jaren duidelijk een groeiende groep daklozen is die vanuit een relatief
welvarende situatie in de dakloosheid belanden kan met de beschikbare cijfers daarover niet
bevestigend beantwoord worden. De meeste daklozen komen zoals hiervoor reeds werd
geconstateerd uit een situatie die reeds gekenmerkt werd door relatieve armoede en het ontvangen
van een sociale voorziening, een uitkering of helemaal geen eigen inkomen.

30

Of echtscheidingen de gang naar de dakloosheid versneld hebben, is ten slotte door het lage aandeel
echtscheidingen recent voor de instroom in de registers niet vast te stellen.
Slotconclusie
Concluderend kan gesteld worden dat de groep daklozen in Nederland zich kenmerkt door een
relatief groot aandeel mannen, laagopgeleiden en niet westerse-allochtonen. Het grootste deel van
de daklozen is ongehuwd en verblijft in een van de vier grote steden. De voorgeschiedenis van de
daklozen kenmerkt zich door een relatieve situatie van armoede; daklozen komen uit huishoudens
met de laagste inkomens en het merendeel was reeds afhankelijk van een uitkering. Ook had
ongeveer de helft recent voor instroom op de daklozenregistraties GGZ-problematiek.
Hoewel de resultaten uit onderhavig onderzoek meer cijfermatig inzicht bieden in de populatie
daklozen en hun achtergrond, bieden de bevindingen ook aanknopingspunten voor verder
verdiepend onderzoek. Te denken valt aan meer inzicht in de duur van de dakloosheid, zoals hoe
daklozen die minder dan 1 jaar dakloos zijn zich onderscheiden van degenen die een langere tijd
dakloos zijn. Ook de jongere groep daklozen kan nader bekeken worden om meer uitspraken te
kunnen doen over deze voor beleid en hulpverlening zeer relevante doelgroep. En een derde
onderzoekslijn betreft de criminaliteitscijfers, zoals welk deel van de daklozen in de
onderzoeksperiode geregistreerd werd als verdachte van een misdrijf.

31

Referenties
Bommeljé, Y. (2015/2016). Explosieve toename vermijdbare daklozen. De onvoorziene gevolgen van
de kostendelersnorm. Sociaal Bestek, december 2015/januari 2016.
CBS StatLine (2016) Daklozen; persoonskenmerken.
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=80799ned&D1=a&D2=a&D3=a&
HD=150303-1405&HDR=T,G2&STB=G1
CBS (2018) Daklozen van 18 tot 65 jaar naar leeftijd, peildatum 1 januari 2016 (maatwerk).
https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2017/51/daklozen-van-18-tot-65-jaar-naar-leeftijd
CBS (2010, 2 december) 17 van de 10 duizend Nederlanders dakloos. CBS nieuwsbericht.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2010/48/17-van-de-10-duizend-nederlanders-dakloos

CBS (2013, 23 december) 27 duizend daklozen. CBS nieuwbericht. https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2013/52/27-duizend-daklozen
CBS (2015, 4 maart) Stijging aantal daklozen lijkt voorbij. CBS nieuwbericht. https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2015/10/stijging-aantal-daklozen-lijkt-voorbij.
CBS (2016, 3 maart). Aantal daklozen in zes jaar met driekwart toegenomen. CBS nieuwsbericht.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/09/aantal-daklozen-in-zes-jaar-met-driekwart-toegenomen
CBS (2016, 23 december). Dakloos: vaker jong en niet-westers.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/51/dakloos-vaker-jong-en-niet-westers
Coumans, M, M. Cruyff, P. G. M. van der Heijden, H. Schmeets, en J. Wolf (2010). Dakloos in
Nederland. Bevolkingstrends, 2010/04. https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2010/52/dakloos-innederland

Doorn, L. van (2002). Een tijd op straat. Een volgstudie naar (ex)daklozen in Utrecht (1993-2000).
Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn/NIZW, Utrecht.
Engbersen, G., Snel, E. en M. Kremer (red.) (2017). De val van de middenklasse? Het stabiele en
kwetsbare midden. Den Haag: WRR.

32

Bijlage 1
Tabel 1. Achtergrondkenmerken van bevolking van Nederland van 18 t/m 64 jaar, 2009-2016

33