Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden
voor de Nederlandse economie | ontwikkeling
van een methode
Auteurs
Ton Bastein
Ivan Vera Concha
Elmer Rietveld
September 2023

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Samenvatting
Strategische afhankelijkheden en
toenemende aandacht voor risico’s
in de leveringsketen
De Covid-19-pandemie, de inval van
Rusland in de Oekraïne en de geopolitieke
opkomst van China hebben de aandacht
voor het begrip open strategische autonomie in de afgelopen tijd sterk doen
toenemen. Die ontwikkelingen hebben
duidelijk gemaakt dat er behoefte is
aan het op methodische wijze in kaart
brengen van risicovolle, strategische
afhankelijkheden. Nationale en Europese
beleidsinitiatieven (zoals de Nationale
Grondstoffenstrategie en -op Europees
niveau- het opstellen van de Critical Raw
Materials Act CRMA) bevestigen deze
noodzaak.

Nog geen zicht op ketenrelaties

Tot dusverre bieden gerapporteerde
methodes in Nederland en de EU te weinig
zicht op kwetsbaarheden in ketens. Risico’s
rondom strategische afhankelijkheden
worden sterk vergroot in de afwezigheid
van data, informatie en kennis van deze
ketenafhankelijkheden.. Daarbij schieten
huidige analyses, bijvoorbeeld analyses
van de importstromen naar Nederland,
tekort. Kritieke productiestadia in bepaalde
landen kunnen over het hoofd worden
gezien. Het is minder zinvol om slechts
naar kwetsbaarheden van een industriële
sector te kijken. Immers, alle sectoren zijn

2

verweven in een wereldeconomie waarin
producten hun waarde krijgen in vele
stappen in een keten. Dit onderzoek richt
zich op het opstellen van methodieken om
ketenrelaties te leggen en vervolgens die
ketenrelaties te analyseren

Gekozen casestudies om
ketenafhankelijkheden in kaart te
brengen

Als uitgangspunt van onderzoek worden
productgroepen op het 6-digit GS/GN
detailniveau gebruikt. De GS/GN is de
classificatie die voor internationale
handel wordt gebruikt. Deze beschrijft de
hele economie via productengroepen op
verschillende detailniveaus. In deze studie
gebruiken we het niveau dat de economie
verdeelt in ca. 5000 (6-digit) en 8500
(8-digit) productgroepen. De casestudies
in deze studie zijn elk een 6-digit GS/GN
productgroep.
De gekozen casestudies (zie tabel S1)
beslaan verschillende stadia van de waardeketen: grondstof, een zogenaamde 1st
intermediate c.q. een bewerkte grondstof,
halffabricaat, finaal product. Verschillende
stadia bieden de mogelijkheid om
strategische afhankelijkheden in ketens
optimaal te kunnen verkennen.

Productgroep

GS/GN

Productgroep

GS/GN Code

Fosforzuur

280920

Synthetisch isoprene rubber (IR)

400260

Titaniumdioxide (TiO2)

282300

Platstaal

721933

Molybdenum oxides

282570

Zuigermotoren

840731

Kalium nitraat

283421

Electrische motoren en generators:
DC, 75kW < output < 375kW

850133

Lithium carbonaat

283691

Transformatoren; liquide diëlektrica,
tussen 650kVA en 10,000kVA

850422

Boraten

284019

Permanente magneten

850511

Zilver nitraat

284321

Nikkel-metaal hydride batterijen

850750

Esters; thiophosphoric esters

292019

Lithium-ion batterijen

850760

Chlooramfenicol antibioticum

294140

PV panelen

854140

Kunstmest: mono ammonium fosfaat

310540

Optische apparaten en instrumenten

901380

Tabel S1: geselecteerde twintig casestudies

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Methodiek om ketenrelaties te
leggen en vervolgens te analyseren
Om inzicht te krijgen in (kwetsbaarheden
van) leveringsketens en op die manier
licht te werpen op strategische
afhankelijkheden voor Nederland worden
de volgende stappen gezet in een
casestudie:

i. Data-verzameling ten behoeve van
het vaststellen van zogenaamde tier-1
(leverancier) en tier-2 (leverancier
van de leverancier) relaties van de
casestudie;
ii. Kwantitatieve analyse van de productie
(met name de locatie) van de
geïdentificeerde productgroepen in
tier-1 en tier-2.
iii. Kwalitatieve analyse van relevantie van
de casestudie voor Nederland.
Voor de analyse van de ketenafhankelijkheden en de vaststelling van het
(relatieve) Nederlandse belang is gebruik
gemaakt van handelsstatistieken zoals
Comtrade en Prodcom. Om de kritikaliteit
weer te geven is ervoor gekozen om
de mate van concentratie (HerfindahlHirschman Index, HHI) en de kwaliteit van
bestuur (World Governance Index, WGI)
van een land waar een productgroep wordt
gefabriceerd als indicatoren te gebruiken.
Daarbij wordt een risico als relatief hoog
ingeschat indien een hoge concentratie

3

gepaard gaat met een ongunstige WGIscore. De meest risicovolle schakel in
de productieketen wordt vervolgens
gedefinieerd als de productgroep met de
minst gunstige scores voor HHI en WGI.
In Figuur S1 is een samenvattend
overzicht gegeven van de HHI- en
gemiddelde WGI-score van alle 20
geselecteerde productgroepen/
casestudies èn alle productgroepen die
‘upstream’ geïdentificeerd zijn en dus
‘toeleverend’ zijn aan de onderzochte
‘finale’ producten. Het rode kwadrant
staat voor de minst gunstige score (hoge
productieconcentratie, ongunstige WGIscore), de groene kwadrant voor de
meest gunstige score. Opvallend is dat de
combinatie van hoog geconcentreerde
productie (HHI > 5.000) en een gunstige
WGI-score weinig voorkomt, evenals de
combinatie van een laag geconcentreerde
productie en een ongunstige gemiddelde
WGI-score. Er is duidelijk een aantal
producten (met name 1st tier
componenten) die in het kritieke kwadrant
vallen: een hoge productieconcentratie in
landen met een ongunstige WGI-score.

Figuur S1: impressie scores alle productgroepen (casestudies, 1st tier & 2nd tier)

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Vervolgstappen: risicomanagement rondom strategische
afhankelijkheden definitief
verbeterd door ketenanalyse

De hier ontwikkelde methodiek en de
resultaten die op basis daarvan voor
de twintig casestudies zijn behaald
geven aanleiding tot het formuleren van
mogelijke vervolgstappen:
• Kijk niet alleen naar data die de
huidige economie beschrijven, maar
besteedt ook aandacht aan toekomstig
verdienvermogen, bijvoorbeeld
rond productieketens die zich nog
moeten opschalen (zoals die voor de
waterstofeconomie) of die zich nog
moeten vormen (zoals die rondom
quantumcomputing);
• Vertaal expliciet de consequenties van
risico’s m.b.t. leveringszekerheid voorbij
economische waardeketens, maar leg
verdere kwalitatieve verbanden met
publieke belangen zoals bijvoorbeeld
nationale veiligheid en gezondheidszorg;
• Verbindt het onderzoek naar fysieke
ketens met die van ‘digitale’ ketens;

4

• Zet in op nieuwe ontwikkelingen om
geautomatiseerde analyses te kunnen
doen, bijvoorbeeld door de inzet van
AI, het Digitale ProductPaspoort (DPP)
en gebruik van gelicenseerde data.
Dit zal onderzoek naar strategische
ketenafhankelijkheden een nieuwe mate
van diepgang kunnen geven.
• Gebruik doorlooptijden van
investeringen in het beheren van
risico’s rondom van strategische
ketenafhankelijkheden.
• Investeer in het monitoren van
kwetsbaarheden op continue basis, in
de vorm van een institutioneel geborgde
vorm van risicomanagement rondom
strategische ketenafhankelijkheid.

Kortom: strategische ketenafhankelijkheden kunnen
de komende jaren beter in beeld worden gebracht, om
beslissingen over eventuele interventies van overheden
in deze ketens effectief te ondersteunen.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Inhoudsopgave
Samenvatting2
1

Inleiding: open strategische autonomie en leveringszekerheid

2

Leveringszekerheid en strategische ketenafhankelijkheden
9
2.1 Inleiding: voorbeelden van onderzoek naar ketenafhankelijkheden en leveringszekerheid		
9
2.2 EU-onderzoek naar kritieke grondstoffen							9
2.3 Onderzoek naar strategische ketenafhankelijkheid in de EU					
9
2.4 EU-JRC-Onderzoek naar kritieke ketens
11
2.5 Kritieke grondstoffen voor Nederland: TNO-onderzoek Materialen in de Nederlandse economie 12
2.6 De Geo-economische monitor op basis van CBS-onderzoek
12

3

Zicht op leveringsketens: doel van dit onderzoek14
3.1 Zicht op strategische afhankelijkheden: vraag van de Nederlandse overheid
14
3.2 Tekortkomingen in het gebruik van handelsdata
14
3.3 Selectie van productgroepen voor casussen
16

4

Methodische aanpak: hoe toeleveringsketens in kaart te brengen
4.1 Methodische stappen
4.2 Methodische overwegingen: inzicht in ketens is essentieel
4.3 Stap 1: Op zoek naar data en Informatie over ketenafhankelijkheden
4.4 Stap 2: Kwantitatieve analyse van productgroepen
4.5 Stap 3: Kwalitatieve analyse van relevantie van de onderzochte productgroep voor Nederland

19
19
19
20
21
23

5

Strategische keten-afhankelijkheden op nationaal niveau: twintig casestudies
5.1 Resultaten van twintig casestudies: een samenvattend overzicht
5.2 De situatie rond kritieke grondstoffen

24
24
28

6

Discussie en conclusies

29

5

7

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

7

Hoe verder? Verbreding, verdieping en continuïteit van onderzoek naar
strategische afhankelijkheden
7.1 Van huidige economie naar verdienvermogen (nu en in de toekomst)
7.2 Van economische kwetsbaarheid naar alle publieke belangen, inclusief nationale veiligheid
7.3 Van fysieke, naar digitale èn fysieke ketens
7.4 Van slechts statistische databronnen naar geavanceerde databases
7.5 Van CRM lijst naar CRM Act en Open Strategische autonomie: flankerend onderzoek
		en ontwikkelingen
7.6 Van statische risico-inschatting naar dynamische mitigatie-strategieën
7.7 Van projecten naar monitoring op continue basis

33
33
35
35
36
38
38
40

Referenties

41

BIJLAGE 1: De inzet van LCA en Ecoinvent bij het in kaart brengen van ketens
BIJLAGE 2: Commerciële data providers en gelicenseerde databases

42
47

6

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

1 Inleiding: open strategische autonomie en leveringszekerheid
Jarenlang is door vrijwel iedereen het
zelfregulerend vermogen van globale
leveringsketens als vanzelfsprekend
aangenomen. Toch zijn er in de afgelopen
decennia bewustwordingsmomenten
geweest die deze vanzelfsprekendheid
ter discussie stelden, zoals die rondom de
publicatie van de studie van de Club van
Rome in 1972, de milieuwetten die volgden
op het Brundtland rapport in 1987, de
handelsconflicten tussen China en Japan
in 2010 of tussen China en de VS tijdens de
regeerperiode van Donald Trump.
Ondanks die momenten is lange tijd
weinig aandacht geweest voor het op een
methodische wijze in kaart brengen van
leveringsrisico’s van importstromen naar
nationale en continentale economieën. De
Covid-19-pandemie, de inval van Rusland
in de Oekraïne, de geopolitieke opkomst
van China en hebben de aandacht in de
afgelopen tijd echter sterk doen toenemen
voor het begrip open strategische
autonomie.
Het uitbreken van de Covid-pandemie en
de Russische invasie van Oekraïne hebben
licht geworpen op de kwetsbaarheid van
moderne leveringsketens, met name
voor de toegang tot bepaalde kritieke
goederen (bijvoorbeeld persoonlijke
beschermingsmiddelen, halfgeleiders)
en grondstoffen. De Covid-pandemie
heeft geleid tot bezorgdheid over het

7

vermogen van markten om tijdig en snel
vraag en aanbod in evenwicht te brengen.
Deze zorgen verdwenen echter in de
loop van de tijd, aangezien het aanbod
zich aanpaste aan de vraag, zij het met
vertraging en tegen een prijs. De Russische
invasie van Oekraïne heeft een nieuw
soort impact op de herstellende mondiale
toeleveringsketens: geopolitiek machtsspel,
in een mate die sinds het olie-embargo
van 1973 niet meer is voorgekomen.
Het legt een extra druk op een mondiaal
economisch systeem dat nog niet hersteld
is van de schokken opgelopen tijdens de
Covid-pandemie.
Bovendien lijkt in toenemende mate
MVO/ESG-beleid of de introductie van de
Corporate Social Responsibiity Directive
(CSRD) de noodzaak om materiaal op een
verantwoorde (d.w.z. maatschappelijk
aanvaardbare) manier in te kopen
sterk te stimuleren. Voorbeelden
van reputatieschade deden zich de
afgelopen jaren voor als het ging om
arbeidsomstandigheden in mijnen en
fabrieken.
De Europese Commissie en de Europese
Raad hebben “strategische autonomie met
behoud van de open economie” voor de
komende jaren als speerpunt voor Europa
aangemerkt. Terwijl open strategische
autonomie als ambitie voorheen exclusief

toebehoorde aan het veiligheidsdomein en
vooral in Frankrijk leefde, heeft het nu ook
betrekking op de economie en technologie
gekregen en op de EU als geheel. De vraag
is waar dit begrip vanuit economische
optiek voor staat, welk probleem het
oplost en hoe het begrip inhoudelijk is te
operationaliseren.
Het probleem waarop open strategische
autonomie aangrijpt is de toegenomen
geopolitisering van de economie. Via
bijvoorbeeld strategische overnames,
samenwerkingsverbanden en (digitale)
spionage kunnen derde landen ongewenste invloed krijgen op economische (vitale)
processen in de EU. En Nederland en
andere Europese landen kunnen bovendien
speelbal zijn in het geopolitieke spel dat
de VS en China onderling spelen omwille
van technologisch leiderschap.
Geopolitisering van de economie heeft
vaak eenzelfde patroon: (1) er is een
(economische) afhankelijkheid van
een bepaald land, (2) dit land maakt
hier feitelijk of mogelijk misbruik voor
geopolitieke doeleinden, (3) hierdoor
kunnen we onze publieke belangen
minder vrij en effectief borgen. Het
afgelopen decennium is dit probleem
groter geworden, door de verder gestegen
economische verbondenheid en de
verslechterde relatie met belangrijke
handelspartners.

Duidelijk is dat de Nederlandse welvaart
en veiligheid door geopolitisering van
de economie in toenemende mate in
het geding raken en dat de geopolitieke
acties van derde landen buiten Europa
-zoals een zekere ontkoppeling tussen
de economieën van de VS en China- de
komende jaren relevant blijven. Open
strategische autonomie is te zien als een
mogelijk antwoord op deze hernieuwde
verwevenheid van economie en
geopolitiek. Voor Nederland staat de open
strategische autonomie van de EU voor
haar vermogen om als mondiale speler,
in samenwerking met internationale
partners, op basis van eigen inzichten en
keuzes haar publieke belangen te borgen
en weerbaar te zijn in een onderling
verbonden wereld. De term drukt uit dat
Nederland, als onderdeel van Europa,
opgewassen moet zijn tegen de soms
vijandig gezinde buitenwereld, om over zijn
eigen economische en maatschappelijke
lot te kunnen blijven beschikken.
Op diverse vlakken wordt door de
Nederlandse overheid en kennisinstellingen
zoals TNO verkend op welke aspecten open
strategische autonomie betrekking heeft
en wat de aangrijpingspunten (kunnen)
zijn.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

De weg naar (meer) open strategische
autonomie is in ieder geval opgebouwd
uit operationele, tactische en strategische
keuzes, gemaakt door publieke en private
beslissers. De vraag die bij al deze activiteiten opkomt is welke informatie nodig is en
welke investeringen in kennis en informatie
nodig zijn om die informatie op te bouwen?
De ervaring leert dat als details
over de productsamenstelling en
productieprocessen afdoende in beeld
zijn, overige details over een productgroep
met beduidend minder moeite ontsloten
kunnen worden vanuit aanvullende
databronnen. De aansluiting met wat
professionals in het bedrijfsleven doen is
hierbij essentieel, gegeven het gegeven dat
de meeste acties rond leveringszekerheid
worden genomen vanuit privaat supplychain management. Vanuit het publieke
perspectief bezien geldt dat een continue
monitoring van data, informatie en kennis
deze aansluiting mogelijk maakt. Van alle
productgroepen met een publiek belang
dient op hoofdlijnen bekend te zijn wat
het is, waarvan het product gemaakt is,
hoe de leveringsketen er uit ziet en wie
het waarvoor gebruikt. Daarmee kan de
noodzaak tot actie (operationeel, tactisch
of strategisch) snel en effectief worden
bepaald. Deze studie onderzoekt wat een
continue monitoring van strategische
afhankelijkheden in leveringsketens van
de Nederlandse economie nodig heeft.

8

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

2 Leveringszekerheid en strategische ketenafhankelijkheden
2.1 Inleiding: voorbeelden
van onderzoek naar
ketenafhankelijkheden
en leveringszekerheid

Ondanks het feit dat de aandacht
voor open strategische autonomie
relatief recent is, wordt al enkele jaren
aandacht besteed door o.a. de EU aan
leveringszekerheid. In eerste instantie is
vooral aandacht besteed aan de situatie
m.b.t. (vooral abiotische) grondstoffen, in
latere instantie is ook onderzoek gedaan
naar gehele ketens en de identificatie van
voor de EU strategische producten. In dit
hoofdstuk introduceren we enkele van deze
onderzoeken, die een belangrijke basis
vormen onder het hier gerapporteerde
onderzoek.

2.2 EU-onderzoek naar kritieke
grondstoffen

Alvorens aandacht werd geschonken
aan keten-afhankelijkheden, was de EC
al sinds 2008 actief op het gebied van
de zogenaamde kritieke materialen
(Critical Raw Materials, ofwel CRM). Sinds
2010 wordt elke 3 jaar een overzicht
gepresenteerd van de kritieke grondstoffen
volgens een door het JRC ontworpen
methodiek. Kritiek zijn de materialen
die de drempelwaardes passeren die
zijn gesteld voor enerzijds ‘supply risk’

9

en anderzijds ‘economic importance’.
Belangrijke aspecten bij het bepalen van
het leveringsrisico zijn:
• De concentratie van herkomst van
grondstoffen
• De kwaliteit van bestuur in landen van
herkomst
• De mate van recycling
• De aanwezigheid en toepasbaarheid
van substituten.
Na bepaling van de “kritikaliteit-grenswaarden” ontstaat vervolgens een lijst
grondstoffen die het label ‘kritiek’ krijgen
(de met rood aangegeven grondstoffen in
onderstaande Figuur 1.
In deze analyse is tot nu toe relatief
weinig aandacht geweest voor kritikaliteit
verder in de keten. Sinds enige jaren wordt
wel de productieconcentratie bepaald
van geraffineerde materialen (oftewel
de eerstvolgende stap na het delven en
bewerken van ertsen) en wordt de stap
met hoogste kritikaliteit opgenomen in de
bepaling van CRMs.

2.3 Onderzoek naar strategische
ketenafhankelijkheid in de EU

De Europese Commissie publiceerde in
2021 haar nieuwe industriële strategie
(Europese Commissie 2021a en 2021b),
vooral naar aanleiding van de COVID-crisis.

Figuur 1: de resultaten van 4e CRM lijst van de Europese Commissie

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Dit kwam voort uit de toen ontstane bewustwording van de brede afhankelijkheid
van de EU voor import van niet alleen
grondstoffen, maar ook tal van andere
halffabricaten en producten die van
wezenlijk belang zijn voor volksgezondheid, en andere gevoelige industriële
ecosystemen. In dit document wordt een
bottom-up methode opgezet en ingezet
om voor de EU in kaart te brengen waar
buitenlandse strategische afhankelijkheden (“dependencies that are considered

of critical importance to the EU and its
Member States’ strategic interests such as
security, safety, health and the green and
digital transformation”) het grootst zijn.
Het onderzoek richtte zich met name op
sectoren waar meer gevoeligheid werd
verondersteld: aerospace & defence,
elektronica, energie-intensieve industrie,
hernieuwbare energie, gezondheid, digitale
infrastructuur (en dus bijvoorbeeld niet
bouw, textiel, toerisme en agrifood).

Versailles declaratie en sancties tegen Rusland

Op 11 en 11 maart 2022 werd op de historische plek van Versailles een Europese top
gehouden. Het was als reactie op de Russische inval van de Oekraïne, omschreven
als “een tektonische verschuiving in de Europese geschiedenis”. EU-leiders kondigde
hun voornemen aan om autonoom te worden op het gebied van voedsel, energie en
wapentuig. De Versailles declaratie markeerde daarmee een belangrijk voornemen
in het streven naar meer open strategische autonomie voor de EU.
De zoektocht naar meer open strategische autonomie betekende op korte termijn
zoeken naar nieuwe leveringsketens. Ruwe aardolie (vanaf december 2022),
geraffineerde aardolie­producten (vanaf februari 2023), goud, staal, staalproducten
en ijzer, synthetisch rubber en plastic mogen niet meer worden verhandeld met
Rusland. Voor een lange lijst productgroepen geldt echter dat ze niet mogen worden
geëxporteerd naar Rusland, maar nog wel steeds worden geïmporteerd naar de EU.
Op 23 juni 2023 heeft de Europese Unie (EU) een 11e sanctiepakket aangenomen
dat voor leveringsketens weinig nieuwe impact heeft.

10

ProximityProximityTourism TourismCreative Creative
& Cultural
& Cultural
& Social & Social
Industries
Industries
EconomyEconomy
Retail

Aerospace
Aerospace
& defence
& defence

Retail

Textiles Textiles

Construction
Construction

Digital

Industrial
Industrial
Ecosystem
Ecosystem
for for
the recovery
the recovery

Digital

Health Health

Electronics
Electronics

Mobility Mobility
TransportTransport
Automotive
Automotive

Energy Energy
IntensiveIntensive
Agri-FoodAgri-Food
Industries
Industries
Renewable
Renewable
Energy Energy

Source: European
Source: Commission
European Commission
Note: Circles
Note:
represent
Circles arepresent
selectionaofselection
more sensitive
of moreecosystems
sensitive ecosystems
for the purpose
for the
ofpurpose
this staffofworking
this staff
document
working document

Figuur 2: gevoelige industriële ecosystemen onderzocht voor een afhankelijkheid van de EU in kritieke
productgroepen

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

In een eerste stap identificeert de analyse
goederen waarvan de EU afhankelijk is
van een beperkt aantal bronnen, op basis
van de concentratie van leveranciers, het
relatieve belang van invoer van buiten
de EU en hun mogelijke vervanging door
interne EU-productie. In een tweede stap
worden de in stap 1 geïdentificeerde
afhankelijkheden teruggebracht tot meer
gevoelige ecosystemen met een hoger
risico op afhankelijkheden die van
strategisch belang zijn. De analytische
stappen in deze analyse zijn:
• De concentratie van import van
buiten de EU in de vorm van een
Herfindahl-Hirschmann-Index (HHI),
oftewel de som van het kwadraat van
de marktaandelen van bronlanden.
Als grenswaarde voor strategische
afhankelijkheid is hier 0,4 genomen.
• Het aandeel van import van buiten
de EU t.o.v. de totale import (dus ook
binnen de EU); een drempelwaarde van
50% is gehanteerd
• Substitueerbaarheid, bepaald door de
mate waarin de Europese productie
de import kan overnemen. Als
drempelwaarde wordt hier 1 gebruikt
(oftewel: import groter dan export).
Als additioneel filter is de mate gebruikt
waarin de materialen gerelateerd zijn aan
de genoemde gevoelige ecosystemen.

11

Als resultaat is een lijst van 137 goederen
ontstaan waarvoor gesteld kan worden
dat de EU sterk afhankelijk is van niet-EUlanden.
Om tot een verdere reductie van deze lijst
te komen is gekeken naar mogelijkheden
om tot diversificatie te komen t.o.v.
de huidige importsituatie. Dit bleek te
gelden voor ongeveer de helft van de
lijst van 137 producten (drempel: HHI >
0,4). Verder is ook nog gekeken naar het
prijsverschil tussen import en export: een
groot prijsverschil duidt op klaarblijkelijke
verschillen tussen producten die onder
dezelfde HS-classificatie vallen (drempel:
prijsverschil > 30%). Door deze stappen
mee te nemen ontstaat een lijst van 34
bijzonder kwetsbare producten.

2.4 EU-JRC-Onderzoek naar
kritieke ketens

De “strategic foresight” studie van het
Joint Research Center van de EC uit 2020
(European Commission, 2020) was de
eerste studie uit Europa die duidelijk blijk
geeft van het besef dat leveringszekerheid
niet per se een vraagstuk is van beperkte
beschikbaarheid van grondstoffen maar
van flessenhalzen in de hele maakketen.
Figuur 3 laat de resultaten zien uit deze
studie van de stadia in de keten bij de
vervaardiging van een elektromotor.
De studie focust vooral op technologie
t.b.v. de energietransitie.

Figuur 3: strategische afhankelijkheden producten als focus in strategische autonomie.
Deze type grafieken zullen worden gebruikt in de 20 casestudies

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

2.5 Kritieke grondstoffen voor
Nederland: TNO-onderzoek
Materialen in de Nederlandse
economie

In 2015 heeft TNO een uitgebreide analyse
verricht naar de afhankelijkheid van de
Nederlandse economie van (kritieke)
grondstoffen (Bastein en Rietveld, 2015).
Deze studie ‘Materialen in de Nederlandse
Economie (ook wel: MIDNE) richtte zich op
het gebruik van 64 abiotische grondstoffen.
De studie gaf een vrij volledig beeld van
de mate waarin de Nederlandse economie
verweven is met de beschikbaarheid van
64 abiotische materialen.
Daarbij is met name aandacht besteed
aan het koppelen van grondstoffen aan
halffabricaten en producten. Dit met
name met het oog op de geringe import
van grondstoffen in Nederland en het
belang dat de verdere leveringsketen
heeft voor de Nederlandse industrie en
economie. In deze analyse is een methode
ontwikkeld waarmee die koppeling tussen
grondstoffen, het gebruik ervan in de
wereldwijde productie van halffabricaten
en eindproducten, en sectoren die in de
Nederlandse economie voor toegevoegde
waarde zorgen worden gemaakt. Deze
methode maakt het ook mogelijk om een
onderscheid te maken tussen de import

naar Nederland in de vorm van grondstoffen, halffabricaten en eindproducten. De
studie is tot op heden één van de weinige
voorbeelden om grondstoffen en productgroepen systematisch te koppelen,
alhoewel duidelijk is dat tal van detaillering
en verbetering kan plaatsvinden. De kracht
van de analyses in het MIDNE-rapport zit
nadrukkelijk niet in ketenrelaties. Immers:
productgroepen zijn onderling niet systematisch verbonden in deze studie.
De gegevens die uit dit onderzoek zijn
gekomen vormen de basis onder de
Nederlandse grondstoffenscanner
(https://www.grondstoffenscanner.nl/),
die sinds 2017 in de lucht is.
Overigens is op basis van dit onderzoek
géén specifieke op Nederland gerichte
lijst kritieke grondstoffen gemaakt. Op de
eerste plaats vanwege de breedte van de
opgestelde indicatoren en het feit dat elke
indicator een eigen prioriteitenlijst oplevert.
Op de tweede plaats vanwege het besef
dat criticality is in the eye of the beholder:
het hangt af van wie je bent, waar je bent
en wanneer je iets nodig hebt of iets kritiek
is, en een top-down vastgestelde lijst
draagt niet bij tot handelingsperspectief
voor individuele bedrijven.

1. https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/38/invoer-goederen-bij-specifieke-bedrijfstakken-2020-

12

2.6 De Geo-economische monitor
op basis van CBS-onderzoek

In 2022 is de zogeheten Geo-economische
monitor (SEO 2022) gepubliceerd. In de
Geo-economische monitor wordt onder
strategische afhankelijkheden verstaan
de afhankelijkheden die een risico
vormen voor het borgen van Nederlandse
en Europese publieke belangen. De
selectiemethodes die de Geo-economische
monitor hanteert zijn deels gebaseerd
op onderzoek van CBS1. In dat onderzoek
zijn op basis van o.a. importconcentraties
productgroepen geïdentificeerde waarbij
de afhankelijkheid van Nederland voor
het buitenland groot is. Daarbij zijn de
volgende sappen gehanteerd:
• Het is gericht op import van buiten de EU
• Per productgroep (op basis van
Comtrade-handelsstatistiek waarin
ongeveer 5.800 productgroepen zijn
opgenomen) is bepaald hoeveel
Nederland van welke categorie importeert uit welk land. De gekozen drempelwaarde is daarbij 1 miljoen euro,
• De import vanuit één land moet groter
zijn 50 procent van de totale import in
Nederland, en de import moet groter
zijn dan de export in die productgroep.
• de concentratie van de wereldmarkt
moet dusdanig zijn dat de zogeheten
Herfindahl-Hirschman Index (HHI) > 0,4
(eerst op 6-digit en vervolgens op 8 digit
niveau).

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

De selectie door het CBS, die resulteert
in 135 productgroepen, bevat nog veel
productgroepen waarbij op het eerste gezicht niet direct sprake is van strategische
afhankelijkheid.
Doel van de analyse van de Geo-economische monitor is vervolgens om die productgroepen te identificeren waarvoor geldt dat
sprake is van strategische afhankelijkheid
(zie Figuur 4). Daarbij wordt het volgende
stroomdiagram gevolgd.
De auteurs stellen dat het beoordelen van
substitutiemogelijkheden tot onzekerheid
leidt bij het beantwoorden van de vraag of
er strategische afhankelijkheid is. Indien
op basis van de beschikbare informatie en
kennis te weinig eenduidig de afhankelijkheid geclassificeerd kon worden, leidde
dat tot de classificatie ‘mogelijk strategisch
afhankelijk’.
Naast de lastige beoordeling van substitutiemogelijkheden, bleek het lastig
om zonder gedetailleerde kennis van
een industrie goed zicht te krijgen op
achterliggende ketenafhankelijkheden.
Eén van de uitdagingen het hier
gerapporteerde onderzoek is of een
signalering van dergelijke strategische
ketenafhankelijkheid op basis van
beschikbare data toch mogelijk is.

13

Is sprake van concentratie product
bij één land volgens CBS methode?
Nee
Geen strategische afhankelijkheid
want actor niet in staat om schade
te berokkenen

Ja
Leidt uitval tot grote acute
of sluimerende maatschappelijke
schade?
Nee

Geen strategische afhankelijkheid
want geen schade

Ja

Is substitutie op korte
termijn mogelijk?
Ja

Geen strategische afhankelijkheid
want geen schade vanwege snelle
substitutie

Nee

Is substutie op middellange
termijn mogelijk?
Ja

Alle strategische afhankelijkheid
in geval acute maatschappelijke
schade

Figuur 4: beslisboom kritikaliteit Geo-economische monitor (SEO 2023)

Nee

Strategische
afhankelijkheid

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

3 Zicht op leveringsketens: doel van dit onderzoek
3.1 Zicht op strategische
afhankelijkheden: vraag van
de Nederlandse overheid

Eerder onderzoek heeft zicht gegeven
op de kritieke situatie rond grondstoffen
(op EU- en Nederlands niveau) en op
mogelijke strategische afhankelijkheden
van materialen, halffabricaten en finale
producten (via de Geo-economische
monitor). In het licht van de toenemende
belangstelling voor open strategische
autonomie is de behoefte geformuleerd
door de overheid om strategische
afhankelijkheden te kunnen identificeren
om vervolgens eventuele risico’s te kunnen
mitigeren.
In een eerdere beleidsnotitie van de
Centraal Economische Commissie (CEC)
over open strategische autonomie citeren
we de volgende aanbeveling: beleidsnotitie
over strategische autonomie: “

De aanbeveling die we in deze CECnotitie apart willen uitlichten is die tot
een monitor kwetsbare economische
afhankelijkheden. Hiermee bedoelen we
een systematische inventarisatie van
de afhankelijkheden in de economie
als geheel, voor zover die Nederland
kwetsbaar maken voor geopolitiek misbruik
daarvan door landen buiten Europa”.
Deze notitie herkent ook de dilemma’s die
aan zo’n monitor voor de gehele economie
verbonden zijn: “Bij de zoektocht naar
de meest geschikte methode is er een
dilemma tussen inhoudelijke zuiverheid
en praktische werkbaarheid. Zo is het
onwerkbaar om een standaardmethode
(…) echt voor elk goed, grondstof, dienst
of technologie toe te gaan passen.
Waardeketens zijn zeer internationaal, lang
en complex zoals het bekende voorbeeld
van de uit vele duizenden goederen
opgebouwde vliegtuigen laten zien.”

Risico voor publiek belang door strategische ketenafhankelijkheid?

Het is relatief eenvoudig om de relatie tussen een product en een publiekbelang
te leggen. Bijvoorbeeld: een transformator draagt bij aan de energie transitie. Het
is echter vrijwel onmogelijk om een strategische ketenafhankelijkheid te vertalen
in een (zelfs ook maar rudimentaire) risicoanalyse voor een publiek belang. Voor
een individueel bedrijf kan het tekort van een product nog worden vertaald naar
negatieve impact op de winstgevendheid. De complexiteit van een economie staat
een dergelijk causaal verband niet toe.

14

Met deze observaties in het achterhoofd
heeft het ministerie van Buitenlandse
Zaken de aanzet gegeven tot dit
onderzoek waar de nadruk ligt op de
zoektocht naar de rol van grondstoffen
en halffabricaten in de keten en naar de
vraag wat het betekent als een bepaald
product niet beschikbaar is voor de rest
van de waardeketen of voor het publieke
belang. Daarbij speelt ook de vraag waar
Nederlandse bedrijven de geïdentificeerde
producten vandaan halen en welke
diversificatiemogelijkheden binnen
handbereik zijn.
Het primaire doel van dit onderzoek is
het ontwikkelen van een methodiek voor
het in kaart brengen van waardeketens
en de risico’s en bottlenecks daarin.
Hierbij worden relaties gelegd tussen
grondstoffen, halffabricaten en
eindproducten; op basis van een twintigtal
voorbeeldcases wordt de meerwaarde en
werkbaarheid van de methodiek getoetst.
De relatie met publieke belangen en de
productgroepen van de casestudies wordt
gemarkeerd in de bijlage(zie tekstbox).

3.2 Tekortkomingen in het gebruik
van handelsdata

Zowel de EU-analyses als de analyses
verricht door CBS (de basis voor
de Geo-economische monitor) zijn
gebaseerd op publiek beschikbare
handelsdata zoals bijeengebracht in
databases zoals ProdCom, Comext en
Comtrade (https://comtradeplus.un.org/
TradeFlow). Deze databases laten het
totale handelsvolume per land en
tussen landen zien op het detailniveau
van productgroepen op GS/GN-code 6
(Comtrade)- of 8 (Comext/Prodcom)
digitniveau Een groot handelsvolume
en een hoge landenconcentratie zijn de
belangrijkste indicatoren als het gaat om
het identificeren van mogelijk strategische
afhankelijkheden.
Op deze data valt het één en ander af te
dingen: handelsdata zijn relatief accuraat
(ze registreren import en export tussen
landen), maar daarmee geven ze niet
direct zicht op leveringsketens.
Op de eerste plaats zeggen deze handelsdata niets over de handel tussen bedrijven
in één land. Dit manifesteert zich
bijvoorbeeld voor grondstofwinning in
geïndustrialiseerde landen. Deze grondstoffen zullen voor een deel in de ‘eigen’
industrie landen en dus niet in handelsstatistiek voorkomen.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Dit ontneemt het zicht op het sluiten van
leveringsketens. Voor dergelijke vraagstukken kan alleen worden teruggegrepen
op onafhankelijke informatie, zoals de
informatie afkomstig van geologische
diensten (zoals de USGS).
Op de tweede plaats zeggen de
handelsgegevens niets over de mate van
betrokkenheid van landen van waaruit wij
als Nederland importeren bij de productie
van de bewuste productgroepen. De
databases beschrijven immers alleen de
grensoverschrijdende handel. Illustratieve
voorbeelden van dit probleem zijn de rond
isopreenrubber (GS/CN code 400260) en
een specifiek type transformatoren (GS/CN
code 850422).
Op basis van import- en exportgegevens
uit Comtrade (zie voor uitleg van de
ontwikkelde methodologie paragraaf 4.1)
krijgen we zicht op de (in gewicht gemeten)
grootste netto-exporteurs en daarmee
naar benadering grootste producenten.
Op basis van Comext-gegevens krijgen
we zicht op de landen waarvandaan
Nederland importeert. Beide gegevens zijn
gegeven in Figuur 5.

De directe import van dit product vindt
dus hoofdzakelijk plaats via België,
gevolgd door Japan, terwijl de productie
hoofdzakelijk in Rusland, Polen, de VS en
Japan plaatsvindt.
Indien we uitgaan van dergelijke
marktaandelen ligt de HHI van productie
op 4793 en die van onze import op 6569.
Beide HHI-waardes zijn ruimschoots
voldoende om dit product onder te
brengen in een lijst producten met een
grote afhankelijkheid, maar de herkomst
en daarmee de inschatting van de
met dit product verbonden risico’s is
vanzelfsprekend geheel anders.
Een tweede voorbeeld betreft de productie
van en de handel in de productgroep
850422: Liquid dielectric transformers
650-10,000KVA.
Dit product wordt in veel landen geproduceerd (en dus netto geëxporteerd) terwijl in
2022 het leeuwendeel van de Nederlandse
import afkomstig was uit Spanje, op
wereldschaal een kleine producent. Hier
is de HHI van onze import 8220, en die
van de (ingeschatte) productie 1120. In
dit geval zou deze productgroep op basis
van importgegevens als productgroep
met grote afhankelijkheid worden
gekarakteriseerd, terwijl de wereldmarkt
daar niet direct aanleiding toe geeft.
Figuur 5: Verdeling productie (links) en import in Nederland (rechts) van isopreen-rubber (GS/CN code 400260)

15

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Het is duidelijk dat het gebruik van
handelsdata m.b.t. import als filter
om materialen met een strategische
afhankelijkheid te ontdekken met grote
voorzichtigheid moet worden ingezet.
Zonder additionele kennis van de
daadwerkelijke productieketen versluiert
de handelsstatistiek de inzichten omtrent
onze afhankelijkheid.

3.3 Selectie van productgroepen
voor casussen
Het ontwerpen, testen en in eerste
lijn valideren van een methode zal
worden gedaan aan de hand van 20
productgroepen uit het Geharmoniseerd
Systeem c.q. de Gecombineerde
Nomenclatuur (GS/GN)

Productgroepen in het GS/GN systeem

Dit onderzoek steunt nadrukkelijk op de door internationale statistiek gedefinieerde
productgroepen die de internationale handel beschrijven: het Geharmoniseerd
Systeem c.q. de Gecombineerde Nomenclatuur (GS/GN).
Deze definitie is in het leven geroepen om de verantwoordelijkheden van douane
te ondersteunen. (Voor transport en logistiek zijn er ook weer andere classificaties
beschikbaar, evenals voor economische sectoren). Het grote voordeel van de GS/
GN codes zijn dat de data op wereldniveau voor vrijwel alle landen aanwezig is en
relatief betrouwbaar is.
De vraag: wat is een product? is in al zijn eenvoud relevant. Het antwoord van dit
onderzoek op die vraag is: een 6- of 8-digit productgroep, zoals 850760 “LithiumIon batterijen”. Het verschil tussen 6- en 8-digit codes is het detailniveau. Op 6-digit
niveau geldt dat de hele economie in ca. 5400 productgroepen wordt beschreven,
8-digits doen dit in ca. 9200 productgroepen. De reden dat niet altijd het 8-digit
detailniveau wordt aangehouden is databeschikbaarheid.
Het is overigens relevant om te weten dat het detailniveau loopt tot 22-digit
niveau, zoals in gebruik bij de Nederlandse douane. Dit detailniveau houdt in dat
deze gegevens veelal confidentieel en dus niet voor reguliere publieke analyse
toegankelijk zijn. Tegelijkertijd geeft het bestaan van dit detailniveau aan dat
verdere detaillering in het geval van publieke actie mogelijk is.

16

Figuur 6: Verdeling productie (links) en import in Nederland (rechts) van transformatoren (GS/CN code 850422)

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

De gekozen casussen (zie Tabel 1) beslaan
verschillende stadia van de waardeketen
(grondstof, een zogenaamde 1st intermediate c.q. een bewerkte grondstof,
halffabricaat, finaal product), om zo de
mogelijkheid van strategische afhankelijkheden in ketens optimaal te kunnen
verkennen. Verder bevatten ze een selectie
van productgroepen uit de eerder genoemde CBS-verkenning en de Geo-economische
monitor, en een eerder door de EC
gepubliceerde lijst kwetsbare producten
(zie hiervoor paragrafen 2.3 en 2.6).

Productgroep

GS/GN

Productgroep

GS/GN Code

Fosforzuur

280920

Synthetisch isoprene rubber (IR)

400260

Titaniumdioxide (TiO2)

282300

Platstaal

721933

Molybdenum oxides

282570

Zuigermotoren

840731

Kalium nitraat

283421

Electrische motoren en generators:
DC, 75kW < output < 375kW

850133

Lithium carbonaat

283691

Transformatoren; liquide diëlektrica,
tussen 650kVA en 10,000kVA

850422

Boraten

284019

Permanente magneten

850511

Zilver nitraat

284321

Nikkel-metaal hydride batterijen

850750

Esters; thiophosphoric esters

292019

Lithium-ion batterijen

850760

De keuze voor deze 20 case studies is uitdrukkelijk niet bedoeld om de gehele set
aan producten te bestrijken die belangrijk
zijn voor de publieke belangen van
Nederland.

Chlooramfenicol antibioticum

294140

PV panelen

854140

Kunstmest: mono ammonium fosfaat

310540

Optische apparaten en instrumenten

901380

17

Tabel 1: geselecteerde twintig casestudies

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

De overweging om deze productgroepen
in verschillende stadia te kiezen is
niet op voorhand ingegeven door een
aangenomen publiek belang voor
Nederland, maar in eerste instantie
om in te kunnen spelen op het verschil
in complexiteit ‘upstream’ (oftewel de
leveranciers van het product in kwestie)
of ‘downstream’(oftewel de volgende
schakels in de leveringsketen). Daarbij is
in de uitwerking van de analyse de keuze
gemaakt om niet voorbij de ‘2nd tier’
relaties te kijken. Voorbij de “2nd tier”
ketenrelaties (m.a.w. “de leverancier van
je leverancier”, of de “klant van je klant”)
wordt het in toenemende mate moeilijk
een overzichtelijke lijst productgroepen
te identificeren. De mogelijkheden nemen
exponentieel toe. Dit wordt geïllustreerd
door onderstaande afbeeldingen.
Figuur 7 geeft een impressie van de mate
van complexiteit voor producten die net
het grondstofstadium gepasseerd zijn,
voor producten halverwege de keten
(zoals plaatstaal) en voor finale producten
die aan het einde van de leveringsketen
kunnen staan. Deze laatste groep staat
vanzelfsprekend ten dienste van de
afnemers van deze producten
(bijvoorbeeld sectoren zoals bouwnijverheid, elektriciteitsdistributie maar ook
veiligheidsdiensten en gezondheidszorg).

18

= casus
st

nd

= 1 of 2 tier

= casus
st

nd

= 1 of 2 tier

Figuur 7: casestudie aan begin van leveringsketen (“upstream”), net voorbij het stadium van geëxtraheerde grondstoffen (linksboven),
halverwege de keten
(veelal halffabricaten; rechtsboven) en aan het einde van de leveringsketen, veelal finale producten (“downstream”; onder)

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

4 Methodische aanpak: hoe toeleveringsketens in kaart te brengen
4.1 Methodische stappen

Om inzicht te krijgen in (kwetsbaarheden
van) leveringsketens en op die manier licht
te werpen op strategische afhankelijkheden voor Nederland worden de volgende
stappen gezet:
i. Data-verzameling ten behoeve van
het vaststellen van tier 1 en tier 2
leveranciers van de te onderzoeken
productgroep;
ii. Kwantitatieve analyse van de productie
van de geïdentificeerde ‘upstream’productgroepen
iii. Kwantitatieve analyse van de
betrokkenheid van Nederland bij de
onderzochte productgroep.
In de volgende paragrafen zullen we
ingaan op de gevolgde stappen. In
hoofdstuk 7 zullen we suggesties belichten
die tot verbreding en verdieping van deze
stappen leiden.

19

4.2 Methodische overwegingen:
inzicht in ketens is essentieel

Zoals uit hoofdstuk 2 al bleek zijn veel
bestaande kritikaliteitsonderzoeken
(bijvoorbeeld t.b.v het vaststellen van
de Europese lijst kritieke grondstoffen)
gefocust op de eerste stappen in elke
leveringsketen, namelijk de (letterlijke)
grondstoffen (raw materials) en hooguit
de eerste raffinagestap daarna. Dergelijke
studies houden minder of geen rekening
met mogelijke bottlenecks verderop
‘downstream’) in de keten. De belangrijkste reden daarvoor is vanzelfsprekend
dat data over het gebruik van grondstoffen in producten (‘welke grondstof zit in
welk product”) niet makkelijk te verkrijgen
is. Data over de samenhang van producten
over de keten (‘welk product gaat waar in”)
is nog veel minder goed ontwikkeld.
Om informatie over de kwetsbaarheid
van leveringsketens te krijgen zijn
dergelijke data echter essentieel. En dat
betekent dat voor elk product een deep
dive genomen zou moeten worden in de
productiestappen om tot dat product te
komen. Een rudimentair voorbeeld van
zo’n deep dive staat in Tabel 2.

Stadium keten

Productgroepen

Opmerking

Grondstof

Ertsen van aluminium, kobalt, koper, ijzer,
lithium, mangaan, natuurlijk grafiet,
nikkel, fosfor

Deze grondstoffen zijn ten tijde van extractie
vaak nog onderdeel van mineralen die niet in
pure vorm beschikbaar zijn

Bewerkte grondstof/geraffineerd/
“1st intermediates”

Geraffineerde metalen uit gedolven ertsen,
kathodemateriaal (zoals lithium-kobaltoxide,
lithium-ijzerfosfaat), anodemateriaal van
natuurlijk grafiet,

De producten in deze categorie
bevatten in de naam nog een directe
referentie aan de grondstof

Halffabricaat

Koperdraden, staal, kunststoffen

Component

Kathoden, elektrolyt, separatoren,
cel omhulsel.

Finaal product/assemblage

Lithium-Ion batterij

Superassemblage

Auto

Componenten zijn producten die in de
statistiek als finaal zijn omschreven maar
niet zelfstandig te gebruiken zijn als finaal
product. De ‘naam’ van de grondstof is
verdwenen uit de productbeschrijving.

Indien een finaal product ook in een
ander product wordt gebruikt (en niet
alleen zelfstandig) spreekt men van een
superassemblage

Tabel 2: opbouw Lithium-Ion batterij

JRC: ijzersterke ketenrelaties, als onderliggende data goed is

Het beste voorbeeld van een studie die zowel ketenrelaties als toekomstig gebruik
analyseert is de JRC “foresight studie” (Europese Commissie 2020, Carrara et al.
2023) die ook in 2.4 aan bod kwam. De Figuur 3 laat zien hoe de verschillende
ketenstadia zijn beoordeeld. Het rapport schrijft “De analyse identificeert de relevante elementen in elke stap van de toeleveringsketen, d.w.z. de relevante grondstoffen, verwerkte materialen, componenten, assemblages, superassemblages en
systemen met betrekking tot elke technologie” . De methode die hierbij gebruikt is
bestaat uit traditionele deskresearch met webzoekmachines die academisch geaccepteerde bronnen leveren. Tegelijk is het niet volledig duidelijk welke databron is
gebruikt voor de analyse/kwantificatie van een specifieke ketenrelatie. Aldus moet
een voorbehoud worden gemaakt: de analyse van de keten is zo sterk als de (niet
expliciet bekende) databron.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

4.3 Stap 1: Op zoek naar
data en Informatie over
ketenafhankelijkheden

De bijdrage van dit onderzoek ligt in
het in beeld brengen van typische
verbanden tussen bewerkte grondstoffen,
componenten en finale producten in 1 of
2 stadia (“tiers”) en daar vervolgens een
transparante en kwantitatieve analyse
aan verrichten die mogelijke bottlenecks in
de keten in kaart brengt. De analyse in de
case studies ambieert uitdrukkelijk niet om
een volledig beeld van de (meestal uiterst
complexe) productieketen te schetsen,
maar wel om enkele kenmerkende en
illustratieve ketenrelaties in beeld te
brengen. Daarbij geldt als een (door de
databronnen opgelegde) beperking dat
deze tier-1 of tier-2 productgroepen
herkenbaar beschreven moeten zijn in het
GS/GN systeem.
Om inzicht te krijgen in kenmerkende
componenten, 1st intermediates (bewerkte
grondstoffen) en/of grondstoffen in
de keten van een te onderzoeken
productgroep is gebruik gemaakt van
traditioneel deskresearch gebruikmakend
van zoekmachines zoals Google en
Sciencedirect.
Een extra instrument voor deskresearch
dat in 2023 ter beschikking is gekomen
is het gebruik van Natural Language

20

Programming (NLP) modellen zoals
ChatGPT. De meerwaarde van dergelijke
instrumenten is de eenvoud waarmee
relevante vragen in deze zoektocht kunnen
worden gesteld. De snelheid en breedte
van de zoekresultaten wordt daarmee
aanzienlijk vergroot. Het vinden van
ketenrelaties van productgroepen (zowel
‘upstream’ als ‘downstream’) op een
6- of 8-digit detailniveau wordt daarmee
aanzienlijk efficiënter. In de state-of-theart van 2023 blijft het vanzelfsprekend
zaak de uitkomsten via andere bronnen
te valideren, vanwege de afwezigheid van
directe bronvermelding van ChatGPT.
Een combinatie van webscraping en sleutelwoorden is verkend, maar niet in deze
studie toegepast. Het webscrapen is een
activiteit die op basis van kenmerken zoekt
naar teksten (rapporten, online boeken,
websites, overige publicaties). Het gebruik
van sleutelwoorden wordt vervolgens
toegepast op de ruwe informatie die is verkregen met webscraping. Het gebruik van
sleutelwoorden kan worden geautomatiseerd via “Keyword Research Automation”.
Om ketenrelaties te achterhalen is in
deze studie ook verkend of databases die
worden ingezet om levenscyclusanalyses
(LCAs) te verrichten kunnen worden
ingezet. De levenscyclusanalyse is een
methode die is ontwikkeld om de milieu-

impact en het gebruik van hulpbronnen
van een product gedurende zijn levenscyclus te beoordelen. Het omvat alle
stadia van de verwerving van grondstoffen
(wieg), de productie- en gebruiksfase en
het einde van de levensduur. Ecoinvent
is de meest bekende database op basis
waarvan dergelijke analyses uitgevoerd
kunnen worden. Ecoinvent maakt het
tot op zekere hoogte mogelijk om de
samenstelling van specifieke materiaal- en
procestoeleveringsketens te bepalen. Een
nadere toelichting op de verkenning die
in het kader van deze studie is uitgevoerd
m.b.v. Ecoinvent (en de mogelijk volgende
stappen die nog genomen kunnen worden)
is te vinden in de Bijlage 1. In de analyse
rond de 20 case studies is om redenen
die hieronder worden toegelicht nu niet
direct gerbuik gemaakt van de inzichten uit
EcoInvent. Deze redenen zijn:
• Gezien de aard van de dataset is het
een uitdaging om de toeleveringsketens
van producten alleen vanuit een
materieel perspectief in kaart te
brengen, aangezien de dataset alle
activiteiten met betrekking tot het
specifieke product weergeeft, zoals alle
activiteiten die verband houden met
energieverbruik.
• Ecoinvent geeft geen informatie over
de toepassing na de productie van
een specifiek product. Het overzicht

van complete waardeketens en
afhankelijkheden tussen materialen
en producten is dus beperkt.
• Ecoinvent bevat meer gegevens op
“basis” materiaal- of productniveau
dan op “complex” niveau. Het bevat
bijvoorbeeld gegevens over TiO2,
Fosforzuur (H3PO4), Lithiumcarbonaat
(Li2CO3) of Magnesium (Mg), maar
niet voor hoogwaardige producten
zoals elektrische transformatoren of
windturbines.
Een ander belangrijk nadeel is de relatief
smalle scope van veel databases zoals
Ecoinvent. Een LCA-database is niet
almachtig, bestrijkt niet alle sectoren in de
wereldeconomie in gelijke mate. De ene
LCA-database richt zich misschien meer
op chemie, terwijl een andere zich meer
richt op landbouw. Vervolgens is er ook een
verschil in “granulariteit” (detailniveau)
voor regio’s, waardoor het werkelijke
productiegebied onduidelijk is.
Tot slot is er in het kader van deze
studie verkend welke commerciële dataleveranciers mogelijk relevante informatie
kunnen bieden voor het achterhalen
van werkelijke leveringsketens. Een
overzicht van dergelijke data providers is
te vinden in de Bijlage 2. Een voorbeeld
van een dergelijk bedrijf is FactSet dat
met de EC een contract heeft gesloten

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

ten behoeve van het in kaart brengen
van leveringsketens2. In de scope van het
huidige onderzoek is nog geen gebruik
gemaakt van dergelijke ondersteuning.
Het vraagstuk hoe private en commerciële
informatie in te zetten voor publieke
informatievoorziening is in dit onderzoek
niet beantwoord. Wel is duidelijk geworden
dat de detailinformatie op bedrijfsniveau
een grote meerwaarde kan bieden in
toekomstige analyses. We komen daar in
hoofdstuk 7 op terug.

4.4 Stap 2: Kwantitatieve analyse
van productgroepen

Nadat zicht is gekregen op de specifieke
grondstoffen en componenten die van
belang zijn in de productie van een bepaald
type product, is de volgende stap om een
kwantitatief beeld te genereren van de
mate van kwetsbaarheden in de keten van
het onderzochte product.
Voor dat doel is hoofdzakelijk gebruik gemaakt van de Comtrade-databank3 als
bron. Dit is een dataset van de VN, die
internationale handel beschrijft. Alle
import- en exportstromen zijn per land
op GS/GN 6-digit niveau beschreven, voor
2
3

4

21

lange tijdreeksen die dikwijls al beginnen in
de 20e eeuw4.
We hebben eerder (zie paragraaf 3.2,
waarin de case m.b.t. PV-panelen werd
besproken) laten zien dat direct gebruik
van handelsdata een sterk vertekend
beeld geeft van bronlanden en dus van
mogelijke bottlenecks in de leveringsketen.
Tegelijk is voor vrijwel alle materialen en
componenten die onder Comtrade worden
behandeld geen onafhankelijke databron
over productie en productielocaties
beschikbaar.
Om op basis van de Comtrade-data toch
een beeld te schatten en te schetsen
van de herkomst van producten (en dus
de mogelijkheden voor diversificatie in
beeld te brengen) hebben we op basis van
handelsdata over import en export een
benadering gemaakt voor wereldwijde
productie per land. Deze benadering
is gebaseerd op het vergelijken van
import en export in een bepaalde
productgroep, door voor gerapporteerde
fysieke hoeveelheden (kg, stuks etc.) te
kijken welke landen een exportoverschot
hebben (oftewel: hoeveelheid export –

https://investor.factset.com/news-releases/news-release-details/factset-provide-european-commission-global-supply-chain-data
De VN-databank dient als een uitgebreide opslagplaats van gegevens van meerdere VN-agentschappen. Het behandelt een breed scala aan
onderwerpen, waaronder gezondheid, onderwijs, armoede, klimaatverandering en mensenrechten. Deze statistieken worden gebruikt voor
wereldwijde monitoring van de Sustainable Development Goals (SDG's) en leveren bewijs voor beleidsformulering en -evaluatie.
De data voor productie per land van de VN (UNIDO) is notoir onbetrouwbaar, bijvoorbeeld door de absentie van China. Comtrade beschrijft wel
de handelsrelaties met China

hoeveelheid import >0). Voor die landen
wordt aangenomen dat ze een nationale
productie hebben.
Voor die productgroepen waarvoor
onafhankelijke bronnen beschikbaar zijn
(zoals bijvoorbeeld mijnbouwgegevens, of
sectorrapporten over specifieke producten)
is deze aanpak gevalideerd. Ondanks het
feit dat deze validatie aantoont dat deze
methode waardevolle (en anderszins niet
beschikbare) informatie oplevert, zijn
tegelijkertijd enkele systemische fouten op
deze wijze geïntroduceerd:
• Om de invloed van wisselkoersen,
transactiekosten en speculatie te
vermijden is ervoor gekozen om de
fysieke data als uitgangspunt te
nemen. Tegelijk geldt dat monetaire
data in enkele gevallen zijn gebruikt
om de fysieke data te valideren en op
die manier belangrijke productielanden
te identificeren. Fysieke data zijn
immers niet altijd goed geregistreerd,
terwijl monetaire data het hart vormen
van elke handelsregistratie. Een
aandachtspunt blijft datakwaliteit en
het ontbreken van sommige landen
in de hoeveelhedenstatistiek, iets dat
op termijn kan worden opgelost door
een slimme combinatie te maken van
monetaire en fysieke data.

• De methode zorgt er voor dat kleine
producenten onder de radar verdwijnen.
In situaties dat kleine producenten op
lokale schaal worden “overvleugeld”
door een grote importstroom wordt
deze productie niet geregistreerd in onze
interpretatie. Dit leidt tot een hogere
indicator voor productieconcentratie
dan in werkelijkheid het geval is.
• Vanwege het vaak ontbreken van ruwe
data over de handel van en naar Taiwan
zijn, daar waar ze wel beschikbaar
zijn deze data toegekend aan China.
Daarmee heeft China schijnbaar een
grotere productie in de door ons
bewerkte dataset (NB: dit geldt ook voor
handel van en naar “overig Azië”).
• Binnenlands gebruik wordt niet geregistreerd door het gebruik van handelsdata. Op het moment dat een land als
China of de VS de nationale mijnbouw
binnenlands verwerkt, valt deze buiten de door ons gekozen methode. In
specifieke gevallen (met name in de
mijnbouw) kan voor dit verschil worden
gecorrigeerd door de werkelijke productiecijfers (bijvoorbeeld afkomstig van de
US Geological Survey) als uitgangspunt
te nemen. Juist de vergelijking van deze
onafhankelijke bron met de handelsgegevens uit Comtrade geeft dan inzicht
in het bestaan van een binnenlandse
verwerking van de betreffende grond-

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

stof. Tegelijk kan worden gesteld dat
door de focus juist te leggen op wat
internationaal verhandeld wordt de
mogelijkheden voor diversificatie beter
aan het licht komen. Immers, indien een
grondstof binnenlands wordt ingezet
in een productieketen zal dit vaak
plaatsvinden op basis van nabijheid,
diepe ketenintegratie, nauwe en vertrouwde contacten en misschien overheidsbemoeienis. Dergelijke stromen
zullen dan ook niet snel beschikbaar
komen: gegevens over totaalaanbod
van grondstoffen of halffabricaten kan
daarmee een te optimistisch beeld
schetsen van de vrije beschikbaarheid
van dergelijke productgroepen.
Uit de beschreven analyse van Comtradegegevens (en enkele andere onafhankelijke
databronnen) volgen dus gegevens over
de herkomst van grondstoffen, materialen
en producten op landniveau. In de te
ontwikkelen methodiek zijn we op zoek
naar kwetsbaarheden in leveringsketens:
analoog aan de systematiek die eerder
(door de EC en door TNO in 2015) is ingezet
om kritikaliteit van grondstoffen vast te
stellen, wordt hier verondersteld dat
het risico op leveringsproblemen groter
wordt naarmate de concentratie van
5

22

bronlanden groter wordt en de kwaliteit
van bestuur in die landen (bestuursvorm,
corruptie, rechtsstatelijkheid, etc.) open
en eerlijke vrijhandel belemmert.
Op basis van die uitgangspunten worden
twee analyses verricht:
i. Bepaling van de HerfindahlHirschmann-index, de HHI, een
algemeen aanvaarde mate voor
productieconcentratie. De HHI wordt
bepaald door de som van de kwadraten
van de productieconcentratie. Een score
boven de 2500 duidt op een duidelijke
concentratie. Het theoretisch maximum
(perfect monopolie) HHI is 10.000.
ii. Bepaling van de gewogen gemiddelde
World Governance Index (WGI)5 per
productgroep. Deze wordt berekend
op basis van de WGI-score van een
bepaald land te vermenigvuldigen
met het aandeel van dat land in de
productie van het betreffende materiaal
of product. De som van alle bijdragen
levert de ‘gemiddelde WGI’ voor een
specifiek materiaal. De WGI-scores per
land variëren van -2,5 voor de slechtst
presterende landen tot +2,5 voor de best
presterende landen. Ter illustratie staan
in onderstaande Tabel 3 en Tabel 4
zowel de hoogste als de laagste scores.

Van http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.aspx#home: “Deze gezamenlijke indicatoren zijn gevormd door de visies van een groot
aantal ondernemingen, burgers en deskundigen als respondenten in onderzoeken in zowel geïndustrialiseerde landen als ontwikkelingslanden
te combineren. Zij zijn gebaseerd op 31 afzonderlijke gegevensbronnen die zijn samengesteld door uiteenlopende onderzoeksinstellingen,
denktanks, niet-gouvernementele organisaties, internationale organisaties en het bedrijfsleven”. De World Governance Indicator is gebaseerd
op indicatoren voor 215 economieën, waarbij zes bestuur dimensies worden gemeten: Verantwoording en meetbaarheid; Politieke stabiliteit en
afwezigheid van geweld; Overheidsefficiëntie; Regelgevingskwaliteit; Rechtsstatelijkheid; Corruptiebestrijding. De WGI-score wordt bepaald op
basis van het rekenkundig gemiddelde van deze 6 onderliggende scores.

10 slechtste WGI-scores

10 beste WGI-scores
Finland

1,80

Somalia

-2,06

Denmark

1,77

South Sudan

-2,04

Norway

1,74

Yemen

-2,01

Switzerland

1,71

Syria

-1,97

New Zealand

1,71

Venezuela

-1,85

Luxembourg

1,67

Libya

-1,81

Singapore

1,65

Afghanistan

-1,68

Sweden

1,63

Eritrea

-1,62

Netherlands

1,62

Korea, Dem. Rep.

-1,61

Liechtenstein

1,58

Central African Republic

-1,55

Tabel 3: Hoogste en laagste WGI-scores
WGI-scores van enkele belangrijke productielanden
China

-0,25

Zuid-Korea

0,99

Rusland

-0,70

België

1,19

Japan

1,34

Duitsland

1,43

Verenigde Staten

1,03

Chili

0,75

Tabel 4: WGI score, de maatstaf voor kwaliteit van bestuur zoals door de Wereldbank beoordeeld,
voor belangrijke productielanden

Er is geen harde grens aan te geven voor
een ‘goede’ of een ‘slechte’ WGI-score. Om
een indicatie te geven in de ‘bottleneck-

analyse’ hanteren we de WGI-score van
Bulgarije, het minst presterende EU-land,
met een WGI-score van 0,13.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Door voor elke productgroep èn voor de
producten in de leveringsketen de HHI
tegen de gemiddelde WGI uit te zetten
ontstaat een beeld van de grootste
bottlenecks. Een grote bottleneck is een
product met een hoge HHI (met name een
HHI groter dan 2.500) en een lage WGI
(met name lager dan 0,13). Een ‘veilig’
gebied kenmerkt zich dan door een lagere
HHI en een betere (lees hogere) WGI-score.
Dit wordt geïllustreerd in onderstaande
Figuur 8, waarin het voorbeeld van
zilvernitraat is genomen.
Uit de analyse blijkt vervolgens of zich
in de leveringsketen van een specifieke
productgroep (in het geval van de Figuur 8
zilvernitraat) materialen of componenten
bevinden die een ongunstiger profiel
hebben dan de productgroep in kwestie.
In dat geval kan gesproken worden van
een mogelijke bottleneck ‘upstream’ in de
leveringsketen.

4.5 Stap 3: Kwalitatieve analyse
van relevantie van de
onderzochte productgroep
voor Nederland

Stappen 1 en 2 leveren een beeld van
mogelijke knelpunten in leveringsketens
van grondstof tot en met finale producten.
In de laatste -kwalitatieve- stap van de
analyse wordt gekeken naar de betrok6

23

kenheid van Nederland bij productie
van en handel in deze productgroep (en
dus de leveringsketens en de eventuele
bottlenecks daarin). Dit wordt gedaan door
voor elke productgroep te kijken naar de
import naar en export uit Nederland en de
verhouding van die import en export t.o.v.
de wereldwijde handel zoals deze uit o.a.
Comtrade gehaald kan worden6. Daarbij
is de gedachte dat een relatief grote
(netto)import (dus t.o.v. het aandeel
van Nederland in de wereldeconomie èn
t.o.v. de Nederlandse export) van een
productgroep duidt op een significante
‘downstream’ activiteit (of consumptie)
in Nederland en een grotere gevoeligheid
voor eventuele bottlenecks in de hele
keten. Een relatief grote netto-export
(oftewel: aanzienlijk meer uitvoer dan
invoer) van een productgroep duidt op
een waardetoevoegende activiteit voor
die productgroep in Nederland en dus een
grotere gevoeligheid voor bottlenecks
vanaf de tier 1 leverancier.
Daarbij is een waardevolle aanvullende
databron de ProdCom databank van
Eurostat. Daar waar Comtrade alleen
grensoverschrijdende handel beschrijft,
zijn in ProdCom gegevens verzameld over
Europese productie. Prodcom’ komt van
het Franse ‘PRODuction COMmunautaire’
(Community Production). Het biedt

Hierbij wordt gebruik gemaakt van de import- en exportgegevens zoals deze gerapporteerd worden door de OEC, de Observatory
of Economic Complexity, https://oec.world

Figuur 8: casestudie resultaat dat HHI (“marktconcentratie”) en WGI (“kwaliteit van bestuur”)
van voor casestudie relevante productgroepen illustreert

statistieken over de productie van
industriële goederen door ondernemingen
in EU-landen en beslaat een breed scala
aan NACE-codes (‘Statistische classificatie
van economische activiteiten in de EU’).
ProdCom hanteert geen GS/GN
classificering, maar een gedetailleerde
productgroep classificatie genaamd
CPA/PRODCOM. De mate van detail
is vergelijkbaar, hoewel het aantal

productgroepen in de GS/GN classificatie
net iets hoger is. Ook in ProdCom zijn de
monetaire data betrouwbaarder dan de
data over fysieke eenheden. Daarnaast
lijdt PRODCOM onder het gegeven dat
om reden van confidentialiteit de data
op landenniveau regelmatig niet wordt
gepubliceerd, namelijk als de nationale
productiecijfers direct te herleiden naar
één of twee bedrijven.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

5 Strategische keten-afhankelijkheden op nationaal niveau: twintig casestudies
5.1 Resultaten van twintig
casestudies: een samenvattend
overzicht
De twintig casestudies zijn weergegeven
in Bijlage 4. Per casestudie wordt ingegaan
op de geïdentificeerde productgroepen
in de leveringsketen, de analyse van
concentratie en aard (via de gemiddelde
WGI-score) van bronlanden, de applicaties,
import- en exportgegevens en (in meeste
gevallen) opmerkingen betreffende
bedrijven die betrokken zijn bij productie
van de betreffende productgroep.

In Figuur 9 is een samenvattend overzicht
gegeven van de HHI- en gemiddelde
WGI-score van alle 20 geselecteerde
productgroepen èn productgroepen die
upstream in tier 1 en tier 2 geïdentificeerd
zijn. Deze zijn weergegeven in de vier
kwadranten die in paragraaf 4.4 zijn
geïntroduceerd. Wat gelijk opvalt is dat
de combinatie van hoog geconcentreerde
productie (HHI > 5.000) en een gunstige
WGI-score weinig voorkomt, evenals de
combinatie van een laag geconcentreerde
productie en een ongunstige gemiddelde
WGI-score. Er is duidelijk een aantal
producten (met name 1st tier componenten) die in het kritieke kwadrant vallen: een
hoge productieconcentratie in landen met
een ongunstige WGI-score.
Figuur 9: impressie scores alle productgroepen (casestudies, 1st tier en 2nd tier)

24

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

De resultaten voor de geselecteerde
twintig productgroepen zijn samengevat
in onderstaande Tabel 5. Hier wordt een
alternatieve kleurcodering gebruikt:
roze staat voor een ongunstige combinatie
van WGI- en HHI-score, blauw voor een
middelmatige combinatie en groen voor
een gunstige combinatie.

De grotere kwetsbaarheden in deze
selectie zitten bij PV-panelen. Lithiumion batterijen, permanente magneten en
enkele chemicaliën. Voor de eerste drie
producten is de rol van China als producent
dominant. Voor een aantal conventionele
producten zoals motoren is de wereldproductie aanzienlijk evenwichtiger
verdeeld en deels in OECD-landen belegd.
Voor de meeste producten met een zeer
hoge HHI is de grootste bottleneck te
vinden bij het stadium van het product
zelf (tier “0”, in de tabel aangeduid als
“Product”). De 1st en 2nd tier leverantie
is (zeker ook omdat de productie van
de finale producten niet in Nederland
plaatsvindt) in deze gevallen minder
relevant om te monitoren.

Productgroep

GS/GN

HHI

Gem. WGI

Fosforzuur

280920

2.586

-0,114

1st tier

Titaniumdioxide (TiO2)

282300

2.261

0,323

2nd tier

Molybdenum oxides

282570

3.243

0,809

Product

Kalium nitraat

283421

5.232

0,652

1st tier

Lithium carbonaat

283691

9.646

0,743

1st tier

Boraten

284019

4.505

-0,100

Product

Zilvernitraat

284321

3.315

1,169

1st tier

thiophosphoric esters

292019

6.295

0,064

1st tier

Chlooramfenicol

294140

8.116

-0,095

Product

Kunstmest: mono ammonium fosfaat

310540

2.388

0,262

1st tier

Synthetisch isopreenrubber (IR)

400260

4.793

-0,030

Product

Platstaal

721933

1.968

0,260

1st tier

Zuigermotoren

840731

2.513

0,622

2nd tier

Electrische motoren en generatoren:
DC, 75kW < output < 375kW

850133

1.141

0,794

2nd tier

Transformatoren; liquide diëlektrica,
tussen 650kVA en 10,000kVA

850422

1.121

-0,014

1st tier

Permanente magneten

850511

9.040

-0,188

Product

Nikkel-metaal hydride batterijen

850750

5.810

0,891

2nd tier

Lithium-ion batterijen

850760

5.419

0,043

1st tier

PV panelen

854140

9.581

-0,238

Product

Optische apparaten en instrumenten

901380

1.422

0,942

1st tier

Ongunstige combinatie van WGI- en HHI-score

Tabel 5: overzicht resultaten twintig casestudies

25

Bottleneck (product, 1st of 2nd tier)

Middelmatige combinatie

Gunstige combinatie

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Op basis van de Comtrade data is voor
de twintig geselecteerde productgroepen
ook gekeken naar de monetaire waarde
van de Nederlandse import en export.
Door deze te vergelijken ontstaat (via
dezelfde redeneerlijn als is gevolgd bij
de zoektocht naar productielanden voor
1st en 2nd tier leveranciers) een indicatie
van mogelijk Nederlandse productie en
belang (Deze indirecte methode is gevolgd
omdat de beschikbare ProdCom-data te
weinig informatie verschaften over deze
productgroepen; zie bijlage 4). Naast deze
vergelijking tussen import en export is
ook gekeken naar het aandeel van deze
Nederlandse handel t.o.v. de wereldwijde
handel (data verkregen via OEC).
Deze kan dan vergeleken worden met het
aandeel van het Nederlandse GDP t.o.v.
het wereldwijde GDP. In 2022 bedroeg
het Nederlandse GDP 991 miljard $,
oftewel 0,98% van het wereldwijde GDP7.
De resultaten van beide analyses staan
gegeven in onderstaande Tabel 6.
De kleurcodering van de producten is
dezelfde als in Tabel 5 (groen: minste
risico; roze: meeste risico).

GS/GN code

Product

Import ($)

Export($)

Wereldhandel ($) (OEC)

Aandeel NL import

Aandeel NL export

280920

Fosforzuur

342.415.087

315.477.347

6.000.000.000

5,7%

5,3%

282300

Titaniumdioxide

21.194.501

21.288.311

970.000.000

2,2%

2,2%

282570

Molybdenumoxides

3.886.562

140.614.671

646.000.000

0,6%

21,8%

283421

Kaliumnitraat

214.878.619

145.176.239

912.000.000

23,6%

15,9%

283691

Lithiumcarbonaat

200.419.048

210.171.735

1.470.000.000

13,6%

14,3%

284019

Boraten

7.075.327

9.493.072

855.000.000

0,8%

1,1%

284321

Zilver nitraat

82.615.590

75.458.586

341.000.000

24,2%

22,1%

292019

Esters; thiophosphoric esters

6.642.248

6.914.464

142.000.000

4,7%

4,9%

294140

Chlooramfenicol

3.151.978

2.212.183

238.000.000

1,3%

0,9%

310540

Kunstmest: mono ammonium fosfaat

59.817.256

20.549.983

8.980.000.000

0,7%

0,2%

400260

Synthetisch isopreen rubber (IR)

12.018.883

28.473.555

973.000.000

1,2%

2,9%

721933

Platstaal

385.391.907

154.974.629

9.790.000.000

3,9%

1,6%

840731

Zuigermotoren

98.489

198.895

99.800.000

0,1%

0,2%

850133

Electrische motoren en generatoren: DC, 75kW
< output < 375kW

2.738.553

3.873.539

362.000.000

0,8%

1,1%

850422

Transformatoren; liquide diëlektrica, tussen
650kVA en 10,000kVA

29.594.818

26.602.172

2.030.000.000

1,5%

1,3%

850511

Permanente magneten

103.000.744

88.359.682

5.410.000.000

1,9%

1,6%

850750

Nikkel-metaal hydride batterijen

44.731.018

55.127.629

2.260.000.000

2,0%

2,4%

850760

Lithium-ion batterijen

2.021.531.142

1.132.695.316

63.000.000.000

3,2%

1,8%

854140

PV panelen

5.693.390.383

4.161.562.323

70.000.000.000

8,1%

5,9%

901380

Optische apparaten en instrumenten

47.858.642

57.336.465

43.200.000.000

0,1%

0,1%

Meeste risico

Middelmatig risico

Minste risico

Tabel 6: aanvullende handelsanalyse bij casestudies

7

26

Bron: World Bank

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Uit een vergelijking van het aandeel import
en export t.o.v. de wereldhandel blijkt de
sterke rol van Nederland in handel en
wederuitvoer: voor tal van producten geldt
dat de export nagenoeg even groot is als
de import, en bovendien geldt voor veel
producten ook dat deze percentages hoger
zijn dan het aandeel van Nederland in het
wereldwijde GDP.
Voor een aantal producten wijzen de cijfers
op binnenlands gebruik of binnenlandse
consumptie: de waarde van de import is
in die gevallen (soms aanzienlijk) groter
dan de exportwaarde. Dit geldt o.a. voor
PV-panelen, platstaal, kaliumnitraat
(met overigens een enorm aandeel in de
totale wereldhandel via Nederland), MAPkunstmest en chlooramfenicol.
Overigens wil een ongeveer even grote
import als export niet per se zeggen
dat het hier wederuitvoer en handel
alleen betreft. Zeker voor GS/GN-codes
die bredere productgroepen bestrijken
(platstaal, motoren, transformatoren)
kan import van bepaalde subcategorieën
plaatsvinden naast export van andere
subcategorieën. Een betere detaillering
van dergelijke 6-digit-classificaties zou
daar licht op kunnen werpen, maar deze
zijn slechts zeer sporadisch beschikbaar
op een manier die een vergelijking met de
wereldhandel mogelijk maakt.

27

Slechts voor enkele producten wijzen deze
cijfers op een aanzienlijk binnenlandse
productie (oftewel: grotere exportwaarde
dan importwaarde): dit geldt m.n. voor
molybdeenoxides en isopreenrubber. In de
beschrijvingen van de case studies werd
voor deze producten al gemeld dat dit voor
molybdeenoxide wordt veroorzaakt dat de
aanwezigheid van ClimaxMolybdenum, dat
als onderdeel van een wereldwijd concern,
molybdeenoxide-produceert in Rozenburg
(Botlek). Voor isopreen werd gewezen op
de aanwezigheid van enkele producenten
van isopreen rubber, zoals een vestiging
van Kuraray in Zwijndrecht of EKI in
Nijmegen.
Enkele producten worden relatief weinig
geïmporteerd t.o.v. de Nederlandse economie. Dit geldt o.a. voor zuigermotoren
en optische apparaten en instrumenten.
In het geval van zuigermotoren zal dit veroorzaakt kunnen worden door een geringe
productiecapaciteit voor apparatuur waar
deze motoren voor worden ingezet.
Een combinatie van gegevens uit de
kwetsbaarheidsanalyse op basis van HHI
en WGI (zoals in Tabel 5) en handelsgegevens rond import en export (zoals in
Tabel 6) geeft additioneel inzicht in de
zowel de kwetsbaarheid van bepaalde
productgroepen als het mogelijke belang
voor de Nederlandse economie. Een

Chlooramfenicol
Permanente
magneten
Li-ion

3,000

PV panelen

Fosforzuur

2,000

1,000

Transformatoren

Rapport

MAP

Zilver nitraat

Kaliumnitraat

Platstaal

0,000
0,00
Hoog

0,01

0,02
Midden

0,03

0,04

0,05

0,06

0,07

0,08

Laag

Figuur 10: Kwetsbaarheid versus netto-import

voorbeeld, gericht op die productgroepen
waar een netto-import plaatsvindt is te
vinden in Figuur 10. In deze figuur staat
op de x-as de netto-import (oftewel: de
gerapporteerde import – gerapporteerde
export) als deel van de wereldhandel in
die productgroep (uit Tabel 6) en op de
y-as de kwetsbaarheid van de case studies
(voor zover daar netto-import aanwezig
was) weergegeven als 1 (=laag/groen),
2 (=midden/blauw) en 3 (= hoog/roze).

De grootte van de ‘bubbels’ is een maat
voor de absolute waarde van de nettoimport. Daarnaast is met een stippellijn het
aandeel van Nederland in het wereld-GDP
as referentie gegeven. Uit de combinatie
van gegevens blijkt (als voorbeeld) dat
we zowel in relatieve als in absolute zin
grote en kwetsbare importstroom
PV-panelen kennen, terwijl de relatief
grote importstroom platstaal veel minder
kwetsbaar is.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

5.2 De situatie rond kritieke
grondstoffen

Alhoewel deze studie inzoomt op
ketenrelaties, is een aantal keer expliciet
gekeken naar de onafhankelijk beschikbare
(d.w.z. los van handelsdata) gegevens
over grondstofwinning die met name
door de US Geological Survey wordt
gemonitord en gerapporteerd. In enkele
case studies wordt betoogd dat het inzicht
biedt door deze USGS cijfers te vergelijken
met de handelsdata over export van
grondstoffen. Immers, de verschillen
kunnen wijzen op een binnenlands gebruik
van die grondstoffen, waardoor ze niet in
handelsstatistiek verschijnen.
Op basis van gegevens uit de USGS en
gebruikmakend van dezelfde indicatoren
als bij het vaststellen van bottlenecks in
leveringsketens, is een overzicht gemaakt
van de kwetsbaarheden waar het de

levering van grondstoffen betreft. Dit
overzicht is te vinden in onderstaande
figuur. Hier worden de grondstoffen
getoond die in de recent gepubliceerde
CRM Act (Europese Commissie 2023b)
genoemd werden als CRM (Critical
Raw Materials) en SRM (Strategic Raw
Materials).
Op basis van dezelfde grenswaarden als
eerder geïntroduceerd (HHI > 2.500; gemiddelde WGI < 0,13) kwalificeren veel van
de in dit overzicht meegenomen grondstoffen zich als kwetsbare onderdelen
van leveringsketens. Vanzelfsprekend kan
op basis van gegevens uit de USGS m.b.t.
wereldwijde reserves en recente analyses
van het IEA8 m.b.t. in ontwikkeling zijnde
mineraalexploraties een dergelijk overzicht
ook worden gecreëerd over te verwachten
kwetsbaarheden, indien deze voorraden
daadwerkelijk tot exploratie komen.

Zeldzame
aardmetalen

Grafiet

Vanadium
(V)

Silicon

Niobium (Nb)

Fluorspar

Platina (Pt)

Wolfraam (W)

Antimoon (Sb)

Kobalt (Co)

Palladium (Pd)

Strontium (Sr)

Gallium (Ga)

Tantaal (Ta)

Cokes

Magnesium (Mg)

Germanium (Ge)

Tabel 7: grondstoffen die grenswaarden voor marktconcentratie/HHI en governance/WGI
score in negatieve zin passeren
8

28

IEA - Critical Minerals Market Review 2023

Figuur 11: overzicht van grondstoffen uitgezet op dezelfde assen als Figuur 7: HHI (“marktconcentratie”)
en WGI (“kwaliteit van bestuur”).

In vervolgonderzoek zal aandacht geschonken kunnen worden aan de specifieke
rol die deze SRMs en CRMs spelen in voor
Nederland relevante leveringsketens.
Op die manier kan een bijdrage geleverd
worden aan een specifiek Nederlandse
inzet bij de verdere ontwikkeling en implementatie van de CRM Act.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

6 Discussie en conclusies
Voor inzicht in en aanpak van de kwetsbaarheid rond strategische ketenafhankelijkheden is een gedegen, transparante en
repliceerbare methode nodig om inzicht
te krijgen in de leveringsrisico’s die gepaard gaan met productgroepen in onze
economie. De eventuele aanwezigheid van
kritieke bottlenecks en de positie daarvan
in de keten bepaalt mede het handelingsperspectief van overheden en bedrijven.
De kern van dit rapport beschrijft een
nieuwe methodiek om ketenafhankelijkheden in beeld te brengen op basis van
publieke data.
Er is een methode geïntroduceerd
waarmee in principe voor elke productgroep op het detailniveau van 6- of 8-digit
GS/GN groepen een prioritering van die
risico’s m.b.t. leveringszekerheid kan
worden gemaakt9. Voor een analyse van
risico’s is het goed te beseffen dat risico’s
zich op verschillende plekken in een
leveringsketen kunnen manifesteren. De
methode in dit rapport is ingezet om de
kwetsbaarheid van verschillende stappen
in productieketens te laten zien. In de
onderzochte gevallen ligt de grootste
9

kwetsbaarheid zowel bij de onderzochte
productgroep zelf (“tier 0”), als bij toeleverende productgroepen op 1st als op
2nd tier-niveau.
Samengevat komt de methode neer op:
• het vaststellen van de productielocaties
(op het niveau van landen) voor de te
onderzoeken productgroepen en een
aantal materialen en componenten10
die direct (1st tier) of indirect (2nd tier)
wordt ingezet bij de productie van de te
onderzoeken productgroep11
• het bepalen van de productieconcentratie aan de hand van de HerfindahlHirschmann-index (HHI; sommatie van
kwadraat van productieconcentratie);
in deze studie worden productgroepen
met een HHI hoger dan 2.500 als
kwetsbaar beschouwd;
• het bepalen van de ‘gemiddelde
world governance index (WGI) van
producten en hun herkomst op basis
van de WGI van de geïdentificeerde
productielanden; in deze studie worden
productgroepen met een gemiddelde
WGI lager dan 0,13 (de WGI van
Bulgarije) als kwetsbaar beschouwd;

Het grotere detailniveau van 8-digit geniet daarbij de voorkeur, maar de essentiële data over import en export op wereldschaal zijn
voorlopig alleen in 6-digit detailniveau te krijgen.
10 Bij de analyse van ketenafhankelijkheden is gestreefd naar een analyse van een aantal kenmerkende, illustratieve en op 6-digitniveau herkenbare productgroepen in de productieketen; de analyse in dit rapport levert nadrukkelijk geen volledige analyse van
de productieketen op.
11 Het is theoretisch mogelijk om 3rd en 4th tier relaties te vinden, maar het aantal productgroepen dat een rol speelt op dit niveau
neemt exponentieel toe indien volledigheid wordt nagestreefd, terwijl de kans op invloed erop afneemt. Een dergelijke diepgang is
alleen aan te raden in het geval een specifieke urgentie blijkt of informatie op specifiek bedrijfs- of productniveau vereist is.

29

• het bepalen van de netto-import
of netto-export van Nederland ten
opzichte van het aandeel van het GDP
van Nederland in de wereldwijde GDP.
In deze studie is ervan uitgegaan
dat een relatief groot aandeel
in import of export (> 1% van de
wereldhandel) een aanwijzing is
voor een grotere betrokkenheid van
Nederland en dus een grotere impact
van leveringsonderbreking van de
onderzochte productgroep òf van
een product(groep) die zich in de
productieketen van de onderzochte
productgroep bevindt.
Deze methode maakt gebruik van publieke
databronnen, waardoor het mogelijk is de
zoektocht naar ketenrelaties en de analyse
van bottlenecks te standaardiseren.
Hierdoor is een verdieping en uitbreiding
t.o.v. de hier verkende 20 cases mogelijk.
Daarmee zou een meer omvattend beeld
van ‘input-output-relaties’ tussen alle
productgroepen (op 6 of 8-digitniveau)
mogelijk worden.

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

In dit rapport is de identificatie van
ketenrelaties nog met ‘klassieke’ desk
research verricht. Voor het valideren van
de methode is daarbij gekozen om nog
niet voorbij tier-2 (“ leverancier van de
leverancier”) te gaan. Zoals in hoofdstuk
6 aangegeven is het aantal schakels
echter niet verbonden aan fundamentele
belemmeringen: ontwikkelingen
rond AI, de inzet van commerciële
databases, de (op termijn) introductie
van productpaspoorten en aanvullingen
met inzichten uit 1-op-1-interviews met
betrokken productiebedrijven zullen
bijdragen tot bredere en diepere inzichten
in de ketens en in de mogelijkheden
de kwetsbaarheden in die ketens te
analyseren (Zie Figuur 12). Een goede
inbedding in een vertrouwelijke en op
continuïteit gerichte organisatievorm is
wel een vereiste om dergelijke informatie
te kunnen verkrijgen en goed in te kunnen
zetten. We komen hier in het volgende
hoofdstuk 7 op terug.

30

De impact van betere analyses van ketenafhankelijkheden ligt op het introduceren
en vervolgens Dis zal een belangrijk onderdeel zijn van een aanpak rond risicovolle strategische afhankelijkheden (zoals
bijvoorbeeld in Figuur 13).
Bij dit afwegingskader doen strategische
afhankelijkheden zich voor in een sector
die cruciaal is voor het borgen van publieke
belangen van Nederland en/of de EU, en
die een risico vormt voor de continuïteit
van vitale processen of de toegang tot
gevoelige informatie voor derden. Dat
betekent ook dat nader onderzoek naar
dergelijke afhankelijkheden niet ‘zomaar’
elke productgroep (en zijn leveringsketen)
hoeft te omvatten. Een selectie van
productgroepen op basis van acuut en
strategisch publiek belang kan parallel
plaatsvinden (zie ook het afwegingskader
van de Geo-economische monitor;
paragraaf 2.6, Figuur 4 op bladzijde 13).
Bij de vaststelling van wat risicovolle strategische afhankelijkheden zijn speelt het
risico op verstoringen een cruciale rol. Dat
risico hangt onder meer af van marktconcentratie, de mogelijkheid van substitutie,
de aard en betrekkingen met het land en
de wederzijdse afhankelijkheden.

Publiek beschikbare data

Voor publieke beslissingnemer
beschikbare data

Private data

Publieke statistiek

Data en informatie beschikbaar
binnen een instituut zoals de GDN
of CBS.

Data beschikbaar voor
individuele private actoren,
zoals supplychain managers

Ook gelicenseerde met duidelijke
gebruiksvoorwaarden vallen hieronder

Figuur 12: Data op drie toegankelijkheid niveaus voor het in kaart brengen strategische afhankelijkheden

Mate van impact publiek belang (strategisch)

Rapport

Strategische
afhankelijkheid
(strategisch, maar
niet risicovol op dit
moment)

Risicovolle strategische
afhankelijkheid

Afhankelijkheid
(niet-risicovol en
niet-strategisch)

Risicovolle,
niet-strategische
afhankelijkheid
(risico op inzet als
dwangmiddel
aanwezig, maar
impact op borging
publiek belang laag.)

Mate van risico

Figuur 13: Afwegingskader risicovolle, strategische afhankelijkheden

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

De analyse in deze studie (op het detailniveau van publieke data) geeft invulling
aan de behoefte aan inzicht in zulke risico’s.
Dat kan geïllustreerd worden aan de hand
van Figuur 14. Deze figuur is gebaseerd op
Figuur 10: hierin wordt een importafhankelijkheid als belangrijker beschouwd als
de Nederlandse import relatief meer is dan
het aandeel van Nederland in het wereldGDP (1%), en wordt import als meer risicovol gezien als het een productgroep betreft
met een hoge productieconcentratie (HHI >
2.500) en een lage gemiddelde WGI-score
van de producerende landen (NB: de as
‘importafhankelijkheid’ wijst op economische afhankelijkheid; in andere analyses zou
dit ook de volksgezondheid of nationale
veiligheid kunnen betreffen). In dit geval
bevinden belangrijkere importstromen met
hogere leveringsrisico’s zich in het donkerrode veld. Rangschikking van producten
of materialen en half-fabrikaten in een
dergelijke figuur kan leiden tot een
prioritering van mogelijke risicovolle,
strategische afhankelijkheden: hoe groter
de importafhankelijkheid in het ‘rode’
domein, hoe meer prioriteit gegeven zou
kunnen worden aan preventie en mitigatie.
Vervolgacties vanuit de overheid zouden
zich moeten richten op eventuele
preventie en mitigatie van de vastgestelde
risico’s. Deze vervolgacties kunnen liggen

31

op het vlak van verminderen van de
risico’s (zoals beschreven in de Nationale
Grondstofstrategie) of van de mate waarin
het publiek belang geschaad wordt als
gevolg van leveringsonderbrekingen.
De hier geïntroduceerde methode biedt
een framework voor het inschatten
van de impact van mitigerende acties,
zoals ze bijvoorbeeld in de Nationale
Grondstoffenstrategie (NGS) zijn verwoord.
Het inzetten op ‘eigen’ processing en
het verminderen van consumptie via
effectieve circulaire maatregelen (zoals
verlenging van levensduur) vermindert de
importafhankelijkheid bij (min of meer)
gelijkblijvende risico-inschatting van het
betreffende product (pijl naar links). Het
actief inzetten op diversificatie (door
investeringen in processing of mijnbouw
in meer locaties) of het verbeteren
van de ‘due diligence’ van bronlanden
vermindert de risico’s bij min of meer
gelijkblijvende importafhankelijkheid. Het
actief stimuleren van substituten van de
risicovolle, strategische afhankelijkheid
kan invloed hebben op beide aspecten:
een kleinere importafhankelijkheid van
het substituut en een vermindering van
de risico’s t.a.v. het substituut.
Daarmee is de in deze studie voorgestelde
systematiek in principe ondersteunend

Figuur 14: Risico-inschatting en mitigatie-opties

aan zowel de risico-analyse zelf als de
inschatting van de impact van mitigerende
acties.
Deze studie maakt verder duidelijk dat
het mogelijk is bottlenecks in de hele
keten op te sporen. In het rapport wordt
al aangegeven dat de huidige analyse
niet veel verder gaat dan de tier-2
(“leverancier van de leverancier”). Het
nader uitwerken van de leveringsketen is
geen fundamenteel andere activiteit, maar

vergt meer detailinzicht en dus middelen
per productgroep. Bovendien zijn de nu
ingezette publieke data (6-digit-niveau)
niet altijd toereikend om betekenisvolle
details over componenten of materialen te
achterhalen.
Direct ingrijpen in of controle hebben
over stappen vanaf de “2nd tier” is lastig
voor zowel overheden als bedrijfsleven.
Maar inzicht in die stappen ‘stroomopwaarts’ in de keten is wel essentieel

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

als dat stevige bottlenecks betreft voor
productgroepen die van groot publiek
belang zijn. Als voorbeeld: gallium en
germanium worden in ons land niet in die
vorm verwerkt, maar een exportrestrictie
door China kan componentleveranciers
raken waar Nederland weer van afhankelijk
is. Op basis van dat inzicht kan Nederland
wel internationale (EU-) actie rond deze
thema’s aansnijden of ondersteunen.
Kortom: strategische ketenafhankelijkheden kunnen de komende jaren beter in
beeld worden gebracht, om beslissingen
over eventuele interventies van overheden
in deze ketens effectief te ondersteunen.

Substitutie, een complex fenomeen

Het begrip substitutie speelt een belangrijke rol in veel kritikaliteitsstudies en bij het mitigeren
van leveringszekerheidsproblemen. Op deze plaats een nadere beschouwing van ‘substitutie’.
Op de eerste plaats moeten we stilstaan bij de definitie van het begrip zelf. Op het hoogste
niveau betreft substitutie vanzelfsprekend allerlei vormen van ‘vervanging’. Maar er is een
groot verschil in de wijze waarop dat wordt geïnterpreteerd. In de analyse van ketenafhankelijkheden door de EC (zie paragraaf 2.3) wordt substitueerbaarheid gezien als de mate waarin
de Europese productie de import van één en hetzelfde product kan overnemen. Een dergelijke definitie wordt ook gehanteerd door QuantumDelta in hun kwetsbaarheidsanalyse van
toekomstige quantumtechnologie: EU-substitutability wordt hier gezien als de mate waarin
EU-landen de productie van kritieke assets kan overnemen (zie paragraaf 7.1).
Bij het vaststellen van de zgn. CRM-lijst door het JRC wordt substitutie van kritieke grondstoffen gezien als de mate waarin directe vervanging van een bepaalde (kritieke) grondstof door
een andere grondstof kan plaatsvinden, rekening houdend met een zeker, acceptabel verlies
van functionaliteit.
In het Europese project CRM_Innonet (2013-2015) werd een bredere definitie van substitutie
uitgewerkt, zoals Substance4substance (pure grondstof- en materiaalsubstitutie), Product4Product (ander product dat dezelfde functie vertolkt, zoals een ‘conventionele’ windturbine
i.p.v. een windturbine op basis van permanente magneten) en Functie4Functie (verschillende
vormen van energietechnologie).
Bij het mitigeren van risico’s is het overwegen van elk van deze vormen van substitutie
relevant. Belangrijke overwegingen daarbij zijn de mate waarin de cost-performance-penalties optreden en het tempo waarop de substitutie geïmplementeerd kan worden. Verder lijkt
substitutie een bij uitstek door goed geïnformeerd bedrijfsleven geïmplementeerd te moeten
worden en een klein handelingsperspectief voor de overheid te kennen.

32

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

7 Hoe verder?
Verbreding, verdieping en continuïteit van onderzoek naar strategische afhankelijkheden
7.1 Van huidige economie naar
verdienvermogen (nu en in de
toekomst)

De hier gerapporteerde verkenning
geeft zicht op een solide methode om
kwetsbaarheden in ketens op te sporen.
Zicht op bottlenecks verhoogt bewustzijn
van onze kwetsbaarheden en geeft
richting aan beleidsopties om deze
kwetsbaarheden zo nodig te verminderen.
Daarbij bieden enkele externe ontwikkelingen, zoals de ontwikkeling van de
CRM Act, extra aanleidingen voor het
verbreden en verdiepen van onderzoek
naar strategische afhankelijkheden. In
dit hoofdstuk beschrijven we een aantal
richtingen waarin kwetsbaarheidsanalyse
gericht op ketens en open strategische
autonomie zich zou kunnen ontwikkelen.

De verkenning in deze studie richt zich
uitdrukkelijk op bestaande industrie,
bestaande leveringsketens en
bestaande handelsstromen. Dit komt
omdat statistische data (ondanks alle
onvolkomenheden daarin) beschikbaar
zijn en dat jaarreeksen gemonitord
kunnen worden. Nadeel is dat die
focus (en het gebruik van deze data en
methode) geen antwoord kan geven op
toekomstige ontwikkelingen (zie Figuur
15) van technologie waarvan vaststaat
dat die sterk zal groeien (denk aan digitale

Toekomsttechnologie

Onzekerheid

Groeitechnologie

Huidige technologie

(quantum computing)

(energie, digitale technologie)

(huidigetechnologie)

Tijd

Figuur 15: drie fundamenteel verschillende typeringen van technologie op een tijdschaal,
die een fundamenteel verschillende groei van strategische afhankelijkheden impliceren

33

technologie of technologie t.b.v. de
energietransitie) of van technologie die
verder in de toekomst ligt en waarvan geen
definitief beeld bestaat van noodzakelijke
productgroepen in de leveringsketen.
Het middelste blauwe blok illustreert
ontwikkelingen die te maken hebben met
op zich al bestaande, maar zich in rap
tempo ontwikkelende ketens zoals op
het gebied van de energietransitie. Daar
zal de infrastructuur voor de productie,
het transport, de opslag en de conversie
en het gebruik van hernieuwbare energie
(lees: elektriciteit) een grote hoeveelheid
materialen, componenten en finale
producten nodig hebben. Daarvoor wordt
zowel op mijnbouwgebied als op het
gebied van industriële waardeketens
momenteel veel geïnvesteerd. De
gevolgen daarvan voor de analyse
van kritikaliteit zal gebaseerd moeten
worden op inzichten in gezaghebbende
roadmaps en industrieplannen (aan de
supply- en demandzijde). Vervolgens
kan vanzelfsprekend wel worden gebruik
gemaakt van de hier voorgestelde
methodiek om de risico’s in kaart te
brengen

Het blok rechtsboven Figuur 14 geldt
voor ‘toekomsttechnologie’ die nog niet
marktrijp is, maar waar wel van verwacht
wordt dat het een bijdrage gaat leveren
aan ons toekomstig verdienvermogen. Er
is thans nog minder beschikbaarheid van
actuele data over deze technologieën.
Een sprekend voorbeeld daarvan is de
ontwikkeling van quantumcomputers. In
Nederland wordt die ontwikkeling geleid
door het consortium QuantumDelta.
QuantumDelta heeft zich inmiddels
gerealiseerd dat ook deze ontwikkeling
mogelijke kwetsbaarheden in zich
heeft en heeft daarom een analyse
verricht naar de kwetsbaarheden in de
fysieke leveringsketen van een aantal in
ontwikkeling zijnde quantumcomputer
platforms. Dat onderzoek kan
vanzelfsprekend niet op handelsdata of
kwantitatieve roadmaps plaatsvinden;
hier is gekozen voor diepte-interviews met
specialisten uit de onderzoekswereld. De
resultaten zijn inmiddels gepubliceerd en
mogen zich in een warme belangstelling
verheugen in binnen- en buitenland. Het
eerste resultaat wordt weergegeven in
onderstaande Figuur 16.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Voor een viertal in ontwikkeling zijn de
platforms (zie legenda rechts) is gekeken
naar het aantal mogelijke leveranciers
en hun marktaandeel. Een klein aantal
leveranciers zorgt voor een hoge
concentratie (x-as).
Vervolgens is gekeken naar de zogenaamde EU-substitutability: deze geeft
een indicatie van het potentieel om
een substituut voor een component te
verkrijgen. In dit geval betekent een hoge
substitueerbaarheid dat de EU zelf de
capaciteit heeft een dergelijke substituut te
produceren.
Alhoewel dit een strikt kwalitatieve
methode betreft is de aanpak analoog:
in dit geval kan substitueerbaarheid
worden geïnterpreteerd als een combinatie
van bestuurskwaliteit van bronlanden
in combi-natie met de technologische
capaciteiten van die landen.
Deze analogie maakt het voor de hand
liggend in de toekomst alle drie de
‘niveaus’ (huidige technologie, groeitechnologie, toekomsttechnologie) op
vergelijkbare wijze te behandelen en
er op overeenkomstige wijze over te
publiceren.

34

Figuur 16: strategische afhankelijkheden van quantum computing op basis van expert-interviews. (Bron: Julian Rabbie, TNO)

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

7.2 Van economische kwetsbaarheid naar alle publieke
belangen, inclusief nationale
veiligheid

De analyses hebben zich tot nu toe hoofdzakelijk afgespeeld op het terrein van
economische kwetsbaarheid. Maar de
toegenomen aandacht voor open strategische autonomie en kwetsbaarheidsanalyses is deels ingegeven door de zorgen
rond nationale veiligheid, die zijn ontstaan na de agressieve Russische inval in
Oekraïne en door de mogelijke machtsen expansiepolitiek die China voert. In de
Verenigde Staten bestaat mede door het
belang dat de VS hechten aan nationale
veiligheid al geruime tijd een zeer actieve
houding van de DoD (Department of
Defense). Deze uit zich o.a. in het continu
monitoren van de kwetsbaarheid van
grondstoffen en kwetsbare componenten,
het eventueel aanleggen van strategische
voorraden, het stimuleren van bedrijvigheid op zwakke plaatsen in de keten en het
stimuleren van onderzoek. De Nederlandse
en Europese defensie is tot nu toe aanzienlijk minder proactief op dit front.
Als signaal van een groeiende bewustwording van risico’s heeft de EDA, de
European Defense Agency onlangs het
project EMPOF (Energetic Materials:
Production, Obsolescence and Formulation)
gestart. Dit project richt zich op de

35

kwetsbaarheid in de leveringsketens
van wapensystemen, zoals raketten en
precisiegeleide artilleriegranaten maar
ook conventionele munitie zoals patronen
voor pistolen en machinegeweren. Onder
andere explosieven, vuurwapenkruiten
en pyrotechnische composities maken
onderdeel uit van deze keten. Ook deze
zgn. energetische materialen zijn weer
opgebouwd uit verschillende chemische
componenten.
Het besef is doorgedrongen dat als de
verkrijgbaarheid van dergelijke materialen
in het geding is (bijvoorbeeld omdat ze
vanwege hun toxiciteit op termijn niet
meer gebruikt mogen worden, omdat de
verkrijgbaarheid omwille van strategische
overwegingen in het geding is, omdat
de uitvoer van goederen vanwege
exportcontrole beperkt is, omdat de
kwaliteit van grondstoffen die nodig zijn
om deze kritische materialen te maken),
bepaalde munitiesystemen op termijn
niet meer geproduceerd kunnen worden.
Dit wordt door de European Defence
Technology Industrial Base (EDTIB)
beschouwd als een groot risico voor de
autonomie van de EU.
Binnen dit project wordt met 16 partners
uit 8 Europese landen samengewerkt aan
het identificeren en prioriteren van kritieke
munitiecomponenten en het zoeken naar
concrete oplossingen zoals alternatieve

leveranciers in de EU, het vervangen
van kritieke componenten door andere
materialen met behoud van functionaliteit
en prestatie van de munitie of het
opzetten van een onafhankelijke Europese
productiecapaciteit.
Ook hier geldt weer dat het (in dit geval)
in detail in kaart brengen van de relevante
ketens op vergelijkbare wijze gemonitord
en gerapporteerd kan worden. Een aanzienlijk deel van militaire leveringsketens
zijn immers vermengd met civiele leveringsketens, omdat niet alle producenten in
de keten exclusief voor militaire doeleinden
produceren. Een bundeling van de defensiegerichte activiteiten in eerder genoemd

observatorium zou de reikwijdte aanzienlijk vergroten en de interactie tussen de
ministeries op dit vlak versterken.

7.3 Van fysieke, naar digitale
èn fysieke ketens

Waar deze verkenning gaat over fysieke
ketens in de huidige economie, zijn er ook
toenemende zorgen over de ketenafhankelijkheden in het digitale domein. In dat
digitale domein spelen vanzelfsprekend
deels dezelfde vraagstukken, en deels
heel andersoortige aspecten. Dit is weergegeven in onderstaande ‘raamwerk’
(zie Figuur 17) dat door TNO is ontwikkeld
om de discussie rond kwetsbaarheden in
de digitale keten te structureren.

Policies & business models

Applications
Algorithms
Smaller, cheaper & more
powerful hardware

Information & data infrastructure
Data storage & cloud
Network & connectivity

Material availability & sourcing

Figuur 17: illustratie van strategische afhankelijkheden in het digitale domein

New paradigms for
cryptography &
(quantum-) computing

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

De basis onder de kwetsbaarheidsdiscussies wordt ook hier gevormd door het
fysieke domein (‘Material availability &
sourcing’; ‘smaller, cheaper, more powerful
hardware’). De zorgen hangen hier deels
samen met de onderontwikkelde Europese
maakindustrie op dit vlak. Het opzetten
van de Chips Act in Europees verband kan
deels worden bezien vanuit deze zorgen.
Afhankelijkheid van grote machtsblokken
China en de Verenigde Staten wordt hier
als onwenselijk gezien. Ook hier (analoog
aan de discussie rond quantumcomputing
in paragraaf 0) kan een vergelijkbare
systematiek worden gehanteerd als eerder
in dit rapport gegeven.

7.4 Van slechts statistische
databronnen naar
geavanceerde databases

Het karakter van het digitale domein
brengt daarnaast natuurlijk andersoortige
kwetsbaarheden met zich mee, die te maken hebben met het niet plaatsgebonden
karakter van veel waarde toevoegende
activiteiten (data-infrastructuur, algoritmes,
applicaties). Ook daar is het noodzakelijk
oog te hebben voor de kwetsbaarheid van
een economie die voor een groot deel
afhankelijk is van deze technologie.

7.4.1 Digitale Productpaspoorten
Het digitale productpaspoort (DPP) is
een nieuwe tool voor publiek en privaat
gebruik. Een DPP systeem manifesteert
zich niet als een grote database met
afzonderlijke bestanden, maar is eerder
een set afspraken of protocollen, die de
communicatie tussen de datasets binnen
bedrijven en publieke organisaties mogelijk
maken. Een DPP wordt nadrukkelijk
voorzien in nieuwe wetgeving op EU niveau
en kan als zodanig nieuwe impact hebben
in onderzoek naar leveringszekerheid en
strategische afhankelijkheden.

In toekomstige activiteiten is het aan te
bevelen -zeker op het fysieke domein van
de digitale infrastructuur- met vergelijkbare analyses te komen als in dit rapport
(en een voorbeeld uit de quantumcomputing-wereld) zijn gesuggereerd.

36

Eerder in dit document zijn we ingegaan op
de handmatige analyses die licht wierpen
op de ketens van hier geanalyseerde
productgroepen. Er zijn verschillende
ontwikkelingen gaande die dergelijke
zoektochten in de (nabije) toekomst
zullen vereenvoudigen en verdiepen. In
paragraaf 4.3 over methodieken in deze
studie kwam de introductie in 2022 van
ChatGPT al aan bod, die wel versnelling
maar nog weinig verdieping geeft. Andere
ontwikkelingen kunnen die verdieping
mogelijk wel gaan geven.

Een individueel productpaspoort is
een digitaal “kruispunt” waarin de

samenstelling en andere technische
gegevens van een product (met een
unieke “identiteit”) opvraagbaar zijn.
Toegang tot de inhoud van het paspoort
moet gebaseerd zijn op toestemming
van de eigenaar van de gegevens. Het
productpaspoort ontwikkelt zich over de
gehele keten heen, waarbij iedere schakel
in de keten data en informatie toevoegt.
Een grondstof (uit de aarde gewonnen of
gerecycled) vormt een eerste instantie
in een keten van productpaspoorten.
Vervolgens wordt een productpaspoort
verder opgebouwd, waarbij verschillende
transacties en productiestappen samen
een productpaspoort bevolken. Een
voertuig of een gebouw (“bouwpaspoort”)
kan worden beschouwd als een finale
verzameling van individuele producten.
Aan het einde van een gebruikscyclus van
een product wordt het DPP verbonden
met een nieuw product in het geval een
circulaire strategie wordt toegepast en het
product dus niet wordt vernietigd.
Door de Europese Commissie gefinancierde
projecten (zoals CIRPASS, CE-RISE,
DATAPIPE, ONTO-DESIDE en DaCAPO)
tonen de snel evoluerende digitale
infrastructuren en oplossingsruimte voor
productpaspoorten. Ze tonen ook de
specifieke vereisten van overheidsinstanties en auditors om het productpaspoort
ten volle te benutten. De sleutelbegrippen

die in deze projecten ontwikkeld moeten
worden zijn interoperabiliteit van datasets,
betaalbaarheid, vertrouwen in de dataintegriteit en tot slot de veiligheid van
de data. De ontwikkelingen in deze
projecten suggereren dat het digitale
productpaspoort en de bijbehorende
digitale infrastructuren zeer waarschijnlijk
beschikbaar zullen zijn, maar harmonisatie
van standaarden is belangrijk om gegevensuitwisseling tussen verschillende
partijen, ecosystemen van platforms en
toeleveringsketens mogelijk te maken.
Een digitaal productpaspoortsysteem
kan een beslissende invloed hebben
op de kosten, geloofwaardigheid en
toegankelijkheid van datasets die publieke
actie kunnen ondersteunen. Naast de
functies voor private partijen wordt
expliciet geanticipeerd op verbeterde
statistiek en data voor academisch
onderzoek d.m.v. een geaggregeerde
data uit het DPP systeem. De implicatie is
dat geaggregeerde en geanonimiseerde
versies van het digitale productpaspoort
enorm kunnen profiteren van openbaar
onderzoek, beleidsvorming en
rechtshandhaving. Dit geeft publieke
instanties toegang tot data die tot op
heden voorbehouden is aan gelicenseerde
datasets.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

7.4.2 Opties voor gelicenseerde data
voor publiek gebruik
Al eerder in dit rapport werd gerefereerd
aan de inzet van data die door professionele en commerciële data providers
kan worden aangeleverd. Bij toekomstige
activiteiten ten behoeve van het in kaart
brengen van strategische afhankelijkheden
voor Nederland zal overwogen en
geanalyseerd moeten worden hoe de
toegang tot gelicenseerde data is te
organiseren. Eerder werd al gerefereerd
aan een organisatie als FactSet die mede
op basis van Artificial Intelligence in staat
is om gedetailleerde connecties tussen
bedrijven in kaart te brengen. M.b.v. van
AI en dergelijke professionele partijen is te
verwachten dat meer transparantie voer
eigendomsverhoudingen, ketenrelaties
en productie- en handelsdata verkregen
worden.
Het is cruciaal dat individuen in het
publieke domein volledig inzicht hebben
in de mogelijkheden van gelicenseerde
data en hier zeer snel toegang tot kunnen
krijgen als omstandigheden dat vragen.

7.4.3 Vergelijking van methoden
De verschillende methoden die we in
dit onderzoek òf hebben gebruikt òf de
revue hebben laten passeren laten zich
samenvatten in Tabel 8.
Hierbij nemen we ook de mogelijkheden
voor de inzet van EcoInvent als LCA
database mee.

Op basis van de vergelijking concluderen
we dat een vervolgonderzoek gebruik
zou moeten maken van een combinatie
van traditionele deskresearch en een
door verschillende Nederlandse
instituten geverifieerde interpretatie
van publieke data. Daarnaast is het
gebruik van gelicenseerde data sterk
aan te raden.

Traditioneel
desk-research

Gelicenseerde
data

LCA data EcoInvent

Publieke data en
interpretatie daarvan

Product paspoort

Detail

Zelf te kiezen

4- of 10-digit

4- of 6-digit

6- of 8 digit

Minstens 10-digit

Betrouwbaarheid

Redelijk

Goed

Matig/voldoende

Matig/voldoende

Zeer goed

Ketenrelaties

Voldoende

Goed

Redelijk

Vrijwel afwezig

Zeer goed

Aansluiting bij
publieke statistiek

Voldoende

Goed

Redelijk

Vrijwel afwezig

Zeer goed

Kosten toegang

Hoog

Redelijk

Laag

Zeer laag

Redelijk

Sterktes

Specifiek, flexibel, directe
input experts

Efficiënt, flexibel, goede
aansluiting bij private
actoren, makkelijk
repliceerbaar

Borging met academisch
onderzoek, gebruik
bestaande licenties

Efficiënt, professioneel,
makkelijk repliceerbaar,
lage kosten

De verwachting is dat
het DPP systeem een
ongeëvenaarde prijs/
kwaliteit zal hebben

Zwaktes

Duur, moeilijk
repliceerbaar, geen
garantie zekerheid
correctheid

Noodzaak beheer
van contracten

Grotere onzekerheid
betrouwbaarheid en
dekking van data,
minder aansluiting
bij private tools

Grotere onzekerheid
betrouwbaarheid en
dekking van data

Vele jaren nodig voordat
het systeem operationeel
zal zijn

Tabel 8: vergelijking data- en informatiebronnen en bijbehorende methode voor ketenanalyse

37

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

7.5 Van CRM lijst naar CRM Act en
Open Strategische autonomie:
flankerend onderzoek en
ontwikkelingen
Het in kaart brengen van strategische
afhankelijkheden zal de komende jaren
hoe dan ook gestalte krijgen in een aantal
projecten en programma’s. Deze zullen
nieuw onderzoek naar gedetailleerde
ketenrelaties in Nederland flankeren.

Ten eerste is er de door de Europese
Commissie en de hoge vertegenwoordiger
op 20 juni 2023 bekend gemaakte
gezamenlijke mededeling over een
Europese strategie voor economische
veiligheid (Europese Commissie 2023a).
De strategie bevat een voorstel voor een
grondige beoordeling van risico’s voor de
economische veiligheid op vier gebieden:
1. risico’s voor de veerkracht van de
toeleveringsketens, waaronder de
energievoorzieningszekerheid;
2. risico’s voor de fysieke en cyberveiligheid
van kritieke infrastructuur;
3. risico’s in verband met de veiligheid van
technologie(lekkage);
4. risico’s in verband met het als
wapen gebruiken van economische
afhankelijkheid of economische dwang.

12

38

https://rmis.jrc.ec.europa.eu/

Ten tweede is op Europees vlak de
definitieve versie van de Critical Raw
Materials Act (Europese Commissie 2023b)
vanzelfsprekend cruciaal in het overwegen
van vervolgstappen voor onderzoek
naar strategische afhankelijkheden
voor Nederland. Het in §6.1 genoemde
observatorium is hier direct mee
verbonden. De voorgestelde CRM Act van
de Commissie ambieert om alle stadia
van de Europese waardeketen van kritieke
grondstoffen te versterken, de invoer van
de EU te diversifiëren om strategische
afhankelijkheden te verminderen, de EUcapaciteit te verbeteren om de risico’s van
verstoringen van de levering van kritieke
grondstoffen te monitoren en te beperken,
en de circulariteit en duurzaamheid te
verbeteren.
Ten derde is er een jaarlijkse “EU strategic
dependencies and capacities” rapport
(Europese Commissie 2022c), als aanvulling voor het voor de EU belangrijke
Single Market Rapport. In deze aanvulling
wordt verslag gedaan van de geboekte
vooruitgang bij het aanpakken van de
strategische afhankelijkheden geïdentificeerd in interviews. In elke nieuwe ronde
wordt middels interviews gemonitord hoe
deze afhankelijkheden zijn veranderd.

Op gebied van data zal in Europa
onderzoek door het JRC Unit D3 relevant
zijn. Dit is de unit die het Raw Material
Intelligence System (RMIS)12 beheert
en ook de recent gepubliceerde nieuwe
versie van “strategic foresighting” (Carrara
2023) heeft verzorgd. In het RMIS wordt
al het in Europa verrichte onderzoek naar
ketenafhankelijkheden gerefereerd. In
het geval de ketenrelaties direct onder de
verantwoordelijkheden van de EC gaan
vallen zal de data ook op de RMIS zelf
direct zichtbaar zijn.
Afsluitend bereidt de Europese Commissie
een “observatory for critical technologies”
voor. Het is relevant omdat het onderzoek
naar afhankelijkheden in ketens naar
verwachting onderdeel gaat zijn van de
activiteiten van dit “observatory”, dat niet
te verwarren is met de “observatoria”
die in het kader van de CRM Act worden
ingericht. Er wordt gesproken over
een ‘Three-Point Belt Plan’, dat drie
doelstellingen heeft, namelijk het
versterken van de complementariteit
tussen relevante EU-programma’s, het
bevorderen van spin-offs van investeringen
in investeringen in de energietransitie,
in de productie van ruimtevaart- en
defensieproducten en het bevorderen
van “spin-ins” waar civiel onderzoek kan
overlopen met investeringen in nationale
veiligheid (Europese Commissie 2021c).

7.6 Van statische risico-inschatting
naar dynamische
mitigatie-strategieën
In deze studie is een methode ontwikkeld
waarmee een beeld geschetst kan worden
van risico’s in de keten. Bij het ontwikkelen
van een meer op de continuïteit gerichte
activiteit rond leveringszekerheid en strategische autonomie zal de aandacht ook
moeten uitgaan naar de preventieve en
mitigerende activiteiten die overheden
(en bedrijven) kunnen nemen, de inspanningen die daarbij horen, de ‘lead times’
(doorlooptijden) voordat de maatregelen
effect kunnen sorteren, de risico’s die bij
die maatregelen horen èn de analyse van
de risico’s van de resulterende situatie. De
maatregelen die staan aangekondigd in de
CRM Act en in de Nationale Grondstoffenstrategie (zoals streven naar diversificatie,
werken aan betere due diligence, investeren in mijnbouw en processing en gebruikmaken van circulaire principes) zijn goede
voorbeelden van dergelijke activiteiten.

Met name het verkrijgen van inzichten
in complexiteit en doorlooptijden van
maatregelen zal een voorname rol
moeten spelen in vervolgactiviteiten. Een
methodisch goed voorbeeld wordt gegeven
door de IEA-studie Energy Technology
Perspectives uit 2023. Op basis van eigen
modellering en talloze interviews met
de industrie geeft het IEA een beeld van

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

de doorlooptijden van maatregelen die
moeten leiden tot de winning van meer
grondstoffen uit de mijnbouw, en tot een
robuustere levering van materialen en
componenten verder in de keten.
Op basis van dit inzicht is niet alleen te
schatten wat de nieuwe risico-situatie
zal zijn en hoe deze publieke belangen
helpen beschermen, maar ook en vooral
op welke termijn dergelijke effecten
verwacht mogen worden. Voor het
afbouwen van risicovolle strategische
afhankelijkheden en het effectief en

efficiënt inzetten van publieke middelen
lijken dergelijke analyses essentieel.
Ten overvloede: een systematiek die
dergelijke analyses ondersteund is gebaat
bij continuïteit en niet bij het ad-hoc
uitvoeren van analyses over de aard
en de consequenties van mitigerende
maatregelen. Dat geldt natuurlijk niet
alleen over de industriële initiatieven
uit de bovenstaande figuren, maar ook
over de mate waarin en de snelheid
waarmee recycling kan worden opgetuigd,
vruchtbare diplomatieke banden kunnen
worden opgebouwd, etc.

Global average, 2010-2019
Discovery, exploration to feasibility

Feasibility to
production

Ramp-up time

12.5

4.4

4.0

6

3

9

12

15

18

21 Years

Average observed lead time for selected minerals (from feasibility to production)
Figuur 19: Doorlooptijden voor het opzetten van productie voor componenten en materialen (bron: IEA)

Lithium
Nickel
Copper
2

4

Figuur 18: Doorlooptijden van mijnbouwprojecten (bron: IEA)

39

6

8

10 years

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

7.7 Van projecten naar monitoring
op continue basis

Net als de Geo-economische monitor
is deze studie naar strategische
afhankelijkheden een van de eerste
stappen richting een doorlopende activiteit
van monitoring en risicoanalyse. Door
nadrukkelijk ketenrelaties te introduceren
in het onderzoek naar strategische
afhankelijkheid is deze studie ook een
stap op weg naar een “Geo-economische
monitor 2.0”. Daarbij is de stap van
losstaande projecten naar continuïteit
noodzakelijk. Maar hoe kan strategische
afhankelijkheid continu worden onderzocht
en wie is aanspreekpunt in het geval er
behoeften ontstaan voor ondersteuning
van publieke en private stakeholders?
Volgend uit de concepttekst van de
Europese Critical Raw Materials Act, is
het een wettelijke verplichting voor
lidstaten om een observatorium in
te richten voor het identificeren van
leveringszekerheidsrisico’s. Voor Nederland
zou dit gestalte kunnen krijgen in de
vorm van een Nederlands Materiaal
Observatorium (NMO) die (onder
andere) een essentiële leverancier van
data en informatie over internationale
leveringsketens kan zijn.

40

De activiteiten van een dergelijk NMO
zouden als volgt geformuleerd kunnen
worden:
• Verzamelen en interpreteren van inlichtingen over het gebruik van mineralen
en (kritische) grondstoffen (CRM);
• Inzicht verkrijgen in de gehele
toeleveringsketen die afhankelijk is
van deze materialen;
• Beoordelen van de bevoorradingsrisico’s
en gerelateerde maatregelen voor
het beheer van de toeleveringsketen
die door overheidsinstanties kunnen
worden genomen;
• Beoordelen van technologische innovatie relevant voor vraag en aanbod
van materialen;
• Beoordelen van de ESG-aspecten
(Environment Social Governance) van
materiële levering aan de EU-economie.
• Het bieden van mogelijkheden aan
bedrijven om problemen en observaties
m.b.t. leveringsproblematiek te
agenderen t.b.v. collectieve vervolgactie.
• Ontsluiten van data en informatie
(zoals bijvoorbeeld via de Grondstoffenscanner:
https://www.grondstoffenscanner.nl/).

Een korte termijn doel voor een dergelijk
‘observatorium’ zou zijn om Nederlandse
stakeholders te vinden en te verbinden en
om het centrale toegangspunt te worden
voor overheden, onderzoeksinstellingen,
bedrijven, journalisten, NGO’s en studenten
op het gebied van voorzieningszekerheid
van (kritische) Materialen.

Een lange termijn doelstelling zou zijn om
de risico’s van (duurzame) grondstofvoorziening in beeld te brengen. Op basis van
een continue mandaat en met gebruik van
state-of-the-art methoden om relevante
data te vergaren.

Duitsers het eerst, Fransen het breedst opgezet

Het eerste voorbeeld van een observatorium voor leveringsketens was het Duitse
grondstoffenagentschap DERA, opgericht per decreet in 2010. Als onderdeel van het
Duitse Instituut voor Geowetenschappen en Natuurlijke Hulpbronnen (BGR) verbindt
het kennis over geologie en handel met de Duitse industrie. En dan in vooral de
behoeften van de industrie, die niet binnen de bedrijfsmuur zelf kunnen worden
vervuld. Het instituut kent ongeveer 25 medewerkers, met een actief beleid van
locatiebezoeken wereldwijd.
Het beste voorbeeld van een observatorium met als doel het maximaliseren van
de leveringszekerheid voor een nationale industrie is het OFREMI. Niet alleen in
omvang, maar vooral door de scope is het OFREMI het beste voorbeeld van een
observatorium. Vrijwel alle nijverheid- en agrarische sectoren zijn betrokken, waaronder dus ook de geneesmiddelen, bouw en energiesectoren. Het doel van OFREMI
is om bedrijven te voorzien van een strategische, economische en technische kijk op
de wereldwijde toeleveringsketens en de huidige en toekomstige behoeften van de
industriële sector. Dit doen ze d.m.v. continue risicomonitoring en informatiebeheer.
Zo kunnen risicoanalyses en afwegingen voor belangrijke investeringsbeslissing
gemaakt worden.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Referenties
Bastein T. & Rietveld E. (2015). Materialen in de Nederlandse economie – een kwetsbaarheidsanalyse (TNO 2015 R11613) [Materials in the Dutch economy – a vulnerability analysis
(in Dutch)]. Netherlands Organisation for Applied Scientific Research (TNO), Delft

European Commission (2021c), Action Plan on synergies between civil, defence and
space industries. COM (2021) 70 final.
Available at: https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/action_plan_on_synergies_en.pdf

Carrara, S., Bobba, S., Blagoeva, D., Alves Dias, P., Cavalli, A., Georgitzikis, K., Grohol, M., Itul,
A., Kuzov, T., Latunussa, C., Lyons, L., Malano, G., Maury, T., Prior Arce, Á., Somers, J., Telsnig,
T., Veeh, C., Wittmer, D., Black, C., Pennington, D., Christou, M., Supply chain analysis and
material demand forecast in strategic technologies and sectors in the EU – A foresight
study, Publications Office of the European Union, Luxembourg, 2023, doi:10.2760/386650,
JRC132889.

Europese Commissie (2022c), EU strategic dependencies and capacities: second stage
of in-depth reviews. SWD(2022) 41 final.
Beschikbaar online: https://ec.europa.eu/docsroom/documents/48878

CBS (2020). Invoer goederen bij specifieke bedrijfstakken, 2020.
Beschikbaar online: https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2021/38/invoer-goederen-bijspecifieke-bedrijfstakken-2020Europese Commissie (2020), Critical materials for strategic technologies and sectors
in the EU – a foresight study.
Beschikbaar online: https://rmis.jrc.ec.europa.eu/uploads/CRMs_for_Strategic_Technologies_
and_Sectors_in_the_EU_2020.pdf
Europese Commissie (2021a), Updating the 2020 New Industrial Strategy: Building a
stronger Single Market for Europe’s recovery Main Report. SWD(2021) 352 final
Europese Commissie (2021b), Strategic dependencies and capacities. Updating the 2020
New Industrial Strategy: Building a stronger Single Market for Europe’s recovery. SWD(2021)
353 final.
Beschikbaar online: https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.
do?uri=SWD:2021:0352:FIN:EN:PDF

41

Europese Commissie (2023a) Gezamenlijke mededeling aan het Europees parlement,
de Europese raad en de raad betreffende een “strategie voor economische veiligheid
van de EU” JOIN/2023/20 final.
Beschikbaar online: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX:52023JC0020
Europese Commissie (2023b) Critical Raw Materials Act, proposal for a regulation.
Beschikbaar online: https://single-market-economy.ec.europa.eu/sectors/raw-materials/
areas-specific-interest/critical-raw-materials/critical-raw-materials-act_en
SEO (2022). Geo-economische monitor. Auteurs: Michiel Bijlsma, Joost Witteman,
Adam Kuczynski, Astrid Lensink (SEO), Rem Korteweg, Xiaoxue Martin (Clingendael),
Elmer Rietveld, Gabriela Bodea (TNO).
Beschikbaar online: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2022/12/21/Geoeconomische-monitor-2023

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Bijlage 1: De inzet van LCA en Ecoinvent bij het in kaart brengen van ketens
De levenscyclusanalyse is een methode die is ontwikkeld om de milieu-impact en het
gebruik van hulpbronnen van een product gedurende zijn levenscyclus te beoordelen. Het
omvat alle stadia van de verwerving van grondstoffen (wieg), de productie- en gebruiksfase
en het einde van de levensduur. De levenseindefase houdt rekening met alle activiteiten die
verband houden met afvalbeheer, inclusief recyclingalternatieven. LCA biedt een holistisch
beeld van de algehele milieu-impact van een product, waardoor het mogelijk wordt om de
milieuprestaties op faseniveau te verbeteren zonder de lasten naar andere fasen te verplaatsen. De afgelopen decennia zijn er inspanningen geleverd om LCA-methoden te harmoniseren en de consistentie te behouden door middel van beoordelingen en databases. Dit
proces maakte een uitgebreide vergelijking mogelijk van de milieueffecten tussen verschillende producten en processen.
Een van de belangrijkste stappen in de LCA-beoordeling is de stap Life Cycle Inventory (LCI).
Deze stap is over het algemeen het meest relevant omdat het gaat om het opsommen van
de achtergrondgegevens die nodig zijn voor alle elementaire stromen (energie en massa)
van alle processen binnen het te beoordelen systeem. De LCI geeft een relevante beschrijving van de systeemstromen binnen de geanalyseerde waardeketen. Het kan dus een goede
aanpak zijn om materiaal- en productwaardeketens in kaart te brengen. Het verkrijgen
van de relevante achtergrondgegevens is gevoelig omdat de resultaten van de gehele LCA
aanzienlijk kunnen variëren, afhankelijk van de kwaliteit en representativiteit van deze
gegevens. Daarom worden aanzienlijke inspanningen geleverd om consistente en geharmoniseerde databases te creëren die betrouwbare gegevens kunnen opleveren.
Ecoinvent wordt erkend als de leidende dataset voor het uitvoeren van levenscyclusanalyses
en LCI. Het wordt algemeen aanvaard en voortdurend bijgewerkt. Het doel van Ecoinvent
is om consistente achtergrondgegevens van hoge kwaliteit te leveren. Ecoinvent levert
gegevens voor de verschillende fasen van de levenscyclus en bestrijkt een breed scala aan
sectoren op mondiaal en regionaal niveau. Het bevat momenteel meer dan 18.000 activiteiten, ook wel ‘datasets’ genoemd, die menselijke activiteiten of processen modelleren. Het
omvat industrieën zoals landbouw, bosbouw, energieproductie, chemische productie, transport en meer. Deze dataset bevat informatie langs de waardeketen, die kan worden gebruikt
om processen te simuleren, zoals de milieu-impact van vervoerswijzen of de milieu-impact

42

van productieroutes in industriële of agrarische activiteiten. Enkele van de belangrijkste
informatie over deze processen zijn samen te vatten in het gebruik van de natuurlijke
hulpbronnen, de emissies die vrijkomen in het water, de bodem en de lucht, de grondstoffen
die nodig zijn voor andere energieprocessen (elektriciteit en warmte) en van natuurlijk de
producten, co-producten en geproduceerd afval. Deze dataset bevat dus ook belangrijke
gegevens over de samenstelling van producten, waardoor het mogelijk is om grondstoffen
te koppelen aan productgroepen.
Door activiteiten (stromen) met elkaar te verbinden, biedt Ecoinvent de mogelijkheid om
het gebruik van materialen en energie voor de productie van een referentieproduct/proces
te simuleren. Het referentieproduct verwijst naar hoeveel van het product dat de activiteit
simuleert, in een bepaalde eenheid wordt geproduceerd. Een gebruikelijke referentieproducthoeveelheid is een kg van een product. In afbeelding 1 is het referentieproduct
bijvoorbeeld 1 kg titaandioxide (TiO2). Als alternatief kunnen referentieproducten worden
uitgedrukt in liters, eenheden, kWh’s en meer. Figuur 1 toont ook alle uitwisselingen van alle
andere activiteiten die nodig zijn om het referentieproduct (TiO2) te maken. Voor TiO2 is dit
rutiel uit mijnbouwactiviteiten, energie in de vorm van warmte en elektriciteit en alle andere
activiteiten die nodig zijn om 1 kg TiO2 te produceren. Dit simulatieproces maakt het ook
mogelijk om de uitwisselingen tussen activiteiten op eenheidsniveau te controleren, wat kan
worden weergegeven om de waardeketens van materialen en producten in mindere mate te
analyseren, zoals in figuur 1. Ondanks dat toont het diagram de bijdrage in termen van milieu effecten en massa- en energie-uitwisselingen, geeft het ook een goede benadering van
de samenstelling van waardeketens. Dit kenmerk is vooral relevant omdat het activiteitenstromen (donkergroen) met elkaar verbindt om relevante gegevens over de samenstelling
van verschillende waardeketens te verkrijgen. Bovendien bestrijkt Ecoinvent een mondiaal
perspectief, inclusief gegevens uit verschillende landen en regio’s die representatief zijn voor
verschillende geografische contexten.
Ecoinvent maakt het tot op zekere hoogte mogelijk om de samenstelling van specifieke
materiaal- en procestoeleveringsketens te bepalen. Gezien de aard van de dataset is het
echter een uitdaging om de toeleveringsketens van producten alleen vanuit een materieel
perspectief in kaart te brengen, aangezien de dataset alle activiteiten met betrekking tot het

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

specifieke product weergeeft. In het geval van TiO2 (Figuur 20) toont de kaart bijvoorbeeld
ook alle verschillende activiteiten die verband houden met energieverbruik. Daarnaast geeft
Ecoinvent geen informatie upstream na de productie van een specifiek proces/product. Ter
illustratie: TiO2 wordt veel gebruikt voor de productie van pigment en deze link tussen het
materiaal en het uiteindelijke eindgebruikersproduct is niet beschikbaar. Het overzicht van
complete waardeketens en afhankelijkheden tussen materialen en producten is dus op de
een of andere manier beperkt. Bovendien bevat Ecoinvent voor het in kaart brengen van de
toeleveringsketen meer gegevens op “basis” materiaal- of productniveau dan op “complex”
niveau. Het bevat bijvoorbeeld gegevens over TiO2, Fosforzuur (H3PO4), Lithiumcarbonaat
(Li2CO3) of Magnesium (Mg), maar niet voor hoogwaardige producten zoals elektrische
transformatoren of windturbines. Merk op dat de Ecoinvent-dataset wordt gebruikt om de
milieueffecten van dergelijke “complexe” processen/producten te modelleren.

Automatisering van databases, hét voorbeeld van ecoinvent

In ecoinvent is het heel goed mogelijk dat de bijdrage van een specifieke activiteit bijdraagt
aan de productie van meerdere referentieprocessen/producten. Metaalerts wordt bijvoorbeeld gebruikt om staal of ander materiaal te produceren. Om dit type uitwisseling tussen
activiteiten en producten te identificeren, is het nodig om de database te automatiseren en
potentiële waardenetwerken te verkrijgen. Dit automatiseringsproces is uitgevoerd via de
Brightway-tool om een leveringsnetwerk voor specifieke activiteiten/processen te verkrijgen
en het potentieel van deze toepassing te begrijpen. Merk op dat dit proces tijdrovend is,
gezien de codes die moeten worden geschreven. Het is belangrijk op te merken dat voor het
uitvoeren van het geautomatiseerde proces door middel van een systematische zoektocht,
de structuur niet alleen naar beneden is. Sommige activiteiten kunnen doorstromen naar
andere activiteiten verderop, waardoor een circulaire verbinding ontstaat.
Het bovengenoemde proces is getest voor TiO2 (Figuur 21) en DAP (Figuur 22). Voor beide
gevallen zijn verschillende zoekbeperkingen vastgesteld om de leveringsnetwerken te identificeren, en de complexiteit van elk netwerk is beperkt tot de zoekbeperkingen. De methode
bevat verschillende beperkingen die in latere iteraties kunnen worden aangepast of uitgebreid. Ten eerste is er een beperking op de diepte van de zoekopdracht. Aangezien de theoretische diepte onbekend is, is een maximale diepte noodzakelijk. Behalve ervoor te zorgen
dat het netwerk niet te groot wordt, is een dergelijke beperking in het algemeen noodzakelijk. Dit is te zien tussen TiO2 (Figuur 21) en DAP (Figuur 22), waarin verschillende constraint
depths waren opgenomen, waarbij TiO2 een hogere diepte en dus complexere output heeft.
43

Figuur 20: Ecoinvent data, met de ketenrelaties van producten en processen zoals die in de dataset van
Ecoinvent zijn opgenomen

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Ten tweede is er een beperking op het aantal uitwisselingen dat uit de activiteit wordt
gehaald om verder te onderzoeken. Aangezien elke activiteit waarschijnlijk meerdere uitwisselingen zal hebben, groeit het aantal volgende activiteiten in elk niveau exponentieel,
waardoor de prestaties ernstig afnemen naarmate de niveaus stijgen. Ten derde is er een
limiet aan welke activiteiten vervolgens moeten worden gecontroleerd. De eenheid waarin
de referentiestroom van een activiteit wordt uitgedrukt, geeft informatie over welk type
product of dienst de output van dat product is. Sommige producten worden niet gebruikt in
andere producten en worden daarom ook gemarkeerd als een eindpunt van dat netwerkpad. Voorbeelden van dergelijke eenheden zijn onder andere “eenheden”, energie zoals
“kWh” en “MJ”, en “km”. Dit wordt ook beschouwd als de belangrijkste focus om materiaalstromen door het netwerk te traceren.

Kansen om ecoinvent te automatiseren

Deze methode maakt gebruik van een geaccepteerde database bestaande uit activiteiten
die op elkaar aansluiten om een samenhangend aanbodnetwerkoverzicht te creëren. Omdat
het veel verschillende activiteiten omvat en deze in verschillende regio’s scheidt, is het
mogelijk om te laten zien hoe verbindingen door verschillende industrieën en continenten
lopen. Aangezien de stromen goed gedefinieerd zijn en betrekking hebben op veel verschillende materialen, kan deze methode veel verschillende toeleveringsketens bestrijken. De
Brightway Library is aanzienlijk sneller in het maken van query’s voor het vinden van relaties
tussen activiteiten en materiaalstromen dan conventionele LCA’s. Bovendien is het door zijn
open structuur in staat om veel meer informatie te verwerken dan alleen LCA-gegevens, en
is het ook in staat om informatie en tools uit andere Python-bibliotheken te combineren. Als
gevolg hiervan kan op deze methode worden voortgebouwd en worden uitgebreid naarmate
er meer vereisten ontstaan.

Nadelen

Zoals de naam al doet vermoeden, zijn LCA-databases gemaakt voor het maken van
LCA-modellen. Ze zijn niet gemaakt voor onderzoek naar leveringsketens. Daarom kunnen
activiteiten in de LCA-databases verbonden zijn op een manier die niet logisch is voor andere
studiegebieden. Een deel van de verbindingen kan ook circulair worden. In onderzoek naar
leveringsketens is dit misschien niet ongebruikelijk, maar het is belangrijk om er rekening
mee te houden. Een ander belangrijk nadeel is de relatief smalle scope van veel databases.
Een LCA-database is niet almachtig, bestrijkt niet alle sectoren in de wereldeconomie in

44

gelijke mate. De ene LCA-database richt zich misschien meer op chemie, terwijl een andere
zich meer richt op landbouw. Vervolgens is er ook een verschil in granulariteit voor regio’s,
waardoor het werkelijke productiegebied onduidelijk is.
Deze dubbelzinnigheid zet zich voort in de definitie van het product. Hoewel de ene verbinding met de andere verbonden kan zijn, is het onmogelijk om te weten of het referentieproduct van die verbonden activiteit daadwerkelijk in het product van de andere terecht is
gekomen. Voor veel producten is het logisch dat dit zo is, zoals stalen en fietsframes, maar
er zijn ook activiteiten waarbij dit niet het geval is. Er kunnen verschillende chemicaliën als
katalysator worden gebruikt of gebruikte schoonmaakmiddelen worden weer afgewassen.
Dit maakt sommige verbanden moeilijk te rechtvaardigen en er zijn nog steeds geoefende
ogen nodig om deze onbekenden aan te pakken.
Ten slotte, hoewel deze methode iets zegt over hoe sommige materialen door de toeleveringsketens druppelen en eindigen in eindproducten, geeft dit ons op geen enkele manier
een idee van de wereldwijde vraag naar dergelijke materialen. Het geeft alleen aan hoe
verschillende activiteiten en hun referentieproducten met elkaar verbonden zijn en hoeveel
van één materiaal nodig is om een product te maken, hetzij via een directe verbinding of een
verbinding met meerdere schakels ertussen.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

TiO2

Figuur 21: boom diagram voor TiO2 op basis van zelfgecreëerde script die productgroepen in netwerken zet

45

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

DAP

Figuur 22: boom diagram voor DAP op basis van zelfgecreëerde script die productgroepen in netwerken zet

46

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Bijlage 2: Commerciële data providers en gelicenseerde databases
Bloomberg

Bloomberg LP is (o.a.) een wereldwijd financieel informatiebedrijf dat een breed scala
aan datadiensten levert aan financiële professionals en investeerders. Een van de
kernaanbiedingen is de Bloomberg Terminal, een computersoftwaresysteem waarmee
gebruikers toegang hebben tot real-time financiële marktgegevens, nieuws en andere
informatie en deze kunnen analyseren. Maar als zo vaak is voor een ketenanalyse naar
strategische afhankelijkheid real-time data niet per se nodig. Het zijn de relaties tussen
bedrijven op basis van hun transacties die interessant zijn voor ketenanalyse.
Bloomberg Company Overview (DES) bevat zowel openbare als particuliere bedrijven
over de hele wereld.8 Bloomberg Ownership (OWN) richt zich op de eigendomsstructuur
van een bedrijf en de belangrijkste aandeelhouders. Het biedt details over institutionele
beleggers, onderlinge fondsen, hedgefondsen en insiderholdings. Gebruikers kunnen
eigendomsveranderingen volgen en de impact op de prestaties van een bedrijf analyseren.
Afsluitend zijn er de Bloomberg Deals (MA): Deze service volgt wereldwijd fusies, overnames
en andere zakelijke deals. Het biedt informatie over de betrokken partijen, de omvang van
de deal, transactiedata en gerelateerd nieuws. Dit is de databron waar gebruikers kunnen
zoeken naar specifieke transacties die feitelijk ketens in beeld brengen.

Factset

FactSet is een wereldwijde leverancier van geïntegreerde financiële informatie en
analytische software voor beleggingsprofessionals. Hoewel FactSet vooral bekend staat
om zijn uitgebreide financiële gegevens- en analysediensten, biedt het ook oplossingen die
kunnen helpen bij het analyseren van wereldwijde waardeketens.
FactSet biedt tools en platforms waarmee gebruikers gegevens uit verschillende
bronnen kunnen verzamelen, analyseren en visualiseren, waaronder financiële
overzichten, marktgegevens, brancherapporten en meer. Deze rijke gegevens stellen

47

investeringsprofessionals in staat om bedrijven, sectoren en wereldwijde markten volledig
te evalueren.
Als het gaat om het analyseren van wereldwijde waardeketens, kan FactSet op meerdere
manieren helpen. Het platform stelt gebruikers in staat om de operationele en financiële
prestaties van bedrijven binnen een waardeketen te beoordelen, de relaties tussen
leveranciers, fabrikanten, distributeurs en klanten te begrijpen en potentiële risico’s en
kansen in de hele waardeketen te identificeren.

WoodMacKenzie,

Wood Mackenzie is een wereldwijd onderzoeks- en adviesbureau gespecialiseerd in de
energie-, metaal- en mijnbouwindustrie. Ze bieden gegevens, analyses en inzichten over
verschillende aspecten van de mijnbouwsector, waaronder productie, toeleveringsketens
en marktdynamiek. Ze zijn daarmee gespecialiseerd in meer klassieke vragen rond
grondstoffen en andere vroege stappen in de keten.
Ze bieden uitgebreid onderzoek en analyse van mijnbouwmarkten, waaronder de dynamiek
van vraag en aanbod, grondstoffenprijzen, markttrends en prognoses. Ze beoordelen de
macro-economische factoren, geopolitieke risico’s en regelgeving die van invloed zijn
op de mijnbouwindustrie. De data bevat gegevens over mijnbouwproductie en -reserves
voor verschillende grondstoffen, waaronder metalen, mineralen en energiebronnen.
Ze bieden inzicht in de huidige en toekomstige productiecapaciteit, mijnbouwkosten,
projectontwikkelingen en activawaarderingen. Uiteraard is er de kans voor analyses
van toeleveringsketens. De gelicenseerde data beoordeelt de logistieke aspecten,
belangrijke spelers, infrastructuur en knelpunten in de toeleveringsketen. Afsluitend zijn er
marktvooruitzichten en risicobeoordeling te koop. Het bedrijf evalueert factoren zoals de
groei van de vraag, concurrentie in de sector, wijzigingen in de regelgeving, technologische
vooruitgang en milieuoverwegingen om stakeholders te adviseren.

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Everbridge

Everbridge is een bedrijf dat kritieke gebeurtenisbeheer- en bedrijfscommunicatieoplossingen biedt. Het specialiseert zich op “Critical Event Management” (CEM). Het is een visueel
systeem met los verkrijgbare data. De CEM voor leveringsketen analyse omvatten de
volgende elementen:
• Door gebruik te maken van Visual Command Center kunnen operators en analisten
hun toeleveringsketen visualiseren, turn-by-turn en stop-by-stop, met geïntegreerde
risicogegevens van het Amerikaane ”National Center for Crisis and Continuity
Coordination” en andere inlichtingenbronnen.
• Belanghebbenden in de toeleveringsketen kunnen context krijgen met informatie uit
andere bronnen die kunnen helpen bij het beoordelen van bedreigingen met betrekking
tot weer, verkeer, evacuatieroutes voor orkanen, wereldwijde havens, spoorwegen,
scheepvaartroutes en meer.
• Door integratie met Everbridge kunnen professionals, wanneer zich een kritieke
gebeurtenis voordoet die van invloed is op een toeleveringsketen, gebruikmaken van
oplossingen zoals Incident Communication- en Crisis Management-modules om risico’s
verder te beperken.
De meerwaarde van Everbridge voor publieke dienstverlening zit in het optimaal laten
aansluiten van databronnen bij overheden en agentschappen en de data van het CEM.
Afsluitend zijn er nog meer bedrijven die soortgelijke diensten leveren, zoals Riskbridge of
DHL360.

48

Rapport

Zicht op strategische ketenafhankelijkheden voor de Nederlandse economie | ontwikkeling van een methode

Auteurs
Ton Bastein
+31651525378
ton.bastein@tno.nl

Ivan Vera Concha
+31615116415
ivan.veraconcha@tno.nl

Elmer Rietveld
+31646847440
elmer.rietveld@tno.nl

tnovector.nl