Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 813

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid

Nr. 737

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 juni 2021
Tijdens het Commissiedebat Klimaat en Energie van 10 juni jongstleden
heb ik in mijn eerste termijn door tijdgebrek niet op alle vragen van uw
Kamer antwoord kunnen geven. Ik heb u toen toegezegd de vragen die
nog niet beantwoord waren schriftelijk te beantwoorden.
Dit biedt mij tevens de mogelijkheid om mijn inzet nogmaals uiteen te
zetten. Ik ben, ondanks de demissionaire status van het kabinet, buitengewoon gemotiveerd om binnen mijn mandaat te doen wat nodig is in de
komende tijd om de gestelde klimaatdoelen te halen. Ik voel me daarin
gesteund en aangemoedigd door uw Kamer. Ik zie daarom uit naar de
verdere samenwerking de komende tijd.
Graag maak ik u deelgenoot van de accenten die ik bij het verwezenlijken
van die inzet wil aanbrengen. In de eerste plaats zijn de klimaatmaatregelen bedoeld voor de inwoners van Nederland. Iedereen moet de
energietransitie mee kunnen maken. Het beleid, ook ingewikkelde keuzes,
moeten uitlegbaar en begrijpelijk zijn. Daarnaast leveren de maatregelen
economische groei op met nieuwe banen en nieuwe opkomende
sectoren. We moeten de voordelen van de energietransitie daarom
maximaal benutten.
Ten tweede zijn alle middelen nodig om de klimaatdoelen tijdig te halen.
Dit geldt voor alle CO2-arme technieken en energiedragers, zoals wind- en
zonne-energie, biomassa, CCS, waterstof, groen gas, geothermie en
kernenergie. Als we beginnen met het uitsluiten van specifieke
technieken, dan halen we de klimaatdoelen die we met elkaar in het
Klimaatakkoord hebben afgesproken in ieder geval niet op betaalbare
wijze. Daarbij geldt wel dat beleid bij voorkeur meerdere doelen dient.
Door de industrie te verduurzamen realiseren we niet alleen de klimaatdoelen en energietransitie, maar werken we gelijktijdig aan nieuwe
werkgelegenheid en verdienpotentieel voor ons land. Meer hernieuwbare

kst-32813-737
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

1

energie maakt ons ook onafhankelijker van import. Slim ruimtegebruik zal
voor meer maatschappelijke acceptatie zorgen.
Tot slot is de energietransitie geen lineair of doorlopend proces. Transitie
betekent ook vernieuwing, verandering en beweging. Dat betekent dat
niet alles meteen goed zal gaan of direct het gewenste effect zal laten zien.
Niet alles zal gelijk opleveren waarop was gehoopt. In sommige gevallen
zullen innovaties hun beloften (nog) niet waarmaken, in andere gevallen
zijn technieken nog niet marktrijp. Dat is onvermijdelijk. We zullen in dit
proces steeds meer leren en de lessen die we leren in dit doorlopende
proces steeds beter toepassen voor een haalbare en betaalbare energietransitie voor iedereen.
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
D. Yeşilgöz-Zegerius

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

2

Beantwoording resterende vragen Commissiedebat Klimaat en
Energie
Industrie
1
Deelt u het beeld dat bedrijven aan de slag willen om CO2 te verminderen? (Erkens, VVD)
Antwoord
Ja, ik deel dat beeld. Zo liggen er ambitieuze plannen voor CO2-reductie
van de zes industriële clusters, die ze beschrijven in de koplopersprogramma’s. Ik zal de analyse hiervan binnenkort met u delen. Daarnaast
heeft de industrie ook projecten in de pijplijn, waar ten dele al subsidies
voor worden aangevraagd. Onder andere in de SDE++, waar het carbon
capture and storage (CCS) project Porthos in het cluster RotterdamMoerdijk recent is goedgekeurd. De uitkomst van de eerste openstelling
van de SDE++ in 2020 zal ik ook binnenkort met u delen. Er wordt
eveneens gewerkt aan een overzicht van de verduurzamingsprojecten die
de grootste industriële uitstoters in de pijplijn hebben. Dit zal ik opnemen
in de monitor Klimaatbeleid die ik eind oktober met de Klimaatnota naar
de Kamer stuur.
2
Welke ruimte ziet u om meer te doen in de industrie voor CO2 uitstoot
vermindering? (Erkens, VVD)
3
Is versnelling van de verduurzaming van de industrie onderdeel van
beleid? Wat is daar voor nodig, hoeveel haast zit erachter, kan u de
komende maanden een slinger geven aan de verduurzaming van de
industrie? (Erkens, VVD)
Antwoord 2 en 3
Een versnelling van de verduurzaming van de industrie is zeker onderdeel
van beleid, zoals onder meer blijkt uit de invoering van de nationale
CO2-heffing. Hiermee geeft de Nederlandse overheid een sterke prikkel
aan de industrie om te investeren in vermindering van de CO2-uitstoot.
Deze beprijzing maakte ook deel uit van de brief Verduurzaming basisindustrie 2050, van 15 mei 2020 (Kamerstukken 29 696 en 25 295, nr. 15).
Deze brief noemt verder vier assen waarlangs de verduurzaming ter hand
genomen wordt: regie vanuit het Rijk op aanleg van infrastructuur,
aanpassing van het instrumentarium voor verduurzamingstechnieken,
innovatie en het wettelijk kader (nationaal en EU-inzet). Op alle vier assen
zet ik in, samen met de Minister van Economische Zaken en Klimaat, de
Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu.
De huidige klimaatopgave uit het Klimaatakkoord (Kamerstuk 32 813, nr.
193) is, net als voor alle betrokken sectoren, al een uitdaging voor de
industrie. De benodigde private investeringen zijn fors – 10 tot 15 miljard
euro – en doorlooptijden van projecten in de industrie zijn lang. Een
beperkte extra opgave voor 2030 zou wellicht mogelijk zijn in de vorm van
extra CCS. Uit de RVO-analyse van de koploperprogramma’s die ik
binnenkort met u zal delen, blijkt dat de interesse voor de CCS industrieroute dusdanig groot is dat de hoeveelheid theoretische emissiereductie
in de CCS-plannen het huidige SDE++-plafond voor CCS-projecten van 7,2
Mton CO2-opslag in de industrie overstijgt. Dit kan betekenen dat er niet
voor alle CCS-projecten SDE++-subsidie beschikbaar is met het huidige
plafond en dat daartoe de potentiële CO2-emissiereductie die CCS kan
opleveren niet totaal wordt benut.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

3

Een extra CO2-reductie van de industrie is daarnaast alleen realiseerbaar
als verschillende randvoorwaarden en knelpunten worden opgelost. Deze
randvoorwaarden en knelpunten worden toegelicht in de analyse van de
koplopersprogramma’s. De belangrijkste randvoorwaarden betreffen:
– Beschikbaarheid van infrastructuur
– vergunningverlening (stikstof)
– financiële randvoorwaarden (beschikbaarheid van passende subsidies,
etc.)
Ik werk binnen de huidige demissionaire status van het kabinet aan het
creëren van de benodigde randvoorwaarden en het oplossen van de
knelpunten. Een verdere invulling is aan een volgend kabinet.
4
De fractie van het CDA geeft aan dat de overheid meer werk moet maken
van groene industriepolitiek, waarbij er een koppeling gemaakt moet
worden tussen CO2 reductie en het verdienvermogen van Nederland.
Echter, we missen hiervoor geschikte instrumenten om clusters van
bedrijven en waardeketens te ondersteunen. De SDE++ is namelijk minder
geschikt voor het ondersteunen van de clusters van bedrijven en
waardeketens. Zijn er naast de SDE++ additionele instrumenten nodig
voor de clusters, wat vindt de Staatssecretaris hiervan? (Bontenbal, CDA)
Antwoord
Naast voldoende en tijdige beschikbaarheid van infrastructuur, waaraan ik
in het kader van het Programma Infrastructuur Duurzame Industrie werk,
en het voorkomen van vertraging door de vergunnings- (stikstof) en
staatssteuntrajecten, is additioneel instrumentarium gewenst voor de
snellere uitrol van een breder palet aan technieken naast CCS, bijvoorbeeld elektrisch kraken, groene chemie en waterstof. Ik werk aan een
Nationale Investeringsregeling Klimaatprojecten Industrie (NIKI) en een
opschalingsregeling Groene Waterstof om deze (industriële) flagships op
klimaatgebied in de clusters van bedrijven, maar ook daarbuiten in de
verdere waardeketen, te kunnen ondersteunen. Het beoogde instrument
kan gezien worden als een nationale variant van het EU Innovation Fund.
Bij het Europese Innovation Fund zijn elementen van verdienvermogen
onderdeel van de beoordelingscriteria naast alleen CO2-reductie. Hoewel
aanwezig, is de slagingskans van Nederlandse projecten voor het
verkrijgen van Europese financiering zeer beperkt (1 op 10) vanwege het
relatief beperkte budget ten opzichte van de grote Europese interesse.
Aanvullende nationale ondersteuning voor dit soort grote en belangrijke
klimaatprojecten ben ik daarom nader aan het uitwerken.
5
Er gaan al miljoenen subsidie naar Tata, maar de milieuproblematiek blijft.
Hoe kijkt de Staatssecretaris hier naar? (Leijten, SP)
Antwoord
Het lid Leijten geeft terecht aan dat verdere verduurzaming bij Tata Steel
Nederland hard nodig is. Dat gaat op de kortere termijn vooral om het
terugdringen van de impact op de omgeving en het milieu, en op de
middellange termijn vooral om het terugdringen van de CO2-uitstoot.
Hierover ben ik in gesprek met het bedrijf en met alle betrokkenen. Ik
steun dan ook het onafhankelijke onderzoek dat FNV nu laat uitvoeren,
met medewerking van Tata Steel Nederland.
In tegenstelling tot wat de vraag impliceert, is dit echter niet iets dat van
vandaag op morgen geregeld is. Het verduurzamen van het staalbedrijf,
met welke route dan ook, gaat om meerdere aanzienlijke ingrepen. Het
gaat om miljardeninvesteringen door het bedrijf, die ook meerdere jaren
lopen. Mijn inzet is erop gericht dat dit zo snel mogelijk gebeurt. Ik heb

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

4

daarbij telkens twee doelen: het bedrijf moet verduurzamen, en de banen
moeten hier behouden blijven.
6
Gaat u ook één-op-één afspraken maken met de andere grote
industriële uitstoters, net zoals met Tata Steel Nederland? (Bontenbal,
CDA)
Antwoord
Er waren verschillende bijzondere aanleidingen om met Tata Steel
Nederland in gesprek te gaan. Ten eerste was er de unieke impact die dit
bedrijf, als grootste uitstoter van CO2 in Nederland, heeft op het
welslagen van het Klimaatakkoord. Een tweede reden waren de
gesprekken over de strategische toekomst van het bedrijf met verschillende buitenlandse geïnteresseerde partijen de afgelopen jaren. Ten derde
heeft uw Kamer het kabinet via de motie Moorlag, die opriep om het voor
het staalbedrijf mogelijk te maken in Nederland te blijven verduurzamen
en innoveren, ook opgeroepen om in nauw overleg met het bedrijf te
treden.
Er waren daarmee meerdere redenen om dergelijke verregaande
afspraken te maken met Tata Steel Nederland, maar ik benadruk dat het
kabinet openstaat voor gesprekken met alle partijen die een belangrijke
bijdrage leveren aan het Klimaatakkoord. Het kabinet voert regelmatig
overleg met afgevaardigden van de industrie als geheel en met verschillende grote en kleinere bedrijven over hun aanpak om CO2 te reduceren.
Op dit moment zijn er geen gezamenlijke verklaringen of overeenkomsten
met deze bedrijven in voorbereiding.
7
Bent u wel nauw genoeg betrokken bij de onafhankelijke haalbaarheidsstudie naar de verduurzamingsoptie van FNV voor Tata Steel Nederland?
(Erkens, VVD)
Antwoord
Ja. Ik ben met beide partijen in nauw overleg over het onderzoek, waarbij
ik ook de eerdere aandachtspunten die uw Kamer heeft meegegeven in
het schriftelijk overleg, zoals het meenemen van de impact op zowel
milieu als klimaat en ook de technische en financiële haalbaarheid, over
dit onderwerp heb betrokken.
Het gaat hierbij om een onafhankelijke studie, op initiatief van FNV en in
navolging van een eerdere studie die in opdracht van de Minister van
Economische Zaken en Klimaat is uitgevoerd in december vorig jaar naar
de alternatieven voor CCS in de SDE++. Het is in deze opzet dan ook
passend dat dit gebeurt in opdracht van FNV en Tata Steel Nederland.
Inhoudelijk zorg ik dat ik nauw aangesloten blijf bij de vormgeving en de
voortgang van het onderzoek.
Op verzoek van uw Kamer staat voor 8 juli as. een commissiedebat
gepland over Tata Steel Nederland. Met het oog op het hierboven
genoemde onderzoek, waarvan de uitkomst niet vóór eind juli verwacht
wordt, het recente Schriftelijk Overleg met uw Kamer over de actuele
ontwikkelingen rond Tata Steel, en het feit dat de opening van subsidieronde van de SDE++ pas in het najaar zal plaatsvinden (van 5 oktober
tot 11 november), zou ik uw Kamer in overweging willen geven om dit
commissiedebat in de eerste weken na het zomerreces te voeren. Volgens
de huidige planning, kan daar dan ook de uitkomst van het onafhankelijke
onderzoek bij worden betrokken. Zoals aan uw Kamer gecommuniceerd in
het verslag van het Schriftelijk Overleg (Kamerstukken 32 813 en 29 826,
nr. 720), zal ik aandringen bij de opdrachtgevende partijen, FNV en Tata
Steel Nederland, om het onafhankelijke onderzoek zo snel mogelijk af te
ronden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

5

Zoals ook aangegeven aan uw Kamer in de begeleidende Kamerbrief bij
de beantwoording van uw vragen in het Schriftelijk Overleg (Kamerstukken 32 813 en 33 009, nr. 719), zal ik uw Kamer op de hoogte houden
van (voornemens tot) aanpassingen aan het instrumentarium. Ik benadruk
daarbij dat het toevoegen van nieuwe opties aan de SDE++, mocht dit
gewenst zijn, een proces is dat zorgvuldig onderzoek, openbare consultatie en Europese toestemming vereist, en dat dit niet in een tijdsbestek
van enkele weken of maanden kan gebeuren.
8
Gaat Shell nog meer subsidies aanvragen en ontvangen? (o.a. porthos)
(Kops, PVV)
Antwoord
Shell mag, net als alle andere bedrijven subsidie aanvragen. Vervolgens
wordt de aanvraag beoordeeld en wordt bekeken of de aanvraag voldoet
aan de regels voor deze subsidie. Indien de aanvraag voldoet en indien
deze hoog genoeg op de ranking komt zal volgens de regels van de
betreffende subsidieregeling de subsidie worden verleend.
Het doel van de subsidies is om de industrie te verduurzamen en in
Nederland te behouden, dat geldt ook voor ook Shell.
9
Ik was verrast door uw primaire reactie op het Shell vonnis in deze reactie
had u, u milder kunnen uitdrukken en dat is een teleurstellende start. Kunt
u daarop reflecteren en hoe ziet u het belang van Shell voor werkgelegenheid? (Eerdmans, JA21)
Antwoord
Zoals aangegeven heeft Shell als een van de weinige grote industrieën het
klimaatakkoord ondertekend. Voor uitvoering van het akkoord worden
door Shell al maatregelen genomen. Daarnaast kom ik nog voor de zomer
met een schriftelijke appreciatie. Het is nu nog te vroeg om een uitspraak
te doen over de consequenties van deze uitspraak voor de activiteiten van
Shell. Er wordt nu een analyse uitgevoerd, waarover de Kamer na de
zomer zal worden geïnformeerd. De gevolgen van de uitspraak zullen van
veel verschillende factoren afhangen, waaronder de uitkomst van een
eventuele hoger beroep- en cassatieprocedure. Ik kan daarover dus geen
uitspraken doen.
De uitspraak geeft aan dat Shell zelf via haar concernbeleid mag bepalen
hoe zij aan de (netto) reductie invulling geeft.
Er werken circa 10.000 werknemers en 3.500 mensen op tijdelijke
contracten bij Shell in Nederland. Op de tankstations werken ook nog
eens zo’n 2.500 mensen.
Daarnaast levert Shell veel indirecte werkgelegenheid door de positie in
de waardeketen, toelevering en export. Ik vind het dus belangrijk dat Shell
in Nederland blijft.
10
Hoe gaan we Shell houden en vergroenen, én Terneuzen én Chemelot en
al die andere industriële centra? (Thijssen, PvdA)
Antwoord
De basisindustrie is een belangrijke sector voor de Nederlandse
economie, in banen en toegevoegde waarde, met geografische concentratie in een aantal clusters. Er is sprake van een hoge mate van R&D en
productiviteit en tevens een strategische positie in industriële waarde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

6

ketens van de maakindustrie, voedingsmiddelen en de fijn-chemie. Deze
industrie wil het kabinet behouden voor Nederland en verduurzamen. In
de Kamerbrief Visie basisindustrie 20501is geschetst hoe het kabinet
hierop inzet. De industrie zet zelf ook in op verduurzaming en heeft haar
verduurzamingsplannen gepubliceerd met de zogenaamde koplopersprogramma’s. In deze programma’s staan de gezamenlijke plannen van alle
grote bedrijven in de verschillende clusters om de doelstellingen tot 2030
en 2050 te halen De analyse van deze programma’s wordt binnenkort met
de Tweede Kamer gedeeld.
Het kabinet spreekt regelmatig met de industrie over hoe de industrie wil
verduurzamen en hoe het kabinet hen hierbij kan ondersteunen.
De CO2-heffing en het Europese ETS borgen de CO2 reductie in de
industrie. Om te zorgen dat de industrie in Nederland investeert, hebben
we de SDE++ die zorgt voor een verlaging van de onrendabele top van
deze investeringen ten opzichte van fossiele varianten. Deze beleidsmix,
van wortel en stok, zorgt ervoor dat de industrie de reductie-opgave
realiseert, terwijl het risico op weglek zoveel mogelijk wordt beperkt.
11
De totale extra investeringen in infrastructuur en industrie worden tot
2030 geschat op 12–19 miljard euro en waterstof 8 miljard. Hoe kijkt u
naar deze kosten en welke nevenkosten worden gedrukt, zoals bijvoorbeeld schonere lucht? (Dassen, Volt)
Antwoord
Bij de gereguleerde sectoren worden infrastructuren bekostigd via
netwerktarieven. Voor ongereguleerde infrastructuur zoals waterstof en
warmte, geldt dat er onrendabele kosten kunnen voorkomen, bijvoorbeeld
vanwege een vollooprisico of vanwege overdimensionering om in te
spelen op toekomstige vraag. Zodat infrastructuur meteen met voldoende
omvang wordt neergelegd, rekening houdend met de toekomstige vraag
en niet alleen met die van de eerste gebruikers.
In het advies van de ambtelijke studiegroep Klimaatopgave Green Deal en
het IBO Financiering Energietransitie wordt daarom aanbevolen hiervoor
extra middelen vanuit de overheidsbegroting te reserveren. Dit is ter
besluitvorming door een volgend kabinet. Naast de CO2-reductie die door
deze investeringen worden gefaciliteerd, kunnen er andere maatschappelijke baten zijn, zoals een betere luchtkwaliteit. Dat kan als naast CO2
andere uitstoot, zoals SO2, NOx of fijnstof wordt vermeden.
RES
12
Is de Staatssecretaris bereid om de ondersteuning van de RESsen te
verlengen en subsidies voor energiecoöperaties verlengen? (Thijssen,
PvdA)
Antwoord
In mijn brief van 8 juni jl. (Kamerstuk 32 813, nr. 717) aan uw Kamer over
continuering van de financiering van het RES-proces heb ik aangegeven
dat voor de resterende periode in 2021 4 miljoen euro beschikbaar wordt
gesteld door het kabinet om te voorkomen dat het proces stilvalt na 1 juli
en de ambities waaraan hard gewerkt is niet gerealiseerd kunnen worden.
Tevens heb ik aangegeven mij te zullen inspannen om de continuïteit van
het RES-proces te waarborgen voor de periode 2022–2025. Formele
besluitvorming hierover is echter aan een nieuw kabinet.
1

Kamerstukken 29 696 en 25 295, nr. 15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

7

Voor wat betreft de verlening van de subsidies voor energie coöperaties
kan ik aangeven dat de nieuwe Subsidieregeling Coöperatieve Energieopwekking (SCE) een succesvolle start kent. Er is veel animo bij de
doelgroep. In totaal zijn er iets meer dan 700 aanvragen ingediend en is
het budget per 4 juni overtekend. RVO.nl is druk bezig met de beoordeling
van alle aanvragen. Dit kan nog leiden tot (gedeeltelijke) afwijzingen of
intrekkingen. Als hiermee budget vrijvalt, kan dit budget gebruikt worden
voor aanvragen die voor 1 december dit jaar worden ingediend. In 2022
(en verder) zal er opnieuw budget worden opengesteld voor de SCE.
13
Kunt u de SDE iets ruimer opzetten zodat aanpassingen kunnen worden
gemaakt aan RES projecten? (Thijssen, PvdA)
Antwoord
Op dit moment onderzoekt een werkgroep onder het Nationaal
Programma RES (NPRES) de mogelijkheden hiervoor. Bij het eventueel
ruimer opzetten van de SDE is het van belang rekening te houden met de
balans tussen betaalbaarheid en lokaal draagvlak en ruimtelijke inpassing.
Goede ruimtelijke inpassing en participatie zijn belangrijk maar we willen
ook graag de energierekening zo laag mogelijk houden.
14
Veel inwoners hebben last van wind op land. Is de Staatssecretaris bereid
toe te zeggen op korte termijn onderzoek te doen naar afstandsnormen op
gezondheid en leefkwaliteit? (Erkens, VVD)
Antwoord
Ik heb het RIVM gevraagd om de mogelijkheden voor aanvullend
gezondheidsonderzoek bij windparken te verkennen en aan mij te
rapporteren welke onderzoeksvorm het meest haalbaar is en tot
betrouwbare resultaten leidt. Hierbij kan ook worden gekeken naar
afstand. Naar verwachting is deze verkenning eind 2021 beschikbaar. Op
basis van deze verkenning zal ik – in samenspraak met alle betrokken
partijen – besluiten welk aanvullend onderzoek in Nederland moet
plaatsvinden. Hierover heb ik de Kamer onlangs geïnformeerd (Kamerstuk
33 612, nr. 75, Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 2863 en Aanhangsel
Handelingen II 2020/21, nr. 3122).
15
Kan de Staatssecretaris financiële participatie verder aanmoedigen of
verplicht stellen? (Erkens, VVD)
16
Kan de Staatssecretaris erop toezien dat financiële participatie ook bij
zonneweides norm wordt? (Erkens, VVD)
Antwoord 15 en 16
Financiële participatie vind ik een belangrijke manier om de omgeving te
betrekken bij wind- en zonne-energie en de lusten en lasten eerlijk te
verdelen. Financiële participatie, zowel bij wind als zon, wordt op dit
moment al op veel verschillende manieren gestimuleerd en genormaliseerd. NP RES en de Participatiecoalitie delen op verschillende manieren
kennis en goede voorbeelden van financiële participatie en (bevorderen
van) lokaal eigendom in de RES’en. De brancheverenigingen voor wind en
zon hebben in hun gedragscodes afspraken gemaakt over financiële
participatie. De gedragscode is bindend voor de leden. Naar aanleiding
van de moties van de leden Dik-Faber en Sienot (Kamerstuk 32 813, nr.
592) en van het lid Bruins c.s. (Kamerstuk 35 570 XIII, nr. 49) heb ik ook
gezorgd dat lokaal eigendom onder de aandacht is gebracht en dat er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

8

gewerkt wordt aan knelpunten voor financiële participatie. Over beide
moties zal ik de Kamer binnenkort informeren.
De ontwikkeling van financiële participatie in nieuwe projecten houd ik bij
in de Monitor Participatie hernieuwbare energie op land. Als hieruit blijkt
dat de voortgang in financiële participatie onvoldoende vordert, zal ik
bezien of aanvullende maatregelen nodig zijn.
17
Welke actie onderneemt de Staatssecretaris om te versnellen met het
aanwijzen van windenergie op zee, het optuigen van de waterstof
backbone en het sluiten van de kolencentrales? (Van der Lee, GL)
Antwoord
Ik deel de noodzaak om te versnellen en onderneem hiertoe de volgende
acties:
Aanwijzen windenergie op zee
Indachtig de moties van de leden Kröger en Van der Lee (Kamerstuk
32 813, nr. 629) en van het lid Boucke c.s. (Kamerstuk 35 668, nr. 21) en het
advies van de «Studiegroep extra opgave» ten opzichte van het Klimaatakkoord (Kamerstuk 32 813 nr. 683) zijn we hard bezig om de uitrol van
wind op zee te versnellen. In het najaar wordt daarom in een aanvullend
ontwerp Programma Noordzee 2022–2027 (Bijlage bij Kamerstuk 35 325,
nr. 2) ruimte voor extra windenergiegebieden gemaakt, onder zorgvuldige
afweging van alle andere belangen. Hierover zal de Minister van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) uw Kamer in het najaar informeren.
Waterstof backbone
Het Hyway27-onderzoek, dat beziet of het bestaande gasnet kan worden
hergebruikt voor een transportnet voor waterstof, wordt voor de zomer
afgerond. Na afronding zal ik uw Kamer deze met een begeleidende brief
toezenden.
Kolencentrales sluiten
Er is één voorstel ontvangen naar aanleiding van de call for proposals
waarmee één centrale de gelegenheid is gegeven volledig te stoppen met
kolen vanaf 2021. De beoordeling van het voorstel loopt nog en ik streef
ernaar uw Kamer nog voor de zomer te informeren over deze beoordeling
en de uitkomst van deze call for proposals.
18
Kunt u ervoor zorgen dat iedereen genoeg betrokken en geïnformeerd
wordt over de RES’en en dat voldoende wind- en zonneprojecten worden
gerealiseerd? (Van der Lee, GL)
Antwoord
Ik onderschrijf dat het betrekken en informeren van inwoners bij de
RES’en en wind- en zonneprojecten essentieel is. De RES-regio’s hebben
de afgelopen tijd moeite gedaan om in coronatijd inwoners, maatschappelijke organisaties, energiecoöperaties, netbeheerders en bedrijven
deelgenoot te maken van de regionale klimaatopgave. Regio’s worden
hierin actief ondersteund via het Nationaal Programma RES. Tegelijkertijd
zie ik ook een taak voor het Rijk en landelijke kennisorganisaties om
feitelijke informatie over de energietransitie, waaronder de veiligheid- en
gezondheidsaspecten rond hernieuwbare energie, beschikbaar te stellen.
Zo heeft het Expertisepunt van het RIVM als doel informatie over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

9

gezondheidseffecten in samenwerking met de GGD goed beschikbaar te
maken. Ik zal erop toezien dat deze informatie ook in de RES’en breed
beschikbaar is. Ook is onlangs de overheidscampagne gericht op het nut
en de noodzaak van duurzame energie van start gegaan.
Financiële participatie is een van de manieren om die betrokkenheid te
organiseren en tot een eerlijke verdeling van lusten en lasten te komen.
Dit ondersteunen doe ik direct en indirect door het delen van kennis, het
oplossen van vraagstukken over financiële participatie en het onder de
aandacht brengen van het onderwerp. Dit gebeurt onder andere via NP
RES en www.energieparticipatie.nl, in de periodieke foto van de RES’en
door NP RES, en door de participatiecoalitie die actief is in alle regio’s. In
het najaar zal ik met de met de RES-partners de participatie aanpak onder
de loep nemen en kijken of er aanpassing nodig is.
19
Welke slimme normstelling acht de Staatssecretaris nodig als het gaat om
zon op dak in het Bouwbesluit? (Grinwis, CU)
Antwoord
Ik kan melden dat recente wijzigingen in de regelgeving al nieuwe
mogelijkheden bieden voor een slimme normstelling voor zon op dak in
het Bouwbesluit. Zo dient nieuwbouw per 1 januari 2021 te voldoen aan
de eisen voor bijna energie-neutrale gebouwen (BENG). Hieronder valt
een minimaal aandeel hernieuwbare energie, waarvoor in de praktijk vaak
zon op dak wordt toegepast. Voor nieuwe gebouwen die buiten de BENG
vallen, zoals industriegebouwen, en voor bestaande gebouwen zonder
zonnepanelen, heeft de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) een wijziging van het Besluit bouwwerken leefomgeving
(Bbl – opvolger van het Bouwbesluit 2021 onder de Omgevingswet) in
consultatie gebracht. Hiermee krijgen gemeenten de bevoegdheid om
maatwerk toe te passen, waarmee kan worden bepaald dat een dak
duurzaam moet worden gebruikt, bijvoorbeeld voor de opwek van
hernieuwbare energie met zonnepanelen, mits dit tegen redelijke kosten
kan. De gemeente kan hierbij gebiedsgericht differentiëren. De reden om
hier voor lokaal maatwerk te kiezen en niet voor een generieke eis, is om
deze keuze samen te laten gaan met lokale wensen en regionaal ruimtelijk
beleid. Dit voorstel zal de Minister van BZK binnenkort voorhangen bij uw
Kamer. Aanvullend onderzoekt de Minister van BZK de mogelijkheden om
nieuw te bouwen gebouwen te verplichten om minstens constructief
geschikt te zijn voor de plaatsing van zonnepanelen, ook als zonnepanelen
niet direct bij oplevering geplaatst worden.
20
Kunt u aangeven of de SDE++ beschikbaar blijft voor lagere windmolens?
(Grinwis, CU)
Antwoord
Ja, dit blijft mogelijk in de SDE++, mits de reden voor de verlaging
voortkomt uit beperkingen door landelijke regelgeving.
21
Gaat dat (RES) extra geld kosten en hoe wordt lokaal eigenaarschap
geborgd? (Grinwis, CU)
Antwoord
De RES’en leiden uiteindelijk tot zon- en windprojecten, die SDE-subsidie
zullen ontvangen, en tot investeringen in de infrastructuur die daarvoor
nodig zijn. Ook kunnen er kosten worden gemaakt voor gebiedsgerichte
inpassing. Daarnaast zijn er kosten voor ondersteuning van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

10

RES-regio’s, onder meer voor de organisatie van hun interne samenwerking en de uitvoering van participatieprocessen. Het Planbureau voor
de Leefomgeving (PBL) heeft in de analyse van de concept-RES’en geen
uitspraken gedaan over eventuele meerkosten van de RES-plannen. De
verwachting is dat het PBL bij de doorrekening van de RES 1.0 deze
kosten in kaart zal brengen. Ik zal uw Kamer daar eind 2021 over
informeren.
Het algemeen streven naar 50% lokaal eigendom uit het Klimaatakkoord
wordt breed onderschreven, ook in de RES’en. Naar aanleiding van de
motie Dik-Faber/Sienot heb ik lokaal eigendom in de RES’en extra onder
de aandacht gebracht, samen met NP RES. Ook worden er goede
voorbeelden van lokaal eigendom breed gedeeld, zodat alle regio’s dit
concreet op kunnen nemen in hun RES. Naar aanleiding van de motie van
het lid Bruins c.s. werk ik aan basisteksten voor beleid over financiële
participatie. Over beide moties zal ik de Kamer binnenkort informeren.
22
Financiën voor ondersteuningsstructuren voor bewoners en initiatieven
RES vervallen binnenkort. Hoe garantie dat ook na 2021 voortgang
geboekt wordt? (Grinwis, CU)
Antwoord
Ik verwijs voor de beantwoording van deze vraag graag naar het
antwoord op vraag 12.
23
In hoeverre is het een wassen neus om te komen met burgerparticipatie in
de RESsen? (Eerdmans, JA21)
Antwoord
Maatschappelijk draagvlak is een van de pijlers van de RES’en. Door het
RES-proces zijn er overal in Nederland participatieprocessen over wind en
zon gestart. Het is voor het eerst dat er gelijktijdig zo veel participatie
plaatsvindt en het is dan ook niet vreemd dat dat reuring geeft. Maar
reuring betekent niet altijd dat het slecht gaat; ook in een goed participatieproces kan er reuring zijn. De praktijk schetst dan ook een genuanceerd
beeld. Uit de foto van de RES’en van februari blijkt dat de regio’s hun inzet
rond participatie hebben geïntensiveerd. De vele participatieprocessen
hebben dan ook zeker een effect; zo is in Amsterdam besloten om een
reflectieperiode in te stellen waarin de mogelijke effecten van windturbines in de zoekgebieden worden onderzocht. In de RES-regio NoordHolland Noord is het bod omlaag bijgesteld vanwege het afvallen van een
aantal zoekgebieden op basis van input van gemeenteraden naar
aanleiding van de inbreng van inwoners. Daartegenover staat een groot
nieuw zoekgebied met potentie tot 1,1 TWh op basis van een inwonerinitiatief. Momenteel wordt dit verder verkend. In Fruitdelta Rivierenland heeft
een gemeente de ambitie tijdelijk teruggeschroefd, om meer tijd te nemen
voor dialoog met inwoners. Er was veel onrust ontstaan rond een
zoekgebied in de gemeente. Dit valt nu onder de «onderzoeksgebieden»;
gebieden die kansrijk zijn maar waar nog meer onderzoek en dialoog met
de samenleving nodig is. Het bod blijft echter gehandhaafd, omdat uit het
RES 1.0 proces juist ook nieuwe zoekgebieden naar voren zijn gekomen
die nadere toetsing wél hebben doorstaan.
Werken aan een eerlijke transitie en voldoende draagvlak is een continu
punt van aandacht in het klimaatbeleid. Nu het gesprek over de RES’en
steeds intensiever gevoerd wordt, zien we op verschillende plaatsen in
Nederland mensen bezwaar maken en/of bezorgd zijn over hun leefomgeving. Dat vraagt om aandacht van de regio’s én van de rijksoverheid om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

11

te begrijpen waar de zorgen en bezwaren vandaag komen en hoe er
daarvoor een oplossing gevonden kan worden. Ik bekijk samen met NP
RES hoe gemeenten en provincies ook ná RES 1.0 ondersteund kunnen
worden in het goed betrekken van hun inwoners en meenemen van hun
wensen en zorgen.
24
Is het een optie voor de Staatssecretaris om te stoppen met overprogrammering in de RES’en? (Eerdmans, JA21)
Antwoord
Nee. Overprogrammering is van belang om nog de nodige afwegingen te
maken, denk aan de netcapaciteit, betrokkenheid bewoners en impact op
de natuur. Onderzoeken die uiteindelijk bij concrete zoekgebieden gedaan
moeten worden, kunnen leiden tot andere uitkomsten en afwegingen. De
huidige prognose, die het PBL momenteel schat op 31,2 tot 45,7 TWh, met
een middenwaarde van 38,2 TWh, acht ik daarom verstandig. Ik verwacht
namelijk dat de overprogrammering in de RES’en nodig zal zijn om de
afgesproken 35 TWh te realiseren, en niet zozeer dat we meer zullen
realiseren in 2030.
25
Voelt u de weerstand tegen zonneweides en windturbines op land?
(Eerdmans, JA21)
Antwoord
Ik verwijs voor de beantwoording van deze vraag graag naar het
antwoord op vraag 23.
Netbeheer
26
Hebben netbeheerders voldoende financiering en sturingsmogelijkheden
hebben. En ook de heer Stoffer heeft mij gevraagd of ik bereid ben na
financiering van regionale netwerkbedrijven te kijken. (Grinwis, CU)
Antwoord
Het systeem van de Autoriteit Consument en Markt (ACM) waarborgt dat
netbeheerders alle efficiënte kosten die ze maken plus een redelijk
rendement kunnen terugverdienen. Vanwege de omvang van investeringen is het nodig dat aandeelhouders de balans van de netbeheerders
versterken met eigen vermogen om zodoende de investeringen efficiënt te
kunnen blijven financieren.
Het Rijk doet dit bijvoorbeeld als aandeelhouder van TenneT. Decentrale
overheden hebben dit gedaan of overwegen dit voor de regionale
netwerkbedrijven waar ze aandeelhouder van zijn. In het Interdepartementale Beleidsonderzoek Financiering Energietransitie (Kamerstuk
32 813, nr. 689) is aangegeven dat het verstandig is om te onderzoeken of
het Rijk ook een rol moet spelen in de kapitaalbehoefte van regionale
netwerkbedrijven. Dit onderzoek wordt nu samen met het Ministerie van
Financiën opgestart.
Naar mijn beeld hebben netbeheerders op dit moment voldoende
sturingsmogelijkheden om op efficiënte wijze te sturen op hun investeringen. Zo hebben zij een belangrijke plek aan tafel in verschillende
programma’s zoals bijvoorbeeld in de RES’en en aan de Uitvoeringtafels
van het Klimaatakkoord. In de RES’sen denken netbeheerders actief mee
hoe ze het net zo efficiënt mogelijk kunnen aanleggen, maar geven ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

12

aan wanneer hernieuwbare energieprojecten aangesloten kunnen
worden.
27
Is de staatsecretaris bereid om de aanbevelingen van de netbeheerders uit
de integrale infrastructuur verkenning 2030–2050 over te nemen?
(Thijssen, PvdA)
Antwoord
Het kabinet heeft op 28 april jl. (Bijlage bij Kamerstuk 32 813, nr. 684) de
verkenning vanwege haar demissionaire staat zonder appreciatie aan uw
Kamer verzonden.
Een aantal voorgestelde maatregelen voer ik al uit. Zo voer ik een
onderzoek uit naar het transportnet voor waterstof (Hyway 27), aangekondigd in de kabinetsvisie waterstof die op 30 maart 2020 (Kamerstukken
32 813 en 29 696, nr. 485) aan de Tweede Kamer verzonden is, waarover
uw Kamer voor de zomer wordt geïnformeerd. Een aantal aanbevelingen
vragen grote beslissingen en een zorgvuldige afweging, waaronder
keuzes over de infrastructuur die samenhangt met verduurzaming van de
industrie. Besluitvorming hierover is aan een volgend kabinet.
28
De leden Bontenbal (CDA) en Stoffer (SGP) stelden vragen over integrale
regie en optimalisatie van het energiesysteem.
29
Is de Staatssecretaris bereid een optimalisatiestudie te laten uitvoeren en
de heer Stoffer of ik bereid ben een programma energiehoofdstructuur op
te zetten en stresstests te laten uitvoeren? (Bontenbal, CDA)
Antwoord 28 en 29
Ik ben bezig een Programma Energiestructuur op te zetten, zoals ook
afgelopen week vermeld in de door uw vaste commissie voor Klimaat en
Energie gevraagde reactie op het TNO-rapport «Energie-infrastructuren
2030» (Kamerstuk 32 813, nr. 158). Onderdeel hiervan is de vraag hoe
structureel inzicht te verkrijgen is in de ontwikkeling van het energiesysteem. Hierbij maak ik gebruik van de integrale infrastructuurverkenning die de landelijke en regionale netbeheerders hebben uitgevoerd
en tweejaarlijks gaan uitvoeren. Deze verkenning is tevens op te vatten als
een stresstest, zoals door het lid Stoffer gevraagd.
In de integrale verkenning hebben netbeheerders in kaart gebracht waar
no-regret versterkingen in de infrastructuur moeten komen. Deze
versterkingen nemen de netbeheerders mee in hun tweejaarlijkse
investeringsplannen. Daarnaast brengt TenneT jaarlijks een monitor
leveringszekerheid uit, waarin getoetst wordt of de leveringszekerheid
gewaarborgd kan blijven in de toekomst.
Optimalisatie van besluiten over onderdelen van het energiesysteem zal
plaatsvinden binnen het Programma Energiesysteem dat momenteel
wordt opgezet.
Het lid Stoffer heeft eveneens gevraagd of er een Programma Energiehoofdstructuur kan komen. Dit zal onderdeel uitmaken van het
Programma Energiesysteem en bevat de ruimtelijke keuzes die nodig zijn
voor de energie-infrastructuur van nationaal belang. Het Programma
Energiesysteem zal integraal kijken en verbinding leggen tussen de
programma’s voor de sectoren industrie, elektriciteit, mobiliteit en
gebouwde omgeving. In het najaar zal ik uw Kamer nader informeren over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

13

de precieze vormgeving van het Programma Energiesysteem en de eerste
resultaten van het Meerjarenprogramma Infratructuur Energie en Klimaat.
Kernenergie
30
Wat doen we vlak van SMRs in Nederland en kunnen we aansluiten bij
projecten op Europees verband? (Erkens, VVD)
Antwoord
Er wordt momenteel wereldwijd onderzoek naar SMRs gedaan. Nederland
draagt al jaren financieel bij aan onderzoek rondom de thorium Molten
Salt reactor (ook een SMR) via een onderzoeksubsidie aan de Nuclear
Research & Consultancy Group (NRG) in Petten en indirect via het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) aan de TU Delft.
TU Delft is goed aangesloten bij Europese projecten op dit vlak. Ook krijgt
NRG via Europese projecten kennis over de nieuwe ontwikkelingen in
SMRs waardoor er inzicht is in de technische, veiligheids- en economische
kenmerken daarvan. Het deel van de subsidie dat NRG in de periode van
2014–2020 aan thorium onderzoek heeft besteed bedraagt bijna 6,5
miljoen euro. Hiernaast is er een VroegeFaseFinanciering van ca 350.000
euro verstrekt aan Thorizon; een startup op het gebied van thorium SMR.
31
Het IEA zegt dat fossiel afgebouwd moet worden, maar de VVD wil wel
kernenergie. Gaat de Staatssecretaris dat meenemen in de taxonomie?
(Leijten, SP)
Antwoord
Kernenergie produceert CO2-vrije elektriciteit. Op basis van de Nederlandse In Depth Review van het IEA concludeert het kabinet ook dat alle
technologieën en energiebronnen nodig zijn om de energietransitie vorm
te geven en de doelen uit het Klimaatakkoord te halen (Kamerstukken
32 813 en 31 239, nr. 615).
Nederland heeft altijd gepleit en zal blijven pleiten voor een technologieneutrale taxonomie, waarin economische activiteiten aan de hand van
wetenschappelijke criteria worden beoordeeld. Een mogelijke opname
van kernenergie op de lijst met goedgekeurde, duurzame investeringen
kan helpen bij het bereiken van de emissiereductiedoelstellingen die de
Europese Unie heeft gesteld, zeker voor de mogelijkheden om de
financiering van nieuwe kernenergie te faciliteren.
De Europese Commissie heeft het Joint Research Centre (JRC) van de
Europese Commissie verzocht een technisch adviesrapport te schrijven
over de «do no significant harm»-aspecten van kernenergie. Dit rapport is
eind maart gepubliceerd en aan twee groepen experts voorgelegd voor
een review. Daarna neemt de Commissie op basis van deze stukken een
beslissing of kernenergie onder de taxonomie wordt gebracht. Dit proces
wordt naar verwachting na de zomer afgerond en daarna zal uw Kamer
hierover worden geïnformeerd. Op dat moment zal ik ook informeren hoe
ik omga met de motie-Erkens c.s. die vraagt om op te trekken met
Frankrijk en andere lidstaten die zich inzetten voor opname van
kernenergie in de taxonomie.
Overig
32
Kan de Staatssecretaris toezeggen zich de komende tijd maximaal in te
spannen om WarmtelinQ van de grond te krijgen? (Bontenbal, CDA)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

14

Antwoord
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) pleegt, in
samenwerking met verschillende publieke partijen, maximale inspanningen om het project WarmtelinQ te realiseren.
De totale financiële bijdrage van EZK bedraagt 100 miljoen euro in de
vorm van een subsidie en maximaal 37,5 miljoen euro in de vorm van een
leningsovereenkomst. De bijdragen van EZK zijn gedekt en hierover is de
Tweede Kamer geïnformeerd middels de Voorjaarsnota. Daarnaast wordt
de kamer nader geïnformeerd in een Kamerbrief die nog deze maand
verstuurd wordt.
EZK onderzoekt op welke alternatieve manier een passende stimulering
van dit soort projecten mogelijk is en kijkt daarbij in eerste instantie naar
de SDE++.
33
Gekeken naar energie uit water: wil de Staatssecretaris steun uitspreken
voor de opzet van demoprojecten en proberen geld hiervoor te halen uit
Brussel? (SGP, Stoffer)
Antwoord
Omdat de geografische en oceanografische condities in Nederland niet
optimaal zijn en de technologieën nog aanzienlijk duurder zijn dan zon en
wind, is het beeld op basis van de huidige kennis, dat deze technologieën
niet op een significante en betaalbare wijze kunnen bijdragen aan de
Nederlandse energietransitie. Steun wordt gegeven aan het vergroten van
de mondiale kansen voor de sector. RVO.nl voert op dit moment
gesprekken om te kijken hoe deze exportkansen te verzilveren. Daarbij
wordt samen met bedrijven gekeken hoe optimaal gebruik gemaakt kan
worden van nationale en Europese gelden. Het blijft voor de sector nog
steeds mogelijk om aanspraak te maken op reeds bestaande innovatie- en
subsidieregelingen zoals de DEI+ en om een beroep te doen op middelen
uit Brussel.
34
Hoe staat het met vervolgonderzoek en pilots met betrekking tot energie
uit water en tidal power uit zee? TNO lijkt conservatief te zijn als het
hierover gaat? (CU, Grinwis)
Antwoord
TNO heeft onafhankelijk onderzoek uitgevoerd naar het potentieel van
Elektriciteit uit Water technieken in Nederland. Uw Kamer is hierover
geïnformeerd door middel van de Kamerbrief Verkenning EuW (Kamerstukken 32 813 en 30 196, nr. 676). Dit is gedaan langs de criteria van
kostenefficiëntie en gericht op waar focus en massa kan worden gerealiseerd. Samen met IenW zet ik mij er voor in om met Topconsortia voor
Kennis en Innovatie en kennisinstellingen de door TNO aangehaalde
kennislacunes waar nodig verder in te vullen. Deze gesprekken vinden
komende zomer plaats. Dynamic Tidal Power wordt ook in deze
beschouwing meegenomen.
35
Is de focus voor massa als criterium wel de juiste voor het
TNO-onderzoek? Moet onderzoek naar getijde-energie niet sowieso
gestimuleerd worden in Zeeland? (Bontebal, CDA)
Antwoord
In antwoord op de vraag van het lid Bontenbal van het CDA of kostenefficiëntie niet een beter criterium zou zijn dan massa om elektriciteit uit
water technieken te beoordelen, kan ik antwoorden dat beide aspecten
goed zijn meegenomen in het onderzoek. Ook vroeg het lid Bontenbal of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

15

ik getijdenenergie in Zeeland vooruit wil helpen. Daarover kan ik u
mededelen dat de Ministers van IenW, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en EZK deskundigen hebben gevraagd een advies uit te
brengen over de technische, juridische en financiële haalbaarheid van het
project Getij Grevelingen. De deskundigen geven aan dat het financieel en
technisch niet haalbaar is om getijdenenergie te koppelen aan dit project.
Zij adviseren dan ook om getijdenenergie niet langer mee te nemen in het
ontwerp. Het uitgangspunt van het project blijft de waterkwaliteit en de
natuur van de Grevelingen duurzaam te verbeteren. Deze uitkomsten zijn
gedeeld met de regio en het advies is begin juni openbaar gemaakt. Rijk
en regio zijn hierover met elkaar in gesprek. Zodra hier meer duidelijkheid
over is, zal dit met de Kamer en de omgeving gedeeld worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 813, nr. 737

16