INFORMATIE VOOR DE KAMER
12 januari 2021

Inbreng VSNU ronde tafel gesprek samenwerking met onvrije
landen

Nederlandse universiteiten behoren tot de wereldtop. Om dat niveau te behouden, is het beste
wetenschappelijk onderzoek talent nodig om het team op Nederlandse universiteiten te
versterken. Ook zoeken Nederlandse universiteiten samenwerking met andere universiteiten
die aanvullende kennis of onderzoeksfaciliteiten hebben om in consortia samen aan de
oplossing van maatschappelijke problemen te werken. De universiteiten werken daarbij vanuit
de doelen uit de eigen wetenschapsagenda, zoals het beschikbaar stellen van gezond voedsel
voor iedereen, of de bestrijding van de coronacrisis. Een andere dimensie van de internationale
oriëntatie betreft de uitwisseling en instroom van studenten. De komst van internationale
studenten naar Nederland verrijkt de leerervaring van de Nederlandse student en draagt bij
aan de kwaliteit van het onderwijs aan de Nederlandse universiteiten.
Internationale samenwerking essentieel
Zoals vermeld in de Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek ‘Houdbaar voor de
toekomst’ “vereist het meedoen in de wereldtop samenwerking en sterk, kwalitatief
hoogwaardig hoger onderwijs en onderzoek”. Volgens de Strategische Agenda illustreert dit
“de urgentie om te blijven investeren in wetenschap en kennis en om strategisch na te denken
over de landen waarmee we samenwerken, maar ook over welke kennis we met wie willen
delen”. De universiteiten onderschrijven deze urgentie. Opkomende economieën, zoals China,
zijn belangrijke samenwerkingspartners voor Nederlandse kennisinstellingen. Dit blijkt
bijvoorbeeld ook uit onderzoek van de EUA.1 Samenwerking met deze landen biedt
Nederlandse universiteiten toegang tot mensen en middelen waardoor Nederland haar
toppositie in de wetenschap kan behouden.
Internationale samenwerking kent toenemende uitdagingen
Universiteiten maken zich zorgen om de waarborging van de academische waarden en
vrijheden, en andere ethische uitgangspunten in sommige partnerlanden. Statelijke actoren
kunnen, ook in Nederland, middelen inzetten die de academische vrijheid van internationale
medewerkers aantasten. Bovendien zet dit de Nederlandse ambities van open science en open
acces onder druk. Universiteiten zijn verantwoordelijk voor het borgen van de academische
waarden. Op grond van de Nederlandse gedragscode wetenschappelijke integriteit, geldt als
norm voor de goede onderzoekspraktijk dat gezamenlijk onderzoek enkel wordt aangegaan
“als voldoende vertrouwen bestaat dat het eigen aandeel van het onderzoek kan worden
uitgevoerd overeenkomstig deze code en de gezamenlijke producten zullen beantwoorden aan
algemeen aanvaarde principes van wetenschappelijke integriteit”. Op grond van de
gedragscode hebben de instellingen zorgplichten om “te bevorderen dat onderzoekers zich
aan de normen voor goede onderzoekspraktijken kunnen en zullen houden”. Dit houdt onder

1 https://www.eua.eu/downloads/publications/eua%20international%20partnerships%20survey.pdf, zie de

betreffende grafiek onderaan deze notitie.

andere in dat de instelling waar nodig zorg draagt voor “ethische toetsing, bijvoorbeeld door
één of meer ethische commissies op te richten en deze adequaat te ondersteunen”.
Onderzoeksvrijheid en kennisveiligheid in evenwicht
Het vrij beschikbaar kunnen stellen van onderzoeksresultaten en het vrij kunnen kiezen van
onderzoeksonderwerpen zijn academische verworvenheden. Tegelijkertijd willen universiteiten
het gebruik van onderzoeksresultaten voor onethische, of anderszins onwenselijke doeleinden
zoveel mogelijk tegengaan. Universiteiten zijn om die reden ook volop betrokken bij het
ontwikkelingen van richtlijnen rondom verantwoord onderzoek en innovatie. Een voorbeeld
daarvan is het NWO Zwaartekrachtprogramma ‘Ethics of Socially Disruptive Technologies’.
Doel van het programma is om de technologie-ethiek te innoveren om de ontwikkeling en
invoering van sociaal disruptieve technologieën kritisch te evalueren en richting te geven.
Universiteiten zijn selectief in de partnerschappen die zij aangaan
Universiteiten schatten de risico’s van strategische samenwerkingsrelaties aan de voorkant in
waarbij diverse bronnen worden benut, ook de informatie en inlichtingen van de overheid.
Universiteiten zijn via wetgeving op een aantal terreinen tevens verplicht om potentiële
samenwerkingsrelaties vooraf bij de overheid te melden.
Duidelijke scheiding rol universiteiten en overheid
Het is belangrijk aan te tekenen dat het niet de bedoeling is dat de universiteiten de rol van
de overheid overnemen als verantwoordelijke voor nationale veiligheid. Coördinatie van
nationale veiligheid is en blijft de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid. We roepen de
overheid op om die rol richting de universiteiten meer aandacht te geven. Procedures bij de
overheid, bijvoorbeeld rondom de screening van personen, zijn op dit moment nog te traag,
waardoor internationaal talent naar andere landen verdwijnt. Bovendien is de informatie die
wordt geboden onvoldoende richtinggevend waardoor universiteiten op basis van beperkte of
tegenstrijdige

overheidsinformatie

besluiten

moet

nemen.

Naast

een

behoefte

aan

betrouwbare informatie over potentiële samenwerkingsrelaties, hebben universiteiten baat bij
een helder buitenlandbeleid rond onderwijs en onderzoek waarin landen specifieke risico’s
worden verwoord.

2

3