Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 724

Initiatiefnota van het lid Palland over
familiebedrijven

Nr. 4

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 juni 2021
In vervolg op mijn brief van 18 maart 20211 stuur ik u een gecombineerde
reactie op de motie van de leden Amhaouch en Palland2 en de Initiatiefnota Familiebedrijven van lid Palland3.
1. Motie bedrijfsopvolging
In de motie van de leden Amhaouch en Palland wordt gevraagd in kaart te
brengen welke factoren bijdragen aan een goede bedrijfsopvolging en
met welke beleidsopties deze zouden kunnen worden versterkt.
Er bestaan verschillende vormen van bedrijfsoverdracht. Er kan sprake
zijn van overdracht binnen de familie waarbij nog onderscheid kan
worden gemaakt tussen de factoren eigendom en leiding. De overdracht
kan gaan naar derden via bijvoorbeeld een management buy-out of
management buy-in. Een overdracht kan ook plaatsvinden doordat een
bedrijf samengaat met een ander bedrijf door een fusie of het vinden van
een strategische of financiële partner.
Factoren voor bedrijfsopvolging
Er zijn verschillende factoren die bijdragen aan een goede bedrijfsopvolging. Daarbij gaat het onder andere om het tijdig nadenken over
bedrijfsopvolging, het vormgeven van het verkoopproces, het bepalen
van de waarde van de onderneming, het vinden van een koper, het juiste
beslissingsniveau bepalen van de contactpersoon/koper, boekenonderzoek en het opstellen van de (ver)koopovereenkomst.

1

Kamerstuk 35 724, nr. 3.
Kamerstuk 35 570 XIII, nr. 29.
3
Kamerstuk 35 724, nr. 2.
2

kst-35724-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 724, nr. 4

1

Specifiek voor familiebedrijven speelt ook de ouder-kind relatie mee, het
tijdig beginnen met het opleiden en ontwikkelen van nieuwe generaties,
de vormgeving van de zakelijke kant, bijv. via het familiestatuut, en goede
fiscale en financiële regelingen rondom bedrijfsopvolging. Daarnaast
spelen vaak ook meer emotionele aspecten een rol, omdat bij familiebedrijven de zakelijke en familiaire kant sterk verweven zijn. In alle gevallen
geldt dat tijdig nadenken van de ondernemer over de vorm en persoon
van zijn/haar opvolging van groot belang is.
Commerciële adviseurs en intermediairs spelen in het overdrachtstraject
een specifieke rol, afhankelijk van hun kennis en expertise. Hierbij valt te
denken aan accountants, bedrijfsoverdrachtadviseurs, fiscalisten,
financieringsspecialisten, banken, juristen, notarissen, waarderingsdeskundigen, taxateurs en estateplanners. Ongeveer tweederde van de
ondernemers schakelt één of meerdere adviseurs in. De adviseur die het
meest wordt ingeschakeld is de accountant.
De adviseurs van de Kamer van Koophandel (KVK) nemen onderwerpen
rondom bedrijfsopvolging indien relevant integraal mee in hun advisering
aan ondernemers. Daarbij gaat het zowel om feitelijk informatie rondom
bedrijfsoverdracht als zaken die meer op het emotionele vlak liggen.
Tevens staat op de website van de KVK en het Ondernemersplein
uitgebreide informatie over het proces van bedrijfsopvolging, zoals in de
Gids voor Bedrijfsverkoop (voorheen «het overdrachtspakket») die de
(kleine) ondernemer in zes stappen meeneemt in verkoopproces.
Aangezien in de Initiatiefnota Familiebedrijven het onderwerp bedrijfsopvolging tevens aan de orde komt behandel ik de mogelijke beleidsopties
gezamenlijk in mijn onderstaande reactie op de initiatiefnota.
2. Initiatiefnota Familiebedrijven van Palland
Ik heb met belangstelling de Initiatiefnota familiebedrijven gelezen en ga
hieronder in op de aanbevelingen die het CDA doet aan het kabinet.
Verzamel structureel data over familiebedrijven
Het CBS heeft met het rapport «Familiebedrijven in Nederland» uit 2020
een beeld geschetst van onder andere het aantal familiebedrijven, de
werknemersbanen, omzet en toegevoegde waarde. De cijfers zijn daarbij
uitgesplitst naar onder andere bedrijfsgrootte en provincie. Om tot deze
rapportage te komen zijn een aantal methodologische keuzes gemaakt
aangezien er geen register bestaat waaruit familiebedrijven direct
geselecteerd kunnen worden. Voor de definitie van familiebedrijven is
gekozen voor de definitie van familiebedrijven van de Europese
Commissie (2009) als uitgangspunt. Deze definitie is door een groep van
experts, bestaande uit wetenschappers en beleidsmedewerkers uit
verschillende landen, voorgesteld. De definitie wordt breed geaccepteerd.
Het CBS is momenteel bezig om de methodiek verder te verfijnen en komt
in het najaar van 2021 met nieuwe cijfers over familiebedrijven in
Nederland. Op basis van de uitkomsten van dat onderzoek wordt
beoordeeld hoe vaak het onderzoek kan worden herhaald.
Faciliteer de versterking van governance bij familiebedrijven
Familiebedrijven hebben een uniek karakter. Zoals ik al schreef in mijn
vorige Kamerbrief is er bij familiebedrijven sprake van drie systemen
(familie, bedrijf en eigendom) die elkaar overlappen doordat personen
tegelijkertijd meerdere rollen vervullen. Een familiestatuut kan een goed
hulpmiddel zijn om binnen de familie een goede balans te bewaren en
een gesprek met elkaar te voeren. In een familiestatuut worden afspraken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 724, nr. 4

2

vastgelegd met betrekking tot het bedrijf. Het kan gaan over de normen en
waarden die het bedrijf hanteert, de procedure voor benoemen van
directieleden, de procedure voor bedrijfsopvolging en de juridische
afdwingbaarheid daarvan. Het gaat hier om een individuele invulling van
het familiestatuut die voor elk familiebedrijf anders is. Op de site van de
KVK is meer informatie over een familiestatuut te vinden: https://
www.kvk.nl/informatiebank/familieopvolging/. Onder andere het netwerk
van familiebedrijven FBNed verzorgt opleidingen op dit gebied.
Uitwisseling van kennis en ervaring tussen ondernemers van familiebedrijven werkt inspirerend. Vraagstukken over cultuur en bedrijfscultuur
kunnen worden besproken en de gesprekken met collega-ondernemers
zorgen voor een frisse blik van buiten. In verschillende provincies hebben
familiebedrijven zich gegroepeerd in een netwerk, gilde of vereniging en
komen regelmatig bij elkaar om ervaringen uit te wisselen en te
netwerken. FBNed is een nationaal netwerk van familiebedrijven en ook
internationaal hebben familiebedrijven zich georganiseerd in netwerken
zoals Family Business Network. Door een aantal adviseurs voor familiebedrijven momenteel gewerkt aan de oprichting van het Nederlands Gilde
voor Familiebedrijven (NGFB), een beroepsvereniging voor onafhankelijke
familiebedrijfspecialisten. Universiteiten en Hogescholen doen onderzoek
naar familiebedrijven en organiseren themabijeenkomsten, waaronder het
Landelijk Expertisecentrum Familiebedrijven (LEF) van de Hogeschool
Windesheim. Het onderzoek richt zich op het versterken van continuïteit
binnen familiebedrijven waarbij aandacht is voor goed bestuur, de rol van
de eigenaren, de ontwikkeling van sociaal kapitaal en bedrijfsoverdracht.
Laat de directeur/eigenaar van een bedrijf na z’n 55ste bericht ontvangen
om na te denken over zijn/haar bedrijfsopvolging en hoe dat te regelen.
Het traject van bedrijfsopvolging is niet van de ene dag op de andere
geregeld. Tijdig hierover nadenken is aan te bevelen. De coronacrisis heeft
ondernemers behalve met economische ook met andere vragen geconfronteerd. Uit onderzoek onder familiebedrijven van Nyenrode Universiteit
in juni 2020 blijkt dat bijna een kwart van de directeuren van de familiebedrijven aan geeft dat de huidige coronacrisis aanleiding is geweest om
eerder na te denken over de opvolging. Ook geeft 30 procent aan dat de
crisis aanleiding is om eerder na te denken over wat er met het bedrijf
gebeurt als zij er zelf niet meer zijn.
Een van de aanbevelingen in de Initiatiefnota Familiebedrijven is om de
directeur/eigenaar van een bedrijf na z’n 55ste bericht te laten ontvangen
van de overheid om na te denken over zijn bedrijfsopvolging. Ik onderken
het belang dat directeuren/eigenaren van (familie-)bedrijven tijdig
nadenken over de toekomst van hun bedrijf. Het versturen van een brief
zoals in het verleden is niet meer opportuun. De pensioenleeftijd is
opgeschoven, waardoor de precieze doelgroep lastig te definiëren is,
informatie over bedrijfsoverdracht is in vergelijking met het verleden in
grotere mate digitaal te vinden (KVK en het Ondernemersplein en de
overheid is aan strenge regels gebonden rond het gebruik van adresgegevens van ondernemers. Tevens bieden private partijen een uitgebreid
aanbod aan diensten op dit gebied. Ik zal in overleg met de relevante
partijen verkennen of er nog andere mogelijkheden zijn om bedrijfsoverdracht bij ondernemers beter onder de aandacht te brengen.
Bevorder aandacht voor familiebedrijven in het onderwijs
Als onderdeel van het MKB-actieplan ben ik het programma O2LAB
gestart. Dit programma heeft de ambitie ondernemerschap en ondernemende vaardigheden in het onderwijs te versterken, (breed) te verankeren
en meer/beter toegankelijk te maken. Het O2LAB programma streeft er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 724, nr. 4

3

naar om meer ondernemers ondernemerschapstraining te laten volgen,
zodat ondernemende vaardigheden bij de beroepsbevolking en bij
ondernemers toenemen. En dat de motivatie om ondernemerschapsonderwijs te volgen toeneemt zowel bij scholieren/studenten als ondernemers. Naast meer aandacht voor ondernemerschap en ondernemende
vaardigheden in het onderwijs voor werkenden en (aspirant) ondernemers
is er in Nederland een breed aanbod aan zowel publiek als privaat
onderzoek en onderwijs specifiek over familiebedrijven, zoals bijvoorbeeld
bij de Hogeschool Windesheim (Landelijk Expertisecentrum Familiebedrijven), de Nyenrode Business University, het Erasmus Centre for Family
Business, Tilburg University (Tilburg Instituut voor Familiebedrijven) en de
Universiteit Maastricht (Centre for Entrepreneurship and Innovation). Bij
een aantal van deze initiatieven bestaat er een actieve samenwerking met
banken, accountantsorganisaties en familiebedrijven en wordt informatie
en kennis uitgewisseld.
Houd rekening met de privacy en kwetsbaarheid van (eigenaren van)
familiebedrijven bij (nieuwe) regelgeving.
De regelgeving voor het UBO-register is in Europees verband tot stand
gekomen als een middel in de strijd tegen witwassen en terrorismefinanciering. Daarbij wordt van lidstaten een mate van openbaarheid verlangd
over wie de uiteindelijk belanghebbenden zijn (Ultimate Beneficial
Oowners, UBO’s) die ondernemingen, waaronder familiebedrijven, en
betrokken personen potentieel kwetsbaar maakt voor kwaadwillenden.
Het kabinet heeft daarom de maatregel getroffen dat personen die het
UBO-register raadplegen zich moeten identificeren opdat opsporingsinstanties misbruikers kunnen opsporen en dat uiteindelijk belanghebbenden desgevraagd inzicht kunnen krijgen welke categorieën van
gebruikers hoe vaak hun gegevens hebben geraadpleegd.
Een tweede maatregel betreft de wijze van verstrekking van gegevens uit
het UBO-register aan grootgebruikers. Deze verstrekking geschiedt via
zogenaamde application programming interfaces en gecontroleerde één
op één-bevragingen. Gegevens worden niet via downloadservices
verstrekt omdat dit marktpartijen de mogelijkheid biedt om
UBO-gegevens te combineren met andere gegevens en daarop analyses
te maken en openbaren.
In Nederland is onlangs door Privacy First een kort geding aangespannen
tegen de Staat der Nederlanden. In zijn vonnis sluit de Nederlandse kort
geding-rechter niet uit dat de hoogste Europese rechter, het Hof van
Justitie van de EU, tot de conclusie komt dat het openbare karakter van
het UBO-register zich niet verhoudt met het evenredigheidsbeginsel.
Omdat deze kwestie al op het bord van de hoogste Europese rechter ligt,
vindt de Nederlandse rechter het niet opportuun hierover zelf uitspraak te
doen en niet nodig nog vragen te stellen aan het hof. Het is nog onduidelijk wanneer het Hof van Justitie van de EU met een uitspraak komt.
Breng beschikbare innovatieregelingen ook expliciet onder de aandacht
van familiebedrijven en introduceer een voucherregeling voor familiebedrijven behorend tot het MKB die kan worden benut om het bedrijf door te
lichten en expertise in te huren, zodat het ook deze groep wordt gefaciliteerd bij procesinnovatie
MKB-(familie)bedrijven worden op verschillende manieren ondersteund
bij innovatie (vernieuwing) en digitalisering. Daarvoor worden middelen
ingezet vanuit verschillende overheden en verschillende instrumenten die
elk hun eigen karakter hebben. KVK, RVO, brancheorganisaties en andere
partijen brengen deze regelingen onder de aandacht van
MKB-(familie)bedrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 724, nr. 4

4

Op het gebied van technologische procesinnovatie, zoals op het terrein
van productieprocessen en digitalisering, zijn er diverse nationale
regelingen die (onder andere) procesinnovatie ondersteunen, specifiek
voor of met een focus op het MKB. Het betreft dan zowel ondersteuning
op het gebied van R&D zoals de WBSO en de MIT, maar ook op het terrein
van verspreiding en toepassing van procesinnovaties zoals de fieldlabs en
mkb-werkplaatsen. Daarnaast zijn er verschillende regionale regelingen
die procesinnovatie (mede) ondersteunen. Op het gebied van technologische innovatievraagstukken is mij niet bekend dat familiebedrijven
tegen andere problematiek aanlopen dan andere mkb-bedrijven. Een
aparte regelingen op dit gebied voor familiebedrijven lijkt mij dan ook niet
voor de hand liggen. Wel laat ik naar aanleiding van de motie van de
leden Amhaouch en Bruins4 momenteel een verkenning uitvoeren naar
door het mkb ervaren knelpunten, in het bijzonder binnen de maakindustrie, op het gebied van procesinnovaties, waarbij ook ingegaan wordt
op daarbij passende oplossingsrichtingen. De opzet en afstemming van
deze verkenning heeft meer tijd in beslag genomen dan voorzien. Ik streef
ernaar dit onderzoek direct na het zomerreces naar de Tweede Kamer te
sturen.
Houd bij de herziening van het belastingstelsel en de bouwstenen
daarvoor het belang van familiebedrijven en de effectiviteit van een
regeling als de BOR bij bedrijfsopvolging in het oog.
De reguliere evaluatie van de fiscale regelingen gericht op bedrijfopvolging en -beëindiging wordt binnenkort gestart. In het vierde kwartaal
van dit jaar wordt deze evaluatie met een kabinetsreactie aan de Tweede
Kamer gestuurd.
Faciliteer een aanspreekpunt voor familiebedrijven bij de Belastingdienst
en een snelle(re) fiscale afhandeling van bedrijfsopvolgingstrajecten
Het is nu al mogelijk om met de Belastingdienst in gesprek te gaan over
bedrijfsopvolgingstrajecten. In het kader van vooroverleg kan gedurende
het gehele traject contact opgenomen worden met de inspecteur in
situaties waarin onzekerheid bestaat over de fiscale gevolgen. Naar
aanleiding van dat vooroverleg neemt de inspecteur een standpunt in
over de wijze waarop het recht in een specifiek geval moet worden
toegepast. Daarbij heeft de Belastingdienst uiteraard ook zo veel mogelijk
oog voor de urgentie (op gelijke wijze voor alle belastingplichtigen). Wel
dient bedacht te worden dat de bedrijfsopvolgingsregelingen complexe
en discussie-gevoelige wetgeving kennen. Vooroverleg over bedrijfsopvolgingstrajecten gaan vaak gepaard met een intensieve, tijdrovende en
complexe inventarisatie en duiding van de feiten. Daarbij kunnen ook
rechtshandelingen die direct of indirect samenhangen met een bedrijfsopvolgingstraject aan de orde zijn. Een snelle afhandeling van deze
verzoeken is om die reden vaak niet mogelijk.
Erken het belang van familiebedrijven en geef invulling aan een duurzame
relatie met politiek en bestuur.
Het kabinet erkent het belang van familiebedrijven en heeft ook regelmatig contact met ze. Verschillende leden van het kabinet hebben
afgelopen jaren bij diverse gelegenheden gesproken met familiebedrijven.
In 2020 heb ik twee rondetafelgesprekken gevoerd met familiebedrijven
en is gesproken over de kansen en uitdagingen waar ze voor staan. Ook
ga ik regelmatig op werkbezoek bij bedrijven waarvan er meerdere

4

Kamerstuk 35 570 XIII, nr. 31.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 724, nr. 4

5

familiebedrijven zijn. Familiebedrijven en hun vertegenwoordigers geven
zelf ook goed invulling aan een duurzame relatie met politiek en bestuur.
Deel ter inspiratie voor decentrale overheden voorbeelden van verschillende ondersteuningsprogramma’s met name provinciaal worden
georganiseerd.
Zoals gememoreerd in mijn brief van 28 oktober 20205 heb ik als
onderdeel van het MKB-actieplan in 2020 twee MKB-deals gesloten met
de provincie Overijssel (gericht op digitalisering, verduurzaming en
bedrijfsopvolging, het versterken van ondernemerschap en het verbeteren
van ondernemersvaardigheden) en Limburg (gericht op vergroten van het
innoverend vermogen van kleine familiebedrijven) ter versterking van het
familiebedrijf in die provincies. Daarnaast voert de provincie Utrecht een
beleid gericht op familiebedrijven. Op 3 juni 2021 heb ik hierover een
kennissessie via het kennisnetwerk regionale economie van Platform31
georganiseerd. Tijdens deze sessie is de kennis en aanpak van de
provincies Overijssel, Utrecht en Limburg over het provinciale beleid
rondom familiebedrijven en bedrijfsoverdrachten gedeeld met andere
geïnteresseerde regionale en lokale overheden.
Zoals blijkt zijn er veel initiatieven en activiteiten waar familiebedrijven op
kunnen aanhaken, zowel vanuit nationaal als regionaal beleid. De
aandacht voor familiebedrijven en bedrijfsopvolging loopt mee in de
reguliere beleidsterreinen zoals mkb, scholing, innovatie en fiscaliteit en is
op deze wijze goed geborgd.
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
M.C.G. Keijzer

5

Kamerstuk 32 637, nr. 434.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 724, nr. 4

6