Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

29 389

Vergrijzing en het integrale ouderenbeleid

Nr. 30

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 maart 2011
Waar ouderen afhankelijk zijn van de zorg van anderen – of het nu om hun
partner, een familielid, een vrijwilliger of een professional gaat – dienen zij
zich veilig te voelen én moeten zij veilig zijn. Daarvan is nog veel te vaak
geen sprake. De afgelopen jaren is het taboe om te spreken over
ouderenmishandeling enigszins doorbroken. Daardoor is er meer zicht
gekomen op de ernst van de problematiek. Daarom stelt het regeerakkoord dat ouderenmishandeling met volle kracht moet worden bestreden.
Het risico van geweld moet zo vroeg mogelijk gesignaleerd worden, het
geweld moet zo vroeg mogelijk stoppen, de positie van het slachtoffer
moet worden versterkt en de pleger moet worden aangepakt, om
herhaling te voorkomen.

1

Op basis van prevalentieonderzoek uit 1996
in combinatie met het huidig aantal ouderen.
Drs. E. Bardelmeijer, Ouderenmishandeling
in het verpleeghuis. Ervaringen, kennis en
behoeften van verpleeghuisartsen. Resultaten
van literatuuronderzoek en inventariserend
empirisch onderzoek onder 484 verpleeghuisartsen, 2007.
3
Bron: Huiselijk Geweld Gemeten, Cijfers
2008, Bureau Beke, Arnhem 2009.
4
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.
2

kst-29389-30
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Op grond van eerder onderzoek wordt geschat dat jaarlijks 200 000
ouderen slachtoffer worden van ouderenmishandeling1. Uit een beknopt
inventariserend onderzoek naar ouderenmishandeling in verpleeghuizen
uit 2007 komt naar voren dat 42,8 % van de verpleeghuisartsen in de
voorgaande twee jaar in aanraking is gekomen met ouderenmishandeling2. Politiecijfers uit 2008 spreken over 1 085 incidenten van huiselijk
geweld bij mensen van 66 jaar en ouder3.
We hebben hier waarschijnlijk te maken met het topje van de ijsberg. Het
is nog steeds moeilijk om ouderenmishandeling te signaleren. Het is vaak
een blinde vlek voor mensen. Zij kunnen het zich niet voorstellen dat het
vóórkomt in hun eigen omgeving of instelling. Wanneer iemand (een
familielid, vrijwilliger of professional) ouderenmishandeling wél signaleert, weet zij of hij vaak niet hoe te handelen. Daarvoor is een gezamenlijke aanpak van Rijk, gemeenten, professionals en vrijwilligers nodig.
Daarom heb ik het Actieplan «Ouderen in veilige handen» opgesteld
(bijlage4 bij deze brief). In deze brief licht ik, mede namens de Minister van
Veiligheid en Justitie, dit plan toe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 389, nr. 30

1

Actieplan «Ouderen in veilige handen»
In het Actieplan «Ouderen in veilige handen» heb ik tien concrete acties
uitgewerkt om ouderenmishandeling te bestrijden. Met deze acties wil ik
het geweld zo vroeg mogelijk stoppen. Ik zet in op preventie, signaleren,
melden en verbetering van de ondersteuning van slachtoffers. Ook zet ik,
samen met de Minister van Veiligheid en Justitie, in op een krachtige
aanpak van de plegers. De looptijd van het plan is van 2011 tot en met
2014. Voor de uitvoering stel ik structureel € 10 miljoen per jaar ter
beschikking.
Onder ouderenmishandeling versta ik: «het handelen of het nalaten van
handelen van al degenen die in een terugkerende persoonlijke of
professionele relatie met de oudere (iemand van 65 jaar of ouder) staan,
waardoor de oudere persoon lichamelijke en/of psychische en/of
materiële schade lijdt en waarbij van de kant van de oudere sprake is van
een vorm van gedeeltelijke of volledige afhankelijkheid»1. Het gaat hier
niet om mishandeling van ouderen door onbekenden, bijvoorbeeld op
straat. Ook gaat het niet om (medische) fouten in de zorg. Daarvoor zijn
andere trajecten.
Ouderenmishandeling kent verschillende vormen, te weten psychische
mishandeling, lichamelijke mishandeling, financiële uitbuiting, verwaarlozing en seksueel misbruik. Ze komt in twee settings voor, waarbij het
bijgevoegde actieplan beiden aangrijpt:
– mishandeling en geweld binnen de professionele setting. De pleger is
een professional, die werkzaam is in een intra- of extramurale
instelling. Het kan hierbij ook gaan om een vrijwilliger. Het slachtoffer
is van deze mensen afhankelijk in het dagelijks functioneren;
– mishandeling en geweld in huiselijke kring. De pleger is bijvoorbeeld
partner, kind, familielid of vriend van het slachtoffer. Ook kan het gaan
om een medebewoner. In deze persoonlijke relatie is het slachtoffer
afhankelijk van bijvoorbeeld de partner voor de dagelijkse verzorging.
Dat mantelzorgers die overbelast worden, beter ondersteund moeten
worden, spreekt voor zich. Ik kom daar op terug, in het bijzonder in
mijn brief over mantelzorg en vrijwilligerswerk die ik rond de zomer
naar de Tweede Kamer zal sturen.
Met dit Actieplan geef ik een krachtige impuls aan de aanpak van
ouderenmishandeling. Ik bouw daarbij voort op de resultaten van de
afgelopen jaren, maar constateer ook dat in de ketenaanpak van ouderenmishandeling – van preventie, signaleren en melden tot ondersteuning én
hulp – nog lacunes zijn.
De keuze voor de voorgestelde acties is mede gebaseerd op de resultaten
van het project «Stop Ouderenmishandeling», onderzoek2 en gesprekken
met relevante organisaties zoals de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG), ActiZ, het Landelijk Platform Bestrijding Ouderenmishandeling (waaronder ANBO), de Vereniging Nederlandse Organisaties
Vrijwilligerswerk (NOV), de Inspectie voor de Gezondheidszorg, GGD
Rotterdam-Rijnmond, de steunpunten Huiselijk Geweld Kennemerland en
Groningen, Vilans en Movisie. Op basis van deze gesprekken kan worden
geconcludeerd dat mijn aanpak breed wordt gedragen.

1
Bron: Factsheet Ouderenmishandeling,
Movisie, herziene uitgave, mei 2009.
2
Waaronder het eerder genoemde onderzoek
naar ouderenmishandeling in het verpleeghuis.

Het Actieplan begint met het doorbreken van het taboe en het verbeteren
van (algemene) preventie en vroegtijdige opsporing (de actiepunten 1 en
2). Ook richt het plan zich op het tegengaan van ouderenmishandeling
door professionals en vrijwilligers (de actiepunten 3 en 4). Daarnaast zet
het plan in op de ketenaanpak van ouderenmishandeling door het
verbeteren van het melden van ouderenmishandeling (de actiepunten
5–7), het versterken van de hulp en ondersteuning van de slachtoffers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 389, nr. 30

2

(actiepunt 8), het verbeteren van de ondersteuning bij ontspoorde
mantelzorg (actiepunt 9) én een strengere aanpak van de plegers
(actiepunt 10). Dit jaar wordt gestart met de voorbereiding van de
uitvoering en de ontwikkeling van diverse producten. Vanaf 2012 volgt de
implementatie. Uiteraard zal ik uw Kamer op de hoogte houden van de
voortgang.
Met dit plan hebben de aangekondigde maatregelen uit het regeerakkoord
een solide plaats gekregen, te weten een verplichte verklaring omtrent
gedrag voor betaald zorgpersoneel, een richtlijn ouderenmishandeling,
een meldplicht voor ouderenmishandeling en voortzetting van het project
«stop ouderenmishandeling».
Het plan richt zich op ouderen en hun omgeving, gemeenten (in het kader
van de Wet maatschappelijke ondersteuning en de Wet publieke
gezondheid), professionals (in het kader van de voorgenomen Wetten
verplichte meldcode en cliëntenrecht zorg en de aangekondigde Beginselenwet zorginstellingen), vrijwilligers én lokale/regionale organisaties.
Door deze samenhangende aanpak in tien acties en een gezamenlijk inzet
van alle betrokkenen ga ik er vanuit dat deze acties zullen slagen en dat
we in een relatief korte tijd met beperkte middelen op een effectieve
manier het taboe op ouderenmishandeling verder hebben doorbroken én
dat er een adequate, snelle en goede ketenaanpak van ouderenmishandeling tot stand is gebracht.
Het Actieplan vormt onderdeel van de brede aanpak van geweld in
afhankelijkheidsrelaties1.
De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. L. L. E. Veldhuijzen van Zanten-Hyllner

1
Brief «Vertrouwen in de zorg: de beleidsdoelstellingen van de staatssecretaris van
VWS», d.d. 17 januari 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 389, nr. 30

3