Tweede Kamer Vaste commissie Binnenlandse Zaken
Rondetafelgesprek donderdag 7 maart 2019
Position paper Mirella Visser, Centre for Inclusive Leadership
Democratisch tekort
Evenredige vertegenwoordiging van mannen en vrouwen in het openbaar bestuur is een
voorwaarde voor het goed functioneren van onze democratie. Het is niet alleen belangrijk
voor ons gevoel van sociale rechtvaardigheid en respect voor mensenrechten, het leidt tot
een betere kwaliteit van beslissingen omdat m/v verschillen in achtergrond, zienswijze en
ervaring worden meegewogen. De huidige ondervertegenwoordiging van vrouwen in het
openbaar bestuur is daarom een democratisch tekort dat serieus aangepakt moet worden.
Vrouwen maken ruim 50% van de bevolking uit, maar hebben achterstand op vele terreinen
(zoals beloning, pensioen, topfuncties bedrijfsleven, financiële zelfstandigheid, zorgtaken,
openbaar bestuur, politiek). In een aantal Europese instellingen, zoals de Europese
Investerings Bank1, kijkt men tegenwoordig naar de gevolgen van financiering op gender
(on)gelijkheid. Welke impact hebben de activiteiten van het bedrijf dat financiering vraagt
op de situatie van vrouwen; schaadt het of baat het, bedoeld of onbedoeld? Wat is de
gender samenstelling van de medewerkers en zijn beide seksen evenredig
vertegenwoordigd op alle niveaus. Deze zogenaamde ‘gender-impact assessments’ moeten
ervoor gaan zorgen dat het publieke geld, dat door de EIB wordt aangewend, de bestaande
m/v ongelijkheden niet vergroot maar juist verkleint. Het is een ‘gender-sensitief’ gebruik
van ons Europese (belasting)geld. Dit zou wat mij betreft ook van toepassing moeten zijn op
ons Nederlandse belastinggeld. Als vrouwelijke belastingbetaler wil ik dat mijn belastinggeld
wordt besteed aan beleid dat de achterstand van vrouwen wegwerkt en niet vergroot. Ook
daarom is het extra van belang dat alle niveaus van het openbaar bestuur uit 50% vrouwen
bestaan.
Van voorloper naar middenmoter
Als je naar de participatie van vrouwen in de Tweede Kamer kijkt zien we een zorgwekkende
neerwaartse trend. Nederland is inmiddels uit de voorhoede van de EU gezakt en een
middenmoter geworden (aandeel vrouwen daalde van 41.4% in 2008 naar 32.7% in 20182).
Met name de Oost-Europese landen hebben een inhaalslag gemaakt waardoor de situatie in
de EU sterk verbeterd is (van gemiddeld 23.9% in 2008 tot 30.2% in 2018). Dat is grote winst
voor de EU en vooral bereikt door invoering van quota.
Op lokaal niveau in NL is de situatie nog slechter; 28% van de gemeenteraadsleden en
slechts een op de 5 wethouders en burgemeesters zijn vrouw3. Ruim eenderde van de
Provinciale Staten, maar slechts 1 op de 4 Gedeputeerden.

1

https://www.eib.org/en/infocentre/publications/all/eib-group-strategy-on-gender-equality.htm
EIGE Gender Statistics Database 2018 – 4Q
3
Atria Factsheet Vrouwen in de politiek, December 2017
2

1

Uit eigen ervaring:
• Ik ben bevoorrecht om benoemd te zijn als lid van de Commissie Europese Integratie van
de Adviesraad Internationale Vraagstukken4. Onze commissie bestaat uit 14 leden,
waarvan 5 vrouw zijn (35%). In de raad zitten 9 leden, waarvan 3 vrouwen (33%). Van de
5 voorzitters (4 commissies en de raad) is slechts 1 vrouw (20%). Ook hier is 50/50 nog
ver weg, terwijl volgens art. 12, lid 3 Kaderwet adviescolleges (wet van 3 juli 1996)5 wel
naar “evenredige deelneming van vrouwen” wordt gestreefd. Het zou goed zijn als de
kamer erop zou toezien dat die evenredigheid bij de volgende ronde benoemingen
eindelijk wordt bereikt.
• Ook ben ik bewonersvertegenwoordiger in de Omgevings Raad Schiphol. Daar zijn 2
vrouwen op zo’n 80 bewonersvertegenwoordigers (2,5%). Wij heten officieel
‘kiesmannen’6. Waarom moeten bewonersvertegenwoordigers aangeduid worden als
‘mannen’? Dat is niet bevorderlijk voor de participatie van vrouwen.
Om deze neerwaartse trend om te buigen en meer vrouwen in het openbaar bestuur te
krijgen zijn naar mijn mening interventies noodzakelijk op 3 gebieden:
1. Het kiessysteem en het proces van selectie van kandidaten;
2. Partijdynamiek en politieke cultuur;
3. Bewustwording en ontwikkeling van competenties.
1. Kiessysteem en selectie van kandidaten
Of we het nu leuk vinden of niet (Nederland lijdt aan ‘quotavrees’), de landen die de beste
resultaten halen hebben quota ingevoerd, wettelijke of vrijwillige partijquota. In de EU
hebben 9 landen wettelijke quota (België, Kroatië, Frankrijk, Italië, Polen, Portugal, Slovenië
en Spanje)7. Alleen België en Frankrijk eisen echt de helft, 50%; de andere landen hanteren
percentages tussen 33 en 40%. Frankrijk heeft daarbij het zippersysteem (m/v om en om)
ingevoerd en gesloten lijsten (geen voorkeursstemmen mogelijk). België heeft geen
zippersysteem maar de eerste 2 kandidaten op de lijst mogen niet van dezelfde sekse zijn.
Bovendien kent België wel voorkeursstemmen. In beide landen geldt de sanctie dat het niet
voldoen aan de wettelijke eisen wordt bestraft met het verwerpen van de kandidatenlijst.
Frankrijk heeft daarbovenop ook nog een boete gesteld (in de vorm van korting op de
partijsubsidie). De impact van deze kiesregels is groot getuige de verschillen in uitkomst in
Frankrijk en België. Het Franse systeem heeft geleid tot 42% vrouwen in het EP, en het
Belgische tot slechts 29%. Als sanctie is het verwerpen van de kandidatenlijst verreweg het
meest populair. Ook boetes komen voor, en in Portugal wordt de overtreding ook nog
publiek gemaakt.
Zijn er voorbeelden van landen die zonder de invoering van wettelijke quota goede
resultaten bereiken in de m/v verhouding in het parlement?
Ja. Zweden heeft 46,7% vrouwen in het parlement en 50% in het EP zonder wettelijke
quota. Dit komt vooral doordat politieke partijen zelf al in de jaren 90 vrijwillig quota
hebben ingevoerd. Er is grote publieke steun voor evenredige vertegenwoordiging in de
4

https://aiv-advies.nl/63t/over-de-aiv#leden-commissie-europese-integratie
https://cms.webbeat.net/contentsuite/upload/aia/pag/Kaderwet%20adviescolleges.pdf
6
https://www.omgevingsraadschiphol.nl/wp-content/uploads/2018/07/Bewonersreglement-ORS-2019.pdf
7
European Parliament, ‘Women in political decisionmaking in view of the next European elections’, februari
2019 - http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2019/608863/IPOL_STU(2019)608863_EN.pdf
5

2

politiek. Een goed voorbeeld van het beïnvloeden van de publieke opinie was de campagne
van de sociaaldemocraten in de jaren 90 : ‘Every second name’, (eigen vertaling: ‘om en
om’) die het zippersysteem introduceerde. Zweedse stemmers zien deze vrijwillige quota
niet als een m/v gelijkheidsissue maar als een weerslag van gezond verstand en
democratische principes. Zoals zij zeggen: ‘Vrouwen vormen de helft van de bevolking dus is
50/50 de natuurlijke mix voor het nemen van politieke beslissingen over onze toekomst’.
Ook Finland8 is een goed voorbeeld van een land waar zonder wettelijke quota op nationaal
niveau nu 41.5% vrouwen zitting hebben in het parlement. In het EP is dit nu zelfs 69%. Dit
wordt o.a. verklaard door een spillover effect van de quota die wel op lokaal niveau
bestaan9; daardoor zouden vrouwen eerder denken aan een carrière in de landelijke
politiek. Omdat vrouwen evenredig deelnemen aan de lokale politiek wordt het normaal
gevonden dat dat ook op landelijk niveau het geval is. Interessant is dat alle politieke
partijen in Finland verplicht zijn om 12% van hun jaarlijkse partijsubsidie te besteden aan
het ondersteunen van vrouwengroepen; dan gaat het om het financieren van activiteiten
die de voorwaarden voor vrouwen om zich kandidaat te stellen verbeteren.
Aanwezigheid betekent nog geen macht
Laten we ons niet blindstaren op de aantallen. Het gaat er ook om of de posities van macht
evenredig verdeeld zijn; streven naar evenredige vertegenwoordiging is niet genoeg10. Nog
altijd is Nederland een van de weinige landen ter wereld die nog nooit een vrouwelijke
regeringsleider of een vrouwelijke minister van Financiën heeft gehad. Ook het aantal
vrouwelijke ministers van BuZa en BiZa loopt achter; vrouwen lijken vooral op andere
portefeuilles benoemd te worden. In het bedrijfsleven heb ik vrouwen opgeroepen om hun
vinger op te steken en te gaan voor de posities van ‘macht’11. Het is niet meer voldoende
dat vrouwen lid worden van een raad van commissarissen of raad van bestuur, zij moeten
de voorzittersrollen ambiëren en pakken. Dat geldt net zo goed voor het openbaar bestuur.
2. Partijdynamiek en politieke cultuur
Lange dagen maken, vergaderen tot diep in de nacht en weinig flexibiliteit in werktijden zijn
bekende klachten van vrouwen12 (en in toenemende mate ook van mannen). Dat geldt niet
alleen voor de politiek maar ook voor topfuncties in het bedrijfsleven13. Het nemen van
maatregelen voor een betere balans tussen werk en leven (waarbij het om meer gaat dan
kinderopvang en zorgtaken, maar ook tijd voor studie en vrijwilligerswerk) is daarom een
eerste vereiste. Daarbij moet dan wel gelet worden op het daadwerkelijk implementeren en
navolgen van de maatregelen door alle niveaus (inclusief de top). Bovendien moeten de
maatregelen even toegankelijk zijn voor vrouwen als voor mannen.

8

https://www.eduskunta.fi/EN/tietoaeduskunnasta/kirjasto/aineistot/yhteiskunta/womens-suffrage-110years/Pages/women-as-members-of-parliament.aspx
9
http://www.eif.gov.cy/mlsi/dl/genderequality.nsf/0/88AC670378588FC3C22579A50037C8AE/$file/quotaworking_paper_en.pdf
10
http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2019/608863/IPOL_STU(2019)608863_EN.pdf
11
https://www.topvrouwen.nl/topvrouw-uitgelicht/‘dat-vrouwen-geen-rol-spelen-de-digirevolutie-zorgelijk’
12
Atria, Vrouwenstemmen in de Raad, 2016
13
http://cec-managers.org/wp-content/uploads/2018/04/Report_-_Promoting_Women_in_Management.pdf

3

Om meer vrouwen aan te trekken moeten partijen werken aan een inclusieve cultuur14,
waarin vrouwen zich thuisvoelen. In een inclusieve cultuur worden alle verschillen in
achtergrond, cultuur, zienswijze actief benut om tot betere besluiten te komen. Het zorgt er
ook voor dat nieuwkomers snel worden opgenomen in de groep, door hen actief te
begeleiden en ruimte te creëren. Van groot belang is om een inclusieve vergadercultuur te
ontwikkelen, waarin alle deelnemers worden uitgenodigd om bij te dragen. Een inclusieve
vergadercultuur is door relatief eenvoudige maatregelen (zoals het aanpassen van de
vergaderruimte, meubilair en vergaderregels) al te ontwikkelen. Maar het begint met de
politieke wil en overtuiging om dit in gang te zetten.
3. Bewustwording en ontwikkeling van competenties
In het algemeen hebben vrouwelijke politici meer moeite met het krijgen van voldoende
(serieuze) aandacht in de pers voor hun standpunten. In Zweden stellen daarom partijen
een specifiek budget beschikbaar voor vrouwen om dergelijke achterstanden weg te
werken. Ook ondersteuning van vrouwen bij het ontwikkelen van competenties die nodig
zijn voor het effectief optreden in het openbaar bestuur wordt geboden. Dat betekent niet
alleen vergroten van dossierkennis, maar training in onderhandelingsvaardigheden,
retoriek, debatteren, speechen. En ook in vergaderen, budgetteren en besluitvorming.
Beïnvloeding van de besluitvorming en het kunnen herkennen en pareren van dominant
gedrag zijn ook vaardigheden die vrouwen specifiek moeten trainen. Het Power Handbook15
dat in de Zweedse politiek wordt gebruikt is een mooi voorbeeld van hoe vrouwen worden
voorbereid op hun taak in het openbaar bestuur. Andere maatregelen zijn
mentorprogramma’s en steun bij het opbouwen van netwerken. Ondanks de goede
uitgangspositie van vrouwen in de Zweedse politiek noemen ook zij (nog steeds) de
bekende belemmeringen: scheve balans tussen werken en leven, familie-onvriendelijke
werkcultuur, onvoldoende mogelijkheden voor training, netwerken om hun
kandidaatstelling en campagne te ondersteunen. Deze komen grotendeels overeen met de
in Nederland onderzochte belemmeringen16.
Mirella Visser
https://nl.linkedin.com/in/mirellavisser
mirella.visser@mv-imc.com

14

Visser, M.; De zijderoute naar de top, 2010
https://s-kvinnor.se/var-politik/political-program/the-power-handbook/
16
Atria, Vrouwenstemmen in de Raad, 2016
15

4