Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 846

Wijziging van de Algemene Ouderdomswet en
andere wetten in verband met wijziging van de
ingangsdatum van het ouderdomspensioen (Wet
wijziging ingangsdatum
AOW-ouderdomspensioen)

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
ALGEMEEN
1. Inleiding
In de Algemene Ouderdomswet (AOW) wordt nu nog onderscheid
gemaakt tussen de leeftijd waarop recht op ouderdomspensioen volgens
die wet ontstaat (de pensioengerechtigde leeftijd) en de datum waarop
het AOW-ouderdomspensioen ingaat (de ingangsdatum). In de huidige
AOW ontstaat recht op ouderdomspensioen bij het bereiken van de
leeftijd van 65 jaar en gaat het ouderdomspensioen in op de eerste dag
van de maand waarin de belanghebbende de leeftijd van 65 jaar heeft
bereikt. Dit is bij de totstandkoming van de wet in 1957 bepaald. Hier is
destijds uitsluitend om administratieve redenen voor gekozen1.
In het regeerakkoord2 is afgesproken het AOW-ouderdomspensioen met
ingang van 1 januari 2012 niet meer te laten ingaan op de eerste dag van
de maand waarin de belanghebbende de pensioengerechtigde leeftijd
bereikt, maar met ingang van de dag waarop de belanghebbende die
leeftijd bereikt («AOW vanaf pensioneringsdatum»). Dit wetsvoorstel
strekt tot uitvoering van deze afspraak. Met deze maatregel wordt een
bijdrage geleverd aan de doelstelling van het kabinet om de overheidsfinanciën weer gezond te maken.
2. Uitwerking voorstel
Feitelijk betekent het voorstel dat het onderscheid tussen het ontstaan van
het recht op AOW-ouderdomspensioen en het ingaan van het
AOW-ouderdomspensioen verdwijnt. Dit komt overeen met de systematiek in vele andere sociale zekerheidswetten, zoals de Werkloosheidswet, Ziektewet en Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen
waarin de uitkering ook ingaat op de dag dat het recht ontstaat.

1

Kamerstukken II 1954/55, 4 900, nr. 3, pag. 58.
Regeerakkoord VVD-CDA, Bijlage F,
Inkomensoverdrachten, punt 11, pag. 13.
2

kst-32846-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 846, nr. 3

1

Doorwerking in andere wetgeving
De gelijkstelling van de ingangsdatum van het AOW-ouderdomspensioen
aan de pensioengerechtigde leeftijd brengt met zich mee dat ook andere
wetgeving moet worden aangepast. De beëindiging van het recht op een
uitkering op basis van de verschillende werknemersverzekeringen1, de
volksverzekering Algemene nabestaandenwet (Anw) en sociale voorzieningen2 sluit aan op de ingangsdatum van het AOW-ouderdomspensioen.
Dit wetsvoorstel strekt er tevens toe om in al die sociale zekerheidswetten
waarin aansluiting is gezocht bij de AOW-ingangsdatum in de desbetreffende artikelen de verwijzing naar de AOW-ingangsdatum aan te passen.
Zo wordt voorkomen dat een gat ontstaat tussen de beëindiging van een
uitkering en het ingaan van het AOW-ouderdomspensioen.
De systematiek van premieheffing, die aansluit op de huidige ingangsdatum van het AOW-ouderdomspensioen, zal niet worden aangepast. In
het verleden is de loon- en premieheffing op de eerste van de maand
afgesteld om de uitvoering door de Belastingdienst en de administratie
van inhoudingsplichtigen te ontlasten. Het laten meeschuiven van deze
systematiek naar de dag dat iemand de pensioengerechtigde leeftijd
bereikt, zou leiden tot hogere uitvoeringskosten en hogere administratieve
lasten. De hoogte van de loonheffing zou in die maand afhankelijk worden
van de datum waarop de 65-jarige leeftijd wordt bereikt, waardoor de
uitvoeringspraktijk zou moeten worden geconfronteerd met circa 30 extra
maandtabellen.
Het wijzigen van de ingangsdatum van het AOW-ouderdomspensioen,
zonder aanpassing van de systematiek van premieheffing, brengt wel
extra uitvoeringskosten mee voor de inhoudingsplichtigen. Bij de
uitbetaling van loon of een uitkering in de maand waarin de belanghebbende 65 jaar wordt, moet een afwijkende systematiek voor loon- en
premieheffing worden toegepast. Immers, vanaf de eerste dag van de
maand dat iemand 65 wordt, hoeft men geen premie AOW en premie
werknemersverzekeringen meer te betalen en is sprake van een lagere
algemene heffingskorting.
Arbeidsvoorwaardelijke regelingen

1
Zoals de Werkloosheidswet (WW), de
Toeslagenwet (TW), Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandigen (WAZ),
de Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO), de Wet werk en inkomen naar
arbeidsvermogen (WIA) en de Ziektewet (ZW).
2
Zoals onder meer de Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten (Wet
Wajong) en de Wet inkomensvoorziening
oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte
gewezen zelfstandigen (IOAZ).
3
Zie artikel 7, eerste lid, onderdeel b, van de
Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd
bij de arbeid.

Het wettelijke verbod op leeftijdsdiscriminatie3 is zo geformuleerd dat dit
niet geldt als de arbeidsverhouding of het ambtelijk dienstverband wordt
beëindigd in verband met het bereiken van de leeftijd waarop op grond
van de AOW recht op ouderdomspensioen ontstaat.
In arbeidsovereenkomsten en ambtelijke aanstellingen wordt standaard
uitgegaan van functioneel leeftijdsontslag bij het bereiken van de 65-jarige
leeftijd. Op dat moment gaat ook de uitkering krachtens het
2e-pijlerpensioen in. In de praktijk blijken aan dit moment meerdere
uitleggen te worden gegeven: de eerste dag van de maand waarin men
65 jaar wordt, de verjaardagsdatum zelf en de eerste dag van de maand
die volgt op de maand waarin men 65 jaar wordt, zijn de drie meest
voorkomende mogelijkheden.
De relatie tussen de ingangsdatum van het AOW-ouderdomspensioen en
arbeidsvoorwaardelijke regelingen is voorgelegd aan sociale partners.
Richting sociale partners is benadrukt dat door de voorgenomen wijziging
van de ingangsdatum AOW-ouderdomspensioen zich een situatie kan
voordoen waarin een werknemer per de eerste van de maand waarin hij
65 jaar wordt met pensioen gaat, maar pas op zijn feitelijke verjaardag zijn
AOW-ouderdomspensioen ziet ingaan. Het is aan cao-partijen de (cao)
regeling met betrekking tot functioneel leeftijdsontslag zo te wijzigen dat
dit ontslag niet eerder ingaat dan op de dag dat betrokken werknemer de
pensioengerechtigde leeftijd bereikt. Indien hiervoor wordt gekozen,
dienen reeds opgebouwde pensioenrechten op actuarieel neutrale wijze te
worden omgezet naar de gewijzigde pensioeningangsdatum.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 846, nr. 3

2

Naast arbeidsvoorwaardelijke regelingen met bepalingen over ontslag in
verband met het bereiken van de pensioenleeftijd, bestaan er ook private
inkomensverzekeringen in aanvulling op de sociale zekerheid. Ook in deze
private regelingen kan aansluiting zijn gezocht bij de ingangsdatum van
het AOW-ouderdomspensioen. Het is aan de contractspartijen (verzekeraars en hun klanten) om te bezien of het wenselijk is dat deze regelingen
worden aangepast.
3. Inkomenseffecten
Als gevolg van het wetsvoorstel wordt het AOW-ouderdomspensioen
uitgekeerd vanaf de dag dat de pensioengerechtigde leeftijd is bereikt. Nu
is het nog zo dat het AOW-ouderdomspensioen wordt uitgekeerd vanaf de
eerste dag van de maand dat de pensioengerechtigde leeftijd is bereikt.
Dit betekent dat het recht op AOW-ouderdomspensioen met gemiddeld
een halve maand wordt uitgesteld.
Voor uitkeringsgerechtigden zijn er beperkte inkomenseffecten vanwege
het doorlopen van de sociale uitkeringen tot het moment dat zij de
pensioengerechtigde leeftijd bereiken.
Voor werknemers en vervroegd gepensioneerden zal het inkomenseffect
negatief zijn; deze groep heeft nadeel van de verschuiving van de
ingangsdatum van de AOW-ouderdomsuitkering naar de dag waarop men
65 jaar wordt. Wanneer werknemers doorwerken tot de pensioengerechtigde leeftijd is bereikt of wanneer pensioenuitvoerders de uitkering van
vervroegd gepensioneerden uitkeren tot het moment dat de pensioengerechtigde leeftijd is bereikt, worden de inkomenseffecten gecompenseerd.
4. Financiële gevolgen
4.1. Uitkeringslasten
De maatregel leidt tot de besparingsreeks die is weergegeven in tabel 1.
Een deel van de bruto besparing op de AOW-uitkeringslasten wordt teniet
gedaan, doordat andere uitkeringen, zoals WW en WIA, langer worden
doorbetaald. Omdat op dit moment nog veel ouderen een relatief dure
loongerelateerde arbeidsongeschiktheidsuitkering hebben, is deze weglek
de eerste jaren erg hoog. De hoogte van de besparing neemt af in de tijd,
omdat de instroom in de AOW iets afneemt (de grootste babyboom-golf
stroomt in in 2011 en 2012).
Tabel 1: besparing (€ mln)

Bruto besparing AOW
Weglek naar andere SZ
Netto besparing

2012

2013

2014

2015

106
42
64

100
40
60

97
39
58

95
38
57

4.2. Uitvoeringskosten
Het wetsvoorstel leidt voor het Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen (UWV) tot éénmalige extra uitvoeringskosten van € 0,3 mln
voor aanpassing ICT, klantproducten en opleiding. Voor het langer gaan
beheren en uitbetalen van de uitkeringen gaan de uitvoeringskosten van
het UWV structureel met € 0,15 mln per jaar omhoog.
De Sociale verzekeringsbank (SVB) zal voor de invoering van het
wetsvoorstel éénmalig € 0,5 mln kosten maken voor aanpassing ICT,
klantproducten en opleiding. De uitvoeringskosten die jaarlijks zullen
worden gemaakt met de verschuiving van de ingangsdatum zullen in het
eerste jaar toenemen met € 1,8 mln. Deze extra uitvoeringskosten zullen
met de jaren flink afnemen en vanaf 2015 € 0,2 mln bedragen. Een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 846, nr. 3

3

belangrijke oorzaak hiervoor is dat de extra inkomensonderzoeken die de
SVB zal gaan uitvoeren op den duur niet meer nodig zijn. Deze extra
inkomensonderzoeken zijn in de eerste jaren nodig, omdat arbeidsvoorwaardelijke regelingen die nu nog uitgaan van de ingangsdatum op de
eerste dag van de maand van 65, leiden tot meerdere inkomensmutaties
binnen dezelfde maand. Aangezien de arbeidsvoorwaardelijke regelingen
zullen worden aangepast, nemen de inkomensbeoordelingen af en dalen
de uitvoeringskosten.
Tabel 2: Uitvoeringskosten(€ mln)

UWV
SVB
Totaal

Eenmalig

2012

2013

2014

2015

0,32
0,47
0,79

0,15
1,80
1,95

0,15
1,06
1,21

0,15
0,93
1,08

0,15
0,19
0,34

4.3. Financiering
De verschuiving van de beëindigingdatum van de verschillende sociale
zekerheidsuitkeringen en voorzieningen leidt er toe dat gemeenten, UWV
en SVB langer of hogere uitkeringen moeten doorbetalen en dat daarmee
de uitkeringslasten toenemen (zoals ook in tabel 1 te zien is). Tegelijkertijd
zorgt de verschuiving van de ingangsdatum van het AOW-ouderdomspensioen tot een verlaging van de uitkeringslasten voor de AOW. De
uitvoerders worden hiervoor gecompenseerd.
4.4. Administratieve lasten
Zoals al in paragraaf 2 is beschreven, zal in de systematiek van de loonen premieheffing, die aansluit op de huidige ingangsdatum van het
AOW-ouderdomspensioen, geen wijziging worden aangebracht. Per de
eerste dag van de maand van 65 worden is sprake van een lagere
inkomstenbelasting en verandert de toepassing van heffingskortingen. In
die arbeidscontracten die uitgaan van leeftijdsontslag per de eerste dag
van de maand waarin iemand 65 wordt, behoeft de werkgever thans geen
rekening te houden met een wijziging van het loon- en premieheffingsregime voor 65-plussers. Dit wordt anders op het moment dat de datum
van ontslag in deze contracten verschuift naar (ten minste) de dag waarop
men de pensioengerechtigde leeftijd bereikt en daarmee het
AOW-ouderdomspensioen ingaat. Deze bepaalde groep werkgevers moet
in de loonadministratie voor deze periode de loon- en premieheffingsystematiek voor 65 jaar en ouder invoeren. Hetzelfde geldt voor de uitvoeringsinstanties die de loonheffing op de uitkeringen nu ook voor de
periode vanaf de eerste van de maand van 65 worden tot de verjaardag
moeten inhouden.
Het verschuiven van de ingangsdatum van de AOW heeft geen structurele
gevolgen voor de administratieve lasten van burgers, omdat er geen
nieuwe informatieverplichtingen ontstaan. Wel ontstaat er na invoering
van het wetsvoorstel een tijdelijke administratieve last, omdat de nieuwe
regelgeving tijdelijk tot extra vragen van burgers richting de SVB zal
leiden. Deze administratieve last bedraagt in totaal ongeveer 4 000 uur en
neemt met de jaren af. Daarnaast leidt het wetsvoorstel tot een tijdelijke
toename van administratieve lasten voor burgers die een inkomensafhankelijke uitkering ontvangen voorafgaand aan de eerste
AOW-ouderdomsuitkering. In deze periode is namelijk sprake van
meerdere inkomensveranderingen op verschillende momenten, die van
belang zijn voor de hoogte van hun inkomensafhankelijke uitkering. In
2012 nemen daardoor de administratieve lasten toe met 68 000 uur en
€ 68 000. Deze administratieve lasten zullen, door aansluiting van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 846, nr. 3

4

arbeidsvoorwaardelijke regelingen aan de nieuwe ingangsdatum van het
AOW-ouderdomspensioen, in enkele jaren afnemen tot nihil.
Tot slot kunnen door dit wetsvoorstel de administratieve lasten van de
burgers toenemen in het geval dat de werkgever de werknemer op de
eerste dag van de maand waarin men de pensioengerechtigde leeftijd
bereikt ontslaat en de werknemer voor de periode tot de ingangsdatum
van het AOW-ouderdomspensioen een aanvraag moet doen voor een
WW- of bijstandsuitkering. Deze situatie kan zich echter niet structureel
voordoen. Zoals hiervoor al is uiteengezet is het aan cao-partijen de (cao)
regeling met betrekking tot functioneel leeftijdsontslag zo te wijzigen dat
dit ontslag niet eerder ingaat dan op de dag dat betrokken werknemer de
pensioengerechtigde leeftijd bereikt. Wel kan het voorkomen dat in de
overgangssituatie waarin regelingen nog niet zijn aangepast de
werknemer mogelijk een procedure moet aanspannen tegen de werkgever
of bezwaar aantekenen tegen de beslissing van het UWV om de uitkering
te weigeren, teneinde een overbrugging te ontvangen tot aan het ingaan
van het AOW-ouderdomspensioen.
5. Uitvoeringsaspecten
Het wetsvoorstel zal enerzijds tot uitvoeringsaanpassingen leiden voor de
uitvoering, maar de aanpassing van de verschillende sociale zekerheidswetten leidt ook tot een vereenvoudiging van de uitvoering. Voor
uitkeringsgerechtigden die overlijden in de maand dat zij de pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt, maar nog vóór dat ze daadwerkelijk deze
leeftijd bereikt hebben, is thans nog een bijzondere regeling getroffen.
Deze regeling is noodzakelijk omdat deze personen zonder die regeling,
over de maand van overlijden geen recht zouden hebben op een uitkering,
noch op een overlijdensuitkering daarna en evenmin op een AOW-ouderdomsuitkering. De uitkering eindigt immers per de eerste van de maand
van 65 worden en recht op een AOW-ouderdomsuitkering ontstaat pas als
men de leeftijd van 65 jaar heeft bereikt. De regeling dient om dit «gat» te
repareren en houdt in dat de uitkering in dat geval niet per de eerste van
de maand wordt beëindigd, maar gewoon doorloopt tot de dag van
overlijden en dat na die dag gewoon recht ontstaat op de overlijdensuitkering. Met de beoogde wetswijziging wordt de regeling overbodig,
aangezien deze als gevolg heeft dat de uitkering doorloopt tot de dag van
overlijden en men daarna recht krijgt op de overlijdensuitkering.
Het schrappen van de bijzondere regeling levert voor het UWV een
vereenvoudiging op omdat voor deze bijzondere categorie van personen,
in afwijking van de normale regeling, niet meer behoeft te worden
geregeld dat de uitkering na de eerste dag van de maand doorloopt.
6. Gevolgen voor de wetgeving op andere terreinen
In dit wetsvoorstel zijn de wijzigingen die betrekking hebben op de
wijziging van de ingangsdatum van het AOW-ouderdomspensioen
opgenomen in artikel I. In de artikelen II tot en met XIV zijn de wijzigingen
van de overige socialezekerheidswetten opgenomen. De artikelen XV tot
en met XXI bevatten de wijzigingen in de wetgeving van andere ministeries. Dit betreft de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (artikelen XV en XVI), Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
(artikel XVII), Infrastructuur en Milieu (artikel XVIII), Veiligheid en Justitie
(artikel XIX) en Volksgezondheid, Welzijn en Sport (artikelen XX en XXI).
Wat de wetgeving van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (artikelen XV en XVI) betreft, worden wijzigingen
aangebracht in de Algemene pensioenwet politieke ambtsdragers (Appa)
en de Samenloopregeling Indonesische pensioenen 1960.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 846, nr. 3

5

7. Ontvangen commentaren
Het wetsvoorstel is voor een toets voorgelegd aan IWI, SVB, UWV, het
Uitvoeringspanel van gemeenten en ACTAL.
7.1. Toezichttoets IWI
Uit de toezichtbaarheidstoets van IWI is naar voren gekomen dat het
wetsvoorstel toezichtbaar is.
7.2. Uitvoeringstoets SVB
De SVB heeft aangegeven dat het wetsvoorstel uitvoerbaar is. Overleg
met de SVB over verschillende uitvoeringsaspecten heeft geleid tot het
uitbrengen van een aanvullende u-toets.
7.3. Uitvoeringstoets UWV
Uit de uitvoeringstoets van de UWV is naar voren gekomen dat het
wetsvoorstel uitvoerbaar en handhaafbaar is.
7.4. Uitvoeringspanel Gemeenten
Uit het uitvoeringspanel is gebleken dat het wetsvoorstel uitvoerbaar is.
Op basis van enkele opmerkingen van het uitvoeringspanel is de memorie
van toelichting nog wat verduidelijkt. Het wetsvoorstel leidt niet tot
aanpassing van de systematiek van de WWB. Gemeenten worden wel
gecompenseerd voor een toename in uitkeringslasten die ontstaat
doordat belanghebbenden door verschuiving van de AOW-ingangsdatum
inkomen verliezen, en daardoor recht hebben op een hogere bijstandsuitkering.
7.5. ACTAL
Naar aanleiding van de toets van ACTAL is in paragraaf 4.4 een meer
uitvoerige omschrijving opgenomen van de gevolgen die dit wetsvoorstel
heeft voor de administratieve lasten.
ARTIKELSGEWIJS
Artikel I (Algemene Ouderdomswet)
onderdeel B
In artikel 16, eerste lid, van de AOW is geregeld dat het ouderdomspensioen ingaat op de eerste dag der maand waarin de belanghebbende
voldoet aan de voorwaarden voor het recht op ouderdomspensioen. In
artikel 7 van de AOW is geregeld dat degene die de leeftijd van 65 jaar
heeft bereikt, recht heeft op ouderdomspensioen overeenkomstig de
bepalingen van de AOW. Dit betekent dat het AOW-ouderdomspensioen
ingaat op de eerste dag van de maand waarin de belanghebbende 65 jaar
wordt. Artikel 16, eerste lid, wordt zodanig aangepast dat de ingangsdatum van het AOW-ouderdomspensioen wordt gesteld op de dag dat de
belanghebbende de AOW-leeftijd bereikt.
onderdeel A
De wijziging van artikel 8b, derde lid, van de AOW vloeit voort uit de
wijziging van artikel 16, eerste lid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 846, nr. 3

6

Artikelen V (Toeslagenwet), VII, onderdeel B (Wet arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandigen), X, onderdeel B (Wet inkomensvoorziening
oudere werklozen), XI, onderdeel B (Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering), XII, onderdelen B en D (Wet werk en arbeidsondersteuning
jonggehandicapten), XIII onderdeel B (Wet werk en inkomen naar
arbeidsvermogen), en XIV, onderdeel B (Ziektewet)
In de artikelen 23 Toeslagenwet, 61 Wet arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandigen, 29 Wet inkomensvoorziening oudere werklozen, 53
Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering, 2:56 en 3:54 van de Wet
werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten, 74 Wet werk en
inkomen naar arbeidsvermogen en 35 Ziektewet is een bijzondere
regeling opgenomen voor de situatie dat iemand overlijdt in de maand
waarin hij de leeftijd van 65 jaar zou bereiken, maar voordat hij deze
leeftijd heeft bereikt. Zonder deze regeling zou over die maand geen recht
bestaan op een uitkering en overlijdensuitkering, omdat de uitkering
eindigt met ingang van de eerste dag van de maand waarin hij 65 jaar
wordt, noch op een ouderdomspensioen op grond van de AOW, omdat hij
niet de leeftijd heeft bereikt waarop recht op ouderdomspensioen
ontstaat. Daarom wordt deze persoon in de betreffende regeling gelijkgesteld aan een verzekerde die over die maand nog recht op een uitkering
heeft. Gevolg daarvan is dat de uitkering doorloopt tot aan de dag van
overlijden en dat de uitkering na het overlijden met ingang van de dag
van overlijden wordt betaald in de vorm van een overlijdensuitkering,
gelijk aan de uitkering over één maand.
Omdat dit wetsvoorstel beoogt de datum waarop de uitkering ingaat
geheel te laten aansluiten op de datum waarop het recht ontstaat, zal het
probleem waarvoor de bedoelde regeling in de diverse wetten was
getroffen, zich niet meer kunnen voordoen en kan de regeling in alle
betreffende wetten worden geschrapt.
Artikel XXII (Inwerkingtreding)
Dit wetsvoorstel treedt, na tot wet te zijn verheven, in werking op een bij
koninklijk besluit te bepalen tijdstip, dat voor de verschillende artikelen of
onderdelen daarvan verschillend kan worden vastgesteld.
Artikel XXIII (Citeertitel)
Gezien het belang van dit wetsvoorstel en de verwachting dat deze wet in
de praktijk veelvuldig zal worden aangehaald is dit wijzigingswetsvoorstel
voor de duidelijkheid voorzien van een citeertitel.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
H. G. J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 846, nr. 3

7