Jaarverslag 2008

Blik naar
buiten
Jaarverslag 2008
Blik naar buiten

Deze brochure is een uitgave van:

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Bezuidenhoutseweg 73
Postbus 20401 | 2500 EK Den Haag
www.minlnv.nl
© Rijksoverheid | Mei 2009

Blik naar buiten
Jaarverslag 2008 van het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit

Inhoud
Kernboodschap 2
Voorwoord minister Verburg 4
Deel I

Beleid 11
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 12
Agrologistiek 18
Natura 2000 24
Agenda Landschap 30
Nationale Agenda Diergezondheid 36
Landbouw in ontwikkelingslanden 42

Deel II

Bedrijfsvoering 53
Duurzame inkoop 54
Renovatie 58
Veranderopgave LNV 62
Medezeggenschap 66
Anders Werken 70
Digitale dienstverlening 74
Administratieve lasten 78
Reorganisatie beleidskern 84
Mobiliteitsbeleid 88
Diversiteitbeleid 92

Bijlage

Cijfers & analyse 101
Colofon 112

Kernboodschap

Leven van het land, geven
om natuur Het platteland
levert ons voedsel. Het is
ook natuur en landschap
en de basis van een groene
economie. Het ministerie
van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV)
werkt aan de balans tussen
al die elementen. Daarbij
betrekken we burgers,
ondernemers, maatschap­
pelijke organisaties en
bestuurders. Met respect
voor mens, dier en om­

geving zorgen we samen
met hen voor gezond
voedsel. Voor waardevolle
natuur en een mooi land­
schap waarvan iedereen
ook in de toekomst kan
genieten. En voor een
sterke agrarische economie
die internationaal succes­­vol is. We doen dat door
vernieuwing te stimuleren.
En door financiële onder­
steuning te bieden, richting
te geven, regels te stellen
en toezicht te houden.

4 | Blik naar buiten

Voorwoord
In september 2007 presenteerde ik met trots
mijn voornemens voor 2008. Nu presenteer ik
– eveneens met trots – een aantal resultaten dat
in 2008 is bereikt. Opgetekend uit de mond van
LNV’ers, en uit die van een aantal partners.
Blik naar buiten, dat is niet voor niets de titel die
dit jaarverslag heeft meegekregen. Het is zowel
een opdracht als een constatering. Want in 2008
is LNV nog meer naar buiten gegaan. Bij alles wat
we hebben gedaan, stonden samenwerking en
samenspraak met ‘de maatschappij’ voorop.
Samenspraak met provincies en gemeenten.
Met maatschappelijke organisaties. En vooral
met boeren, burgers en buitenlui. Zij komen
tenslotte dagelijks met de beleidsterreinen van
LNV in aanraking.
U leest over de ervaringen rond de grote her­
vormingen van het gemeenschappelijk land­
bouwbeleid. Over de eerste opbrengsten ben ik
heel tevreden en dat hebben we onder meer te
danken aan vroegtijdig overleg met de Europese
partners. U leest over de stappen die zijn gezet
om waardevolle natuur in ons land te beschermen
en behouden. U leest ook over mijn landschaps­
beleid. Een beleid waarmee we meer evenwicht
aanbrengen tussen gebruiken, genieten en
beschermen. Ook hier is alleen succes te boeken
door gezamenlijk met partijen op te trekken.
Immers, het wordt mooier als u meedoet!
Er is ruime aandacht voor diergezondheid.
Diergezondheid heeft, zoals alle andere onder­
werpen in dit jaarverslag, drie kanten. Een
menselijke (people), een natuurlijke (planet) en
een economische (profit) kant. De balans tussen
people, planet en profit ziet u ook nadrukkelijk
terug in artikelen over de landbouw in ontwik­
kelingslanden. Er zijn veel manieren om deze op
een hoger peil te brengen, want de Nederlandse
land­ en tuinbouw beschikt over een enorme
kennis en deskundigheid. Die kennis en des­

kundigheid kunnen we prima inzetten bij de
ontwikkeling in landen die willen inzetten op
duurzame ontwikkeling voor de land­ en
tuinbouw. Wat dat betreft reikt onze blik heel ver
‘naar buiten’. De balans tussen people, planet
en profit versterken we door duurzaamheid als
leidraad te nemen. Zo ook in de agrologistiek.
Als ministerie dat veel met transport te maken
heeft, vinden we dat hier veel ‘duurzame’ winst
is te behalen.
Maar we zouden duurzaamheid nooit effectief
kunnen uitdragen, als we niet ook naar onszelf
keken. Daarom is het ook in de bedrijfsvoering
van LNV een leidend principe. U zult het her­
kennen in de gesprekken over de catering, de
schoonmaak en de renovatie van het hoofd­
gebouw. En in het personeelsbeleid van LNV,
want ook dat maken we duurzaam en toekomst­
gericht. Dat spreekt uit de artikelen over de
start van een gereorganiseerd LNV, waar ook
de taakstellingen van het kabinet in zijn mee­
genomen. En het spreekt uit het project Anders
Werken, waarmee LNV’ers worden ondersteund
bij hun oriëntatie op de samenleving.
Het is slechts een greep uit wat we in 2008
allemaal deden. Maar het geeft wel een goed
beeld van de manier waarop LNV midden in de
samenleving staat én van de manier waarop we
beleid maken en uitdragen. Dat beleid moet er
voor zorgen dat we ook in de toekomst kunnen
‘leven van het land, geven om natuur’.
Gerda Verburg
Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit

Jaarverslag 2008 | 5

Beleid
In het eerste onderdeel van dit jaar­
verslag komen enkele onderwerpen
aan de orde die in 2008 bijzondere
aandacht hebben gekregen. Ze wor­
den belicht door een ‘buitenstaander’
en door een LNV’er die veel met het
onderwerp te maken hebben. Zo krijgt
u een mening van LNV’ers en van
andere belanghebbenden over de
manier waarop LNV met de L, de N en
de V omgaat. Aan de orde komen:
de stand van zaken rond het gemeen­
schappelijk landbouwbeleid van de
Europese Unie, de ‘verduurzaming’
van het vervoer van de grote hoeveel­
heid land­ en tuinbouwproducten, de
voortgang op het gebied van behoud,
bescherming en ontwikkeling van
natuur en landschap, de manier
waarop LNV de gezondheid van de
veestapel bevordert en ondersteunt
en de impuls die de ontwikkeling van
de landbouw krijgt in landen waar
de situatie minder rooskleurig is dan
in ons land.

Gemeenschap­
pelijk Land­
bouwbeleid

12 | Blik naar buiten

Het gemeenschappelijk land­
bouwbeleid is van belang voor
het hele platteland. Zowel
ministerie als sector steken veel
energie in de toekomst van dit
beleid.

Roald Lapperre
kwartiermaker Programmadirectie
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
linkerpagina:
Martine Kruider
boerin, journaliste en
plattelandspropagandiste

Jaarverslag 2008 | 13

Onophoudelijk voorsorteren op de toekomst.
Dat doen de mensen die een bijdrage leveren aan
het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB)
van de Europese Unie. ‘De uitkomst van de onder­
handelingen over het GLB hangt nauw samen met
de investeringen die we er van te voren in hebben
gedaan,’ zegt Roald Lapperre, die als ‘kwartierma­
ker’ leiding geeft aan de programmadirectie GLB.
‘Houtskoolschets geen
tekentafelproduct vanuit
Den Haag’
Roald Lapperre

Lapperre doelt met zijn uitspraak op de in 2008 afgeronde Health
Check van het landbouwbeleid, maar ook op de Houtskoolschets
Europees Landbouwbeleid 2020, die het kabinet in september
goedkeurde. Het Europees Landbouwbeleid heeft een geschiede­
nis van decennia, met als tamelijk constante factor elkaar steeds
opvolgende hervormingen. De laatste grote hervorming, met
de zogenaamde ontkoppeling van inkomenssteun en productie­
omvang als hoofdbestanddeel, dateert van 2003. De bedoeling was
de steun aan verschillende landbouwproducten in een zodanige
vorm te gieten dat daarvan geen productieaanwakkerend effect meer zou
uitgaan. Destijds spraken de landbouwministers af dat de werking van het
aangepaste beleid in 2008 zou worden geëvalueerd en dat gebeurde dus afge­
lopen jaar in de Health Check. In de vroege ochtend van 20 november, toen
de 27 bewindslieden het uiteindelijk eens werden, bleek de evaluatie te zijn
uitgedraaid op wat Lapperre noemt ‘een heel ingrijpend verhaal’. ‘Het beleid
is in de volle breedte herzien’ blikt hij terug, klaarblijkelijk niet ontevreden.
‘Voor ons heeft de Health Check een lange aanloop gehad waarin we er heel
intensief mee bezig zijn geweest, zowel tijdens het Sloveense als tijdens het
Franse voorzitterschap. De onderhandelingen zijn vaak heel technisch, maar
er komen uiteindelijk wel voor ons land gunstige resultaten achter vandaan.
We hebben kunnen bereiken dat uiteindelijk nog in die laatste nacht een
aantal extra aanpassingen in het eindcompromis werd opgenomen dat
gunstig voor ons uitpakt.’

Ontkoppeling verder doorgevoerd Welke aanpassingen? ‘Er werd
bijvoorbeeld besloten om de ontkoppeling van inkomenssteun en productie
verder door te voeren,’ vervolgt Lapperre. ‘Dat is belangrijk, want daarmee is
de lijn voortgezet die het mogelijk maakt dat het GLB over langere tijd
houdbaar blijft. Daarnaast is binnen het GLB de mogelijkheid geopend om
specifieke steun te geven zonder daarmee in strijd te komen met de Europese
regels. Daardoor kan bijvoorbeeld een verzekering voor weerscalamiteiten
worden ingevoerd, maar ook de bouw van duurzame stallen financieel
14 | Blik naar buiten

worden gesteund. En we kunnen steun geven aan bedrijven die extra actief
zijn op het gebied van dierenwelzijn.’ Voor dergelijke maatregelen kwam in
de onderhandelingen ook nog eens ruim twintig miljoen per jaar aan
EU­gelden voor Nederland vrij. Dat geld was voor inkomenssteun bedoeld
maar werd daarvoor niet gebruikt omdat de regels dat op een of andere
manier in de weg stonden. ‘Dat is een meevaller voor Nederland, omdat wij
een vrij hoog percentage van dergelijk ‘dood geld’ hebben’, aldus de
kwartiermaker.
Ook de afspraak dat Nederland, net als vorig jaar, in 2009 zijn melkquotum
opnieuw met ongeveer 2,5% in plaats van 1% mag verhogen is voordelig voor
ons land. Lapperre: ‘Wij zijn met Oostenrijk en Cyprus nog één van de drie
landen die over hun quotum heen gaan en daarom superheffing betalen.
Voor ons is een zachte landing in 2015, als het gedaan moet zijn met de
quota, heel belangrijk.’ Hoe groter namelijk het quotum, des te lager de
waarde van de quota en des te groter de kans dat de overgang bij afschaffing
voor melkveehouders en zuivelindustrie naadloos verloopt.

Heuglijk feit in vermomming Soms bestaat een verworvenheid eruit
dat de schade van een ongewenste ontwikkeling kan worden beperkt.
Dan gaat het om een heuglijk feit in vermomming, zoals bij de 5% die van
het bedrag voor inkomenssteun is afgehaald en overgeheveld naar platte­
landsbeleid. ‘We zijn daar niet blij mee,’ aldus Lapperre, ‘want we hadden
dat bedrag liever bij de inkomenssteun gehouden. Maar waar het om gaat is
dat we het hebben kunnen afremmen van de voorgenomen 10% tot de
huidige hoeveelheid. Dat noem ik een wapenfeit!’ En ten slotte is het
Europees Landbouwbeleid ook op verschillende punten vereenvoudigd,
kan hij daar nog aan toevoegen: ‘De cross­compliance regeling, met
voorwaarden om voor steun in aanmerking te komen, is versoberd en de
braakverplichting is afgeschaft. Dat laatste levert in de EU een admini­
stratieve lastenverlichting op van 146 miljoen euro.’
Marktoriëntatie en concurrentiekracht Bij de Health Check ging het
om bestaand beleid en de vorm waarin dat in de komende vijf jaar moet
worden voortgezet. Intussen werd in Nederland de Houtskoolschets
opgesteld, die de ministerraad in september 2008 vaststelde. Het onderwerp
daarvan is datzelfde Europese landbouwbeleid, maar nu met een blikveld
dat reikt tot het jaar 2020: in welke richting moet het GLB zich op langere
termijn bewegen? Een soort referentiekader voor discussies over de toe­
komst, zowel in Nederland als binnen de Europese Unie. ‘Wij hebben wel
een beetje een traditie,’ stemt Lapperre met enige schroom in om ‘niet
aanmatigend’ te lijken, ‘in het van te voren ontwikkelen van visie om de
discussie in agrarisch Europa richting te geven. En de andere landen
waarderen die rol ook wel van ons omdat men weet dat wij een groot
landbouwland zijn maar dat we er niet dogmatisch in staan.’
Jaarverslag 2008 | 15

De Houtskoolschets heeft het in elk geval tot nu toe goed gedaan. ‘Hij is al in
vijf talen vertaald en we worden heel veel uitgenodigd om hem toe te
lichten’, aldus Lapperre. Wat staat erin? ‘Belangrijk is dat de marktoriëntatie
en de concurrentiekracht van de producenten verder wordt gestimuleerd, dat
we het GLB daarvoor gebruiken. En dat er toch ruimte is om ondernemers te
belonen voor maatschappelijke prestaties of te compenseren voor gebieds­
kenmerken die maatschappelijke betekenis hebben. Dat zijn eigenlijk de
drie sporen die we aanbevelen: grotere concurrentiekracht, gebiedsgerichte
beloning van prestaties en individuele beloning van groenblauwe diensten
– dus diensten op het gebied van bijvoorbeeld natuur, recreatie of waterhuis­
houding.

Keukentafelgesprekken Het zijn wel echt de grote lijnen, in de
Houtskoolschets. Maar die naam is er ook niet voor niets aan gegeven, legt
Lapperre graag uit. ‘We hebben het geen Blauwdruk genoemd, en er is ook
bewust voor gekozen om het niet in instrumentarium te vertalen, want dan
wordt de discussie daar meteen door gedomineerd en dat is in dit stadium
juist niet de bedoeling. Je moet eerst op hoofdlijnen de discussie voeren
voordat je gaat praten over welk geld erachter vandaan komt.’
Het is tegelijk een poging om de Europese agenda te bepalen, zegt Lapperre,
maar ook een proeve van het luisterend oor dat LNV graag wil hebben voor
de gedachtes die in de Nederlandse samenleving leven. Want de nota is
geen zuiver tekentafelproduct vanuit Den Haag. ‘We hebben een twaalftal
keukentafelgesprekken en een internetconsultatie georganiseerd. Dat laatste
om een goed beeld te krijgen hoe er in het land wordt gedacht over de
invulling van het landbouwbeleid. De Houtskoolschets is echt tot stand
gekomen in nauwe samenspraak met de mensen in de gebieden waar
het GLB neerslaat.’

‘Wat wordt de plaats van land­ en tuinbouw in
Nederland en hoe ziet het ministerie van LNV dat?’
Als Martine Kruider het antwoord wist zou de vraag
niet zo regelmatig bij haar opduiken. Kruider is
boerin, journaliste en plattelandspropagandiste,
als je het zo mag noemen. En vorig jaar was ze een
van de deelnemers aan de keukentafelgesprekken
die het ministerie van LNV organiseerde in de
voorbereiding van de Houtskoolschets
Landbouwbeleid 2020.
16 | Blik naar buiten

‘Je hebt zóveel
te bieden aan
mensen uit de
stad’
Martine Kruider

De vraag naar het juiste toekomstmodel stelt Martine Kruider ook
vaak als het om het soort bedrijf gaat dat zij en haar man in de
Flevopolder runnen. Zeventig koeien die door twee robots worden
gemolken, tachtig stuks jongvee met in totaal een hectare of zestig
aan grasland en maïs, waarvan jaarlijks wat wordt verhuurd aan
een bollenteler. Een mooi bedrijf waarop haar man full time werkt
en zij beschikbaar is voor ‘als hij omhoog zit’. Zelf probeert ze het
evenwicht te handhaven tussen haar vele activiteiten en haar
verplichtingen als boerin en moeder van twee kinderen.
‘De toeristenboerin’ wordt ze door haar man genoemd omdat ze graag
groepen ontvangt en rondleidt op het bedrijf. ‘Dat mis ik een beetje in onze
sector. Je hebt zó veel te bieden aan mensen uit de stad, het is zonde om dat
niet te doen maar het gebeurt veel te weinig. Mensen die het platteland niet
kennen kunnen van alles denken. Dat boeren stinken, dat het een vieze boel
is. Als je dan de reacties ziet als ze bij ons komen, terwijl wij nog niet eens
een heel bijzonder of schilderachtig mooi bedrijf hebben. Dat is zo leuk, dat
wil je gewoon meer mensen laten meemaken.’ Zo gezegd zo gedaan. Kruider
startte de website ikbenboerin.nl met een weblog, filmpjes, boeken en
T­shirts, ze ging lezingen geven in het land en laat geen kans voorbijgaan om
al het moois, maar ook de noden van het platteland aan de orde te stellen.

Knuffelbedrijf of megabedrijf? Ze dacht dus ook niet lang na toen
haar werd gevraagd om aan te schuiven bij een keukentafelgesprek in de
aanloop naar de Houtskoolschets. De opzet vond ze leuk maar ook, hoe
goed ook bedoeld, een beetje beperkt: ‘Als je zo’n tafel ziet, daar zitten dan
mensen aan die allemaal iets bijzonders hebben. De een boert onder
natuurbeperkingen, de ander komt uit de bollenstreek waar oprukkende
industrie en toerisme aan de orde van de dag zijn, ikzelf ben ook niet
bepaald een doorsnee boerin, er zit iemand van Natuurmonumenten en
andere mensen van verschillende organisaties. Het zijn ook merendeels
mensen die al in allerlei overlegstructuren hebben meegedaan. Ik mis dan
eigenlijk het echte voetvolk, en wat je ook krijgt is dat iedereen het over z’n
eigen frustraties gaat hebben. Ik ga dan zelf weer zitten denken: wat is nu de
toekomst voor onze land­ en tuinbouw? Moeten het allemaal idyllische
bedrijven worden, waar de boer zijn koeien knuffelt, of kunnen alleen
megabedrijven het in de toekomst nog volhouden? Zullen wij het zelf in de
toekomst nog wel redden met onze tachtig koeien?’
In de ogen van Martine Kruider wordt er nog teveel gedacht in een tegen­
stelling tussen idyllische en niet­idyllische bedrijven terwijl we het eigenlijk
van geen van die twee uitersten moeten hebben. Ergens in het midden ligt
het goede streefmodel, denkt ze. Een bedrijf waar je wel efficiënt kan werken
maar waar toch ook voldoende ruimte is voor persoonlijke aandacht van de
boer. Een bedrijf met als motto: ‘Kijk naar je kostprijs, maar vooral naar je
dieren!’
Jaarverslag 2008 | 17

Agrologistiek

18 | Blik naar buiten

LNV zoekt, samen met betrok­
kenen, voortdurend naar kansen
op het gebied van agrologistiek.
Winst voor milieu én samen­
leving, maar ook voor de
portemonnee van de sector.

Arno Rohde
senior beleidsmedewerker
Lucie Wassink
secretaris Platform Agrologistiek
linkerpagina:
Michael Jurriaans
manager innovatieprogramma
Duurzame Logistiek

Jaarverslag 2008 | 19

‘Massa maken’ luidde het advies in een evaluatie­
rapport uit 2007. Er waren mooie projecten, maar
het volume in kilometers en hoeveelheid product
moest groter. Afgelopen jaar was dat dan ook het
motto voor de activiteiten van het Platform
Agrologistiek.
‘Ineens blijken
partijen met
elkaar aan de
praat te zijn’
Arno Rohde en
Lucie Wassink

‘Een paar jaar geleden had ik het gevoel dat er in het vervoer van
groenten en fruit via de haven van Rotterdam, van en naar
Antwerpen en het Nederlandse achterland, nog wel mogelijk­
heden moesten zijn voor efficiencywinst en verduurzaming.
Er komt in Rotterdam veel groenten en fruit binnen, en dat moet
verder worden gedistribueerd. Maar kan dat niet efficiënter en
duurzamer?’ Aan het woord is Lucie Wassink, secretaris van het
Platform Agrologistiek. Een netwerkorganisatie, noemt zij haar
Platform. Een ontmoetingsplaats voor beslissers in de logistiek
van agrarische producten, en een kristallisatiepunt van ideeën en initiatie­
ven voor duurzaamheid en efficiency, zo zou een korte omschrijving kunnen
luiden. Initiatief: LNV en Verkeer en Waterstaat, op aangeven van Unilever.
Deelnemers: agribusiness, vervoer, overheden.
‘We riepen een heel aantal betrokken partijen bij elkaar,’ vervolgt Wassink.
‘Een man of twintig denk ik. En we hebben ze laten vertellen wat ze allemaal
doen en hoe ze het doen. Dat is eigenlijk alles. Dan gebeurt er een tijdje
niets.’ Het gesprek gaat erover dat het Platform Agrologistiek zèlf niet is
geëquipeerd om heel veel werk te verzetten, maar juist in het leven is
geroepen om te zorgen dat anderen dat gaan doen. ‘Maar dan opeens, ruim
een jaar later, blijken een aantal van die partijen toch met elkaar aan de praat
te zijn geraakt en ontstaat er zoiets als Fresh Corridor, een samenwerkings­
verband om precies dat vervoer van versproducten tussen Rotterdam en het
achterland via de binnenvaart op een hoger plan te krijgen.’

Peetouder met groot netwerk Het Platform Agrologistiek is in 2000
met zijn werk begonnen, legt Wassink uit, die in dit gesprek vaak naadloos
wordt afgewisseld door beleidsmedewerker Arno Rohde. Met een project­
assistent, een communicatieadviseur en een webmaster vormen zij de vaste
bezetting van het bureau, dat binnen het gebouw van het ministerie aan de
Bezuidenhoutseweg een spin in het web van de agrologistiek vormt.
Clusteren, verbinden en regisseren, dat zijn volgens Wassink en Rohde de
drie pijlers waarop het werk van het Platform rust. De bedoeling is om het
vervoer van agrarische producten duurzamer en efficiënter te laten verlopen,
dus met een kleiner beroep op het milieu èn de portemonnee. Een ambitie
die de moeite waard is want een op de drie vrachtwagens op de Nederlandse
20 | Blik naar buiten

wegen vervoert producten van agrarische komaf. Samenbrengen van
vervoerders en verladers, bundelen van stromen, stimuleren van samenwer­
king tussen partijen, dat is wat je je voor mag stellen bij die drie begrippen.
Wassink: ‘Denk aan onderzoek, aan het organiseren van seminars, aan
pr­activiteiten zoals folders, een digitale nieuwsbrief, een website, of aan het
opzetten van een subsidiedatabank.’ Maar ook het beschikbaar stellen van
deskundigheid en netwerken van andere Platformdeelnemers is een veel
toegepast middel. Bedrijven of organisaties kunnen bijvoorbeeld projecten
indienen bij het Platform, die dan na goedkeuring niet worden gesteund
met subsidie, maar door ze met raad en daar bij te staan. Per project wordt
een ‘peetouder’ uit eigen kring benoemd die over veel ervaring en een groot
netwerk beschikt, waarmee hij of zij het project kan begeleiden.

Distributiecentrum voor laanbomen ‘Na een aantal jaarlijkse
rapportages,’ vertelt Rohde, ‘wilde de Tweede Kamer weten of we nog op de
goede koers lagen en of de rol van de overheid achter het Platform nog wel
nodig was. Daarom hebben we het onderzoekbureau Buck Consultants
International een onderzoek laten doen waarover het halverwege 2007
rapporteerde. De conclusie was dat de drie kernbegrippen clusteren,
verbinden en regisseren nog steeds actueel waren, maar dat van die drie
regisseren het minst uit de verf was gekomen. Het regisseren van goederen­
stromen, werd daarmee bedoeld. Het advies was dan ook: ‘Zorg dat je massa
gaat maken. Ga breder kijken, ga je ook op het Europese niveau oriënteren,
beweeg je in de richting van Duitsland waar enorm veel agrovervoer
plaatsvindt.’ Dat hebben we in 2008 opgepakt, bijvoorbeeld met projecten
in het onderwijs en met activiteiten om agrologistiek op de Europese agenda
te krijgen.’
Zo vertelt Wassink over een driejarig project dat met de Hogere Agrarische
School in Den Bosch wordt gedaan, waarbij studenten met ondernemers aan
de keukentafel zaten met het doel om voorstellen voor logistieke projecten
op te sporen: ‘Zo worden ondernemers ook geattendeerd op de mogelijk­
heden van agrologistiek. Aan het eind werd een seminar gehouden waarbij
drie projecten zijn uitgekozen om te worden uitgevoerd. Nu wordt bijvoor­
beeld een voorstel voor een distributiecentrum voor laanbomen in Zundert
verder uitgewerkt.’
Jaar van de Agrologistiek Ook internationaal heeft het Platform zich
niet onbetuigd gelaten. Wassink: ‘Er zijn contacten geweest met het
Directoraat­Generaal voor Ondernemingen van de Europese Commissie.
Die hebben ertoe geleid dat logistiek op de agenda komt van een belangrijke
vergadering van hoge functionarissen. Met de Belgische overheid hebben
we een interregionaal project opgezet voor agrologistiek in combinatie met
binnenvaart. Er waren projecten om de binnenvaart te betrekken bij het
vervoer van rijst van Italië naar Nederland, per trein naar Antwerpen en
Jaarverslag 2008 | 21

daarna verder met binnenvaart. En we hebben ons ingezet voor het vervoer
van diepvriesproducten vanuit de haven van Rotterdam via Roosendaal
verder Nederland en België in. Daarbij konden belangrijke logistieke
knooppunten rond Antwerpen en in Brabant worden vermeden.’
Als er nu echt massa gemaakt moet worden, zoals het advies luidde, hoe
zorgt het Platform dan voor de broodnodige uitstraling vanuit al deze
projecten naar andere bedrijven en organisaties? ‘Het is niet zo dat wij de
enigen zijn die projecten beginnen,’ verzekert Rohde. ‘Al of niet door ons
geïnspireerd gebeurt er al heel veel buiten ons om. We hebben het laatst
onderzocht en het blijkt dat er zeker negentig projecten draaien waarbij
wij niet zijn betrokken, maar die wel in dezelfde duurzame richting werken.
Zulke projecten zetten we dan weer graag op onze website natuurlijk. En we
hebben in 2008 een pr­campagne gelanceerd, die er onder meer toe heeft
geleid dat het ministerie van LNV 2009 heeft uitgeroepen tot het Jaar van de
Agrologistiek.’

Manager Michael Jurriaans van het innovatie­
programma Duurzame Logistiek is goed te spreken
over de samenwerking met het Platform Agro­
logistiek. Het mobiliteitsnetwerk Connekt voert
het programma in opdracht van het ministerie
van Verkeer en Waterstaat uit.
‘Geld verdienen ‘Wat ik iedere keer frappant vind aan het ministerie van LNV is hoe
door productie gemakkelijk men het bedrijfsleven benadert. De afstand is klein en
de kennis van de sector is bij LNV heel groot.’ Michael Jurriaans
en logistiek
beter op elkaar heeft voor de samenwerking met het Platform Agrologistiek alleen
maar goede woorden over. De twee werken op hetzelfde gebied,
af te stemmen’ het Platform met een agro­invalshoek en het programma van
Michael Jurriaans Jurriaans economiebreed. De werkwijze is wel wat verschillend.
Jurriaans: ‘Wij hebben geen vast platform met vertegenwoordigers
van organisaties en bedrijfsleven, maar we hebben wèl een budget
van tien miljoen euro tot 2013 dat we kunnen inzetten bij het bevorderen
van duurzaamheid en efficiency in het vervoer. Want daar gaat het bij ons
ook om: kosten besparen en duurzaamheid winnen. Dat moet samengaan.
Maar wij zijn evenmin als LNV een subsidieprogramma.’
Duurzame Logistiek werkt veel via deelprojecten, bijvoorbeeld samen met
brancheorganisaties, bedrijven of kennisinstellingen. De inzet is altijd
hetzelfde en ook altijd succesvol: geld verdienen door productie en logistiek
beter op elkaar af te stemmen. Doen die bedrijven dat zelf dan niet?
22 | Blik naar buiten

Jurriaans: ‘Veel bedrijven kennen hun logistieke kosten niet. Als je bijvoor­
beeld in de bouw kijkt, een heel transportintensieve sector, dan heb je daar
vaak een hele reeks aannemers en onderaannemers binnen een project.
Die zetten hun logistieke kosten niet zichtbaar op de rekening. Dan weet je
niet welke efficiency­ en duurzaamheidsverbeteringen mogelijk zijn.’

Logistiek proces scannen Er valt dus veel te winnen en dat gebeurt
dan ook. Jurriaans heeft voorbeelden genoeg. ‘We zijn in de mode bezig
geweest. Daar komt vaak kleding van allerlei fabrieken verspreid over China.
We hebben nu voor elkaar dat die dáár wordt gebundeld en gesorteerd op
de Nederlandse postcode. Dat scheelt heel veel geld en ritten in Nederland!’
Bij een bekende kaasfabriek wordt momenteel de overstap voorbereid om
het vervoer van melk en kaas op aardgas te laten rijden. Daarna komt biogas
van de boer in beeld, waarmee de cirkel van duurzaamheid rond zou zijn.’
‘Er zijn op het ogenblik vier agrosectoren die we samen met het Platform
Agrologistiek hebben benaderd’, vervolgt hij. ‘Veevoer, veetransport, zuivel
en de sector margarine, vetten en oliën. We bieden hen aan om het logistieke
proces te scannen op efficiency en duurzaamheid. De brancheorganisatie
benadert dan weer bedrijven waar die scan gedaan kan worden. De resul­
taten uit die scans communiceren we binnen de branche, want de andere
bedrijven moeten gaan denken: hé, waarom doen wij dat niet?’ De scan,
ontwikkeld bij Verkeer en Waterstaat, is vrij verkrijgbaar via www.duurzame­
logistiek.nl. ‘Het is niet moeilijk. Je vult een aantal vragen in en dan komen
er verbeteringsopties uit. Dat gaat buiten ons om – wij kunnen er zelf niet
eens bij.’
Een innovatieve ontwikkeling die het in de veevoersector goed doet is een
apparaat dat werd ontwikkeld door vervoerder Nijhoff­Wassink. ‘Met behulp
daarvan,’ aldus Jurriaans, ‘kan je op afstand aflezen of de voersilo leeg raakt
en hoe lang dat nog duurt. Daardoor kan de leverancier beter plannen en de
producent zijn productie beter afstemmen op de vraag. Nijhoff­Wassink
bespaart een miljoen kilometer per jaar.’
De samenwerking met de agrarische sector en met het Platform Agrologistiek
loopt gesmeerd en is ook nog lang niet uitgeput. Jurriaans: ‘Vorig jaar
hebben we nog samen een stand gehad op het International Transportforum
in Leipzig. We doen workshops en congressen samen en wij dragen ook bij
aan het Jaar van de Agrologistiek dat nu loopt. Dat gaat prima!’

Jaarverslag 2008 | 23

Natura 2000

24 | Blik naar buiten

Natura 2000: beschermen wat
waardevol is zonder Nederland
op slot te zetten. Daarom zit
LNV met alle betrokkenen om
de tafel.

Wouter van Sambeek
senior beleidsmedewerker
linkerpagina:
Joep Thönissen
directeur RECRON

Jaarverslag 2008 | 25

In het beleid voor Natura 2000 worden de Vogel­
richtlijn en de Habitatrichtlijn van de Europese
Unie uitgewerkt. Beide richtlijnen zijn bedoeld om
de biodiversiteit te beschermen. In 2010 moeten
alle 162 Natura 2000­gebieden aangewezen zijn
en in 2013 moeten alle beheerplannen klaar zijn.
Zal dat lukken? ‘Dat is voor ons geen vraag maar
een gegeven’, zegt beleidsmedewerker Wouter van
Sambeek.
‘Alle reacties
nemen we
serieus’
Wouter van
Sambeek

Van Sambeek, die – niet verbazend – bij de nieuwe Programma­
directie Natura 2000 hoort, heeft vanuit zijn werkplek Eindhoven
en vanuit de Programmadirectie Natura 2000 in Den Haag een
goed beeld van het landelijke proces maar ook van hetgeen zich in
de aangewezen of nog aan te wijzen gebieden afspeelt. Wat houdt
dat proces in? Er komen 162 zogenaamde Natura 2000­gebieden,
legt hij uit. Dat zijn natuurgebieden waarvoor precies wordt
vastgelegd welke natuurdoelen er zijn en hoe die moeten worden
gehaald. Dat kàn consequenties hebben voor bedrijven die in het
gebied actief zijn, bijvoorbeeld in de landbouw­ en recreatiesfeer, en daar­
door wordt mede de grote betrokkenheid vanuit de gebieden zelf verklaard.
‘Eerst worden die gebieden in ontwerp aangewezen, waarbij de keuze van de
gekozen natuurdoelen en de begrenzing een belangrijke rol spelen. Dat is nu
gebeurd voor alle gebieden behalve een vijftiental dat in de loop van 2009
aan de beurt komt. Daaronder zijn natuurlijk ook de gebieden waarvan de
aanwijzing lastig is, bijvoorbeeld doordat ze zich over de grens heen in twee
landen uitstrekken of omdat er onzekerheden moeten worden weggenomen
die invloed hebben op de beslissingen.’ Die staan soms los van het Natura
2000­proces, aldus Van Sambeek. In de gebieden Krammer, Volkerak en
Zoommeer is bijvoorbeeld nog niet zeker of zoet dan wel zout water de
boventoon zal voeren. ‘De uitkomst heeft invloed op de natuurdoelen èn op
het te voeren beheer. Maar wij willen vanuit Natura 2000 die uitkomst niet
beïnvloeden.’

Waddengebieden Vanzelfsprekend is er aan het ‘voorgenomen besluit’
ook uitvoerige raadpleging voorafgegaan van relevante organisaties en
overheden in het gebied. Als er ten slotte een zogenaamd ‘voorgenomen
besluit’ ligt over de aanwijzing van een gebied is de inspraakprocedure aan
de beurt en daar wordt gretig gebruik van gemaakt. Van Sambeek: ‘Op de
eerste honderdelf gebieden zijn ongeveer zevenduizend reacties gekomen
waarvan vijfduizend verschillende. En de gebieden die daarna in ontwerp
26 | Blik naar buiten

zijn aangewezen leverden er verhoudingsgewijs evenveel op. Er is dus geen
slijtage­ of gewenningseffect opgetreden en ook geen neiging bij landelijke
organisaties om het bij de eerste paar inspraakbijdragen te laten.’
‘Al die reacties nemen we serieus’, verzekert Van Sambeek. ‘Het kan gaan om
de manier waarop het ministerie omgaat met de Habitatrichtlijn, waartegen
iemand principiële bezwaren oppert. Maar het kan ook iemand zijn die een
bepaalde grens tien meter naar oost of naar west verlegd wil zien. Iedereen
heeft het recht om iets te vinden van de besluiten die de minister voorstelt.
En het leidt ook wel degelijk tot aanpassingen in de aan te wijzen gebieden.
Dat kan je zien als je kijkt naar het verschil tussen de voorgenomen besluiten
en de definitieve besluiten die er nu liggen voor bijvoorbeeld de Wadden­
gebieden.’

Oostvaardersplassen De inspraakprocedure is ook belangrijk om
draagvlak te krijgen voor het proces, benadrukt Van Sambeek. ‘Dat doe je
natuurlijk door van te voren goed te informeren en te overleggen met
partijen in het gebied, maar ook door goede informatie te verstrekken
waarmee mensen een inspraakreactie kunnen schrijven. En door die
inspraakreacties ook serieus te behandelen.’ Levert dat inderdaad vertrou­
wen op? Van Sambeek: ‘Vaak wel. De mensen krijgen een betere kijk op de
gevolgen. Ze dachten eerst: het gebied gaat op slot! Maar dan zien ze dat
er nog steeds heel veel mogelijk blijft en dat steeds naar oplossingen
gezocht wordt die de natuurdoelen èn de maatschappelijke en economische
activiteiten in een gebied intact laten. Het Nederlands kampioenschap
marathonschaatsen op natuurijs is gehouden op de Oostvaardersplassen;
dat is een Natura 2000­gebied. Dat zegt wel wat.’
Terug naar de procedure. Op het inspraakstadium volgt een definitieve
aanwijzing. In 2008 waren dat er drie: de Voordelta en de twee duingebieden
die eraan grenzen. In 2009 komen daar nog dertien bij. Opgeteld nog maar
een klein deel van de 162 gebieden en ook daaruit blijkt dat de inspraak­
procedure bepaald niet als een formaliteit wordt behandeld.
Als de minister een definitief besluit heeft genomen kunnen er nog beroeps­
procedures komen. Van Sambeek: ‘De eerste beroepsprocedures zijn voor
drie gebieden nu achter de rug en dat heeft ertoe geleid dat voor drie
gebieden deze besluiten door de behandeling in de Raad van State een
‘onherroepelijk’ karakter hebben gekregen. Op een paar kleine kritiekpunt­
jes na, en dat is het positieve, heeft de Raad van State daarmee in feite het
systeem goedgekeurd zoals de minister dat heeft toegepast. Dat beschouwen
we als een belangrijke steun voor de gekozen aanpak.’

Veel kan, maar niet alles Terwijl de procedures voor de aanwijzingen
lopen kan er al wel aan de beheerplannen worden gewerkt en dat gebeurt
ook op grote schaal volgens de beleidsmedewerker. In die plannen komt
precies te staan wat wel en niet mag in het gebied. ‘Maar het vaststellen van
Jaarverslag 2008 | 27

zo’n plan kan natuurlijk pas als het gebied ook echt is aangewezen. In dat
beheerplanproces blijkt pas echt wat de gevolgen zullen zijn voor het
gebied en voor bijvoorbeeld de boeren en de recreatieondernemers die
daar werken.’ Heel vaak blijkt dan dat oplossingen zijn te vinden waar alle
partijen vrede mee kunnen hebben. ‘Onze minister hamert er voortdurend
op dat ze alle belangen in een gebied in balans wil houden, maar in dit
stadium kunnen de mensen ook zien dat het echt gebeurt. Activiteiten die er
nu zijn, kunnen er in de meeste gevallen straks ook zijn. Veel kan, maar niet
alles!’ Daaraan gaan soms pittige discussies vooraf, illustreert Van Sambeek.
‘Als in de Voordelta kitesurfers willen surfen waar zwarte zee­eenden
foerageren, dan heb je een probleem. Dat kan niet. Maar als je er dan rustig
voor gaat zitten om te zien: wanneer begint het kitesurfseizoen en wanneer
zijn die eenden daar weg, dan blijkt er maar een klein overlapje te zijn.
Dan kan je afspreken: dan wel kitesurfen, dan niet, en in die tussenperiode
alleen dáár. Je komt er bijna altijd uit.’

Van de bedreiging een kans maken. Zoals de popu­
laire uitdrukking het zegt, zo is volgens RECRON­
directeur Joep Thönissen de inzet verlopen van zijn
organisatie van recreatieondernemers in het proces
rond Natura 2000. Maar dat heeft wel heel veel
energie gekost. In de ogen van Thönissen zorgde
een grote dagbladadvertentie van het ministerie
van LNV voor ‘een valse start’.
‘Verhoudingen
nu open,
transparant en
gelijkwaardig’
Joep Thönissen

De advertentie waarmee LNV in 2006 op landelijke schaal het
Natura 2000­proces aftrapte, had voor de RECRON helemaal de
verkeerde toon. ‘Dat pakte radicaal verkeerd uit,’ zegt Thönissen
nu. ‘Het ging allemaal van LNV uit en er leek helemaal geen plaats
te zijn voor samenwerking. Ambities uitwerken, over drie jaar een
beheerplan, duidelijk maken wat wel en niet meer kan, enzovoort.
Nederland gaat op slot, dat leek de boodschap. Iedereen in onze
branche had de haren recht overeind. De bereidheid om mee te
werken was in één klap weggevaagd.’
Maar dat was toen, gelukkig. ‘Nu staan we er volkomen anders in,’ zegt
Thönissen. ‘We hebben als RECRON zelf een actieve rol vervuld om niet
tegenover elkaar uit te komen, maar schouder aan schouder.’
Thönissen, die zelf veel bij en voor overheden had gewerkt voordat hij bij de
vereniging van recreatieondernemers terecht kwam, voelde zich daar ook

28 | Blik naar buiten

persoonlijk sterk bij betrokken: ‘Ik ken de oorsprong van dergelijke projecten
en ik ken ook de voor­ en achterkant. De goede bedoelingen en de slechte
uitwerking daarvan soms. Natura 2000 is er voor de natuur en voor ecolo­
gische doelstellingen. Dat is een goede zaak, maar dan red je het niet met
een hek eromheen. Het moet mèt de samenleving; je hebt de verschillende
partijen nodig en dat leek men bij LNV even vergeten te zijn.’
Dat inzicht bracht de RECRON­directeur ertoe om met zijn organisatie een
aantal initiatieven te nemen die de geschrokken ondernemers en het
verantwoordelijke ministerie wat dichter bij elkaar zouden brengen.
‘We hebben bijvoorbeeld voorgesteld om maar eens een inventarisatie te
maken van het bestaande gebruik van natuurgebieden door recreatieonder­
nemers, zodat de reikwijdte van Natura 2000 wat concreter in beeld zou
komen. En we hebben de verschillende partijen op het gebied van de
recreatie bijeen geroepen: de ANWB, de watersporters, de sportvissers, de
Hiswa en de Koninklijke Horeca Nederland. Dat werd de Regiegroep
Recreatie en Toerisme Natura 2000, waarvan het bestaan is verlengd voor de
duur van het Natura 2000­proces. Die groep maakt het mogelijk om samen
op te treden namens recreatie en toerisme, ook naar de Tweede Kamer
bijvoorbeeld als dat nodig is.’
Samen met het Interprovinciaal Overleg (IPO) nam de RECRON het initiatief
voor een langdurig en omvangrijk samenwerkingsproces dat in het najaar
van 2008 leidde tot een grote happening. Daarbij tekenden twintig organi­
saties, alle provincies en vier ministeries een intentieverklaring voor Natura
2000. En ten slotte werd met Natuurmonumenten een pilot afgesproken
om in de Loonse en Drunense duinen ‘een speciale manier van planvorming’
uit te proberen, aldus de RECRON­directeur, met win­win als inzet: ‘Hoe
kun je vanuit een gepolariseerde situatie tot samenwerking komen tussen
natuurorganisaties en recreatiebedrijfsleven?’ Thönissen: ‘Het loopt daar als
een trein. In 80% van de gevallen gaat het moeiteloos samen en de overige
twintig los je op!’
Het waren initiatieven die ervoor zorgden dat de recreatieondernemers zich
mede­eigenaar van het proces rond Natura 2000 konden gaan voelen, en dat
was hard nodig. De verhoudingen tussen RECRON, andere organisaties en
LNV zijn nu ‘open, transparant en gelijkwaardig’, aldus Thönissen, die hoopt
dat LNV uit de gang van zaken sinds die veelbesproken advertentie een les
heeft geleerd.

Jaarverslag 2008 | 29

Agenda
Landschap

30 | Blik naar buiten

Landschap moet gevarieerd en
voor een ieder toegankelijk zijn.
De Agenda Landschap geeft aan
aan welke landschapsthema’s de
komende jaren wordt gewerkt.

Hans van den Heuvel
beleidscoördinator
Peter Paul Mertens
(voormalig) projectleider Agenda
Landschap
linkerpagina:
Gerard Beukema
directeur IPO

Jaarverslag 2008 | 31

‘Wij willen absoluut niet bepalen wat mooi is.
Natuurlijk wil je dingen bewaren voor het nage­
slacht, maar het gaat ook om de variatie en de
functionaliteit. Het is belangrijk dat iedereen de
kans krijgt om het landschap te beleven dat hij of
zij mooi vindt.’ Peter Paul Mertens, tot voor kort
projectleider Agenda Landschap, legt uit welke
filosofie schuil gaat achter die Agenda.
‘Nu staat de
burger centraal’
Hans van den
Heuvel en Peter
Paul Mertens

‘We geven in de Agenda aan dat de mening van de Nederlander
belangrijk is,’ aldus Mertens nog een keer. Hij wil het stuk, dat
de ministerraad in november 2008 goedkeurde, wèl toelichten
samen met beleidscoördinator Hans van den Heuvel van de
directie Platteland. Van den Heuvel is de constante factor, Mertens
de passant. Hij was projectleider zolang er aan de Agenda werd
gewerkt.
‘Vroeger,’ vervolgt Mertens, ‘richtten we ons op landschaps­
deskundigen die zeiden hoe het moest zijn. Maar nu staat de
burger centraal. Dat is typisch iets van de huidige minister, en het zegt
ook iets over de waarde die landschap van zichzelf heeft: gebruik en
toegankelijkheid staan centraal.’
Drieënveertig actiepunten bevat de Agenda Landschap, compleet met
tijdschema en verantwoordelijke instanties. Het zijn acties voor de komende
drie jaar of, zoals Mertens het zegt, ‘het is de politieke legitimatie voor wat
we de komende jaren gaan uitvoeren.’ Nu de Kamer het stuk heeft goed­
gekeurd, kunnen de handen uit de mouwen worden gestoken. Met dien
verstande dat het hier om een Agenda gaat die naast concrete acties ook
onderwerpen aan de orde stelt of actiepunten agendeert, zoals dat in
het Haagse jargon zo mooi heet, zonder meteen te beslissen hoe ze worden
afgehandeld.

Naar een 8,0 in 2020 Aan de ene kant is de Agenda een verdere
inkleuring van eerdere nota’s zoals de Nota Ruimte (2005) en de Agenda
Vitaal Platteland (2004). Aan de andere kant is hij ook de vrucht van een
‘maatschappelijk spoor’ in de woorden van Hans van den Heuvel, dat ergens
in 2005 begon met de actie ‘Nederland weer mooi’ van de Vereniging
Nederlands Cultuurlandschap (VNC). Naar aanleiding daarvan ontstond een
manifest van een groeiende groep betrokken organisaties, bedrijven en
instellingen die uiteindelijk bestond uit de veertig ondertekenaars van het
zogenaamde Akkoord van Apeldoorn. Uiteenlopende partners als de
vereniging Natuurmonumenten, de ANWB, LTO Nederland, Bouwend
32 | Blik naar buiten

Nederland, Arcadis en de ministeries van VROM en LNV legden in september
2008 in dit akkoord vast dat ze zich zouden inzetten voor een mooi land­
schap. ‘De Agenda Landschap kan je zien als het rijksbod in dat Akkoord’,
zegt nu Peter Paul Mertens.
‘De centrale doelstelling is dat we de waardering van de mensen in Nederland
voor het landschap hoger willen krijgen. Dat is nu een 7,3. Het moet van ons
in 2020 naar een 8,0. Daaraan kan je zien dat het in deze Agenda niet alleen
om het landschap zelf gaat maar ook om de mensen die ervan genieten.
Een hoger cijfer kan komen door een mooier landschap maar ook doordat
mensen het beter waarderen. In de Agenda geven we drie zogenaamde
“opgaven” aan. Een voor de overheden, die met spelregels, beleid en
plannen de voorwaarden moeten scheppen voor een mooier landschap.
Een voor burgers en bedrijven, die we meer bij het landschap willen
betrekken met projecten voor de jeugd en door maatschappelijke initiatie­
ven te ondersteunen. En een voor bedrijven en ook weer burgers, waar het
gaat om de duurzame financiering van het landschap. Om in 2020 die 8,0
te halen moet iedereen zijn steentje bijdragen. Minister Verburg noemt dat
“landschappelijk verantwoord ondernemen”.’

Streekrekening Een belangrijk onderdeel van de Agenda is volgens
Van den Heuvel en Mertens ook het hoofdstuk over de financiering. Aan de
ene kant gaat er veel overheidsgeld zitten in het landschap. Het Rijk stopt
met het Investeringsbudget Landelijk Gebied ruim 3 miljard euro in het
landschap. Daarvan is 52 miljoen euro bestemd voor de Nationale Land­
schappen (waar de provincies nog eens eenzelfde bedrag naast leggen). Aan
de andere kant zijn er veel meer partijen die bijdragen zoals de gemeenten,
de Provinciale Landschappen en allerlei organisaties. Hoeveel er nodig is en
wie dat moet betalen is dus nog grotendeels onduidelijk. ‘Daarom stelt de
Agenda Landschap ook allerlei innovatieve financieringsvormen voor.
Zo wordt op lokaal niveau gezocht naar nieuwe financieringsvormen, aldus
Van den Heuvel, ‘en zijn vier voorbeeldgebieden aangewezen, die alle vier
een relatie tonen tussen stad en platteland. Die kunnen experimenteren,
bijvoorbeeld met een Streekrekening. Daarbij kunnen bedrijven hun geld
op een speciale rekening zetten waarvan een deel van de rente wordt
gebruikt voor de financiering van het landschap. Of een uitzichtgarantie.
Boeren en burgers hebben allebei belang bij een garantie, die de koper
garandeert dat zijn of haar uitzicht de komende dertig jaar onaangetast zal
blijven. Of bijvoorbeeld het veilen van landschappelijke elementen om
voldoende geld voor onderhoud en beheer binnen te halen.’ Zo zouden
degenen meebetalen die het meest direct profiteren van het in stand houden
van een bepaald deel van het landschap.
Om op nationaal niveau financieringsalternatieven te bedenken hebben
LNV en VROM in de zomer van 2008 een Task Force Financiering Landschap
Nederland aangesteld met maatschappelijke zwaargewichten als voorzitter
Jaarverslag 2008 | 33

Alexander Rinnooy Kan, Riek Bakker, Elco Brinkman, Steven van Eijck,
Louise Fresco en Jan Zegering Hadders. Al deze acties moeten er toe leiden
dat er nieuwe financieringsvormen ontstaan. Mertens: ‘We kunnen ons
bijvoorbeeld voorstellen dat er in een gebied sterke behoefte is aan een
fonds voor landschappelijke initiatieven. Zo’n fonds komt dan eerst tot
stand met geld van particulieren en bedrijven. En later kunnen provincies en
gemeenten instappen, waarna een initiatief eventueel kan worden opge­
schaald naar het nationaal Groenfonds. Dan is het voordeel dat je efficiënter
kan werken. Als alle partijen hun geld bij elkaar leggen kan het rendement
hoger zijn.’

‘In de Agenda Landschap is beschreven wat te doen
staat. Dat kan nu worden uitgewerkt op zo’n
manier dat er bij de kabinetsformatie in 2011 ook
geld voor wordt vrijgemaakt.’ Dat is de analyse van
directeur Gerard Beukema van het Interprovinciaal
Overleg (IPO), die nauw betrokken was bij het
opstellen van de Agenda.
‘Ik zie het stuk
vooral als een
Plusagenda’
Gerard Beukema

Het IPO is bij uitstek belanghebbend, legt Beukema uit, want de
rijksoverheid formuleert weliswaar de nationale kaders voor
het landschapsbeleid, maar de provincies zijn verantwoordelijk
voor de uitvoering ‘en ze betalen ook meer dan de helft’. Buiten de
Nationale Landschappen zijn er meer kwetsbare landschappen
en daarvoor zijn de provincies ook in eerste instantie verantwoor­
delijk. Beukema hecht veel belang aan de financiering van het
werk aan een mooier landschap en het is dan ook niet vreemd dat
hij juist het gedeelte waarin die financiering aan de orde komt
beschouwt als de grootste winst van de Agenda. ‘Er gebeurde al heel veel op
het gebied van landschap voordat de Agenda Landschap verscheen,’ zegt hij.
‘De provincies en gemeenten, en de ministeries van VROM en LNV hebben
bijvoorbeeld eind 2007 afspraken gemaakt in de Samenwerkingsagenda
Mooi Nederland. Daarin komen allerlei aspecten van het landschap aan de
orde waar de gemiddelde Nederlander bij uitstek aan denkt als het over
de ‘verrommeling’ van het landschap gaat, zoals windmolens, bedrijventer­
reinen en kassen. Het opstellen van de Agenda was dus vooral een zoektocht:
over welke onderwerpen moeten nu nog afspraken worden gemaakt.
Die zoektocht heeft uiteindelijk belangrijke resultaten opgeleverd. Ik zie het
stuk dan ook vooral als een Plusagenda. Een belangrijk onderdeel ervan zijn
de conclusies van de Task Force Financiering Landschap Nederland onder

34 | Blik naar buiten

voorzitterschap van Alexander Rinnooy Kan.’ Die Task Force werd tijdens het
wordingsproces van de Agenda in juni 2008 ingesteld en rapporteerde nog
voor het verschijnen van het stuk zodat de hoofdlijnen van die rapportage
erin konden worden opgenomen.

Drie vragen In feite gaat het om drie vragen, vindt Beukema: ‘Welk
landschap willen we beschermen en wat is daarvoor nodig? Welke financiële
constructies zijn daarvoor mogelijk, zowel met private als met publieke
middelen? En hoe kunnen we het beheer vormgeven? Voor landschaps­
elementen is er al een subsidiestelsel, voor het landschapsbeheer niet.’
Dat er nog veel onduidelijkheid bestaat over de kosten van het beheer van
het landschap, en dat het tijd wordt om die goed in beeld te brengen, is ook
een constatering van Rinnooy Kan. ‘Dat gaan we nu doen,’ zegt Beukema,
en ook daarin ziet hij een verdienste van de Agenda Landschap. ‘De overheid
heeft hiermee de handschoen opgepakt. Wil je feitelijk werken aan land­
schapsbeheer, dan zal er geld voor moeten komen. Er zijn met deze nota
belangrijke stappen in die richting gezet.’

Jaarverslag 2008 | 35

Nationale
Agenda
Diergezondheid

36 | Blik naar buiten

Niet alleen de overheid maar
iedereen die zich beroepsmatig of
als hobby bezig houdt met dieren
is verantwoordelijk voor dieren­
welzijn en ­gezondheid.

Stephanie Wiessenhaan
beleidsmanager cluster Dier
linkerpagina:
Ludo Hellebrekers
voorzitter Koninklijke Nederlandse
Maatschappij voor Diergeneeskunde

Jaarverslag 2008 | 37

In november 2007 verscheen de Nationale Agenda
Diergezondheid. Een breed aandachtsgebied, een
breed draagvlak, en een gedeelde verantwoorde­
lijkheid voor de uitvoering – dat waren kenmerken
waardoor die nota zich onderscheidde van zijn
voorganger. 2008 zou het eerste jaar worden van
de uitvoering. Wat zijn de ervaringen?
‘We gaan er niet
meer vanuit dat
wij alles alleen
bepalen en
uitvoeren’
Stephanie
Wiessenhaan

Niet alleen dieren in de professionele houderij maar àlle dieren
zijn het onderwerp van de Agenda. Niet alleen veehouders, dieren­
artsen, handel en transport moeten zich de inhoud aantrekken
maar ook hobbyhouders, natuurbeschermers, consumenten­
organisaties en dierenbeschermingsorganisaties. Zij werden bij
de inhoud van de Agenda betrokken en nog belangrijker: het
ministerie van LNV zag ze in veel gevallen ook als medeverant­
woordelijk voor de uitvoering. En dan gaat het over maar liefst 127
actiepunten die de Agenda vermeldde en die uitgevoerd moeten
zijn in 2015. Aan dat laatste zal Stephanie Wiessenhaan, beleidsmanager van
het cluster Dier van de directie Voedselkwaliteit en Diergezondheid, geen
lettergreep afdoen. ‘Er waren en zijn dan ook zo’n twintig mensen bezig met
de acties die vooraan in de tijd stonden; niet alleen hier maar ook bijvoor­
beeld bij de directies Natuur en Visserij. Er worden vorderingen gemaakt.
Maar wat je wel duidelijk merkt is dat de implementatie weerbarstiger is dan
het opschrijven van plannen. Dat heeft te maken met dezelfde kenmerken
die ook de kwaliteit van de nota uitmaken. Hij is breed, divers van inhoud en
er zijn vele partijen betrokken en medeverantwoordelijk. Toen de Agenda
werd opgesteld was dat een inspirerend, maar nog betrekkelijk eenvoudig
proces in samenspraak met de betrokken maatschappelijke partijen.
Maar bij de uitvoering kan die gedeelde verantwoordelijkheid soms tegen­
werken. We hebben bijvoorbeeld geworsteld met de vraag in hoeverre we
ons verantwoordelijk moeten voelen voor acties die de sector moet onder­
nemen. In de Agenda wordt immers onderscheid gemaakt tussen acties voor
de overheid, acties voor het bedrijfsleven en acties waar beide partijen een
rol bij spelen. Gaan we dwingen en verleiden, gaan we namen en shamen,
of zeggen we: andermans verantwoordelijkheid kan je niet afdwingen.’

Vrijwilligers De breedte van de Agenda brengt ook mee, aldus Wiessen­
haan, dat je met sectoren en organisaties samenwerkt die veel minder dan
anderen zijn geprofessionaliseerd. Sommige organisaties, bijvoorbeeld in de
sfeer van de hobbydieren, draaien sterk op vrijwilligers. ‘Die moet je dan
soms nog wat tijd geven en vertrouwen dat ze hun aandeel heus wel zullen
leveren. Maar hoe ver moeten we daarmee gaan? Dat zijn allemaal relatief
38 | Blik naar buiten

nieuwe vraagstukken die eruit voortkomen dat we meer dan vroeger zoeken
naar dialoog en samenwerking met maatschappelijke groepen, en dat we
er niet meer vanuit gaan dat wij alles alleen bepalen en uitvoeren.’
Maar dat is allemaal niet om te zeggen dat er intussen niets is gebeurd.
Integendeel, een aantal van de actiepunten die voor 2008 op het programma
stonden kon ook werkelijk worden weggestreept. Daaraan is het feit niet
vreemd dat snel na de lancering van de Agenda werd besloten een aparte
projectleider te benoemen, die toeziet op de uitvoering van de afgesproken
acties én op de acties uit de tegelijkertijd verschenen Nota Dierenwelzijn.
Verder verzorgt deze jaarlijks een uitgebreide voortgangsrapportage aan de
Kamer en publiceert de projectleider een nieuwsbrief waarin betrokkenen
worden bijgepraat.
Concrete wapenfeiten? ‘Een doorlichting van de infrastructuur van de
diergezondheidszorg kunnen we wegstrepen’, antwoordt Wiessenhaan zelf­
verzekerd. ‘Afgesproken was dat we de samenwerking tussen dierenartsen,
de Gezondheidsdienst voor Dieren en het Centraal Veterinair Instituut tegen
het licht zouden houden: is die opgewassen tegen uitbraken van eventuele
nieuwe dierziekten en kan die samenwerking ook goedkoper?
Er is gewerkt aan nieuwe preventieregels. We hadden sinds het eind van de
jaren negentig een heel strikt stelsel van regels over het bijeenbrengen van
dieren bij transport. Bij herkauwers werkte dat niet zoals de bedoeling was
en de regels bleken ook moeilijk te handhaven, dus moesten we naar een set
simpeler regels die wèl goed te handhaven zijn. Dat hebben we gedaan, dus
die actie kon ook worden weggestreept.’ Dan worden er draaiboeken
geproduceerd voor nieuwe, gevreesde dierziekten zoals paardenpest en Rift
Valley Fever, voegt de beleidsmanager daar nog aan toe. En – heel ander
voorbeeld – er is een conferentie georganiseerd over de communicatie met
hobbydierhouders: ‘Hoe communiceer je met een groep die overwegend
niet is aangesloten bij een belangenorganisatie of vereniging?’
Samenwerking met anderen dus. Maar ook binnen het ministerie wordt
eraan gewerkt om het onderwerp onder de aandacht te houden. Bijvoor­
beeld door een Week van het Dier in oktober, met een fotowedstrijd en
lezingen van externe sprekers met een frisse blik op de onderwerpen.

Nieuwe aanbevelingen Het is maar een greep. Maar er zijn natuurlijk
– Wiessenhaan is de eerste om het te bevestigen – ook nog veel actiepunten
die nog niet mogen worden weggestreept, al was het maar omdat ze pas voor
2009 of een van de volgende jaren tot 2015 op de Agenda staan. En daar komt
bij dat het karakter van een Agenda zo zijn eigen wetten kent. Zo’n stuk
verschaft inzicht in de kwesties die aandacht verdienen en die een hogere
plek moeten krijgen op de prioriteitenlijst van de overheid en haar partners.
Maar uit die aandacht zelf vloeien vaak weer nieuwe gevolgen voort.
Wiessenhaan: ‘Je streept er één weg maar in de rapportage over dat punt
staan dan weer zeventien nieuwe aanbevelingen.’
Jaarverslag 2008 | 39

Voor de brede, integrale aanpak van de Nationale
Agenda Diergezondheid en de Nota Dierenwelzijn
heeft Ludo Hellebrekers lof. Voor het feit dat dieren­
welzijn nu eens duidelijk op de maatschappelijke
en politieke kaart is gezet ook. Maar de voorzitter
van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor
Diergeneeskunde heeft ook bedenkingen. Is wel
voldoende gebruik gemaakt van de expertise die in
zijn beroepsgroep is gebundeld?
‘Veterinaire
‘Over het geheel genomen ben ik positief over beide nota’s’, zegt
Hellebrekers die de Nationale Agenda Diergezondheid en de
expertise in
voorbereiding te Nota Dierenwelzijn graag in onderlinge samenhang bespreekt.
weinig gebruikt’ ‘Ik ben het bijvoorbeeld niet eens met degenen die zeggen dat de
nota’s te weinig concreet zijn, want ik denk dat dat niet anders
Ludo
kan. Dat komt doordat bijvoorbeeld de gezondheidsstatus van
Hellebrekers
productiedieren nu eenmaal zelf een ingewikkeld verschijnsel is,
waarop veel factoren invloed hebben. En het komt ook doordat bij
zo’n probleem, dus ook bij de oplossing ervan, zeer veel partijen
betrokken zijn. Dierhouders, belangenbehartigers van dierhouders, de
retail, de maatschappij, de politiek, de consument, de dierenarts, enzovoort.
Als de maatschappij of meer specifiek de burger roept: het welzijn en de
gezondheid van dieren moeten hoger, dan heb je die hele staalkaart aan
betrokken partijen die daar een rol in moet spelen. Die complexiteit klinkt
dan ook door in deze beleidsstukken. In de discussies in de vaste commissie
Landbouw van de Tweede Kamer kwam die conclusie ook vaak naar voren:
je kunt alleen tot een oplossing komen van vraagstukken rond dierenwelzijn
en diergezondheid als alle partijen gezamenlijk opereren. Het is goed dat
dat ook in deze nota’s wordt weerspiegeld.’

Bedenkingen Maar Hellebrekers heeft ook z’n bedenkingen. Hij formu­
leert ze met zorg, maar houdt ze niet verborgen. ‘Er zijn van te voren veel
partijen bij het opstellen van de Nationale Agenda Diergezondheid en de
Nota Dierenwelzijn betrokken en dat is ook goed. Ook wij zijn in principe in
de discussie betrokken...’ De woorden ‘in principe’ geven al een beetje aan
waar de schoen wringt. Niet voldoende, is de mening van de dierenartsen­
voorman. En dan formuleert hij ieder woord afzonderlijk: ‘Als je de beide
nota’s leest kan je zien dat er in de voorbereiding minder gebruik is gemaakt
van veterinaire expertise dan profijtelijk zou zijn geweest.’ Waar kan je dat
aan zien? De Agenda bevat een combinatie van politiek­maatschappelijke
aandachtspunten en meer technische zaken. Daarbij is de dierenarts teveel
40 | Blik naar buiten

de rol toegedacht van degene die eraan te pas moet komen als er een dier
ziek is. ‘Dierenartsen hebben twee expertisegebieden,’ legt hij uit. ‘Naast de
gezondheid en het welzijn van het dier gaat het ook om de gezondheid en
het welzijn van de mens en dat is soms minder bekend. Bijvoorbeeld in de
sector landbouwhuisdieren is de dierenarts degene die ziet dat geneesmid­
delen in de voedselketen terecht kunnen komen of in het oppervlaktewater.
Of dat bepaalde omstandigheden in de houderij kunnen leiden tot een
mindere kwaliteit van het voedselproduct, en dat bijvoorbeeld zoönosen
optreden zoals de Q­koorts.’ De rol van de dierenarts op dat tweede experti­
segebied komt in de nota minder uit de verf, volgens de voorzitter. Maar er is
nog iets. Ook de rol van de consument en de overheid zelf worden enigszins
onderbelicht. Eerstgenoemde vraagt wel om allerlei welzijnsvoorzieningen
voor dieren maar koopt toch altijd het goedkoopste vlees en wil er dus niet
voor betalen. De overheid zou hier een flankerende rol moeten spelen,
vindt Hellebrekers, en datzelfde geldt op het terrein van de overtredingen
met medicijnen bij landbouwhuisdieren. ‘De kans dat je gepakt wordt voor
het verboden gebruik van antibiotica bijvoorbeeld, zou wat mij betreft
wel wat groter mogen zijn.’ Handhaven dus!

Jaarverslag 2008 | 41

Landbouw in
ontwikkelings­
landen

42 | Blik naar buiten

Geen economische ontwikkeling
voor ontwikkelingslanden zonder
een gezonde agrarische produc­
tie. Hier werken tal van organisa­
ties en ministeries samen aan.

Nicolette Koopman
beleidsmedewerker
linkerpagina:
Hedwig Bruggeman
directeur Agri­ProFocus

Jaarverslag 2008 | 43

Zeker twee decennia was landbouw uit de gratie als
aandachtsgebied voor ontwikkelingssamenwer­
king. Landen en organisaties richtten hun inspan­
ningen op andere gebieden: onderwijs, justitie,
gezondheidszorg. De voedselcrisis van vorig jaar
zette de zaken op hun kop. In rap tempo drong
internationaal het besef door dat agrarische pro­
ductie thuishoort aan de basis van economische
ontwikkeling. Ook in Nederland viel die doorbraak
waar te nemen. Bijvoorbeeld in de nieuwe, ener­
gieke samenwerking tussen de ministeries van LNV
en Ontwikkelingssamenwerking.
‘Uit samen‘Dat er een gemeenschappelijke nota ligt van twee ministers over
werking spreekt een onderwerp als ontwikkelingssamenwerking is toch vrij uniek’,
zegt beleidsmedewerker Nicolette Koopman van de directie
de nieuwe
waardering voor Internationale Zaken, ‘en dat is in Europees verband ook wel
opgevallen.’ Ze doelt op de nota ‘Landbouw, rurale bedrijvigheid
de landbouw’
en voedselzekerheid’ die de ministers Verburg en Koenders in mei
Nicolette
vorig jaar presenteerden, tegelijk met het voornemen om vijftig
Koopman
miljoen euro extra te gaan besteden aan landbouw in ontwikke­
lingslanden. De besteding van die vijftig miljoen, ‘daar zitten we
nu middenin’ zegt Koopman in het voorjaar van 2009. Koopman coördineert
de uitvoering van de nota en is voorzitter van de werkgroepen van medewer­
kers van beide ministeries die zich met die besteding bezighouden. ‘Er lopen
al projecten in Ethiopië, Zuid­Afrika en Kenia.’ Dat is ook goed, benadrukt
ze, maar het is eigenlijk niet de hoofdzaak van de ontwikkeling die zich
aftekent. Tenslotte is vijftig miljoen een bescheiden bedrag in het licht van
de vijf miljard die jaarlijks aan ontwikkelingssamenwerking wordt uitgege­
ven. ‘Als je het vergelijkt met de 350 miljoen daarvan die naar landbouw­
projecten gaan, krijgt het al meer betekenis’, aldus de beleidsmedewerker.
‘Maar het belang schuilt eigenlijk meer in de samenwerking tussen de twee
ministeries en de nieuwe waardering voor landbouw die daaruit spreekt.’
Waar komt die hernieuwde belangstelling vandaan? ‘De voedselcrisis van
2008 heeft er een belangrijke rol in gespeeld. Door de hoge voedselprijzen
zijn we als het ware wakker geschrokken en is het belang van landbouw weer
in de schijnwerpers gekomen. Niet alleen in Nederland trouwens. In andere
Europese landen zoals Frankrijk en Spanje, en bij de Europese Commissie,
de VN en de Wereldbank zie je dezelfde trend.’

44 | Blik naar buiten

Open verhouding In hun gezamenlijke nota zetten Verburg en Koenders
de hoofdlijnen uit waarlangs ze landbouw, voedselzekerheid en plattelands­
ontwikkeling willen stimuleren. Verbetering van de productiviteit, van de
publieke dienstverlening en instellingen, ontwikkeling van duurzame
ketens, verbeterde markttoegang en voedselzekerheid voor kwetsbare
groepen zijn de vijf zogenaamde ‘sporen’ waarlangs ze vooruitgang willen
boeken. ‘Voor elk van die vijf sporen is een werkgroep samengesteld met
mensen van LNV en van Ontwikkelingssamenwerking,’ licht Koopman toe,
‘waarin wordt afgewogen wat we aan nieuwe activiteiten ontwikkelen.
Daarbij maken we gebruik van de informatie van de LNV­vertegenwoordigers
op de ambassades in het buitenland. Die krijgen een belangrijke rol in het
proces. Ook dat is nieuw.’ Nieuw, èn een bewijs van de veranderde verhou­
ding tussen de twee ministeries in de samenwerking voor ontwikkeling.
‘Wij waren natuurlijk altijd al betrokken bij ontwikkelingssamenwerking,
ook omdat we nu eenmaal met Wageningen UR een flinke deskundigheid in
huis hebben. Maar het budget was van Ontwikkelingssamenwerking.’
Dat laatste is natuurlijk nog steeds voor een groot deel zo, haast ze zich te
zeggen. ‘Maar nu is er een veel meer open verhouding ontstaan waarbij van
beide kanten informatie wordt ingebracht en waarbij onze kennis en des­
kundigheid op het gebied van landbouw ten volle kunnen worden gebruikt.’
Op het hoogste ambtelijke niveau is er een werkgroep van topambtenaren
van beide ministeries en externe deskundigen die regelmatig bijeen komt.
Directeur­Generaal Hans Hoogeveen van LNV en plaatsvervangend Directeur­
Generaal André Haspels van Ontwikkelingssamenwerking ontmoeten in
die werkgroep de externe leden Rudi Rabbinge en Jos van Gennip. Eens in de
zes weken, en ook dat tekent het belang dat aan beide kanten aan de
samenwerking wordt gehecht.

Vraaggestuurd In mei 2009 wordt er een regionale bijeenkomst
gehouden in de Ethiopische hoofdstad Addis Abbeba, waaraan ‘LNV­mensen
en OS­mensen’ deelnemen om nieuwe activiteiten en samenwerkingsvormen
te verkennen. Die moet er onder meer, samen met de grotere betrokkenheid
van de LNV­landbouwraden in het buitenland, toe leiden dat ambassades
in de landen in de regio kansen krijgen aangereikt om landbouwactiviteiten
te ontwikkelen en landbouw weer zichtbaar te maken als een belangrijke
sector van ontwikkelingssamenwerking. En dat op een manier die, meer dan
vaak het geval was, in de tweede helft van de vorige eeuw, wèl tastbare
resultaten oplevert. Koopman heeft er vertrouwen in dat dat gaat gebeuren.
‘Je moet gebruik maken van de juiste kanalen, zoals AGRA van Kofi Annan,
de wereldvoedselorganisatie FAO, het internationale fonds voor agrarische
ontwikkeling IFAD, en van de juiste expertise. Die zit bijvoorbeeld bij een
partij als Wageningen UR, maar ook in het bedrijfsleven waar wij tegenwoor­
dig veel meer dan vroeger mee samenwerken. En wat heel belangrijk is: alles
wat je onderneemt moet vraaggestuurd zijn. We werken dus niet meer op
Jaarverslag 2008 | 45

basis van een analyse die vanuit het hulpverstrekkende land is gemaakt: hier
moeten waterputten komen. We werken echt op basis van de vraag vanuit
het ontwikkelingsland.’ Een recente actie rond de voorziening van zaaizaad
in Ethiopië is een goed voorbeeld, zegt Koopman. ‘De vraag kwam vanuit
een Ethiopische boerenorganisatie. Wat voor zaaizaad, wie kan het leveren?
Die kennis van het zaaizaad en wat er bij komt kijken kon vanuit Nederland
worden geleverd. En als je dan kan aansluiten bij de plaatselijke ketens en
instituties, dan weet je dat je met iets duurzaams bezig bent.’

‘Dat hij er is!’ Directeur Hedwig Bruggeman van
ontwikkelingspartnerschap Agri­ProFocus aarzelt
geen moment met haar antwoord op de vraag wat
het belangrijkste is van de nota ‘Landbouw, rurale
bedrijvigheid en voedselzekerheid’. De nota is
een erkenning van het feit dat boeren niet het
probleem, maar juist onderdeel van de oplossing
zijn, benadrukt zij.
‘Voor het eerst
in vijfentwintig
jaar stond
landbouw weer
eens centraal’
Hedwig
Bruggeman

Agri­ProFocus is een nog jong partnerschap dat kennis en
expertise bijeen brengt om te zorgen dat anderen op een effectieve
en coöperatieve manier actief kunnen zijn in ontwikkelingslan­
den. ‘Een programma en kennismakelaar met focus op agrarische
producentenorganisaties’ noemt Bruggeman haar organisatie die
met een zestal medewerkers vanuit Arnhem actief is maar geen
eigen mensen in ontwikkelingslanden heeft. ‘Dat hebben onze
leden’, op dit moment een zevenentwintigtal organisaties,
bedrijven en instellingen uit onderzoek en onderwijs. Bekende
namen als Agriterra, Cordaid, Oxfam­Novib, maar ook Rijk Zwaan, Rabobank
Foundation en Wageningen UR zijn op de ledenlijst te vinden.
Bruggemans enthousiasme is begrijpelijk. Agri­ProFocus werd in 2005
opgericht met het doel om agrarische producentenorganisaties in ontwikke­
lingslanden te steunen. ‘Toen wij vier jaar geleden met ons werk begonnen
was landbouw nog niet hoog genoteerd in de wereld van de ontwikkelings­
samenwerking. Private sector development, ontwikkelen op basis van
plaatselijk ondernemerschap, wél. En landbouw is private sector, daar
hebben wij al die tijd op gehamerd: onze leden moeten meer aandacht
besteden aan landbouw, boerenorganisaties en boerenondernemerschap
– óók de ministeries van Buitenlandse Zaken en LNV die aan de wieg van ons
partnerschap stonden.’

46 | Blik naar buiten

Landbouw centraal Agri­ProFocus en ook Bruggeman zelf ondernamen
van alles om het zo ver te krijgen, onder meer door in de aanloop naar de
Nederlandse bijdrage aan de 2008­editie van het World Development Report
van de Wereldbank een overleg te organiseren met zo’n tachtig deskundigen
uit bedrijfsleven, overheid, maatschappelijke organisaties en kennisinstitu­
ten. Ook al onder invloed van de voedselcrisis bleek dat rapport een door­
braak te zijn op het gebied van de aandacht voor landbouw. ‘World Bank
calls for renewed emphasis on agriculture for development’ riep een eigen
persbericht van de bank. Bruggeman: ‘Voor het eerst in vijfentwintig jaar
stond landbouw weer eens centraal!’ En maar een half jaar daarna volgde dus
de nota van de twee ministers, die eenzelfde boodschap overbracht.

Vijf sporen Niet de hele nota kan rekenen op het applaus van de directeur.
‘Met het opdelen in vijf sporen ben ik niet zo heel gelukkig,’ licht ze toe.
De nota van Verburg en Koenders noemt die sporen, waarlangs de extra inzet
van beide ministeries moet verlopen: productiviteitsverbetering, institu­
tionele omgeving, duurzame ketenontwikkeling, betere markttoegang en
voedselzekerheid voor de armsten. ‘In het echte werk lopen die sporen vaak
door elkaar heen en dan is het niet handig als je de activiteiten hebt
opgedeeld,’ vindt Bruggeman. ‘Het tweede spoor, institutionele omgeving,
duidt bijvoorbeeld op het belang van boerenorganisaties maar ook op dat
van maatschappelijke instellingen en de overheid. Maar dat belang speelt in
alle andere sporen net zo goed een belangrijke rol. Vroeger dacht men dat
alles via technische oplossingen kon; tegenwoordig hebben we maatschap­
pelijke organisaties en instellingen in de gaten als bepalende factoren.
De plaatselijke overheid bijvoorbeeld kan van doorslaggevend belang zijn
voor een project rond verbeterde markttoegang. Stel je een bedrijf in
oliezaden voor in Oeganda, dat geen kant meer op kan omdat het teveel
belasting moet betalen, terwijl een grote concurrent uit Maleisië met
belastingvrijstelling wordt binnengehaald. Op zo’n moment kunnen
contacten tussen de overheden hier en daar heel belangrijk zijn, en die
passen dan niet meer in één van de vijf sporen.’
Dat neemt niet weg dat de nota zeer welkom is volgens Bruggeman: ‘Het is
een uitgangspunt, een kapstok. Voor ons is het een hele goede kapstok.
Maar je moet er wel voortdurend over in gesprek blijven. Het gaat over work
in progress. Over een jaar of anderhalf moeten we weer de koppen bij elkaar
steken en kijken of er voldoende vooruitgang is geboekt.’

Jaarverslag 2008 | 47

Bedrijfsvoering
Met haar bedrijfsvoering heeft de
overheid een grote maatschappelijke
invloed. Als grote werkgever
beschikt het Rijk over veel gebouwen,
beheert zij terreinen en koopt zij veel
– gevarieerde – producten in. Het
kabinet Balkenende­IV zet in op een
duurzame toekomst en heeft daarom
onder meer het Programma Duurzame
Bedrijfsvoering Rijksoverheid in het
leven geroepen. De doelstelling is:
een bedrijfsvoering die op termijn
beter omgaat met mens en milieu,
door efficiënter en effectiever te werk
te gaan. Anders gezegd: er moet een
balans worden gevonden tussen de
ecologische, de economische en de
sociale belangen van de huidige en
van toekomstige generaties. In het
hoofdstuk Bedrijfsvoering staan
interviews waaruit blijkt hoe LNV op
de korte en op de langere termijn
duurzame bedrijfsvoering integraal
onderdeel van denken en doen maakt.
Verder treft u interviews aan die gaan
over (de weerbarstigheid van) admi­
nistratieve lasten en veel informatie
over personeelsaangelegenheden.

Duurzame
inkoop

54 | Blik naar buiten

Met de inkoop van producten
werkt LNV zelf aan duurzaam­
heid. Goed voorbeeld doet goed
volgen, zo blijkt.

Nelleke Flick
clustermanager inkoop en
contractmanagement

Jaarverslag 2008 | 55

‘De mensen zijn zó enthousiast, en echt niet omdat
er een vogelzaadreep in de aanbieding is. Ze vinden
het eten in het bedrijfsrestaurant gewoon lekker’.
Wie Nelleke Flick, clustermanager Inkoop­ en
Contractmanagement bij de directie Informatie­
beleid en Facilitaire Zaken hoort praten raakt
in de eerste plaats onder de indruk van haar eigen
enthousiasme. Een voorrecht lijkt het, om op
deze plek te mogen werken aan een duurzaam
inkoopbeleid.
‘De mensen
noemen
TasteFood al
FeestFood’
Nelleke Flick

En dat gevoel wordt niet veroorzaakt door alleen maar successen.
Integendeel, Flick en haar afdeling hebben de nodige tegenslagen
moeten incasseren, vooral in het streven om het bedrijfsrestau­
rant duurzaam en biologisch te krijgen. Maar die tegenslagen
kenmerken wel, aldus de gedreven inkoopmanager, de toonaan­
gevende positie van haar ministerie binnen het Rijk. Wie voorop
wil lopen maakt fouten. Flick: ‘Wij hadden al heel vroeg een
bedrijfsrestaurant met voornamelijk biologische producten.
Als bijvoorbeeld SZW en Buitenlandse Zaken erover denken de
biologische kant op te gaan, komen ze hier praten over de kansen en de
valkuilen. Daar weten wij dan alles vanaf!’
Nelleke Flick is verantwoordelijk voor een breed scala aan inkoopactiviteiten
binnen het ministerie: van koffie en thee tot bureaustoelen en van schoon­
maakmiddelen tot beveiliging en inhuur van derden. Maar het bedrijfs­
restaurant is toch wel een bijzonder verhaal en dat vertelt ze met passie.
‘Eigenlijk is het ons opgebroken dat we te snel te hoge eisen hebben gesteld
aan onze cateraar, de vorige contractant. We dachten heel snel de 100%
biologisch te kunnen bereiken en zij dachten hetzelfde. Maar omdat wij
nauwkeurige afspraken hadden gemaakt met hoge eisen over het biologisch
gehalte van het eten maar ook over de prijzen die ze mochten berekenen,
kwam het bedrijf in moeilijkheden. Ze moesten anders gaan inkopen en op
kleinere schaal, terwijl zij juist gewend waren aan grote volumes. Daardoor
werd de exploitatie voor hen een probleem.’

Smaakbeleving In 2007 liep het contract af en gingen de partners uit
elkaar. De exploitatie van het bedrijfsrestaurant werd opnieuw aanbesteed.
‘Daar is onze huidige cateraar Albron uitgekomen’ aldus Flick, die er meteen
bij vertelt de nieuwkomer te hebben gewaarschuwd: ‘Let op! Je gaat het met
je huidige inkoopcontracten niet redden! En bega niet de fout dat je op zoek
gaat naar vervangers van gangbare producten die al een bepaalde smaak­
56 | Blik naar buiten

beleving hebben! Dat leidt onherroepelijk tot teleurgestelde kopers.’
Vervangers van producten met een smaakbeleving...? Flick schudt de
voorbeelden uit haar mouw. ‘Als je een biologische tegenhanger aanbiedt
die bedoeld is om te lijken op een niet­biologisch product weet je bijna zeker
dat je daar kritiek op krijgt. We hadden biologische Snickers, die waren echt
keihard. Daar kon je iemand een gat mee in z’n hoofd slaan. Maar dat krijg je
dan wel te horen, en dat keerde zich in het begin ook tegen de biologische
inkoop als geheel. Nu weten we: ga niet proberen op de oude voet door te
gaan maar dan biologisch. Sla gewoon nieuwe wegen in met producten die
wel ontzettend lekker zijn, zoals biologische smoothies. Héérlijk! En op
donderdag hebben we tegenwoordig TasteFood. De mensen noemen het al
FeestFood. Met verrukkelijk zuurdesembrood en vlees dat echt naar vlees
smaakt...’ Van het totale assortiment was het afgelopen jaar 78% duurzaam
volgens de normen van SenterNovem, terwijl 66% biologisch is. ‘En we gaan
naar 100% duurzaam,’ verzekert de wijs geworden inkoopchef, ‘alleen in een
wat langzamer tempo dan we eerst dachten.’

Uitstralingseffect Het bedrijfsrestaurant is niet de enige zorg van Flick.
Ook in de interne schoonmaak en bij de inkoop van materialen zijn resul­
taten geboekt waar ze met plezier over vertelt. ‘Na contact met de afdeling
Inkoop van het ministerie van Binnenlandse Zaken en de sociale werkvoor­
zieningsgroep Haege­groep, hebben we afgesproken dat we in het nieuw
aan te besteden contract 5% WSW’ers aan het werk willen hebben binnen het
kernministerie – mensen die in de Sociale Werkvoorziening zitten. Dat vraagt
wat extra aandacht van de voorman, die moet er een stapje harder voor
lopen maar het loont de moeite en het werkt goed. Het leuke is dat er een
uitstralingseffect van uitgaat, en er ook WSW­medewerkers op andere
locaties aan de slag gaan.’
En, ander voorbeeld: met leverancier Office Depot van kantoormaterialen
werden het afgelopen jaar afspraken gemaakt die inhielden dat het bedrijf
niet meer elke dag kwam voorrijden om voorraden aan te vullen, maar nog
‘maar’ twee keer in de week. Flick: ‘Gezamenlijk optrekken met de leveran­
cier, dat levert resultaat op. In het geval van dat voorrijden hebben we een
tegenprestatie gevraagd, want dat leverde de leverancier natuurlijk besparin­
gen op. Toen is er afgesproken dat zij als tegenprestatie 125 bomen zouden
planten op het landgoed De Groene Kamer bij Tilburg. Met deze leverancier
werden ook pennen gevonden, en geleverd, die voor driekwart uit afval­
product bestaan. En met afvalbedrijf Sita werden, mede op initiatief van
LNV, op rijksniveau afspraken gemaakt om de afvalbakken pas te komen
ophalen als ze via een monitoringsysteem weten dat die vol zijn.’
Het zijn maar voorbeelden. Flick kan nog wel een tijdje doorgaan. Aan haar
zal het niet liggen.

Jaarverslag 2008 | 57

Renovatie

58 | Blik naar buiten

We werken aan een mooi en
duurzaam pand aan de Bezuiden­
houtseweg. Onder meer in
overleg met de buren.

Theo Vossen
senior medewerker
Projectbureau renovatie
linkerpagina:
Wim Fielmich
supervisor renovatie

Jaarverslag 2008 | 59

‘Renoveren in plaats van slopen. Dát is pas een
voorbeeld van duurzaamheid!’ Aan het woord is
Wim Fielmich, supervisor van de renovatie van
pand Bezuidenhoutseweg 73, de ‘hoofdzetel’ van
LNV. Fielmich is er content mee, want de renovatie
levert op wat de bedoeling was: een oud gebouw
op een goede plek in de stad behouden, voorzien
van de huidige eisen op het gebied van duurzaam­
heid en arbeidsomstandigheden.
‘Als de renovatie Een van de manieren om het begrip duurzaamheid in te vullen is
is afgerond is de het creëren van wisselwerkplekken. Fielmich: ‘Dankzij wisselwerk­
bezettingsgraad plekken kunnen gebouwen veel intensiever worden gebruikt
tegen dezelfde kosten en hetzelfde energieverbruik. Vóór de
hoger’
renovatie werd over het algemeen slechts 40% van het hoofd­
Wim Fielmich en gebouw benut. Als de renovatie is afgerond is de bezettingsgraad
Theo Vossen
ongeveer 60% of meer.’ Verder wordt het aantal parkeerplaatsen
fors teruggebracht, waardoor het gebruik van het openbaar
vervoer wordt gestimuleerd. De vrijgevallen parkeerplaatsen zijn
vervangen door binnentuinen.
In 2008 is de eerste fase van de renovatie opgeleverd. Een groot aantal
LNV’ers heeft in april en mei van dat jaar een flexruimte in gebruik genomen.
De nieuwe flexruimtes zijn voorzien van duurzame en slimme technieken.
Behalve het aanbrengen van dubbelglas om energie te besparen, zijn onder
meer lichtarmaturen aangebracht, die reageren op menselijke aanwezig­
heid. LNV is één van de eerste oude gebouwen die gebruik maken van
warmte/koude opslag. ‘Daar hebben we een robbertje voor moeten vechten,
want de provincie staat niet zomaar toe dat je je met het grondwater
bemoeit’, aldus Fielmich. En dat gebeurt als gevolg van buizen die 60 meter
de grond ingaan en koud én warm water opslaan.
Ook elektronisch geregelde zonwering en schermen aan de binnenkant
dragen bij aan het vasthouden van warmte en het buitensluiten van kou.
Voor de inrichting is gebruik gemaakt van duurzame materialen. De nieuwe
kozijnen zijn van Nederlands hout – geen tropisch hardhout en geen tranS­
portkosten! – waarvoor een KOMO­certificaat is uitgegeven. De originele
muurschilderingen die tijdens de bouw van het pand tussen 1954 en 1960
zijn aangebracht worden gerestaureerd, de meubelen van architect en
ontwerper Friedhof worden waar nodig opgeknapt.

60 | Blik naar buiten

Niet allemaal koek en ei Het was niet allemaal koek en ei in 2008.
Fielmich: ‘LNV’ers hebben natuurlijk last gehad van geluid, stankoverlast en
een niet optimale temperatuurregeling, maar over het algemeen zijn er
geen gekke dingen gebeurd. Het is natuurlijk ook zo dat je zaken die in de
dagelijkse praktijk minder handig blijken te zijn, gaandeweg aanpast.’
Regelmatig overleg In 2008 zijn er intensieve contacten geweest
met ‘de buren’. Er is overlegd over de gevolgen van bemaling, het aantal
parkeerplaatsen en het aantal bomen en een eventuele afzuiginstallatie op
het dak. ‘We zijn vroegtijdig begonnen met het leggen van contacten. Door
regelmatig overleg en door waar mogelijk tegemoet te komen aan gerecht­
vaardigde eisen hebben we een goede relatie met de buren’, zegt Theo
Vossen van Bureau Renovatie. Dit overleg heeft er onder meer toe geleid dat
LNV de technische situatie van de huizen heeft geïnventariseerd. Dat gaat
weer gebeuren als de renovatie is afgerond. Verder is gegarandeerd dat voor
de bomen die gekapt moesten worden, er nieuwe in de omgeving worden
geplant. Met buurman hogeschool In Holland is grond geruild, waardoor de
hogeschool zijn uitbreidingsplannen kan realiseren; LNV krijgt elders wat
extra ruimte. Met het Gerechtshof wordt naar oplossingen gezocht voor de
hinder die de medewerkers van de weerkaatsing van het zonlicht in het glas
ondervinden. De renovatie neemt in totaal vier jaar in beslag.

Jaarverslag 2008 | 61

Veranderopgave
LNV

62 | Blik naar buiten

LNV wordt slanker en flexibeler
dankzij een herverdeling van
taken en een andere manier van
werken.

Marianne Kuipers
verandercoördinator

Jaarverslag 2008 | 63

De wereld is in verandering en LNV verandert mee.
Sinds juni 2007 werkt LNV op basis van het docu­
ment ‘Zichtbaar Laten, Zichtbaar Doen’ aan haar
eigen veranderopgave, die loopt tot 2011. In dit
document geeft het departement aan hoe het aan
de taakstelling van het kabinet Balkenende­IV gaat
voldoen. Maar ook hoe LNV de komende jaren
anders te werk wil gaan.
‘Ik heb mijn
doel bereikt:
het voorwerk
is gedaan’
Marianne
Kuipers

Marianne Kuipers was in 2008 de verandercoördinator voor
de LNV­brede veranderopgave. Ze kijkt tevreden terug op deze
periode. ‘Ik heb mijn doel bereikt: het voorwerk is gedaan.
Nu is duidelijk hoe de veranderopgaven worden uitgevoerd.’
In 2008 is daadwerkelijk begonnen met het verminderen van het
aantal beleidsdirecties en met een herverdeling van taken.
De overwegingen hiervoor staan in de in juni 2008 uitgebrachte
notitie ‘LNV zichtbaar op weg naar een flexibele en doelgerichte
beleidsorganisatie’. Gewerkt is aan de vorming – in 2009 – van
zeven permanente beleidsdirecties, twee tijdelijke programmadirecties en
een aantal nieuwe interdepartementale programma’s.
Ook bij de stafdirecties zijn veranderingen in gang gezet. De directie
Personeel en Organisatie, de directie Informatiebeleid en Facilitaire Zaken
en een klein deel van de directie Financieel­Economische Zaken zijn
samengevoegd tot – met als formele ingangsdatum 1 januari 2009 – de
nieuwe directie Organisatie en Bedrijfsvoering. Deze wordt verantwoordelijk
voor de beleidsmatige taken. In een nieuwe dienst – Dienst Uitvoering
Bedrijfsvoering – worden op een later tijdstip de uitvoerende taken van deze
directies ondergebracht.

Slanker en flexibeler Bij de uitvoerende diensten – Dienst Regelingen,
Dienst Landelijk Gebied en Dienst ICT Uitvoering – zijn eveneens veranderin­
gen gaande. Alle gericht op slanker, slimmer en slagvaardiger, maar bij de
Dienst Uitvoering met de extra notie dat de dienst zich meer dan voorheen
gaat richten op sturing en regie van de uitvoering en minder op het zelf
uitvoeren. Als gevolg hiervan zullen taken én mensen worden overgebracht
naar organisaties buiten LNV. Met ingang van 1 december 2008 is een Chief
Information Officer aangesteld, verantwoordelijk voor sturing en regie op I
en ICT. Vanuit het budget voor de Vernieuwing Rijksdienst, onderdeel
innovatieve investeringen, is in het najaar van 2008 euro 21,8 miljoen
beschikbaar gesteld voor het ICT­programma Digitale Dienstverlening.

64 | Blik naar buiten

Één inspectiedienst De Voedsel en Waren Autoriteit, de Plantenziekten­
kundige Dienst en de Algemene Inspectiedienst gaan fuseren tot één,
geïntegreerde, inspectiedienst, de nieuwe VWA. Met het akkoord van de
Tweede Kamer op de plannen en het voorgenomen kaderbesluit zijn
daarvoor in 2008 de eerste stappen gezet. Kuipers heeft ervaren dat de
medewerkers het een goede zaak vinden dat LNV de blik meer op de
buitenwereld richt. Maar ook dat een dergelijk omvangrijk proces veel van
hun vraagt. Kuipers: ‘De LNV’ers vonden de werkdruk in 2008 erg hoog.
Er moest volop in de veranderingen worden geïnvesteerd, maar het reguliere
werk moest ook doorgaan. Ook hebben we in het begin iets te veel op de
‘koude’ kanten, dat wil zeggen op structuur en sturing ingezet en te weinig
op de ‘warme’ kant van cultuur. Daarop is bijgestuurd.’

Jaarverslag 2008 | 65

Mede­
zeggenschap

66 | Blik naar buiten

De medezeggenschap wil een
actieve rol, zichtbaar zijn en inzet
tonen.

Leen Kool
voorzitter Departementale
Ondernemingsraad

Jaarverslag 2008 | 67

De veranderopgave betekent werk aan de winkel
voor de ondernemingsraden en de overkoepelende
departementale ondernemingsraad, de DOR.
Die onderging in 2008 eveneens de nodige ver­
anderingen. In april trad na de medezeggenschaps­
verkiezingen een (gedeeltelijk) nieuwe DOR aan
met een nieuwe voorzitter, Leen Kool.
‘Medezeggenschap
moet juist nu
volwaardige
partner zijn’
Leen Kool

‘In de nieuwe samenstelling hebben we ons allereerst de vraag
gesteld hoe wij de rol van de medezeggenschap de komende drie
jaar willen invullen’, vertelt Kool. ‘We willen een actieve rol,
we willen zichtbaar zijn als medezeggenschap en ons helemaal
inzetten voor de gekozen doelen.’
Om dat goed te kunnen doen zijn de taken in verschillende
commissies onderverdeeld. De leden daarin verdiepen zich van
alle kanten in een onderwerp, om op die manier de besluiten van
de DOR voor te bereiden. Dat heeft onder meer geleid tot een visie
op de manier waarop de veranderopgave aangepakt moet worden, maar de
DOR heeft de blik ook op zichzelf gericht.
Kool is realistisch. ‘Als je wilt dat medezeggenschapswerk als voorwaardig
werk wordt gezien en vanzelfsprekender wordt, moet je een visie hebben,
inzet tonen, werken aan de benodigde competenties en je proactief op­
stellen.’ De voorzitter merkt dat de actieve opstelling zijn vruchten afwerpt,
maar er moet meer gebeuren. ‘De medezeggenschap kan eerder bij omvang­
rijke en ingrijpende processen betrokken worden. Al was het alleen maar
omdat we voor draagvlak kunnen zorgen. We dansen mee, maar we doen als
danspartners de tango, in plaats van de Engelse wals.’

Perspectief De DOR is op hoofdlijnen positief over de plannen voor de
nieuwe beleidskern, waardoor de taken van de vele directies meer worden
gestroomlijnd. ‘Door een andere structuur en werkwijze kunnen we beter,
moderner en effectiever werken aan onze maatschappelijke taken. Boven­
dien vraagt de huidige tijd om een andere manier van werken, waarbij vooral
flexibiliteit gewenst is. Programmatisch en projectmatig werken bijvoor­
beeld kunnen daarvoor een prima vorm zijn, dus daar staan we achter.
Het biedt de medewerkers perspectief op werk dat efficiënt en effectief is
ingericht, op mobiliteit en op het vervullen van eigen wensen binnen het
werk.’ Bij de nieuwe structuur horen nieuwe vacatureregels. Ook daar heeft
de DOR mee ingestemd. ‘Met de nieuwe vacatureregels wordt het gemakke­
lijker over te stappen naar ander werk of naar een andere functie. Dat is voor
veel medewerkers een oplossing. De keerzijde is dat er een grotere centrale
regie komt, maar dat vind ik in dit geval niet erg. Het is mede aan de DOR
68 | Blik naar buiten

ervoor te zorgen dat de beoogde flexibiliteit en mobiliteit voldoende worden
ondersteund met instrumenten. Er wordt veel van de medewerkers van
LNV gevraagd. Dit proces moet veilig gebeuren, dus met behoud van werk.
Niemand mag buiten de boot vallen, er moet voor ieder een plek zijn,
binnen of buiten de nieuwe organisatie.’

Geweldige opgave Ondanks de instemming van de DOR plaatst Kool
nog wel een kanttekening bij de reorganisatietrajecten. ‘De tijdsdruk is groot
en de veranderopgave is zeer omvangrijk. We maken het onszelf ingewikkel­
der door het hele departement op zijn kop te zetten. Het is dan ook een
geweldige opgave om het reguliere werk goed te blijven doen.’ Mede hier­
door ziet Kool zijn voorzitterschap als een uitdaging. ‘Zowel de medezeggen­
schap zelf als het tussen de oren krijgen van het belang ervan vind ik zeer de
moeite waard. Ik voel me als een vis in het water en vind het een voorrecht
om voorzitter te zijn.’

Jaarverslag 2008 | 69

Anders Werken

70 | Blik naar buiten

De zeven oriëntaties uit
‘Zichtbaar Laten, Zichtbaar Doen’
vormen de basis voor Anders
Werken.

Arie Hoogstad
programmamanager
Anders Werken

Jaarverslag 2008 | 71

Een van de belangrijkste onderdelen van de ver­
anderoperatie is het programma Anders Werken.
Arie Hoogstad, programmamanager Anders Werken,
zet zich al geruime tijd in voor een nieuwe invul­
ling van het – zoals hij dat zelf noemt – ambtelijk
meesterschap.
‘We beseffen
De verheven drang tot verandering blijkt een heel aardse aanleiding
te hebben. ‘Het programma Anders Werken vloeit regelrecht voort
dat de meeste
uit de Nota Zichtbaar Laten, Zichtbaar Doen, vertelt Hoogstad.
kennis toch
echt buiten dit ‘De forse vermindering van de departementale formatie dwong
tot nadenken over de invulling.’ Maar net zo belangrijk blijkt bij
departement zit’ Hoogstads nadere uitleg de nieuwe opvatting over de rol van
Arie Hoogstad
de overheid, die zich onder de huidige minister snel verspreidt.
In Zichtbaar Laten, Zichtbaar Doen formuleerde LNV zeven
oriëntaties als uitgangspunten voor de nieuwe aanpak. Deze
vormen tevens de basis voor Anders Werken.
Het gaat om drie kernvragen:
• Hoe geef ik invulling aan mijn werk voor de samenleving
(van buiten naar binnen)?
• Hoe geef ik invulling aan mijn werk binnen de LNV­organisatie
(samenwerken)?
• Hoe geef ik invulling aan mijn ambtelijke professie
(persoonlijke ontwikkeling)?
‘We beseffen dat de meeste kennis toch echt buiten dit departement zit’,
licht Hoogstad toe. ‘Vanuit dat besef moet je contact onderhouden met de
burgers. Je moet samen met burgers en ondernemers antwoorden vinden op
de maatschappelijke uitdagingen, in plaats van oplossingen verordonneren
vanuit een ivoren toren. Dit kun je bijvoorbeeld doen door meer gebruik
te maken van ICT­hulpmiddelen. Twitteren is daar een voorbeeld van.
Het project Ambtenaar 2.0, een onderdeel van het programma Anders
Werken, onderzoekt hoe je via nieuwe methoden sneller kennis van buiten
naar binnen kan halen.’

Blijvende waarden Aan de blik naar buiten, gericht op die samenleving,
gaat een duidelijk beeld van wat zich op de LNV­beleidsterreinen in die
samenleving afspeelt, vooraf. Welke waarden geld en daar? Hoogstad: ‘Om
dat goed in beeld te krijgen hebben we in 2008 met medewerking van een
aantal collega’s ‘Het Verhaal van LNV’ gepubliceerd. Een boekje waarin de
geschiedenis van het ministerie wordt beschreven, op een zodanige manier
dat daaruit naar voren komt wat de blijvende waarden zijn, waar we het altijd
72 | Blik naar buiten

voor hebben gedaan.’ Het boekje is vervolgens gebruikt als aanknopingspunt
voor een reeks zogenaamde verhalentafels. Dertien medewerkers van LNV
hebben ‘Het Verhaal’ uitgebreid met het verhaal van hun eigen betrokken­
heid en ontwikkeling bij LNV’, vertelt Hoogstad. ‘Daaruit blijkt een relatie
met de zeven oriëntaties. Dat we door die te benoemen meewerken aan de
bewustwording van wat Anders Werken is, dat het gemakkelijker wordt er
invulling aan te geven.’
Ondanks dit alles blijft het voor veel LNV’ers lastig om Anders Werken
concreet inhoud te geven. Daarom is ook nog een Virtuele Gereedschapskist
samengesteld, waaruit ambtenaren een greep kunnen doen.
Hoogstad: ‘In die gereedschapskist zitten bijvoorbeeld beleidsinstrumenten
die we de laatste jaren hebben gebruikt om interactief beleid te maken.’
Zoveel dimensies als er zijn aan het begrip Anders Werken, zoveel activiteiten
komen er uit het programma voort. Anders Werken mag dan een programma
zijn en dus tijdelijk – het vertegenwoordigt wel een proces en dat proces is
voorlopig nog niet klaar.

Jaarverslag 2008 | 73

Digitale
dienstverlening

74 | Blik naar buiten

De omvangrijke klantenkring van
LNV levert de gegevens die het
ministerie nodig heeft steeds
vaker digitaal aan. Op naar 100%
digitale dienstverlening.

Henk Vroemen
programmamanager
Digitale Dienstverlening

Jaarverslag 2008 | 75

‘Papieren formulieren hebben het heel lang goed
gedaan, maar tegenwoordig zien we de nadelen
steeds duidelijker. Je vult er iets op in, je stuurt het
op. Aan de andere kant wordt er gekeken: hé, er is
iets niet of verkeerd ingevuld. Dan moet het formu­
lier weer terug, of de verwerking loopt vertraging
op.’ Aan het woord: Henk Vroemen, programma­
manager Digitale Dienstverlening.
‘We willen als
aanjager en
verbinder
fungeren’
Henk Vroemen

‘Dat kan je allemaal vermijden als je via internet werkt,’ vervolgt
Vroemen. ‘Je ziet direct of het goed is. Dat bespaart de persoon die
het invult veel tijd, maar ook degene die de formulieren ontvangt.’
LNV, in het bijzonder de Dienst Regelingen, is een grootgebruiker
van formulieren. Dat daar een dankbaar terrein ligt voor efficien­
cyverbetering was al duidelijk voor 2005, het jaar waarin Vroemen
met zijn programma begon. Sindsdien is er hard gewerkt.
‘We hebben in die vier jaar al een heleboel neergezet,’ zegt hij.
En om dan maar eens met een bekend voorbeeld te beginnen:
‘Van de Gecombineerde Opgave, de vroegere Meitelling, die elke boer of
tuinder in Nederland jaarlijks moet invullen, werd al in 2006 12% digitaal
ingestuurd. Het jaar daarop was dat percentage verdubbeld en afgelopen jaar
bijna nog eens. Toen vulde 40% van de ondernemers de opgave digitaal in en
dat is een mooi aandeel voor een formulier waarvan het invullen omvangrijk
en soms lastig is zoals bij het opgeven van de teeltplannen.’ Vanzelfsprekend
ligt een verdere stijging voor het lopende jaar in de bedoeling. Deels gaat dat
vanzelf, met de algemene ontwikkeling in de samenleving mee, maar deels
moet het ook worden gestimuleerd. Vroemen: ‘We hebben intussen al veel
verbeterd aan de internetformulieren maar een goed product is niet genoeg.
Je moet het ook vertellen.’

Elektronische dossiers De Gecombineerde Opgave is een groot project,
en als dat in aanmerking wordt genomen is die 40% van 2008 een aard­
verschuiving. Maar er zijn ook kleinere projecten waar de score nog hoger
oploopt, tot 70 of 80%. ‘De opgave in het kader van de Identificatie­ en
Registratie van runderen gaat zelfs voor bijna 100% digitaal. Maar daar
hebben we hulp van de wetgeving, die bijvoorbeeld scherpe grenzen stelt
aan de periode om mutaties door te geven.’
Inmiddels is er een honderdtal formulieren op internet gebracht en zijn er
zo’n twintig elektronische dossiers beschikbaar gemaakt, waarin mensen
kunnen zien welke gegevens er van hen geregistreerd staan. ‘Daarmee scoort
76 | Blik naar buiten

LNV goed binnen de overheid, maar in de komende jaren willen we nog
verder uitbreiden,’ aldus Vroemen.

Samenwerking nodig Voor het bereiken van een grotere dekking is
verder samenwerking met andere partners nodig, zowel bij de overheid waar
de ministeries van Economische Zaken en Binnenlandse Zaken een coördi­
nerende rol spelen in de digitale dienstverlening, als in het bedrijfsleven.
‘De ontwikkeling die we verwachten is dat we steeds meer aansluiting zullen
vinden bij de automatiseringssystemen die in de praktijk al worden gebruikt,’
zegt de programmamanager. ‘De software­industrie bereidt het voor en de
gegevens worden automatisch aan ons doorgegeven. Daar is nog veel
vooruitgang te boeken. Waar we naar streven is dat wij als aanjager en
verbinder fungeren en dat het bedrijfsleven zelf de handschoen oppakt.’
Dan kan het hard gaan. 2012 is de volgende mijlpaal. Vroemen: ‘Dan willen
we op de meeste gebieden die 100% digitale dienstverlening toch wel in het
vizier hebben.’

Jaarverslag 2008 | 77

Administratieve
lasten

78 | Blik naar buiten

In sommige gevallen blijkt meer
administratieve ‘rompslomp’
beter voor de bedrijfsvoering.
Maar LNV moet wel aan een
taakstelling voldoen…

Gerard Goudsmits
coördinator Bureau
administratieve lasten
linkerpagina:
Cees Romijn
vice­voorzitter van
LTO Melkveehouderij

Jaarverslag 2008 | 79

De administratieve lasten moeten omlaag. Dat
vond de vorige regering al en daarom kwam er bij
LNV in 2003 een Bureau Administratieve Lasten.
Tot 2008 ging het hard, maar in dat jaar trad stag­
natie op. Terwijl aan de ene kant administratieve
verplichtingen werden opgeruimd, kwamen er
aan de andere kant weer bij en dat soms met
instemming van de boeren. Dat plaatste LNV voor
dilemma’s.
‘We praten met Je zou de stagnatie ook aan de wet van de remmende voorsprong
kunnen toeschrijven. In feite zijn er verschillende ontwikkelingen
de sector over
die op elkaar in werken. Gerard Goudsmits, coördinator van het
een redelijke
verdeling van de Bureau administratieve lasten licht het toe: ‘We hebben in de
afgelopen jaren veel weg kunnen nemen van de lastendruk die er
investeringsaanvankelijk was. Meer dan van ons werd gevraagd. Maar dat
kosten’
maakt wel dat het steeds moeilijker wordt om nog nieuwe
Gerard Goudsmits aangrijpingspunten te vinden. De administratieve lasten die ten
slotte overblijven, zijn misschien wel de moeilijkste of de meest
onmisbare. Daarnaast is de land­ en tuinbouw een sector waar overwegingen
als voedselveiligheid, milieu en diergezondheidsbeleid vaak vragen om
strakke regels en controles, met alle lastendruk van dien. En dan is het soms
zelfs zo dat boeren extra regels en lasten graag accepteren, als ze daardoor
bijvoorbeeld meer mest op hun land mogen brengen.’ Luisteren naar
wensen uit de sector komt zo dus haaks te staan op het streven de regeldruk
te verminderen.

Nitraatrichtlijn Maar nu concreet. En dan eerst maar eens de verminde­
ring van de lastendruk, want dat blijft wel iets om trots op te zijn. ‘Er is een
heel strakke omschrijving van administratieve lasten’, aldus Goudsmits,
‘het gaat om niets anders dan de tijd die de burger of de ondernemer eraan
kwijt is om te voldoen aan wettelijke informatieverplichtingen. Die nauw­
keurigheid maakt het mogelijk om heel precies te meten wat elk jaar de
toe­ of afname is. Zo kunnen we dus regelmatig de vorderingen bijhouden.
Welnu, in maart 2007 hadden wij 35% vermindering tot stand gebracht
van de administratieve lastendruk: aanzienlijk meer dan de 25% die binnen
het kabinet was afgesproken. Een heel mooi resultaat, maar toen kwam het
probleem: waar moeten we het nu nog vandaan halen? En je ziet dan ook
dat we in 2008 per saldo nauwelijks vooruit kwamen. Uiteindelijk hebben we
de druk vorig jaar terug kunnen brengen met 0,9 procentpunt.’
De meeste administratieve lasten zitten op twee gebieden, treedt Goudsmits
80 | Blik naar buiten

wat verder in detail: het mestbeleid en het beleid voor het voorkomen van
dierziekten. ‘Samen zijn die goed voor 80% van de lastendruk. In het
mestdossier zit bijna de helft en dat neemt alleen maar verder toe, deels met
instemming van de ondernemers.’

Bedrijfsregister Ondernemers die instemmen met lastendruk? ‘We
kennen in Europa een Nitraatrichtlijn,’ begint de coördinator. ‘Die moet de
hoeveelheid nitraat die in het milieu terecht komt in toom houden en
schrijft daarom maximale hoeveelheden dierlijke meststoffen voor die op
het land mogen komen. Als wij dat in Nederland letterlijk zouden moeten
nemen, dan konden we de helft van onze veehouderij wel opdoeken.
Nu hebben wij gezegd, samen met het bedrijfsleven: ons graslandbeheer is
veel intensiever dan elders en daardoor kunnen we meer dierlijke mest
gebruiken. Er komt dus wel meer op het land, maar niet meer in het
grondwater en dát is waar die richtlijn voor was bedacht.’
Daarvoor moest Nederland bij de Europese Unie wel een zogenaamde
derogatie aanvragen: toestemming om het anders aan te pakken teneinde
hetzelfde resultaat te bereiken. Dat mocht, aldus Goudsmits. ‘Maar nu moet
de boer wèl laten zien dat hij niet meer op het land brengt dan toegestaan en
dat brengt weer een flinke extra lastendruk mee!’ Dat werkt dus de verkeerde
kant op, zoveel is duidelijk. ‘Maar de sector neemt dat voor lief’.
Iets soortgelijks gebeurt rond de regeling Identificatie en Registratie (I&R) in
de veehouderij, die met het oog op gezondheidszorg en voedselzekerheid
een soort bevolkingsregister in de veehouderij voorschrijft. De veehouders
zien het belang daarvan heel goed in, maar zijn natuurlijk niet blij met de
rompslomp die het meebrengt. Goudsmits: ‘Daar hebben we de afgelopen
tijd verbetering in weten te brengen. De Europese Unie eist dat elk bedrijf
een eigen bedrijfsregister bijhoudt dat ook òp het bedrijf ingezien kon
worden. Dat betekende in feite twee keer bijhouden, want de veehouder
moest meldingen van mutaties in de veestapel toch al doorgeven aan onze
Dienst Regelingen. Nu hebben we in Brussel voor elkaar gekregen dat die
Europese regel zo kan worden uitgelegd: als de veehouder inlogt bij de
Dienst Regelingen, dan staat dit gelijk aan “het voor handen hebben van een
bedrijfsregister”. Dat bespaart de boer veel dubbel werk.’
Gechipt en gescand Maar de strijd tegen de administratieve lasten is
niet gemakkelijk te winnen. Twee stappen voorwaarts, één stap terug, lijkt
het soms wel. Goudsmits: ‘Nu moet er een Identificatie­ en Registratie­
regeling komen voor schapen en geiten. Niet voor niets natuurlijk, maar het
brengt wel weer de lastendruk omhoog. Gelukkig wordt er nu gewerkt aan
een systeem waarbij de dieren worden gechipt, waarna ze automatisch
worden gescand als ze de veewagen ingaan. Op die manier kunnen we het
effect in termen van lastendruk beperkt houden.’ Kost dat de boeren dan
geen geld, in plaats van tijd? ‘Ja, maar daarom praten we met de sector over
Jaarverslag 2008 | 81

een redelijke verdeling van de investeringskosten.’ Zo wordt er op iedere stap
terug wel weer één voorwaarts geboekt en liefst twee of meer natuurlijk.
Na de lichte daling in 2008 wil LNV, gerekend vanaf maart 2007, tot in het
jaar 2011 in totaal 18,5% vermindering tot stand brengen. ‘En daarnaast valt
er veel winst te behalen op gebieden die grenzen aan dat van de administra­
tieve lastenverlichting,’ voegt Goudsmits daar nog aan toe. ‘Want onder­
nemers en burgers hebben minstens zo veel last van de kosten van toezicht
en naleving, de kwaliteit van de dienstverlening en de kosten om subsidies
aan te vragen.’

Niet alle administratieve rompslomp is ongewenst.
‘Laat je een veehouder aantonen dat zijn koeien
minder stikstof in het milieu brengen dan de over­
heidsnorm, dan is dat voordelig voor het milieu en
voor die boer,’ zegt Cees Romijn, vice­voorzitter
van LTO Melkveehouderij. ‘Zijn lastendruk gaat dan
wel omhoog, maar dat vindt die veehouder niet
erg. Voor hem zijn dat administratieve lusten!’
‘Er zijn veel
veehouders
die het beter
willen doen’
Cees Romijn

Cees Romijn, zelf veehouder in het Zuid­Hollandse Langerak, is
ervan overtuigd: ‘Van een vaste norm gaat weinig motivatie uit om
het beter te doen. Er is dan geen prikkel, dus het maakt niet uit of
je op de norm zit, eronder of juist een stuk eroverheen. Werk je
met individuele normen, dan is die prikkel er juist wel. Dan wordt
het aantrekkelijk om er zo ver mogelijk onder te blijven en daar is
ook het milieu mee gebaat.’
Wat is hier aan de hand? In Nederland kennen we een norm voor
de hoeveelheid mest van een koe, uitgedrukt in kilo’s stikstof.
Weet je het aantal koeien, dan weet je op papier ook de hoeveelheid mest
en de stikstof die daar in zit. En weet je hoeveel land hij heeft, dan weet
je hoeveel mest die boer van zijn bedrijf moet afvoeren, tegen kosten die zo
rond de tien euro per kuub liggen. Op die manier zorgt de overheid sinds
een aantal jaren dat er niet meer mest op het land komt dan de grond en het
gewas kunnen verwerken. Maar het kan beter, zagen de Nederlandse vee­
houders en het ministerie van LNV al snel, en dat leidde tot de zogenaamde
bedrijfsspecifieke excretienormen.
Romijn legt uit: ‘Misschien kan wel 70% van de veehouders met die algemene
norm uit de voeten. Geen probleem. Maar er zijn ook veel veehouders, laten
we zeggen 30%, die het beter willen doen. Die zijn actief met die stikstof­

82 | Blik naar buiten

stromen op hun bedrijf aan het sturen, bijvoorbeeld door anders te mana­
gen en anders te voeren, en die kunnen zo uitkomen op een veel lagere
excretie dan het gemiddelde. Als zij dat kunnen aantonen, zo is het geregeld,
dan hoeven ze minder mest af te voeren. Bijvoorbeeld geen duizend kuub
maar achthonderd, en dat scheelt zomaar tweehonderd keer tien euro of
meer, maar het is ook veel beter voor het milieu.’

Aankoopbonnen en voermonsters Probleem lijkt het extra papier­
werk. Dat zit hem in het aantonen: de boer moet met behulp van aankoop­
bonnen en voermonsters laten zien wat hij tot stand brengt. Maar dat
doet hij graag, bezweert Romijn, en eigenlijk is dat ook wel logisch.
‘De veehouders die voor een bedrijfsspecifieke excretienorm kiezen zijn
ondernemers die in hun bedrijfsvoering het onderste uit de kan willen
halen. Qua efficiency, qua opbrengst, en voor het milieu. Die leggen er eer
in om zo laag mogelijk uit te komen, en dat laten ze ook graag zien.
Bovendien levert het financieel iets op. Dat soort administratieve lasten
hebben ze er voor over.’
Als het aan Romijn lag zou er in het mestbeleid meer ruimte komen voor
dergelijke bedrijfsspecifieke normen. ‘Dit is een heel goede formule: de basis
forfaitair, dus voor iedereen gelijk. En dan voor degenen die het beter willen
en kunnen doen een individuele norm. Dat is een prikkel die tot betere
prestaties leidt. Op die manier gaan milieu en economie hand in hand!’

Jaarverslag 2008 | 83

Reorganisatie
beleidskern

84 | Blik naar buiten

Onder meer de p’s van people,
planet en profit zijn leidraad bij
de vorming van een flexibele
(personeels)organisatie met
voldoende ontwikkelingsmoge­
lijkheden voor iedere LNV’er.

Anne Jette van Loon
senior beleidsmedewerker
Peter Paulissen
MT­lid

Jaarverslag 2008 | 85

Werken voor het geheel, dat is het toverwoord,
zegt Anne Jette van Loon als je haar vraagt wat nu
eigenlijk de kern is van de reorganisatie die afge­
lopen jaar bij de beleidsdirecties in gang is gezet.
Maar als je doorpraat met haar en Peter Paulissen,
blijkt al snel dat er veel meer toverwoorden zijn.
‘Structuur stond
meer programmatisch werken
in de weg’
Anne Jette van
Loon en Peter
Paulissen

Van Loon is senior beleidsmedewerker bij de nieuwe directie
Organisatie en Bedrijfsvoering, een samenvoeging van de directies
Personeel en Organisatie en Informatiebeleid en Facilitaire Zaken.
Paulissen is MT­lid bij die directie, binnen het domein personeel
en organisatie. Wie nog twijfelt aan de nieuwe organisatievorm en
werkwijze waaraan bij LNV wordt gewerkt, doet er goed aan een
uurtje met dit koppel te gaan praten. Beide collega’s hebben hun
hart er volledig aan verpand. Ze kunnen niet alleen goed vertellen
waar het om gaat. Ze doen het ook met zichtbaar plezier, waarbij
ze hun stem soms verheffen alsof er niet een maar een honderdtal toehoor­
ders overtuigd moet worden.
Werken voor het geheel, dat is er één. Beter onderling belangen afwegen
en daardoor de drie p’s van profit, planet en people tot hun recht laten
komen, dat is er nog een. Flexibeler kunnen reageren op de buitenwereld.
De medewerkers meer mogelijkheden kunnen bieden om zicht te ontwik­
kelen en, als spiegelbeeld daarvan, de organisatie vooruit helpen door
multi­inzetbare medewerkers. Paulissen: ‘Het zal wel eens zo ver komen dat
je ook af en toe op een ander departement gaat werken.’ Digitaler werken,
integraler bezig zijn. Makkelijker managen van verschillen in capaciteits­
behoefte bij verschillende dienstonderdelen. En last but not least: beter
signalen uit de samenleving opvangen en in je activiteiten integreren.

Programmatisch werken Wat is er aan de hand? Bij LNV wordt
gereorganiseerd, waarbij in één vloeiende beweging ook programmatisch
werken tot de standaardaanpak van de departementale medewerkers wordt
gemaakt. Het een gaat hand in hand met het ander, legt Paulissen uit, ook in
de tijd. ‘Wij streefden op dit departement al lang naar meer programmatisch
werken, vooral omdat het flexibeler reageren op ontwikkelingen mogelijk
maakt. Maar dat stagneerde, want de structuur stond in de weg. Zolang je je
eerst op je eigen dienstonderdeel richt en pas later op het geheel, blijft het
moeilijk om programma’s tot hun recht te laten komen. Dus was er een
structuurverandering nodig om vaart in het proces te krijgen. Die is er nu
gekomen en dat helpt, al kom je soms nog wel wat scepsis tegen van mensen
die denken ‘o, dat zal de zoveelste reorganisatie wel zijn.’
Paulissen vervolgt: ‘Wij hadden tot nu toe tien beleidsdirecties met tien
86 | Blik naar buiten

directeuren, die ieder hun eigen winkel hadden met hun eigen formatie.
Nu komt er een beleidskern met zeven beleidsdirecties en twee programma­
directies. Die zijn allemaal deel van één organisatie, dat is de essentie!
Een directeur heeft nu geen eigen personeel meer, maar maakt gebruik van
personeel dat in dienst is van de Secretaris­Generaal.’ En Van Loon: ‘Daarom
is er in 2008 voor het Haagse deel van het ministerie voor het eerst één
gemeenschappelijk jaarplan gemaakt, waarin prioriteiten en minder
prioritaire zaken voor het hele departement werden benoemd.’ Een
aanmerkelijke vooruitgang, want ‘door zo’n proces krijg je ook de gelegen­
heid om voor de hele organisatie te zien waar de behoeftes aan personeel
gaan ontstaan en welke nieuwe tijdelijke organisatieverbanden nodig zijn.’
Met dat laatste begrip doelt Van Loon op de programma’s en programma­
directies, ook een kenmerkend onderdeel van het nieuwe plaatje.
De programmadirecties zijn tijdelijk, worden in het leven geroepen voor een
bepaald beleidsdoel en hebben maar gedeeltelijk een ‘eigen’ vaste formatie.
Paulissen: ‘Er zijn critici die zeggen: dat zijn gewoon lijndirecties die over
een tijdje weer worden opgeheven, maar die hebben het mis. De programma­
directies zijn juist essentieel voor de nieuwe manier van werken! Doordat
hun eigen kernformatie wordt aangevuld met collega’s vanuit de lijndirecties
is de synergie tussen de verschillende onderdelen verzekerd. Die collega’s
kunnen zich nu echt committeren aan de doelen van, bijvoorbeeld, de
programmadirectie GLB.’ En Van Loon: ‘Wat ik leuk vond was dat er laatst
een startdag was van zo’n programmadirectie en dat inderdaad de mensen
die formatief bij lijndirecties hoorden ook gewoon meegingen.’

Eiwitdialoog en mosseldiscussie Door het systematisch tegengaan
van verkokering zal het departement volgens de twee ambassadeurs ook
meer naar buiten georiënteerd kunnen raken, en dat is in deze tijd nodig.
Van Loon: ‘Door met programma’s te werken kan je problemen meer
integraal aanpakken, in al hun facetten. Daardoor ben je al meer maatschap­
pijgericht bezig.’ En Paulissen, die eerder al het voorbeeld had genoemd van
de vroeger gescheiden werelden van landbouw en natuur: ‘Je stelt het
vraagstuk centraal in zijn samenhang. Daarin kan er aandacht zijn voor alle
drie de p’s van people, profit en planet. En dan ga je je afvragen: hoe ga ik dat
organiseren? De wil om de samenleving actiever bij oplossingen te betrek­
ken was het afgelopen jaar al te merken, vinden Paulissen en Van Loon.
Paulissen noemt als voorbeeld de zogeheten eiwitdialoog, waarbij het ging
om de alternatieve manieren om eiwit te produceren en de maatschappelijke
kosten en baten daarvan. ‘Dat was een echte, fysieke dialoog met de samen­
leving. Hetzelfde geldt voor de mosseldiscussie, die draaide om de bedreiging
voor de natuur die van de mosselvisserij in de Waddenzee uit ging. Daar zijn
we ook samen met het bedrijfsleven en de natuurorganisaties tot een nieuwe
lijn gekomen. Niet iedereen was natuurlijk 100% tevreden, maar het is wel
een transparant proces geweest, samen met de maatschappelijk betrokke­
nen en dat is ook anders werken.’
Jaarverslag 2008 | 87

Mobiliteitbeleid

88 | Blik naar buiten

Om de kansen van LNV’ers
binnen én buiten het ministerie
te vergroten is er een actief
mobiliteitbeleid.

Richard van den Brink
themacoördinator Mobiliteit

Jaarverslag 2008 | 89

‘Het proces dat wij begeleiden is eigenlijk niets
anders dan wat een goede manager altijd zou
moeten aanbieden. Wat wij daaraan toevoegen is
extra instrumentarium en de externe markt.’
Richard van den Brink kan het niet vaak genoeg
zeggen. ‘Ja, er is een flinke personeelskrimp nodig
bij het ministerie en nee, we zijn niet bezig mensen
weg te sturen.’
‘We helpen
Richard van den Brink is themacoördinator Mobiliteit bij de
directie Personeel en Organisatie en daardoor betrokken bij het
mensen hun
eigen kansen op interne bureau Transforce, dat is opgezet om LNV’ers te helpen die
de arbeidsmarkt van plek of baan willen veranderen. De taakstelling van het
kabinet Balkenende­IV brengt mee dat LNV met heel wat minder
te vergroten’
mensen verder moet, legt hij uit, en om dat proces goed te laten
Richard van
verlopen is het bureau Transforce er gekomen. ‘Ons ministerie
den Brink
moet volgens die taakstelling zo’n duizend arbeidsplaatsen kwijt
raken. De afspraak was vanaf het begin: geen ontslagen. Van werk
naar werk! Maar het grootste deel van onze mensen werkt bij uitvoerende
diensten zoals de Voedsel en Warenautoriteit, de Algemene Inspectiedienst
en de Plantenziektenkundige Dienst. De mensen bij die diensten hebben
bijzondere ervaring en deskundigheid en die kunnen niet zo makkelijk van
de ene plek naar de andere overstappen. De taakstelling was voor deze
diensten dus relatief zwaar. Daarom hebben we van het ministerie van
Binnenlandse Zaken een flink budget van ruim dertien miljoen euro gekre­
gen om het toch voor elkaar te brengen. Daarvoor hebben die diensten
mobiliteitprogramma’s in elkaar gezet met een looptijd van vier jaar, dus
tot en met 2011.’

Voorrangsgroepen Transforce zal in 2009 pas goed op stoom komen
met het begeleiden van werk naar werk, verwacht Van den Brink. Het
afgelopen jaar is er namelijk veel energie gestoken in het zogenaamde
sociaal­flankerend beleid, dat is het beleid om bij de personeelskrimp zo
veel mogelijk rekening te houden met de wensen en aspiraties van de
medewerkers. ‘Daarnaast zijn de onderdelen van LNV in kaart gebracht waar
arbeidsplaatsen moeten verdwijnen. Belangrijk was dat daardoor zogenaam­
de voorrangsgroepen konden worden aangewezen. Er is dus niet gekeken:
wie moet er weg, maar in kaart is gebracht in welke groepen de kans groter
is dat daar minder arbeidsplaatsen overblijven. Daar moet extra energie
worden gestoken in het aanbieden van mogelijkheden om naar een andere
plek te zoeken. Vandaar “voorrangsgroepen”. En extra energie betekent ook
90 | Blik naar buiten

extra middelen. We helpen de mensen die zelf zeggen: ik wil mijn arbeids­
marktpositie binnen of buiten LNV verbeteren. Dat doen we in een soort
driehoek die bestaat uit de manager, de medewerker en iemand van
Transforce. Wij nemen het niet over. We hèlpen!’
Er zijn allerlei mogelijkheden om mensen te ondersteunen, onderstreept
Van den Brink. ‘Het kan gaan om matching, opleiding, om het benaderen
van de arbeidsmarkt of om contacten binnen het Rijk die kandidaten verder
kunnen helpen. We werken zoveel mogelijk samen met andere departemen­
ten en de mobiliteitsorganisatie van het Rijk. Die departementen hebben
soortgelijke taakstellingen, maar ze hebben ook plaatsen waar medewerkers
van ons wellicht terecht kunnen. Of loopbaanbegeleiders of andere
faciliteiten waar wij dan weer gebruik van kunnen maken.’

Voor zichzelf beginnen Van den Brink: ‘Medewerkers die behoren tot
een voorrangsgroep hebben binnen LNV een hogere prioriteit. Maar iemand
kan ook bijvoorbeeld in een omgeving wonen waar formatie verdwijnt en
een gezin hebben met schoolgaande kinderen, waardoor hij of zij niet kan of
wil verhuizen. Diegene gaat dan met onze hulp scholing volgen om mis­
schien volgend jaar een andere baan te kunnen krijgen of voor zichzelf te
beginnen. Dat gebeurt ook!’
Scholing is een belangrijk middel voor de medewerkers die in beweging
komen onder invloed van alle ontwikkelingen. Een voorbeeld: ‘Bij de dienst
ICT­uitvoering, Dictu, werken mensen waarvan het werk door externe
bedrijven wordt overgenomen. Die mensen volgen nu een opleiding zodat
ze straks in die externe organisatie goed aan de slag kunnen.’
Steeds zijn het de leidinggevenden en de medewerkers die het initiatief
hebben, benadrukt de personeelsman. ‘We vertellen niemand wat hij of zij
moet doen. Er zijn zeker ook wel collega’s die juist heel graag willen blijven
werken waar ze nu een plek hebben. Die hebben ook weer meer kans als
anderen hun aspiratie kunnen realiseren om te verkassen.’

Jaarverslag 2008 | 91

Diversiteitbeleid

92 | Blik naar buiten

Het aantal biculturele medewer­
kers stijgt. Langzaam maar zeker.
Er is veel aandacht voor interne
opleidingen om door te kunnen
stromen naar hogere functies.

Brigitte van Elburg
coördinator diversiteit

Jaarverslag 2008 | 93

Stimuleren, mensen op ideeën brengen, voorwaar­
den scheppen, communiceren. Voornamelijk
daaruit bestaat het werk van Brigitte van Elburg.
Als coördinator Diversiteit bij de directie Personeel
en Organisatie is het haar taak om meer biculturele
collega’s bij LNV te krijgen.
‘We willen
Het kabinet wil dat er in 2011 50% meer biculturelen in overheids­
dienst zijn. Van Elburg zoekt, als rechterhand van LNV­ en rijks­
mensen
ambassadeur Diversiteit Anita Wouters, onophoudelijk naar
motiveren en
inspireren voor nieuwe wegen om dat voor elkaar te krijgen. Het is een weerbarstige
materie, maar resultaten vallen wel degelijk te melden, al nemen
diversiteitbeleid’ die niets weg van de opdracht die er voor de komende jaren nog
Brigitte van
ligt. ‘We zijn in 2007 begonnen met tellen, en sindsdien is het
Elburg
percentage biculturele medewerkers bij LNV gestegen van vier
naar vijf. Het waren er afgelopen jaar 370. Dat is wel een absoluut
minimum hoor, dus daar trompetteren we niet over. Maar het is wel een
stijging. En we werken nu heel hard naar de zes toe.’
Traditioneel valt er vooral een lacune te dichten onder de hogere functies,
‘zeg maar met een hbo­opleiding of hoger.’ Je kunt dat proberen te beïnvloe­
den door mensen van buiten aan te trekken of door mensen binnen het
ministerie op te leiden voor hogere functies, legt Van Elburg uit. ‘Van buiten
aantrekken gaat niet zo heel hard omdat een ministerie als dat van ons niet
hoog op het lijstje staat bij veel hbo’ers. Wij proberen daarom resultaat te
boeken door veel energie te steken in het tweede: intern opleiden.
We bedenken dingen om te zorgen dat mensen gemotiveerd en geïnspireerd
raken voor het diversiteitbeleid, en dat het in de jaarplannen van de directies
en afdelingen komt.‘

Activiteiten Aan activiteiten heeft het in 2008 inderdaad niet ontbroken,
zo levert een kleine rondgang op. Er werd begonnen met een Programma
Oriëntatie op Management, bedoeld voor biculturele medewerkers. Er werd
een drietal workshops Diversiteit en Communicatie gegeven voor deelnemers
aan dat programma en mensen in de sfeer van human resource manage­
ment. Het diversiteitbeleid wordt regelmatig in directeurenvergaderingen
aan de orde gesteld en in dat gezelschap is eveneens een speciale inspiratie­
sessie gehouden over het onderwerp. Ook wil Van Elburg nog wel even
wijzen op het belang van de benoeming van Directeur­Generaal Anita
Wouters tot rijksambassadeur voor het diversiteitbeleid. ‘Zij heeft verschil­
lende keren gesprekken gevoerd met groepen biculturele medewerkers in
beleids­ en staffuncties, die weer tot nieuwe bijeenkomsten en initiatieven
94 | Blik naar buiten

hebben geleid.’ Verder konden er vijftig stagiaires met een biculturele
achtergrond instromen, aldus Van Elburg, ‘met een stagevergoeding van de
directie Personeel en Organisatie.’ De opsomming kan nog flink worden
uitgebreid, maar één activiteit laat Van Elburg niet graag ongenoemd:
‘In samenwerking met onze directie Kennis heeft het groen onderwijs een
plan van aanpak opgesteld om ook daar meer culturele diversiteit tot stand
te brengen. Het is de bedoeling om het groene onderwijs over de hele linie
diversiteitproof te maken zoals dat heet, en we gaan er ook op letten dat het
onderzoek dat door LNV wordt gefinancierd aan de eisen van het diversiteit­
beleid tegemoet komt.’

Jaarverslag 2008 | 95

Bijlage
Cijfers
& Analyse
Jaarverslag 2008

Uitgaven verdeeld over de (beleids)artikelen (bedragen x €1 mln.)

2008

249.746

404.192

71.306

56.950

558.554
984.949

193.151
136.807

In totaal heeft LNV in 2008 circa € 2,6 miljard uitgegeven. Dit bedrag is
exclusief programmagelden (met name GLB) van de Europese Unie.

Duurzaam ondernemen
Agrarische ruimte
Natuur
Landschap en Recreatie
Voedselkwaliteit en Diergezondheid
Kennis en Innovatie
Bodem, water en reconstructie zandgebieden
Algemeen
102 | Blik naar buiten

Ontvangsten verdeeld over de (beleids)artikelen (bedragen x €1 mln.)

2008

93.479

65.841

359.988
91.834

32.414
20.905
1.300

45.391

Aan ontvangsten kreeg LNV in 2008 circa € 711 miljoen.

Duurzaam ondernemen
Agrarische ruimte
Natuur
Landschap en Recreatie
Voedselkwaliteit en Diergezondheid
Kennis en Innovatie
Bodem, water en reconstructie zandgebieden
Algemeen
Jaarverslag 2008 | 103

GLB en GVB

Agrologistiek

Natura 2000

In 2008 heeft de Europese Unie
ruim € 1 miljard uitgegeven aan
het Gemeenschappelijk Land­
bouwbeleid (GLB), voor in­
komenssteunmaatregelen en
prijsbeleid. Aan deze kosten
betaalt Nederland niet mee;
deze komen voor 100% voor
rekening van de Europese Unie.

Uit het financieel kader voor
2004 – 2007 van het hoofd­
lijnenakkoord van CDA, VVD en
D66 (het tweede supplement
2003) is een bedrag gereser­
veerd van € 400 miljoen. Dit
bedrag is met enkele bijdragen
en herschikkingen verhoogd,
waarna uiteindelijk een bedrag
van € 736 miljoen aan agrologis­
tiek is uitgegeven.

Natura 2000 is onderdeel van
de Natuurbeschermingswet.
Het oorspronkelijke budget
voor Natura 2000 in 2008 was
€ 5,9 miljoen. Dit bedrag is in
2008 verhoogd met € 8,5
miljoen voor de aanwijzing
van Natura 2000­gebieden.
Vervolgens is hiervan € 1,5
miljoen aan andere natuurdoel­
einden besteed. In totaal was er
dus een besteedbaar budget van
€ 12,9 miljoen voor Natura 2000
in 2008. Hiervan is € 1,7 miljoen
besteed aan uitvoeringskosten
voor Dienst Landelijk Gebied en
€ 3,8 miljoen aan uitvoerings­
kosten voor Dienst Regelingen.

De uitgaven voor het platte­
landsontwikkelingsprogramma
van het GLB bedroegen in 2008
€ 23,2 miljoen. LNV heeft voor
dit programma € 5,1 miljoen
uitgegeven. Provincies, gemeen­
ten, waterschappen en private
partijen hebben hiervoor € 43
miljoen uitgegeven.
Voor het Gemeenschappelijk
Visserijbeleid (in casu het
Europees Visserijfonds) heeft
de Europese Unie in 2008 € 8,6
miljoen uitgegeven. Voor LNV
kwam dit bedrag uit op
19,8 miljoen.

104 | Blik naar buiten

Agenda Landschap
De Agenda Landschap, een
gezamenlijk ‘product’ van de
ministeries van LNV en VROM
(Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieu) is in novem­
ber 2008 door de Ministerraad
goedgekeurd en begin 2009
besproken met de Tweede
Kamer. Dit betekent dat in 2008
nog geen uitgaven in het kader
van de Agenda Landschap zijn
gedaan.
Vanaf 2009 zorgt de Agenda
jaarlijks voor een extra impuls
van € 3 miljoen.
Verder ondersteunt LNV vanaf
2009 de ontwikkelingen in zo­
genaamde voorbeeldgebieden
met circa € 2 miljoen. VROM
zorgt voor een eenmalige
investering van € 3,8 miljoen
in deze gebieden.
Ten slotte wordt vanaf 2009
circa € 1 miljoen van de eerder
genoemde 3 miljoen vrijge­
maakt voor het ondersteunen
van initiatieven van burgers
en voor een grootschalige
landschapscampagne.

De Nationale Agenda
Diergezondheid

Landbouw in
ontwikkelingslanden

De Nationale Agenda
Diergezondheid heeft een loop­
tijd van 2007 tot 2015. In de
agenda zijn maatregelen op­
genomen die vertaald zijn naar
acties voor de overheid, voor de
sector en voor deze partijen
gezamenlijk. Aan deze acties
zijn zowel kosten als baten –
materiële en niet­materiële –
verbonden. De kosten en baten
hangen in belangrijke mate
samen met de effecten die een
actie teweegbrengt. Kosten zijn
met name de inzet van kapitaal
en arbeid. Baten zijn bijvoor­
beeld besparing van arbeid en
vermindering van het risico van
de verspreiding van dierziekten
of marktvoordelen indien
exportverboden kunnen worden
vermeden. Ook vermindering
van (menselijke) gezondheids­
risico’s en risicovermindering
van het optreden van ziekten bij
individuele dieren vormen
batenposten. Op basis van deze
‘feiten’ is nog geen concreet
beeld te geven van kosten en
baten. Het LEI heeft op basis van
de geformuleerde acties de
kosten in eerste instantie
geschat op een bedrag tussen
€ 25 en € 65 miljoen.

Voor de uitvoering van voorne­
mens van de ministers Verburg
en Koenders in ontwikkelings­
landen is € 50 miljoen per jaar
extra uitgetrokken. Dit bedrag
komt boven op de € 350 miljoen
die het ministerie voor
Ontwikkelingssamenwerking
toekent aan landbouwprojecten.

Jaarverslag 2008 | 105

Omvang bezetting personeel (in aantal medewerkers)

����

����

����

����

����

����

����

����

����

����

����

����

����

����

����

Het ministerie van LNV is in 2008 licht gegroeid. Met deze groei kwam LNV
een dertigtal fte hoger uit dan volgens de krimptaakstelling was toegestaan.

106 | Blik naar buiten

����

����

Verhouding man/vrouw (in %)

����

����
36,7

63,3

35,8
64,2

����

37,8
62,2

����
38,5

61,5

����

����
38,5

61,5

Na een jaar van stabilisatie is de verhouding tussen het aantal mannen
en vrouwen weer iets veranderd. Over het algemeen is de instroom
van het aantal vrouwen iets groter dan van het aantal mannen.
Bij de uitstroom is het aantal mannen groter dan het aantal vrouwen.
Dit verklaart de gewijzigde verhouding.

39,2
60,8

Man
Vrouw

Jaarverslag 2008 | 107

Mobiliteit ontwikkeling in­, door­ en uitstroom (in aantal medewerkers)

����

���
���
���

����

���
���
���

����

���
���
���

����

���
���
���

�

���

���

���

���

���

De in­ en uitstroomcijfers tonen aan dat LNV in 2008 iets is gegroeid.
Deze groei zat voornamelijk in de uitvoering bij de Dienst Regelingen
en de Dienst Landelijk Gebied. De doorstroom is al enkele jaren op
een stabiel niveau, rond de 240 medewerkers. De meeste mobiliteit
(in­ door­ en uitstroom) vindt onder jongeren plaats.

108 | Blik naar buiten

���

���
Instroom
Doorstroom
Uitstroom

���

Leeftijd ontwikkeling leeftijdsopbouw (in %)

����

����
15 1

12 1

24

30

����

31

33

����
11 1

34

35
33

34

����
14 1

21

21

35

33

����

9 1

21

17 1

19

31

In de leeftijdsopbouw is duidelijk zichtbaar dat LNV vergrijst en
ontgroent. De verwachting is dat deze vergrijzing en ontgroening in
de komende jaren zal toenemen. LNV is daarom actief bezig met
strategische personeelsplanning.

34

18

30

­ 25
25­35
35­45
45­55
55+

Jaarverslag 2008 | 109

Gezondheidbeleid ontwikkeling ziekteverzuim (in %)

����
�,�

����

����

���� �

����

�,�

�,� �
�,�

�,�
�,�

�,�

�,�
�,�

�,� �

�

�

�

�
LNV
Verbaannorm

110 | Blik naar buiten

Jaarverslag 2008 | 111

Colofon
Tekst
Martijn de Groot, Overveen
Redactie
Directie Communicatie
Ontwerp
Vincent van Baar, Buro van Baar,
Dennis Koot, www.koot.nu
Fotografie
www.piek.cc (portretten)
René de Gilde (foto minister Verburg)
Beeldbank Ministerie van LNV
Projectbegeleiding
Dienst Bedrijfsvoering i.o., Bedrijfsuitgeverij
Drukwerk
OBT bv, Den Haag
Oplage
8.500 exemplaren

Den Haag, mei 2009

112 | Blik naar buiten

Jaarverslag 2008

Blik naar
buiten
Jaarverslag 2008
Blik naar buiten

Deze brochure is een uitgave van:

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Bezuidenhoutseweg 73
Postbus 20401 | 2500 EK Den Haag
www.minlnv.nl
© Rijksoverheid | Mei 2009