Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

29 628

Politie

30 950

Rassendiscriminatie

Nr. 1011

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 april 2021
In navolging van mijn eerdere toezegging1 stuur ik uw Kamer bij deze het
rapport2 van de Politieacademie naar aanleiding van haar onderzoek
«Professioneel controleren» dat is uitgevoerd in 2018/2019 in een pilot
met een tiental politieteams. In deze pilot werd een applicatie voor de
werktelefoon (de «Proco-app»3) gebruikt, gecombineerd met een
handelingskader gericht op de verdere professionalisering van proactieve
controles. Het betrof een relatief kleine pilot met het oog op het verder
ontwikkelen van de app.
De centrale vraag in het onderzoek was of en onder welke condities deze
instrumenten in de praktijk van het proactief controleren (kunnen) werken.
Het onderzoek is niet gericht op de vraag of de instrumenten bijdragen
aan het voorkomen van etnisch profileren. De onderzoekers geven wel
aan dat een goede werking van de instrumenten de kans op etnisch
profileren kan beïnvloeden.
Inmiddels gebruiken circa 30.000 politiemedewerkers de Proco-app. Een
eerste inventarisatie leverde op dat de nieuwe functionaliteit goed wordt
gebruikt door die politiemedewerkers. De politie is voornemens om de
effecten van de toepassing van de Proco-app in samenhang met het
handelingskader te monitoren. Hiervoor wordt een meetinstrument
ontwikkeld om zo inzicht te krijgen in de aard en omvang van de
controles. Daarnaast onderzoekt het CBS of de data van het CBS en de
data uit de Proco-app kwantitatief inzicht kunnen bieden in het fenomeen
etnisch profileren voor zo ver dat mogelijk is binnen de wettelijke kaders4.
Daarnaast zet de politie verder in op bewustwording bij de basisteams
door training en opleiding. Het handelingskader – dat in het kader van de
landelijk implementatie hernieuwd onder de aandacht is gebracht – wordt
een integraal onderdeel van het IBT-lesprogramma. Reflectie is een

1

Kamerstuk 30 950, nr. 183
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
De Proco-app is, alhoewel wel zo genoemd, geen app maar een functionaliteit binnen MEOS.
4
Kamerstuk 30 950, nr. 183
2
3

kst-29628-1011
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 628, nr. 1011

1

belangrijk onderdeel van het handelingskader en draagt in belangrijke
mate bij aan die gewenste bewustwording.
Pilot «Proactief controleren»
De politie heeft instrumenten ontwikkeld om haar medewerkers te
ondersteunen in de professionele uitvoering van proactieve controles. Dat
wil zeggen controles van burgers zonder voorafgaande constatering van
een overtreding of een strafbaar feit. Een professionele uitvoering van
deze controles voorkomt dat politiemensen zich laten leiden door
(onbewuste) vooroordelen met daarbij het risico op (etnisch) profileren
van groepen en individuen in onze samenleving. Een van deze instrumenten is het Handelingskader proactief controleren waarin de basisprincipes voor de uitvoering van een dergelijke controle staan beschreven: 1)
selectie op basis van gedrag, feiten en omstandigheden, 2) uitleg van de
reden van de controle, 3) een respectvolle, correcte bejegening van
betrokkene, en 4) reflectie met collega’s over de controle. De Proco-app
ondersteunt de werkwijze zoals beschreven in het Handelingskader met
een teller die aangeeft of en hoe vaak een persoon of een auto in het
verleden is gecontroleerd en wat daarvan het resultaat is geweest.
Wanneer een betrokkene al eerder is gecontroleerd zonder dat dit heeft
geleid tot een interventie, kan de politiemedewerker besluiten geen
gebruik te maken van een nieuwe controlegelegenheid. Ten slotte is de
mogelijkheid geïntroduceerd om mutaties over deze controles meteen op
de mobiele werktelefoon in te voeren, in plaats van achteraf op de
computer.
De werking van deze instrumenten is door de Politieacademie onderzocht
in een pilot.
Daarbinnen zijn zes basisteams die een redelijke afspiegeling vormen van
de basisteams binnen de politieorganisatie gevolgd. Er zijn interviews
afgenomen onder teamchefs, ambassadeurs (aanjagers) en overige
collega’s (de «werkvloer»).
Ook zijn tientallen operationele diensten bijgewoond om de praktijk van
het proactief controleren te kunnen observeren. Vervolgens is een analyse
uitgevoerd op de logging data die door de Proco-app wordt gegenereerd.
Uit deze data is onder meer per basisteam per week afgelezen hoe vaak
de Proco-app werd gebruikt. Ook valt in het cijfermateriaal te zien of de
verhouding tussen het aantal bevragingen en het aantal controles toe- of
afneemt. Een afname kan een indicatie zijn dat de aard van het selecteren
op straat verandert. De landelijke pilot heeft er bewust voor gekozen om
de pilotteams vrij te laten in de wijze van invoering en gebruik van het
instrumentarium.
Resultaten
Het handelingskader als instrument voor professioneel controleren bleek
niet bij iedereen bekend. Politiemedewerkers geven aan dat zij de
basisprincipes van een proactieve controle niet ontlenen aan het
handelingskader als document, maar aan de opgedane kennis in het
politieonderwijs en (vooral) aan de ervaringen in de politiepraktijk.
Politiemedewerkers achten zichzelf professioneel genoeg om een controle
te kunnen verantwoorden. Het effect van het handelingskader op het
handelen tijdens een controle is dan ook zeer beperkt. In het onderzoek
komt naar voren dat politiemedewerkers van mening zijn dat er wel meer
bewustzijn en aandacht is voor etnisch profileren in het algemeen.
De politiemedewerkers zijn het niet eens over de vraag of de trefkans
en/of efficiency van een controle toeneemt met de Proco-app. Wel menen
zij dat de controles met dit instrument effectiever kunnen worden ingezet
dankzij de extra informatie die voorhanden is. De Proco-app lijkt ervoor te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 628, nr. 1011

2

zorgen dat er meer aandacht is voor het selectieproces. Zo merken de
politieagenten dat zij zich meer bewust zijn van de keuzemomenten
tijdens een controle.
De vernieuwingen in MEOS omvatten tevens de introductie van een
mutatiefunctie. Door deze toevoeging worden agenten in staat gesteld om
ook tijdens de surveillance mutaties via MEOS op te slaan in BVH. Deze
mutaties kunnen ook op straat worden geraadpleegd.
De onderzoekers concluderen dat het handelingskader en de Proco-app
nauwelijks of geen merkbare invloed hebben gehad op de bestaande
politiepraktijk binnen de pilotteams, maar dat het wel heeft bijgedragen
aan een voortschrijdende bewustwording voor wat betreft het selectieproces bij proactief controleren. De «working rules» zijn bepalender voor
de politiepraktijk dan de beleidsvoornemens. De conclusie dat maatregelen moeilijk hun weg vinden in de politiepraktijk werd ook getrokken in
het in 2019 verschenen rapport van de Adviescommissie Etnisch
profileren naar de politieaanpak van etnisch profileren in de praktijk (Beke
2019)5.
Tot slot
Er zijn twee jaar verstreken tussen de uitvoering van de pilot en de
totstandkoming en openbaarmaking van het rapport. Met de uitwerking
en analyse van alle observaties, interviews en de data uit de Proco-app
was meer tijd gemoeid dan gepland. De politie heeft echter niet stilgezeten. De app «Professioneel controleren» is inmiddels landelijk geïmplementeerd, waarbij de aanbevelingen van dit rapport van meerwaarde zijn
geweest. De inzet was dat de aan de pilots deelnemende basisteams op
organische wijze zelf («vanaf de werkvloer») de app en het handelingskader zouden gebruiken zonder nadrukkelijke sturing «van bovenaf». Dit
bleek onvoldoende te werken. Daarom heeft ten behoeve van de
landelijke implementatie van de app meer sturing plaatsgevonden, onder
meer door «ambassadeurs» binnen de eenheden in te zetten. Daarnaast
zijn er technische aanpassingen gedaan die het gebruik van de functionaliteit hebben vereenvoudigd, daar waar er tijdens de pilots nog extra
handelingen moesten worden verricht om de functionaliteit te kunnen
gebruiken.
Etnisch profileren door de politie moet krachtig worden tegengegaan, ook
als dat incidenteel of onbewust gebeurt. Dit is van groot belang voor de
legitimiteit van het optreden van de politie, het maatschappelijk
vertrouwen van eenieder in de politie en effectief politieoptreden. Ik ben
van mening dat herhaald onderzoek naar de effecten en effectiviteit van
de maatregelen om professioneel controleren te versterken en om etnisch
profileren tegen te gaan, van belang is. De wijze waarop aan deze
behoefte tegemoet kan worden gekomen, wordt in de komende periode
verder uitgewerkt. Professioneel controleren maakt een belangrijk
onderdeel uit van de planvorming voor de realisatie van het gedachtegoed «Politie voor Iedereen». Ik zal uw Kamer hierover binnenkort nader
informeren.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

5

https://bureaubeke.nl/publiacties/de-politieaanpak-van-etnisch-profileren-in-amsterdam/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 628, nr. 1011

3