Samenvatting
van
Education at a Glance 2009

Dit document is opgesteld door de directie Kennis van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap.
Voor vragen en/of opmerkingen kunt u terecht bij:
Daisy Satijn (070 4122426; d.t.m.satijn@minocw.nl)
Linda Slikkerveer (070 4123485; l.slikkerveer@minocw.nl)

Samenvatting Education at a Glance 2009

2

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave .................................................................................................... 3
Inleiding ............................................................................................................. 5
1.
1.1
1.2
1.3

Onderwijsuitgaven ................................................................................... 7
Onderwijsuitgaven als percentage van het bbp ............................................ 7
Publieke en private uitgaven aan onderwijs ................................................. 9
Onderwijsuitgaven per leerling/student .................................................... 10

2.
2.1
2.2
2.3

Het onderwijsproces ............................................................................... 15
Aantal leerlingen per docent ................................................................... 15
Salarissen onderwijspersoneel................................................................. 16
Samenstelling docentencorps .................................................................. 18

3.
3.1
3.2
3.3
3.4

Deelname aan het onderwijs.................................................................... 21
Deelname aan onderwijs en/of arbeidsmarkt ............................................. 21
Deelname aan hoger secundair onderwijs ................................................. 24
Deelname aan hoger onderwijs ............................................................... 26
Mobiliteit in hoger onderwijs ................................................................... 26

4.
4.1
4.2
4.3
4.4

Resultaten van het onderwijs ................................................................... 29
Prestaties van leerlingen ........................................................................ 29
Opbrengst van het hoger onderwijs ......................................................... 32
Opleidingsniveau van de beroepsbevolking ............................................... 34
Onderwijs en arbeidsmarkt ..................................................................... 37
4.4.1 Deelname aan arbeidsmarkt ................................................................ 38
4.4.2 Werkloosheid .................................................................................... 40
4.5
Maatschappelijke effecten van onderwijs .................................................. 42
4.5.1 De invloed van onderwijs op gezondheid ............................................... 42
4.5.2 De invloed van onderwijs op maatschappelijke betrokkenheid en
intermenselijk vertrouwen ................................................................... 43

Bijlage 1 Onderwijsstructuur van Nederland en referentielanden ............................... 47
Bijlage 2 Internationale classificatie van onderwijs-programma’s............................... 49
Bijlage 3 Internationale classificatie van beroepen .................................................. 50
Bijlage 4 Doorstroom in het Nederlandse onderwijs ................................................. 51

Samenvatting Education at a Glance 2009

3

Samenvatting Education at a Glance 2009

4

Inleiding
Een internationale vergelijking van het Nederlands onderwijs
De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) brengt jaarlijks een
publicatie uit met indicatoren op het gebied van het onderwijs onder de titel ‘Education at a
Glance’. Het rapport voor 2009 is gebaseerd op cijfers uit 2007 en daar waar geen recentere
gegevens beschikbaar zijn op cijfers uit 2006 of eerder. Op basis van het rapport is het mogelijk
verschillende aspecten van het Nederlandse onderwijs te vergelijken met andere landen.
Education at a Glance (EAG) is het meest volledige internationale vergelijkingsdocument op het
terrein van onderwijs dat beschikbaar is. Juist omdat onderwijssystemen per land zo verschillend
zijn, is het belangrijk om indicatoren te ontwikkelen die een vergelijking van stelsels mogelijk
maken. EAG is daarmee van grote toegevoegde waarde. Echter, het is wel belangrijk oog te
houden voor het feit dat de gegevens niet altijd een volledig beeld geven van de huidige situatie.
Zo zijn de effecten van de economische en financiële crisis nog niet zichtbaar in de gepresenteerde
cijfers.

Opbouw van de samenvatting
Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap publiceert jaarlijks op dezelfde dag als EAG
uitkomt, een samenvatting van deze OESO-publicatie. Het doel van deze samenvatting is de positie
van het Nederlandse onderwijsstelsel in internationaal perspectief zichtbaar te maken voor een
breed publiek. In de samenvatting vergelijken we Nederland met die landen die juist voor ons
relevant zijn. Het gaat dan om landen met een vergelijkbaar welvaartsniveau en vergelijkbare
cultuur. Om te beginnen zijn dat de ons omringende landen België, Duitsland, het Verenigd
Koninkrijk, Frankrijk en Denemarken. Finland is opgenomen omdat dit land wordt gezien als een
goed voorbeeld van een succesvol onderwijssysteem. De Finnen scoren bijvoorbeeld het best van
alle Europese landen in het ‘Programme for International Student Assessment’ (PISA)-onderzoek
van 2006. Daarnaast zijn de twee grootste economieën van de OESO, de VS en Japan, in de
vergelijking opgenomen. Een vergelijking met Japan is daarnaast interessant omdat het een sterke
kenniseconomie is.
Behalve een vergelijking met een aantal landen laten we ook zien hoe het Nederlandse
onderwijsstelsel scoort ten opzichte van het OESO-gemiddelde en daar waar relevant ook ten
opzichte van het EU-gemiddelde. Het EU-gemiddelde is gebaseerd op 19 van de 27 EU-landen.
Acht EU-landen zijn geen lid van de OESO en daarom niet opgenomen in EAG.
In de samenvatting worden de indicatoren uitgelicht die vooral voor Nederland relevant zijn. Het
gaat hierbij om algemene indicatoren die een beeld geven van het onderwijsstelsel. Ook zal er
aandacht besteed worden aan indicatoren die nieuw zijn in EAG 2009. Dit betreft het percentage
excellente leerlingen op het gebied van taal, wiskunde en natuurwetenschappen n.a.v. het PISArapport “Top of the class- High performers in science in PISA 2006” dat onlangs door de OESO is
gepubliceerd, de maatschappelijke opbrengsten van onderwijs en langdurige werkloosheid naar
leeftijd en opleidingsniveau.

Samenvatting Education at a Glance 2009

5

De opbouw van deze samenvatting is als volgt. In hoofdstuk 1 wordt ingegaan op de input; wat
stoppen we in het onderwijs en hoe verhoudt dit zich tot wat andere landen in hun onderwijs
investeren? Hoofdstuk 2 focust op de throughput; wat gebeurt er zoal in het onderwijs en wat is de
kwaliteit van het onderwijs? In hoofdstuk 3 komen verschillende cijfers over de deelname aan het
onderwijs aan bod. Hoofdstuk 4 behandelt de resultaten van het onderwijs (de output). Welke
kwalificaties en vaardigheden doen Nederlanders op in het onderwijs en hoe presteren ze op de
arbeidsmarkt? Daarnaast wordt gekeken naar het effect van onderwijs op enkele sociale aspecten.
Tot slot zijn vier bijlagen opgenomen. In de eerste bijlage wordt een overzicht gegeven van de
onderwijsstructuur in Nederland en de referentielanden. In de tweede bijlage is de internationale
classificatie van onderwijsprogramma’s die de OESO hanteert (ISCED), weergegeven. De derde
bijlage betreft de internationale classificatie voor beroepsgroepen (ISCO). In de laatste bijlage is
een overzicht opgenomen van de toedeling van en de doorstroom in het Nederlands onderwijs naar
ISCED niveau.

Samenvatting Education at a Glance 2009

6

1.

Onderwijsuitgaven
•

In Nederland zijn de publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen in 2006 na de
revisie van het CBS (zie tekstbox) 5,6 procent van het bbp.

•

De publieke uitgaven aan onderwijs als percentage van de totale publieke uitgaven zijn in
de periode 1995-2006 toegenomen.

•

In het tertiair onderwijs zijn de publieke en private uitgaven aan instellingen incl. R&D per
student in Nederland gedaald in de periode 2000-2006.

1.1 Onderwijsuitgaven als percentage van het bbp
De uitgaven aan onderwijs hangen sterk samen met de demografische ontwikkelingen en de
welvaart in een land. Om de onderwijsuitgaven internationaal te vergelijken is het belangrijk om
met deze aspecten rekening te houden. In internationale vergelijkingen wordt onder andere
gekeken naar de onderwijsuitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het bruto
binnenlands product (bbp). Hierdoor krijgen we een beeld van welk deel van de welvaart een land
bereid is te investeren in onderwijs 1 . In figuur 1.1 zijn de uitgaven aan onderwijsinstellingen als
percentage van het bbp weergegeven. In Nederland zijn deze uitgaven in 2006 5,6 procent van het
bbp. Het betreft hier de directe publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen, dus
exclusief de publieke subsidies aan o.a. huishoudens voor collegegelden en levensonderhoud.
Nederland zit met een percentage van 5,6 procent van het bbp onder het OESO-gemiddelde van
5,7 procent en boven het EU-gemiddelde van 5,5 procent.
Figuur 1.1

Uitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het BBP
(publieke en private uitgaven, 2006)

8
7
6
5
4
3
2
1
0
JAP

DUI

NED

VK

FIN

Pre- primair

FRA

BEL

DEN

Primair & secundair

VS

OESO EU-19

Tertiair

Bron: EAG 2009, tabel B2.2

1

Opgemerkt wordt dat er nationaal en internationaal verschillende financiële indicatoren naast elkaar worden

gebruikt. Hier liggen vaak subtiele definitieverschillen aan ten grondslag. De OESO presenteert enerzijds de
publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen, maar daarnaast ook de totale overheidsuitgaven aan
onderwijs. Het CBS publiceert vaak de nationale (publieke + private) uitgaven aan onderwijs. Hierin zijn ook de
uitgaven studiefinanciering meegenomen. Het is belangrijk alert te zijn op deze definitieverschillen wanneer
onderwijsuitgaven internationaal met elkaar worden vergeleken.

Samenvatting Education at a Glance 2009

7

Tekstbox Revisie
Het CBS heeft in 2008 een onderzoek afgerond naar uitbreiding en verbetering van de nationale
statistiek Onderwijsuitgaven. Tijdens deze revisie zijn enkele ontbrekende onderdelen (zogeheten
witte vlekken), waarover tot op heden geen informatie beschikbaar was, opgevuld conform
(inter)nationale voorschriften. Bij de revisie is gebruik gemaakt van nieuwe beschikbare bronnen.
Dit heeft ervoor gezorgd dat de grootste ontbrekende onderdelen in de onderwijsstatistiek zijn
opgevuld.
In totaal betreft het een administratieve stijging van de onderwijsuitgaven aan
onderwijsinstellingen met bijna 4 miljard euro bestaande uit:
•

De private uitgaven van bedrijven aan duaal onderwijs (1,7 miljard)

•

De uitgaven van huishoudens en bedrijven aan particulier onderwijs (1,1 miljard)

•

Een verbetering van de integratie van financiële stromen tussen rijk en gemeenten en nieuwe
cijfers voor de bepaling van R&D-uitgaven in het hoger onderwijs (0,9 miljard)

Deze uitgaven zijn dus niet nieuw, maar zijn door het CBS nu voor het eerst in beeld gebracht. In
het webartikel van vier december 2008 heeft het CBS deze revisie ook bekend gemaakt.
De revisie is van invloed op de Nederlandse waarden van de financiële indicatoren die in
(inter)nationale vergelijkingen gebruikt worden. Dit is duidelijk zichtbaar wanneer we de cijfers
voor Nederland uit EAG 2009 vergelijken met die uit eerdere publicaties van EAG. Zo lijkt het alsof
de uitgaven van Nederland aan onderwijsinstellingen als percentage van het bbp nu op een hoger
niveau liggen. Dit is niet het geval. Het betreft nog niet eerder in kaart gebrachte uitgaven, die
aanvullend in beeld zijn gebracht en voor het eerst in EAG 2009 zijn meegenomen. Voorheen
waren deze uitgaven niet opgenomen in de database die de OESO gebruikt voor de publicatie van
EAG. Het CBS heeft de cijfers voor de periode 1995-2006 met terugwerkende kracht herzien. De
cijfers die in eerdere uitgaven van EAG gebruikt zijn, zijn derhalve niet meer de juiste gegevens.
Vóór revisie zouden de uitgaven aan onderwijsinstellingen in 2006 4,9 procent van het bbp
geweest zijn, na revisie is dit 5,6 procent.
De revisie bestaat voor ruim eenderde uit in kaart gebrachte private uitgaven van bedrijven aan
duaal onderwijs. Hierdoor zijn vooral de waarden van de indicatoren waarin de private uitgaven
aan onderwijsinstellingen in het secundair onderwijs zijn opgenomen in EAG 2009 ten opzichte van
eerdere publicaties toegenomen. Bedroeg vóór de revisie het aandeel privaat bijvoorbeeld nog 4
procent van de totale publieke + private uitgaven aan secundaire onderwijsinstellingen, na de
revisie is dit aandeel 13 procent. Ook de uitgaven per leerling in het secundair onderwijs zijn vooral
hierdoor omhoog gegaan.

Samenvatting Education at a Glance 2009

8

1.2 Publieke en private uitgaven aan onderwijs
Figuur 1.2 laat zien dat Nederland van de vergelijkingslanden samen met het Verenigd Koninkrijk
en Duitsland het grootste aandeel private uitgaven heeft in het primair en secundair onderwijs (13
procent). In Nederland zijn dit vooral de kosten die bedrijven maken voor de opleiding en
begeleiding van duale leerlingen in de beroepsbegeleidende leerweg van het mbo (BBL). Zie ook de
tekstbox over de revisie.
Figuur 1.2

Publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen in het primair en
secundair onderwijs (voortgezet -en middelbaar beroepsonderwijs)
(procentuele verdeling, 2006)

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
VK

NED

DUI

JAP

VS

FRA
Publiek

BEL

DEN

FIN

OESO EU-19

Privaat

Bron: EAG 2009, tabel B3.2a

Samenvatting Education at a Glance 2009

9

In de periode 1995-2006 is in Nederland een steeds groter deel van de totale overheidsuitgaven
naar onderwijs gegaan. Nam onderwijs in 1995 nog 9,1 procent van de totale overheidsuitgaven
voor haar rekening, in 2006 is dit 12,1 procent. Het aandeel publieke uitgaven aan onderwijs als
percentage van de totale publieke uitgaven ligt in Nederland nog steeds lager dan gemiddeld in de
OESO (13,3 procent) en EU-19 (12,2 procent). In het Verenigd Koninkrijk, België, Finland,
Denemarken en de Verenigde Staten wordt net als in Nederland een steeds groter deel van het
publieke geld aan onderwijs besteed.
De groei in Nederland komt enerzijds door een toename van het aantal leerlingen en studenten:
tussen 2000 en 2006 is het aantal leerlingen in het primair en secundair onderwijs met 4 procent
gestegen. In het hoger onderwijs bedroeg deze groei zelfs 20 procent. Anderzijds is er sprake van
extra investeringen in het funderend onderwijs in de afgelopen jaren, met name in de periode
2000-2001 voor de verkleining van klassen.
Figuur 1.3

Publieke uitgaven aan onderwijs als percentage van de totale
overheidsuitgaven

18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
JAP

DUI

FRA

VK

NED

BEL

1995

FIN

2000

VS

DEN

OESO EU-19

2006

Bron: EAG 2009, tabel B4.1

1.3 Onderwijsuitgaven per leerling/student
Het presenteren van de publieke en private onderwijsuitgaven als percentage van het bbp maakt
inzichtelijk hoeveel we op macroniveau als land uitgeven aan onderwijs. Echter, het zegt weinig
over hoeveel baat de leerlingen en studenten hier nu van hebben. Een land kan meer geld aan
onderwijs uitgeven, maar als ten gevolge van de demografische ontwikkelingen de leerlingpopulatie harder groeit dan het bbp, dan is een extra stijging van de uitgaven puur ter
compensatie van het groter aantal leerlingen/studenten nodig om het uitgavenpatroon op peil te
houden. Het is daarom nuttig om de uitgaven aan onderwijs ook te beschouwen in het licht van het
aantal mensen dat onderwijs geniet.

Samenvatting Education at a Glance 2009

10

In figuur 1.4 is weergegeven wat de uitgaven aan onderwijsinstellingen per leerling in het primair
en secundair onderwijs zijn. De Nederlandse uitgaven aan onderwijsinstellingen per leerling in het
primair onderwijs liggen net onder het OESO gemiddelde (respectievelijk 5.800 euro en 5.900
euro). In vergelijking met andere landen geeft Nederland een hoog bedrag per leerling in het
secundair onderwijs uit. Dit is opmerkelijk en wordt vrijwel volledig verklaard door de private
uitgaven per leerling in het mbo. Deze zijn gemiddeld bijna 40 procent hoger dan de uitgaven per
leerling in het algemeen vormend onderwijs (vmbo, havo en vwo). Zie ook de toelichting in de
tekstbox over de revisie van de onderwijsuitgaven.
Figuur 1.4

Uitgaven per leerling aan onderwijsinstellingen voor primair en secundair
(voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs) onderwijs
In euro’s x 1.000 omgerekend m.b.v. koopkrachtpariteiten
(publieke en private uitgaven, 2006)

12
10
8
6
4
2
0
DUI

FRA

FIN

NED

JAP

BEL

Primair

VK

DEN

VS

OESO EU-19

Secundair

Bron: EAG 2009, tabel B1.1a

Figuur 1.5 illustreert de uitgaven per leerling in het algemeen vormend onderwijs (vmbo, havo en
vwo) en in het middelbaar beroepsonderwijs (niveau 1-4). In dit figuur zijn alleen die landen
opgenomen die beschikken over een duaal stelsel en die de uitgaven voor de twee typen onderwijs
apart op kunnen geven. Het Verenigd Koninkrijk en Denemarken kennen wel een duaal stelsel,
maar kunnen deze indicator (nog) niet uitsplitsen naar algemeen vormend en beroepsgericht
onderwijs. Deze landen ontbreken daarom in figuur 1.5.

Samenvatting Education at a Glance 2009

11

De internationale vergelijking van deze indicator is mogelijk ietwat vertekend, doordat niet alle
landen met een sterk duaal systeem de uitgaven van bedrijven aan duaal onderwijs in hun
statistiek hebben opgenomen. Enerzijds door methodologische (meet)problemen anderzijds
hanteren zij veelal ook een andere bekostigingssystematiek. Van Zwitserland en Duitsland weten
we dat zij in ieder geval op vergelijkbare wijze als Nederland deze uitgaven in kaart brengen.
Figuur 1.5

Uitgaven per leerling aan onderwijsinstellingen voor secundair onderwijs
uitgesplitst naar algemeen en beroepsgericht onderwijs voor enkele landen
met een sterk duaal stelsel
In euro’s x 1.000 omgerekend m.b.v. koopkrachtpariteiten (2006)

25

20

15

10

5

0
HON

FIN

ZWE

DUI

FRA

NED

Algemeen (in NED vmbo, havo en vwo)

OOS

ZWI

OESO

Beroepsgericht (in NED mbo 1-4)

Bron: EAG 2009, webtabel B1.7

In figuur 1.6 zijn de uitgaven per student aan tertiaire onderwijsinstellingen (hbo-instellingen en
universiteiten) inclusief en exclusief Research & Development (R&D) uitgaven weergegeven. In het
tertiair onderwijs liggen de Nederlandse uitgaven in- en exclusief R&D boven het OESOgemiddelde.
Doordat in sommige landen veel R&D activiteiten buiten de instellingen plaatsvinden, is onderlinge
vergelijkbaarheid lastig. De uitgaven aan tertiair onderwijs kunnen om deze reden beter onderling
vergeleken worden exclusief R&D. Opgemerkt wordt dat ook de uitgaven per student inclusief R&D
in het hoger onderwijs in 2006 zijn toegenomen door de revisie van het CBS: met ca. 10 procent.
Met de revisie zijn voor het eerst R&D uitgaven van hbo-instellingen meegenomen, voortkomend
uit lectoraten/kenniskringen. Daarnaast is er ook sprake van een opwaartse bijstelling van de
uitgaven van universitair medische centra (UMC’s) voor onderwijs en onderzoek.

Samenvatting Education at a Glance 2009

12

Figuur 1.6

Uitgaven aan tertiaire onderwijsinstellingen per student
In euro’s x 1.000 omgerekend m.b.v. koopkrachtpariteiten
(uitgaven inclusief en exclusief R&D, 2006)

25

20

15

10

5

0
FIN

DUI

FRA

BEL

VK

NED

Tertiair excl. R&D

VS

DEN

JAP

OESO EU-19

Tertiair incl. R&D

Bron: EAG 2009, tabel B1.1a

Wanneer we naar de veranderingen in de uitgaven kijken dan blijkt dat in het primair en secundair
onderwijs de uitgaven tussen 2000 en 2006 sneller zijn gestegen dan de groei van het aantal
leerlingen. In Nederland zijn de gemiddelde uitgaven per leerling in deze periode gestegen.
Gemiddeld in de OESO en EU-19 zijn de uitgaven per leerling in het primair en secundair onderwijs
eveneens gestegen, deze stijging is sterker dan de stijging in Nederland.
Figuur 1.7

Verandering in de uitgaven per leerling in het primair en secundair
onderwijs
(publieke en private uitgaven, 2000-2006, 2000=100)

160
150
140
130
120
110
100
90
80
BEL

FRA

DUI

JAP

DEN

VS

Verandering in uitgaven
Verandering in uitgaven per leerling

NED

FIN

VK

OESO EU19

Verandering in leerling aantallen

Bron: EAG 2009, tabel B1.5

Samenvatting Education at a Glance 2009

13

In het Nederlandse tertiair onderwijs zijn de publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen
per student gedaald in de periode 2000-2006. De publieke uitgaven voor de bekostiging van en de
private bijdragen voor hoger onderwijs (met name collegegeld) hebben de studentenaantallen wel
gevolgd. Dit terwijl de uitgaven aan R&D de studentenaantallen niet hebben gevolgd, wat een
daling van de uitgaven per student tot gevolg heeft.
De uitgaven per student in deze periode zijn wel gestegen als we kijken naar het OESOgemiddelde. Dit geldt, op Duitsland na, ook voor de referentielanden.
Figuur 1.8

Verandering in de uitgaven per student in het tertiair onderwijs inclusief
R&D
(publieke en private uitgaven, 2000-2006, 2000=100)

160
150
140
130
120
110
100
90
80
NED

DUI

VS

BEL

FRA

JAP

Verandering in uitgaven
Verandering in uitgaven per student

FIN

DEN

VK

OESO EU-19

Verandering in student aantallen

Bron: EAG 2009, tabel B1.5

Samenvatting Education at a Glance 2009

14

2.

Het onderwijsproces
•

Het aantal leerlingen per docent verschilt in Nederland nauwelijks tussen primair en
secundair onderwijs. Het gaat om ongeveer 16 leerlingen per docent.

•

Het maximum salaris dat een Nederlandse docent kan verdienen, is internationaal gezien
als redelijk hoog te beschouwen.

•

In Nederland is het aandeel jonge docenten (jonger dan 39 jaar) klein in vergelijking met
het OESO-gemiddelde.

•

In het primair onderwijs zijn vooral vrouwen docent en in het tertiair onderwijs mannen.

2.1 Aantal leerlingen per docent
De ratio tussen docent en leerling ligt in Nederland voor het primair onderwijs net onder het OESOgemiddelde en voor het secundair onderwijs ruim boven het OESO-gemiddelde. Ditzelfde geldt
voor de Verenigde Staten. In Nederland en de Verenigde Staten is er nauwelijks verschil in
leerling-leraar ratio tussen primair en secundair onderwijs. In de andere vergelijkingslanden is het
aantal leerlingen per docent in het primair onderwijs over het algemeen groter dan in het secundair
onderwijs.
De indicator ‘aantal leerlingen per docent’ geeft niet de gemiddelde klassengrootte weer. Het gaat
hier om het aantal fulltime leerlingen gedeeld door het aantal fulltime leerkrachten. Hiertoe
behoren ook de adjunct-directeuren, remedial teachers en onderwijsassistenten. Remedial teachers
en onderwijsassistenten werken vaak één op één met een leerling, wat direct van invloed is op het
aantal leerlingen per docent. Daarnaast is geen rekening gehouden met de gemiddelde
instructietijd per leerling en het gemiddeld aantal uren dat een leraar les geeft.
Figuur 2.1

Aantal leerlingen per docent
(2007)

22
20
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
BEL

VS

FIN

NED

DUI

Primair onderwijs

JAP

VK

FRA

OESO

Secundair onderwijs

Bron: EAG 2009, tabel D2.2
NB: Gegevens Denemarken ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

15

2.2 Salarissen onderwijspersoneel
Het maximum salaris van Nederlandse docenten in het primair onderwijs, het startsalaris en het
salaris na 15 jaar liggen boven het OESO-gemiddelde. In figuur 2.2 is te zien dat de structuur van
salarissen tussen landen behoorlijk verschilt. In sommige landen is er een enorme groei in salaris
mogelijk terwijl in andere landen het startsalaris al redelijk dicht bij het maximum salaris ligt. In
Japan is het salaris na 15 jaar bijna verdubbeld ten opzichte van het startsalaris en ligt het
maximum salaris op meer dan 2,5 keer het startsalaris. Ter vergelijking, in Nederland is het
maximum salaris minder dan 1,5 keer het startsalaris. Het startsalaris van Nederlandse leraren in
het primair onderwijs is vergelijkbaar met het salaris van de Belgische leraren (Vlaanderen). In
Nederland ligt het startsalaris iets hoger, maar in Vlaanderen is het maximum salaris weer hoger.
Figuur 2.2

Salarissen docenten in het primair onderwijs
(in euro’s x 1.000, 2007)

60
50
40
30
20
10
0
DUI

JAP

VK

NED

VS

BEL
(VL)

DEN

FIN

FRA

Startsalaris

Salaris na 15 jaar

M aximum salaris

OESO startsalaris

OESO salaris na 15 jaar

OESO maximum salaris

Bron: EAG 2009, tabel D3.1 en X2.3

In vrijwel alle landen zijn de salarissen in het lager secundair onderwijs hoger dan de salarissen in
het primair onderwijs. Nederland zit met zowel het startsalaris, het salaris na 15 jaar als het
maximum salaris boven het OESO-gemiddelde. In Duitsland verdienen leraren in het lager
secundair onderwijs het meest, in Frankrijk het minst. In het Verenigd Koninkrijk en Denemarken
valt op dat het salaris na 15 jaar even hoog is als het maximum salaris.

Samenvatting Education at a Glance 2009

16

Figuur 2.3

Salarissen docenten in het lager secundair onderwijs
(in euro’s x 1.000, 2007)

60
50
40
30
20
10
0
DUI

JAP

NED

VK

VS

BEL
(VL)

DEN

FIN

FRA

Startsalaris

Salaris na 15 jaar

M aximum salaris

OESO startsalaris

OESO salaris na 15 jaar

OESO maximum salaris

Bron: EAG 2009, tabel D3.1 en X2.3

Samenvatting Education at a Glance 2009

17

Ook ligt voor Nederlandse leerkrachten in het hoger secundair onderwijs het salaris boven het
OESO-gemiddelde. Hierbij moet een kanttekening worden gemaakt. De salarisgegevens in EAG
kunnen verkeerd worden geïnterpreteerd. Het betreft hier de salarissen volgens de officiële
schalen. In tegenstelling tot de meeste OESO-landen kent Nederland meerdere salarisschalen in
het secundair onderwijs. Voor Nederland wordt in EAG voor het hoger secundair onderwijs het
salaris getoond volgens de hoogste schaal LD 2 . Echter, lang niet alle docenten in het hoger
onderwijs worden volgens deze schaal ingeschaald en daarnaast neemt het aantal leraren dat in
deze schaal is ingeschaald ook nog af 3 .
Figuur 2.4

Salarissen docenten in het hoger secundair onderwijs
(in euro’s x 1000, 2007)

80
70
60
50
40
30
20
10
0
NED

DUI

BEL
(VL)

DEN

VK

VS

FIN

JAP

FRA

Start salaris

Salaris na 15 jaar

Maximum salaris

OESO startsalaris

OESO salaris na 15 jaar

OESO maximum salaris

Bron: EAG 2009, tabel D3.1 en X2.3

2.3 Samenstelling docentencorps
Een indruk van de vergrijzing van het docentencorps wordt verkregen door te kijken naar de
verhouding tussen het aantal jonge (jonger dan 39 jaar) en het aantal oudere (ouder dan 40 jaar)
docenten. Als de jongere groep kleiner is dan de oudere groep dan dreigt het risico dat er op
termijn onvoldoende docenten zijn om de over een aantal jaren met pensioen gaande docenten te
vervangen.
Of de leeftijdsverhouding van het docentencorps als een probleem aangemerkt kan worden, is
mede afhankelijk van het aantal leerlingen. In het primair onderwijs is in Nederland de groep
jongere docenten kleiner dan de groep oudere docenten, zo’n 40 procent is jonger dan 39 jaar. Het
aandeel jongere docenten is iets lager dan gemiddeld in de OESO.

2

De cijfers in Education at a Glance zijn gebaseerd op de volgende salarisschalen: De salarissen voor leraren in het primair

onderwijs zijn gebaseerd op LA. De salarissen voor leraren in het lager secundair onderwijs zijn gebaseerd op schaal LB en de
salarissen van leraren in het hoger secundair onderwijs zijn gebaseerd op schaal LD.
3

In het convenant Actieplan Leerkracht van Nederland zijn afspraken gemaakt over het versterken van de positie van de

leraren, onder andere door de beloning van leraren te verbeteren. Eén van de afspraken in het convenant betreft het verhogen
van het aantal leraarsfuncties op een hoger functieniveau, de zogenaamde ‘functiemix’.

Samenvatting Education at a Glance 2009

18

Figuur 2.5

Leeftijdsverdeling docenten in het primair onderwijs
(2007)

VK
BEL
NED
VS
FRA
FIN
JAP
DUI

OESO
0

10

20

< 30 jaar

30

40

30-39 jaar

50
40-49 jaar

60

70

50-59 jaar

80

90

100

>= 60 jaar

Bron: EAG 2009, tabel D7.1 (webtabel)
NB: Gegevens Denemarken ontbreken

In het secundair onderwijs is in Nederland de groep jongere docenten ruim kleiner dan de groep
oudere docenten. Zo’n 28 procent is jonger dan 39 jaar. Het aandeel jongere docenten is lager dan
gemiddeld in vergelijking met de andere OESO-landen. Met name het personeelsbestand van het
mbo is iets sterker aan het vergrijzen. Dit komt onder andere doordat veel docenten in het mbo
afkomstig zijn uit het bedrijfsleven, waardoor zij vaak al wat ouder zijn als zij instromen. Het
aantal docenten jonger dan 39 jaar is ten opzichte van 2006 wel licht gestegen (0,6 procent).
Van de vergelijkingslanden die hier getoond worden hebben alleen Duitsland en Finland een lager
aandeel jonge docenten dan Nederland.
Figuur 2.6

Leeftijdsverdeling docenten in het hoger secundair onderwijs
(2007)

VK
BEL
VS
NED
JAP
FRA
FIN
DUI

OESO
0

10

20

< 30 jaar

30
30-39 jaar

40

50

40-49 jaar

60

70

50-59 jaar

80

90

100

>= 60 jaar

Bron: EAG 2009, tabel D7.1 (webtabel)
NB: Gegevens Denemarken ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

19

Leerkracht zijn in het primair onderwijs is in vrijwel alle landen een vrouwenberoep. Gemiddeld in
alle OESO-landen samen is 80 procent van de docenten in het primair onderwijs vrouw. Nederland
ligt met 83 procent boven het OESO-gemiddelde.
In het secundair onderwijs is de verdeling meer ‘fifty-fifty’. Binnen de OESO is gemiddeld 53,3
procent van de docenten in het hoger secundair onderwijs vrouw. Nederland scoort hier onder het
gemiddelde met een aandeel vrouwelijke docenten van 46,4 procent.
In het tertiair onderwijs zijn meer mannen dan vrouwen docent. Ook hier geldt dat in Nederland
het aandeel vrouwelijk onderwijzend personeel lager is dan gemiddeld binnen de OESO.
Figuur 2.7

Vrouwelijk onderwijzend personeel
(2007)

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
JAP

FIN

BEL

VK

Primair

FRA

NED

Hoger secundair

DUI

VS

OESO

Tertiair totaal

Bron: EAG 2009, tabel D7.2 (webtabel)
NB: Gegevens Denemarken ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

20

3.

Deelname aan het onderwijs
•

In Nederland nemen jongeren intensief deel aan zowel onderwijs als de arbeidsmarkt.

•

In het hoger secundair onderwijs (bovenbouw havo en vwo en mbo 2, 3 en 4) volgt een
relatief groot deel van de leerlingen een beroepsgerichte opleiding.

•

De verschillen tussen de seksen in Nederland zijn vrijwel nihil als het gaat om deelname
aan het onderwijs, terwijl in veel andere landen meisjes langer en hoger onderwijs volgen
dan jongens.

•

Steeds meer Nederlanders vinden hun weg naar het hoger onderwijs.

•

Voor internationale studenten is het Nederlandse hoger onderwijs minder populair dan
gemiddeld.

3.1 Deelname aan onderwijs en/of arbeidsmarkt
Gemiddeld genomen genieten mensen uit de OESO-landen 17,6 jaar van hun leven onderwijs.
Nederlanders zitten met 17,7 jaar iets meer dan een maand boven het OESO-gemiddelde. In de
meeste landen volgen vrouwen langer onderwijs dan mannen. In Nederland verschilt het verwacht
aantal jaren dat onderwijs wordt gevolgd tussen mannen en vrouwen vanaf het 5e levensjaar niet
of nauwelijks.
Het verwacht aantal jaren dat onderwijs wordt genoten hangt ook sterk samen met het
onderwijsstelsel in een land. Finnen komen bijvoorbeeld pas op hun 20e van de middelbare school.

Figuur 3.1

Verwacht aantal jaren dat onderwijs wordt genoten vanaf het 5e
levensjaar
(2007)

25

20

15

10

5

0
VK

FRA

VS

DUI
Totaal

NED

DEN

Mannen

BEL

FIN

OESO

Vrouwen

Bron: EAG 2009, tabel C1.7 (webtabel)
NB: Gegevens Japan ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

21

In figuur 3.2 is weergegeven hoeveel jaar jongeren tussen de 15 en 29 jaar in het onderwijs dan
wel op de arbeidsmarkt doorbrengen. Nederlandse jongeren brengen vooral veel tijd door in ofwel
het onderwijs ofwel op de arbeidsmarkt, respectievelijk 8,0 en 6,0 jaar. De werkloosheid onder
jongeren is in Nederland zeer laag. Ook de tijd die vrijwillig buiten het onderwijs dan wel op de
arbeidsmarkt wordt doorgebracht is beperkt.
Dit beeld wordt mede bepaald door de hoogconjunctuur in 2007. In de huidige situatie is er
vanwege de economische en financiële crisis sprake van een verminderde kans op het vinden van
een baan en een opwaartse druk op het onderwijs. In het Verenigd Koninkrijk brengen jongeren
tussen de 15 en 29 jaar gemiddeld 8 jaar door op de arbeidsmarkt en slechts 5 jaar in het
onderwijs. Ook hier is wederom het onderwijsstelsel van invloed op het aantal jaren dat 15-29
jarigen in onderwijs en op de arbeidsmarkt doorbrengen.

Figuur 3.2

Verdeling aantal jaren dat 15-29 jarigen in onderwijs en op
arbeidsmarkt doorbrengen
(2007)

15

10

5

0
VK

VS

BEL

In onderwijs
Niet in onderwijs, werkloos

FRA

DEN

DUI

NED

FIN

OESO

Niet in onderwijs, werkzaam
Niet in onderwijs, niet op de arbeidsmarkt

Bron: EAG 2009, tabel C3.1a
NB: Gegevens Japan ontbreken

Jongeren blijven door de jaren heen steeds langer in het onderwijs. Het aandeel 20-24 jarigen dat
geen onderwijs volgt is in Nederland in 4 jaar tijd met 6,7 procentpunt gedaald. Gemiddeld voor de
OESO is eenzelfde beeld te zien, maar van de vergelijkingslanden laat alleen Duitsland een
dergelijke trend zien. Daarnaast komt naar voren dat het aandeel 20-24 jarigen in Nederland dat
geen onderwijs geniet en ook niet werkzaam is, op slechts 6,9 procent ligt. In 2006 lag dit
percentage nog op 7,3 procent. Dit is minder dan de helft van het OESO-gemiddelde.

Samenvatting Education at a Glance 2009

22

Figuur 3.3

Aandeel 20-24 jarigen niet in onderwijs
(2007)

80
70
60
50
40
30
20
10
0
FIN

NED

DEN

FRA

2000

2005

2007

DUI

BEL

VS

VK

OESO

2007: niet in onderwijs en niet werkzaam

Bron: EAG 2009, tabel C3.4a
NB: Gegevens Japan ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

23

Op basis van figuur 3.2 concludeerden we al dat de werkloosheid onder schoolverlaters in
Nederland laag is. In figuur 3.4 wordt dit nog duidelijker weergegeven met de percentages 25-29
jarigen die niet aan onderwijs en/of de arbeidsmarkt deelnemen. Hier is ook het verschil in nietdeelname tussen verschillende opleidingsniveaus te zien. Het percentage van de 25-29 jarigen dat
niet aan onderwijs en/of de arbeidsmarkt deelneemt, ligt in Nederland ruim onder het OESOgemiddelde.
Het verschil tussen de opleidingsniveaus is in Nederland goed te zien. Uit figuur 3.4 blijkt dat
mensen met een lager opleidingsniveau vaker niet in het onderwijs zitten en niet werkzaam zijn.
Het percentage 25-29 jarigen met alleen primair en lager secundair onderwijs die niet aan
onderwijs en/of de arbeidsmarkt deelnemen, ligt op 4,4 procent. Voor mensen met hoger secundair
en tertiair onderwijs liggen deze percentages respectievelijk op slechts 1,6 en 1,5 procent.

Figuur 3.4

Aandeel 25-29 jarigen niet in onderwijs en niet werkzaam naar
opleidingsniveau
(2007)

24
20
16
12
8
4
0
NED

VS

DEN

VK

FIN

Primair en lager secundair

FRA

DUI

BEL

Hoger secundair

OESO

Tertiair

Bron: EAG 2009, tabel C3.3
NB: Gegevens Japan ontbreken

3.2 Deelname aan hoger secundair onderwijs
Sommige landen binnen de OESO hebben een zogenaamd ‘comprehensive system’. Dit betekent
onder andere dat er geen onderscheid wordt gemaakt tussen beroepsgericht en algemeen vormend
onderwijs. In de meeste landen geldt dit tot en met het lager secundair niveau. In sommige landen
zelfs tot en met hoger secundair onderwijs. In Nederland wordt in het lager secundair onderwijs al
een onderscheid tussen beroepsgericht en algemeen vormend onderwijs gemaakt.
Daarnaast is het zo dat de groep beroepsgerichte opleidingen een ruimere leeftijdscategorie
betreft, namelijk 17-23 jaar. Voor het algemeen hoger secundair onderwijs geldt dat de leerlingen
gemiddeld tussen de 15-18 jaar zijn. Hierdoor is de kans groter dat de categorie beroepsgericht
hoger secundair onderwijs meer voorkomt.
Landen als Duitsland en België, die net als Nederland een vroeg selecterend onderwijssysteem
hebben, hebben een relatief hoge deelname aan beroepsgerichte opleidingen in het hoger
secundair onderwijs. Echter, er hoeft geen verband te zijn tussen vroege selectie en een hogere
deelname aan beroepsgerichte opleidingen.
Samenvatting Education at a Glance 2009

24

Ook Finland heeft bijvoorbeeld een hoge deelname aan beroepsgerichte opleidingen, terwijl het
onderwijssysteem daar pas rond de leeftijd van 16 jaar selecteert.

Figuur 3.5

Deelname in het hoger secundair onderwijs
Naar algemene en beroepsgerichte opleidingen (2007)

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
BEL

NED

FIN

DUI

DEN

Algemeen (in NED bovenbouw havo/vwo)

FRA

VK

JAP

OESO

Beroepsgericht (in NED mbo 2,3,4)

Bron: EAG 2009, tabel C1.4
NB: Gegevens Verenigde Staten ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

25

3.3 Deelname aan hoger onderwijs
De OESO onderscheidt op basis van de ISCED-classificatie (zie bijlage 2) twee typen hoger
onderwijs: 5A en 5B. Het eerste betreft lange opleidingen die tenminste drie jaar duren. De tweede
betreft de korte opleidingen. In Nederland valt zowel het reguliere hbo als het wo onder ISCED 5A.
Wanneer we naar de instroompercentages kijken volgens de door de OESO-gehanteerde definities,
ligt het percentage van Nederland (60 procent) boven dat van de OESO (56 procent). Het
instroompercentage wordt berekend op basis van het aantal mensen dat zich voor het eerst
inschrijft voor een ISCED 5A opleiding als percentage van het totaal aantal mensen in dezelfde
leeftijdscategorie.

Figuur 3.6

Instroom in het hoger onderwijs als percentage van het totaal
aantal mensen in dezelfde leeftijdscategorie
Lange opleidingen; ISCED 5A (2007)

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
BEL

DUI

JAP

VK

DEN

NED

Totaal

Vrouwen

VS

FIN

OESO

Mannen

Bron: EAG 2009, tabel A2.4
NB: Gegevens Frankrijk ontbreken

3.4 Mobiliteit in hoger onderwijs
Met de invoering van de bachelor-masterstructuur in steeds meer landen, wordt het gemakkelijker
om een deel van de studie in het buitenland te doen. Vooral landen waar Engels de voertaal is in
het onderwijs zijn populair bij internationale studenten. Internationale studenten zijn in EAG
gedefinieerd als: studenten die voor hun studie tijdelijk in een ander land woonachtig zijn dan hun
land van herkomst of hun eerdere opleiding elders hebben gevolgd. Uit figuur 3.7 blijkt dat
studenten vanuit Nederland vooral naar België, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en
Duitsland gaan. Gezamenlijk bestrijken deze landen 71 procent van de buitenlandse bestemmingen
van Nederlandse studenten.

Samenvatting Education at a Glance 2009

26

Figuur 3.7

Studentenmobiliteit in het tertiair onderwijs
Landen waar Nederlandse internationale studenten studeren (2007)

BEL

VK

VS

DUI

FRA

DEN

FIN

JAP

OVERIG

Bron: EAG 2009, tabel C2.3

Van alle studenten in het Nederlandse tertiaire onderwijs komt 4,7 procent uit het buitenland. Deze
internationale studenten komen vooral uit omringende landen als België, Duitsland en het Verenigd
Koninkrijk. Bij elkaar vormen deze landen ruim 38 procent van de internationale studenten in
Nederland.

Figuur 3.8

Studentenmobiliteit in het tertiair onderwijs
Herkomst van internationale studenten in Nederland (2007)

BEL

DUI

VK

DEN

FIN

FRA

VS

JAP

OVERIG

Bron: EAG 2009, tabel C2.3

Samenvatting Education at a Glance 2009

27

Van

de

Nederlandse

studenten

die

in

het

buitenland

studeren,

studeert

64

procent

taalwetenschappen, geschiedenis, kunst, sociale wetenschappen, bedrijfskunde of rechten. Slechts
12,2 procent gaat naar het buitenland om landbouw, techniek of bouwkunde te studeren. In
Finland is deze studie juist erg populair bij de internationale studenten. Belgische internationale
studenten gaan juist eerder gezondheid en welzijn in het buitenland studeren.

Figuur 3.9

Afstudeerrichting van internationale studenten, naar land van
herkomst
(2007)

FIN
DUI
VS
VK
DEN
BEL
JAP
NED
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Landbouw, techniek, industrie en bouwkunde
Taalwetenschappen, geschiedenis, kunst, sociale wetenschappen, bedrijfskunde en rechten
Onderwijs
Gezondheidszorg en welzijn
Onbekend
Bron: EAG 2009, tabel C2.5
NB: Gegevens Frankrijk ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

28

4.

Resultaten van het onderwijs
•

Uit PISA 2006 blijkt dat Nederlandse leerlingen goed presteren in taal, wiskunde en
natuurwetenschappen. Met name op het gebied van wiskunde en natuurwetenschappen
heeft Nederland in verhouding veel 15-jarige leerlingen die de hoogste PISA-scores halen
en daarmee excellent presteren.

•

In Nederland is het aantal bèta afgestudeerden niet gestegen ten opzichte van het
voorgaande jaar.

•

In Nederland hebben relatief veel mensen met een opleiding op lager niveau een baan op
hoger niveau.

•

Hoewel in Nederland het jeugdwerkloosheidspercentage laag is, is de kans op langdurig
werkloos zijn in verhouding vrij hoog.

4.1 Prestaties van leerlingen
Iedere drie jaar wordt het PISA-onderzoek gedaan. PISA staat voor ‘Programme for International
Student Assessment’. In dit onderzoek worden de vaardigheden van 15-jarige leerlingen gemeten
op de vakken taal, wiskunde en natuurwetenschappen. Bij iedere publicatie focust de OESO op één
van de drie onderwerpen. In 2006 was dat natuurwetenschappen. De data uit PISA 2006 zijn
gebruikt

voor

een

aparte

publicatie

over

excellente

leerlingen

op

het

gebied

van

natuurwetenschappen. Het rapport “Top of the class – high performers in science in PISA 2006” is
in mei 2009 door de OESO uitgebracht.
Nederlandse leerlingen presteren goed wanneer we kijken naar hun gemiddelde taal-, wiskundeen natuurwetenschapvaardigheden. Het rapport richt zich op het aantal leerlingen van 15 jaar dat
de

hoogste

score

(niveau

5

en/of

6)

haalt

op

het

gebied

van

taal,

wiskunde

en/of

natuurwetenschappen. Hieruit blijkt dat Nederland in de top tien van OESO-landen staat als we
kijken naar het aantal 15-jarige leerlingen dat de hoogste score haalt op het gebied van
natuurwetenschappen en wiskunde. Als we kijken naar de referentielanden dan is het percentage
excellente leerlingen op het gebied van natuurwetenschappen alleen groter in het Verenigd
Koninkrijk, Japan en Finland. Het OESO-gemiddelde ligt ruim lager met 9 procent.
Figuur 4.1

Excellente leerlingen op het gebied van natuurwetenschappen in PISA
(2006)

25

20

15

10

5

0
DEN

FRA

VS

BEL

DUI

NED

Niveau 5

VK

JAP

FIN

OESO

Niveau 6

Bron: EAG 2009, tabel A4.1a

Samenvatting Education at a Glance 2009

29

Op het gebied van wiskunde scoren alleen België en Finland beter. Nederland scoort ook hier veel
hoger dan het OESO-gemiddelde. Wel is het zo dat er meer jongens zijn die excellent presteren op
het gebied van wiskunde dan meisjes, respectievelijk 23,6 procent om 18,6 procent. Dit verschil is
niet kenmerkend voor Nederland, in vrijwel alle OESO-landen is dit verschil aanwezig en is het
verschil in het aantal excellent presterende jongens ten opzichte van meisjes 4,4 procentpunt. Voor
Nederland is dit 5 procentpunt.
Figuur 4.2

Excellente leerlingen op het gebied van wiskunde in PISA
(2006)

25

20

15

10

5

0
VS

VK

FRA

DEN

DUI

JAP

Niveau 5

NED

BEL

FIN

OESO

Niveau 6

Bron: EAG 2009, tabel A4.1a

Op het gebied van taal presteren minder 15-jarige Nederlandse leerlingen op het hoogste niveau
(niveau 5) en staan we in de rangorde van OESO-landen op de 13e plaats. Japan, Duitsland, België
en Finland hebben meer excellente leerlingen op het gebied van taal dan Nederland. Ook hier is
een duidelijk verschil tussen het aantal jongens en meisjes dat excellent presteert op het gebied
van taal, dit keer in het voordeel van vrouwelijke leerlingen. Meer vrouwelijke leerlingen halen qua
taal de hoogste score. In Nederland is 11,1 procent van de 15-jarige meisjes excellent tegenover
7,2 procent van de 15-jarige jongens.

Samenvatting Education at a Glance 2009

30

Figuur 4.3

Excellente leerlingen op het gebied van taal in PISA
(2006)

20

15

10

5

0
DEN

FRA

VK

NED

JAP

DUI

BEL

FIN

OESO

Niveau 5
Bron: EAG 2009, tabel A4.1a
NB: Gegevens Verenigde Staten ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

31

Figuur 4.4 laat zien dat Nederlandse excellente leerlingen op het gebied van taal, wiskunde en
natuurwetenschappen over het algemeen autochtoon zijn. Autochtoon is hier gedefinieerd als
leerlingen die in Nederland geboren zijn en van wie tenminste één van de ouders ook in Nederland
geboren is. Het percentage excellente allochtone leerlingen is beduidend lager. 14,5 procent is
autochtoon en 3,9 procent is allochtoon, een verschil van 10,6 procentpunt. Tot allochtone
leerlingen zijn in dit geval alle leerlingen gerekend van wie beide ouders niet in Nederland geboren
zijn. Er is geen onderscheid gemaakt tussen westerse en niet-westerse allochtonen. De kans dat
een

allochtone

leerling

in

PISA

de

score

excellent

behaalt

op

taal,

wiskunde

en/of

natuurwetenschappen is beduidend kleiner wanneer deze leerling thuis niet de testtaal spreekt.
Ook in Duitsland en België is het verschil tussen excellente autochtone en allochtone leerlingen
groot. Een verschil van respectievelijk 10,8 en 9,3 procentpunt. In andere OESO-landen is dit
verschil veel kleiner (gemiddeld een verschil van 4,4 procentpunt). Dit verschil heeft mogelijk te
maken met verschillen in de migrantenpopulatie in verschillende landen. De herkomst van
immigranten in België, Duitsland en Nederland zijn sterk vergelijkbaar.
Figuur 4.4

Excellente leerlingen naar herkomst gesplitst in allochtoon en autochtoon
(2006)

20

15

10

5

0
VK

FRA

DEN

VS

BEL

Allochtone leerlingen

NED

DUI

OESO

Autochtone leerlingen

Bron: EAG 2009, tabel A4.4
NB: Gegevens Japan en Finland ontbreken

4.2 Opbrengst van het hoger onderwijs
Een opleiding op hoog niveau betekent in alle vergelijkingslanden over het algemeen hogere
inkomsten. Het inkomen van de bevolking met een tertiaire opleiding is in Nederland bijna twee
keer zo hoog als dat van de bevolking met een lager secundaire opleiding. Dit is eveneens het
geval in het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland. Ook het OESO-gemiddelde voor de
bevolking met een opleiding op tertiair niveau is ongeveer twee keer zo hoog als voor de bevolking
met een lager secundair niveau. In Denemarken lijkt het inkomen van de bevolking met een
hogere opleiding in verhouding laag.

Samenvatting Education at a Glance 2009

32

Figuur 4.5

Relatieve inkomsten van de bevolking (25-64) met een lager secundaire en
tertiaire opleiding ten opzichte van hoger secundair onderwijs
Hoger secundair opleidingsniveau = 100 (2007)

200
180
160
140
120
100
80
60
40
20
0
DEN

BEL

FIN

FRA

NED

VK

Lager secundair

DUI

VS

OESO

Tertiair

Bron: EAG 2009, tabel A7.1a
NB: Gegevens Japan ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

33

4.3 Opleidingsniveau van de beroepsbevolking
Wanneer we het opleidingsniveau van de beroepsbevolking bekijken valt op dat in Nederland
relatief veel mensen lager secundair onderwijsniveau (onderbouw havo/vwo en vmbo) als hoogst
behaalde onderwijsniveau hebben. Nederland zit hiermee weliswaar op het gemiddelde van de
OESO, maar van de vergelijkingslanden hebben alleen België en Frankrijk een hoger percentage
laagopgeleiden. Het percentage hoger opgeleiden ligt wel hoger dan het gemiddelde van de OESOlanden. Echter, van de vergelijkingslanden hebben alleen Duitsland en Frankrijk minder
hoogopgeleiden. Hier staat tegenover dat van de hoogopgeleiden in Nederland vrijwel iedereen een
lange opleiding (ISCED 5A) heeft gevolgd. In de landen met meer hoogopgeleiden heeft vaak een
substantieel deel alleen een diploma van een korte opleiding (ISCED 5B).
Figuur 4.6

Verdeling 25-64 jarigen naar hoogst behaald opleidingsniveau
(2007)

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
JAP

VS

VK
DUI
FIN
DEN
Primair/lager secundair
Tertiair (5B)

NED
FRA
BEL
Hoger secundair

OESO

Tertiair (5A+6)

Bron: EAG 2009, Tabel A1.1a
NB: Japan heeft geen uitsplitsing tussen primair/ lager secundair en hoger secundair

Over het algemeen geldt voor de vergelijkingslanden dat het percentage van de bevolking met
tenminste hoger secundair onderwijs daalt naarmate de leeftijd stijgt. Het percentage van de
bevolking met tenminste hoger secundair onderwijs is in de Verenigde Staten over alle
leeftijdscategorieën gezien het meest constant. Dit heeft te maken met het feit dat in de Verenigde
Staten in principe iedereen high school volgt, wat onder het hoger secundair onderwijs valt. In
Nederland is de daling tot ongeveer 45-54 jaar redelijk constant, maar daalt het percentage in de
leeftijdscategorie 55-64 jaar iets sneller. Van de omringende landen is het percentage in Duitsland
het meest stabiel. In België is het verschil tussen de generaties het grootst.

Samenvatting Education at a Glance 2009

34

Figuur 4.7

Mensen met tenminste hoger secundair onderwijs (bovenbouw havo/vwo
en mbo2, 3 en 4)
(2007)
95

90
VS
DUI

85

FIN

80

DEN

75

NED
OESO
FRA
VK
BEL

70

65
60

55
50

45
25-64

55-64

45-54

35-44

VS

DUI

FIN

DEN

VK

FRA

BEL

OESO

25-34
NED

Bron: EAG 2009, tabel A1.2
NB: Gegevens Japan ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

35

Wanneer we het opleidingsniveau verder verdiepen door te kijken naar de afstudeerrichtingen dan
zien we dat in het hoger onderwijs studenten een sterke voorkeur hebben voor zogenaamde
gammastudies (sociale wetenschappen, rechten en economie). In Nederland studeert ruim veertig
procent af in deze studies. Ongeveer 15 procent haalt een diploma in een bèta-technische richting.
In Frankrijk en de Verenigde Staten zijn de gammastudies ook het meest populair. In andere
landen zijn de afgestudeerden gelijkmatiger over de verschillende disciplines verdeeld. Het valt op
dat Denemarken in verhouding een hoog aantal medisch geschoolden heeft.
Figuur 4.8

Verdeling afgestudeerden tertiair onderwijs naar studierichting
(2007)

100

80

60

40

20

0
FRA

FIN

JAP

Alpha

NED
Bèta

DEN
Gamma

BEL

VK

VS

Gezondheidszorg

DUI

OESO

Onbekend

Bron: EAG 2009, tabel A3.5 (webtabel)

Ongeveer 15 procent van de gediplomeerden in het hoger onderwijs haalt een diploma in een bètatechnische richting, zoals door de OESO gedefinieerd. Het aandeel bèta’s onder de afgestudeerden
in Nederland is daarmee laag. Overigens blijkt uit PISA 2006 dat de Nederlandse leerlingen bij de
toptien van de wereld horen als het om vaardigheden in wiskunde en natuurwetenschappen gaat.
Als we kijken naar de verdeling tussen mannen en vrouwen, dan zien we dat het lage aandeel
vooral samenhangt met het geringe aantal vrouwen dat een bètastudie volgt. De komende jaren
richt Nederland zich dan ook op het realiseren van een meer evenwichtige verdeling tussen
mannen en vrouwen. Ook het aantal mannelijke bèta afgestudeerden ligt lager dan bijvoorbeeld in
Duitsland, Denemarken en België. Nederland zit daarmee onder het OESO-gemiddelde.
Frankrijk heeft het hoogste aantal bèta afgestudeerden, in zowel het totaal als het aantal vrouwen.
In alle landen die hier getoond zijn, is het aantal mannen dat afstudeert in bèta-techniek hoger dan
het aantal vrouwen.

Samenvatting Education at a Glance 2009

36

Figuur 4.9

Bèta-afgestudeerden in het hoger onderwijs naar geslacht per 100.000
werkenden
(x 1.000, 2007)

4

3

2

1

0
NED

VS

DUI

JAP

BEL

Totaal

DEN
Mannen

VK

FIN

FRA

OESO

Vrouwen

Bron: EAG 2009, tabel A3.7 (webtabel)

4.4 Onderwijs en arbeidsmarkt
Een hoger opleidingsniveau leidt tot betere kansen op de arbeidsmarkt. Dit is zichtbaar in de
referentielanden. Overal neemt de arbeidsmarktparticipatie toe naarmate het opleidingsniveau
hoger is. Van de mensen die alleen basisonderwijs hebben genoten, werkt gemiddeld genomen
ongeveer de helft. Bij hoger opgeleiden werken ongeveer 9 van de 10 mensen.

Samenvatting Education at a Glance 2009

37

4.4.1

Deelname aan arbeidsmarkt

Figuur 4.10 laat zien dat in Nederland en het Verenigd Koninkrijk de arbeidsmarktparticipatie van
mensen met een diploma op hoger secundair niveau relatief hoog is. In het Verenigd Koninkrijk is
de arbeidsparticipatie van mensen met alleen primair onderwijs aanzienlijk lager dan in de andere
landen.
Figuur 4.10

Werkende 25-64 jarigen naar hoogst behaald opleidingsniveau
(2007)

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
BEL

DEN

FIN

FRA

Voorschools- en basisonderwijs
Hoger secundair onderwijs

DUI

NED

VK

VS

OESO

Lager secundair onderwijs
Hoger en wetenschappelijk onderwijs

Bron: EAG 2009, tabel A6.1a
NB: Gegevens Japan ontbreken

In Nederland is ten opzichte van 1998 het aantal hoger opgeleiden met een baan op hoger niveau
licht gedaald. Ruim 80 procent van de hoger opgeleiden in Nederland in de leeftijdscategorie 25 tot
en met 34 jaar heeft een baan op hoger niveau. Daarbij moet worden gedacht aan functies als
bedrijfshoofden en hoge managers,

hoogopgeleide kenniswerkers en

middelbaar opgeleid

personeel (zie bijlage 3).
In zowel 1998 als 2006 bevindt Nederland zich boven het OESO-gemiddelde, dat iets onder de 80
procent zit. In Finland, Denemarken, Duitsland en België hebben in 2006 meer hoger opgeleiden
een baan op hoger niveau dan in 1998, de percentages schommelen rond het OESO-gemiddelde.

Samenvatting Education at a Glance 2009

38

Figuur 4.11

Hoger opgeleiden (ISCED 5 en 6) met een baan op hoger niveau (ISCO 1-3)
in de leeftijdsklasse 25-34
(2006)

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
VS

FRA

BE

VK

DUI

DEN

1998

2006

FIN

NED

OESO

Bron: EAG 2009, tabel A1.6
NB: Zie Annex III voor uitleg van de internationale classificatie van beroepsgroepen (ISCO)
NB: Gegevens Japan ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

39

Een opvallend gegeven is dat van de lager opgeleiden in Nederland relatief veel mensen een baan
op hoger niveau hebben. Ongeveer eenderde van de lager opgeleiden in de leeftijdscategorie 25 tot
en met 34 jaar heeft een baan op ISCO-niveau 1 tot 3. Een kanttekening die hier moet worden
geplaatst is dat het Nederlandse mbo niveau 4 internationaal geclassificeerd is op ISCED-3 niveau
(zie bijlage 2) en aansluit op banen die volgens de ISCO-classificatie in categorie 1 tot 3 horen. Het
percentage lager opgeleiden met een baan op hoger niveau valt daarom voor Nederland hoger uit.
In alle andere vergelijkingslanden is dit percentage lager. Daarnaast is de dienstensector, waarin
meer banen op hoger niveau te vinden zijn, in Nederland groot in vergelijking met de industriële
sector, waar juist meer banen op lager niveau voorkomen.
Figuur 4.12

Lager opgeleiden (ISCED 2-4 ) met een baan op hoger niveau (ISCO 1-3) in
de leeftijdsklasse 25-34
(2006)

40
35
30
25
20
15
10
5
0
VS

DEN

FRA

BEL

VK

FIN

1998

2006

DUI

NED

OESO

Bron: EAG 2009, tabel A1.6
NB: Zie Bijlage III voor uitleg van de internationale classificatie van beroepsgroepen (ISCO)

4.4.2

Werkloosheid

Het werkloosheidspercentage onder jongeren in de leeftijdscategorie 15-29, die zich niet in het
onderwijs bevinden noch een baan hebben, is in Nederland nog geen 2 procent. In Duitsland,
Frankrijk

en

het

leeftijdscohorten

Verenigd
vanaf

20

Koninkrijk

zijn

jaar.

de

In

deze

percentages

leeftijdscategorie

veel

15-19

hoger,

vooral

in

de

is

Nederland

het

in

werkloosheidspercentage 1 procent. Dit komt onder andere door de leerplicht, die in Nederland tot
18 jaar geldt, tenzij de leerling een startkwalificatie heeft behaald. Het is over het algemeen zo,
dat hoe lager opgeleid, hoe groter de kans op werkloosheid. Het Nederlandse onderwijs, waar
relatief veel leerlingen een beroepsgerichte opleiding volgen, sluit goed aan op de arbeidsmarkt,
zelfs als jongeren zonder diploma uitvallen. Dit in combinatie met de hoogconjunctuur net voor de
economische crisis zorgt ervoor dat het percentage jeugdwerkloosheid laag is in 2007.

Samenvatting Education at a Glance 2009

40

Figuur 4.13

Werkloosheidspercentage jongeren per leeftijdscohort
(2007)

12
10
8
6
4
2
0
BEL

DEN

FIN

FRA

15-19

DUI

NED

20-24

VK

VS

OESO

25-29

Bron: EAG 2009, tabel C3.3
NB: Gegevens Japan ontbreken

Van de werklozen in de leeftijdscategorie 25 tot 34-jarigen met primaire/lager secundaire opleiding
heeft in Nederland bijna 50 procent kans om langer dan zes maanden (langdurig) werkloos te zijn.
Hoger opgeleiden vinden sneller een baan en hebben daardoor minder kans op langdurige
werkloosheid. Van de werklozen die een opleiding op tertiair niveau gevolgd hebben, is ongeveer
tweederde minder dan zes maanden werkloos. In de Verenigde Staten, Denemarken en Finland is
het beeld anders en hebben de lager opgeleiden minder kans op langdurige werkloosheid dan
hoger opgeleiden. Hoewel in Nederland het jeugdwerkloosheidspercentage laag is, is bij
werkloosheid de kans op langdurig werkloos zijn in verhouding vrij hoog.
Figuur 4.14

Werklozen in de leeftijdscategorie 25-34 jarigen die naar verwachting
langer dan zes maanden werkloos is naar opleidingsniveau
(2007)

70
60
50
40
30
20
10
0
VS

DEN

FIN

NED

VK

Primair/lager secundair

FRA

BEL

Hoger secundair

DUI

OESO

Tertiar

Bron: EAG 2009, tabel C3.5
NB: Gegevens Japan ontbreken

Samenvatting Education at a Glance 2009

41

4.5 Maatschappelijke effecten van onderwijs
Nieuw in EAG 2009 is de indicator ‘social outcomes of learning’. De OESO heeft de relatie tussen
opleidingsniveau en maatschappelijke aspecten voor welbevinden (social measures of well-being)
onderzocht. Hierbij is gekeken naar drie maatschappelijke effecten: gezondheidsbeleving,
maatschappelijke betrokkenheid en intermenselijk vertrouwen. Er is bekeken of deze uitkomsten
variëren naar opleidingsniveau, met en zonder correcties voor geslacht, leeftijd en inkomensgroep.
Dit is de eerste keer dat met behulp van statistische gegevens internationaal vergelijkend
onderzoek is gedaan naar de maatschappelijke effecten van onderwijs. Ook in Nederland is veel
aandacht voor de socialiserende functie van het onderwijs. Dit zien we bijvoorbeeld terug in de
aandacht voor burgerschapcompetenties in het onderwijs.

4.5.1

De invloed van onderwijs op gezondheid

Figuur 4.15 laat voor een aantal landen zien hoe het opleidingsniveau van invloed is op de
gezondheidsbeleving van mensen. Gekeken is of mensen met een hoger opleidingsniveau vaker
positief tegen hun eigen gezondheid aankijken dan mensen met een lager opleidingsniveau. Dit is
gemeten door te kijken naar het verschil tussen het percentage mensen met een bepaald
opleidingsniveau dat zich positief uitlaat over hun gezondheid en het aantal mensen met een iets
lager opleidingsniveau dat zich positief uitlaat over hun gezondheid. Het verschil tussen het aantal
mensen dat hun gezondheid als tenminste positief beoordeelt, is het grootst, wanneer hoger
secundair onderwijs (bovenbouw havo/vwo en mbo) met lager secundair onderwijs (onderbouw
havo/vwo en vmbo) vergeleken wordt. Het gezondheidseffect is ook zichtbaar wanneer tertiair
onderwijs (hbo/wo) met hoger secundair onderwijs wordt vergeleken, maar is dan kleiner 4 .
Deze uitkomsten zien we bij alle landen. Wanneer de meetresultaten gecontroleerd worden voor
geslacht, leeftijd en inkomen wordt de samenhang tussen opleidingsniveau en een positieve
beoordeling van de eigen gezondheid kleiner, maar is wel nog steeds zichtbaar 5 . Dit betekent dat
een hoger secundair onderwijsniveau in het bijzonder positief uitwerkt voor de manier waarop
mensen tegen hun eigen gezondheid aankijken. Blijkbaar wordt de grootste “gezondheidswinst”
(mensen worden niet gezonder maar kijken positiever tegen hun gezondheid aan) behaald
wanneer mensen in Nederland het onderwijs afronden met een startkwalificatie.

4

Alleen voor Nederland is het effect op het hoogste onderwijsniveau statistisch niet significant (op 5%-niveau).

5

Voor een aantal landen is het “onderwijs”-effect op onderdelen statistisch niet significant (op 5%-niveau).

Samenvatting Education at a Glance 2009

42

Figuur 4.15

Stijging van het aantal mensen dat hun gezondheid als goed beoordeeld
naar opleidingsniveau in procentpunten

FIN
VS
BEL
DUI
DEN
NED
0

5

10

15

20

Hoger secundair onderwijs t.o.v. tertiair onderwijs
Lager secundair onderwijs t.o.v. hoger secundair onderwijs
Bron: EAG 2009, tabel A9.1

4.5.2

De invloed van onderwijs op maatschappelijke
betrokkenheid en intermenselijk vertrouwen

Een maat voor de maatschappelijke betrokkenheid in het OESO onderzoek is de politieke interesse.
Het beeld bestaat dat de maatschappelijke betrokkenheid en politieke interesse onder de OESOlanden dalende is, wat een uitdaging is voor goed functionerende democratische instituties en
politieke processen. Onderwijs zou een belangrijke rol kunnen spelen bij het in stand houden van
een goede sociale samenhang door het stimuleren van de competenties, attitudes en veerkracht
die sociale en politieke interactie ondersteunen.

Samenvatting Education at a Glance 2009

43

Figuur 4.16 laat het verschil zien in politieke interesse tussen mensen met een hoger
opleidingsniveau en een iets lager opleidingsniveau. Het beeld dat uit het OESO onderzoek komt, is
gemengd.

In

Nederland,

België

en

Finland

stijgt

de

politieke

interesse

naarmate

het

6

onderwijsniveau hoger is . In Duitsland, Denemarken en de VS is er weliswaar sprake van een
toename van politieke belangstelling op hogere opleidingsniveaus maar het verschil is net iets
groter tussen mensen met hoger secundair niveau en met een lager secundair niveau dan tussen
mensen met een opleiding op tertiair niveau en een hoger secundair niveau. Niettemin, het beeld
voor alle landen suggereert een positieve samenhang tussen opleidingsniveau en politieke
interesse. Ook wanneer gecorrigeerd wordt voor de effecten van geslacht, leeftijd en inkomen blijft
dit effect zichtbaar en over het algemeen significant.
Figuur 4.16

Stijging van het aantal mensen dat politieke geïnteresseerd is naar
opleidingsniveau in procentpunten

BEL
DUI
DEN
NED
FIN
VS
0

5

10

15

20

25

30

Hoger secundair onderwijs t.o.v. tertiair onderwijs
Lager secundair onderwijs t.o.v. hoger secundair onderwijs
Bron: EAG 2009, tabel A9.1

Middels vragenlijsten is gekeken in hoeverre opleidingsniveau van invloed is op intermenselijk
vertrouwen van mensen, als benadering voor het vertrouwen in de samenleving. Dit is vervolgens
afgezet tegen opleidingsniveau. Uit figuur 4.17 blijkt dat het intermenselijk vertrouwen toeneemt
met het opleidingsniveau: in alle landen neemt dit vertrouwen het meest toe bij de stap van het
hoger secundair naar het tertiaire opleidingsniveau 7 .

6

Voor België en Finland is het effect op het laagste onderwijsniveau statistisch niet significant, ook na correctie

voor leeftijd, geslacht en inkomen.
7

Voor België, Duitsland, Denemarken en Finland is het effect op het laagste onderwijsniveau statistisch niet

significant, ook na correctie voor leeftijd, geslacht en inkomen.

Samenvatting Education at a Glance 2009

44

Figuur 4.17

Stijging van het aantal mensen dat meer vertrouwen heeft in de
samenleving (intermenselijk vertrouwen neemt toe) naar opleidingsniveau
in procentpunten

VS
BEL
NED
DUI
DEN
FIN
0

5

10

15

20

Hoger secundair onderwijs t.o.v. tertiair onderwijs
Lager secundair onderwijs t.o.v. hoger secundair onderwijs
Bron: EAG 2009, tabel A9.4

De samenhang tussen opleidingsniveau en de maatschappelijke aspecten wordt over het algemeen
kleiner wanneer wordt gecorrigeerd voor geslacht, leeftijd en inkomen; voor sommige landen is dit
“onderwijs”-effect na correctie soms op onderdelen niet significant. Dit betekent dat niet alleen
onderwijs debet is aan een positieve beoordeling van de elementen gezondheid, politieke interesse
en vertrouwen in de samenleving, maar dat andere factoren hier ook een rol bij spelen. Wel kan
geconcludeerd worden dat onderwijs op verschillende niveaus een positieve bijdrage kan leveren
aan de gezondheid van mensen, hun politieke interesse en hun vertrouwen in de samenleving.

Samenvatting Education at a Glance 2009

45

Samenvatting Education at a Glance 2009

46

Bijlage 1 Onderwijsstructuur van Nederland en
referentielanden
Van links naar rechts is telkens een leeftijdsas getekend en daarop is aangegeven welke
onderwijsprogramma’s men op die leeftijd kan volgen. De rode lijn markeert de periode van de
leerplicht en de lichtroze lijn die van de partiële leerplicht.

Samenvatting Education at a Glance 2009

47

Bron:

Key Data on Education in Europe 2005 (Eurydice, Eurostat)

Toelichting:

In dit overzicht ontbreken de referentielanden VS en Japan. Het Amerikaanse onderwijs kent
pas na de highschool, in de tertiaire fase, een vorm van differentiatie, en dan nog in beperkte
mate.

Samenvatting Education at a Glance 2009

48

Bijlage 2 Internationale classificatie van onderwijsprogramma’s
Om vergelijking van kenmerken van onderwijsstelsels tussen landen mogelijk te maken is een
internationale classificatie van onderwijsprogramma’s (ISCED) afgesproken. De ISCED systematiek
deelt onderwijsprogramma’s toe aan niveaus aan de hand van kenmerken zoals vooropleiding,
duur, type vervolgonderwijs et cetera. De Nederlandse onderwijsprogramma’s zijn op de volgende
wijze aan de verschillende ISCED-niveaus toegedeeld:

ISCED 0

Pre-primair onderwijs

ISCED 1

Primair onderwijs

ISCED 2

Lager secundair
onderwijs

ISCED 3

Hoger secundair
onderwijs

ISCED 4

Post-secundair niettertiair onderwijs
Tertiair onderwijs (type
A) (Hoger onderwijs,
type A)
Tertiair onderwijs (type
B)
(Hoger onderwijs, type
B)
Voortgezette
onderzoekskwalificatie

ISCED
5A
ISCED
5B

ISCED 6

Groep 1 en 2 basisonderwijs en speciaal onderwijs;
leerlingen 3-5 jaar oud.
Groep 3–8 basisonderwijs en speciaal onderwijs;
leerlingen van 6 jaar en ouder
Beroepsgericht: WEB-assistentenopleiding (mbo
niveau 1), Praktijkonderwijs, vmbo klas 3-4
Algemeen: vmbo klas 1-2(3,4), havo/vwo klas 1-3,
mavo klas 1-4, vavo (mavo-niveau), svo
Beroepsgericht: WEB basisberoepsopleiding (mbo
niveau 2-3); WEB vakopleiding (mbo niveau 2-4);
WEB middenkaderopleiding (mbo niveau 3-4);
Algemeen: Klas 4-6 havo/vwo, vavo (havo/vwoniveau),
WEB specialistenopleiding (mbo niveau 4), 1-jarig hbo
4-6 jarig hbo, wo
Wo- en hbo-bachelor; wo-master
2-3 jarig hbo

Aio, oio, gepromoveerden
Wo-doctor

Deze indeling heeft tot gevolg dat in internationale vergelijkingen van het secundair onderwijs
(ISCED 2 en 3) het Nederlandse mbo vaak niet van het vo kan worden onderscheiden. Hetzelfde
geldt voor internationale vergelijkingen in het tertiair onderwijs waar het hbo vaak niet van het wo
kan worden onderscheiden. Bij de invoering van de Bachelor/Master structuur (BA/MA) zijn BA en
MA diploma’s in Nederland en andere landen ook tot de ISCED categorie 5A gaan behoren.
Het vaak gehanteerde begrip startkwalificatie geeft aan dat de student een voltooide opleiding op
hoger secundair niveau (ISCED 3) heeft behaald.

Samenvatting Education at a Glance 2009

49

Bijlage 3 Internationale classificatie van beroepen
Net

als

de

internationale

indeling

van

onderwijsprogramma’s

wordt

er

in

internationale

vergelijkingen gebruik gemaakt van een internationale indeling van de beroepsgroepen . De
International Standard Classification of Occupations (ISCO) is gebaseerd op de inhoud van het
werk. Het is onder verantwoordelijkheid van de International Labour Organization (ILO) in 1988
opgesteld en herzien uitgebracht in 1990. Hieronder volgt de huidige indeling van de
beroepsgroepen.

ISCOcode

Beroepsgroep (Engelse
benaming)

1

Directors, managers

2
3
4

Internal professionals
Technicians/officers
Administrative and clerical staff

5 en 9

Skilled/unskilled trade

6 t/m 8

Other

Beroepsgroep (Nederlands
benaming)
Bedrijfshoofden en hoge
managers
Hoogopgeleide kenniswerkers
Middelbaar opgeleid personeel
Administratief personeel
Vaklieden en laag geschoold
Personeel
Anders

Bron: CBS

Samenvatting Education at a Glance 2009

50

Bijlage 4 Doorstroom in het Nederlandse onderwijs
Leeftijd
28
27
26
25
24
23
22

WO
doctor

WO
doctor

wo**
VE

WO
doctor

wo*

wo
master

OU

21
20

WO-bachelor

19
18
17
16
15
14
13
12
11
10
9
8
7
6
5

HBO- master

SPO

HBO- bachelor
AD

MBO4

MBO3 MBO2

VWO

MBO1
HAVO

VWO

VSO
VMBO
VMBO

HAVO

BAO

4

BAO

3
2,5

voorschoolse educatie

PRO

SO

SBAO

voorschoolse educatie
ISCED 0 *)
ISCED 1
ISCED 2 (onderbouw)
ISCED 2
ISCED 3
ISCED 4
ISCED 5A
ISCED 5B
ISCED 6
leerplichtige leeftijd
lagere leeftijdsgrens voor dove en slechthorende kinderen
* De driehoek geeft aan dat er voor (delen van) volwasseneducatie en de Open Universiteit geen limiet geldt
voor de opleidingsduur
* Volwasseneneducatie omvat meerdere ISCED-niveaus

Doorstroming:
1.

directe toelating tot opleiding

2.

instelling bepaalt toelating student tot opleiding

BAO = basisonderwijs

MBO1 = middelbaar beroepsonderwijs - assistentenopleiding (½-1 jaar)

PRO = praktijkonderwijs

MBO2 = middelbaar beroepsonderwijs - basisberoepsopleiding (2-3 jaar)

VMBO = voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs

MBO3 = middelbaar beroepsonderwijs - vakopleiding (2-4 jaar)

SO = speciaal onderwijs

MBO4 = middelbaar beroepsonderwijs - middenkaderopleiding (3-4 jaar)

SBAO = speciaal basisonderwijs

SPO = specialistenopleiding (1-2 jaar)

VSO = voortgezet speciaal onderwijs

HBO = hoger beroepsonderwijs

HAVO = hoger algemeen voortgezet onderwijs

AD = associate degree (HBO)

VWO = voorbereidend wetenschappelijk onderwijs

WO bachelor = universiteit (3 jaar)
WO-master: universiteit (1-2 jaar)
WO* = universiteit (WO-master tandheelkunde, 2 jaar)
WO** = universiteit (WO-master medicijnen, diergeneeskunde en farmacie, 3 jaar)
OU = Open Universiteit (geen vastgestelde studieduur)
VE = volwasseneneducatie (geen vastgestelde studieduur)

*) ISCED = International Standard Classification of Education

Samenvatting Education at a Glance 2009

51